Kostandin Kristoforidhi

Kostandin Ndelka, i njohur ndryshe si Kostandin Kristoforidhi (Elbasan, 22 maj 1827 ose 1830 - 7 mars 1895) qe një gjuhëtar dhe përkthyes shqiptar. Me përkthimet e tij në përgjithësi dhe atë të Dhiatës së Re në veçanti ka dhënë ndihmesë vendimtare për themelimin e gjuhës letrare shqipe. Kostandin Kristoforidhi lindi në qytetin e Elbasanit. Burime të shumta tregojnë se ai ishte i biri i tregtarit Anastas Ndelkas/Nelkos dhe Vasilijes së Josifit. Familja e tij përmendet për herë të parë në vitin 1723. Në moshën14-vjeçare, ai mbaroi mësimet e shkollës greke të qytetit dhe i ati e dërgoi atë në gjimnazin "Zosimea" të Janinës. Në Janinë u njoh me zv/konsullin austro-hungarez Hahn, i cili merrej me studimin e gjuhës shqipe. Hahn e ndihmoi Kostandinin lidhur me Studimet Shqiptare të konsullit. Vitet në vazhdim, Kristoforidhi u emërua mësues në shkollat greke të Tiranës, Elbasanit dhe Beratit. Në vitin 1853, prindërit e tij ndërrojnë jetë dhe Kostandini detyrohet të shesë gjithçka për tu vendosur në Durrës, ku dhe punoi te nuni i tij Mimi Xhufka. Udhëtoi në mbarë Shqipërinë për tregti dhe në fillimin e vitit 1857 e gjen veten në Izmir, ku me shumë gjasë u takua për herë të parë me misionarët protestantë amerikanë. Ai u rekrutua nga filologu dr. Rigzi. "Shoqëria Biblike" porsa po interesohej për Shqipërinë dhe ishte në kërkim të një përkthyesi. Kristoforidhi e fitoi këtë vend pune dhe më pas u regjistrua. Më 1 mars ai ndoqi për katër muaj kurse në "Robert College" në Stamboll. Më tej iu ofrua mundësia për të vijuar studimet në kolegjin e "Shoqërisë Biblike" në Maltë (fund korriku 1857-1860), ku përfundoi përkthimin e Dhjatës së Re në të dy dialektet e shqipes. Dorëshkrimet e tij u dërguan në Londër më 15 mars 1860, por nga Londra nuk erdhi ndonjë përgjigje inkurajuese. U vendos në Tunis ku u martua dhe dha mësim në një shkollë greke nga 1861 deri më 1865. Në fund të majit 1865 u kthye në Stamboll me përkthimin e përfunduar të Dhiatës së Re në gegnishte (gegërisht). Aleksandër Tomson i "Shoqërisë Biblike" e ndihmoi Kristoforidhin me redaktimin dhe i sugjeroi alfabetin latin me të cilin qe shkruar gegërishtja në Shkodër si traditë e autorëve të vjetër. Në nëntor të 1869 Kostandini u zgjodh anëtar i Komisionit për Alfabetin e Shqipes. Ai qëndroi në Stamboll deri nga marsi i vitit 1870, ku ishte i angazhuar me përkthime të shumta si dhe me botimin e tyre. Më 1870 kreu një udhëtim të gjatë rreth e përqark Shqipërisë dhe vitet në vijim i kaloi midis Stambollit, Shqipërisë dhe Tunizit, ku jetonte familja e tij. Prej vitit 1874 deri më 1878 pati një ftohje në marrëdhëniet mes tij dhe "Shoqërisë Biblike". Humbi vendin e punës dhe jetoi në mjerim sa në Shqipëri, sa në Tuniz. Me ndikimin e Aleksandër Tomson u bë e mundur që të vazhdonte punën me "Shoqërinë Biblike" duke përkthyer e botuar, kështu që u zhvendos në Stamboll së bashku me familjen e tij. Kristoforidhi u përpoq të ishte politikisht aktiv dhe me njohjet e tij në "Shoqërinë Biblike" t'i jepte zë kërkesave shqiptare për autonomi. Më 1884 u rikthye në Shqipëri dhe i ndërpreu marrëdhëniet me "Shoqërinë Biblike" njëherë e përgjithmonë. U përpoq të hapte një shkollë shqipe në Tiranë, por qe e pamundur për shkak se autoritetet osmane nuk e lejonin këtë gjë prej ndodhive të