کلیدهای رویارویی با مشکلات رفتاری نحوه ی زندگی خانواده نقش اساسی درحفظ سلامت روانی، اجتماعی و جسمی کودک و والدین دارد. خانواده اولین و مهم ترین بافت اجتماعی را برای رشد انسان فراهم می کند. در جریان رشد طبیعی هر کودک،یک رشته تغییرات شناختی،عاطفی و اجتماعی را شاهد هستیم. تقریباً همه ی کودکان درطول رشد و درجریان سازگاری با این تغییرات دچار مشکلاتی می شوند. اکثر مشکلات رفتاری کودکان منعکس کننده شرایط پیچیده بین فردی اعضای خانواده به ویژه والدین می باشد.به عبارت دیگر مشکلات رفتاری کودک به منزله ی روابط معیوب اعضای خانواده باهم است و با روش های تربیتی نادرست والدین و تعاملات معیوب آن با فرزندان ارتباط دارد. اصطلاح فرزندپروری از ریشه پریو (pario) به معنی ((زندگی بخش)) گرفته شده است. منظور از شیوه ی فرزندپروری روش هایی است که والدین برای تربیت فرزندان خود به کار می گیرند و بیانگر نگرش هایی است که آنان نسبت به فرزندان خود دارند و شامل معیارها و قوانینی است که برای فرزندان خود وضع می کنند. از دید روانشناسی والدین را به سه دسته طبقه بندی می کنند: والدین قاطع و اطمینان بخش ((والدین مقتدر)): آنان انتظارات و خواسته های روشنی از فرزندان خود دارند، به او ابراز محبت می کنند، مشکلات را با انعطاف پذیری و به طور مشترک به همراه فرزند خود حل می کنند. آنان والدینی محبت کننده ولی قاطع هستند (در مقوله ها ی تربیتی قاطع و جدی بودن یعنی از اصولی پیروی کنیم و قوانینی برای فرزندمان داشته باشیم و بر اجرای آن قوانین در خانواده اصرار کنیم). والدین تسلیم شونده: این والدین از لحاظ روانشناسی به والدین محبت کننده ی افراطی معروفند. آنان معمولاً کودکان لوس تربیت می کنند و انسان هایی عجول و شخصیت هایی متزلزل بار می آورند. آنان در مقابل خواسته های کودکان فوراً تسلیم می شوند و هر آنچه کودک طلب می کند برایش فراهم می کنند. چنانچه کودک کار اشتباهی مرتکب شود یا کودک بخواهد تعیین کننده باشد و با داد و عصبانیت حرف خود را به کرسی بنشاند، هیچ روش مناسبی برای جلوگیری از این رفتارها و جهت دهی به آن رفتارها ندارند. والدین دیکتاتور یا مستبد: این والدین انتظارات خود را به فرزندانشان تحمیل می کنند و کودک خود را به شدت کنترل کرده، بسیار پرتوقع بوده و پذیرای نیازها و امیال کودکان نیستند. تحقیقات نشان می دهد شیوه ی فرزندپروری قاطع و اطمینان بخش موجب حمایت از شایستگی فرزندان می شود. راه حل هایی برای برخورد مناسب والدین با بدرفتاری کودک: 1. رفتار منطقی خود را در برخورد با بدرفتاری کودک تغییر ندهید. والدین باید در موقعیت ها و زمان های مختلف در برابر یک رفتار خاص کودک رفتاری باثبات داشته باشند. رفتار باثبات و قابل پیش بینی والدین باعث می شود کودک عکس العمل آن ها را در برابر اعمالشان حدس بزند. به عنوان مثال اگر والدین در نخریدن دومین بستنی برای کودک خود جدی باشند، نباید به هنگام آبروریزی در انظار عمومی (پاکوبیدن به زمین، ناله و فریادکردن و...) از مخالفت منطقی خود دست بردارند و در برابر این رفتارهای نامناسب تسلیم شوند و برای او بستنی بخرند . در چنین مواقعی سعی کنید به جای تمرکز بر قضاوت