ma Kosa Santen (Gotska Sandön) li lon insa telo. lawa la ona li lon ma Kolan (Gotland) pi ma Sensa (Sverige). jan ala li tomo lon ma ni lon tenpo ale. lawa pi tomo sewi la ona li lon ma Pole (Fårö). jan li tawa noka tan poka ona tawa poka ante ona la ni li ken wile e tenpo ilo tu wan. mute ma la kasi li lon, taso poka telo la ko jelo taso anu kiwen taso li lon. kiwen ala li lon anpa ma, ko taso li lon. nena linja suli pi ko jelo li lon ma kasi, nimi ona li Höga Åsen ("nena linja sewi"). sewi nanpa wan pi ma Kosa Santen li lon ona.
ma ni li lon 58° 21′ 38″ N, 19° 14′ 53″ E.
ma Kosa Santen la tomo suno li lon. tenpo nanpa LLLTWAMMLLLTW (1858) la pali ona li open. open la tomo suno tu li lon poka, taso ona wan li weka lon tenpo nanpa LLLTTATW (1903). tomo suno ni tu la ma tomo lili li lon, taso jan pi ma tomo ni li awen lon tenpo lili taso, jan pali li weka la jan pali sin li kama. tenpo seli la jan pi pali ala li ken lon tomo suno ni. tomo tawa telo li kama ala la ni li ken. sewi tomo la jan li ken lukin e ma e telo.
tomo suno ante tu li lon. ona wan li lon poka pi open suno, ona ante li lon anpa pi lipu ma. ona lon anpa pi lipu ma li pini, tomo ni li kama lon telo. ona sin pi tomo ala li kama. taso, ona lon poka pi open suno li awen pana e suno.
tomo sewi pi nasin Jesu li lon ma ni. tenpo nanpa LLLTWAMMMMLLTT (1894) la ona li kama lon. taso, ona li pakala a tan seli lon tenpo nanpa LLLTTAMLLTT (1934) taso, jan li pali sin e ona la ona li open sin lon tenpo nanpa LLLTTMMLL.
jan li tomo lon ma Kosa Santen lon tenpo pini. tan mute li lon. tomo suno li lon ala la jan tomo li alasa e soweli kala li jo e soweli len. jan ni li kama tan ma Pole (Fårö). tomo suno li kama lon la jan pali pi tomo suno li kama tomo lon ma Kosa Santen. sona pi tenpo pini li toki e ni: jan lanpan telo li lon ma Kosa Santen. jan li sona ala e ni: mute seme pi toki ni li lon.
tenpo lon la jan ala li awen lon ma Kosa Santen lon tenpo mute, taso jan li kama li tomo lon ma lon tenpo lili. jan ni li wile lukin li wile pilin e ma. jan mute ala li lon ma Kosa Santen la ona li ken wile pilin pi wan taso. jan li ken esun e tomo lon tenpo lili, li ken kepeken e tomo len lili. tawa telo en tomo li wile e mani Sensa pi mute ni: ona li suli tawa mute MA (2000), li lili tawa mute TAMMLLA (25 000). tawa en tomo (pi mani mute ala) pi jan wan li wile e mani Sensa MA (2000) anu sama tawa tenpo suno wan.
tomo telo M/S Gotska Sandön li kama tawa ma Kota Santen tan ma Ninejan (Nynäshamn) tan ma Polesun (Fårösund). ona li ken kama tawa poka ma ale, taso kon li tawa pona la ona li lon poka La Pama (Las Palmas) lon sewi pi lipu ma. ona li ken ala ni la jan li wile tawa ma tan tomo telo kepeken ilo tawa lili. kulupu jan lili li ken lon ona, ona li wile tawa lon tenpo pi wan ala.
