სანტა-მარია-მაჯორე

სანტა-მარია-მაჯორე (იტალ. Basilica di Santa Maria Maggiore) — პაპის ოთხი მთავარი ბაზილიკიდან ერთ-ერთი, ასევე რომის შვიდი მომლოცველთა ეკლესიიდან ერთ-ერთი და რომში მარიამისადმი მიძღვნილი უდიდესი ეკლესია. სანტა-მარია-მაჯორე არის პირველი მარიამისადმი მიძღვნილი სიწმინდე დასავლურ სამყაროში და ყველა სიწმინდის დედა. ბაზილიკაში დაცულია Salus Populi Romani-ს საპატიო ხატი, რომელიც წარმოადგენს ღვთისმშობელს, როგორც რომაელი ხალხის ჯანმრთელობისა და მფარველის სიმბოლოს. ამ ხატს კანონიკური გვირგვინი მიანიჭა პაპმა გრიგოლ XVI-მ 1838 წლის 15 აგვისტოს თავისი პაპის ბულით Cælestis Regina. 1929 წლის ლატერანის ხელშეკრულების თანახმად, რომელიც დაიდო წმინდა საყდარსა და იტალიას შორის, ბაზილიკა მდებარეობს იტალიაში და არა ვატიკანში. თუმცა, წმინდა საყდარი სრულად ფლობს ბაზილიკას და იტალია სამართლებრივად ვალდებულია აღიაროს მისი სრული საკუთრების უფლება და მიანიჭოს მას „იმუნიტეტი, რომელიც საერთაშორისო სამართლით ენიჭება უცხო ქვეყნების დიპლომატიური წარმომადგენლების შტაბ-ბინებს.“ სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, შენობების კომპლექსს აქვს საელჩოს მსგავსი სტატუსი. სახელწოდება ბაზილიკას ზოგჯერ მოიხსენიებენ როგორც „თოვლის ღვთისმშობელი“. ეს სახელი ბაზილიკისთვის პოპულარული გახდა XIV საუკუნეში ლეგენდასთან დაკავშირებით, რომლის მიხედვითაც დაახლოებით 352 წელს, „პაპ ლიბერიუსის პონტიფიკატის დროს, რომაელმა პატრიციმ იოანემ და მისმა ცოლმა, რომლებსაც არ ჰყავდათ მემკვიდრეები, აღთქმა დადეს, რომ გაიღებდნენ თავიანთ ქონებას ქალწული მარიამისთვის“. 5 აგვისტოს, რომაული ზაფხულის პიკზე, ღამით თოვლი მოვიდა ესკვილინის ბორცვის მწვერვალზე. ქალწულ მარიამის ხილვის მორჩილებით, რომელიც მათ იმავე ღამეს ჰქონდათ, წყვილმა ააშენა ბაზილიკა მარიამის პატივსაცემად იმ ადგილზე, რომელიც თოვლით იყო დაფარული. ლეგენდა პირველად მხოლოდ 1000 წლის შემდეგ არის მოხსენიებული. ეს შეიძლება ნაგულისხმევი იყოს ადრეული XIII საუკუნის Liber Pontificalis-ში, სადაც პაპ ლიბერიუსზე ნათქვამია: „მან ააშენა თავისი სახელის ბაზილიკა ლივიას მაცელუმის ახლოს“. მოვლენა აღწერილია XV საუკუნის დასაწყისის მასოლინო და პანიკალეს ნახატში „თოვლის სასწაული“. დღესასწაულს თავდაპირველად ეწოდებოდა Dedicatio Sanctae Mariae (წმინდა მარიამის მიძღვნა), და აღინიშნებოდა მხოლოდ რომში, სანამ ის შეტანილი იქნებოდა ზოგად რომაულ კალენდარში, 1568 წელს მისი სახელისთვის ad Nives დამატებით. პაპ ბენედიქტე XIV-ის მიერ 1741 წელს დანიშნულმა კონგრეგაციამ წამოაყენა წინადადება, რომ ლეგენდის წაკითხვა ამოღებული ყოფილიყო და დღესასწაულისთვის მიეცათ მისი ორიგინალური სახელი. ამ წინადადებასთან დაკავშირებით არანაირი ქმედება არ განხორციელებულა 1969 წლამდე, როდესაც ლეგენდა ამოიღეს და დღესასწაულს ეწოდა In dedicatione Basilicae S. Mariae (წმინდა მარიამის ბაზილიკის დღე). ლეგენდის კვალი ისევ შეიმჩნევა თეთრი ვარდის ფურცლების გუმბათიდან ჩამოყრით მესის აღნიშვნის დროს. ადგილზე უძველესი შენობა იყო ლიბერიუსის ბაზილიკა ან