Amantia

Amantia ka qenë një qytet i lashtë dhe vendbanimi kryesor i Amantëve, që në antikitetin klasik tradicionalisht ndodhej në Ilirinë jugore në antikitetin klasik. Në kohët helenistike, qyteti ishte disa herë pjesë e Epirit. Në kohët romake, ai përfshihej brenda Epirus Nova, në provincën e Maqedonisë. Vendi është identifikuar me fshatin Ploçë, Qarku i Vlorës, Shqipëri. Amantia u caktua si park arkeologjik më 7 prill 2003 nga qeveria e Shqipërisë. Emri i saj u përmend për herë të parë në shekullin e IV para erës sonë. Amantia u themelua në fund të shekullit V para erës sonë Ajo ndodhet në një kodër në zonën e Labëris dhe është e fortifikuar me mure. Në shekullin e III-të para erës sonë qyteti u forcua ekonomikisht dhe nxori monedhat e tij të para. Në vitin 268 para erës sonë , qyteti preu monedhën e vet. Ka ende gjurmë të tempullit të Afërditës, teatrit dhe stadiumit. Pozita gjeografike Sapo hyn në luginën e Shushicës, në juglindje të Vlorës, midis kodrave që shtrihen në këmbët e malit të Kudhësit, të tërheq vëmendjen, një majë shkëmbore e vetmuar, e cila ngrihet lartë si një kon i madh. Një majë tjetër shkëmbore, shihet edhe nga lindja, duke ardhur nga Tepelena. Të dy majat shkëmbore formojnë një kreshtë, e cila zgjatet gati 1 km. me drejtim verilindje-jugperëndim. Kuota më e lartë e saj është 613 m. mbi nivelin e detit dhe ndodhet në skajin verilindor. Mbi këtë kreshtë dhe përreth saj, janë të shpërndara shtëpitë e fshatit Ploçë. Në këtë kreshtë dhe poshtë saj, ruhen rrënoja të ndryshme të një vendbanimi të lashtë, ai i Amantisë. Amantia u zhvillua si qytet në kodrën e lartë dhe në tarracat e saj. Në kohët e lashta pllaja e sipërme e kodrës ishte e rrethuar me mure fortifikimi. Qyteti u zhvillua jashtë këtyre mureve, përreth Akropolit. Kjo ka bërë që Amantia të mos kishte pamjen e qyteteve të tjera ilire. Godinat dhe banesat e tjera u ngritën në sheshet dhe tarracat e mëdha të sajuara , të zgjeruara dhe të forcuara me mure, në anët e ndryshme të kodrës. Ajo lidhet me luginat e lumenjve Vjosa dhe Shushica dhe me rrugët e lashta , që kalonin nëpër to. Ky pozicion bëri që Amantia të shëndërrohej në një nyje të rëndësishme në marrëdhëniet tregtare midis bregdetit jugor të Ilirisë dhe krahinave të brendshme. Në shek. IV p.e.s. Amantia filloj të zhvillohej si një qendër e rëndësishme skllavopronare, duke marrë në shek. III-II p.e.s. pamjen e një qyteti të vërtetë antik. Ajo mbeti si e tillë deri në fund të shek. I p.e.s. Në kohën perandorake, Amantia e humbet rëndësinë e saj të dikurshme. Në fund të antikitetit përmendet si një qendër peshkopate, por në mesjetë ishte zhdukur si qytet. Kërkimet e para për identifikimin e rrënojave të Amantisë filluan në shek. XIX. Që në gjurmimet e para ajo u lokalizua në rrënojat e fshatit Nivicë të Kurveleshit nga Pukvili. Ka pasur dhe lokalizime të tjera (Vajza). Por më vonë do të mbizotëronte mendimi se Amantia duhet kërkuar në Ploçë dhe jo gjetiu. Nga kërkimet dhe gërmimet sistematike u zbulua se Amantia, ka qenë një qendër e rëndësishme e kësaj krahine të Ilirisë së Jugut dhe se për një kohë të gjatë ka pasur një jetë ekonomike dhe shoqërore të gjallëruar dhe një kulturë materiale dhe shpirtërore të përparuar. Burimet e shkruara për Amantinë dhe amantët Burimet e shkruara për Amantinë dhe amantët janë të kufizuara e të fragmentuara. Sipas autorëve të lashtë antikë, Amantia i përkiste