CELEX: 62008TJ0394
Staatssteun
Steun ten gunste van hotelbedrijf in regio Sardinië
Beschikking die steun gedeeltelijk verenigbaar en gedeeltelijk onverenigbaar met gemeenschappelijke markt verklaart en terugvordering ervan gelast
Nieuwe steun
Motiveringsplicht
Bescherming van gewettigd vertrouwen
Stimulerend effect
De-minimisregel

Voorgeschiedenis van het geding
Op 11 maart 1998 heeft de Regione autonoma della Sardegna (hierna: „regio Sardinië”) Legge regionale n° 9, incentivi per la
riqualificazione e l’adeguamento delle strutture alberghiere e norme modificative e integrative della legge regionale 14 settembre
1993, n. 40 (interventi creditizi a favore dell’industria alberghiera) (regionale wet nr. 9 houdende maatregelen tot stimulering
van de renovatie en de aanpassing van hotelinfrastructuur en tot wijziging en aanvulling van regionale wet nr. 40 van 14 september
1993,
Bollettino ufficiale della Regione Autonoma della Sardegna
nr. 9 van 21 maart 1998; hierna: „wet nr. 9/1998”) vastgesteld. Deze wet is op 5 april 1998 in werking getreden.
Artikel 2 van deze wet voorziet ten gunste van ondernemingen in de hotelsector in steun voor initiële investeringen in de
vorm van subsidies en leningen tegen gunstige voorwaarden, en in de-minimisbedrijfssteun (hierna: „regeling voor initiële
steun” of „initiële regeling”).
Bij brief van 6 mei 1998 hebben de Italiaanse autoriteiten wet nr. 9/1998 bij de Commissie aangemeld en hebben zij zich ertoe
verbonden de regeling voor initiële steun slechts uit te voeren na de goedkeuring ervan.
Bij brief van 22 juni 1998 hebben de Italiaanse autoriteiten op een verzoek van de Commissie om bijkomende inlichtingen geantwoord
dat de uitvoeringsbepalingen van de regeling voor initiële steun slechts zouden worden vastgesteld na de eventuele goedkeuring
van de regeling.
Bij brief van 28 september 1998 hebben de Italiaanse autoriteiten de Commissie ook meegedeeld dat de bij wet nr. 9/1998 bepaalde
steun slechts zou worden verleend aan projecten die „later” dienden te worden gerealiseerd en dat deze voorwaarde in de uitvoeringsbepalingen
van deze wet zou worden bevestigd.
Bij beschikking SG(98) D/9547 van 12 november 1998 heeft de Commissie de bij wet nr. 9/1998 ingevoerde steunregeling „N 272/98
– Italië – steun ten gunste van het hotelbedrijf” goedgekeurd (hierna: „goedkeuringsbeschikking”). In deze beschikking is
de Commissie tot de slotsom gekomen dat de regeling voor initiële steun verenigbaar was met de gemeenschappelijke markt op
grond van artikel 92, lid 3, sub a, EG (thans artikel 87, lid 3, sub a, EG).
Op 29 april 1999 heeft de Assessore del Turismo, Artigianato e Commercio (adviseur voor toerisme, ambacht en handel) van de
regio Sardinië Decreto n° 285, esecutività della deliberazione della giunta regionale n. 58/60 del 22.12.1998 come modificata
dalla deliberazione n° 16/20 del 16.03.1999 che approva la direttiva di attuazione prevista dall’art. 2 della LR 11 marzo
1998 n. 9 disciplinante: incentivi per la riqualificazione delle strutture alberghiere e norme modificativi della LR 14.9.1993
n. 40 (decreet nr. 285 tot uitvoering van wet nr. 9/1998,
Bollettino ufficiale della Regione Autonoma della Sardegna
nr. 15 van 8 mei 1999; hierna: „decreet nr. 285/1999”) vastgesteld.
Krachtens artikel 2 van decreet nr. 285/1999 diende de regeling voor initiële steun te worden toegepast in het kader van een
procedure waarin tot het indienen van aanvragen wordt opgeroepen. De artikelen 4 en 5 van dit decreet bepaalden respectievelijk
dat de verleende steun betrekking diende te hebben op projecten die na indiening van de steunaanvragen zouden worden uitgevoerd
en dat kosten slechts in aanmerking werden genomen indien zij na deze aanvragen waren gemaakt. Artikel 17 van decreet nr. 285/1999,
met het opschrift „Overgangsbepaling”, bepaalde niettemin dat bij de eerste toepassing van het decreet ook kosten en tussenkomsten
in aanmerking werden genomen die gemaakt of uitgevoerd waren na 5 april 1998, de datum van inwerkingtreding van wet nr. 9/1998.
Op 27 juli 2000 heeft de regio Sardinië deliberazione n° 33/3 (resolutie nr. 33/3) tot intrekking van decreet nr. 285/1999
wegens vormgebreken, en deliberazione n° 33/4 (resolutie nr. 33/4) tot vaststelling van nieuwe uitvoeringsbepalingen van de
regeling voor initiële steun, vastgesteld.
Op diezelfde dag heeft de regio Sardinië ook deliberazione n° 33/6 (resolutie nr. 33/6) vastgesteld, waarin is bepaald dat
voor zover de bekendmaking van decreet nr. 285/1999, dat bepalingen bevatte die niet met de gemeenschapsregels in overeenstemming
waren, bij de potentiële begunstigden van de steun de verwachting kon hebben gewekt dat alle na 5 april 1998 uitgevoerde werken
in aanmerking zouden worden genomen, bij de eerste toepassing van wet nr. 9/1998 rekening diende te worden gehouden met de
na deze datum uitgevoerde werken, voor zover voor deze werken steun is aangevraagd in het kader van de eerste jaarlijkse oproep
tot het indienen van aanvragen.
In antwoord op een vraag van de Commissie inzake de dienstige maatregelen die werden vastgesteld om te waarborgen dat de bestaande
steunregelingen vanaf 1 januari 2000 in overeenstemming zouden zijn met de richtsnoeren voor regionale staatssteun van 10 maart
1998 (PB C 74, blz. 9; hierna: „richtsnoeren van 1998”), hebben de Italiaanse autoriteiten de Commissie bij brief van 2 november
2000 op de hoogte gesteld van de uitvoeringsbepalingen van wet nr. 9/1998, door haar een afschrift van deliberazione n° 33/4
te bezorgen, zonder echter melding te maken van deliberazione n° 33/6.
Op 29 december 2000 heeft de regio Sardinië de eerste oproep tot het indienen van aanvragen, waarmee de regeling voor initiële
steun werd uitgevoerd, bekendgemaakt.
Bij brief van 28 februari 2001 heeft de Commissie aan de Italiaanse autoriteiten bijkomende inlichtingen gevraagd over de
toepassing van wet nr. 9/1998, alsook over het systeem van oproepen en de wijze waarop de bepaling, krachtens welke de aanvraag
vóór het begin van de uitvoering van het project moest worden ingediend, in het kader van dit systeem was nageleefd.
Bij brief van 25 april 2001, waarbij opnieuw deliberazione n° 33/4 was gevoegd, hebben de Italiaanse autoriteiten bevestigd
dat de steunregeling, zoals zij werd toegepast, met de richtsnoeren van 1998 in overeenstemming was.
Op 21 februari 2003 heeft de Commissie een klacht over misbruik van de regeling voor initiële steun ontvangen. Naar aanleiding
van deze klacht heeft zij de Italiaanse autoriteiten op 26 februari 2003 om bijkomende informatie gevraagd.
Bij brief van 22 april 2003 hebben de Italiaanse autoriteiten geantwoord op het verzoek van de Commissie om bijkomende informatie,
waarbij zij voor het eerst gewag hebben gemaakt van deliberazione n° 33/6.
Bij besluit van 3 februari 2004 heeft de Commissie de procedure van artikel 88, lid 2, EG ingeleid op grond van misbruik (van
de regeling voor initiële steun) (PB C 79, blz. 4; hierna: „inleidingsbesluit”). In dit besluit heeft de Commissie gepreciseerd
dat de Italiaanse autoriteiten de in de goedkeuringsbeschikking neergelegde verplichting en de in de richtsnoeren van 1998
vermelde voorwaarden hadden geschonden, doordat zij steunverlening hadden toegestaan voor investeringsprojecten waarmee reeds
vóór de datum van de steunaanvraag was begonnen. De Commissie kwam tot de conclusie dat er mogelijkerwijs sprake was van misbruik
van de regeling voor initiële steun in de zin van artikel 16 van verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999
tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel [88] van het EG-Verdrag (PB L 83, blz. 1), en twijfelde
aan de verenigbaarheid van de steun die was verleend voor projecten waarmee vóór de datum van de steunaanvraag was begonnen.
Op 19 april 2004 hebben de Italiaanse autoriteiten hun opmerkingen aan de Commissie meegedeeld. Op 30 april 2004 heeft de
Commissie de opmerkingen van verweerster in zaak T‑454/08, Grand Hotel Abi d’Oru SpA, ontvangen. Op 25 juni 2005 heeft zij
van de Italiaanse autoriteiten bijkomende informatie gekregen.
Op 22 november 2006 heeft de Commissie een beschikking houdende correctie en uitbreiding van de hangende procedure C 1/2004
overeenkomstig artikel 88, lid 2, EG (PB 2007, C 32, blz. 2; hierna: „correctiebeschikking”) vastgesteld. Daarin heeft zij
onder de titel „Redenen voor het corrigeren en uitbreiden van de procedure” met name aangegeven dat deliberazione n° 33/6
in het inleidingsbesluit niet was vermeld, hoewel op grond van deze deliberazione – en niet op grond van deliberazione n°
33/4, zoals ten onrechte in het inleidingsbesluit was aangegeven – in 28 gevallen steun was verleend ten gunste van investeringsprojecten
waarmee reeds vóór de datum van de steunaanvraag was begonnen. Bovendien heeft de Commissie opgemerkt dat het begrip misbruik
van steun, in de zin van artikel 16 van verordening nr. 659/1999, waaraan het inleidingsbesluit refereert, betrekking heeft
op gevallen waarin de begunstigde van goedgekeurde steun deze steun gebruikt in strijd met de voorwaarden van het steunverleningsbesluit
en niet op gevallen waarin een lidstaat, door een bestaande steunregeling te wijzigen, nieuwe onrechtmatige steun doet ontstaan
(artikel 1, sub c en f, van verordening nr. 659/1999).

Bestreden beschikking
Op 2 juli 2008 heeft de Commissie beschikking 2008/854/EG betreffende de steunregeling „Regionale wet nr. 9 van 1998 – Onrechtmatige
toepassing van steunmaatregel N 272/98” C 1/04 (ex NN 158/03 en CP 15/2003) (PB L 302, blz. 9; hierna: „bestreden beschikking”)
vastgesteld.
In die beschikking heeft de Commissie met name opgemerkt dat deliberazione n° 33/6 aan de aangemelde maatregel wijzigingen
heeft aangebracht die onverenigbaar zijn met de formulering van de goedkeuringsbeschikking. Deliberazione n° 33/6 is, in strijd
met artikel 88, lid 3, EG en met de krachtens artikel 10 EG op de Italiaanse Republiek rustende verplichting tot samenwerking,
niet bij de Commissie aangemeld. Bijgevolg is de steunregeling, zoals zij in de praktijk is toegepast, volgens de Commissie
niet in overeenstemming met de goedkeuringsbeschikking, zodat de steunprojecten waarvan de uitvoering was gestart voordat
enige steunaanvraag was ingediend, als onrechtmatig moeten worden aangemerkt.
Wat de verenigbaarheid van de betrokken steun met de gemeenschappelijke markt betreft, herinnert de Commissie aan de evaluatie
die zij in het inleidingsbesluit en in de correctiebeschikking heeft uitgevoerd en concludeert zij tot onverenigbaarheid van
de individuele steun die is toegekend voor projecten waarvan de subsidiabele kosten waren gemaakt voordat een steunaanvraag
was ingediend, op basis van de relevante uitvoeringsmaatregelen die van kracht waren toen de aanvraag werd ingediend, steun
die groter is dan de de-minimissteun waarvoor de begunstigde in aanmerking had kunnen komen op het betreffende tijdstip, berekend
in overeenstemming met verordening (EG) nr. 69/2001 van de Commissie van 12 januari 2001 betreffende de toepassing van de
artikelen 87 [EG] en 88 [EG] op de‑minimissteun (PB L 10, blz. 30).
Het dispositief van de bestreden beschikking luidt als volgt:
„Artikel 1
De overheidssteun die is toegekend in overeenstemming met Regionale wet nr. 9 van 1998, en die door [de Italiaanse Republiek]
onrechtmatig ten uitvoer is gelegd in resolutie (deliberazione) nr. 33/6 en in de eerste oproep tot het indienen van aanvragen,
is onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt, tenzij de begunstigde van de steun een aanvraag tot steun in het kader van
de regeling heeft ingediend vóór het begin van de uitvoering van een initieel investeringsproject.
Artikel 2
1.      De Italiaanse Republiek vordert de in artikel 1 bedoelde onverenigbare steun die is toegekend in het kader van de regeling
van de begunstigden terug.
2.      Over het terug te vorderen bedrag is rente verschuldigd vanaf de datum waarop het ter beschikking stond van de begunstigden
tot de daadwerkelijke terugbetaling ervan.
3.      [...]
4.      De Italiaanse Republiek annuleert alle voorgenomen betalingen van steun in het kader van de regeling zoals bedoeld in artikel 1
vanaf de datum waarop deze beschikking is gegeven.
Artikel 3
1.      De terugvordering van de steun die is toegekend in het kader van de in artikel 1 bedoelde regeling geschiedt onverwijld en
daadwerkelijk.
2.      De Italiaanse Republiek legt deze beschikking ten uitvoer binnen vier maanden na de datum van kennisgeving ervan.
[...]
Artikel 5
Deze beschikking is gericht tot de Italiaanse Republiek.”

Procesverloop
Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 16 september 2008, heeft de regio Sardinië het beroep in zaak
T‑394/08 ingesteld.
Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 25 september 2008, heeft SF Turistico Immobiliare Srl het beroep
in zaak T‑408/08 ingesteld.
Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 3 oktober 2008, heeft Timsas Srl het beroep in zaak T‑453/08
ingesteld.
Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 6 oktober 2008, heeft Grand Hotel Abi d’Oru SpA het beroep in
zaak T‑454/08 ingesteld.
Bij akte, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 19 december 2008, hebben Selene di Alessandra Cannas Sas, HGA Srl, Gimar
Srl, Coghene Costruzioni Srl, Camping Pini e Mare di Cogoni Franco & C. Sas, Immobiliare 92 Srl, Gardena Srl, Hotel Stella
2000 Srl, Vadis Srl, Macpep Srl, San Marco Srl, Due Lune SpA, Nicos Residence Srl, Rosa Murgese, Mavi Srl, Hotel Mistral di
Bruno Madeddu & C. Sas, L’Esagono di Mario Azara & C. Snc, Le Buganville di Cogoni Giuseppe & C. Snc en Le Dune di Stefanelli
Vincenzo & C. Snc (hierna: „interveniëntes”) verzocht om toelating tot interventie in de procedure betreffende zaak T‑394/08
aan de zijde van de regio Sardinië. Bij beschikking van 15 juni 2009 heeft de president van de Tweede kamer van het Gerecht
dit verzoek ingewilligd.
Bij beschikking van 25 juni 2009 heeft de president van de Tweede kamer van het Gerecht, de partijen gehoord, de zaken T‑394/08,
T‑408/08, T‑453/08 en T‑454/08 gevoegd voor de mondelinge behandeling, overeenkomstig artikel 50 van het Reglement voor de
procesvoering van het Gerecht.
Op 27 juli 2009 hebben interveniëntes een memorie in interventie in zaak T‑394/08 ingediend. Op 21 september 2009 heeft de
Commissie haar opmerkingen over deze memorie ingediend. De regio Sardinië heeft binnen de door de griffie van het Gerecht
bepaalde termijn geen opmerkingen ingediend.
Bij de wijziging van de samenstelling van de kamers van het Gerecht is de rechter-rapporteur toegevoegd aan de Vierde kamer,
waaraan de onderhavige zaken bijgevolg zijn toegewezen.
Op 7 december 2010 heeft het Gerecht, in het kader van een maatregel tot organisatie van de procesgang, schriftelijk vragen
gesteld aan de Commissie en aan Grand Hotel Abi d’Oru, verzoekster in zaak T‑454/08, waarop zij binnen de gestelde termijn
hebben geantwoord.

Conclusies van partijen
In zaak T‑394/08 concludeert de regio Sardinië, ondersteund door interveniëntes, dat het het Gerecht behage:
–        de bestreden beschikking nietig te verklaren;
–        de Commissie te verwijzen in de kosten.
In zaak T‑408/08 concludeert SF Turistico Immobiliare dat het het Gerecht behage:
–        primair,
–        de bestreden beschikking nietig te verklaren;
–        de Commissie te verwijzen in de kosten;
–        subsidiair, de bestreden beschikking gedeeltelijk nietig te verklaren, voor zover zij de volledige steunregeling onverenigbaar
met de gemeenschappelijke markt verklaart en de terugvordering gelast van de bedragen die binnen de door de regels inzake
de‑minimissteun bepaalde grenzen vallen;
–        meer subsidiair,
–        enerzijds, punt 4.2 van de richtsnoeren van 1998 nietig te verklaren, voor zover het bepaalt dat het volledige bedrag van
de aan de begunstigden verleende steun niet in aanmerking komt, zonder een uitzondering te maken voor het gedeelte van de
steun betreffende de investeringen die na indiening van de aanvraag zijn uitgevoerd en die functioneel of structureel zelfstandig
zijn, en
–        anderzijds, de bestreden beschikking gedeeltelijk nietig te verklaren voor zover zij de terugvordering van de door de Italiaanse
Republiek uitgekeerde bedragen gelast, zonder een uitzondering te maken voor de steun betreffende de kosten die de begunstigde
na de indiening van de steunaanvraag heeft gemaakt en die betrekking hebben op gedeelten van het aangevangen project die functioneel
of structureel zelfstandig zijn.
In zaak T‑453/08 concludeert Timsas dat het het Gerecht behage:
–        de bestreden beschikking nietig te verklaren;
–        de Commissie te verwijzen in de kosten.
In zaak T‑454/08 concludeert Grand Hotel Abi d’Oru dat het het Gerecht behage:
–        de bestreden beschikking nietig te verklaren;
–        de Commissie te verwijzen in de kosten.
De Commissie concludeert dat het het Gerecht behage:
–        de beroepen te verwerpen;
–        verzoeksters te verwijzen in de kosten;
–        interveniëntes te verwijzen in hun eigen kosten en in de kosten die hun interventie voor de Commissie meebrengt.

In rechte
Na partijen op dit punt te hebben gehoord, is het Gerecht van oordeel dat de onderhavige zaken overeenkomstig artikel 50 van
het Reglement voor de procesvoering voor het arrest moeten worden gevoegd.
1.
Ontvankelijkheid van bepaalde door interveniëntes in zaak T‑394/08 aangevoerde middelen
De Commissie merkt op dat interveniëntes bepaalde middelen hebben aangevoerd die de regio Sardinië, verzoekster in zaak T‑394/08,
niet heeft aangevoerd en die dus het kader van het geschil in de onderhavige zaak, zoals afgebakend door de middelen die de
regio Sardinië in haar verzoekschrift heeft aangevoerd, te buiten gaan.
Volgens de Commissie betreft het de volgende middelen:
–        de Commissie heeft zich voor de inleiding van de formele onderzoeksprocedure gebaseerd op de onjuiste veronderstelling dat
een ouder voorwaardelijk besluit was geschonden;
–        schending van artikel 9 van verordening nr. 659/1999, aangezien de Commissie de goedkeuringsbeschikking had moeten intrekken
alvorens de bestreden beschikking vast te stellen;
–        schending van artikel 16 van verordening nr. 659/1999, dat niet voorziet in de correctie en de uitbreiding van een reeds opgestarte
procedure;
–        schending van artikel 87, lid 3, sub a en c, EG, aangezien de Commissie ten onrechte de verenigbaarheid van de betrokken steun
met de gemeenschappelijke markt heeft uitgesloten, en ontoereikende motivering van de bestreden beschikking in dit opzicht,
aangezien zij in strijd was met eerdere beschikkingen;
–        schending van een aantal bepalingen van verordening nr. 659/1999 inzake proceduretermijnen en het beginsel van de redelijke
termijn van de procedure;
–        schending van de beginselen van onpartijdigheid en bescherming van de mededinging;
–        schending van de de-minimisregel, aangezien de Commissie heeft nagelaten het bedrag van 100 000 EUR of 200 000 EUR in mindering
te brengen op de steun waarvan zij de terugvordering heeft gelast.
Volgens artikel 40, vierde alinea, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie kunnen conclusies van het
verzoek tot interventie slechts strekken tot ondersteuning van de conclusies van een der partijen. Artikel 116, lid 4, van
het Reglement voor de procesvoering bepaalt dat de memorie in interventie met name de conclusies van de interveniënt, strekkende
tot gehele of gedeeltelijke ondersteuning of verwerping van de conclusies van een der partijen, alsmede de door de interveniënt
aangevoerde middelen en argumenten bevat.
Deze bepalingen verlenen de interveniënt het recht om niet alleen argumenten, maar ook middelen zelfstandig voor te dragen,
voor zover deze de vorderingen van een der partijen ondersteunen en niet volkomen losstaan van de overwegingen waarop het
geschil is gebaseerd, zoals dat is ontstaan tussen de verzoekende en de verwerende partij, hetgeen zou leiden tot een wijziging
van het voorwerp ervan (zie arrest Gerecht van 15 juni 2005, Regione autonoma della Sardegna/Commissie, T‑171/02, Jurispr.
blz. II‑2123, punt 152 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
Het Gerecht moet dus bij de beslissing over de ontvankelijkheid van de door een interveniënt aangevoerde middelen nagaan of
deze verband houden met het voorwerp van het geschil zoals dit door de partijen is afgebakend.
Blijkt evenwel dat een beroep waarvan de ontvankelijkheid wordt betwist, hoe dan ook ten gronde moet worden verworpen, dan
staat het de rechter om redenen van proceseconomie vrij om zich meteen over de gegrondheid daarvan uit te spreken (zie in
die zin arresten Hof van 26 februari 2002, Raad/Boehringer, C‑23/00 P, Jurispr. blz. I‑1873, punt 52, en 23 maart 2004, Frankrijk/Commissie,
C‑233/02, Jurispr. blz. I‑2759, punt 26). Blijkt evenzo dat een middel waarvan het verband met het voorwerp van het geschil
twijfelachtig is, hoe dan ook om een andere reden niet-ontvankelijk of ongegrond moet worden verklaard, dan staat het de rechter
vrij om dit middel af te wijzen zonder uitspraak te doen over de vraag of de interveniënt buiten het kader is getreden van
zijn rol van ondersteuning van de conclusies van een der partijen (arrest Hof van 24 januari 2002, Frankrijk/Commissie, C‑118/99,
Jurispr. blz. I‑747, punten 64 en 65, en arrest Regione autonoma della Sardegna/Commissie, punt 42 supra, punt 155).
In casu zij enerzijds vastgesteld dat het grootste deel van de middelen die wel door interveniëntes, maar niet door de regio
Sardinië zijn aangevoerd, door een der verzoeksters in de zaken T‑408/08, T‑453/08 en T‑454/08 zijn aangevoerd. Anderzijds
zijn deze middelen, om de hieronder uiteengezette redenen, hoe dan ook ongegrond.
In die omstandigheden en om redenen van proceseconomie, behoeft de door de Commissie opgeworpen exceptie van niet-ontvankelijkheid
niet te worden onderzocht.
2.
Ontvankelijkheid van bepaalde in repliek aangevoerde grieven
De Commissie betoogt dat verzoeksters eerst in repliek nieuwe middelen hebben aangevoerd, die bijgevolg niet-ontvankelijk
moeten worden verklaard.

Zaak T‑394/08
In zaak T‑394/08 meent de Commissie dat er drie nieuwe middelen zijn aangevoerd: kennelijke onjuiste beoordeling van het stimulerend
effect van de steun, schending van de onderzoeksplicht van de Commissie, en het feit dat de schending van het beginsel van
noodzaak van de steun door de betrokken regeling slechts schijn is.
Wat het eerste en het derde door de Commissie betwiste middel betreft, blijkt dat de betogen die de Commissie als nieuwe middelen
aanmerkt, er in feite slechts op zijn gericht de reeds als eerste middel van het verzoekschrift ingediende grieven uiteen
te zetten.
Het klopt dat het eerste door de regio Sardinië aangevoerde middel het opschrift „Schending van wezenlijke vormvoorschriften
door tegenstrijdigheid van motieven: gesteld gebrek aan relevantie van het vertrouwen in de beoordeling van het ‚stimulerend
effect’ bij de begunstigden en dus in de beoordeling van de voorwaarde van ‚noodzakelijkheid van de steun’” draagt. Deze titel
lijkt de draagwijdte van het middel te beperken tot schending van de motiveringsplicht. De op deze titel volgende tekst bevat
evenwel ook passages die duidelijk betrekking hebben op onjuistheden bij de beoordeling van het stimulerend effect van de
steun, zoals in punt 17, vierde streepje, en de punten 18, 20 en 23 van het verzoekschrift. Het criterium van het stimulerend
effect van een steunregeling wordt door de regio Sardinië echter gelijkgesteld met het noodzakelijkheidscriterium, aangezien
de steunverlening de begunstigde ertoe moet aanzetten een bepaald project uit te voeren dat anders niet zou worden gerealiseerd.
Het eerste door de regio Sardinië aangevoerde middel bevat dus in feite twee middelen: onjuiste beoordeling van het stimulerend
effect van de steun, en ontoereikende motivering op dit punt.
Wat het tweede door de Commissie betwiste middel betreft, stelt deze dat de regio Sardinië in repliek weliswaar beweerde haar
redenering inzake de gestelde schending van de motiveringsplicht betreffende de beoordeling van het stimulerend effect te
staven, maar eigenlijk bekritiseerde dat de Commissie omtrent de bestreden beschikking geen afdoende onderzoek had gevoerd.
Gelet op de betreffende passages van de repliek blijkt dat de regio Sardinië, die geenszins een nieuw middel inzake gebrekkig
onderzoek heeft willen aanvoeren, slechts haar eerste middel, dat – zoals in punt 50 hierboven is opgemerkt – zowel betrekking
heeft op de onjuiste beoordeling van het stimulerend effect van de steun als op de ontoereikende motivering daaromtrent, heeft
willen staven.
Bijgevolg heeft de regio Sardinië in repliek geen nieuwe middelen aangevoerd, zodat de door de Commissie opgeworpen exceptie
van niet-ontvankelijkheid dient te worden afgewezen.

Zaak T‑408/08
In zaak T‑408/08 meent de Commissie dat het middel inzake de ontoereikende motivering van de gevolgen van de betrokken regeling
voor de interstatelijke handel, nieuw is.
Deze door de Commissie aangevoerde exceptie van niet-ontvankelijkheid berust echter op een onjuist begrip van de geschriften
van SF Turistico Immobiliare, die inderdaad verwarrend zijn. Laatstbedoelde heeft in haar verzoekschrift reeds gesproken over
„een zodanige verandering van de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt dat het gemeenschappelijk belang wordt
geschaad”, in het kader van haar negende middel, dat schending van artikel 87, lid 3, sub c, EG en de richtsnoeren van 1998
betreft. Daarmee heeft zij evenwel slechts dit middel inzake schending van de bepalingen betreffende de verenigbaarheid van
de steun willen schragen, en heeft zij geen onderscheiden middel willen aanvoeren waarmee zij klaagt dat artikel 87, lid 1,
EG is geschonden aangezien de Commissie ten onrechte tot de conclusie is gekomen dat er sprake is van staatssteun.
De door SF Turistico Immobiliare in repliek aangegeven vermelding dat zij „bovendien [in het verzoekschrift] het wezenlijke
gebrek aan een afdoende motivering inzake de gevolgen van de steun voor de interstatelijke handel heeft aangevoerd” moet dus
in dezelfde zin worden uitgelegd, namelijk ter ondersteuning van het middel inzake schending van de bepalingen inzake de verenigbaarheid
van de steun.
Hieruit volgt dat SF Turistico Immobiliare in repliek geen nieuwe middelen heeft aangevoerd, zodat de door de Commissie aangevoerde
exceptie van niet-ontvankelijkheid dient te worden afgewezen.

Zaak T‑453/08
In deze zaak meent de Commissie dat het middel inzake schending van artikel 253 EG betreffende de toepassing van de de-minimisregel
nieuw is.
Zij betoogt in dit verband dat het in het verzoekschrift aangevoerde middel de precieze toepassing van de de‑minimisdrempel
betreft en niet de afdoende motivering van deze toepassing.
Deze stelling is echter onjuist, gelet op de formulering van de betrokken punten van het verzoekschrift, waarin sprake is
van „ontoereikende motivering ten aanzien van het bestaan van het stimulerend effect van de steun in verband met het feit
dat het gedeelte van de subsidie dat betrekking heeft op de vóór de aanvraag gemaakte kosten lager ligt dan de de‑minimisdrempel”
en een „tegenstrijdigheid” tussen de bestreden beschikking en hetgeen de Commissie bij andere contacten met de regio Sardinië
over het de-minimisplafond heeft verklaard.
Derhalve moet worden vastgesteld dat Timsas het middel inzake ontoereikende motivering van de toepassing van de de-minimisregel
in haar verzoekschrift reeds had aangevoerd, zodat de door de Commissie opgeworpen exceptie van niet-ontvankelijkheid dient
te worden afgewezen.

Zaak T‑454/08
In deze zaak meent de Commissie dat het middel inzake schending van het recht van verdediging, waarvan zij stelt dat Grand
Hotel Abi d’Oru het in repliek heeft aangevoerd, nieuw is.
Zij betoogt in dit verband dat Grand Hotel Abi d’Oru, inzake het feit dat de Commissie haar bepaalde documenten niet heeft
meegedeeld, in haar verzoekschrift slechts schending van artikel 254 EG en artikel 20, lid 1, van verordening nr. 659/1999
heeft aangevoerd.
In antwoord op een schriftelijke vraag van het Gerecht heeft Grand Hotel Abi d’Oru echter bevestigd dat zij met de door de
Commissie bedoelde passage van de repliek geen nieuw middel inzake schending van het recht van verdediging heeft willen opwerpen,
aangezien deze passage uitsluitend was bedoeld ter ondersteuning van het in het verzoekschrift aangevoerde middel inzake schending
van artikel 254 EG en artikel 20, lid 1, van verordening nr. 659/1999. Bijgevolg bestaat er geen reden om een door Grand Hotel
Abi d’Oru aangevoerd middel niet-ontvankelijk te verklaren.
3.
Ontvankelijkheid van de middelen inzake onrechtmatigheid van de correctiebeschikking
Interveniëntes en SF Turistico Immobiliare hebben zich beroepen op de onrechtmatigheid van de correctiebeschikking om aan
te tonen dat ook de bestreden beschikking onrechtmatig is.
Zonder in dit verband formeel een exceptie van niet-ontvankelijkheid op te werpen, stelt de Commissie dat de betreffende middelen
niet-ontvankelijk zijn, omdat de correctiebeschikking definitief is geworden. Zij is immers bekendgemaakt in het
Publicatieblad van de Europese Unie
van 14 februari 2007 en is niet binnen de in artikel 230, vijfde alinea, EG bepaalde termijn aangevochten.
SF Turistico Immobiliare betoogt dat de correctiebeschikking haar geen schade toebracht, aangezien enkel de bestreden beschikking
haar belangen in de praktijk schaadde. Enkel jegens deze laatste beschikking beschikt zij dus over een procesbelang.
In dit verband moet in de eerste plaats de juridische aard van de correctiebeschikking worden vastgesteld. Daarna moet in
voorkomend geval worden geoordeeld of verzoeksters de onrechtmatigheid van de correctiebeschikking nog kunnen aanvoeren in
het kader van een beroep tot nietigverklaring van de bestreden beschikking, nu zij tegen deze correctiebeschikking niet binnen
de in artikel 230, vijfde alinea, EG bepaalde termijn in rechte zijn opgekomen.

Juridische aard van de correctiebeschikking
De teksten die de procedure inzake staatssteun beheersen, voorzien niet uitdrukkelijk in een beschikking tot correctie en
uitbreiding van een hangende procedure.
In dit verband volgt uit punt 8 van de considerans van verordening nr. 659/1999 en uit artikel 6, lid 1, van dezelfde verordening
dat de beschikking om de formele onderzoeksprocedure in te leiden een samenvatting van de relevante feiten en rechtspunten,
een eerste beoordeling van de Commissie omtrent de steunverlenende aard van de voorgestelde maatregel en de redenen waarom
getwijfeld wordt aan de verenigbaarheid ervan met de gemeenschappelijke markt moet behelzen, teneinde de betrokken lidstaat
en de andere belanghebbenden in de gelegenheid te stellen hun opmerkingen kenbaar te maken en daarbij de Commissie de informatie
aan te reiken die zij nodig heeft om te beoordelen of de steun verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt. De formele
onderzoeksprocedure biedt de mogelijkheid om de in het inleidingsbesluit opgeworpen kwesties grondig te onderzoeken en hierover
klaarheid te scheppen. Uit artikel 7 van verordening nr. 659/1999 blijkt dat de beoordeling van de Commissie aan het einde
van deze procedure geëvolueerd kan zijn, aangezien zij uiteindelijk kan beslissen dat de maatregel geen steun vormt of dat
de twijfels over de verenigbaarheid ervan met de gemeenschappelijke markt zijn weggenomen. De eindbeschikking kan dus op verschillende
punten afwijken van de inleidingsbeschikking, zonder dat dit echter afdoet aan de geldigheid van de eindbeschikking (arrest
Gerecht van 4 maart 2009, Italië/Commissie, T‑424/05, niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 69). In dit opzicht hoefde
de Commissie de beschikking tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure dus niet te corrigeren.
Niettemin is het logisch en bovendien in het belang van de potentiële begunstigden van een steunregeling dat de Commissie,
wanneer zij na de vaststelling van een beschikking tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure opmerkt dat deze beschikking
op onvolledige feitelijke gegevens of op een onjuiste juridische kwalificatie van de feiten is gebaseerd, haar standpunt door
middel van de vaststelling van een correctiebeschikking moet kunnen aanpassen. Een dergelijke correctiebeschikking, vergezeld
van een nieuwe uitnodiging aan de belanghebbenden om hun opmerkingen in te dienen, biedt deze immers de mogelijkheid om te
reageren op de wijziging van de voorlopige beoordeling door de Commissie van de betrokken maatregel en om hun standpunt daaromtrent
kenbaar maken.
Overigens moet worden opgemerkt dat de Commissie er ook voor had kunnen opteren om eerst een beschikking tot sluiting van
de procedure zonder gevolg vast te stellen, en vervolgens een nieuwe beschikking tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure,
gebaseerd op haar gewijzigde juridische beoordeling, maar met in wezen dezelfde inhoud als de correctiebeschikking. In die
omstandigheden lijkt de vaststelling van een correctiebeschikking, in het licht van de procedurele economie en het beginsel
van behoorlijk bestuur, te verkiezen boven de sluiting van de procedure en de inleiding van een nieuwe procedure. In die context
moet worden opgemerkt dat de Commissie, doordat zij het voorwerp van de procedure heeft gecorrigeerd, voor de bestreden beschikking
rekening heeft kunnen houden met de opmerkingen van Grand Hotel Abi d’Oru na het inleidingsbesluit, hetgeen niet mogelijk
zou zijn geweest indien zij de formele onderzoeksprocedure zou hebben afgesloten om een nieuwe procedure in te leiden.
Wat de juridische kwalificatie van een dergelijke correctiebeschikking betreft, moet worden geoordeeld dat zij dezelfde juridische
aard als het inleidingsbesluit heeft, aangezien zij samen met dit besluit een gewijzigd inleidingsbesluit vormt. In dit verband
zij eraan herinnerd dat de mededeling inzake de inleiding van de formele onderzoeksprocedure er uitsluitend toe strekt bij
de belanghebbenden alle inlichtingen in te winnen ter voorlichting van de Commissie met het oog op haar toekomstig beleid
(arrest Hof van 12 juli 1973, Commissie/Duitsland, 70/72, Jurispr. blz. 813, punt 19; arrest Gerecht van 22 oktober 1996,
Skibsværftsforeningen e.a./Commissie, T‑266/94, Jurispr. blz. II‑1399, punt 256).
In casu heeft de Commissie in de correctiebeschikking uiteengezet waarom de in het inleidingsbesluit neergelegde juridische
beoordeling van de betrokken steunregeling volgens haar diende te worden gecorrigeerd. Zij heeft met name uitgelegd dat het
volgens haar om een onrechtmatige regeling ging en niet om misbruik van een door haar goedgekeurde regeling. Bij haar uitleg
heeft de Commissie een nieuwe uitnodiging tot het indienen van opmerkingen aan de belanghebbenden gevoegd. Hieruit blijkt
dat de correctiebeschikking hetzelfde voorwerp en doel had als een inleidingsbesluit en dus ook als zodanig moet worden aangemerkt.

Gevolgen in de onderhavige zaak voor de ontvankelijkheid van de middelen inzake de onrechtmatigheid van de correctiebeschikking
Allereerst zij opgemerkt dat volgens vaste rechtspraak als handelingen of besluiten die vatbaar zijn voor beroep tot nietigverklaring
in de zin van artikel 230 EG, zijn te beschouwen maatregelen die bindende rechtsgevolgen in het leven roepen die de belangen
van de verzoeker kunnen aantasten doordat zij diens rechtspositie aanmerkelijk wijzigen (arrest Hof van 11 november 1981,
IBM/Commissie, 60/81, Jurispr. blz. 2639, punt 9, en arrest Gerecht van 18 december 1992, Cimenteries CBR e.a./Commissie,
T‑10/92–T‑12/92 en T‑15/92, Jurispr. blz. II‑2667, punt 28).
Handelingen of besluiten die tot stand komen in een uit verscheidene fasen bestaande procedure vormen, met name wanneer zij
de afsluiting vormen van een interne procedure, in beginsel slechts voor beroep vatbare handelingen wanneer het maatregelen
betreft die aan het einde van die procedure het standpunt van de instelling definitief vastleggen; hiertoe behoren dus niet
de voorlopige maatregelen ter voorbereiding van de eindbeschikking (arrest IBM/Commissie, punt 75 supra, punt 10, en arrest
Cimenteries CBR e.a./Commissie, punt 75 supra, punt 28).
Volgens deze rechtspraak vormt de eindbeschikking van de Commissie die de formele onderzoeksprocedure van artikel 88, lid 2,
EG afsluit een krachtens artikel 230 EG voor beroep vatbare handeling. Een dergelijke beschikking roept immers bindende rechtsgevolgen
in het leven die de belangen van de betrokken partijen beïnvloeden, aangezien zij de procedure beëindigt en een definitieve
uitspraak doet over de verenigbaarheid van de maatregel met de regels inzake staatssteun. De belanghebbende partijen kunnen
dus steeds de eindbeschikking, die de formele onderzoeksprocedure afsluit, aanvechten; daarvoor moeten zij de verschillende
elementen waarop de Commissie haar definitieve standpunt baseert, kunnen aanvechten (arrest Gerecht van 27 november 2003,
Regione Siciliana/Commissie, T‑190/00, Jurispr. blz. II‑5015, punt 45). Deze mogelijkheid staat los van de vraag of de beschikking
tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure al dan niet rechtsgevolgen in het leven roept waarvan de nietigverklaring
kan worden gevorderd. Weliswaar is in de rechtspraak van het Hof en het Gerecht erkend dat tegen de inleidingsbeschikking
beroep kan worden ingesteld wanneer zij definitieve rechtsgevolgen heeft die niet achteraf door de eindbeschikking kunnen
worden rechtgezet. Dit is het geval wanneer de Commissie, zoals in casu, de formele onderzoeksprocedure inleidt ten aanzien
van een maatregel die zij voorlopig als nieuwe steun kwalificeert, daar deze beschikking tot inleiding van de procedure ten
opzichte van de eindbeschikking autonome rechtsgevolgen in het leven roept. De opschorting van de uitvoering van de betrokken
maatregel als gevolg van de voorlopige kwalificatie ervan als nieuwe steun ingevolge artikel 88, lid 3, EG, is ten opzichte
van de eindbeschikking immers een autonome beschikking, die slechts geldt tot de beëindiging van de formele procedure (arresten
Hof van 30 juni 1992, Spanje/Commissie, C‑312/90, Jurispr. blz. I‑4117, punten 12‑14; 5 oktober 1994, Italië/Commissie, C‑47/91,
Jurispr. blz. I‑4635, punten 29 en 30, en 9 oktober 2001, Italië/Commissie, C‑400/99, Jurispr. blz. I‑7303, punten 56‑62 en
69; arrest Gerecht van 30 april 2002, Government of Gibraltar/Commissie, T‑195/01 en T‑207/01, Jurispr. blz. II‑2309, punten 80‑86).
De mogelijkheid om een inleidingsbeschikking aan te vechten, kan evenwel niet tot gevolg hebben dat de procedurele rechten
van de belanghebbenden worden gekort, doordat hun wordt belet de eindbeschikking aan te vechten en zich in hun verzoekschrift
te beroepen op gebreken in alle fasen van de procedure die tot deze beschikking heeft geleid (arrest Regione Siciliana/Commissie,
punt 77 supra, punt 47).
Uit een en ander volgt dat de omstandigheid dat verzoeksters en interveniëntes niet binnen de vereiste termijn een beroep
tegen de correctiebeschikking hebben ingesteld, hun niet belet om ten aanzien van de bestreden beschikking middelen inzake
de onrechtmatigheid van de correctiebeschikking op te werpen, zodat de door de Commissie aangevoerde exceptie van niet-ontvankelijkheid
dient te worden afgewezen.
4.
Middelen inzake procedurele gebreken
Verzoeksters en interveniëntes voeren drie middelen inzake procedurele gebreken aan: schending van artikel 88, lid 2, EG en
verordening nr. 659/1999, schending van artikel 254, lid 3, EG en artikel 20, lid 1, van verordening nr. 659/1999, en ontoereikende
motivering van de bestreden beschikking.