სანტა-მარია-ლიბერიანა, რომელსაც სახელი ეწოდა პაპ ლიბერიუსის მიხედვით (352-366 წწ.). ეს სახელი შეიძლება წარმოშობილიყო იმავე ლეგენდიდან, რომელიც გვიამბობს, რომ იოანესა და მისი ცოლის მსგავსად, პაპ ლიბერიუსს სიზმარში უთხრეს მოახლოებული ზაფხულის თოვლის შესახებ, პროცესიით წავიდა იქ, სადაც ეს მოხდა და მონიშნა ტერიტორია, სადაც უნდა აშენებულიყო ეკლესია. ლიბერიანა კვლავ შედის ბაზილიკის სახელის ზოგიერთ ვერსიაში, და „ლიბერიუსის ბაზილიკა“ შეიძლება გამოყენებულ იქნას როგორც თანამედროვე, ასევე ისტორიული სახელი. მეორე მხრივ, სახელი „ლიბერიუსის ბაზილიკა“ შეიძლება დამოუკიდებელი იყოს ლეგენდისგან, რადგან, პიუს პარშის თანახმად, პაპმა ლიბერიუსმა სიჩინინის ოჯახის სასახლე გარდაქმნა ეკლესიად, რომელსაც ამ მიზეზით ეწოდა „სიჩინინის ბაზილიკა“. ეს შენობა შემდეგ ჩანაცვლდა პაპ სიქსტუს III-ის (432-440 წწ.) დროს ამჟამინდელი სტრუქტურით, რომელიც ეკურთხა მარიამის სახელზე. თუმცა, ზოგიერთი წყაროს მიხედვით, ამჟამინდელი ბაზილიკის ადგილზე არსებული შენობის ეკლესიად ადაპტირება განხორციელდა 420-იან წლებში პაპ ცელესტინ I-ის დროს, სიქსტუს III-ის უშუალო წინამორბედის დროს. სასწაულებრივი თოვლის შესახებ ამბის უძველეს კვალზე დიდი ხნით ადრე, ეკლესიას, რომელიც ახლა ცნობილია როგორც სანტა-მარია-მაჯორე, ეწოდებოდა „აკვნის წმინდა მარიამი“ („Sancta Maria ad Praesepe“),[ სახელი, რომელიც მას მიეცა იესო ქრისტეს შობის აკვნის ან ბაგის რელიკვიის გამო ეს სახელი ჩნდება რომაულ გამოცემებში, როგორც პაპის მესის ადგილი შობის ღამეს. პაპის მთავარი ბაზილიკის სტატუსი კათოლიკურ ეკლესიას შეიძლება მიენიჭოს ბაზილიკის წოდება მხოლოდ სამოციქულო ჯილდოს ან უხსოვარი დროიდან არსებული ტრადიციის წყალობით. სანტა-მარია-მაჯორე არის ერთ-ერთი იმ ოთხი ეკლესიიდან, რომლებიც ატარებენ „მთავარი ბაზილიკის“ წოდებას. დანარჩენი სამია ლატერანის ბაზილიკა, წმინდა პეტრეს ბაზილიკა და სან-პაოლო-ფუორი-ლე-მურა. მთავარი ბაზილიკის წოდება ოდესღაც უფრო ფართოდ გამოიყენებოდა. სხვა მთავარ ბაზილიკებთან ერთად, სანტა-მარია-მაჯორეს ასევე აქვს „პაპის ბაზილიკის“ სტატუსი. 2006 წლამდე, ოთხი პაპის მთავარი ბაზილიკა და სან-ლავრენტი-ფუორი-ლე-მურა, მოიხსენიებოდა როგორც რომის „საპატრიარქო ბაზილიკები“. როდესაც პაპმა ბენედიქტ XVI-მ უარი თქვა „დასავლეთის პატრიარქის“ წოდებაზე, სანტა-მარია-მაჯორეს წოდება შეიცვალა საპატრიარქოდან პაპის ბაზილიკად, როგორც ეს მის ვებგვერდზეა აღნიშნული. თითოეული მათგანი დაკავშირებული იყო ხუთი უძველესი საპატრიარქოდან ერთ-ერთთან. სანტა-მარია-მაჯორე დაკავშირებული იყო ანტიოქიის საპატრიარქოსთან. პაპის ხუთი ბაზილიკა იერუსალიმის წმინდა ჯვრის ბაზილიკასთან და სან-სებასტიანო-ფუორი-ლე-მურასთან ერთად იყო რომის შვიდი მომლოცველთა ეკლესიიდან ერთ-ერთი, რომლებსაც სტუმრობდნენ მორწმუნეები რომში მომლოცველობის დროს. ისტორია დღეისათვის დადგენილია, რომ ამჟამინდელი ეკლესია აშენდა რომის ესკვილინის ბორცვზე პაპ ცელესტინ I-ის (422–432) და არა პაპ სიქსტუს III-ის (432–440 წწ.) მმართველობის დროს, რომელმაც ბაზილიკა 434 წლის 5 აგვისტოს ქალწული