Sulton Masʼud saroyi

Sulton Masʼud saroyi (inglizcha: Palace of Sultan Mas'ud III) — Afgʻonistonning Gʻazna shahrida joylashgan, Gʻaznaviylar davlati meʼmorchiligining eng noyob va yirik yodgorliklaridan biri. Ushbu saroy XI asr oxiri va XII asr boshlarida (taxminan 1112-yilda) Sulton Masʼud III ibn Ibrohim hukmronligi davrida qurib bitkazilgan. Saroy Gʻaznaviy hukmdorlarining ulugʻvorligi va oʻrta asrlar Islom sanʼatining yuksak choʻqqisini oʻzida aks ettiradi. Tarixi va qurilishi Sulton Masʼud III oʻz davlatining poytaxti Gʻazna shahrini dunyodagi eng goʻzal shaharlardan biriga aylantirishni maqsad qilgan edi. Saroy qurilishi uchun eng mohir meʼmorlar, naqqoshlar va ganchkor ustalar jalb etilgan. Majmua nafaqat hukmdorning yashash joyi, balki davlat ahamiyatiga molik marosimlar oʻtkaziladigan, xorijiy elchilar qabul qilinadigan strategik markaz boʻlgan. XIII asrda Moʻgʻullar istilosi natijasida saroy jiddiy zarar koʻrgan va vaqt oʻtishi bilan xarobaga aylangan. Asrlar davomida tuproq ostida qolib ketgan ushbu obida faqat XX asr oʻrtalariga kelibgina qayta kashf etildi. Arxitekturasi va tuzilishi Sulton Masʼud saroyi oʻzining murakkab va oʻta nafis meʼmoriy tuzilishi bilan ajralib turadi. Arxeologik tadqiqotlar natijasida quyidagilar aniqlangan: Markaziy hovli: Saroyning qoq markazida toʻrtburchak shaklidagi ulkan hovli joylashgan. Hovli pishiq gʻisht va marmar bilan qoplangan. Toʻrt ayvonli tuzilish: Saroy anʼanaviy toʻrt ayvonli uslubda qurilgan boʻlib, bu uslub keyinchalik Markaziy Osiyo va Eron meʼmorchiligiga katta taʼsir koʻrsatgan. Taxt zali: Saroyning janubiy qismida sultonning taxti oʻrnatilgan muhtasham zal boʻlgan. Zal devorlari ganchkorlik naqshlari va arab xattotligi namunalari bilan bezatilgan. Marmar frizlar: Saroyning eng diqqatga sazovor qismi — bu hovli devorlari boʻylab oʻrnatilgan marmar frizlardir. Ularda fors tilida yozilgan sheʼriy satrlar va sultonni ulugʻlovchi matnlar oʻyib yozilgan. Arxeologik topilmalar 1957–1966-yillarda Italiya arxeologik missiyasi (IsMEO) tomonidan saroy hududida keng koʻlamli qazishmalar olib borildi. Ushbu qazishmalar natijasida: 1. Sopol idishlar va sirlangan koshinlar; 2. Ganchkorlik bezaklari va oʻymakor marmar boʻlaklari; 3. Gʻaznaviylar davri hayoti va madaniyatini yorituvchi koʻplab ashyoviy dalillar topildi. Topilmalarning bir qismi hozirda Gʻaznadagi Islom sanʼati muzeyida va Kobul milliy muzeyida saqlanmoqda. Ahamiyati Sulton Masʼud saroyi oʻzbek va afgʻon xalqlarining umumiy tarixi boʻlmish Gʻaznaviylar davri shaharsozlik madaniyatini oʻrganishda beqiyos manba hisoblanadi. U oʻzining bezaklari va muhandislik yechimlari bilan Saljuqiylar va Xorazmshohlar davri meʼmorchiligiga asos boʻlib xizmat qilgan. Manbalar