nasin Sipa (Schipkapasset) li tawa lon insa pi nena linja Höga Åsen kepeken ni: jan li pali e nasin la ona li tawa e ma tan nena ma. ni li wile e pali mute. tan nimi li ni: ma Pokasi la nena ma suli li lon. ma wan taso la nena ni li suli ala. ni la jan li ken tawa lon insa pi linja nena. ni li nasin Sipa (pi ma Pokasi) tenpo pali pi nasin Sipa la utala li lon nasin Sipa pi ma Pokasi. jan lawa utala li toki mute e ni "nasin Sipa la ijo sin ala". tenpo pali la jan li pilin e ni: pali ona li sama ni. jan li wile sona e pali ona la ona li toki e ni: "nasin Sipa la ijo sin ala".
tenpo nanpa LLLTTALTT (1909) la lawa pi ma Sensa li pali e ni: ma ni o awen, kasi ona en soweli ona o awen. ni la, lipu lawa li lon. jan li ken ala pali e ijo sama pi ma ante Sensa lon ma Kosa Santen. ni li pona tawa kasi tawa soweli. tan li ni: ma ala li sama ma Kosa Santen.
ma awen li open la ona li lili, taso ona li kama suli lon tenpo nanpa LLLTTAMMMTW (1963) lon tenpo nanpa LLLTTAMMMLLLTT (1979) lon tenpo nanpa LLLTTAMMMMLTW (1988).
kama suli nanpa tu la ale pi ma Kosa Santen li kama ma awen. kama suli nanpa tu wan la telo selo kin li kama ma awen.
ma Säludden la ma awen pi soweli kala li lon. ona la jan li ken lon nasin lili en poka pi sinpin lukin suli taso. sinpin lukin li pali e ni: jan li ken lukin e soweli, taso soweli li ken ala lukin e jan.
ma awen pi ma Kosa Santen la lawa ni li lon:
jan li ken ala
pali e ma ni: ijo ona li awen lon ma.
pali e linja pi tawa telo anu tawa wawa lon ma, telo, anu kon.
pali e nasin anu ma awen pi ilo tawa
pali anu suli e tomo
pali e palisa sewi suli (pi suli sama tomo)
pali e selo ma anu sinpin
pali e ma awen pi tomo tawa telo
weka anu tawa e ma
lupa e ma li ken ala pakala e ma
weka e ma pi anpa telo anu pana e ma pi anpa telo
ante anu pini e tawa pi telo linja
pali e lupa linja lon ma, anu weka e ijo tan lupa linja
weka e kasi e kasi moli
kepeken e ilo telo kasi pi moli jaki li ken ala pana e wawa kasi
sewi e nanpa telo pH kepeken ko kiwen anu sama
pana e kasi sin, soweli, anu ijo ante sama (soko, pipi, waso, kijetesantakalu, kala, ante, akesi)
alasa e soweli anu kala
pali e ma lape anu ma ante pi musi jan
pana e moku tawa soweli
pakala e kiwen anu sitelen lon kiwen
weka e kiwen tan ma
pakala e kasi (ona moli kin)
pakala e soweli anu waso, tawa sewi lon kasi waso, anu lon poka pi tomo pi waso wawa
tawa e tomo tawa pi wawa ilo
tawa e ilo tawa telo lili pi wawa mute (jan li ken lon ni: ona li tawa kepeken nasin pi lili nanpa wan, tan ma tawa pini pi ma awen, anu tan open pi ma awen tawa ma)
pali e tomo len pi tenpo lili (ma ken li lon)
pali e seli (jan lawa pi ma awen li toki e ken la jan li ken)
lon ma awen pi soweli kala (nasin en sinpin lukin li lon ma awen ni, jan li ken lon ona)
jo e soweli tomo (jan pi lukin ike li ken jo e soweli lukin)
pali e kalama ike
kepeken e ilo tawa pi sike tu (nasin pi ken tawa li lon)
utala musi pi tawa sijelo
lon e lipu anu sitelen lon ma
tawa e tomo tawa telo pi kulupu jan tawa ma awen anu tan ma awen
pali e pali pi kama sona pi wile ni: jan pali li wile sitelen anu alasa e ijo anu ante e ma
alasa e akesi anu pipi
kama jo e kasi anu soko
pali pi kulupu utala anu kulupu lawa
kama sewi anu kama anpa kepeken ilo tawa waso
ken ala ni ale li ken lon ni: lawa pi ma awen li ken e ona.