های دیگران به رفتار واقعی فرزندتان توجه کنید. فکر کنید اگر این موقعیت در فضای خصوصی خانه تان رخ می داد، چطور آن را کنترل می کردید و به همان صورت واکنش نشان دهید. اگر در مکان عمومی هستید نگران نباشید مردم درباره ی شما چگونه فکر می کنند، فقط سعی کنید فرزند گریان خود را از آن صحنه دور کنید. 2. اجازه ندهید بداخلاقی کودک بر مهارت فرزندپروری شما غلبه یابد و شما هم بد اخلاق شوید. هنگام بروز بدخلقی در کودکتان سعی کنید با کشیدن نفس عمیق آرامش خود را حفظ کنید و هر آنچه را باعث عصبانیت و خشم شما می شود به فراموشی بسپارید. با صدای آرام حرف بزنید حتی اگر مجبور شدید برای چند لحظه به خلوت گاهی پناه ببرید. نق زدن و ناله کردن کودک اغلب باعث رنجش خاطر و ناراحتی والدین می شود. اگر ناله و زاری فرزندتان را نادیده بگیرید ممکن است رفتار او ادامه یابد و کاسه ی صبر شما را لبریز کند و وقتی عصبانی شدید نتوانید رفتار خود را کنترل کنید. اگر فرزندتان با نق و ناله کردن چیزی را از شما خواست به او بگویید اگر چیزی می خواهی آرام و شمرده و بدون ناله کردن صحبت کن (قبل از هر برخورد سعی کنید به او بفهمانید باید بدون ناله کردن درخواست خود را بیان کند). توجه داشته باشید ناسازگاری کودک اغلب زمانی آشکار می شود که با یکی از خواسته های او مخالفت کنید. در چنین مواقعی روی حرف خود بایستید و تصمیم خود را تغییر ندهید. سعی کنید جدی و قاطع باشید و با جمله ای کوتاه به او بگویید (به شما می گویم که ......) کودک باید باور کند که شما بر اوضاع مسلط هستید. با گفتن کلمه ی ((نمی خرم)) هرگز احساس گناه نکنید. اگر کودک ببیند با ناله و نق زدن به خواسته ی خود نمی رسد دیگر رفتار خود را ادامه نمی دهد. 3. والدین برای اجرای قوانین باید با هم هم آهنگ باشند و قوانین را به صورت مشترک وضع کنند و هر دو، در مورد روش انضباطی به توافق برسند. گاهی اوقات، پدر و مادر که هر کدام در محیط جداگانه پرورش یافته اند و تجربیات متفاوتی دارند از شیوه های تربیتی مختلفی استفاده می کنند. درچنین مواقعی طبیعی است که کودک آن ها با قوانین و عکس العمل های بی ثبات آن ها مواجه می شود. این ناهم آهنگی باعث گیج شدن کودک و عدم پیروی او از قوانین می گردد. 4. به فرزندتان کمک کنید تا قوانین خانواده شما را بیاموزد. هنگام وضع قوانین دقّت داشته باشید تعیین حد و مرز برای کودکان هنگامی مؤثراست که: الف-قوانین ما ثابت باشد: به عبارت دیگر در هر خانه باید ضوابط خاصی حاکم باشد و والدین باشند و آن را تغییر ندهند. مثلاً اگر ساعت خواب، یک شب ساعت هشت و شب دیگر ساعت هشت ونیم و شب بعد ساعت نه باشد، دراین صورت به جای همراهی کودک با شما، مقاومت او را درپیروی از این برنامه به دنبال خواهد داشت. ب- این قوانین را تا حد امکان مثبت سازید: اساس منطقی در اینجا آن است که شما می خواهید آن چه را که از رفتاری مناسب انتظار می رود، مشخص کنید. بهتر است به جای ((برای غذا دیرنیا)) بگویید: ((حداکثر پنج دقیقه بعد از شنیدن صدای زنگ (صدازدن شما) برای صرف شام بیا)). پ-اعلام اصول با لحنی روشن: مهم ترین گام دراجرای قوانین حاکم برخانواده روشن ساختن مواردی است که قراراست کودک