İşkodra Kurşunlu Cami

Kurşunlu Camii (Arnavutça: Xhamia e Plumbit) veya Buşatlı Mehmet Paşa Camii, Arnavutluk Cumhuriyeti'nin İşkodra kentinde bulunmakta olan tarihi bir Osmanlı camisidir. Buşatlı Mehmed Paşa, 1768-1775 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu’nun İşkodra Paşası olarak görev yapmıştır. 1773 yılında inşa edilen cami, İşkodra’da Rozafa Kalesi’nin eteklerinde, Drini ve Kirin Nehirlerinin kesiştiği noktada yer almaktadır. 1865’te yaşanan büyük sel felaketi sonrası kentin alt kesimindeki mahalleler boşaltılınca cami de uzun yıllar kaderine terk edilmiştir. 1948 yılında Kültürel Anıt ilan edilen cami, 1967’de Enver Hoca’nın komünizm devrimi sırasında minaresi yıkılarak ibadete kapatılmıştır. Ancak komünist rejimin zayıflamasıyla, 16 Kasım 1990’da, farklı inançlardan yaklaşık 55 bin kişi cami etrafında toplanmıştır. Hafız Sabri Koçi' nin imametinde binlerce müslümanın katıldığı cuma namazı ile cami tekrar ibadete açılmıştır. Bu olay Arnavutluk'ta komünist rejimin çöküşü ve dini özgürlüğün sağlanması nedeniyle sembol olarak önem taşır. Mimari özellikleri İşkodra Kurşunlu Camii, Arnavutluk’taki Osmanlı mimarisinin en önemli eserlerinden biri olarak kabul edilir. Klasik Osmanlı Mimarisini yansıtan en büyük cami olmasının yanı sıra, revaklı harim avlusu bulunan tek cami olmasıyla farklı bir konuma sahiptir. Tamamıyla taştan inşa edilmiş olan caminin dikkat çeken yapılarından biri, sonradan eklenmiş olduğu düşünülen dikdörtgen planlı ve güneybatı cephesinde iki yuvarlak kemer açık haziredir. Cami, inşa edildiği günden bu yana çeşitli yapısal ve mimari değişikliklere uğramış ve bazı dönemlerde atıl kalmıştır. Kurşunlu Camii, İşkodra kentinde Osmanlı'dan kalan tek camidir. Şehirdeki diğer 34 camiler Enver Hoca'nın komünist ve ateist rejimi tarafından yıkılmıştır. Ayrıca Camii, Arnavutluk'taki tek duvarlı kulakçıklı camidir. Türkiye ve Arnavutluk’un iş birliği Arnavutluk Başbakanı Edi Rama’nın Ocak 2021’de Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ı Ankara’da ziyareti sırasında imzalanan protokol ile caminin restorasyon süreci başlamıştır. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Vakıflar Genel Müdürlüğü, restorasyon maliyetini karşılayarak süreci Arnavutluk Kültür Bakanlığı IKTK (Kültürel Miras Konseyi) ile birlikte yürütmüştür. Restorasyon çalışmaları tamamlandıktan sonra IKTK tarafından cami İşkodra Müftülüğü’ne teslim edilmiştir. Restorasyon süreci Caminin restorasyon çalışmaları 22 Nisan 2021 tarihinde başlamıştır. Uzun yıllardır devam eden sel ve zemin suyu problemini çözmek için Zemin Islahı ve Taşkın Koruma Sistemi tasarlanarak, uygulanmıştır. Bu aşamalar tamamlandıktan sonra İşkodra Kurşunlu Camii’nin restorasyon aşamasına başlanılmıştır. Çalışmalar devam ederken 20 Kasım 2022 tarihinde bölgede baraj kapaklarının açılmasından kaynaklanan sel felaketi çalışmaları geçici bir süre durdurmuştur. Alanda yapılan çalışmalara çok ciddi zarar vermiş olup restorasyon sürecini uzatmıştır. 8 Mayıs 2025 tarihinde yapılan törenle yeniden ibadete açılmıştır. Zemin ıslahı ve taşkın koruma sistemi Yapının restorasyon çalışmalarındaki en önemli ve kapsamlı aşamalardan biri, Drini Nehri’nden kaynaklanan taşkınların önlenmesi olmuştur. Caminin su baskınlarından korunması amacıyla öncelikle kapsamlı bir zemin etüdü gerçekleştirilmiş; 313 metre uzunluğundaki tüm parsel sınırında, bazı noktalarda 43 metre derinliğe kadar inen ve anakayaya soketlenen su geçirimsizlik duvarı inşa edilmiştir. Bu uygulama, kültürel bir mirasın korunmasında ileri mühendisliğin ve disiplinler arası çalışmanın bir araya getirildiği dünyadaki nadir örneklerden biri olarak değerlendirilmektedir. Yeraltında inşa edilen bu duvar, özel bir yöntem olan Slurry Trench tekniğiyle oluşturulmuştur. Yüzey sularının alana girişini engellemek amacıyla ayrıca bir Taşkın Koruma Duvarı yapılmış, bu duvarın üzerine ise alüminyum sel bariyerleri eklenmiştir. Restorasyon aşamaları Zemin Islahı ve Taşkın Koruma Sisteminin tamamlanmasının ardından restorasyon çalışmalarında camide bulunan muhdes ögeler yapıdan uzaklaştırılmıştır. Hazırlanan statik rapor neticesinde güçlendirme imalatları yapılmıştır. Yıkılan minaresi tekrar özgün yapım tekniğine göre inşa edilmiştir. Muhdes ahşap mahfil sökülerek dönemine uygun ahşap mahfil, minber ve kürsü yapılmıştır. Cami ve Revaklı Avluda bulunan muhdes döşemeler sökülerek cami özgün kotuna getirilmiştir. Revaklı Avlu sekilerinde bulunan özgün taş döşemenin sağlam kısımları korunmuş, bozuk ve hasarlı kısımları özgün taşlar ile döşenmiştir. Cami dış cephe taşlarında bulunan sel sularından kaynaklanan patinalar temizlenmiştir. Yanlış restorasyon uygulamalarından kaynaklanan çimentolu derzler ve sıvalar sökülmüştür. Çimentolu derz ve sıvalardan kaynaklanan tuz tabakaları yapıdan arındırılmıştır. Derzler ve sıvalar özgün yapım tekniğine uygun bir şekilde yenilenmiştir. Halk tarafından “Kurşunlu Camii” adını almasına sebep olan kubbe ve tonozlarda bulunan kurşun kaplamalar yenilenmiştir. Atıl durumda olan cami çevresini peyzaj projesinde tasarlanan oditoryumlar sayesinde gezilebilecek bir sergi alanına dönüştürülmüştür ve canlandırılmıştır. Alt kot yürüyüş yolları ile restorasyon aşamasında ortaya çıkan mezar taşları ve mimari ögelerin sergilendiği oditoryuma ulaşım sağlanmıştır. Üst kot yürüyüş yolları ile cami ve Rozafa Kalesi’ni bir bütün halinde görülmesi sağlanmıştır. Bir tarihî eserin doğal afetlerden korunması için yapılan en kapsamlı ve komplike uygulamalardandır. Kaynaklar Shkoder.net: Xhamia e Plumbit. (arnavut.)