Schending van artikel 88, lid 2, EG en verordening nr. 659/1999
Dit middel omvat drie grieven: schending van artikel 9 van verordening nr. 659/1999, ontoereikend onderzoek, en niet-naleving
van de bij verordening nr. 659/1999 bepaalde termijnen.
Schending van artikel 9 van verordening nr. 659/1999
Interveniëntes betogen dat de Commissie de goedkeuringsbeschikking had moeten herroepen, zoals door artikel 9 van verordening
nr. 659/1999 is vereist, aangezien zij de bij de bestreden beschikking onverenigbaar verklaarde steun voordien had goedgekeurd.
De Commissie heeft zich niet uitdrukkelijk over de gegrondheid van deze grief uitgelaten.
Krachtens artikel 9 van verordening nr. 659/1999 kan de Commissie, na de betrokken lidstaat de gelegenheid te hebben gegeven
opmerkingen in te dienen, een beschikking tot goedkeuring van een steunmaatregel met name herroepen indien deze berustte op
tijdens de procedure verstrekte onjuiste informatie die voor de beschikking doorslaggevend was.
Niettemin moet worden vastgesteld dat de goedkeuringsbeschikking niet op onjuiste informatie berust. In dit verband zij opgemerkt
dat de Commissie, zoals uit de punten 51, 54, 59, 61 en 72 van de bestreden beschikking blijkt, de Italiaanse autoriteiten
niet verwijt haar onjuiste of onvolledige informatie te hebben verschaft tijdens de procedure voorafgaand aan de vaststelling
van de goedkeuringsbeschikking. Zij wijt de onverenigbaarheid van de in de onderhavige zaak aan de orde zijnde steun met de
gemeenschappelijke markt immers aan het feit dat deliberazione n° 33/6 aan de aanvankelijk aangemelde maatregel wijzigingen
heeft aangebracht die onverenigbaar zijn met de bewoordingen van de goedkeuringsbeschikking, aangezien bij de eerste oproep
tot het indienen van aanvragen in het kader van de betrokken regeling projecten konden worden aanvaard waarvan de uitvoering
reeds vóór de indiening van de steunaanvraag was gestart (hierna: „litigieuze steunregeling” of „litigieuze regeling”). Deliberazione
n° 33/6 dateert echter van 27 juli 2000 en is dus van latere datum dan de goedkeuringsbeschikking van 12 november 1998.
Hieruit volgt dat artikel 9 van verordening nr. 659/1999 in casu geen toepassing kon vinden.
In dit verband zij eraan toegevoegd dat de Commissie geen reden had om de goedkeuringsbeschikking te herroepen, aangezien
haar beoordeling betreffende de verenigbaarheid van de bij deze beschikking goedgekeurde steunregeling niet was gewijzigd.
De Commissie heeft in artikel 1 van de bestreden beschikking immers vastgesteld dat „[d]e overheidssteun die is toegekend
in overeenstemming met [...] wet nr. 9 van 1998, en die door Italië onrechtmatig ten uitvoer is gelegd in resolutie (deliberazione)
nr. 33/6 [...] onverenigbaar [is] met de gemeenschappelijke markt tenzij de begunstigde van de steun een aanvraag tot steun
in het kader van de regeling heeft ingediend vóór het begin van de uitvoering van [de werken]”. Hieruit blijkt dat de bestreden
beschikking geen invloed heeft op de verenigbaarheid van de krachtens wet nr. 9/1998 verleende staatssteun, voor zover vóór
de uitvoering van de werken een steunaanvraag is ingediend. Precies onder die voorwaarde had de Commissie in de goedkeuringsbeschikking
verklaard geen bezwaar te maken tegen de door Italië aangemelde steunregeling.
Bijgevolg moet de door interveniëntes aangevoerde grief inzake schending van artikel 9 van verordening nr. 659/1999, worden
afgewezen.
Ontoereikend onderzoek
Timsas en Grand Hotel Abi d’Oru verwijten de Commissie dat zij de zaak onvoldoende heeft onderzocht, aangezien zij geen rekening
heeft gehouden met hun specifieke situatie. In het bijzonder heeft de Commissie nagelaten een onderzoek in te stellen naar
hun situatie als particulieren, in verhouding tot deze van de regio Sardinië, en naar de verschillen tussen de diverse ondernemingen
die door de tenuitvoerlegging van de betrokken steunregeling worden geraakt. Bovendien heeft de Commissie het gewettigd vertrouwen
dat zijzelf en de regio Sardinië bij hen hebben gewekt, niet onderzocht.
De Commissie wijst de argumenten van Timsas en Grand Hotel Abi d’Oru van de hand.
Uit vaste rechtspraak vloeit voort dat de Commissie, wanneer er sprake is van een steunregeling, in beginsel niet gehouden
is om een onderzoek te verrichten van de in de individuele gevallen toegekende steun, maar zich ertoe kan beperken de kenmerken
van de betrokken regeling te onderzoeken (zie in die zin arresten Hof van 14 oktober 1987, Duitsland/Commissie, 248/84, Jurispr.
blz. 4013, punt 18; 7 maart 2002, Italië/Commissie, C‑310/99, Jurispr. blz. I‑2289, punt 89, en 29 april 2004, Griekenland/Commissie,
C‑278/00, Jurispr. blz. I‑3997, punt 24). De bijzondere omstandigheden waarin een van de begunstigden van een steunregeling
zich bevindt, kunnen bijgevolg pas bij de terugvordering van de steun door de betrokken lidstaat worden beoordeeld [arrest
van 7 maart 2002, Italië/Commissie, reeds aangehaald, punt 91, en arrest Gerecht van 31 mei 2006, Kuwait Petroleum (Nederland)/Commissie,
T‑354/99, Jurispr. blz. II‑1475, punt 67]. Anders zou op de Commissie immers een meer uitgebreide onderzoeksplicht rusten
in het geval van een regeling die in strijd met artikel 88, lid 3, EG onrechtmatig ten uitvoer is gelegd, dan in het geval
waarin de betrokken lidstaat de bij deze bepaling opgelegde aanmeldingsplicht heeft nageleefd, aangezien de bijzondere omstandigheden
van de potentiële begunstigden in dit laatste geval per definitie niet bekend zijn in de fase van het onderzoek.
In casu kon de Commissie zich er dus toe beperken de steunregeling als zodanig te onderzoeken. Zij hoefde geen rekening te
houden met de verhouding tussen verzoeksters en de regio Sardinië, de verschillen tussen de diverse betrokken ondernemingen
of het eventuele door de Commissie of de regio Sardinië gewekte gewettigde vertrouwen waarop bepaalde van deze ondernemingen
zich zouden kunnen beroepen. Deze omstandigheden kunnen slechts in aanmerking worden genomen bij de terugvordering van de
individuele steun.
Hieruit volgt dat de grief inzake ontoereikend onderzoek moet worden afgewezen.
Niet-naleving van de bij verordening nr. 659/1999 bepaalde termijnen
Interveniëntes verwijten de Commissie dat deze de hiernavolgende bij verordening nr. 659/1999 vastgestelde termijnen niet
heeft nageleefd:
–        de termijn van twee maanden vanaf de dag na de volledige aanmelding, waarbinnen de Commissie aan het einde van de inleidende
onderzoeksfase een beschikking moet geven, overeenkomstig artikel 4, lid 5, van verordening nr. 659/1999;
–        de termijn van twee maanden waarbinnen de Commissie aan het einde van de inleidende onderzoeksfase een beschikking moet geven,
wanneer zij over informatie beschikt met betrekking tot beweerdelijk onrechtmatige steun, overeenkomstig artikel 10, lid 1,
van verordening nr. 659/1999, zoals uitgelegd door de rechtspraak;
–        de termijn van 18 maanden vanaf de inleiding van de formele onderzoeksprocedure, waarbinnen de Commissie een beschikking tot
sluiting van deze procedure moet vaststellen, overeenkomstig artikel 7, lid 6, van verordening nr. 659/1999.
De Commissie heeft zich niet uitdrukkelijk over de gegrondheid van deze grief uitgelaten.
In dit verband zij ten eerste opgemerkt dat de in artikel 4, lid 5, van verordening nr. 659/1999 vastgestelde termijn van
twee maanden voor het afsluiten van de inleidende onderzoeksfase ingaat op de dag na die waarop een volledige aanmelding is
ontvangen. In casu is het inleidende onderzoek van de litigieuze regeling echter niet geopend naar aanleiding van een aanmelding
van deze regeling door de Italiaanse Republiek, maar naar aanleiding van een klacht inzake misbruik van de initiële regeling,
die de Commissie op 21 februari 2003 heeft ontvangen. De Commissie was derhalve niet gebonden aan de in artikel 4, lid 5,
van verordening nr. 659/1999 bedoelde termijn van twee maanden (zie in die zin, reeds vóór de inwerkingtreding van verordening
nr. 659/1999, arresten Gerecht van 15 september 1998, Gestevisión Telecinco/Commissie, T‑95/96, Jurispr. blz. II‑3407, punt 79,
en 10 mei 2000, SIC/Commissie, T‑46/97, Jurispr. blz. II‑2125, punt 103).
Wat ten tweede de beweerdelijk door de rechtspraak in het licht van artikel 10, lid 1, van verordening nr. 659/1999 opgelegde
termijn van twee maanden betreft, zij eerst en vooral opgemerkt dat de Commissie volgens deze bepaling, wanneer zij uit welke
bron ook over informatie met betrekking tot beweerdelijk onrechtmatige steun beschikt, deze informatie onverwijld aan een
onderzoek onderwerpt. Deze bepaling refereert niet aan de afsluiting van de inleidende onderzoeksfase, maar verwijst veeleer
naar het begin van het inleidend onderzoek. Deze stelling vindt steun in de in het vorige punt benadrukte omstandigheid dat
de Commissie niet aan de gebruikelijke termijn is gebonden wanneer een inleidend onderzoek naar aanleiding van een klacht
wordt geopend.
De door interveniëntes aangehaalde rechtspraak legt deze bepalingen niet anders uit dan hierboven uiteengezet. Het klopt immers
weliswaar dat deze rechtspraak benadrukt dat de Commissie de inleidende onderzoeksfase binnen een termijn van twee maanden
dient af te sluiten, maar zoals uit de context van de door interveniëntes aangehaalde punten duidelijk blijkt, geldt deze
termijn steeds uitsluitend wanneer de steun door de lidstaten is aangemeld en niet wanneer de inleidende onderzoeksfase, zoals
in casu, naar aanleiding van een klacht is geopend.
Dit mag er niet toe leiden dat de Commissie in de mogelijkheid wordt gesteld om de inleidende onderzoeksfase op discretionaire
wijze te verlengen. Zo is geoordeeld dat de Commissie, aangezien zij bij uitsluiting bevoegd is om de verenigbaarheid van
staatssteun met de gemeenschappelijke markt te beoordelen, in het belang van een goede toepassing van de fundamentele verdragsbepalingen
inzake staatssteun gehouden is een klacht wegens een met de gemeenschappelijke markt onverenigbare steunmaatregel zorgvuldig
en onpartijdig te onderzoeken (zie in die zin arrest Hof van 2 april 1998, Commissie/Sytraval en Brink’s France, C‑367/95 P,
Jurispr. blz. I‑1719, punt 62, en arrest Gestevisión Telecinco/Commissie, punt 96 supra, punt 72), en het inleidend onderzoek
van overheidsmaatregelen waartegen een klacht inzake staatssteun is ingediend, niet eindeloos mag laten voortduren (arrest
Gestevisión Telecinco/Commissie, punt 96 supra, punt 74). Of de duur van een dergelijke administratieve procedure redelijk
is, moet volgens vaste rechtspraak worden beoordeeld met inachtneming van de specifieke omstandigheden van elke zaak en met
name de context ervan, de verschillende fasen van de procedure die de Commissie moet volgen, de ingewikkeldheid van de zaak,
alsmede het belang ervan voor de verschillende betrokken partijen (arresten Gerecht van 19 maart 1997, Oliveira/Commissie,
T‑73/95, Jurispr. blz. II‑381, punt 45; 22 oktober 1997, SCK en FNK/Commissie, T‑213/95 en T‑18/96, Jurispr. blz. II‑1739,
punt 57, en arrest Gestevisión Telecinco/Commissie, punt 96 supra, punt 75).
In casu zijn er iets meer dan 11 maanden verstreken tussen de dag waarop de Commissie de klacht heeft ontvangen (21 februari
2003) en de dag waarop zij de inleidingsbeschikking heeft vastgesteld (3 februari 2004). Met name gelet op het feit dat de
Commissie bij de regio Sardinië bijkomende inlichtingen diende in te winnen via de Italiaanse Republiek, kan een dergelijke
termijn niet als buitensporig lang worden aangemerkt.
Ten derde is de Commissie krachtens artikel 13, lid 2, en artikel 16 van verordening nr. 659/1999 zowel bij beweerdelijk onrechtmatige
steun als bij beweerdelijk misbruikte steun, niet gebonden aan onder meer de termijn van artikel 7, lid 6, van verordening
nr. 659/1999. In casu had de door de Commissie ingeleide formele onderzoeksprocedure aanvankelijk betrekking op steun die
beweerdelijk was misbruikt en vervolgens, na vaststelling van de correctiebeschikking, op beweerdelijk onrechtmatige steun.
Hieruit volgt dat de grief inzake niet-naleving van de bij verordening nr. 659/1999 bepaalde termijnen, moet worden afgewezen.

Schending van artikel 254, lid 3, EG en artikel 20, lid 1, van verordening nr. 659/1999
Grand Hotel Abi d’Oru betoogt dat de Commissie de in artikel 254, lid 3, EG en artikel 20, lid 1, van verordening nr. 659/1999
neergelegde kennisgevingsplicht heeft geschonden, door haar niet op de hoogte te stellen van het verzoek om aanvullende inlichtingen,
dat de Commissie op 26 februari 2003 aan de Italiaanse Republiek had opgestuurd (zie punt 15 hierboven) of van de correctiebeschikking,
hoewel zij na de in de inleidingsbeschikking vervatte uitnodiging opmerkingen inzake de litigieuze steunregeling had ingediend.
De Commissie betwist de argumenten van Grand Hotel Abi d’Oru.
In de eerste plaats wordt, overeenkomstig artikel 254, lid 3, EG, van beschikkingen kennisgegeven aan hen tot wie zij zijn
gericht en worden zij door deze kennisgeving van kracht.
Wat ten eerste de correctiebeschikking betreft, vloeit uit vaste rechtspraak voort dat beschikkingen die de Commissie op het
gebied van staatssteun geeft, steeds tot de betrokken lidstaten zijn gericht (arrest Commissie/Sytraval en Brink’s France,
punt 99 supra, punt 45; arrest Gerecht van 17 juni 1999, ARAP e.a./Commissie, T‑82/96, Jurispr. blz. II‑1889, punt 28, en
arrest SIC/Commissie, punt 96 supra, punt 45). Deze rechtspraak, die dateert van vóór verordening nr. 659/1999, is uitdrukkelijk
bevestigd bij artikel 25 van deze verordening, waarin is bepaald dat de overeenkomstig de hoofdstukken II, III, IV, V en VII
van deze verordening gegeven beschikkingen tot de betrokken lidstaat worden gericht en dat de Commissie de betrokken lidstaat
er onverwijld van in kennis stelt. Dienaangaande zij eraan herinnerd dat de correctiebeschikking, zoals in de punten 69 tot
en met 74 hierboven is vastgesteld, juridisch gezien als een beschikking tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure
moet worden beschouwd.
Hieruit volgt dat de correctiebeschikking uitsluitend was gericht tot de Italiaanse Republiek en niet tot de begunstigden
van de litigieuze regeling. Bijgevolg verplichtte artikel 254, lid 3, EG de Commissie niet Grand Hotel Abi d’Oru kennis te
geven van de correctiebeschikking.
Wat ten tweede het verzoek om aanvullende inlichtingen betreft, gaat het niet om een beschikking in de zin van artikel 249,
vierde alinea, EG, zodat artikel 254, lid 3, EG hierop niet van toepassing is.
De grief inzake schending van deze bepaling dient dus te worden afgewezen.
In de tweede plaats krijgt elke belanghebbende die naar aanleiding van een beschikking van de Commissie om de formele onderzoeksprocedure
in te leiden opmerkingen heeft ingediend, volgens artikel 20, lid 1, van verordening nr. 659/1999 een afschrift van de door
de Commissie overeenkomstig artikel 7 van deze verordening gegeven beschikking toegezonden.
Noch de correctiebeschikking, noch het verzoek om aanvullende inlichtingen kan echter als een „overeenkomstig artikel 7 [van
verordening nr. 659/1999] gegeven beschikking” worden aangemerkt. Zowel uit de titel als uit de inhoud ervan blijkt immers
dat dit artikel enkel betrekking heeft op de beschikkingen van de Commissie waarmee de formele onderzoeksprocedure wordt afgesloten.
Enerzijds moet de correctiebeschikking, zoals in de punten 73 en 74 hierboven uitgelegd, niet worden aangemerkt als een beschikking
tot afsluiting van de formele onderzoeksprocedure, maar integendeel als een beschikking tot inleiding van deze procedure.
Anderzijds is het verzoek om aanvullende inlichtingen, zoals in punt 108 hierboven is aangegeven, geen handeling die als een
beschikking kan worden aangemerkt, zodat het ook niet onder artikel 20, lid 1, van verordening nr. 659/1999 valt.
Bijgevolg moet de grief inzake schending van deze bepaling worden afgewezen.
Hieruit volgt dat het middel inzake schending van artikel 254, lid 3, EG en artikel 20, lid 1, van verordening nr. 659/1999
moet worden afgewezen.