انجام دهد و تشریح کردن رفتار مناسب و شایسته مربوط به آن. به عنوان مثال جمله ی �دوست دارم بعد از نقاشی کشیدن مدادها و کتابهایت را از سرراه برداری� نسبت به عبارت((از وسایل خودت مراقبت کن)) برای کودک بسیارروشن تر و مؤثرتر است. ت-تا حدامکان تعداد قوانین را کم کنید. قوانین زیاد گیج کننده هستند و پیروی از آنها دشوار است. با مشارکت فرزندتان لیستی از مهمترین قوانین خانه به ترتیب اهمیت (رفتارهایی را تعیین کنید که بیش از همه مشکل ساز هستند) و همراه با روش انجام دقیق آن تهیه کنید. ج-علاوه بر تعیین قوانین از اصل رفتار مشروط استفاده کنید. مثلاً ((اول اتاقت را مرتب کن، بعد یک بستنی به شما می دهم)) یا ((تکالیفت را انجام بده تا بعد ازآن بتوانی تلوزیون تماشا کنی)). مطمئن شوید که کودک شما به چه چیزی علاقه دارد. مثلاً اگر کودک شما بستنی دوست نداشته باشد و شکلات دوست دارد به جای بستنی شکلات را پاداش کارش قرار دهید. چ-هنگام توصیه یا دستورالعمل به لحن بیان خود توجه کنید. هیچ کس دوست ندارد به او فرمان داده شود. هنگام توصیه به بچّه ها لحن کلام و حالات و حرکات، طرز قیافه و ژست هایتان را کانون توجه قراردهید. مراقب باشید لحن کلام شما، کنایه آمیز و آمیخته با طعنه نباشد. دستوری که با چهره ی پریشان و توأم با هتک حرمت و پرخاش مطرح شود باعث می شود کودک کمتر به آن دستور عمل کند. به عنوان مثال به کودک نگوییم: ((بعد از انجام تکالیفت مثل بچه های شلخته مدادها را سر راه نگذاری. یادت باشد مدادها را از سر راه برداری)). 1. تشویق به عنوان هر چیزی که نیروی یک رفتار را افزایش می دهد، تعریف شده است. یعنی اگر کودک شما کاری انجام دهد که موجب رضایت خاطر شماست و شما او را به خاطر آن کار تحسین کنید او دوباره این کار را انجام می دهد. هرچه تشویق قوی تر باشد احتمال بیشتری هست که آن رفتار دوباره اتفاق بیفتد. ما می توانیم با دادن جوایز بسیار ناچیز موجب تقویت اعتماد به نفس فرزندمان شویم. انواع تشویق عبارت است از: الف- تحسین(کلامی وغیرکلامی): شامل بوسیدن،در آغوش گرفتن، تحسین کردن است. مثلاً وقتی کودک نقاشی زیبای خود را نشان می دهد می توانید او را درآغوش بگیرید با لبخند به چشمانش نگاه کنید و به او بگویید �تو خیلی زحمت کشیدی تا توانستی تصویری به این زیبایی نقاشی کنی و از رنگ های قشنگی هم استفاده کردی، خیلی عالی بود، آفرین برتو. ب- تحسین همراه با پادش های مادی و ملموس: هر بار که کودک رفتار یا کار مناسبی انجام داد هدایای مادی را که برای کودک مان ارزشمند است برای او تهیه کنیم. پ-تشویق فعالیتی: اگر رفتار یا کار مناسبی انجام داد او را به پارک، باغ وحش، کتابخانه و... یا هر مکان که کودک دوست دارد ببریم یا به او اجازه دهیم فعّالیتی مثل توپ بازی و غیره که کودک خیلی دوست دارد انجام دهد. ت.