Donazaharreko erromatar kanpamendu eta vicus-a

Donazaharreko erromatar kanpamendua eta vicusa K.o. I. eta III. mende arteko aztarnategia da. Aztarnak, erromatar kanpamendu militar batenak eta bere inguruan sortu zen vicusarenak, Nafarroa Behereko Donazaharre herrian daude. Monumentu Historiko gisa sailkatua dago. Historiaurretik gaur egun arteko aztarnak dokumentatu dira Donazaharre inguruan. Erromatar Inperioaren garaian, Donazaharre Imus Pyrenaeus omen zen, Pirinioen oinean zegoen geltokia, Antoninoren Ibilbidean aipatua zena (IV. mendean argitaratua baina 211. urteko mapetan oinarriturik). Jean Luc Tobieren XX. mendeko araketek termak, txanponak eta Terra sigillata zeramika, aurkitu zituzten besteak beste, eta gaur egun museo txiki bat atondu da aurkitutako zeramika eta bestelako piezak ikusi ahal izateko. Esan izan da bertan erromatarrek kanpamendu militarra eraiki zutela, castrum bat, eta horren inguruan, geralekua eraikiko zen. Jatorrizko kanpaleku hori egon ote zen, ordea, zalantzan jarri izan da. Erromatar Kanpamenduaren pieza arkeologikoak Herriko etxeko Usakoa gelan dira ikusgai, Hartan, Erromatar Kanpamenduaren gunean eginiko indusketetan atzemaniko piezak erakusten dira eta baita marmolezko Togatus (toga daraman maila altuko gizona) baten parte batzuk ere. Arkeologia indusketak Jean-Luc Tobie Bordeleko arkeologoak hasi zituen 1970eko eta 1980ko hamarkadetan Donazaharreko erromatarren termak induskatzen, Frantziako Kultura Ministerioarendako, Donazaharreko orduko gazteek lagundurik. Geroztik, lo egon da luzaz, nahiz bisitak egiten diren eta museo ttipi bat badagoen ondoan. XX. mendeko indusketetan, termak aurkitu ziren, eta Alain Bouetek eta Jean-Luc Tobiek ondorioztatu zuen kanpamendu gotortu bat zegoela, 200m luze eta 120 eta 95m arteko zabal. Ezponda eta lubanarro (fossum) batek inguratzen zuen izkina borobilak zituen eremua. Hiru aldi ezberdinetako eraikinen oinarriak identifikatu zituzten: K.a. I-Ko. I. mendeetako, II-III. mendeko beste bat, eta beste batzuk, Antzinaro Berantiarrekoak eta Goi erdi-Arokoak. Termak sakonki aztertu zituzten eta tipologia aldetik Hispaniako ereduekin parekatu bahar da. Aldi berean, Donazaharreko hau, Galia Aquitaniako adibide goiztiarra da; lehenengotarikoa probintzian. . bat bertan soldadu multzo bat egon zela, Iter XXXIV galtzada (Ab Asturica Burdigalam) garrantzitsuaren zaintzarako. 2023an, ikerketa arkeologikoak berriz abiatu ziren Aranzadi Zientzia elkartearen eskutik. 2023ko urriaren irriaren hondarrean, SOT enpresarekin azterketa geofisikoak egin zituzten. Miaketa horiek Tobiek zioena baieztatu zuten, alegia, Bordeleko adituak ikertu zituen baina eraikin askoz gehiago dagoela lurpean. Azterketa geofisikoaren emaitzek erabili ohi dira non balio dezakeen zulatzea eta, horrela, indusketa programa antolatu modu eraginkorrean. Beste eraikinak eta eraikinen arteko iragan bideak induskatu nahi dituzte arkeologoek. Bestalde, etxe berriak eraiki nahi dira lursail horietan, eta horretarako jakin beharra du udalak zer geratuko den babestuta eta zer urbanizatu ahal izango den. Euroeskualdeak diruz lagundu du ikerketa proiektua, Pirenaeus programaren barruan dagoena. Programa honek, Nafarroako erromatar garaiko galtzada ikertzen du, bai eta Zalduan aurkitutako hiria eta Artzin azaleratutako bide geralekua. Aurizko eta Donazaharreko Herriko Etxeak programaren xedeari lotu zaizkie. Beste arkeologia talde batzuetako partaideen laguntza ere jaso zen hala nola Hades edo Eusko Arkeologia. Lehen aldia da Frantziako kultur administrazioak, berea ez duen egitura bati indusketa baimen baten ematen duela. Are gehiago Hego Euskal Herrikoari. Testuingurua Donazaharreko