pas-Lidhjes së Prizrenit. Më 1888 ai u kthye në Elbasan ku dhe punoi si gjyqtar, punë të cilën e ushtroi deri kur ndërroi jetë. U varros mbrapa absidës kryesore të kishës së Shën Marisë. Familja Gjatë kohës kur punonte në Tunis u martua me Elenin, e bija e një pasaniku grek, dhe u bënë prindër të shtatë fëmijëve : Anastas, Poliksen, Anastasia, Kleopatra, Aleksandër, Stefan dhe Filip. Vepra Mernorandum për gjuhën shqipe (1857) Shënime mbi Shqipërinë, gjuha dhe përkthimi i shkrimeve të shenjta (1860) Katër Ungjijtë dhe punët e Apostujve (përkthim: gegërisht 1866) Psalmet (përkthim: toskërisht 1868, gegërisht 1869) Dhjata e re (përkthim: gegërisht 1869, toskërisht 1879) Të bërët dhe të dalët (përkthim: toskërisht 1880) Nomi i dytë (përkthim: toskërisht 1882) Fjalët e urta të Solomonit dhe Vivla e Isaisë (përkthim: toskërisht 1884) Krijesa dhe të dalët (dorëshkrim: gegërisht) Abetare (gegërisht 1867, toskërisht 1868) Alfabeti i Stambollit - anëtar i komisionit (1870) Përkthime Në Maltë përpiloi dorëshkrimin Shënime mbi Shqipërinë, gjuha dhe përkthimi i shkrimeve të shenjta më 1860. I pajtuar prej "Shoqërisë Biblike", Biblës i përktheu "Besëlidhjen e Re", e cila u botua në Stamboll; "Katër Ungjijtë dhe punët e Apostujve" më 1866 në variantin gegnisht me shkronja latine dhe më 1879 në variantin toskërisht me shkronja greke. Gjithashtu përktheu dhe iu botuan libra të ndryshëm të "Besëlidhjes së Vjetër". Mes dy botimeve përktheu dhe iu botuan "Psalmet" (1868 toskërisht "Psalltiri", 1869 gegërisht "Psalteri"), "Alfavitarin" shqip (gegnisht 1866 & 1872, toskërisht 1872). Më 1870 u botua "Historia e shenjtësë shkronjë/Istoria e shkronjësë shënjtëruarë" për djemtë, një përmbledhje e thjeshtuar dhe pjesë nga "Dhiata e Vjetër", e cila merr rëndësi për informacionin në gjuhën shqipe për Biblën si tekst, autorësinë, historikun e librave të Biblës dhe veprimtarinë e "Shoqërisë Biblike". Nga duart e tij dolën disa përkthime dhe ai vetë, me trastën e librave në krahë, merrej me shitjen e përkthimeve dhe të abetareve të veta. "Të-bërëtë dhe të dalët" (toskërisht 1880), "Nomi i dytë" (toskërisht 1882), "Fjalët e urta të Solomonit" dhe "Vivla e Isaisë" (toskërisht 1884). "Systema diellore" dhe "Jetëshkronja e njerëzvet të ndriçim" shkruar në vitin 1885. Pas mbetën : dorëshkrimi "Kriesa", "Të dalët" (gegërisht), si edhe disa shkrime të tjera që akoma nuk janë gjetur. Gramatika, fjalori dhe proza Në vitin 1882 Kostandini botoi në Stamboll me licensë prej Ministrisë së Arsimit të Perandorisë Osmane një gramatikë shqipe në dialektin toskë (Grammatiki tis alvanikis glossis). Pas vdekjes të së shoqes, dorëshkrimet, fjalori dhe çdo gjë që kishte lidhje me rilindasin mbetën te shtëpia e dhëndrit, Dhimitër Bibasë, i shoqi i Kleopatrës. Vepra themelore e Kristoforidhit, fryt i një pune njëzetvjeçare është Fjalori i gjuhës shqipe me 11.675 leksema i përpiluar në toskërishte me alfabet të mbështetur në shkronja greke dhe i botuar në vitin 1904 në Athinë, e më vonë botuar në Tiranë më 1961. Në të janë përjashtuar shumica e huazimeve, veçanërisht orientalizmat dhe greqizmat. Kristoforidhi gjithashtu ka lënë tregimin e parë prozaik origjinal në gjuhën shqipe e njëkohësisht tregimin e parë për fëmijë, Gjahu i Malësorëvet (Hieja e Tomorrit) në të dy dialektet. Referime