Ontoereikende motivering van de bestreden beschikking
Verzoeksters en interveniëntes voeren zes grieven inzake ontoereikende motivering van de bestreden beschikking en de correctiebeschikking
aan.
Ontoereikende motivering inzake de schending van het beginsel van de redelijke termijn van de procedure
SF Turistico Immobiliare betoogt dat noch de correctiebeschikking, noch de bestreden beschikking enige motivering bevatten
aangaande de gestelde schending van het beginsel van de redelijke termijn van de procedure.
In de correctiebeschikking zet de Commissie niet uiteen waarom zij twee en een half jaar heeft gewacht met het corrigeren
en uitbreiden van het inleidingsbesluit, terwijl zij sinds april 2003 volledig op de hoogte was van alle nuttige elementen.
Wat de bestreden beschikking betreft, erkent SF Turistico Immobiliare dat de Commissie krachtens artikel 13, lid 2, van verordening
nr. 659/1999 in het geval van eventuele onrechtmatige steun niet aan de termijnen van artikel 4, lid 5, artikel 7, lid 6,
en artikel 7, lid 7, van verordening nr. 659/1999 is gebonden. Dat betekent evenwel niet dat het beginsel van de redelijke
termijn van de procedure in een dergelijk geval niet van toepassing zou zijn. Aangezien de bestreden beschikking geen rechtvaardiging
geeft voor de abnormaal lange duur van de onderzoeksprocedure – meer dan vier jaar en vijf maanden – is zij ontoereikend gemotiveerd.
De Commissie wijst de argumenten van SF Turistico Immobiliare van de hand.
Vooraf zij in herinnering gebracht dat bij het onderzoek van de onderhavige grief niet wordt nagegaan of de duur van de procedure
in casu daadwerkelijk buitensporig was, maar dat enkel wordt geantwoord op de vraag of de motiveringsplicht van de Commissie
eveneens geldt voor de duur van de procedure en zo ja, of zij aan deze plicht heeft voldaan.
De eerste van deze vragen moet ontkennend worden beantwoord. De motiveringsplicht van de Commissie geldt met andere woorden
niet voor de duur van de procedure, maar uitsluitend voor de inhoud van de beschikking.
Volgens vaste rechtspraak moet de door artikel 253 EG vereiste motivering immers beantwoorden aan de aard van de betrokken
handeling en de redenering van de instelling die de handeling heeft verricht, duidelijk en ondubbelzinnig tot uitdrukking
doen komen, opdat de belanghebbenden de rechtvaardigingsgronden van de genomen maatregel kunnen kennen en de bevoegde rechter
zijn toezicht kan uitoefenen. Het motiveringsvereiste moet worden beoordeeld aan de hand van de omstandigheden van het geval,
met name de inhoud van de handeling, de aard van de redengeving en het belang dat de adressaten of andere personen die rechtstreeks
en individueel door de handeling worden geraakt, bij een toelichting kunnen hebben (zie arrest Commissie/Sytraval en Brink’s
France, punt 99 supra, punt 63 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en arrest Hof van 10 juli 2008, Bertelsmann en Sony Corporation
of America/Impala, C‑413/06 P, Jurispr. blz. I‑4951, punt 166 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
De duur van een procedure is evenwel niet het resultaat van een redenering van de betrokken instelling, die deze duur zou
kunnen rechtvaardigen, maar vormt een zuiver feitelijke omstandigheid die uitsluitend afhangt van de tijd die deze instelling
nodig heeft om deze procedure te voltooien. Zij maakt dus geen deel uit van de inhoud van de beschikking, die kan worden gemotiveerd,
in de zin van de in het vorige punt aangehaalde rechtspraak. Zoals de Commissie terecht opmerkt, vereist deze rechtspraak
enkel de zuiver feitelijke opsomming van de verschillende fasen van de procedure, tot op het tijdstip van de vaststelling
van de betrokken beschikking.
Derhalve moet de grief inzake ontoereikende motivering van de schending van het beginsel van de redelijke termijn van de procedure,
worden afgewezen.
Ontoereikende motivering van de kwalificatie van de steun als nieuwe onrechtmatige steun
De regio Sardinië voert aan dat in de bestreden beschikking niet toereikend is gemotiveerd waarom de steun aan projecten waarvan
de uitvoering reeds vóór de indiening van de steunaanvraag was gestart, als onrechtmatige steun en niet als misbruik van steun
wordt aangemerkt.
De Commissie betwist de argumenten van de regio Sardinië.
In dit verband kan worden volstaan met op te merken dat de Commissie in de punten 48 tot en met 55 van de bestreden beschikking
in wezen heeft uiteengezet dat de met name door deliberazione n° 33/6 uitgevoerde steunregeling, in strijd is met de goedkeuringsbeschikking,
aangezien zij het stimulerend effect van de betrokken steun niet waarborgt, zodat de steun die is toegezegd voor projecten
waarvan de uitvoering reeds vóór de indiening van de steunaanvraag was gestart, als onrechtmatig moet worden aangemerkt.
Een dergelijke motivering doet de redenering van de instelling die de handeling heeft verricht, duidelijk en ondubbelzinnig
tot uiting komen, zodat de belanghebbenden de rechtvaardigingsgronden van de genomen maatregel kunnen kennen en het Gerecht
zijn toezicht kan uitoefenen, in de zin van de in punt 121 hierboven aangehaalde rechtspraak.
Bijgevolg moet deze grief ongegrond worden verklaard.
Ontoereikende motivering inzake de onverenigbaarheid van de steun op grond van de regionale ontwikkeling
Interveniëntes en SF Turistico Immobiliare voeren aan dat de bestreden beschikking ontoereikend is gemotiveerd wat de verenigbaarheid
van de op grond van de litigieuze regeling verleende steun (hierna: „litigieuze steun”) betreft, met name vanuit de invalshoek
van de bijdrage ervan aan de regionale ontwikkeling in de zin van artikel 87, lid 3, sub c, EG. Anders dan in andere vergelijkbare
gevallen, heeft de Commissie met name niet gepreciseerd waarom zij de in artikel 87, lid 3, sub a en c, EG bepaalde afwijkingen
niet van toepassing achtte.
De Commissie bestrijdt de argumenten van interveniëntes en van SF Turistico Immobiliare.
In de eerste plaats moet de door SF Turistico Immobiliare aangevoerde grief ambtshalve door het Gerecht worden onderzocht
en kan hij dus niet niet-ontvankelijk worden verklaard, aangezien het middel inzake ontoereikende motivering een middel van
openbare orde is (zie arrest Gerecht van 15 juni 2005, Corsica Ferries France/Commissie, T‑349/03, Jurispr. blz. II‑2197,
punt 52 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
In de tweede plaats dient het argument van de Commissie dat zij niet hoeft te bewijzen dat de steun onverenigbaar is, aangezien
het de betrokken lidstaat is die de verenigbaarheid moet aantonen, te worden afgewezen. Het klopt dat, aangezien de beslissing
om de procedure van artikel 88, lid 2, EG in te leiden een voorafgaand, toereikend onderzoek van de Commissie bevat waarin
de redenen zijn uiteengezet waarom zij aan de verenigbaarheid van de betrokken steunmaatregelen met de gemeenschappelijke
markt twijfelt, het aan de lidstaat en aan de potentieel begunstigde staat om het bewijs te leveren dat deze steun verenigbaar
is met de gemeenschappelijke markt (arrest Gerecht van 14 januari 2004, Fleuren Compost/Commissie, T‑109/01, Jurispr. blz. II‑127,
punt 45; zie eveneens in die zin arrest Gerecht van 18 november 2004, Ferriere Nord/Commissie, T‑176/01, Jurispr. blz. II‑3931,
punten 93 en 94; zie eveneens naar analogie arrest Hof van 24 september 2002, Falck en Acciaierie di Bolzano/Commissie, C‑74/00 P
en C‑75/00 P, Jurispr. blz. I‑7869, punt 170). Deze regel heeft evenwel uitsluitend betrekking op de bewijslast en niet op
de motiveringsplicht, zodat de Commissie in voorkomend geval in haar beschikking moet vermelden waarom zij, ondanks de door
de lidstaat of de begunstigden aangereikte elementen, toch meent dat de betrokken steun niet verenigbaar is met de gemeenschappelijke
markt.
In de derde plaats heeft de Commissie in casu in dit verband aan haar motiveringsplicht voldaan.
Zij heeft in de punten 56 tot en met 73 van de bestreden beschikking in wezen immers aangegeven dat zij de litigieuze steun
niet verenigbaar achtte met de gemeenschappelijke markt omdat hij geen stimulerend effect had, aangezien hij was verleend
aan projecten waarmee reeds vóór de indiening van de steunaanvraag was begonnen. Zij heeft in dit verband met name in herinnering
gebracht dat het beginsel van de noodzakelijkheid van de steun een algemeen beginsel is, dat in de rechtspraak wordt erkend
en dat bovendien zowel in de goedkeuringsbeschikking als in de richtsnoeren van 1998 is overgenomen (zie punten 58 tot en
met 61 van de bestreden beschikking). Deze vaststelling volstond reeds om de onverenigbaarheid van de steun te motiveren,
aangezien op basis daarvan de verenigbaarheid van steun op grond van regionale ontwikkeling kon worden uitgesloten. In deze
context zij eraan herinnerd dat het Gerecht reeds heeft geoordeeld dat de Commissie haar beschikking om geen afwijking op
grond van artikel 87, lid 3, EG te verlenen rechtens genoegzaam motiveert, wanneer zij de in de richtsnoeren neergelegde criteria
in herinnering brengt en vaststelt dat in een concreet geval niet aan deze criteria is voldaan (arrest Gerecht van 30 april
1998, Vlaams Gewest/Commissie, T‑214/95, Jurispr. blz. II‑717, punt 102). De Commissie heeft in de punten 62 tot en met 69
van de bestreden beschikking weliswaar verschillende door de Italiaanse autoriteiten aangevoerde argumenten afgewezen en heeft
in punt 71 van deze beschikking verklaard dat evenmin een andere rechtsgrondslag voor de goedkeuring van de litigieuze steun
kon worden gevonden, maar die toelichtingen heeft zij slechts ten overvloede gegeven.
Bijgevolg moet de grief inzake ontoereikende motivering van de onverenigbaarheid van de steun op grond van de regionale ontwikkeling,
worden afgewezen.
Ontoereikende motivering van de beoordeling van het stimulerend effect van de litigieuze steun
In het kader van deze grief voeren de regio Sardinië, interveniëntes, SF Turistico Immobiliare, Timsas en Grand Hotel Abi
d’Oru drie argumenten aan, waarmee zij klagen dat de Commissie de beoordeling van het stimulerend effect van de litigieuze
steun ontoereikend heeft gemotiveerd.
Ten eerste betogen interveniëntes dat de Commissie had moeten uiteenzetten waarom de argumenten van de regio Sardinië het
in punt 4.2 van de richtsnoeren van 1998 neergelegde vermoeden dat het stimulerend effect ontbreekt wanneer reeds vóór de
steunaanvraag met de werken was begonnen, niet konden weerleggen. Minstens had de Commissie een concrete vergelijking moeten
maken van het gestelde onevenwicht dat de betrokken steunverlening in de referentiemarkt had veroorzaakt. Van een dergelijke
rechtvaardiging is in de bestreden beschikking evenwel geen spoor terug te vinden.
Ten tweede betoogt de regio Sardinië dat de bestreden beschikking ontoereikend is gemotiveerd en tegenstrijdig is, wat de
reden betreft waarom de Commissie bij de beoordeling van het stimulerend effect van de litigieuze steunregeling geen rekening
heeft gehouden met het vertrouwen van de begunstigden van deze regeling in de nationale en de communautaire wetgeving die
van toepassing was op het moment waarop zij hun investeringsbeslissing hebben genomen.
Ten derde voeren SF Turistico Immobiliare, Timsas en Grand Hotel Abi d’Oru aan dat de Commissie in de bestreden beschikking
ontoereikend motiveert waarom zij bij de beoordeling van het stimulerend effect van de litigieuze steunregeling geen rekening
heeft gehouden met de specifieke situatie van de begunstigden van deze regeling.
De Commissie betwist deze argumenten.
Wat in de eerste plaats de argumenten van de regio Sardinië en van interveniëntes betreft, moet het argument dat de Commissie
een concrete vergelijking diende te maken van het gestelde onevenwicht dat de steunverlening in de markt had veroorzaakt,
meteen worden afgewezen. De vraag of de betrokken steun een onevenwicht in de markt heeft veroorzaakt, valt in beginsel immers
onder het begrip steun en is niet relevant bij de beoordeling van het stimulerend effect van deze steun, die een onderdeel
is van het onderzoek van de verenigbaarheid van de betrokken steun met de gemeenschappelijke markt.
Overigens dient het argument, dat de Commissie had moeten uiteenzetten waarom het in punt 4.2 van de richtsnoeren van 1998
neergelegde vermoeden niet kon worden weerlegd door de argumenten van de regio Sardinië en met name door de overwegingen inzake
het gewettigd vertrouwen van de begunstigden van de litigieuze regeling, te worden afgewezen, zonder dat in deze fase uitspraak
hoeft te worden gedaan over de door interveniëntes aangevoerde omstandigheid dat het vereiste dat de steunaanvraag vóór de
aanvang van de werken wordt ingediend, uit een weerlegbaar vermoeden voortvloeit. De Commissie heeft in de punten 62 tot en
met 67 van de bestreden beschikking immers eerst kort herinnerd aan de argumenten die de Italiaanse autoriteiten in het kader
van de formele onderzoeksprocedure hebben aangevoerd en die in de punten 36 tot en met 43 van deze beschikking nader zijn
besproken. Vervolgens heeft zij voor elk van deze argumenten aangegeven waarom deze volgens haar dienden te worden afgewezen.
In ieder geval is er in dit verband dus geen sprake van ontoereikende motivering, zodat de door de regio Sardinië en door
interveniëntes aangevoerde argumenten dienen te worden afgewezen.
In de tweede plaats moet het in punt 139 hierboven uiteengezette argument worden afgewezen. Daarbij is het, overeenkomstig
de in punt 44 hierboven uiteengezette overwegingen, niet meer nodig om uitspraak te doen over de ontvankelijkheid van dit
argument voor zover het door SF Turistico Immobiliare is aangevoerd.
Zoals in de punten 91 en 92 hierboven is uiteengezet, mag de Commissie in het kader van het onderzoek van een steunregeling
haar onderzoek immers beperken tot de algemene en abstracte kenmerken van deze regeling, zonder dat zij de specifieke situatie
van de diverse begunstigden hoeft te onderzoeken. Aangezien de Commissie niet verplicht is de specifieke situatie van de begunstigden
te onderzoeken, is de motiveringsplicht op deze situatie dan ook niet van toepassing, zodat het door SF Turistico Immobiliare,
Timsas en Grand Hotel Abi d’Oru aangevoerde argument moet worden afgewezen.
Bijgevolg moet de grief inzake ontoereikende motivering van de beoordeling van het stimulerend effect van de steun worden
afgewezen.
Ontoereikende motivering van de weigering om de de-minimisregel toe te passen
SF Turistico Immobiliare en Timsas betogen dat de Commissie in de bestreden beschikking niet heeft uiteengezet waarom zij
de de‑minimisregel niet wilde toepassen op het gedeelte van de steun dat overeenstemt met de kosten die vóór de indiening
van de steunaanvraag zijn gemaakt.
De Commissie betwist deze argumenten.
In dit verband kan worden volstaan met op te merken dat de Commissie in punt 68 van de bestreden beschikking heeft aangegeven
waarom zij van mening was dat de de‑minimisregel in casu niet mocht worden aangewend om te ontsnappen aan de verplichting
dat de steunaanvraag moest zijn ingediend vooraleer met de uitvoering van het project werd begonnen. Zij heeft aldus benadrukt
dat het bedrag in kwestie betrekking moest hebben op het project in zijn geheel, zodat de initiële werkzaamheden niet krachtens
de de‑minimisregel voor steun in aanmerking kunnen komen. Zij heeft bovendien gepreciseerd dat de Italiaanse autoriteiten
er blijkbaar geen rekening mee hebben gehouden dat een begunstigde krachtens andere regelingen de-minimissteun kon hebben
ontvangen.
Bijgevolg moet de grief inzake ontoereikende motivering van de weigering om de de-minimisregel toe te passen, worden afgewezen.
Overeenkomstig de in punt 44 hierboven aangehaalde rechtspraak hoeft de ontvankelijkheid van deze grief niet te worden onderzocht.
Ontoereikende motivering van het bevel tot terugvordering
De regio Sardinië betoogt dat de bestreden beschikking geen motivering inzake het bevel tot terugvordering van de steun bij
de begunstigden bevat. Zij preciseert in dit verband dat de Commissie er in de motivering van de bestreden beschikking rekening
mee had moeten houden dat de begunstigde van onrechtmatige steun zich volgens de rechtspraak kan beroepen op uitzonderlijke
omstandigheden die zijn vertrouwen in de rechtmatigheid van die steun konden rechtvaardigen.
De Commissie betwist dit argument.
Volgens vaste rechtspraak geldt ter zake van staatssteun dat wanneer de steun in strijd met artikel 88, lid 3, EG reeds is
verleend, de Commissie, die bevoegd is om de nationale autoriteiten te gelasten de steun terug te vorderen, niet verplicht
is specifieke redenen te geven voor de uitoefening van die bevoegdheid (arrest Hof van 17 juni 1999, België/Commissie, C‑75/97,
Jurispr. blz. I‑3671, punt 82; arrest van 7 maart 2002, Italië/Commissie, punt 91 supra, punt 106, en arrest Hof van 15 december
2005, Unicredito Italiano, C‑148/04, Jurispr. blz. I‑11137, punt 99). Deze rechtspraak, die dateert van vóór de inwerkingtreding
van verordening nr. 659/1999, blijft ook in het kader van artikel 14, lid 1, van deze verordening van toepassing. Deze bepaling
specificeert immers dat „[i]ndien negatieve beschikkingen worden gegeven in gevallen van onrechtmatige steun [...] de Commissie
[beschikt] dat de betrokken lidstaat alle nodige maatregelen dient te nemen om de steun van de begunstigde terug te vorderen”.
De beschikking waarbij het bevel tot terugvordering van de steun wordt gegeven volgt dus vrijwel automatisch uit de vaststelling
van de onrechtmatigheid en onverenigbaarheid ervan – onder het in de tweede volzin van voornoemde bepaling gemaakte uitsluitende
voorbehoud dat een bevel tot terugvordering niet mag ingaan tegen een algemeen beginsel van het gemeenschapsrecht. De Commissie
beschikt in dit verband dus niet over een beoordelingsmarge. In dergelijke omstandigheden hoeft zij, zodra zij heeft uiteengezet
waarom zij de betrokken steun onrechtmatig en onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt acht, de beschikking waarbij de
terugvordering ervan wordt gelast niet meer te motiveren.
Derhalve moet de grief inzake ontoereikende motivering van de beschikking waarbij het bevel tot terugvordering van de litigieuze
steun wordt gegeven, en dus het middel inzake ontoereikende motivering in zijn geheel, worden afgewezen.
5.
De middelen ten gronde
Verzoeksters en interveniëntes voeren tien middelen ten gronde aan: ontbreken van een rechtsgrondslag voor de correctiebeschikking,
misbruik van bevoegdheid bij de vaststelling van deze beschikking, ontbreken van de voorwaarde van voorafgaande aanvraag in
de goedkeuringsbeschikking, onjuiste kwalificatie van de betrokken steun als onrechtmatige steun, niet-toepasselijkheid van
de richtsnoeren van 1998, kennelijk onjuiste beoordeling van het bestaan van een stimulerend effect, schending van artikel 87,
lid 3, EG, schending van de beginselen van onpartijdigheid en bescherming van de mededinging, schending van het vertrouwensbeginsel,
en schending van de bepalingen inzake de‑minimissteun.

Ontbreken van een rechtsgrondslag voor de correctiebeschikking
SF Turistico Immobiliare en interveniëntes betogen dat geen enkele bepaling van het EG-Verdrag of van verordening nr. 659/1999
voorziet in de mogelijkheid om de formele onderzoeksprocedure te heropenen, uit te breiden of te corrigeren. Bovendien voert
SF Turistico Immobiliare aan dat deze procedure volgens artikel 7 van verordening nr. 659/1999 dient te worden afgesloten
met een uitdrukkelijke beschikking en niet met de opening van een nieuw onderzoek. De correctiebeschikking is dus onrechtmatig,
hetgeen ook de onrechtmatigheid van de nadien vastgestelde maatregelen meebrengt.
De Commissie wijst deze argumenten van de hand.
Zoals volgt uit de vaststellingen in de punten 69 tot en met 72 hierboven, is het weliswaar juist dat de teksten betreffende
de procedure inzake staatssteun niet uitdrukkelijk voorzien in een beschikking tot correctie van een hangende procedure, maar
is de vaststelling van een dergelijke beschikking niettemin mogelijk wanneer de Commissie na de vaststelling van een beschikking
tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure beseft dat deze beschikking gebaseerd is op onvolledige feiten of op een
onjuiste juridische kwalificatie van deze feiten. Zoals in de bovenstaande punten 73 en 74 is vastgesteld, moet worden aangenomen
dat een dergelijke beschikking dezelfde juridische aard als het inleidingsbesluit heeft, aangezien zij samen met dit besluit
een gewijzigd inleidingsbesluit vormt.
In casu kon de correctiebeschikking dus haar rechtsgrond vinden in artikel 88, lid 2, eerste alinea, EG en in artikel 4, lid 4,
van verordening nr. 659/1999, zoals elke beschikking tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure, maar overeenkomstig
de in punt 72 hierboven uiteengezette overwegingen ook in de beginselen van procedurele economie en van behoorlijk bestuur.
Derhalve moet het middel inzake het ontbreken van een rechtsgrondslag voor de correctiebeschikking, worden afgewezen.

Misbruik van bevoegdheid bij de vaststelling van de correctiebeschikking
SF Turistico Immobiliare betoogt dat de Commissie bij de vaststelling van de correctiebeschikking „trucs waarin de wetgeving
niet voorziet” heeft aangewend om de in 2004 ingeleide formele onderzoeksprocedure buitensporig lang te laten duren en aldus
haar eigen tekortkomingen te verdoezelen. Zij is van mening dat de Commissie de steun die zij oorspronkelijk als misbruik
van steun had aangemerkt, nadien als onrechtmatige steun heeft geherkwalificeerd om de terugvordering van de uitgekeerde bedragen
mogelijk te maken.
De Commissie wijst deze argumenten van de hand.
In de eerste plaats zij eraan herinnerd, voor zover SF Turistico Immobiliare aanvoert dat de formele onderzoeksprocedure buitensporig
lang heeft voortgeduurd, dat de duur van deze procedure in casu weliswaar lang kan hebben geleken, maar dat de Commissie,
zoals in punt 101 hierboven opgemerkt, in ieder geval niet aan de in artikel 7, lid 6, van verordening nr. 659/1999 bepaalde
termijn was gebonden.
In de tweede plaats was de correctiebeschikking, zoals in de punten 157 tot en met 159 hierboven vastgesteld, gebaseerd op
artikel 88, lid 2, eerste alinea, EG en op artikel 4, lid 4, van verordening nr. 659/1999, zodat er, anders dan SF Turistico
Immobiliare aanvoert, absoluut geen sprake is van „trucs waarin de wetgeving niet voorziet”.
In de derde plaats kan de vaststelling van de correctiebeschikking, anders dan SF Turistico Immobiliare betoogt, niet tot
doel hebben gehad de terugvordering van de uitgekeerde steun mogelijk te maken. Aangezien artikel 16, tweede volzin, van verordening
nr. 659/1999 onder meer verwijst naar artikel 14 van diezelfde verordening, moeten misbruikte steun en onrechtmatige steun
op dezelfde manier worden teruggevorderd, wanneer de Commissie vaststelt dat zij onverenigbaar zijn met de gemeenschappelijke
markt. De wijziging van de juridische beoordeling in de correctiebeschikking was dus niet noodzakelijk om de terugvordering
van de steun mogelijk te maken.
Derhalve moet het middel inzake misbruik van bevoegdheid worden afgewezen.

Ontbreken van de voorwaarde van voorafgaande aanvraag in de goedkeuringsbeschikking
Interveniëntes voeren aan dat de goedkeuringsbeschikking niet vermeldde dat niet met de werken mocht zijn begonnen vóór het
indienen van de steunaanvraag. De Commissie heeft bij deze beschikking dus een steunregeling goedgekeurd op grond waarvan
ook marktdeelnemers die reeds vóór de indiening van een steunaanvraag met de werkzaamheden waren begonnen, de bij deze regeling
bepaalde steun konden genieten. Daarmee erkende de Commissie het stimulerend effect en de noodzaak van deze steun. Bijgevolg
is de bestreden beschikking gebaseerd op de onjuiste vaststelling van de schending van een voorwaarde die in feite niet bestond.
De Commissie betwist dit argument.
Dit middel dient te worden afgewezen. In het gedeelte van de goedkeuringsbeschikking waarin de goedgekeurde regeling wordt
beschreven, geeft de Commissie immers ondubbelzinnig aan dat „de ondernemingen een financieringsaanvraag moeten hebben ingediend
vóór het begin van de uitvoering van de investeringsprojecten”.
Het in bijlage A.2 bij het verzoekschrift in zaak T‑394/08 opgenomen afschrift van het goedkeuringsbesluit is aldus weergegeven
dat de betrokken vermelding, die bovenaan de tweede bladzijde van het document voorkomt, ontbreekt. Het afschrift dat de Commissie
in de bijlage bij haar verweerschrift in zaak T‑408/08 heeft opgenomen, toont echter aan dat de betrokken vermelding er wel
degelijk in voorkomt. Overigens blijkt zowel uit de precontentieuze procedure tussen de Commissie en de regio Sardinië als
uit de houding van laatstbedoelde voor het Gerecht dat de belanghebbende op de hoogte was van de voorwaarde dat de steunaanvraag
vóór het begin van de werkzaamheden is ingediend. Zoals de Commissie terecht benadrukt, heeft de regio Sardinië immers noch
in haar briefwisseling met de Commissie, noch voor het Gerecht, ontkend dat zij zich ertoe had verbonden om enkel steun te
verlenen aan projecten waarmee na de indiening van de steunaanvraag was begonnen.
Hieruit volgt dat de bestreden beschikking, anders dan interveniëntes betogen, niet is gebaseerd op de vaststelling van de
schending van een voorwaarde die in werkelijkheid niet bestaat. Bijgevolg moet het door interveniëntes aangevoerde middel
worden afgewezen.