Ilirisë dhe amantët ishin ilirë. Pas vitit 148 e.s Amantia bënte pjesë në provincën e Maqedonisë. Në një ndarje tjetër të provincave të perandorisë romake në Ballkan, në shek. II e. s. Amantia i takon provincës së Epirit të Ri. Ngjarje historike nuk ka. Na kumtohet se Amantia u bashkua me Cezarin në luftën kundër Pompeut, ose shumë shekuj më vonë, nën muret e saj të rindërtuara nga Justiniani, ushtria bizantine luftoi kundër saraçenëve. Kuptohet se të gjitha këto janë shumë pak për një qytet si Amantia, i cili pati një jetë gati njëmijëvjeçare. Duhet pasur parasysh lidhja amantë-abantë dhe njohja e amantëve si epirotë. Në shek. IV p.e.s. Amantia njihet si një qytet ilir. Por krahas qytetit Amantia kishte dhe një krahinë të quajtur Amantia, e cila zgjatej deri në bregdet. Sipas P. Skylaksit, amantët janë ilirë nga bulinët dhe Amantia nuk është një qytet grek; qytetet greke janë Apolonia e Epidamni. Plini, i ka quajtur barbarë amantët bashkë me bylinët. Për S. Bizantinin Amantia ka qenë krahinë e Ilirisë. Deri diku dhe të qartë janë kufijtë e territorit të banuar nga amantët. Në malet Keranune ata kufizoheshin me kaonet. Fqinjët juglindorë të tyre ishin atintanët , kurse në lindje kishin bylinët. Në disa njoftime, të dy qytetet Bylisi dhe Amantia, përmenden gjithmonë bashkë, që lë të kuptohet për lidhje të të ngushta midis tyre, pa përjashtuar dhe origjinën e përbashkët. Tekstit të P. Skylaksit, iu bënë disa korrigjime. Kështu titulli “ilirët” u zëvendësua me titullin “taulantët”. Duke pranuar titullin “taulantët” pranohet mendimi se Amantia si krahinë e si qytet, në atë kohë ndodhej nën varësinë e shtetit ilir. Ngjarje të tilla si kalimi i Apollonis e Dyrrahut, nën varësinë e shtetit ilir dhe vënia e Pirros me forcën e armëve në fronin e mbretërisë molose nga mbreti Glaukia, e përforcon këtë mendim. Me dobësimin e shtetit ilir , dhe me fuqizimin e shtetit të Epirit, në kohën e sundimit të Pirros, Amantia hyri në përbërjen e shtetit epirot. Për dy shekuj burimet për Amantinë heshtin. Ka shumë të ngjarë që, pas vitit 168 p.e.s., Amantia të jetë bërë e pavarur duke filluar dhe prerjen e monedhave me emrin e banorëve të saj. Amantia mbeti e pavarur edhe më vonë. Këtë e vërteton dhe fakti, që Amantia është në listën delfike të theorodokëve, të datuar në vitet 220-189 p.e.s. Në shek. II. p .e.s. Amantia, në qoftë se nuk kishte ruajtur pavarësinë e plotë, gëzonte së paku një autonomi të brendshme, të cilën e vazhdoi ta ketë dhe në shek. I p.e.s.; sikurse vrehet nga prerjet monetare të kësaj kohe. Kjo pozitë e privilegjuar e Amantisë tregon se ky qytet, sikurse Bylisi dhe Apollonia, mbajti anën e Romës, gjatë luftërave kundër shtetit ilir dhe atij maqedon. Ka edhe një mundësi tjetër, amantët bënin pjesë në një bashkësi (koinon) fisesh e qytetesh të kësaj treve, në krye të së cilit qenë bylinët, ndoshta për një kohë dhe atintanët. Në disa burime të shkruara të autorëve antikë, në lidhje me qytetet e Ilirisë Jugore , janë ruajtur legjenda të udhëtimeve të gregërve, të cilat amantët i bëjnë abantë, bylinët i bëjnë myrmidonë dhe orikët , kolkë. Identifikimi i amantëve me abantet nuk është e lehtë. Lykofroni, në poemën e tij Aleksandra, e ka sjell Eleferonin, kryetarin legjendar të abantëve, në tokat e amantisë, por pa i identifikuar abantët me amantët. S. Bizantini është përpjekur të shpjegojë lidhjen amantë – abantë dhe Amantia- Abantia