მარიამის სახელზე აკურთხა. ტრიუმფალურ თაღზე გაკეთებული წარწერა „Sixtus Episcopus plebi Dei“ (სიქსტუსი ეპისკოპოსი ღვთის ხალხს), მიუთითებს ამ პაპის როლზე მშენებლობაში. როგორც ამბობენ, ესკვილინის ბორცვის მწვერვალზე მდებარე ამ ეკლესიის გარდა, პაპ სიქსტუს III-მ ქალაქში მრავალი სამშენებლო პროექტი დაიწყო, რომლებიც მისმა მემკვიდრემ, პაპმა ლეო I-მა დიდმა გააგრძელა. ეკლესიამ ძირითადად შეინარჩუნა თავისი თავდაპირველი სტრუქტურა, მიუხედავად რამდენიმე დამატებითი სამშენებლო პროექტისა და 1348 წლის მიწისძვრით მიყენებული ზიანისა. ამ პერიოდში რომში ეკლესიების მშენებლობა, როგორც ეს სანტა-მარია-მაჯორეს მაგალითზე ჩანს, შთაგონებული იყო იდეით, რომ რომი იყო არა მხოლოდ რომის იმპერიის ცენტრი, როგორც ეს კლასიკურ პერიოდში ითვლებოდა, არამედ ქრისტიანული სამყაროს ცენტრიც. სანტა-მარია-მაჯორე, ერთ-ერთი პირველი ეკლესია, რომელიც ქალწულ მარიამის სახელზე ააგეს, აღიმართა ეფესოს 431 წლის საეკლესიო კრების შემდეგ, რომელმაც მარიამი ღვთისმშობლად გამოაცხადა. პაპმა სიქსტუს III-მ ეკლესია ამ გადაწყვეტილების აღსანიშნავად ააშენა. მირი რუბინი მიიჩნევს, რომ ბაზილიკის მშენებლობაზე გავლენა იქონია ასევე მარიამის აღქმამ, როგორც იმ პიროვნებისა, რომელსაც შეეძლო კლასიკური რომის საიმპერატორო იდეალების წარმოდგენა, რაც აერთიანებდა ძველ რომსა და ახალ ქრისტიანულ რომს. გრიგოლ დიდი შესაძლოა შთაგონებული ყოფილიყო ღვთისმშობლისადმი (დედა ღვთისა) ბიზანტიური მოწიწებით, როდესაც 590 წელს პაპად გახდომის შემდეგ, შავი ჭირის ეპიდემიის დროს, რომელმაც მისი წინამორბედის სიცოცხლე წაიღო, მან ბრძანა შვიდი პროცესია გამართულიყო ქალაქ რომში, რომლებიც ფსალმუნებსა და Kyrie Eleison-ს გალობდნენ, რათა ღვთის რისხვა დაეცხრო. პროცესიები ქალაქის სხვადასხვა ნაწილში დაიწყო, მაგრამ იმის ნაცვლად, რომ საბოლოოდ წმინდა პეტრეს ეკლესიასთან შეყრილიყვნენ, რომელიც ყოველთვის იყო რომის ტრადიციული მფარველი, მან ნაცვლად ამისა ბრძანა პროცესიები სანტა-მარია-მაჯორესთან შეერთებულიყვნენ. როდესაც პაპები ავინიონის პაპობის პერიოდის შემდეგ რომში დაბრუნდნენ, ბაზილიკის შენობები პაპების დროებით სასახლედ იქცა ლატერანის სასახლის გაუარესებული მდგომარეობის გამო. პაპების რეზიდენცია შემდეგ გადაიტანეს ვატიკანის სასახლეში, რომელიც ახლა ვატიკანის ქალაქ-სახელმწიფოშია. ბაზილიკა აღადგინეს, განაახლეს და გააფართოვეს სხვადასხვა პაპებმა, მათ შორის ევგენი III-მ (1145–1153 წწ.), ნიკოლოზ IV-მ (1288–1292 წწ.), კლემენტ X-მ (1670–1676 წწ.) და ბენედიქტე XIV-მ (1740–1758 წწ.), რომელმაც 1740-იან წლებში ფერდინანდო ფუგას დაავალა აეშენებინა დღევანდელი ფასადი და შეეცვალა ინტერიერი. სანტა მარია მაჯორეს ინტერიერში 1575 წლიდან 1630 წლამდე პერიოდში ფართო რენოვაცია განხორციელდა, რომელიც მოიცავდა ყველა საკურთხეველს. 1966 წელს, არქეოლოგებმა, რომლებიც ბაზილიკის ქვეშ თხრიდნენ, აღმოაჩინეს რომაული შენობის ნაშთები, მათ შორის საიმპერატორო კალენდარი და სასოფლო-სამეურნეო ანოტაციებითა და ილუსტრაციებით. კალენდარის საფუძველზე, ნანგრევები დათარიღებულია დაახლოებით 200 წლით. 2015 წლის 15 დეკემბერს ორმა უსახლკარო არაბმა კაცმა სცადა ბაზილიკის გარეთ მდგარი ჯარისკაცების განიარაღება, „ალაჰ აქბარის“ („ღმერთი დიდია“) ძახილით. 