De steun is ten onrechte als onrechtmatige steun en niet als misbruik van steun gekwalificeerd
De regio Sardinië, interveniëntes en SF Turistico Immobiliare betogen dat de Commissie de betrokken steun in de correctiebeschikking
en de bestreden beschikking ten onrechte als onrechtmatige steun en niet als misbruik van steun heeft gekwalificeerd, waarbij
zij zich baseerde op de stelling dat deze steun een wijziging van bestaande steun was, in de zin van artikel 1, sub c en f,
van verordening nr. 659/1999. De betrokken steun moest in werkelijkheid echter worden aangemerkt als bestaande steun die niettemin
ten uitvoer was gelegd in strijd met de modaliteiten die zijn neergelegd in de bepalingen waarbij zij zijn goedgekeurd.
Interveniëntes voegen eraan toe dat de steun in casu niet is gewijzigd, aangezien de voorwaarde dat de steun vóór het begin
van de werkzaamheden is aangevraagd, noch in wet nr. 9/1998, noch in de goedkeuringsbeschikking was opgenomen. In ieder geval
kan er van wijziging in bestaande steun slechts sprake zijn indien de wijziging de kern van de initiële regeling zou raken.
In casu is de wijziging echter slechts marginaal.
De Commissie betwist deze argumenten.
Om de litigieuze steun te kunnen kwalificeren, moet allereerst worden herinnerd aan de volgende in artikel 1 van verordening
nr. 659/1999 neergelegde definities:
„Voor de toepassing van deze verordening gelden de volgende definities:
[...]
b)      ‚bestaande steun’:
[...]
ii)      goedgekeurde steun, dat wil zeggen steunregelingen en individuele steun die door de Commissie of de Raad zijn goedgekeurd;
[...]
c)      ‚nieuwe steun’: alle steun, dat wil zeggen steunregelingen en individuele steun die geen bestaande steun is, met inbegrip
van wijzigingen in bestaande steun;
[...]
f)      ‚onrechtmatige steun’: nieuwe steun die in strijd met artikel [88], lid 3, [EG] tot uitvoering wordt gebracht;
g)      ‚misbruik van steun’: steun die door de begunstigde wordt gebruikt in strijd met [de] beschikking [tot goedkeuring];
[...]”
Ten eerste volgt uit deze bepalingen dat de steun die is verleend in het kader van de initiële regeling, zoals bij de goedkeuringsbeschikking
goedgekeurd, moet worden aangemerkt als bestaande steun in de zin van artikel 1, sub b, van verordening nr. 659/1999, maar
dat de steun die op een wezenlijk andere rechtsgrondslag dan de bij de goedkeuringsbeschikking goedgekeurde regeling is verleend,
moet worden aangemerkt als nieuwe steun in de zin van artikel 1, sub c, van diezelfde verordening.
Die afbakening strookt met de rechtspraak van vóór de vaststelling van verordening nr. 659/1999, volgens welke maatregelen
tot invoering of wijziging van steunmaatregelen nieuwe steun vormen (arresten Hof van 9 oktober 1984, Heineken Brouwerijen,
91/83 en 127/83, Jurispr. blz. 3435, punten 17 en 18, en 9 augustus 1994, Namur-Les assurances du crédit, C‑44/93, Jurispr.
blz. I‑3829, punt 13; arrest Gerecht van 28 november 2008, Hôtel Cipriani/Commissie, T‑254/00, T‑270/00 en T‑277/00, Jurispr.
blz. II‑3269, punt 358). In het bijzonder wanneer de wijziging de kern van de initiële regeling raakt, wordt deze regeling
in nieuwe steun omgezet. Is de wijziging daarentegen niet substantieel, dan kan enkel de wijziging zelf als nieuwe steun worden
aangemerkt (arresten Government of Gibraltar/Commissie, punt 77 supra, punten 109 en 111, en Hôtel Cipriani/Commissie, reeds
aangehaald, punt 358).
Zoals in punt 168 hierboven reeds is aangegeven, wordt in de goedkeuringsbeschikking uitdrukkelijk melding gemaakt van de
voorwaarde dat de steunaanvraag vóór de aanvang van de uitvoering van het investeringsproject is ingediend. Partijen betwisten
niet dat de regio Sardinië in het kader van de eerste oproep tot het indienen van aanvragen op grond van de bij wet nr. 9/1998
ingevoerde regeling, op basis van deliberazione n° 33/6 steun heeft kunnen verlenen aan projecten waarvan de uitvoering reeds
vóór de indiening van de steunaanvragen was gestart. Wat de litigieuze steun betreft, verschilde de regeling zoals zij werd
toegepast dus van de bij de goedkeuringsbeschikking goedgekeurde regeling.
In dit verband zij beklemtoond dat deze wijziging niet als onbelangrijk of als onbeduidend kan worden aangemerkt. Aangezien
de Commissie, zoals uit punt 4.2 van de richtsnoeren van 1998 blijkt, aan haar goedkeuring van regionale steunmaatregelen
regelmatig de voorwaarde verbindt dat de steunaanvraag vóór de aanvang van de uitvoering van de projecten moet worden ingediend,
spreekt het immers voor zich dat de weglating van die voorwaarde de beoordeling van de verenigbaarheid van de steunmaatregel
met de gemeenschappelijke markt kan beïnvloeden.
Hieruit volgt dat de litigieuze steun moest worden aangemerkt als nieuwe steun in de zin van artikel 1, sub c, van verordening
nr. 659/1999, en niet als bestaande steun.
Ten tweede moet deze nieuwe steun als onrechtmatige steun, in de zin van artikel 1, sub f, van verordening nr. 659/1999, worden
aangemerkt, aangezien de wijziging in de goedgekeurde regeling, die de regio Sardinië met de vaststelling van deliberazione
n° 33/6 heeft doorgevoerd, in strijd met artikel 88, lid 3, EG niet bij de Commissie is aangemeld vóór de invoering van de
betrokken steun.
Ten derde zij voor de volledigheid opgemerkt dat uit artikel 1, sub g, van verordening nr. 659/1999 blijkt dat er slechts
sprake kan zijn van misbruik van steun wanneer deze steun door de begunstigde ervan in strijd met de goedkeuringsbeschikking
wordt aangewend. In casu is de schending van de goedkeuringsbeschikking echter niet toe te schrijven aan de begunstigden,
maar wel aan de regio Sardinië. Bijgevolg kan in verband met de litigieuze steun dus niet worden gesproken van misbruik van
steun.
Derhalve moet het middel dat de Commissie de litigieuze steun ten onrechte als onrechtmatige steun en niet als misbruik van
steun heeft aangemerkt, worden afgewezen.

Niet-toepasselijkheid van de richtsnoeren van 1998
De regio Sardinië en SF Turistico Immobiliare voeren verschillende grieven aan, waarmee zij in wezen klagen dat de richtsnoeren
van 1998, of minstens punt 4.2 ervan, niet van toepassing zijn.
Toepasselijkheid ratione temporis van de richtsnoeren van 1998
De regio Sardinië en SF Turistico Immobiliare betogen dat wet nr. 9/1998 in feite geen rekening heeft kunnen houden met de
richtsnoeren van 1998, aangezien hij is vastgesteld op de dag na de publicatie van deze richtsnoeren en deze richtsnoeren
in ieder geval zelf bepaalden dat zij slechts vanaf 1 januari 2000 volledige uitwerking zouden hebben.
De Commissie heeft zich over deze argumenten niet uitdrukkelijk uitgesproken.
Ten eerste moet worden opgemerkt dat de bepaling op grond waarvan de litigieuze regeling onrechtmatig en onverenigbaar met
de gemeenschappelijke markt is, niet voorkomt in wet nr. 9/1998, waarin niets is bepaald over de temporele verhouding tussen
de indiening van de steunaanvraag en de aanvang van de werkzaamheden, maar wel in deliberazione n° 33/6, die het mogelijk
maakt dat bepaalde projecten waarmee reeds vóór de indiening van de steunaanvraag was begonnen, toch in aanmerking konden
worden genomen (zie punt 10 hierboven). Aangezien deliberazione n° 33/6 is vastgesteld op 27 juli 2000, dateert zij duidelijk
van na 1 januari 2000, de datum waarop de richtsnoeren van 1998 volledige uitwerking hebben gekregen.
Ten tweede preciseert punt 6.1 van de richtsnoeren van 1998:
„[D]e Commissie [zal] de verenigbaarheid van de regionale steunmaatregelen met de gemeenschappelijke markt aan deze richtsnoeren
toetsen zodra deze zijn vastgesteld. De steunprojecten evenwel die vóór de mededeling van de onderhavige richtsnoeren aan
de lidstaten reeds waren aangemeld en waarvoor de Commissie nog geen eindbeslissing heeft genomen, zullen op basis van de
ten tijde van de aanmelding geldende criteria worden beoordeeld.”
Zoals in de punten 177 tot en met 180 hierboven is vastgesteld, viel de litigieuze regeling niet onder de goedkeuringsbeschikking,
zodat zij nu juist niet is aangemeld, maar op onrechtmatige wijze door de Italiaanse autoriteiten ten uitvoer is gelegd. Bijgevolg
diende de verenigbaarheid ervan met de gemeenschappelijke markt, overeenkomstig de in het vorige punt aangehaalde bepaling,
aan de hand van de richtsnoeren van 1998 te worden beoordeeld.
Bepalingen inzake de vorige regeling
De regio Sardinië en SF Turistico Immobiliare betogen dat wet nr. 9/1998 moet worden gezien in de conceptuele continuïteit
van een eerdere door de Commissie goedgekeurde steunregeling, waarin het verlenen van steun losstond van de vraag of de investeringen
al dan niet reeds waren gedaan. Aangezien het gemeenschapsrecht plotseling werd gewijzigd, zoals uit de bekendmaking van de
richtsnoeren van 1998 blijkt, heeft deliberazione n° 33/6 in het kader van de eerste oproep tot het indienen van aanvragen
de mogelijkheid gehandhaafd om ook projecten te steunen die reeds waren gestart in de periode tussen de inwerkingtreding van
wet nr. 9/1998 en de datum van de indiening van de aanvragen.
In dit verband zij opgemerkt dat de verenigbaarheid van een steunregeling met de gemeenschappelijke markt uitsluitend aan
de hand van de kenmerken van deze regeling moet worden beoordeeld, in het licht van het beleid dat de Commissie ten tijde
van deze beoordeling voert. De beoordeling van de verenigbaarheid van een steunregeling met de gemeenschappelijke markt mag
daarentegen niet worden beïnvloed door het feit dat voordien mogelijkerwijs andere regelingen golden, ten aanzien waarvan
de Commissie bepaalde modaliteiten heeft aanvaard. Anders zou de Commissie de criteria aan de hand waarvan zij de verenigbaarheid
van staatssteun beoordeelt, immers niet kunnen wijzigen, terwijl zij deze wijzigingsmogelijkheid nochtans nodig heeft om te
kunnen reageren op de evolutie van de praktijken van de lidstaten inzake steunverlening en op de evolutie van de gemeenschappelijke
markt.
Bijgevolg moet dit argument worden afgewezen.
Nationale rechtskader
De regio Sardinië betoogt dat wet nr. 9/1998 oorspronkelijk ten uitvoer is gelegd bij decreet nr. 285/1999, dat voorzag in
een zogenaamde „loketregeling”. Slechts omdat zij „buitengewoon doortastend” was, heeft zij daarna bij deliberazione n° 33/4
en n° 33/6 een procedure ingevoerd waarbij werd opgeroepen tot het indienen van kandidaturen, teneinde zich aan te passen
aan de inmiddels vastgestelde richtsnoeren van 1998. De regio Sardinië betoogt dat zij zich voor het aanbrengen van die –
overigens vrijwillige – wijziging, genoodzaakt zag om te bepalen dat aanvragen die vóór de bekendmaking van de eerste oproep
tot het indienen van kandidaturen waren ingediend niettemin konden worden toegestaan, om te voorkomen dat het gewettigde vertrouwen
van de belanghebbenden die hun steunaanvragen volgens de procedure van decreet nr. 285/1999 hadden ingediend, zou worden geschonden.
Bijgevolg is de regio Sardinië van mening dat het louter ging om het „opvissen” van eerdere aanvragen, ingediend vóór de invoering
van de procedure in het kader waarvan tot het indienen van steunaanvragen werd opgeroepen.
De Commissie verzet zich tegen dit argument.
Het betoog van de regio Sardinië is in verschillende opzichten onjuist.
Ten eerste bepaalt artikel 2 van decreet nr. 285/1999, met het opschrift „Benefici della legge” (bij wet [nr. 9/1998] toegekende
voordelen) in de vijfde alinea:
„De in dit artikel bedoelde financieringssteun wordt toegekend volgens de methode van de halfjaarlijkse oproep om binnen een
termijn van zestig dagen na de bekendmaking van dit bericht steunaanvragen in te dienen, en van de overeenkomstig artikel 9
hieronder opgemaakte rangschikking van in aanmerking komende initiatieven.”
Uit deze bepaling volgt dat decreet nr. 285/1999, anders dan de regio Sardinië beweert, geen loketregeling invoert, maar integendeel
bepaalt dat de steun „volgens de methode van de halfjaarlijkse oproep [wordt toegekend]”.
Ten tweede volgt uit punt 3.3 van de brief die de regio Sardinië op 22 april 2003 aan de Commissie heeft gestuurd dat tien
ondernemingen volgens de procedure van decreet nr. 285/1999 steunaanvragen hadden ingediend. Hoewel deze ondernemingen na
de intrekking van dit decreet en de vervanging ervan door deliberazione n° 33/4 een nieuwe aanvraag hadden moeten indienen
volgens de formaliteiten van deliberazione n° 33/4, heeft de regio Sardinië in deze brief geoordeeld dat de aan deze tien
ondernemingen verleende steun voldeed aan het criterium van de aan de werken voorafgaande steunaanvraag.
Uit de bestreden beschikking vloeit voort dat de Commissie het met deze zienswijze eens was. Volgens artikel 1 van deze beschikking
is de op grond van wet nr. 9/1998 toegekende steun immers onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt, tenzij de begunstigde
van de steun een aanvraag tot steun in het kader van de regeling heeft ingediend vóór het begin van de uitvoering van de werkzaamheden
voor een initieel investeringsproject. Aangezien dit artikel zich niet uitspreekt over de formaliteiten waaraan de steunaanvragen
moeten voldoen, moet worden aangenomen dat de bestreden beschikking geen betrekking heeft op de steun die is verleend voor
de door de tien betrokken ondernemingen uitgevoerde investeringsprojecten, maar uitsluitend op de steun die is verleend voor
projecten waarvan de uitvoering is gestart vóór de indiening van enige steunaanvraag op grond van het bij wet nr. 9/1998 in
het leven geroepen stelsel.
Anders dan de regio Sardinië stelt, waren de bepalingen van deliberazione n° 33/6 dus geenszins nodig ter bescherming van
het vertrouwen van de ondernemingen die volgens de procedure van decreet nr. 285/1999 een aanvraag hadden ingediend.
Ten derde bepaalden de artikelen 4 en 5 van decreet nr. 285/1999 weliswaar respectievelijk dat financieringssteun kon worden
toegekend voor „na de indiening van de steunaanvraag uit te voeren” ingrepen en werken, en dat „de bovenvermelde uitgaven
in aanmerking [kwamen], voor zover zij na de aanvraag werden gemaakt”, maar artikel 17 van dit decreet, met het opschrift
„overgangsbepaling”, bepaalde in de tweede alinea dat „bij de eerste toepassing van de onderhavige [uitvoeringsbepalingen
van wet nr. 9/1998] de ingrepen en uitgaven die zijn gedaan na 5 april 1998 (datum van de inwerkingtreding van [wet nr. 9/1998])
in aanmerking komen”.
Hieruit blijkt dat de bepaling volgens welke steun kon worden verleend voor projecten waarmee reeds vóór de indiening van
de steunaanvraag was begonnen, anders dan de regio Sardinië stelt, niet is ingevoerd door deliberazione n° 33/4 en n° 33/6
in het kader van de vervanging van decreet nr. 285/1999, maar reeds deel uitmaakte van dit decreet, dat voor het eerst uitvoeringsbepalingen
van wet nr. 9/1998 vaststelde. Anders dan de regio Sardinië stelt, was de aanpassing van de procedures na de vervanging van
decreet nr. 285/1999 door deliberazione n° 33/4 dus niet de aanleiding voor de invoering van deze bepaling.
Derhalve moet het argument van de regio Sardinië als feitelijk ongegrond worden afgewezen.
Exceptie van onwettigheid van punt 4.2 van de richtsnoeren van 1998
SF Turistico Immobiliare beroept zich op grond van artikel 241 EG op de onwettigheid van punt 4.2 van de richtsnoeren van
1998, voor zover dit punt niet toestaat, of aldus wordt uitgelegd dat het niet toestaat, dat wordt nagegaan of steun die verleend
is voor de financiering van projecten waarvan de uitvoering reeds is gestart vóór de indiening van de steunaanvraag, verenigbaar
is met de gemeenschappelijke markt. In dergelijke omstandigheden is voornoemd punt 4.2 immers in strijd met de ratio legis
van het communautaire steunbeleid.
SF Turistico Immobiliare beklemtoont in dit verband dat projecten waaraan staatssteun wordt verleend vaak voorzien in structurele
en infrastructurele ingrepen, die door diezelfde steunregeling worden gestimuleerd en samen een gecoördineerd geheel van werkzaamheden
vormen die onderling weliswaar met elkaar zijn verbonden, maar die om redenen van doelmatigheid toch een zekere autonomie
behouden. Zo is in het onderhavige geval op grond van de litigieuze regeling één gezamenlijke aanvraag ingediend voor projecten
van afwerking, uitbreiding, modernisering en nieuwbouw voor verschillende installaties en gebouwen, die weliswaar in één enkele
financieringsaanvraag zijn vervat, maar die ook afzonderlijk konden worden verwezenlijkt. Uit de strikte toepassing van punt 4.2
van de richtsnoeren van 1998 volgt echter dat de volledige steun ontoelaatbaar is omdat een klein gedeelte van de voorgenomen
werken reeds is uitgevoerd, namelijk ongeveer 5 % van de totale werken, hoewel met alle andere voorgenomen werken op regelmatige
wijze slechts na de steunaanvraag is begonnen.
De Commissie wijst deze argumenten van de hand.
–       Ontvankelijkheid van de exceptie van onwettigheid
Vooraf zij eraan herinnerd dat in artikel 241 EG volgens vaste rechtspraak een algemeen beginsel tot uitdrukking komt, krachtens
hetwelk iedere procespartij met het oog op de nietigverklaring van een beschikking die haar rechtstreeks en individueel raakt,
de rechtsgeldigheid van eerdere handelingen van de instellingen mag aanvechten die, hoewel zij geen verordening in formele
zin zijn, aan de bestreden beschikking ten grondslag liggen, wanneer zij niet krachtens artikel 230 EG rechtstreeks tegen
die handelingen beroep mocht instellen, zodat zij, zonder nietigverklaring te mogen vorderen, de gevolgen ervan heeft te dragen
(arrest Hof van 6 maart 1979, Simmenthal/Commissie, 92/78, Jurispr. blz. 777, punten 39 en 40, en arrest Gerecht van 20 maart
2002, LR AF 1998/Commissie, T‑23/99, Jurispr. blz. II‑1705, punt 272).
Aangezien artikel 241 EG niet tot doel heeft het een partij mogelijk te maken bij de behandeling van ieder door haar ingesteld
beroep de toepasselijkheid van elke handeling van algemene strekking zonder onderscheid te betwisten, moet de handeling van
algemene strekking waarvan de onwettigheid wordt opgeworpen, rechtstreeks of indirect van toepassing zijn op de met het beroep
aan de orde gestelde casuspositie, en moet er een rechtstreeks juridisch verband bestaan tussen de bestreden individuele beschikking
en de betrokken algemene handeling (arresten Hof van 31 maart 1965, Macchiorlati Dalmas/Hoge Autoriteit, 21/64, Jurispr. blz. 231,
248, en 13 juli 1966, Italië/Raad en Commissie, 32/65, Jurispr. blz. 579, 611; arrest Gerecht van 26 oktober 1993, Reinarz/Commissie,
T‑6/92 en T‑52/92, Jurispr. blz. II‑1047, punt 57; arrest LR AF 1998/Commissie, punt 206 supra, punt 273, en arrest Gerecht
van 29 november 2005, Heubach/Commissie, T‑64/02, Jurispr. blz. II‑5137, punt 35).
Wat de richtsnoeren van 1998 betreft, zij opgemerkt dat uit de aanhef ervan volgt dat zij op algemene en abstracte wijze de
criteria vastleggen die de Commissie toepast bij de beoordeling of regionale steun verenigbaar is met de gemeenschappelijke
markt overeenkomstig artikel 87, lid 3, sub a en c, EG, en dat zij derhalve de rechtszekerheid van de lidstaten die deze steun
verlenen, waarborgen. In het bijzonder is de in punt 4.2 van de richtsnoeren van 1998 neergelegde voorwaarde van toepassing
op elke in deze richtsnoeren bedoelde steun, ongeacht de doelstelling, de vorm of het bedrag ervan.
Bovendien heeft de Commissie zich in de bestreden beschikking uitdrukkelijk op punt 4.2 van de richtsnoeren van 1998 beroepen
in het kader van de beoordeling van de verenigbaarheid van de litigieuze steun met de gemeenschappelijke markt. Hieruit volgt
dat, hoewel punt 4.2 van de richtsnoeren van 1998 niet de rechtsgrondslag vormt van de bestreden beschikking, die immers is
gebaseerd op artikel 88, lid 2, EG en artikel 62, lid 1, sub a, van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte
(EER-Overeenkomst), deze voorwaarde wel de manier waarop de Commissie de verenigbaarheid van de betrokken steun met de gemeenschappelijke
markt heeft beoordeeld, op algemene en abstracte wijze heeft beïnvloed.
Bijgevolg bestaat er in casu een rechtstreeks juridisch verband tussen enerzijds de bestreden beschikking en anderzijds de
richtsnoeren van 1998 als handeling van algemene strekking. Aangezien SF Turistico Immobiliare onmogelijk de nietigverklaring
kon vorderen van de richtsnoeren als handeling van algemene strekking, kan zij wel een exceptie van onwettigheid van deze
richtsnoeren opwerpen (zie in die zin en naar analogie arrest LR AF 1998/Commissie, punt 206 supra, punten 272‑276).
Bijgevolg is de exceptie van onwettigheid van de richtsnoeren van 1998 ontvankelijk.
–       Ten gronde
Volgens punt 4.2 van de richtsnoeren van 1998 „moet in de steunregelingen zijn bepaald dat de steunaanvraag vóór de aanvang
van de uitvoering van de projecten moet worden ingediend”. Met de argumenten die zij tot staving van haar exceptie van onwettigheid
aanvoert, betoogt verzoekster in wezen dat de uitlegging door de Commissie van deze bepaling, volgens welke de in casu aan
de orde zijnde steunregeling geen stimulerend effect heeft aangezien zij toestaat dat steun wordt verleend voor de financiering
van werkzaamheden waarmee reeds vóór de indiening van de steunaanvraag was begonnen, onvoldoende rekening houdt met de omstandigheden
van het geval en in strijd is met de logica die aan het communautaire steunbeleid ten grondslag ligt.
In dit verband zij opgemerkt dat het Gerecht reeds heeft geoordeeld dat punt 4.2 van de richtsnoeren van 1998 refereert aan
een bepaalde volgorde in de tijd en dus een onderzoek ratione temporis verlangt, waarmee het stimulerende effect doeltreffend
kan worden beoordeeld. Bij deze beoordeling moet immers worden uitgegaan van de investeringsbeslissing van de betrokken onderneming,
waarmee het dynamische proces aanvangt dat noodzakelijkerwijs een exploitatie-investering is (arrest Gerecht van 14 januari
2009, Kronoply/Commissie, T‑162/06, Jurispr. blz. II‑1, punt 80). Ook heeft het Hof geoordeeld dat de vaststelling dat een
steunmaatregel niet noodzakelijk is, in het bijzonder kan voortvloeien uit de omstandigheid dat de belanghebbende onderneming
reeds met de uitvoering van het ondersteunde project is begonnen, of dit project reeds heeft beëindigd, vóór de indiening
van de steunaanvraag bij de bevoegde autoriteiten, wat uitsluit dat de betrokken steunmaatregel als aansporing kan dienen
(arrest Hof van 15 april 2008, Nuova Agricast, C‑390/06, Jurispr. blz. I‑2577, punt 69).
Los van het voorgaande moet worden vastgesteld dat het criterium van indiening van de aanvraag vóór de uitvoering van het
project, relevant en geschikt is.
Door middel van het criterium van punt 4.2 van de richtsnoeren van 1998 kan immers worden vastgesteld of een steunmaatregel
een stimulerend effect heeft, wanneer het niet mogelijk is om een volledig onderzoek uit te voeren van alle economische aspecten
van de investeringsbeslissing van de toekomstige begunstigden van de steun. In dit verband volgt uit punt 2, tweede tot en
met vierde alinea, van de richtsnoeren van 1998 dat de Commissie regionale steunmaatregelen in beginsel enkel in de vorm van
steunregelingen goedkeurt, aangezien zij meent dat individuele ad-hocsteunmaatregelen niet voldoen aan de voorwaarde dat het
evenwicht tussen de uit deze maatregelen voortvloeiende concurrentiedistorsies en de voordelen van de steun wat de ontwikkeling
van een achtergebleven regio aangaat, moet worden gewaarborgd. Wanneer de Commissie de verenigbaarheid van een aangemelde
steunregeling met de gemeenschappelijke markt onderzoekt, is zij echter per definitie niet op de hoogte van de specifieke
omstandigheden van de verschillende potentiële begunstigden van de regeling en van de concrete projecten waarvoor deze subsidies
zouden kunnen aanvragen. Om de verenigbaarheid van een steunregeling met de gemeenschappelijke markt te beoordelen, moet zij
zich dus baseren op criteria die ofwel losstaan van de specifieke omstandigheden van de toekomstige begunstigden, ofwel eenvormig
zijn voor alle toekomstige begunstigden. Door te vereisen dat de steunaanvraag wordt ingediend vóór met de uitvoering van
het gesubsidieerde project wordt begonnen, kan worden verzekerd dat de betrokken onderneming, vóór zij met de uitvoering van
dit project is begonnen, duidelijk haar wil heeft geuit om van de betrokken steunregeling gebruik te maken. Op die manier
kan dus worden vermeden dat achteraf aanvragen worden ingediend voor projecten waarvan de uitvoering reeds, los van het bestaan
van een steunregeling, was aangevangen. Gelet op deze overwegingen, vormt de eenvoudige vaststelling dat de steunaanvraag
vóór de aanvang van de uitvoering van het investeringproject is ingediend, een eenvoudig, relevant en geschikt criterium,
op grond waarvan de Commissie kan aannemen dat sprake is van een stimulerend effect.
Voor zover SF Turistico Immobiliare de specifieke omstandigheden van haar investeringsproject aanvoert om aan te tonen dat
de toepassing van punt 4.2 van de richtsnoeren van 1998 tot onaanvaardbare resultaten leidt, zij nog herinnerd aan de in de
punten 91 en 92 hierboven uiteengezette overwegingen en rechtspraak, volgens welke de Commissie in het kader van het onderzoek
van een steunregeling haar onderzoek mag beperken tot de algemene en abstracte kenmerken van deze regeling en de specifieke
situatie van de diverse begunstigden ervan niet hoeft te onderzoeken.
Bijgevolg moet de exceptie van onwettigheid van de richtsnoeren van 1998 worden afgewezen.