duke shpjeguar se shkronja b është kthyer në m nga “barbarët”. Ky kthim bëri që Kalimaku, në veprën e tij , të përdorë emrin Amantia në vend të Abantia. Më poshtë ai thotë se Amantia është krahinë e ilirëve, por banorët e saj i quan abantë. Një verzion tjetër të legjendës na e jep dhe Pausania, në veprën e tij “Përshkrimi i Helladës”. Ai tregon se në Olymbia, në vendin e quajtur Hipodam, gjendej një monument skulptural kushtuar Zeusit nga apolloniatët. Ky monument ishte ngritur nga këta të fundit pas fitores kundër abantëve, me një të dhjetën e plaçkës së marrë në qytetin e tyre Thronion. Në këtë mbishkrim amantët quhen abantë, sipas pretendimit se e kishin origjinën që nga koha e luftës së Trojës. Monumentet arkeologjike Gërmimet që janë kryer kanë mundur të sjellin në dritë të dhëna historike mbi ekzistecën e Amantisë. Cikli i shekujve ruante një qytetërim të tërë të mbetur tashmë me rrënoja , brenda së cilës mbeteshin gjurmët e akropolit, stadiumit, tempullit dhe mureve mbështetëse. Monumentet si vepra të mëdha arkitekturore shprehin rëndësi dhe njëkohësisht mbeten dëshmi e ekzistencës së një qytetërimi të rëndësishëm në Ilirinë Jugore. Akropoli Amantia ka pasur të fortifikuar vetëm akropolin , majën e kodrës. S. Anamali jep një të dhënë: “ Pllaja e sipërme shkëmbore në pjerrësi të ndryshme të faqeve të saj i ka detyruar ndërtuesit të përshtatin muret, teknikën e ndërtimit dhe drejtimet e tyre në përputhje me vendin.” Kjo do të thotë se muri qarkon sipas relievit të kodrës. Mbetet për t’u vlerësuar teknika e ndërtimit të tij. Është punuar shkëmbi duke synuar vendosjen e blloqeve, duke realizuar lidhjen me faqet anësore dhe duke krijuar një faqe të jashtme, të drejtë e vertikale. Gurët që kanë qenë pjesë përbërse e murit janë gëdhendur në përmasa dhe forma të ndryshme ( paralelopipedi, polidonale apo trapezoidale). Qëllimi i zbardhur i blloqeve të latuar ka qenë muri i fortë dhe i mirë. Kur muri vendosej në tokë përdoreshin blloqe paralelopipedi me fugatura horizontale, vertikale me faqe të drejtë. Ndërsa kur muri vendosej në shkëmb, forma e blloqeve ishte poligonale. Pavarësisht nga trajta e blloqeve, muri ka qenë ngritur në një kohë dhe të ndërtuar me të njëjtën teknikë. Ajo që të bën më shumë përshtypje është përdorimi i një teknike të lartë dhe përpunimi me kujdes i blloqeve. Në akropolin e Amantisë janë me interes dhe portat të cilat, në pjesën e sipërme mbylleshin me një hark të rremë. Kur u ngrit akropoli? Nga gjetjet arkeologjike, nga të dhënat dhe nga teknika e ndërtimit të mureve mendohet se i përkasin gjysmës së parë të shekullit IV p.e.s. Kjo është një kohë kur Iliria e Jugut u përfshi nga një lulëzim ekonomik. E vështirë është të përcaktohet se sa kohë i shërbeu akropoli qytetit dhe se cilës i përkasin disa restaurime të vogëla. Ka shumë të ngjarë që akropoli i Amantias pas luftërave të Çezarit me Pompeun, nuk u përdor më për mbrojtje. Muret e akropolit dhe pse jo në gjendje të mirë përbëjnë një kompleks fortifikimi, me interes për njohjen dhe studimin e artit të fortifikimit të qyteteve të Ilirisë Jugore. Stadiumi Matanë bregoreve, në “gropë e Kovaçit”, lindi stadiumi antik me 300 vende. StadiumI është monumenti më i ruajtur i ndodhur rreth 150 m. Jashtë mureve rrethuese, në lindje të qytetit. Një pjesë e tij u zbulua në 1949 gjatë një ekspedite arkeologjike. Gjatë eksplorimit u panë disa gurë të ngulur në