İskändär Bäk

İskändär Bäk, yäki Cerc Kastrioti (alb. Gjergj Kastrioti Skënderbeu; 1405 yılnıñ 6 mayı — 1468 yılnıñ 17 ğinwarı, Leja) — Kastrioti kenäzlege xäkime (1443—1468), ğosmanlılarğa qarşı alban kütäreleşe citäkçese, Arnawıtlıq milli qaharmanı. Biografiäse Yäşlege Cerc Arnawıt kenäze Yuwan Kastriotinıñ keçe ulı bulğan. Yuwan Veneţiä dokumentlarında «qüwätle arnawıt seniyorı, Venetsiä[en] häm Raguza maqtawlı watandaşlı» dip iskä alına. Cercneñ änise — Voisava — sırb dvorän näselennän bulğan. Balaçaqta Cercni Soltan II Moratqa totqır itep birgännär. Anda anı islam dinen qabul itärgä mäcbür itkännär. Ul ofiţer karyerasın yasağan häm Ğosman ğäskärlärendä suğışıp, dan qazanğan, küp kenä bäreleşlärdä qatnaşqan häm şundıy batırlıq kürsätkän, töreklär anı İskändär dip atağannar (İskändär Zölqärnäyn iseme könçığışta härwaqıt batır sinonimı bulğan). Tuğan ilenä qaytqaç, İskändär Bäk (arnawıt transkriptsiäsendä Skanderbeg) Ğosman okkupantlarına qarşılıq kürsätüne citäklägän. Kütäreleş İskändär Bäk citäkçelegendäge arnawıtlar kütäreleşe öçen etärgeç motiv bulıp 1443 yılnıñ 1 ğinwarında Läxstan häm Macarstan patşası Vladislav III[en] tarafınnan töreklärgä qarşı täre poxodı[en] iğlan itelüe torğan, ul 1444 yılnıñ 10 noyäbrendä Varna yanında[en] täre yörtüçelärneñ ciñelüe häm patşanıñ häläq buluwı belän tämamlanğan. 1443 yılnıñ 3 noyäbrendä Macarstan ğäskär başlığı Yanoş Hunyadi[en] Niş şähären töreklärdän azat itkäç, İskändär Bäk islamnan waz kiçkän, yañadan xristian dinen qabul itkän häm 300 atlı oträd belän törek lageren qaldırğan. Dibra şähärenä kilep citkäç, ul Arnawıtlıqnı azat itü öçen kütäreleşkä çaqırğan. Berniçä könnän soñ İskändär Bäk Kruyağa kergän häm 28 noyäberdä alban starşinaları anı Kastrioti kenäzlege başlığı häm barlıq arnawıtlarnıñ yulbaşçısı dip iğlan itkännär. Tizdän ul töreklärne Qara Drinda[en] tar-mar itkän, ä annarı, Macarstan belän berläşmä tözep, Murad II’ne alban şähäre Kruyanı qamalışnı tuqtatırğa mäcbür itkän. 1444 yılda Venetsiä[en] häm arnawıt kenäzläre belän xärbi-säyäsi berläşmä tözegän («Leja ligası[en]») häm Kruyada urnaşqan keçkenä kavaleriä oträdı bulğan, ul Tönyaq Arnawıtlıqta partizan suğışın cäyeldergän, 1449 häm 1451 yıllarda Ğosman ğäskärlären tar-mar itkän. Läkin 1447—1448 yıllarda İskändär Bäk Venetsiä belän suğışqan[en], Venetsiä Ädrän yar buyında Leja ligasınıñ yoğıntısın urnaştıruğa qarşı torğan. Ul Venetsiä belän kileşü tözügä ireşkän, anıñ nigezendä Venetsiä Ğosman soltanı belän berläşmäne özgän häm İskändär Bäkkä yıl sayın 1400 dukat[en] tülärgä burıçlı bulğan. Kastrioti soltan II Mäxmätkä qarşılıq kürsätkän häm 1453 yılda Qostantiniäne töreklär alğannan soñ Arnawıtlıq öçen faydalı tınıçlıq tözägän. 1457 yılda Skandeberg Albulena yanındağı suğışta[en] üzeneñ iñ tanılğan ciñüläreneñ bersenä ireşkän. 1461 yılda İskändär Bäk soltan (padişax) II Mäxmät tarafınnan Arnawıtlıq xäkime bularaq tanılğan. Neapol patşası Ferdinand I[en] Georgiy Kastriotiğa 1460—1462 yıllarda kürsätkän Rene Anjulığa[en] qarşı yärdäme[en] öçen büläk itep San-Pyetro gertsogı titulın birgän. 1463 yılda İskändär Bäk, papa II Pius[en] fatixası belän, ğosmanlılar belän tınıçlıqnı özgän häm alarğa tağın berniçä sizelerlek ciñelülär kitergän. 1467 yılda Mäxmät II ul waqıtta Venetsiä Dalmatsiäsendä bulğan İskändär Bäkkä qarşı Mäxmüt-paşa Angeloviç[en] citäkçelegendäge zur armiäne cibärgän. 15 kön däwamında Mäxmüt-paşa Angeloviç İskändär Bäk oträdların ezärleklägän. İskändär Bäk isä, suğıştan taypılıp, tawlarğa çigengän, ä annarı yar buyına töşkän häm üz suğışçıların Venetsiä galerlarına töyägän. Mäxmät II buysınmawçan albanğa qarşı böten köçen quyarğa äzer bulğan, läkin 1468 yılda Georgiy Kastrioti bizgäk awıruwınnan ülgän. Anıñ ülemennän soñ Albaniä suverenlığı ülgän. İskärmälär Ädäbiät «Повесть о Скандербеге» / Под. ред. Н. Н. Розова. — М.;Л.: Изд-во АН СССР, 1957. — Серия «Литературные памятники». Краткая история Албании. С древнейших времен до наших дней / Под ред. Г. Л. Арша. — М.: Наука, 1992 . Sıltamalar Georg Kastrioti 2016 елның 4 март көнендә архивланган