ئەنگۆلا

ئەنگۆلا، بە فەرمی کۆماری ئەنگۆلا، وڵاتێکە لە کەناراوەکانی ڕۆژاوای باشووری ئەفریقا. دووەم گەورەترین وڵاتی پوورتووگالی ئاخێوە لە دوای بەڕازیل چ لە ڕووی ڕووبەری گشتی و چ لە ڕووی دانیشتووانەوە، و حەوتەم گەورەترین وڵاتە لە ئەفریقا. لە باشوورەوە لەگەڵ نامیبیا، لە باکوورەوە لەگەڵ کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ زامبیا، و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ زەریای ئەتڵەسی ھاوسنوورە. ئەنگۆلا پارێزگایەکی دابڕاوی ھەیە، پارێزگای کابیندا، کە ھاوسنوورە لەگەڵ کۆماری کۆنگۆ و کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ. پایتەخت و پڕدانیشتووانترین شاری لواندایە. ئەنگۆلا لە سەردەمی پاڵیوولیسیکەوە ئاوەدان بووە. دوای ئەوەی کشانکانی بانتوو گەیشتە ناوچەکە، تا سەدەی ١٣یەم دەوڵەتان پێکھێنران و لە چوارچێوەی کۆنفیدراسیۆنەکاندا ڕێکخران. شانشینی کۆنگۆ بۆ بەدەستھێنانی ھەژموون لە نێوان شانشینەکانی تردا لە سەدەی ١٤یەمەوە سەری ھەڵدا. گەڕیدە پوورتووگالییەکان لە ساڵی ١٤٨٣ پەیوەندییان لەگەڵ کۆنگۆ دامەزراند. لە باشوور شانشینەکانی ندۆنگۆ و مەتەمبا ھەبوون، لەگەڵ شانشینەکانی ئۆڤیمبوندو لە باشوورتر، و شانشینی مبوندا لە ڕۆژھەڵات. پوورتووگالییەکان لە سەدەی ١٦یەمدا دەستیان بە داگیرکردنی کەناراوەکان کرد. کۆنگۆ سێ جەنگی دژی پوورتووگالییەکان ئەنجام دا، کە بە داگیرکردنی ندۆنگۆ لەلایەن پوورتووگالییەکانەوە کۆتایی ھات. قەدەغەکردنی بازرگانیی کۆیلە لە سەدەی ١٩یەمدا سیستمی ئابووریی ھەمەچەشن نەکراوی کۆنگۆی تێکدا و نیشتەجێبووانی ئەورووپایی وردە وردە دەستیان کرد بە دامەزراندنی پێگەی خۆیان لە ناوخۆی ناوچەکەدا. داگیرگەی پوورتووگالی کە بوو بە ئەنگۆلا تا سەرەتای سەدەی ٢٠ەم نەگەیشتە سنوورەکانی ئێستای و بەرگرییەکی بەھێزی لەلایەن گرووپە ڕەسەنەکانی وەک کواماتۆ، کواننیاما، و مبونداوە لێ کرا. دوای خەباتێکی دژە داگیرکاریی درێژخایەن (١٩٦١–١٩٧٤)، ئەنگۆلا لە ساڵی ١٩٧٥ وەک کۆمارێکی یەک حیزبی سەربەخۆیی بەدەستھێنا، بەڵام وڵاتەکە لە ھەمان ساڵدا کەوتە ناو جەنگێکی ناوخۆییی وێرانکەرەوە، لە نێوان دەسەڵاتداری بزووتنەوەی گەلی بۆ ڕزگارکردنی ئەنگۆلا (ئێم-پی-ئێڵ-ئەی)، کە لەلایەن یەکێتیی سۆڤیەت و کووباوە پاڵپشتی دەکرا؛ یاخیبووانی یەکێتیی نیشتمانی بۆ سەربەخۆیی تەواوی ئەنگۆلا (یونیتە)، کە گرووپێکی سەرەتا ماویستی و دواتر دژە کۆمۆنیست بوو و لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئەفریقای باشوورەوە پاڵپشتی دەکرا؛ ڕێکخراوی چەکداری بەرەی ڕزگاریی نیشتمانیی ئەنگۆلا، کە لەلایەن زەئیرەوە پاڵپشتی دەکرا؛ و بەرەی ڕزگاریی دابڕگەی کابیندا کە بەدوای سەربەخۆییی دابڕگەی کابیندادا دەگەڕا، کە ئەویش لەلایەن زەئیرەوە پاڵپشتی دەکرا. لەوەتەی کۆتاییھاتنی جەنگی ناوخۆ لە ساڵی ٢٠٠٢، ئەنگۆلا وەک کۆمارێکی دەستووریی تا ڕادەیەک جێگیر دەرکەوتووە، و ئابوورییەکەی لە ڕیزی خێراترین گەشەسەندووەکانی جیھاندایە، کە چین، یەکێتیی ئەورووپا، و ویلایەتە یەکگرتووەکان گەورەترین ھاوبەشی وەبەرھێنان و بازرگانیی وڵاتەکەن. بەڵام گەشەی ئابووری زۆر ناھاوسەنگە، چونکە زۆربەی سامانی نەتەوەکە لە بەشێکی زۆر کەمی دانیشتوواندا چڕبووەتەوە و زۆربەی ئەنگۆلییەکان ئاستی بژێوییان نزمە؛ تەمەنی چاوەڕوانکراو لە ڕیزی نزمترینەکاندایە لە جیھاندا، لە کاتێکدا مردنی کۆرپە لە ڕیزی بەرزترینەکاندایە. ئەنگۆلا ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان، یەکێتیی ئەفریقا، کۆمەڵگەی وڵاتانی زمانی پوورتووگالی، و کۆمەڵگەی گەشەپێدانی باشووری ئەفریقایە. تا ساڵی ٢٠٢٤، ژمارەی دانیشتووانی ئەنگۆلا بە ٣٦.٦ ملیۆن کەس دەخەمڵێنرێت. کولتووری ئەنگۆلا ڕەنگدانەوەی سەدەھا ساڵ کاریگەریی پوورتووگالە، بەتایبەتی باڵادەستیی زمانی پوورتووگالی و کڵێسای کاتۆلیک، کە لەگەڵ جۆرەھا دابونەریتە ڕەسەنەکان تێکەڵ بووە. سەرچاوەکان دەروازەی ئەفریقا دەروازەی جوگرافیا دەروازەی وڵاتەکان دەروازەی ئەنگۆلا دەروازەی سۆشیالیزم ھێمای دەروازەدەروازەی شەڕی سارد