Syri i kaltër, Delvinë

Syri i Kaltër është një burim karstik, dukuri natyrore dhe atraksion turistik në jug të Shqipërisë. Ai ndodhet në territorin e Bashkisë së Finiqit, në Qarkun e Vlorës, pranë rrugës që lidh Sarandën me Gjirokastrën. Burimi njihet edhe si Syri i Kaltër i Bistricës ose Burimet e Bistricës, pasi ujërat e tij ushqejnë lumin e Bistricës. Për shkak të vlerave natyrore, pamjes së veçantë dhe rëndësisë ekologjike, Syri i Kaltër është shpallur monument natyre dhe përfshihet ndër zonat e mbrojtura natyrore të Shqipërisë. Emri Emri Syri i Kaltër lidhet me pamjen karakteristike të burimit. Forma ovale e gropës karstike dhe kontrasti i ngjyrave të ujit krijojnë pamjen e një syri: pjesa qendrore duket më e errët dhe më e thellë, ndërsa skajet marrin ngjyrë të kaltër dhe të tejdukshme. Në burime turistike dhe zyrtare përdoren edhe emërtimet Syri i Kaltër i Bistricës dhe Burimet e Bistricës, për shkak të lidhjes së burimit me sistemin hidrologjik të Bistricës. Vendndodhja Syri i Kaltër ndodhet në jug të Shqipërisë, në territorin e Bashkisë së Finiqit, pranë zonës së Muzinës, Krongjit dhe Bistricës. Ai gjendet në një zonë të brendshme ndërmjet Sarandës, Delvinës dhe Gjirokastrës, në afërsi të rrugës Sarandë–Gjirokastër. Zona përreth burimit është pjesë e peizazhit natyror të hinterlandit të Sarandës dhe të territorit të Bashkisë së Finiqit. Për shkak të vendndodhjes pranë Sarandës, Delvinës dhe rrugës drejt Gjirokastrës, Syri i Kaltër është një nga pikat më të vizituara natyrore në jug të vendit. Përshkrimi natyror Syri i Kaltër është burim karstik me ujë të ftohtë dhe të kthjellët që del nga nëntoka. Sipas Agjencisë Kombëtare të Turizmit, ai është një burim karstik me ujë të pastër dhe me ngjyrë të theksuar të kaltër, i cili ushqen lumin e Bistricës. Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura e përshkruan burimin si shkarkimin kryesor të ujërave në zonën e Malit të Gjerë. Sipas saj, burimi ndodhet përballë fshatit Krongj dhe përbën një nga dukuritë natyrore më të veçanta të zonës. Thellësia e saktë e gropës karstike nuk është përcaktuar plotësisht. Në burime të ndryshme përmendet se zhytësit kanë arritur deri në rreth 45–50 metra, por pa përcaktuar fundin e saktë të burimit. Hidrologjia Syri i Kaltër lidhet me sistemin karstik të Malit të Gjerë. Ujërat dalin në sipërfaqe nëpërmjet një gryke karstike dhe formojnë një pellg të vogël me ngjyrë të kaltër, prej nga rrjedhin drejt lumit të Bistricës. Burimi përmendet shpesh si burimi fillestar i Bistricës. Lumi i Bistricës rrjedh në jug të Shqipërisë dhe derdhet në Detin Jon, në zonën pranë Sarandës. Në literaturën hidrogjeologjike, Burimet e Bistricës përmenden si një nga grupet më të rëndësishme të burimeve karstike në Shqipëri. Në studime të ndryshme shkencore është përmendur një prurje mesatare rreth 18 m³/s, çka e rendit këtë sistem ndër burimet më të mëdha karstike të vendit. Zona e mbrojtur Syri i Kaltër është pjesë e rrjetit të zonave të mbrojtura të Shqipërisë. Ai është shpallur monument natyre për vlerat gjeomorfologjike, hidrologjike, ekologjike dhe peizazhore. Zona përreth karakterizohet nga burime të shumta karstike dhe nga ekosistem pyjor, i cili lidhet me kushtet e veçanta ujore dhe mikroklimatike të zonës. Sipas AKZM-së, burimet në zonë dalin në kontaktin tektoniko-litologjik ndërmjet gëlqerorëve të karstëzuar dhe formacioneve terrigjene të papërshkueshme. Për shkak të zhvillimit të karstit në Malin e Gjerë, pellgu nëntokësor i burimeve është më i madh se pellgu sipërfaqësor i tyre. Turizmi Syri i Kaltër është një nga atraksionet natyrore më të njohura në jug të Shqipërisë. Ai vizitohet nga turistë vendas dhe të huaj, sidomos gjatë sezonit turistik të Sarandës dhe zonave përreth. Për shkak të afërsisë me Sarandën, Delvinën, Finiqin dhe Gjirokastrën, burimi përfshihet shpesh në itinerare ditore turistike. Vizitorët tërhiqen nga ngjyra e ujit, kthjelltësia e burimit, peizazhi përreth dhe rrjedha e Bistricës. Për shkak të statusit si zonë e mbrojtur, aktivitetet turistike duhet të zhvillohen duke respektuar rregullat e mbrojtjes së mjedisit dhe të monumentit natyror. Në komunikimet turistike, Syri i Kaltër paraqitet si pjesë e trashëgimisë natyrore të Shqipërisë së Jugut dhe si një pikë e rëndësishme e turizmit natyror pranë Sarandës. Shih edhe Lumi i Bistricës Bashkia e Finiqit Finiqi Saranda Delvina Mali i Gjerë Monument natyror Turizmi në Shqipëri Referime Lidhje të jashtme Syri i Kaltër i Bistricës – Agjencia Kombëtare e Turizmit Monument Natyre, Syri i Kaltër – Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura