Parti: Sosialistisk Venstreparti
Dato: 2014-05-13

Vi får aldri ei perfekt grunnlov – heldigvis. Grunnlova skal alltid vere i utvikling. Ho er det nærmaste vi har som nesten er skriven i stein, men som samtidig alltid skal vere under kritisk utvikling. Målet er at ho skal fremje og verne det gode i gode og, ikkje minst, vonde dagar. Grunnlova er sjølve samfunnskontrakten som bind Noreg saman. Ho er vår felles moralske logikk. Mens vi andre ser på menneskerettane som ein del av vår felles moral, gjer høgresida forskjell på det dei kallar borgarlege rettar og sosiale rettar. Når eg høyrer Tetzschner, får eg inntrykk av at det framleis står eit slag mellom høgresida og venstresida om kva for rettar som er viktigast. Ser vi eit nytt Høgre vekse fram, som grave opp frå fortida, som ser menneskerettane delte inn i dei borgarlege rettane på den eine sida og dei sosialdemokratiske verdiane på den andre? Samtidig ser vi andre dette i samanheng. Fridom og rettferd er to sider av same sak: utan sosial tryggheit ingen politisk fridom. På andre område utviser høgresida ein mystisk logikk i forsøka sine på å finne ut kva som er verneverdig, og kva som ikkje er fullt så verneverdig. På den eine sida skal utdanning vere ein rett, mens fri forsking ikkje skal vere det. Heller ikkje kunsten skal vernast – heller ikkje asylretten. Det gode skal ein hogge i fjell, det vonde skal ein skrive i snø. Menneskerettane, som blei til etter redslene under den andre verdskrigen, kan kallast for verdssamfunnets grunnlov. Folkesuverenitetsprinsippet fant da sin plass i to av dei mest sentrale menneskerettskonvensjonane, nemlig konvensjonen om sivile og politiske rettar og konvensjonen om økonomiske, sosiale og kulturelle rettar. Begge blir innleidde med likelydande artikkel: «Alle folk har selvbestemmelsesrett. I kraft av denne rett bestemmer de fritt sin politiske stilling og fremmer fritt sin egen økonomiske, sosiale og kulturelle utvikling.» I 2007 vedtok FNs generalforsamling ei identisk formulering om urfolk da deklarasjonen om urfolks rettar blei vedtatt. Artikkel 3 lyder slik: «Urfolk har rett til selvbestemmelse. I kraft av denne rett bestemmer de fritt sin politiske stilling og fremmer fritt sin egen økonomiske, sosiale og kulturelle utvikling.» Trass i at prinsippet om samars sjølvråderett er tema i dag, finst det knapt samtalerom for dette i norsk offentlegheit. Nokre vel å møte temaet med konspirasjonsteoriar og med at samar eigentleg ønskjer ein samestat. Samanes sjølvråderett er ingen trussel mot denne staten, med mindre staten har hogd fortidas samfunnsforståing i fjell. Slik som statsmakt og styresett fann nye former til det betre på begynninga av 800-talet, er det framleis rom for forbetringar i vår tid. I motsetjing til i 1814 treng demokratiet i dag å anerkjenne eksistensen av og rommet for mangfald og urfolk. Fleirtalsdemokrati kan og bør erstattast av mangfaldsdemokrati.