Kennelijk onjuiste beoordeling van het bestaan van een stimulerend effect
De regio Sardinië, interveniëntes, SF Turistico Immobiliare, Timsas en Grand Hotel Abi d’Oru voeren aan dat de Commissie het
stimulerend effect van de litigieuze regeling onjuist heeft beoordeeld, gelet op de kenmerken van de lokale markt en in het
licht van de subjectieve opvatting die bij de marktdeelnemers over de werking van het steunmechanisme was ontstaan.
In dit verband voeren zij verschillende argumenten aan, die verband houden met de niet-toepasselijkheid van de richtsnoeren
van 1998, de bepalingen inzake een eerdere steunregeling, de nationale wetgevende context, de zekerheid waarover de ondernemingen
sinds de vaststelling van wet nr. 9/1998 beschikten dat zij gebruik konden maken van de in deze wet bepaalde steun, en de
bijzondere situatie of het gedrag van de begunstigden van de litigieuze steun.
De argumenten ontleend aan de bijzondere situatie of het gedrag van de begunstigden van de litigieuze steun
De regio Sardinië, ondersteund door interveniëntes, stelt dat uit de omstandigheden waaronder de begunstigden hun investeringen
hebben gedaan, blijkt dat wet nr. 9/1998 zijn stimulerende rol ten volle heeft gespeeld, hoewel de bij deze wet in het leven
geroepen steunregeling haar definitieve vorm nog niet had aangenomen. Dat de voorwaarde van noodzakelijkheid zou zijn geschonden,
is dus slechts schijn, aangezien alle begunstigden hun steunaanvragen na de inwerkingtreding van wet nr. 9/1998, zoals aangemeld
bij en goedgekeurd door de Commissie, hebben ingediend. Overigens hebben vele begunstigden ervoor gekozen om gebruik te maken
van de litigieuze steunregeling en niet van andere maatregelen waarvoor zij zeker in aanmerking kwamen, en bijna alle begunstigden
hebben bij de bank leningen moeten aangaan waarvan de voorwaarden zonder de verwachte steun onverenigbaar waren met een voorzichtig
bedrijfsbeheer.
De regio Sardinië meent dus dat de Commissie uit het loutere feit dat de steunaanvraag niet vóór het begin van de werkzaamheden
is ingediend, niet mocht afleiden dat de begunstigden deze investeringen ook zonder deze steun zouden hebben gedaan, en dat
zij uit een beoordeling die zij achteraf op basis van een gewijzigde wettelijke context uitvoert niet mag afleiden dat er
geen sprake was van een stimulerend effect.
Interveniëntes voegen eraan toe dat wanneer vóór de indiening van de steunaanvraag met de werken is begonnen, het ontbreken
van de noodzakelijkheid of van het stimulerend effect in ieder geval slechts een vermoeden uitmaakt dat kan worden weerlegd
indien de begunstigden of de nationale autoriteiten aan de Commissie elementen aanreiken waaruit blijkt dat aan de criteria
van aansporing en noodzakelijkheid is voldaan. In casu had de Commissie dus moeten onderzoeken of dit al dan niet het geval
was, in plaats van zich te verschuilen achter de formele voorwaarde dat de aanvraag vóór de aanvang van de werken moet zijn
ingediend.
SF Turistico Immobiliare verwijt de Commissie dat deze heeft uitgesloten dat er sprake was van een stimulerend effect, niet
enkel betreffende de werken waarvoor de werkzaamheden vóór de indiening van de steunaanvraag waren begonnen, maar eveneens
betreffende de – veel belangrijkere en functioneel onafhankelijke – werkzaamheden waarmee slechts na de steunaanvraag was
begonnen, terwijl enkel werken die vóór de indiening van de steunaanvraag waren uitgevoerd onrechtmatig mochten worden verklaard.
Indien de Commissie er zeker van had willen zijn dat het stimulerend effect absoluut zou worden gewaarborgd, had zij gewoon
een voorwaardelijke beschikking kunnen vaststellen, waarin werd gepreciseerd dat de steun verenigbaar was met de gemeenschappelijke
markt op voorwaarde dat de vóór de indiening van de aanvraag gemaakte kosten ten laste van de ondernemingen bleven. Aldus
had zij de steun kunnen „zuiveren” van de beweerdelijk onrechtmatige wijze waarop de regio Sardinië wet nr. 9/1998 heeft toegepast
met deliberazione n° 33/6.
Timsas en Grand Hotel Abi d’Oru betogen dat de Commissie, vanuit het gezichtspunt van het stimulerend effect van de steun,
enkel heeft gesteld dat het onmogelijk was om het stimulerend effect van de ene regeling op een andere regeling over te dragen.
Zij brengen echter in herinnering dat zij slechts een aanvraag op grond van de litigieuze regeling hebben ingediend omdat
de financiële middelen in het kader van eerdere steunregelingen, die vergelijkbaar waren met de litigieuze regeling en op
grond waarvan zij voor dezelfde projecten aanvragen hadden ingediend, waren uitgeput. Het klopt dus niet dat zij reeds met
de uitvoering van de werken waren begonnen vóór de indiening van de steunaanvraag, zodat er geen twijfel over bestaat dat
het stimulerend effect bestond en is blijven voortbestaan.
De Commissie wijst verzoeksters argumenten van de hand.
In de eerste plaats zij herinnerd aan de in de punten 213 tot en met 215 hierboven gedane vaststelling dat het criterium dat
de steunaanvraag vóór de aanvang van de uitvoering van de projecten moet worden ingediend, relevant en geschikt is voor de
beoordeling van het stimulerend effect van een steunregeling. In het kader van het onderhavige middel kan dit criterium dus
niet meer ter discussie worden gesteld, maar zal enkel worden onderzocht of verzoeksters hebben aangetoond dat er in casu
omstandigheden bestaan die het stimulerend effect van de litigieuze regeling kunnen verzekeren, zelfs al is de aanvraag niet
vóór het begin van de uitvoering van de betrokken projecten ingediend.
In de tweede plaats zij er nogmaals aan herinnerd dat de bestreden beschikking betrekking had op de bij deliberazione n° 33/6
ingevoerde steunregeling en niet op de individuele steun die verzoeksters op grond van die regeling hebben ontvangen, en dat
de Commissie de specifieke omstandigheden van de individuele begunstigden dus niet hoefde te onderzoeken. Het zijn immers
de Italiaanse autoriteiten die laatstbedoeld onderzoek moeten uitvoeren in het stadium van de terugvordering van de steun
bij elk van de begunstigden (zie punten 91 en 92 hierboven). In het kader van het onderhavige middel zijn de argumenten betreffende
de specifieke situatie of het gedrag van de begunstigden dan ook irrelevant en moeten zij worden afgewezen.
Bijgevolg moeten de in de punten 220 tot en met 224 hierboven uiteengezette argumenten worden afgewezen en hoeven enkel de
argumenten die op algemene wijze de litigieuze regeling betreffen, te worden onderzocht.
Het argument dat de loutere inwerkingtreding van wet nr. 9/1998 de ondernemingen reeds de zekerheid verschafte dat zij aanspraak
konden maken op de steun
Interveniëntes stellen dat wet nr. 9/1998 bij haar inwerkingtreding op 5 april 1998 reeds in detail voorzag in de objectieve
criteria waaraan de begunstigden moesten voldoen, de projecten waarvoor steun kon worden verleend en de voor de betrokken
regeling ter beschikking gestelde bedragen. Deliberazione n° 33/4 en n° 33/6 hebben immers slechts artikel 3 van wet nr. 9/1998
in herinnering gebracht, zonder de criteria waaraan steun moest voldoen om in aanmerking te komen, te wijzigen of te preciseren.
Het is dus vanzelfsprekend dat ondernemingen die aan deze criteria voldeden, erop mochten vertrouwen dat hun steun zou worden
verleend, zodat zij gestimuleerd werden om met de uitvoering van de werken te beginnen.
De Commissie wijst de argumenten van interveniëntes van de hand.
Allereerst zij beklemtoond dat het onderhavige argument een andere juridische strekking heeft dan de in de punten 268 en volgende
hieronder behandelde argumenten inzake de bescherming van het gewettigd vertrouwen, hoewel bij het onderzoek van deze argumenten
in wezen moet worden uitgegaan van dezelfde feiten. De vraag inzake het stimulerend effect van de litigieuze steun maakt immers
deel uit van het onderzoek van de verenigbaarheid van deze steun met de gemeenschappelijke markt, terwijl de vraag inzake
het eventuele gewettigde vertrouwen dat bij de begunstigden is gewekt, deel uitmaakt van het onderzoek van de rechtmatigheid
van het in de bestreden beschikking vervatte bevel tot terugvordering. Niettemin moet in beide gevallen worden beoordeeld
in hoeverre de loutere vaststelling van wet nr. 9/1998 bij de in deze regeling bedoelde ondernemingen de zekerheid kon wekken
dat zij aanspraak konden maken op de in deze wet bepaalde steun.
In dit verband zij eraan herinnerd dat de beoordeling van de verenigbaarheid van steunmaatregelen of van een steunregeling
met de gemeenschappelijke markt onder de uitsluitende bevoegdheid van de Commissie valt, die daarbij onder toezicht van de
Unierechter staat (arresten Hof van 22 maart 1977, Steinike & Weinlig, 78/76, Jurispr. blz. 595, punt 9; 21 november 1991,
Fédération nationale du commerce extérieur des produits alimentaires en Syndicat national des négociants et transformateurs
de saumon, C‑354/90, Jurispr. blz. I‑5505, punt 14, en 18 juli 2007, Lucchini, C‑119/05, Jurispr. blz. I‑6199, punt 52). Wanneer
de Commissie geen beschikking heeft gegeven waarin zij zich over de verenigbaarheid van de aangemelde steun uitspreekt, kan
het loutere feit dat de nationale autoriteiten wettelijke bepalingen hebben vastgesteld waarbij een steunregeling wordt ingevoerd,
aan de potentiële begunstigden van deze regeling bijgevolg niet de zekerheid verlenen dat zij voor de hierin bepaalde steun
in aanmerking komen (zie in die zin arresten Hof van 20 september 1990, Commissie/Duitsland, C‑5/89, Jurispr. blz. I‑3437,
punt 14, en 14 januari 1997, Spanje/Commissie, C‑169/95, Jurispr. blz. I‑135, punt 51).
In casu kon de loutere vaststelling van wet nr. 9/1998 door de regio Sardinië bij de ondernemingen die aan de in deze wet
gestelde voorwaarden voldeden, dus niet de zekerheid wekken dat zij in de toekomst steun zouden kunnen genieten krachtens
de in deze wet neergelegde regeling. Het was met name mogelijk dat de Commissie de betrokken regeling in het kader van de
onderzoeksprocedure als onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt zou aanmerken of dat zij zou vragen dat de subsidiabiliteitscriteria
voor de ondernemingen of de gesteunde projecten zouden worden aangepast.
Bovendien konden de potentiële begunstigden na de vaststelling van de goedkeuringsbeschikking door de Commissie op 12 november
1998 in ieder geval geen hoop meer koesteren over de eventuele toelaatbaarheid van projecten waarmee vóór de indiening van
de steunaanvragen was begonnen, aangezien deze beschikking, zoals in punt 168 hierboven opgemerkt, uitdrukkelijk uitsloot
dat krachtens de bij wet nr. 9/1998 ingevoerde regeling steun voor dergelijke projecten zou worden verleend.
Overigens zij opgemerkt dat interveniëntes ten onrechte stellen dat wet nr. 9/1998 reeds op gedetailleerde wijze onder meer
de objectieve criteria vastlegde waaraan de in aanmerking komende projecten moesten voldoen. Wet nr. 9/1998 bepaalde immers
niets omtrent de temporele verhouding tussen de indiening van de steunaanvraag en het begin van de werken, maar zoals in de
punten 200 en 201 hierboven is uiteengezet, bevatte decreet nr. 285/1999 de uitdrukkelijke clausule volgens welke bij wege
van uitzondering projecten waarmee na de inwerkingtreding van wet nr. 9/1998 en dus vóór de indiening van de steunaanvraag
was begonnen, bij de eerste toepassing van deze regeling in aanmerking kwamen. Hieruit volgt dat de toelaatbaarheid van deze
projecten geenszins voortvloeide uit de bij voornoemde wet bepaalde regeling.
Het door interveniëntes opgeworpen argument moet dus worden afgewezen.
Bijgevolg en mede in het licht van de reeds in de punten 184 tot en met 216 hierboven uiteengezette elementen inzake de niet-toepasselijkheid
van de richtsnoeren van 1998, het bestaan van een eerdere steunregeling en de nationale wetgevende context, moet het middel
dat de Commissie het stimulerend effect van de litigieuze regeling kennelijk onjuist heeft beoordeeld, worden afgewezen in
zijn geheel.