تشویق امتیازی: سیستمی که توسط آن کودک امتیاز، ستاره، مثبت و... به دست بیاورد و بعداً به ازای هر ده ستاره یک جایزه مادی دریافت کند یا او را به پارک، سینما و... که مورد علاقه ی اوست ببریم. در بسیاری موارد تشویق ها به طور صحیح انتخاب نمی شود و به موقع صورت نمی گیرد و یا بیش از حد استفاده می شود. استفاده بیش از حد و مکرر از تشویق ها آن را بی اثر می کند و باعث پرتوقعی و جهت گیری منفی کودک می شود. کودک درطول زمان می تواند اعمال والدین را پیش بینی کند و برای دریافت پاداش و یا باج گیری والدین را تحت فشار قرار دهد. دقّت کنید از تشویق رفتارهای منفی کودک خودداری کنید. گاهی ممکن است بی اختیار در مقابل رفتاری که پسندیده نیست لبخندی به چهره ی شما بیاید دقّت کنید که این لبخند خود یک تشویق برای کودک است. تشویق همیشه مؤثر نیست گاهی اوقات لازم است یک عکس العمل منفی به کار گرفته شود تا رفتار کودک تغییر کند. این عکس العمل منفی هیچ گونه تنبیه فیزیکی را شامل نمی شود. ضربه زدن به پشت یا کتک زدن کودک به دلایل متعدد اشتباه است. این عکس العمل منفی همانند تشویق دارای سلسله مراتبی است: الف- رفتارهای نامناسب را نادیده بگیرید ب- موأخذه کلامی ت- حذف امتیازها الف-رفتارهای نامناسب را نادیده بگیرید: اغلب گفته می شود ((این رفتار را نادیده بگیرید، خودش از بین می رود)) اما موضوع به این سادگی نیست. هدف اصلی برخی رفتارهای کودک جلب توجّه دیگران به خصوص والدین است. توصیه می شود هنگامی که کودک با بدخلقی جلب توجه می کند ابراز بی اعتنایی کنید تا کودک متوجه شود بدخلقی او هیچ تأثیری در رسیدن به خواسته هایش نخواهد داشت. باید توجه کنیم با دقّت خاصی از رفتارهای نامناسب کودک چشم پوشی کنیم زیرا منظور از چشم پوشی از رفتارکودک چشم پوشی از خود او نیست بلکه باید طوری عمل کنیم که کودک بفهمد رفتار نامناسبی داشته است و به خاطر این رفتار به او توجّهی نمی کنیم. در حقیقت باید به بچّه ها آموخت به روش مثبت جلب توجّه کنند و با رفتارهای منفی متوسل به جلب توجّه نشوند. مثلاً وقتی کودکان مشغول بازی با هم هستند و در آن زمان رفتار دوستانه ای باهم دارند به اوتوجّه کنیم و حتی به او بگوییم چقدر لذّت می برم از این که به این خوبی باهم بازی می کنید و با دادن جایزه کودک را تشویق کنیم و هنگامی که کودک با کودک دیگر دعوا می کند به او بی توجّهی کنیم گویی نه چیزی می بینیم و نه چیزی می شنویم و خونسرد و آرام بمانیم (نادیده گرفتن رفتار نامطلوب بیشتر زمانی مؤثر است که در ترکیب با تشویق رفتار مطلوب به کار گرفته شود و کودک باید زمانی توجّه شما را جلب کند که رفتار مطلوب دارد). ب-موأخذه کلامی: توبیخ کلامی باید کم و به جا باشد. گفت و گوی زیاد در مورد رفتار نامناسب شاید فقط در خدمت افزایش یا حفظ این رفتار باشد. در چنین مواردی گفتن �کافیست� یا �لطفاً این کار را نکن� کفایت می کند دقّت کنید زمانی که کودک رفتار مناسب را درپیش گرفت او را تشویق کنید. ت-حذف امتیازها: - قاطع سخن بگویید حتی اگر مردد هستید، زیرا کودکان به این باور نیاز دارند که شما کنترل خود را از دست نداده اید. - مجازات و نتیجه رفتارها را تعیین کنید مثلاً بگویید اگر نتوانید بدون دعوا با هم ازاین وسایل استفاده کنید اجازه نمی دهم هیچ کدام از شما با این وسایل بازی کنید. دقّت کنید مخالفت خود را فقط به طور لفظی بیان نکنید بلکه آن را در رفتار خود نشان بدهید. یعنی جدی بودن خود را با تغییر قیافه و شدت صدا نشان بدهید. - مجازات هایی تعیین کنید که زمان اجرای آن نزدیک است.