Parti: Sosialistisk Venstreparti
Dato: 2014-05-13

Når vi vert spurde om kva som er den viktigaste oppfinninga i historia, tenderer vi mot å svare ein teknologi: hjulet, elektrisiteten eller kanskje datamaskinen. I marxistisk ånd, får ein seie, gjev vi forrangen til det materielle. Men ein svært god kandidat til å vere den viktigaste oppfinninga i historia trur eg er menneskerettane. For at det i det heile skal kunne eksistere menneskerettar, må vi menneske ha ein idé om individet som noko autonomt og fullstendig eige. Og vi skal ikkje så veldig langt tilbake – i alle fall viss ein meiner at 700–800 år ikkje er så veldig langt tilbake – før det eigentleg ikkje eksisterte ein klar og tydeleg idé om at mennesket var heilt og fullt seg sjølv og ukrenkeleg. Sjølv om det kan finnast ulike syn på det, kan ein kanskje seie at det var oppbrotet frå mellomalderen som på ulike måtar skapte den ideen. Renessansen, der ideen om at vi gjennom vitskap og tenking faktisk kan finne vårt eige beste – det er ikkje gjeve oss – sette individet i sentrum. Det gjorde òg reformasjonen sitt opprør mot korleis religion skulle utøvast. Det var ikkje gudegjeve, men skulle meir vere eit forhold mellom den enkelte og Gud – ein måtte sjølv finne trua si. Frå opplysingstida utkrystalliserer det seg det eg vil seie er tre ulike typar idear som i sum dannar grunnlaget for det vi i dag forstår som menneskerettar. Den første er ideen om at mennesket er fritt og ukrenkeleg og bør få tenkje og ytre seg fritt. Særleg 1700-talsfilosofen Voltaire og før han John Locke er viktige eksponentar for dette synet. Den andre er ideen om at det finst ein kontrakt mellom mennesket og den styrande – at vi har eit ansvar for fleire enn oss sjølve i eit fellesskap. Viss eg skal få oppfylt mine rettar, må det vere eit kollektiv som sørgjer for det. Den første som uttrykte det klart er kanskje den franske filosofen Jean-Jacques Rousseau – òg på 1700-talet. Eg nemner dette spesielt, for det synest å vere mange som oppfattar det sånn at idear om at vi har eit ansvar for individet gjennom fellesskapet først oppstod ein gong i løpet av dei siste hundra åra, men som m.a. representanten Tajik var inne på, finst det klare spor av dette i tidlege grunnlover, og det går tilbake igjen til ideane frå opplysningstida. Den tredje er ideen om at det finst rett og galt – at vi gjennom fornufta vår kan skilje mellom gode og dårlege handlingar. Særleg Immanuel Kant er ein eksponent for dette med moralfilosofen sin. Så spreier desse ideane seg gradvis utover, og etter mitt syn smeltar dei saman i menneskerettane. Det at vi har universelle menneskerettar i dag – at vi har klart å konkretisere og samle oss om dei globalt og til og med å implementere dei i ganske stor grad i mange land – er eit fantastisk framskritt for menneskja. Kanskje er det det største framskrittet vi har gjort i å organisere oss fornuftig, der vi faktisk tar ansvar for kvarandre. Mange av dei rettane vi diskuterer i dag, er i dette biletet. Grunnen til at vi i det heile kan ha dei, er ideen om at noko er rett og noko er galt. Vi har ein idé om at tortur er galt og er i stand til å setje han ut i livet. Det andre vil eg kalle dei individuelle rettane. Nokon her kallar dei dei borgarlege rettane, altså retten til å ytre seg fritt eller det vi i dag gjer eit stort framskritt med, nemleg barn sine rettar. Det er nokon som behandlar dei som sivile, borgarlege rettar som ikkje har kostnader. Det er heilt uforståeleg for meg. Mange av dei rettane – ikkje minst barn sine rettar – har jo store kostnader for samfunnet. Så vi som samfunn tek på oss ei stor byrde òg gjennom dei. Så er det ein del av dei rettane vi behandlar i dag, som går på forholdet mellom individ og samfunn. Igjen snakkar nokon om dei som staten sitt ansvar overfor mennesket. Men dei knyter saman oss enkeltmenneske i eit fellesskap og fordeler ansvar, for den einaste måten vi kan sikre oss god utdanning, god hjelp når vi er sjuke, verdige levekår og retten til asyl, er at vi gjer det i ei form for fellesskap. Derfor er det etter mitt syn òg veldig kunstig å skilje dei i to kategoriar. Dei er ein del av det heile, nettopp sånn som dei er uttrykt i menneskerettserklæringa til FN. Kanskje hadde eg ønskt ein debatt i dag som var meir av ein samtale enn han har vist seg å vere. Ikkje minst hadde eg kanskje ønskt meg ein debatt med endå større framgang. Eg synast likevel det er viktig å feire at vi gjer viktige framskritt. Høgre si historiske rolle er å konservere. Det vil dei fortsetje med, men vi vil vinne fram til slutt.