Schending van artikel 87, lid 3, EG
Interveniëntes en SF Turistico Immobiliare betogen dat de bestreden beschikking artikel 87, lid 3, EG schendt, voor zover
de litigieuze regeling daarin onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt wordt verklaard.
Interveniëntes stellen in dit verband dat wet nr. 9/1998 de voordelen die in een eerdere door de Commissie goedgekeurde regeling
waren vervat, tot de toeristische en hotelsector heeft uitgebreid. Hetzelfde geldt voor de uitvoeringsverordening ervan krachtens
de in artikel 87, lid 3, sub a, EG bepaalde afwijking. Door diezelfde steunregeling onverenigbaar met de gemeenschappelijke
markt te verklaren wat de toeristische en hotelsector betreft, heeft de Commissie voornoemde verdragsbepaling geschonden.
SF Turistico Immobiliare betoogt dat de Commissie de bewijslast heeft omgekeerd, door in punt 70 van de bestreden beschikking
te verklaren dat de Italiaanse autoriteiten geen enkel argument hebben aangedragen op grond waarvan de betrokken steun verenigbaar
kon zijn krachtens andere bepalingen dan artikel 87, lid 3, sub a, EG, terwijl het aan haar stond om na te gaan welk bedrag
verenigbaar was met de gemeenschappelijke markt. De Commissie heeft met name nagelaten de sommen te berekenen die daadwerkelijk
de periode vóór de aanvraag betroffen, teneinde na te gaan in hoeverre zij invloed hebben gehad op de „mate” waarin deze uitgaven
negatieve gevolgen konden hebben voor de handel tussen lidstaten. Het is mogelijk om in haar eigen steunaanvraag een onderscheid
te maken tussen enerzijds een aanvraag betreffende werkzaamheden waarmee vóór de indiening van de aanvraag was begonnen, en
anderzijds, volledig los daarvan, een aanvraag die betrekking had op werkzaamheden waarmee pas na de indiening van deze aanvraag
was begonnen.
De Commissie betwist deze argumenten.
In de eerste plaats moet interveniëntes’ zienswijze dat wet nr. 9/1998 slechts de uitbreiding tot de toeristische en hotelsector
van een eerdere door de Commissie goedgekeurde regeling is, zodat de bij deze wet bepaalde regeling niet onverenigbaar met
de gemeenschappelijke markt kon worden verklaard, worden afgewezen.
Ten eerste betrof de in de bestreden beschikking vervatte onverenigbaarverklaring niet de steunregeling die bij wet nr. 9/1998
was ingevoerd, door de Italiaanse Republiek was aangemeld en bij de goedkeuringsbeschikking was goedgekeurd. Zoals in punt 87
hierboven is opgemerkt, is de Commissie immers nog steeds de mening toegedaan dat deze regeling verenigbaar is met de gemeenschappelijke
markt. De onverenigbaarverklaring betrof daarentegen de op deliberazione n° 33/6 gebaseerde uitbreiding van deze regeling
tot projecten waarvan de uitvoering reeds vóór de indiening van de steunaanvraag was gestart.
Ten tweede zij eraan herinnerd dat, zelfs indien de litigieuze regeling de uitbreiding of de verlenging van een eerdere door
de Commissie goedgekeurde regeling zou zijn, de beoordeling van de verenigbaarheid van een steunregeling, zoals in punt 190
hierboven reeds uiteengezet, niet kan worden beïnvloed door het feit dat voordien mogelijkerwijs andere regelingen golden
ten aanzien waarvan de Commissie bepaalde modaliteiten heeft aanvaard.
In de tweede plaats moet ook de grief van SF Turistico Immobiliare, waarmee deze in wezen aanvoert dat het de Commissie was
die moest aantonen dat de litigieuze steun onverenigbaar was met de gemeenschappelijke markt en niet de Italiaanse autoriteiten
die het tegendeel moesten aantonen, worden afgewezen.
In dit verband zij om te beginnen in herinnering gebracht dat wanneer de Commissie besluit tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure,
het aan de betrokken lidstaat en aan de begunstigden van de betrokken maatregel staat om argumenten aan te voeren ten bewijze
dat de betrokken maatregel geen steun vormt of dat deze steun verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt, aangezien de
formele procedure juist tot doel heeft de Commissie over alle gegevens van de zaak in te lichten. De Commissie is immers weliswaar
gehouden haar twijfel over de verenigbaarheid van de steunmaatregel duidelijk te formuleren wanneer zij een formele procedure
inleidt, teneinde de lidstaat en de belanghebbenden in staat te stellen deze zo goed mogelijk te beantwoorden, maar dit neemt
niet weg dat het aan laatstbedoelden staat om deze twijfel weg te nemen en aan te tonen dat de betrokken maatregel wel aan
de voorwaarden voor een afwijking voldoet (zie in die zin arrest Ferriere Nord/Commissie, punt 132 supra, punten 93 en 94
en aldaar aangehaalde rechtspraak). In het bijzonder staat het aan de betrokken lidstaat om, teneinde goedkeuring van steunmaatregelen
in afwijking van de verdragsregels te verkrijgen, krachtens zijn verplichting tot samenwerking met de Commissie alle gegevens
te verstrekken aan de hand waarvan deze instelling kan nagaan of aan de voorwaarden voor de gevraagde afwijking is voldaan
(zie in die zin arrest Hof van 28 april 1993, Italië/Commissie, C‑364/90, Jurispr. blz. I‑2097, punt 20; arrest Regione autonoma
della Sardegna/Commissie, punt 42 supra, punt 129, en arrest Gerecht van 6 april 2006, Schmitz-Gotha Fahrzeugwerke/Commissie,
T‑17/03, Jurispr. blz. II‑1139, punt 48).
In casu stond het dus aan de Italiaanse Republiek en, subsidiair, aan de begunstigden van de litigieuze steun om aan te tonen
dat de projecten die deze steun genoten, verenigbaar waren met de gemeenschappelijke markt.
Zoals in punt 91 hierboven is uiteengezet, hoeft de Commissie bij een steunregeling in beginsel niet de in individuele gevallen
verleende steun te onderzoeken, maar kan zij zich beperken tot een onderzoek van de algemene kenmerken van de betrokken regeling
en hoeft zij niet elk afzonderlijk geval waarin die regeling is toegepast te onderzoeken.
Bijgevolg moet het in punt 240 hierboven uiteengezette argument van SF Turistico Immobiliare worden afgewezen.
Derhalve dient het middel inzake schending van artikel 87, lid 3, EG te worden afgewezen.

Schending van het onpartijdigheidsbeginsel en het beginsel van bescherming van de mededinging
Interveniëntes voeren aan dat de in wet nr. 9/1998 bedoelde steun ook is verleend aan tien toeristische ondernemingen die
met hun werken zijn begonnen vóór de bekendmaking van deze wet en van deliberazione n° 33/4 en n° 33/6, waarbij deze wet is
uitgevoerd, maar na de indiening van hun steunaanvragen. Gelet op de criteria aan de hand waarvan de Commissie aansporing
definieert, bevonden deze ondernemingen zich in dezelfde situatie als interveniëntes. De Commissie heeft echter niet verzocht
om de terugvordering van de aan deze tien ondernemingen verleende steun, hetgeen een schending van het onpartijdigheidsbeginsel
inhoudt.
Bovendien stellen interveniëntes dat de tien betrokken ondernemingen ten opzichte van hen, die de reeds ontvangen steun moeten
terugstorten, een ongerechtvaardigd voordeel hebben genoten. Hieruit volgt dat de mededinging tussen de ondernemingen in de
toeristische en hotelsector is geschonden.
De Commissie heeft zich niet uitdrukkelijk over de gegrondheid van dit middel uitgelaten.
Om te beginnen zij gepreciseerd dat interveniëntes in punt 54 van hun memorie in interventie verwijzen naar de tien ondernemingen
waarvan melding wordt gemaakt in punt 3.3 van de brief van 14 april 2003 van de regio Sardinië aan de Commissie, en die een
steunaanvraag hadden ingediend in het kader van de procedure van het nadien ingetrokken decreet nr. 285/1999. Zoals in punt 198
hierboven is uiteengezet, volgt uit de bestreden beschikking dat de Commissie de mening deelde die de regio Sardinië in voornoemde
brief had uitgedrukt, namelijk dat inzake de investeringsprojecten van deze tien ondernemingen rekening diende te worden gehouden
met de datum van de eerste aanvraag. Bijgevolg meende zij dat de aan deze tien ondernemingen verleende steun voldeed aan het
criterium dat de aanvraag vóór het begin van de werken is ingediend, zodat deze steun noch onrechtmatig noch onverenigbaar
met de gemeenschappelijke markt was.
Hieruit volgt dat deze tien ondernemingen zich niet in een situatie bevonden die vergelijkbaar is met deze van verzoeksters
en van interveniëntes. Laatstbedoelden hadden vóór het begin van de werken met betrekking tot hun investeringsproject immers
helemaal geen steunaanvraag ingediend, terwijl de tien ondernemingen in kwestie wel daadwerkelijk aanvragen hadden ingediend
op grond van een nadien ingetrokken uitvoeringsdecreet. Vanuit het gezichtspunt van het gemeenschapsrecht inzake toezicht
op staatssteun, is het evenwel van ondergeschikt belang of een steunaanvraag in overeenstemming is met de formaliteiten van
de nationale uitvoeringsbepalingen. Zoals in punt 215 hierboven is uiteengezet, kan wanneer wordt verlangd dat de betrokken
onderneming duidelijk haar wil om van de betrokken steunregeling gebruik te maken heeft geuit vóór met de uitvoering van het
gesubsidieerde project te beginnen, worden vermeden dat achteraf aanvragen worden ingediend voor projecten waarvan reeds,
buiten elke steunregeling om, met de uitvoering is begonnen.
Aangezien de tien door interveniëntes aangehaalde ondernemingen wel aan dit vereiste voldoen, maar interveniëntes zelf en
verzoeksters niet, is er in casu geen sprake van een ongelijke behandeling van vergelijkbare situaties en evenmin van schending
van de plicht tot onpartijdigheid. Hieruit volgt eveneens dat aan de tien ondernemingen in kwestie geen ongerechtvaardigd
concurrentievoordeel is verschaft ten opzichte van interveniëntes.
Bijgevolg moet het middel inzake schending van het onpartijdigheidsbeginsel en het beginsel van bescherming van de mededinging
worden afgewezen.

Schending van het vertrouwensbeginsel
Gewettigd vertrouwen van de regio Sardinië ten tijde van de vaststelling van wet nr. 9/1998, inzake het niet-bestaan van richtsnoeren
De regio Sardinië betoogt dat de Commissie in het kader van het onderzoek van de verenigbaarheid van de betrokken steunregeling
met de gemeenschappelijke markt, geen rekening heeft gehouden met haar gewettigd vertrouwen. Krachtens artikel 14 van verordening
nr. 659/1999, dat haar verbiedt de terugvordering van steun te gelasten indien zulks lijkt in te gaan tegen een algemeen beginsel
van het gemeenschapsrecht, diende de Commissie evenwel ambtshalve na te gaan of er een dergelijk vertrouwen bestond.
Enerzijds benadrukt de regio Sardinië in dit verband dat de verplichting te bepalen dat de steunaanvraag vóór het begin van
de uitvoering van de projecten wordt ingediend, rechtstreeks uit de richtsnoeren van 1998 voortvloeit en geen deel uitmaakte
van de eerdere regeling inzake regionale steun. Anderzijds zijn voornoemde richtsnoeren in het Publicatieblad bekendgemaakt
op de dag vóór de vaststelling van wet nr. 9/1998. Bijgevolg is zij van mening dat zij objectief gezien niet in staat was
om van meet af aan te verzekeren dat wet nr. 9/1998 in overeenstemming was met de richtsnoeren van 1998.
De Commissie betwist de argumenten van de regio Sardinië.
Volgens vaste rechtspraak komt het recht om zich op de bescherming van het gewettigd vertrouwen te beroepen, toe aan eenieder
bij wie een instelling gegronde verwachtingen heeft gewekt. Niettemin kan op het vertrouwensbeginsel geen beroep worden gedaan
door een persoon die zich schuldig heeft gemaakt aan een kennelijke schending van de geldende regeling (arresten Hof van 16 mei
1991, Commissie/Nederland, C‑96/89, Jurispr. blz. I‑2461, punt 30, en 14 juli 2005, ThyssenKrupp/Commissie, C‑65/02 P en C‑73/02 P,
Jurispr. blz. I‑6773, punt 41; arrest Gerecht van 9 april 2003, Forum des migrants/Commissie, T‑217/01, Jurispr. blz. II‑1563,
punt 76).
Zoals in de punten 177 tot en met 180 hierboven is vastgesteld, heeft de regio Sardinië in casu een onrechtmatige, want niet
aangemelde, steunregeling ingevoerd, aangezien de bepalingen van deliberazione n° 33/6 niet voldeden aan de voorwaarde dat
de steunaanvraag vóór het begin van de werken moest zijn ingediend. De regio Sardinië heeft de geldende regelgeving dus geschonden,
aangezien zij artikel 88, lid 3, EG, waarin is bepaald dat de lidstaten nieuwe steun niet ten uitvoer mogen leggen vooraleer
de Commissie een eindbeslissing over de verenigbaarheid ervan met de gemeenschappelijke markt heeft vastgesteld, niet heeft
nageleefd.
Het betrof een kennelijke schending, aangezien zowel de richtsnoeren van 1998 als de goedkeuringsbeschikking uitdrukkelijk
melding maakten van de voorwaarde dat de aanvraag vóór het begin van de werken moest zijn ingediend.
Bovendien heeft de regio Sardinië bij brief van 28 september 1998 aan de Commissie verzekerd dat „de steun waarin [wet nr. 9/1998]
voorziet, slechts kan worden verleend voor ondernemingsinitiatieven die later worden verwezenlijkt”. In dit verband zij eraan
herinnerd dat de tekst van wet nr. 9/1998 zelf niet bepaalde dat steun kon worden verleend aan investeringsprojecten waarmee
vóór de indiening van de steunaanvraag was begonnen. Beslissend is dus niet dat de regio Sardinië bij de procedure tot vaststelling
van wet nr. 9/1998 de facto geen rekening heeft kunnen houden met de richtsnoeren van 1998, die de dag vóór de vaststelling
van voornoemde wet zijn bekendgemaakt. De teksten die de mogelijkheid invoeren om retroactief steunaanvragen voor reeds gestarte
projecten in te dienen, namelijk decreet nr. 285/1999 en deliberazione n° 33/6, zijn daarentegen respectievelijk op 29 april
1999 en 27 juli 2000 vastgesteld, dus ruim na de bekendmaking van de richtsnoeren van 1998 en de goedkeuringbeschikking.
Tot slot volgt uit de tekst van deliberazione n° 33/6 dat de regio Sardinië zich er volledig van bewust was dat het aanvaarden
van steunaanvragen voor reeds gestarte projecten in strijd was met het gemeenschapsrecht, aangezien deliberazione n° 33/6
melding maakt van de aansprakelijkheid van de regionale administratie „die voortvloeit uit de officiële bekendmaking van regelingen
met aanwijzingen die, zoals in casu, niet met de voorschriften van de EU overeenstemmen”.
Bijgevolg kan de regio Sardinië zich, overeenkomstig de in punt 261 hierboven aangehaalde rechtspraak, niet op het vertrouwensbeginsel
beroepen.
Derhalve moet het middel inzake schending van dit beginsel, voor zover het is gegrond op het gestelde vertrouwen van de regio
Sardinië, worden afgewezen.
Gewettigd vertrouwen van de begunstigden, ontleend aan een eerdere goedkeuringsbeschikking en de omstandigheden van het geval
De regio Sardinië, interveniëntes, SF Turistico Immobiliare, Timsas en Grand Hotel Abi d’Oru betogen dat de begunstigden van
de betrokken steun zich kunnen beroepen op een gewettigd vertrouwen in de verenigbaarheid van de ontvangen steun. Dit vertrouwen
wordt met name beschermd door artikel 14 van verordening nr. 659/1999.
Deze partijen stellen dat het vertrouwen van de begunstigden van de litigieuze steun was gebaseerd op het bestaan van de goedkeuringsbeschikking,
op het feit dat wet nr. 9/1998 zelf reeds alle criteria voor de toekenning van individuele steun preciseerde, op de toezeggingen
van de Italiaanse autoriteiten en op de beschikking van de Commissie van 12 juli 2000 om geen bezwaar te maken tegen de steunregeling
voor investeringen in minder ontwikkelde gebieden in Italië tot en met 31 december 2006 (steunmaatregel N 715/99 – Italië),
waarvan een beknopte mededeling in het Publicatieblad is bekendgemaakt (PB C 278, blz. 26) en die betrekking had op de steunregeling
bedoeld in legge n° 488/92, conversione in legge, con modificazioni, del decreto-legge 22 ottobre 1992, n. 415, concernente
rifinanziamento della legge 1 marzo 1986, n. 64, recante disciplina organica dell’intervento straordinario nel Mezzogiorno
(wet nr. 488/92 waarbij wetsbesluit nr. 415 van 22 oktober 1992 inzake de herfinanciering van wet nr. 64 van 1 maart 1986
houdende organieke regeling van de buitengewone interventie in de Mezzogiorno na wijziging in wet is omgezet) van 19 december
1992 (GURI nr. 299 van 21 december 1992, blz. 3, met rectificatie in GURI nr. 301 van 23 december 1992, blz. 40), waarin was
bepaald dat enkel uitgaven vanaf de sluitingsdatum van de inschrijvingsprocedure voorafgaand aan deze waarop de steunaanvraag
betrekking had, voor subsidie in aanmerking kwamen.
Hun vertrouwen werd versterkt door decreet nr. 285/1999 en deliberazione n° 33/6, door de verduidelijkingen van de administratieve
diensten van de regio Sardinië inzake de overeenstemming van de steun met de gemeenschappelijke markt, door het feit dat de
regio Sardinië regelmatig verzoeken tot uitbetaling van steun inwilligde en door de traagheid waarmee de Commissie haar werkzaamheden
uitvoerde zonder de uitbetaling van de steun op te schorten.
SF Turistico Immobiliare beklemtoont dat aan dit vertrouwen niet wordt afgedaan door het feit dat decreet nr. 285/1999 en
deliberazione n° 33/6 niet bij de Commissie zijn aangemeld. Het zou volgens SF Turistico Immobiliare inderdaad te ver gaan
om van de begunstigden te verlangen dat zij aan de regio Sardinië het formele bewijs vragen dat elke maatregel die van invloed
is op de procedure aan de Commissie is meegedeeld, of dat zij na de toekenning van de steun aan de Commissie vragen of elke
latere en eventueel belangrijke handeling wel degelijk bij haar is aangemeld.
De Commissie verzet zich tegen de argumenten van verzoeksters en van interveniëntes.
Uit de rechtspraak volgt dat voor een beroep op het gewettigd vertrouwen aan drie voorwaarden moet zijn voldaan. In de eerste
plaats moet de betrokkene van de gemeenschapsinstanties nauwkeurige, onvoorwaardelijke en overeenstemmende toezeggingen hebben
gekregen, die van bevoegde en betrouwbare bronnen afkomstig zijn. In de tweede plaats moeten deze toezeggingen gegronde verwachtingen
kunnen wekken bij degene tot wie zij zijn gericht. In de derde plaats moeten de gedane toezeggingen met de toepasselijke voorschriften
overeenstemmen (zie arresten Gerecht van 30 juni 2005, Branco/Commissie, T‑347/03, Jurispr. blz. II‑2555, punt 102 en aldaar
aangehaalde rechtspraak; 23 februari 2006, Cementbouw Handel & Industrie/Commissie, T‑282/02, Jurispr. blz. II‑319, punt 77,
en 30 juni 2009, CPEM/Commissie, T‑444/07, Jurispr. blz. II‑2121, punt 126).
Niettemin kan een gewettigd vertrouwen in de rechtmatigheid van staatssteun in beginsel, en behoudens uitzonderlijke omstandigheden,
slechts worden aangevoerd wanneer de steun met inachtneming van de procedure van artikel 88 EG is toegekend. Behoedzame ondernemers
moeten namelijk normaliter in staat zijn zich ervan te vergewissen dat deze procedure is gevolgd (arresten van 20 september
1990, Commissie/Duitsland, punt 232 supra, punt 14, en van 14 januari 1997, Spanje/Commissie, punt 232 supra, punt 51, en
arrest Hof van 20 maart 1997, Alcan Deutschland, C‑24/95, Jurispr. blz. I‑1591, punt 25).
Zoals in de punten 168 en 180 hierboven is opgemerkt, gaf de goedkeuringsbeschikking in casu duidelijk aan dat de goedkeuring
van de Commissie slechts betrekking had op steun voor projecten waarmee na de indiening van de steunaanvraag was begonnen,
zodat de litigieuze steun, die niet aan deze voorwaarde voldeed, niet met inachtneming van de procedure van artikel 88 EG
is toegekend. Overeenkomstig de in het vorige punt aangehaalde rechtspraak, volgt hieruit dat de begunstigden van de litigieuze
steun zich in beginsel niet kunnen beroepen op een gewettigd vertrouwen in de rechtmatigheid van deze steun.
Inderdaad sluit de rechtspraak niet uit dat de ontvangers van onrechtmatig toegekende steun zich in het kader van de terugvorderingsprocedure
kunnen beroepen op uitzonderlijke omstandigheden die hun vertrouwen in de rechtmatigheid van de steun konden rechtvaardigen,
om zich tegen de terugbetaling ervan te verzetten (arrest van 20 september 1990, Commissie/Duitsland, punt 232 supra, punt 16;
arrest Gerecht van 15 september 1998, BFM en EFIM/Commissie, T‑126/96 en T‑127/96, Jurispr. blz. II‑3437, punt 69, en arrest
Fleuren Compost/Commissie, punt 132 supra, punt 136).
Impliciet volgt echter uit de rechtspraak van het Hof (arresten van 20 september 1990, Commissie/Duitsland, punt 232 supra,
punten 13‑16, en Alcan Deutschland, punt 274 supra, punten 24 en 25), en door het Gerecht is meermaals uitdrukkelijk geoordeeld
(arresten Gerecht van 8 juni 1995, Siemens/Commissie, T‑459/93, Jurispr. blz. II‑1675, punten 104 en 105, en 27 januari 1998,
Ladbroke Racing/Commissie, T‑67/94, Jurispr. blz. II‑1, punt 83, en arrest Fleuren Compost/Commissie, punt 132 supra, punt 137),
dat deze begunstigden dergelijke uitzonderlijke omstandigheden op basis van de relevante nationale bepalingen alleen kunnen
aanvoeren in het kader van de terugvorderingsprocedure voor de nationale rechter, die als enige bevoegd is om de omstandigheden
van het geval te beoordelen, eventueel na het Hof prejudiciële uitleggingsvragen te hebben gesteld.
In elk geval kan geen van de omstandigheden die verzoeksters en interveniëntes in casu hebben aangevoerd, grond opleveren
voor de nietigverklaring van de bestreden beschikking.
Ten eerste, voor zover is aangevoerd dat het gestelde gewettigde vertrouwen van de begunstigden is gebaseerd op het bestaan
van de goedkeuringsbeschikking en het feit dat wet nr. 9/1998 zelf reeds alle criteria voor de toekenning van individuele
steun preciseerde, zodat de potentiële begunstigden die aan deze criteria voldeden erop vertrouwden dat zij de steun zouden
ontvangen, volgt uit de vaststellingen in de punten 232 tot en met 234 en punt 168 hierboven dat noch de vaststelling van
wet nr. 9/1998, noch de goedkeuringsbeschikking de zekerheid konden doen ontstaan dat op rechtmatige wijze aanspraak op de
litigieuze steun kon worden gemaakt. Bijgevolg konden deze handelingen bij de begunstigden van de litigieuze steun evenmin
een gewettigd vertrouwen doen ontstaan.
Een andere conclusie volgt ook niet uit punt 189 van het door de regio Sardinië aangevoerde arrest van het Gerecht van 5 juni
2001, ESF Elbe-Stahlwerke Feralpi/Commissie (T‑6/99, Jurispr. blz. II‑1523). Zoals de Commissie terecht heeft opgemerkt, had
zij in de zaak die aanleiding gaf tot dat arrest en anders dan in de onderhavige zaak, de betrokken steun immers uitdrukkelijk
toegestaan bij een beschikking die zij had vastgesteld nadat de betrokken lidstaat de steun naar behoren had aangemeld. Precies
daarom heeft het Gerecht toen geoordeeld dat het vertrouwensbeginsel zich tegen de terugvordering van de betrokken steun bij
de begunstigden verzette, hoewel de Commissie nadien op grond van nieuwe informatie had vastgesteld dat de steun onverenigbaar
was met de gemeenschappelijke markt (arrest ESF Elbe-Stahlwerke Feralpi/Commissie, reeds aangehaald, punten 188 en 189).
Ten tweede moet worden vastgesteld, betreffende de door de Italiaanse autoriteiten gedane toezeggingen, decreet nr. 285/1999,
deliberazione n° 33/6, de verduidelijkingen door de administratieve diensten van de regio Sardinië inzake de overeenstemming
van de steun met de gemeenschappelijke markt en het feit dat de regio Sardinië op regelmatige wijze verzoeken tot uitbetaling
van steun inwilligde, dat het in al deze gevallen om handelingen van nationale autoriteiten gaat. Zij voldoen dus niet aan
de eerste voorwaarde van de in punt 273 hierboven aangehaalde rechtspraak, namelijk dat de gemeenschapsinstanties aan de begunstigden
toezeggingen hebben gedaan, waarop laatstbedoelden vervolgens hebben vertrouwd.
Wat ten derde de gestelde traagheid van de procedure van de Commissie betreft, betoogt de Commissie, afgezien van het in punt 100
hierboven opgemerkte feit dat de duur van de inleidende onderzoeksfase in casu niet als buitensporig lang kan worden aangemerkt,
terecht dat haar schijnbaar stilzitten irrelevant is wanneer een steunregeling niet bij haar is aangemeld (arrest Hof van
11 november 2004, Demesa en Territorio Histórico de Álava/Commissie, C‑183/02 P en C‑187/02 P, Jurispr. blz. I‑10609, punt 52).
Ten vierde kon de beschikking van de Commissie van 12 juli 2000 inzake de in legge n° 488/92 bedoelde steunregeling, die bepaalde
dat de vóór de indiening van de steunaanvraag gedane uitgaven in bepaalde omstandigheden voor subsidie in aanmerking kwamen,
bij de begunstigden van de litigieuze steun evenmin gewettigd vertrouwen doen ontstaan. Dienaangaande dient immers te worden
herinnerd aan het in artikel 87, lid 1, EG neergelegde algemene beginsel dat staatssteun verboden is. Volgens de rechtspraak
dienen afwijkingen van dit verbod eng te worden uitgelegd (arrest Fleuren Compost/Commissie, punt 132 supra, punt 75). Hieruit
volgt dat een beschikking om geen bezwaar te maken tegen een steunregeling enkel betrekking heeft op de daadwerkelijke toekenning
van onder die regeling vallende steun en bijgevolg bij de potentiële begunstigden van vergelijkbare toekomstige steunmaatregelen
geen gewettigd vertrouwen in de verenigbaarheid van de betrokken steun met de gemeenschappelijke markt kan doen ontstaan (zie
in die zin arrest Gerecht van 2 december 2008, Nuova Agricast en Cofra/Commissie, T‑362/05 en T‑363/05, niet gepubliceerd
in de Jurisprudentie, punt 80).
Bijgevolg moet het middel inzake schending van het vertrouwensbeginsel worden afgewezen.

