Gavharshod begim

Vikipediyada ismi Gavhar boʻlgan boshqa kishilar haqida ham maqolalar mavjud. Gavharshod begim (1379—1457), Gavharshod ogʻa (forscha: گوهرشاد‎‎) — Shohruxning xotini. Temuriylar saltanatida volida begim. Chingizxonni oʻlimdan saqlab qolgan mulozim Qishlik avlodi — chigʻatoy zodagon Gʻiyosuddin tarxonning qizi. 1393-yil Shohruxga tekkan, undan uch oʻgʻil (Ulugʻbek, Boysungʻur, Muhammad Joʻqiy) va ikki qiz koʻrgan. Shohrux davlatni idora qilishdan koʻra koʻproq toat-ibodat, diniy kitoblar mutolaasi bilan mashgʻul boʻlmoqni afzal koʻrganidan, avval unga devon ishlarini boshqarishni, soʻng viloyat hokimlari va qoʻshin sarkardalarini tayinlash, hatto kimga qanday inʼomu, kimga qanday jazo berish huquqini ham topshirib qoʻygan. Masalan, 1440-yil mashhur tarixchi — Fasih Ahmad Xavofiy Gavharshod begimning buyrugʻi bilan ikki marta zindonga tashlangan. Gavharshod begim saltanat taxtiga valiahd tayinlash borasida ham oʻz ixtiyori boʻyicha ish tutib, Shohruxning Muhammad Joʻqini taxt vorisi qilib tayinlash niyatida ekanligiga qaramay, nabirasi Alouddavlani valiahdlikka munosib koʻradi. Chunonchi, u 1444-yil, Shohrux ogʻir betob boʻlib qolganda maxfiy farmon bilan Alouddavlani valiahdlikka tayinlaydi. Ammo, Shohrux tez kunda shifo topib, uning bu rejasi amalga oshmay qoladi. Gavharshod begim Qazvin, Ray, Qum viloyatlari hokimi — nabirasi Sulton Muhammad Hamadon va Isfahonni egallab, Sherozni qamal qilganda (1446) Shohrux bilan birga unga qarshi qoʻshin tortadida, Sulton Muhammadni isyonga undagan amaldorlar qatorida bir necha sayyidlarni ham qatl etmoqni Shoxruxdan qattiq talab qiladi. Shunda Shohrux uning soʻziga kirib, hatto Amir Temur ham qatl etmoqqa jurʼat qilmagan sayyidlarni oʻlimga buyuradi. Sayyidlar dor ostida turib Shohruxni duoi bad qiladilar. Keyin, Shohrux Sherozdan Hirotga qaytayotib yoʻlda toʻsatdan vafot etadi (1447-yil 12 mart). Davlatshoh Samarqandiy Shoxruxning oʻlimi va uning avlodlarining tez orada qirilib ketganini mazkur sayyidlarning qargʻishi bilan bogʻlaydi. Shundan soʻng Gavharshod begim qoʻshin qoʻmondonligini nabiralaridan biri — Abdullatifga topshirib, Alouddavla Mirzoga Hirot mudofaa inshootlarini mustahkamlash zarurligi haqida maxfiy maktub yoʻllaydi. Bundan ogoh boʻlgan Abdullatif buvisi Gavharshod begimni hibsga olib, otasi — Ulugʻbekka bobosi Shohruxning vafot etgani xususida xabar joʻnatadi. Shohruh Mirzoning vafotidan soʻng Gavharshodbegimning siyosatdagi oʻrni susayadi, oʻgʻli Ulugʻbek, nevarasi Abdulatif, yana bir nabirasi Abulqosim Bobur hukmronligi davrida Gavharshodbegim siyosiy maydonda rasmiy qatnashmaydi, balki davlat orqasidan turli qarorlar qabul qiladi. 1450-yilda Abulqosim Bobur hukumat tepasiga kelgandan soʻng buyuk [[volidasini (buvisini) Hirot Jome Masjidiga ko'chirgan. 1457-yilda Sulton Abu Said Hirotni egallaydida, Gavharshod begim va uning tarafdorlarini qatl qiladi. Gavharshod begim Boysungʻur daxmasiga dafn qilingan (qarang Gavharshod begim memoriy majmuasi). Galereya Adabiyotlar OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995.