30 და 40 წლის პალესტინელმა და ტუნისელმა სხვებსაც მოუწოდეს დახმარებისკენ, როდესაც ისინი ემუქრებოდნენ და თავს ესხმოდნენ ჯარისკაცებსა და პოლიციელებს, მაგრამ დააკავეს. პაპის ბაზილიკა როგორც პაპის ბაზილიკა, სანტა მარია მაჯორე ხშირად გამოიყენება პაპის მიერ. ის ხელმძღვანელობს ყოველწლიური მარიამის მიძინების დღესასწაულის რიტუალებს 15 აგვისტოს. გარდა რამდენიმე მღვდლისა და ბაზილიკის არქიმღვდლისა, ბალდახინიანი მაღალი საკურთხეველი მხოლოდ პაპის მიერ გამოსაყენებლად არის განკუთვნილი. პაპმა ფრანცისკემ ბაზილიკა მოინახულა თავისი არჩევის მეორე დღეს. პაპი ბაზილიკის მეთვალყურეობას ანდობს არქიმღვდელს, ჩვეულებრივ კარდინალს. ადრე არქიმღვდელი იყო ანტიოქიის ტიტულარული ლათინი პატრიარქი, ტიტული, რომელიც 1964 წელს გაუქმდა. 2016 წლის 29 დეკემბრიდან არქიმღვდელია სტანისლავ რილკო. არქიმღვდლისა და მისი დამხმარე მღვდლების გარდა, ბაზილიკაში მსახურობს კანონიკოსთა კრებული. ეკლესიაში მსახურობენ რედემპტორისტების, დომინიკელების და უმწიკვლო ჩასახვის ფრანცისკელი ბერების მღვდლები. ესპანეთის მეფე, ამჟამად ფილიპე VI არის ბაზილიკის კრებულის პროტოკანონიკოსი თანამდებობით. პაპი ფრანცისკე ხშირად სტუმრობდა ბაზილიკას, ძირითადად Salus Populi Romani-ს მოსანახულებლად. ის სტუმრობდა ვატიკანის გარეთ მოგზაურობებამდე და შემდეგ. მან ასევე აიშენა აკლდამა ხატის გვერდით, რომ მისი სიკვდილის შემდეგ იქ დაეკრძალათ. პაპ ფრანცისკეს განზრახული ჰქონდა ყოფილიყო პირველი პაპი, რომელიც ვატიკანის გარეთ იქნებოდა დაკრძალული 1903 წელს პაპ ლეო XIII-ის შემდეგ. ბაზილიკაში დაკრძალული პაპები კლემენტ VIII კლემენტ IX ჰონორიუს III ნიკოლოზ IV პავლე V პიუს V სიქსტუს V ფრანცისკე ლიტერატურა Holy See (1969). Calendarium Romanum: ex decreto Sacrosancti Oecumenici Concilii Vaticani II instauratum. Vatican State: Typis Polyglottis Vaticanis. Beny, Roloff; Gunn, Peter (1981) The churches of Rome. New York: Simon and Schuster. ISBN 978-0-671-43447-2. Cormack, Robin (2000). „Chapter 30: The Visual Arts“, The Cambridge ancient history. empire and successors, AD 425–600. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-32591-2. Dyson, Stephen L. (2010), Rome: A Living Portrait of an Ancient City, Baltimore: Johns Hopkins University Press, ISBN 9781421401010, https://books.google.com/books?id=wfN5dd5wbWgC. Eitel-Porter, Rhoda (1997). „Artistic Co-Operation in Late Sixteenth-Century Rome: Sistine Chapel in S. Maria Maggiore and the Scala Santa“. The Burlington Magazine. 