Беҷайя

Беҷайя (ба арабӣ: بجاية, Bijāya; бо номи фаронсавӣ Bougie; ба берберӣ Vgayet) — шаҳри бандарии шимоли Алҷазоир дар канори Баҳри Миёназамин, маркази вилояти Беҷайя; тахминан 220 километр шарқтар аз Алҷазира. Аҳолии шаҳр тахминан 200 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии тиҷорати воски занбӯр дар Баҳри Миёназамин буд, ки номи он ба забонҳои аврупоӣ дар шакли «bougie» (фр. «шамъ») гузаштааст. Беҷайя инчунин маҳалли таърихии аввалин дарси арабские цифры дар Аврупо аз тарафи Леонардо Пизанский (Фибоначчи) аст. Таърих Маҳалли Беҷайя аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо мустамликаи Saldae-ро бунёд карданд ва ӯро ҳамчун бандари вилояти Мавритания-и Сезариён нигоҳ медоштанд. Шаҳр дар асри VII зери фотеҳони арабӣ гузашт. Соли 1067 амири берберии Ҳаммодӣ Эл-Носир ибни Аннас Беҷайяро ба пойтахти давлати Ҳаммодиён интихоб кард (1067–1153), баъди тарки қалъаи кӯҳнаи Қалъаи Ҳаммодиён. Дар асри XI–XII Беҷайя ба яке аз марказҳои тавонотарини тиҷоратии Баҳри Миёназамин табдил ёфт: бандари асосии Магриб бо Венетсия, Пиза, Генуя, Барселона ва Марсельи Фаронса. Беҷайя маркази тиҷорати воски занбӯр буд — воски Беҷайя ба тамоми Аврупо содирот мешуд ва дар тиҷорати фаронсавӣ ва итолиёвӣ маъруфияти бузург дошт; шамъҳои воскии Беҷайя ба номи худи шаҳр «bougie» (ба фаронсавӣ «шамъ») ва «bougia» (ба итолиёвӣ) гирифтанд. Ин ном имрӯз дар забонҳои аврупоӣ боқӣ мондааст — «bougie» дар автомобилҳои фаронсавӣ ҳамчун калимаи свеча. 1192–1200 Леонардо Пизанский (Леонардо аз Пиза, ё Фибоначчи, ~1170–1240) — писари бозаргони итолиёвӣ-и Пиза ки бо падари худ дар Беҷайя зиндагӣ мекард — дар маъбадҳои улуми Беҷайя ҳисоби арабиро омӯхт ва баъдан дар китоби машҳури худ Liber Abaci (1202) арабские цифрҳо ва системи даҳкаратагиро ба Аврупо муаррифӣ кард — ин лаҳзае буд, ки тамоми математикаи аврупоӣ ва савдои аврупоиро инқилоб кард. Дар асрҳои XIII–XV Беҷайя зери Алмуҳодҳо, Ҳафсиён ва Зайянидҳои Тлемсен буд. Соли 1510 Педро Наваррои испанӣ Беҷайяро забт кард, аммо соли 1555 Усмонии Алҷир Салоҳ-Раис шаҳрро бо ёрии артоиши маҳаллӣ озод кард. Дар замони Усмонӣ-Алҷир Беҷайя дараҷа аз дараҷа камтар муҳим гардид. Соли 1833 Фаронса шаҳрро забт кард. Ҷуғрофия ва иқлим Беҷайя дар бандари табии оромшакл бо номи Халиҷи Беҷайя (Қариби Сидӣ-Юшаф), дар кӯҳҳои Ҷурҷура (Atlas-и Кабӣл-и Хурд) воқеъ аст. Иқлим — баҳримиёназаминӣ, бо тобистон гарми хушк ва зимистон муътадили борондор. Аҳолӣ Аҳолии Беҷайя тахминан 200 ҳазор нафар — асосан кабилҳо (берберҳои Кабил), бо ҷамоаи арабӣ ва аҳолии нав-омадӣ. Шаҳр маркази асосии забон ва фарҳанги кабилӣ дар Алҷазоири шимолу шарқӣ. Иқтисод Иқтисоди Беҷайя бар бандари баҳрии калон (содироти нафту газ, металлҳои оҳан ва меваҳои тоза), саноати нафту газ (терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд—Беҷайя), саноати сабук (мансоҷӣ, хӯрокворӣ) ва сайёҳии соҳилӣ-кӯҳсорӣ асос меёбад. Нақлиёт Дар Беҷайя Фурудгоҳи байналмилалии Сӯмәм-Абана Рамдан ва бандари баҳрии калон амал мекунанд. Шоҳроҳи соҳилии Алҷазира–Танбит–Беҷайя–Сетиф. Фарҳанг ва маориф Дар Беҷайя харобаҳои девори қалъагии Ҳаммодиён-Ҳафсиён, Қалъаи Боб эл-Бахр (Дарвозаи Баҳр, асри XII–XIII), Қалъаи Боб эл-Файф (Дарвозаи Шамшер), Манораи Ёкут (асри XVIII), Ҷомеи бузурги Беҷайя ва Музеи Беҷайя воқеъ аст. Дар наздикии шаҳр боғи миллии Гураия (1984, кӯҳсорӣ-соҳилӣ) аст. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии берберии Кабил. Нигаред низ Алҷазоир Леонардо Пизанский Берберҳо Алҷазира Эзоҳ Пайвандҳо Беҷайя дар Encyclopædia Britannica