tokë e të vendosur në trajtë shkalle. Ajo që të bie në sy është pozicionimi i stadiumit. Kjo tregon shfrytëzimin me mjeshtëri të amantëve të pozitës malore të qytetit. Kodra dhe sheshi i përgjigjeshin mjaft mirë kërkesës së ndërtuesve. Shkallët e gurta, në formë patkoi të zgjatur, ndiqnin një pistë 12,50 m të gjerë, të ruajtur rreth 55 m. Në njërin krah, kishte të mbështetur në faqen e kodrës 17 shkallë, kurse në krahun tjetër, të ngritur mbi një mbushje dheu kishte vetëm 8 shkallë. Shkallët, me gjerësi 0,60 m dhe me lartësi 0,30 m shërbenin për uljen e spektatorit. Në faqet të ndenjësve kanë qenë gdhendur emra si Iparhos, Apollonos, Sokrates etj. Ndërtimi i stadiumit i takon mesit të shek. III p.e.s. Tempulli Në anën jugore të qytetit, rreth 200 m jashtë mureve rrethuese është zbuluar bazamenti i një tempulli antik. Ai ka qenë një peripter i rendit dorik, me përmasa 12,5 m dhe 6,75 m. Tempulli ka qenë i vogël i rrethuar me shtylla. Materialet e gjetura, nuk ndihmojnë për të përcaktuar kohën kur u ngrit tempulli, as hyjninë, të cilit ai i shërbeu. Arkeologët mendojnë se tempulli u ngrit aty nga shek. III p.e.s., dhe ka vazhduar të përdorej edhe në shekujt I të e. sonë. Gjatë antikitetit të vonë, pranë rrënojave të tempullit, ka qenë ngritur me materialet e tij një bazilikë paleokristiane. Muret mbështetëse Amantia tregon për një traditë të mirë të ndërtimit të godinave në tarraca. Për shkak të pozitës, amantët, zgjeruan shpatet e kodrës dhe i mbështetën në mure. Mure të tillë mbështetës ka në vendin e quajtur “Lëmi i Peçit” ku janë zbuluar rreënojat e një tempulli dhe të një kishe. Muret mbështetëse në “Lëmin e Peçit” dhe në anën veriore të akropolit janë forcuar dhe me kontraforca. Midis mureve mbështetëse, dallon muri i madh në faqen veriore të akropolit. Ky mur nuk lidhej me akropolin, por i shërbeu atij. Në gjendjen e sotme, muri i madh me kontraforte, shihet në një gjatësi rreth 41 m krahu perëndimor i tij, i gjatë 9 m, nuk ka kontraforte; ai është 2 m i gjerë dhe i ndërtuar nga blloqe gëlqerore paralelepipedi të puthitur mirë. Në sipërfaqe, duke filluar nga skaji perëndimor ky mur vjen i shkallëzuar. Kontrafortet dalin në gjithë pjesën tjetër të murit, që zgjatet nga lindja. Muri i madh me kontraforte nuk është ruajtur i plotë. Ky mur është një nga ndërtimet e bukura të Amantias dhe dëshmon për aftësitë e mjeshtërve ndërtues vendas. Një mur i dytë mbështetës është ndërtuar nën murin e madh me kontraforte. Ky mur i ngritur 6,10 m ka pasur si qëllim forcimin e shpatit të kodrës. Nekropoli Varreza e qytetit ka qenë shtrirë kryesisht në anën perëndimore, në rrugën kryesore që vinte nga gjiri i Vlorës. Varret më të hershme kanë formën e një arke të krijuar me pllaka të mëdha guri të latuar dhe datojnë në çerekun e parë të shek. IV p.e.s. Shekullit të IV-III i takojnë një numër i madh varresh monumentale nëntokësore me dy dhoma të mbuluar në qendër. Më rrallë gjendet edhe tipi i dytë i varreve, vetëm me një ambient. K. Paçi gjatë vizitës së tij hasi në një varrë monumental me dy ambiente. Të dy ambientet janë ndërtuar me blloqe gëlqerore dhe të mbuluar me qemerë. Një varr tjetër monumental na kumtohet nga S. Anamali. Ai ka formë katërkëndëshe, vetëm me një kthinë të mbuluar me qemer. Në sondazhin e vitit 1950 u zbuluan katër varre. Numizmatika Pas themelimit Amantia filloi gradualisht të rritej e të zhvillohej si një qendër e rëndësishme skllavopronare. Pamjen e plotë të një qyteti të zhvilluar antik e mori në shek. III-II p.e.s dhe vazhdoi të mbetej e tillë deri në fund të shek. I e.s. gjatë kësaj periudhe, Amantia njeh një zhvillim të shpejtë të forcave prodhuese, i cili dëshmohet, nga të dhënat letrare, mbishkrimore e arkeologjike dhe nga aktiviteti i gjerë në fushën e prerjes së monedhave. Nga gërmimet arkeologjike është grumbulluar një material i pasur numizmatik. Si qytetet dhe krahinat e tjera ilire dhe Amantia preu monedhën e vet me legjendën AMANTON. Tipi i parë i monedhës ka në faqe kokën e Athinasë me përkrenare korintike, kurse në shpinë një kukuvajkë e rrethuar nga një kurorë me gjethe dafine. Legjenda vendoset lartë dhe poshtë simbolit të shpinës e ndarë në dy pjesë AMAN-TON. Në tipin e dytë është përdorur figura e Zeusit dhe simbol shpine rrufeja me një kurorë dushku. Legjenda është e vendosur lartë e poshtë rrufes, AMAN-TON. Sot kemi 89 copë monedha të këtij tipi. Në tipin e tretë është vendosur koka e Zeusit dhe të Diones dhe në shpinë një gjarpër i cili ka rreth një kurorë dafine, dhe legjendën. Ky tip paraqitet në 7 variante dhe sot kemi 50 copë. Tipi i katërt - Në faqe është vendosur Artemisa me flokë të ngritura dhe të lidhura prapa. Në shpinë është vendosur flakësja me një kurorë dafine, ku në anën e majtë dhe të djathët është vendosur legjenda e ndarë në katër pjesë, AM-AN-TO-N. Kurse në tipin e pestë kemi në faqe kokat e Dioskureve, kurse në shpinë është vendosur një yll me tetë rreze. Lartë e poshtë këtij të fundit është gdhendur legjenda AMAN-TON. Tipi i gjashtë - Ka në faqe si simbol kokën e Artemisës dhe emri i prytanit, ndërsa në shpinë obelisku, në anët e të cilit është gdhendur legjenda AMAN-TON. E veçanta e këtij tipi është shoqërimi i Artemisës me obeliskun e Apollonit. Kulti i Apollonit nuk ka qenë kurrë i përhapur në Amantia. Ai ka qenë dhe mbeti hyu kryesor i kolonisë helene, Apollonisë. Ky vendim duhet të ketë lindur si pasojë e drejtimit të ri ekonomik që ndoqi Amantia mbas ndodhive në Epir të vitit 168 p.e.s. ai ndjehu nevojën që të lidhej ekonomikisht dhe politikisht me Apollonin. Si datë për fillimin e prerjes së monedhave merret viti 230 p.e.s dhe si periudhë përfundimi merret viti 168 p.e.s. Por nga një studim më i thellë i bërë nga H. Ceka, si periudhë fillimi merrë vitin 260 p.e.s dhe si periudhë përfundimi nuk merr vitin 168. Sipas këtij të fundit, prej 268 p.e.s. deri në pushtimin e Epirit nga Roma, Amantia gëzoi një periudhë autonomie të plotë ekonomike dhe politike. Madje në këtë periudhë nxjerr dhe dy tipe të reja monedhash. Monedhat e Amantias ishin shumë të ngjashme me ato të Lidhjes Epirote. Gjetjet arkeologjike dhe kulti Gjetjet më të hershme nga Amantia, qeramikë dhe figurina prej bronzi, i takojnë shek. VI p.e.s. dhe lidhet me një vendbanim protourban. Kurse gjetjet prej qeramike u përkasin dy grupe: gjetjet e enëve të vogëla me vernik të zi dhe enë të ndryshme. Gjetje të tjera konsiderohen tjegullat, të cilat janë përpunuar dhe i përkasin punishteve të qyteteve të Ilirisë së Jugut. Në varre janë gjetur dy gjipëra bronzi, fibula e varëse. Gjithashtu janë gjetur dhe figura prej bronzi të punishteve vendase: tri figura femrash, tri figura që përfaqësojnë një luftëtar, tri figura meshkujsh të zhveshur dhe tri të veshur. Mbi organizimin shtetëror të Amantias nuk kemi shumë të dhëna përveç katër mbishkrime. Në këto të fundit përmendet prytani, këshilli, sekretari i këshillit dhe këshilltarët. Magjistari më i lartë i qytet-shtetit ka qenë prytani dhe organi legjislativ ka qenë bulea ose këshilli që kishte dhe sekretarin. Përsa i përket kultit, perëndia për amantët ishte Hyji ose Zeusi, i cili është i shprehur dhe në prerjet e monedhave. Në këtë qytet ilir ka qenë i njohur dhe kulti i Afërditës. Një pllakë e vogël gurive e zbuluar në Amantia i kushtohet Afërditës. Mendohet se dhe tempulli i kushtohet kësaj të fundit. Si edhe në gjetjet në skulpturë paraqitet Pan-Silvani. Ky na paraqitet me tre nimfa. Në gjetjet e relieveve shikohen perëndi ilire. Perëndit, sipas amantëve janë mbrojtëse të barinjve, pyjeve dhe kullotave. Një varr monumental antik u gjet ne Amantia ne Qershor 2021 pas 2 muaj ekskavime. Shih edhe Iliria Mbretëria e Ilirisë Literaturë Anamali, Skënder (1972). "Amantia". Iliria. 2: 61–133. doi:10.3406/iliri.1972.1142. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Anamali, Skënder (1992). "Santuari di Apollonia". përmbledhur nga Stazio, Attilio; Ceccoli, Stefania (red.). La Magna Grecia e i grandi santuari della madrepatria: atti del trentunesimo Convegno di studi sulla Magna Grecia. Atti del Convegno di studi sulla Magna Grecia (në italisht). Vëll. 31. Istituto per la storia e l'archeologia della Magna Grecia. fq. 127–136. Baldi, Philip (1983). An Introduction to the Indo-European Languages. SIU Press. ISBN 978-0-8093-1091-3. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Bejko, Lorenc; Morris, Sarah; Papadopoulos, John; Schepartz, Lynne (2015). The Excavation of the Prehistoric Burial Tumulus at Lofkend, Albania. ISD LLC. ISBN 978-1-938770-52-4. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Bol, Renate; Höckmann, Ursula; Schollmeyer, Patrick (2008). Kult(ur)kontakte: Apollon in Milet/Didyma, Histria, Myus, Naukratis und auf Zypern: Akten der Table Ronde in Mainz vom 11.-12. März 2004 (në gjermanisht). VML, Verlag Marie Leidorf. fq. 50. ISBN 978-3-89646-441-5. Cabanes, Pierre (2008). "Greek Colonisation in the Adriatic". përmbledhur nga Tsetskhladze, Gocha R. (red.). Greek Colonisation: An Account of Greek Colonies and Other Settlements Overseas. Vëll. 2. Brill. fq. 155–186. ISBN 978-90-474-4244-8. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Cabanes, Pierre (2011). "Disa çështje mbi Amantët / Interrogations sur les Amantes". Iliria. 35: 75–98. doi:10.3406/iliri.2011.1100. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Çabej, Eqrem (1996). Studime etimologjike në fushë të shqipes. Vëll. 4. Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Castiglioni, Maria Paola (2003). "Il monumento degli Apolloniati a Olimpia". Mélanges de l'École française de Rome: Antiquité. 115 (2): 867–880. doi:10.3406/mefr.2003.9796. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Ceka, Olgita (2012). "Il koinon e la città. L'esempio di Byllis". përmbledhur nga G. de Marinis; G.M. FabriniG. Paci; R. Perna; M. Silvestrini (red.). I processi formativi ed evolutividella città in area adriatica. BAR International Series. Vëll. 2419. Archaeopress. fq. 59–64. ISBN 978-1-4073-1018-3. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Ceka, Neritan; Ceka, Olgita (2017). "A Peripolarchos inscription from the castle of Matohasanaj". përmbledhur nga Luan Përzhita; Ilir Gjipali; Gëzim Hoxha; Belisa Muka (red.). New archaeological discoveries in the Albanian regions: proceedings of the international conference 30 - 31 January, Tirana 2017. Vëll. 1. Botimet Albanologjike. Academy for Albanian Studies, Institute of Archaeology. fq. 488–508. ISBN 978-9928-141-71-2. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Dieterle, Martina (2007). Dodona: religionsgeschichtliche und historische Untersuchungen zur Entstehung und Entwicklung des Zeus-Heiligtums (në gjermanisht). G.Olms. ISBN 978-3-487-13510-6. Dmitriev, Sviatoslav (2005). City Government in Hellenistic and Roman Asia Minor (në anglisht). Oxford University Press. fq. 147. ISBN 978-0-19-534690-9. Funke, Peter; Moustakis, Barbara; Hochschulz (2004). "Epeiros". përmbledhur nga Mogens Herman Hansen; Thomas Heine Nielsen (red.). An Inventory of Archaic and Classical Poleis. Oxford University Press. fq. 338–350. ISBN 0-19-814099-1. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Haensch, Rudolf (2012). "Vorausschauender Euerget und Getreideversorgung einer Kleinstad". Tyche: Beiträge zur Alten Geschichte, Papyrologie und Epigraphik. 27. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Hammond, N. G. L. (1992). "The Relations of Illyrian Albania with the Greeks and the Romans". përmbledhur nga Winnifrith, Tom (red.). Perspectives On Albania. Springer. fq. 37. ISBN 978-1-349-22050-2. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Hatzopoulos, M. B. (1997). "The Borders of Hellenism in Epirus during Antiquity". përmbledhur nga M. V. Sakellariou (red.). Ηπειρος: 4000 χρόνια ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού. Ekdotike Athenon. ISBN 978-960-213-371-2. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Hernandez, David; Hodges, Richard (2020). "Beyond Butrint: Dominion, Territory, Environment and the Corrupting Sea". Butrint 7: Beyond Butrint: Kalivo, Mursi, Çuka e Aitoit, Diaporit and the Vrina Plain. Surveys and Excavations in the Pavllas River Valley, Albania, 1928–2015. doi:10.2307/j.ctv13pk71h.29. JSTOR j.ctv13pk71h. Marrë më 27 nëntor 2023. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Hernandez, David R. (2017), "Bouthrotos (Butrint) in the Archaic and Classical Periods: The Acropolis and Temple of Athena Polias", Hesperia: The Journal of the American School of Classical Studies at Athens, 86 (2): 205–271, doi:10.2972/hesperia.86.2.0205, ISSN 0018-098X, JSTOR 10.2972/hesperia.86.2.0205, S2CID 164963550 : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Hoti, Afrim (2022). "Dyrrhachium bizantina e il suo territorio (VI-VIII sec.)". përmbledhur nga Sonia Antonelli; Vasco La Salvia; Maria Cristina Mancini; Oliva Menozzi; Marco Moderato; Maria Carla Somma (red.). Archaeologiae Una storia al plural: Studi in memoria di Sara Santoro. Archaeopress Publishing. fq. 245–250. ISBN 978-1-80327-297-9. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Jaupaj, Lavdosh (2019). Etudes des interactions culturelles en aire Illyro-épirote du VII au III siècle av. J.-C (Tezë). Université de Lyon; Instituti i Arkeologjisë (Albanie). : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Kunstmann, Heinrich (2019). Slaven und Prußen an Ostsee, Weichsel und Memel: Über ihre Herkunft vom Balkan und aus Kleinasien (në gjermanisht). BoD – Books on Demand. ISBN 978-3-7460-6327-0. Lasagni, Chiara (2019). Cresci Marrone, Giovannella; Culasso Gastaldi, Enrica (red.). Le realtà locali nel mondo greco: Ricerche su poleis ed ethne della Grecia occidentale. Studi e testi di epigrafia. Edizioni dell'Orso. ISBN 978-88-6274-962-6. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Malkin, Irad (1998). The Return of Odysseus: Colonization and Ethnicity. Berkeley: University of California Press. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Malkin, Irad (2001). "Greek Ambiguities: Between "Ancient Hellas" and "Barbarian Epirus"". përmbledhur nga Malkin, Irad (red.). Ancient Perceptions of Greek Ethnicity. Center for Hellenic Studies colloquia. Vëll. 5. Center for Hellenic Studies, Trustees for Harvard University. fq. 187–212. ISBN 978-0-674-00662-1. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Lippert, Andreas; Matzinger, Joachim (2021). Die Illyrer: Geschichte, Archäologie und Sprache. Kohlhammer Verlag. ISBN 978-3-17-037710-3. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Mesihović, Salmedin (2014). ΙΛΛΥΡΙΚΗ (Ilirike) (në boshnjakisht). Sarajevo: Filozofski fakultet u Sarajevu. ISBN 978-9958-0311-0-6. Papadopoulos, John (2016). "Komai, Colonies and Cities in Epirus and Southern Albania: The Failure of the Polis and the Rise of Urbanism on the Fringes of the Greek World". përmbledhur nga Molloy, Barry P.C. (red.). Of Odysseys and Oddities: Scales and Modes of Interaction Between Prehistoric Aegean Societies and their Neighbours. Oxbow Books. fq. 435–460. ISBN 978-1-78570-232-7. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Papazoglou, Fanoula (1986). "Politarques en Illyrie". Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte. 35 (4). Franz Steiner Verlag: 438–448. JSTOR 4435982. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Pojani, Iris (1999). "Dy relieve Apoloniate me temë divine" [Two Reliefs from Apolonia]. Iliria. 29: 243–258. doi:10.3406/iliri.1999.1715. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Quantin, François; Dimo, Arjan (2011). "Nga Amantia në Apoloni: Kërkime mbi një hyjni të Ilirisë Antike / D'Amantia à Apollonia: Enquête sur une divinité dans le sud de l'Illyrie antique". Iliria (në shqip dhe frëngjisht). 35: 123–153. doi:10.3406/iliri.2011.1102. Shipley, Graham, red. (2019). Pseudo-Skylax's Periplous: The Circumnavigation of the Inhabited World: Text, Translation and Commentary (bot. 2). Oxford University Press. ISBN 978-1-78962-497-7. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Shpuza, Saimir (2014). "Colonia Iulia Augusta Dyrrachinorum". Mélanges de l'École française de Rome: Antiquité. 126 (2). doi:10.4000/mefra.2558. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Stocker, Sharon R. (2009). Illyrian Apollonia: Toward a New Ktisis and Developmental History of the Colony. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Winnifrith, Tom J. (2002). Badlands-borderlands: a history of Northern Epirus/Southern Albania. London: Duckworth. ISBN 0-7156-3201-9. : Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Wilson, Nigel Guy (2006). Encyclopedia of Ancient Greece (në anglisht). Psychology Press. fq. 266. ISBN 978-0-415-97334-2. Zindel, Christian; Lippert, Andreas; Lahi, Bashkim; Kiel, Machiel (2018). Albanien: Ein Archäologie- und Kunstführer von der Steinzeit bis ins 19. Jahrhundert (në gjermanisht). Vandenhoeck & Ruprecht. ISBN 978-3-205-20010-9. Referime Lidhje të jashtme Instituti i Monumenteve të Kulturës