erromatar garaiko kokagune hau Erromatar Inperioaren galtzada baten ertzean eraiki zen, Iter XXXIV edo Ab Asturica Burdigalam) galtzadan hain zuzen, hau da Asturica Augustan (Astorgan) hasi, Pompaelotik (Iruñea) pasa, besteak beste, eta Burdigalara (Bordele) eramaten zuen bidea, Pirinioetatik igarota. Erromatar galtzadek hiriak lotu eta erdibideko herri, herrixkak eta bestelako egiturak sortarazten zituzten. Jadanik, arkeologoak ohartuak dira Artzi eremuan eta Donazaharren oinarri ber-bera duten termak direla. «Erakusten du nola bidea ez zen bidea soilik, baizik eta bideari zerbitzu emateko azpiegitura batzuk plan orokor baten barnean eraiki zituztela». Donazaharren atzeman zituen materialak aztertu ditu Oihane Mendizabalek, eta ikusi du Auritzekoak berdinak direla. 2023az geroztiko aurkikuntzak Indusketa berrietan, hainbat aurkikuntzari buruzko informazioa eman dute. Batetik, labe bat aurkitu dute eta zeramika gordetzeko biltegi bat, zeramika tailer bat egon zela iradokitzen dutenak. Objektu esanguratsua izan zen 2024an aurkeztu zuten urrezko eraztuna, Pirinioez hegoaldera, agertu diren beste urrezko eraztun batzuekin antza duena, eta zehazki, Zalduako aztarnategian agertutakoarekin.. Donazaharreko eraztuna Zalduakoaren oso antzekoa dela. Biak urrezkoak dira eta harri urdin bat daukate erdigunean, grabatutako irudi batekin. Zalduaren kasuan, grabatuan Fortuna jainkosa ageri da, aberastasunaren jainkosa. Donazaharrekoan, berriz, grabatutako motiboa gerrari erromatar bat da: zutik dago, lantzan jartzen du pisua, eta, estilo erromatarrera alderatuta, beste eskuan daukan ezpatari begiratzen dio, eta ezkutu bat dauka lurrean jarrita. Motibo hori Charente-Maritimeko eta Borgoinako eraztunen hiru alek ere daukate. 2024ko indusketa kanpainan orotara 2 zundaketa egin ziren, 2023an Pirenaeus I mugaz gaindiko proiektuaren barnean egindako miaketa geofisikoen emaitzetan oinarritua. Lehenean, pentzearen hego ekialdean kokatuta, eraikin handiago baten barnean zegoen gela baten murruak atzeman ziren, baita barneko zola osatuko zuen uharrizko gainazala ere. Egitura horien guztien gainean, erromatar garaitik gaurdainoko materialak identifikatu ziren (zeramika, berina, metalezko objektuak), egiturak lehen fase horretan datatzea ahalbidetu zuena. Bigarren zundaketan, ipar mendebaldean, ez zen posible izan egitura garbirik aurkitzea, soilik uharri handien pilaketa. Hala ere, maila batetik behera topatutako materialaren gehienak sakoneko maila estratigrafiko horiek erromatar garaian osatutakoak izango zirela ikusi ahal izan da. Erreferentziak Bibliografia osagarria Tobie, Jean Luc (1994) «A propos d'une coutume funeraire de l'antiquite tardive a Imus Pyrenaeus St.Juan le Vieux dans les Pyrénées Atlantiques». Zainak. Cuadernos de Antropología-Etnografía, ISSN 1137-439X, ISBN: 8487471-57-9 10. zk., Donostia : EsukoaIkaskuntza. 627-643 or. Tobie, Jean Luc (1973) « La "mansio" d'lmus Pyrenaeus (St. Jean le Vieux. Pyr. Atlantiques). Apport a l'etude des relations transpyreneennes sous l'Empire Romain. » Segunda Semana Internacional de Antropología Vasca, ISBN 84-248-0087-7, 421-434 or. Magallón Botaya, Ángeles eta Navarro Caballero, Milagros (2010) «Las ciudades romanas en la zona central y occidental del Pirineo meridional veinte años después» Palla, Revue d'Études Antiques. https://doi.org/10.4000/pallas.12551 223-253 or. Martin,Thierry eta Tobie, Jean Luc (2000 ) «Les débuts de la romanisation du site de Saint-Jean-le-Vieux (Imus Pyrenaeus), à travers l’étude des céramiques sigillées italiques et sud-gauloises» Aquitania Année 17. 83-119 or. Kanpo estekak Donazaharre : Erromatar zelaia eta Arkeologia Museoa. Hitza Mintza