139 (1139): 452–462. JSTOR 887503. Ferri, G. (1904). Le carte dell'Archivio Liberiano dal secolo X al XV, Archivio della Società Romana di Storia Patria (it). Ferri, G. (1905). Le carte dell'Archivio Liberiano dal secolo X al XV (continua), Archivio della Società Romana di Storia Patria (it). Ferri, G. (1907). Le carte dell'Archivio Liberiano dal secolo X al XV (continuazione e fine), Archivio della Società Romana di Storia Patria (it). Gwynn, David M.; Bangert, Susanne (2010) Religious diversity in late antiquity. Leiden: Brill. ISBN 978-90-04-18000-0. Krautheimer, Richard (1980). Rome : profile of a city, 312–1308. Princeton, N.J.: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-00319-1. Loomis, Louise Ropes (1916). The Book of Popes (Liber Pontificalis). New York: Columbia University Press. OCLC 1941708. Magi, Filippo (1972), Il Calendario Dipinto sotto Santa Maria Maggiore, Atti della Pontificia Accademia Romana di Archeologia, Vol. III, Rome: Tipografia Poliglotta Vaticana. Miles, Margaret R. (1993). „Santa Maria Maggiore's Fifth-Century Mosaics: Triumphal Christianity and the Jews“. Harvard Theological Review. 86 (2): 155–172. doi:10.1017/S001781600003114X. S2CID 154086584. ციტატა: „The fifth-century mosaics of Santa Maria Maggiore in Rome represent the oldest surviving program of mosaic decoration in a Christian church.“ Moroni, Gaetano (1840). „Notizie sul capitolo ed arcipreti della basilica di s. Maria Maggiore“, Dizionario di erudizione storico-ecclesiastica da S. Pietro sino ai nostri giorni (it). Tipografia Emiliana, გვ. 127–135. თარგი:CathEncy Retrieved 2008-12-17. Pirlo, Paolo O. (1997). „Mary, Mother of God“, My First Book of Saints. Sons of Holy Mary Immaculate – Quality Catholic Publications. ISBN 971-91595-4-5. Rubin, Miri (2009). Mother of God : a history of the Virgin Mary. New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0-300-10500-1. Salzman, Michele Renee (1990), On Roman Time: The Codex Calendar of 354 and the Rhythms of Urban Life in Late Antiquity, Berkeley: University of California Press, ISBN 9780520909106, https://books.google.com/books?id=xar95I_wpLMC. Vassilaki, Maria (2000). The mother of God : representations of the Virgin in Byzantine art. Milano: Skira. ISBN 88-8118-738-8. Warland, Rainer (2003). „The Concept of Rome in Late Antiquity reflected in the mosaics of the Triumphal Arch of S. Maria Maggiore in Rome“ (PDF). Acta Ad Archaeologiam et Artium Historiam Pertinentia. 17: 127–141. ISSN 0333-1512. ციტირების თარიღი: 4 August 2011. რესურსები ინტერნეტში Eternal Word Television Network, Global Catholic Network (EWTN) Profile of Basilica di Santa Maria Maggiore. Kunsthistorie.com gallery დაარქივებული 29 September 2007 საიტზე Wayback Machine. Satellite Photo of St. Mary's Major Basilica ოფიციალური საიტი High-resolution 360° Panoramas and Images of Santa Maria Maggiore | Art Atlas დაარქივებული 2025-05-03 საიტზე Wayback Machine. "Beggar's Rome" – A self-directed virtual tour of Santa Maria Maggiore Basilica and other Roman churches სქოლიო