ma tomo Aken (toki Tosi: Aachen) li ma tomo lon ma Tosi. ona li ma suli nanpa luka luka tu wan lon ma Nokan Wepalen. ona li lon poka ma Netelan li lon poka Pesije. jan 260,000 (mute luka wan ale ale) li lon ma tomo Aken.
tenpo pini la ma tomo Aken li ma tomo suli pi ma suli pi jan Kale suli (toki Tosi: Karl der Große, toki Kanse: Charlemange). tenpo pi jan Kale la jan li pali e tomo suli lon ma Aken. open la tomo sewi suli pi ma Aken li tomo sewi lon kulupu tomo lawa pi jan Kale. tomo mute li pakala; taso tomo sewi li awen. kipisi ante pi kulupu tomo lawa li tomo lawa pi ma Aken lon tenpo ni. tomo sewi li ijo suli awen nanpa tu wan pi kulupu UNESCO (Unesko).
ma Aken li awen suli lon tenpo kama kin. jan Kale li moli lon ma Aken la ma suli kama li awen kepeken e tomo sewi suli pi ma Aken. jan lawa sewi (mute luka luka wan) li kama jo e len lawa ona lon tomo ni li open e lawa ona. tenpo sike nanpa 936 la jan Oto nanpa wan (Otto I.) li kama jan lawa sewi. pini la jan Pesinan nanpa wan (Ferdinand I.) li kama jan lawa sewi lon tenpo sike nanpa 1531 lon ma Aken. kama la jan ala li kama jan lawa sewi lon ma Aken.
jan lawa suli Papalosa (Barbarossa) li pana e ken mute tawa ma Aken lon tenpo sike nanpa 1116: ma Aken li ken pali e mani sin li ken jo e ma esun. lawa la ma Aken li ma tomo. jan Papalosa li pali kin e sinpin sike suli. sinpin ni li sike e ma tomo Aken li awen e ona. jan Wisa pi kulupu Konwa (Richard of Cornwall) li kama jan lawa sewi lon ma Aken lon tenpo sike nanpa 1257. ona li open pali e sinpin sike suli nanpa tu. sipin nanpa wan li lon insa pi sinpin nanpa tu. jan li pali e ona lon tenpo sike ale.
tenpo kama la jan li pali e len mute lon ma Aken. esun len en pali len li suli a tawa ma Aken. kin la jan li pakala e ma e kiwen li alasa e kiwen mani.
tenpo sike ale nanpa luka luka luka en tenpo poka la kulupu pi nasin sewi Katolika en kulupu pi nasin sewi Potesu li utala lon ma Aken.
kama pi ma Aken la esun ona en wawa ona li kama lili tan utala mute. tenpo sike nanpa 1794 la ma Kanse li utala e ma Aken li lanpan e ona. lawa la ona li kama ma pi ma Kanse lon tenpo sike 1801.
lawa pi ma Kanse li pini lon tenpo sike 1815 la ma Posen li kama jo e ma Aken.
ma aken li lon poka ma Netelan li lon poka ma Pesije. poka ona la kulupu nena Ape (toki Tosi: Eifel) li lon. tomo suli la ma tomo Kolon (Köln) en ma tomo Tuseto (Düsseldorf) li lon poka. nasin telo lili ale li kama tan nena li tawa nasin telo Pun (Wurm). nasin telo Pun li tawa nasin telo Lu (Rur).
ma anpa la lupa suli li lon. telo seli li kama tan anpa lon ma Aken. jan li kepeken e ona tawa tomo telo musi.
ma tomo ni li lon poka pi ma Aken:
- ma Tosi la: ma Esokenla (Herzogenrath), ma Puselen (Würselen), ma Epala (Eschweiler), ma Sope (Stolberg), ma Loken (Roetgen)
- ma Pesije la: ma Lelen (Raeren), ma Kemi (Kelmis), ma Ponpije (Plobières)
- ma Netelan la: ma Pa (Vaals), ma Kupen-Witen (Gulpen-Wittem), ma Sinpepe (Simpelveld), ma Elen (Heerlen), na Kekate (Kerkrade)
ma Aken la ma lili luka tu li lon. ona li ma ni:
ma Aken insa (Aachen-Mitte)
ma Pan (Brand)
ma Alento (Eilendorf)
ma Alen (Haaren)
ma Konelimunsa/Palan (Kornelismünster/Walheim)
ma Lalenpe (Laurensberg)
ma Liteli (Richterich)
ma lili ni li jo e jan lawa ona lon kulupu lawa pi ma Aken.
ma Aken la tomo sona suli mute li lon. suli a la tomo sona RWTH (Rhenisch-Westfälische Technische Hochschule Aachen) li lon. ona li open lon tenpo sike nanpa 1870 (LLLTWAMMMLL). open la ona li jo e nimi ante ni: Königlich Rhenisch-Westphälische Polytechnische Schule zu Aachen. tomo sona RWTH la jan li alasa pali e sona pi ijo mute. suli la sona ijo en sona sijelo pona en sona ilo li lon. sona ilo la tomo sona ni li suli nanpa tu lon ma Tosi.
jan mute pi toki pona li lon ma Aken anu poka pi ma Aken. suli la kulupu lawa lipu tenpo (lipu tenpo e.V.) li tan ma tomo Aken.