Schending van de bepalingen inzake de-minimissteun
Interveniëntes en SF Turistico Immobiliare betogen dat de Commissie de bepalingen op het gebied van de-minimissteun heeft
geschonden.
In dit verband stellen interveniëntes dat de Commissie de regio Sardinië enkel had mogen verplichten tot terugvordering van
het gedeelte van de verleende steun boven het plafond van 200 000 EUR, bepaald in artikel 2 van verordening (EG) nr. 1998/2006
van de Commissie van 15 december 2006 betreffende de toepassing van de artikelen 87 [EG] en 88 [EG] op de-minimissteun (PB
L 379, blz. 5), of althans het gedeelte van de steun boven het in artikel 2 van verordening nr. 69/2001 bepaalde plafond van
100 000 EUR.
SF Turistico Immobiliare voegt eraan toe dat de Commissie, door uit te sluiten dat vóór de indiening van de steunaanvraag
gedane uitgaven als uitgaven op grond van de‑minimissteun kunnen worden aangemerkt, geen rekening heeft gehouden met de uitzonderlijke
situatie in de regio Sardinië, die het gevolg is van de overlapping van tegenstrijdige bepalingen, die een verschillende oorsprong
hebben en die de steun in de toerismesector beogen te reguleren.
Zij stelt dat de‑minimissteun is vrijgesteld van de aanmeldingsplicht, dat deze „elke vorm van overheidssteun” betreft en
niet afdoet aan de mogelijkheid om voor hetzelfde project nog andere steun te ontvangen. De Commissie legt de woorden „project
in zijn geheel” te formalistisch uit, op basis van de eerste uitgave die in de bij de aanvraag gevoegde berekening is aangegeven.
De Commissie wijst deze argumenten van de hand.
Vooraf moet worden vastgesteld welk van de diverse opeenvolgende instrumenten op het gebied van de‑minimissteun ratione temporis
van toepassing was op de feiten van het onderhavige geding. Op deze materie waren immers achtereenvolgens de mededeling van
de Commissie inzake de‑minimissteun (PB 1996, C 68, blz. 9), verordening nr. 69/2001 en verordening nr. 1998/2006 van toepassing.
Overeenkomstig punt 5, derde volzin, van de considerans van verordening nr. 69/2001 en punt 10 van de considerans van verordening
nr. 1998/2006, wordt de‑minimissteun geacht te zijn verleend op het tijdstip waarop de begunstigde een wettelijke aanspraak
op de steun verkrijgt op grond van het toepasselijke nationale recht. In dit verband zij opgemerkt dat uit de verschillende
tabellen in de brief van de regio Sardinië van 14 april 2003 volgt dat de steunaanvragen met betrekking tot de litigieuze
steun tussen 20 januari en 31 maart 2001 zijn ingediend. Hieruit vloeit voort dat deze steun niet vóór april 2001 kan zijn
toegekend. Krachtens artikel 4, lid 1, van verordening nr. 69/2001 is deze verordening op 2 februari 2001, de twintigste dag
na de publicatie ervan in het Publicatieblad (13 januari 2001), in werking getreden. In casu moeten dus de bepalingen van
verordening nr. 69/2001 inzake de‑minimissteun worden toegepast.
Wat vervolgens de inhoud van de bepalingen in kwestie betreft, bepaalt artikel 2 van verordening nr. 69/2001, met het opschrift
„de‑minimissteun”:
„1.      Steunmaatregelen worden geacht niet aan alle criteria van artikel 87, lid 1, van het Verdrag te voldoen, en vallen derhalve
niet onder de aanmeldingsverplichting van artikel 88, lid 3, van het Verdrag, indien zij aan de in de leden 2 en 3 vastgestelde
voorwaarden voldoen.
2.      Het totale bedrag van de de‑minimissteun die is verleend aan één onderneming, mag niet hoger zijn dan 100 000 EUR over een
periode van drie jaar. Dit plafond is van toepassing ongeacht de vorm van de steun en ongeacht het daarmee beoogde doel.
[...]”
Punt 5, vierde volzin, van de considerans van verordening nr. 69/2001 bepaalt overigens dat „[d]e de‑minimisregel [...] de
mogelijkheid onverlet [laat] dat ondernemingen voor hetzelfde project ook staatssteun ontvangen die door de Commissie is goedgekeurd
of binnen het toepassingsgebied van een groepsvrijstellingsverordening valt”.
Tot slot bevat de bestreden beschikking in casu de volgende passages inzake de toepassing van de de‑minimisregel.
Punt 68 van de bestreden beschikking luidt:
„[D]e Commissie [kan] de argumenten van de Italiaanse autoriteiten betreffende de de-minimisregel niet aanvaarden, omdat de
de‑minimisregel niet kan worden ingeroepen voor het omzeilen van de in de richtsnoeren [van 1998] vervatte verplichting dat,
om te voldoen aan het beginsel van stimulerend effect, de aanvraag moet zijn ingediend voordat met de uitvoering van een project
wordt begonnen. De te beschouwen som moet betrekking hebben op het project in zijn geheel, en niet slechts op het gedeelte
dat is toegekend vóór de steunaanvraag. De Commissie wijst de suggestie van de hand dat zij de initiële werkzaamheden in aanmerking
zou moeten nemen krachtens de de-minimisregel en ze daardoor buiten de werkingssfeer van de richtsnoeren [van 1998] zou moeten
plaatsen. [...]”
In punt 73 van de bestreden beschikking verklaart de Commissie het volgende:
„[De] vaststelling van onverenigbaarheid [van de op grond van deliberazione n° 33/6 verleende steun] geldt voor de volledige
steun die is toegekend voor projecten waarvan de subsidiabele kosten waren gemaakt voordat een steunaanvraag was ingediend,
op basis van de uitvoeringsmaatregelen die van kracht waren op het tijdstip dat de aanvraag werd ingediend, steun die groter
is dan de de-minimissteun waarvoor de begunstigde in aanmerking had kunnen komen op het betreffende tijdstip, berekend in
overeenstemming met artikel 2 van verordening (EG) nr. 69/2001.”
Uit deze twee punten, in onderlinge samenhang gelezen, volgt dat de Commissie de toepassing van de de‑minimisregel op de litigieuze
steun niet a priori heeft willen uitsluiten. In dit verband zij eraan herinnerd dat de Commissie zich in de bestreden beschikking
slechts heeft uitgesproken over de steunregeling, zoals bij deliberazione n° 33/6 gewijzigd. De bestreden beschikking sluit
dus geenszins uit dat de de‑minimisregel kan worden toegepast voor bepaalde individuele steunmaatregelen die op grond van
deze regeling zijn verleend.
De Commissie heeft daarentegen geoordeeld dat de regel slechts kon worden toegepast indien het totale bedrag van de steun
die voor een bepaald project is ontvangen, onder het voor de betrokken onderneming beschikbare de‑minimisplafond bleef, zodat
het niet mogelijk was om het met dit plafond overeenstemmende bedrag gewoon af te trekken van het terug te vorderen steunbedrag,
of om enkel rekening te houden met het bedrag van de werkzaamheden die daadwerkelijk vóór de indiening van de steunaanvraag
zijn verwezenlijkt.
Partijen verschillen dus enkel van mening over de vraag of het voor de toepassing van de de‑minimisregel mogelijk is om de
steun voor een bepaald project op te splitsen, zodat van voornoemde regel gebruik kan worden gemaakt voor het bedrag dat beneden
het toepasselijke plafond ligt, dan wel of de steun voor een bepaald project daarentegen als ondeelbaar moet worden beschouwd,
zodat de de­‑minimisregel niet kan worden toegepast indien het bedrag van de steun dit plafond overstijgt.
Aangezien verordening nr. 69/2001 dienaangaande geen uitdrukkelijke bepalingen bevat, moet deze vraag in het licht van de
doelstelling van de de‑minimisregel worden beoordeeld.
In dit verband zij opgemerkt dat de Commissie, in punt 3.2 van haar mededeling betreffende de communautaire kaderregeling
inzake overheidssteun voor het midden- en kleinbedrijf (PB 1992, C 213, blz. 2), de eerste invoering van de de‑minimisregel
heeft gemotiveerd op grond van het feit dat „niet alle steun merkbare gevolgen heeft voor het handelsverkeer en de mededinging
tussen lidstaten”, wat „met name [geldt] voor steun die in zeer kleine hoeveelheden wordt verstrekt”, en eveneens op grond
van de wens tot „administratieve vereenvoudiging ten behoeve van het MKB”. Daarom „is het gewenst dat steun tot een bepaalde
absolute limiet, waaronder artikel [87], lid 1, [EG] geacht kan worden niet van toepassing te zijn, niet langer van tevoren
bij de Commissie behoeft te worden aangemeld”.
Ook heeft de Commissie zich in de tweede alinea van haar mededeling van 1996 inzake de‑minimissteun (zie punt 290 hierboven)
opnieuw beroepen op de „administratieve vereenvoudiging, zowel voor de lidstaat als voor de diensten van de Commissie – die
haar middelen moet kunnen richten op gevallen van steunverlening die van werkelijk belang zijn op communautair niveau”.
In verordening nr. 69/2001 wordt nergens uitdrukkelijk over de ratio legis van de de‑minimisregel gesproken, maar wordt enkel
het volgende vermeld:
„In het licht van de ervaring van de Commissie kan worden vastgesteld dat steun waarvan het bedrag over een periode van drie
jaar een plafond van 100 000 EUR niet overschrijdt, het handelsverkeer tussen de lidstaten niet ongunstig beïnvloedt en de
mededinging niet vervalst of dreigt te vervalsen, zodat deze steun niet onder artikel 87, lid 1, [EG] valt” (punt 5, eerste
volzin, van de considerans van verordening nr. 69/2001).
Uit deze overwegingen vloeit voort dat de de‑minimisregel ertoe strekt de administratieve procedures te vereenvoudigen, zowel
in het belang van de begunstigden van steun waarvan het bedrag vrij gering is en die de mededinging dus niet kan vervalsen,
als in het belang van de Commissie, die haar middelen moet kunnen richten op gevallen die voor de gemeenschap werkelijk van
belang zijn.
In dit verband moet worden vastgesteld dat aan de verwezenlijking van voornoemde doelstelling niet zou worden bijgedragen
wanneer wordt aanvaard dat steun kan worden opgesplitst en dat de de‑minimisregel op een gedeelte ervan wordt toegepast. Ook
wanneer van het bedrag van de voorgenomen steun ten gunste van een bedrijf, een bedrag ten belope van het de‑minimisplafond
wordt afgetrokken, dient de Commissie immers, voor het bedrag boven dit plafond, nog steeds de verenigbaarheid van de betrokken
steun met de gemeenschappelijke markt te onderzoeken, en dient de betrokken onderneming nog steeds het einde van het onderzoek
af te wachten om te weten of zij de steun kan gebruiken, dan wel of zij, in het geval van onrechtmatige steun, deze steun
moet terugbetalen.
Zoals de Commissie in haar antwoord op een schriftelijke vraag van het Gerecht terecht heeft betoogd, zou het aanvaarden van
een opsplitsing er in de omstandigheden van het onderhavige geding bovendien toe kunnen leiden dat wordt afgestapt van het
beginsel dat steun slechts verenigbaar kan zijn indien er een stimulerend effect bestond, en wel voor het volledige bedrag
van de verleende steun. Wanneer de bedragen die overeenstemmen met de werken die vóór de indiening van de steunaanvraag zijn
uitgevoerd, beneden het plafond van 100 000 EUR liggen en dus niet als staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, EG dienen
te worden aangemerkt, zou dit dan immers tot de conclusie voeren dat vóór de steunaanvraag helemaal geen steun is toegekend.
Bijgevolg zou dit project dan moeten worden geacht pas na de indiening van de steunaanvraag te zijn opgestart, terwijl dit
criterium in werkelijkheid niet is nageleefd.
Een dergelijk resultaat kan de met het toezicht op staatssteun in het algemeen nagestreefde doelstellingen in gevaar brengen,
aangezien het een verzwakking kan inhouden van de bereidheid van de lidstaten en de ondernemingen om zich te houden aan de
verplichting om geen staatssteun te verlenen voordat de Commissie zich over de verenigbaarheid ervan met de gemeenschappelijke
markt heeft kunnen uitspreken. Zelfs indien de kosten van de werken die vóór de indiening van de steunaanvraag zijn uitgevoerd,
boven het plafond van 100 000 EUR liggen, zouden de begunstigden er dan immers zeker van kunnen zijn dat minstens een gedeelte
van de onrechtmatig toegekende steun niet zal worden teruggevorderd. Zoals de Commissie terecht heeft opgemerkt, heeft de
de‑minimisregel evenwel niet tot doel om aan elke onderneming waaraan onrechtmatige steun is verleend, de zekerheid te bieden
dat zij een franchise geniet ten belope van het de‑minimisplafond.
Laatstbedoelde overweging wordt bevestigd door een analyse van het begrip „de‑minimissteun” zelf. Dat begrip geeft immers
aan dat het moet gaan om steun waarvan het bedrag gering is. Dat achteraf de opsplitsing wordt toegestaan van steun die het
in dit verband toepasselijke plafond overstijgt, houdt echter in dat steun waarvan het bedrag ten tijde van de toekenning
niet gering was, toch gedeeltelijk onder de de‑minimisregel zou kunnen vallen.
Het is juist dat de betrokken lidstaat na de terugvordering van het volledige bedrag van de onrechtmatig toegekende steun
in beginsel onmiddellijk nieuwe de‑minimissteun aan de onderneming kan verlenen tot het maximumbedrag van 100 000 EUR. Zoals
de Commissie in haar antwoord op de schriftelijke vraag van het Gerecht heeft benadrukt, is hiervoor evenwel vereist dat de
lidstaat een nieuwe beschikking tot toekenning van overheidsmiddelen vaststelt. De lidstaat blijft op dit punt weliswaar vrij,
zodat het verbod van opsplitsing niet als een louter vormvoorschrift kan worden aangemerkt.
Bijgevolg moet artikel 2, leden 1 en 2, van verordening nr. 69/2001 aldus worden uitgelegd dat de vrijstelling van de aanmeldingsplicht
van artikel 88, lid 3, EG niet kan gelden voor bedragen die deel uitmaken van een steunmaatregel waarvan het totale bedrag
het plafond van 100 000 EUR over een periode van drie jaar overstijgt.
Dat deze restrictieve uitlegging uitdrukkelijk is vermeld in artikel 2, lid 2, tweede alinea, van verordening nr. 1998/2006,
moet dus in elk geval worden opgevat als een verduidelijking en niet als de toevoeging van een nieuwe voorwaarde voor de toepassing
van de de‑minimisregel.
Bijgevolg moet interveniëntes’ argument dat de Commissie de regio Sardinië enkel had mogen verplichten het gedeelte van de
verleende steun terug te vorderen dat hoger was dan het plafond van 200 000 EUR of althans dan het plafond van 100 000 EUR,
worden afgewezen. Ook het argument van SF Turistico Immobiliare dat de Commissie voor de toepassing van de de‑minimisregel
slechts rekening had mogen houden met de kosten die vóór de indiening van de steunaanvraag zijn gemaakt, moet worden afgewezen.
Dit sluit echter niet uit dat in het kader van het onderzoek van elk specifiek geval dat de Italiaanse autoriteiten bij de
terugvordering van de litigieuze steun moeten uitvoeren, kan worden vastgesteld dat bepaalde projecten waarmee vóór de indiening
van de steunaanvraag is begonnen en die krachtens de regeling van wet nr. 9/1998 dus niet voor steun in aanmerking komen,
functioneel onafhankelijk zijn van andere projecten waarmee slechts na de indiening van de steunaanvraag is begonnen en die
op grond van diezelfde regeling dus wel voor steun in aanmerking komen. Het staat echter niet aan het Gerecht om in het kader
van de onderhavige zaken die vraag te beantwoorden.
Derhalve moet het middel inzake schending van de bepalingen inzake de-minimissteun worden afgewezen.
Bijgevolg moeten de beroepen worden verworpen in hun geheel.

Kosten
Volgens artikel 87, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering wordt de in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen,
voor zover dit is gevorderd. Aangezien verzoeksters en interveniëntes in het ongelijk zijn gesteld, dienen zij overeenkomstig
de vordering van de Commissie te worden verwezen in de kosten.
HET GERECHT (Vierde kamer),
rechtdoende, verklaart:
1)
De zaken T‑394/08, T‑408/08, T‑453/08 en T‑454/08 worden gevoegd voor het arrest.
2)
De beroepen worden verworpen.
3)
Verzoeksters dragen de kosten van de Commissie, met uitzondering van de kosten die deze met betrekking tot de interventie
heeft gemaakt, alsook hun eigen kosten.
4)
Interveniëntes in zaak T‑394/08 dragen de kosten die de Commissie met betrekking tot de interventie heeft gemaakt, alsook
hun eigen kosten.
Pelikánová
Jürimäe
Van der Woude
Uitgesproken ter openbare terechtzitting te Luxemburg op 20 september 2011.
ondertekeningen
Inhoud
Voorgeschiedenis van het geding
Bestreden beschikking
Procesverloop
Conclusies van partijen
In rechte
1.  Ontvankelijkheid van bepaalde door interveniëntes in zaak T‑394/08 aangevoerde middelen
2.  Ontvankelijkheid van bepaalde in repliek aangevoerde grieven
Zaak T‑394/08
Zaak T‑408/08
Zaak T‑453/08
Zaak T‑454/08
3.  Ontvankelijkheid van de middelen inzake onrechtmatigheid van de correctiebeschikking
Juridische aard van de correctiebeschikking
Gevolgen in de onderhavige zaak voor de ontvankelijkheid van de middelen inzake de onrechtmatigheid van de correctiebeschikking
4.  Middelen inzake procedurele gebreken
Schending van artikel 88, lid 2, EG en verordening nr. 659/1999
Schending van artikel 9 van verordening nr. 659/1999
Ontoereikend onderzoek
Niet-naleving van de bij verordening nr. 659/1999 bepaalde termijnen
Schending van artikel 254, lid 3, EG en artikel 20, lid 1, van verordening nr. 659/1999
Ontoereikende motivering van de bestreden beschikking
Ontoereikende motivering inzake de schending van het beginsel van de redelijke termijn van de procedure
Ontoereikende motivering van de kwalificatie van de steun als nieuwe onrechtmatige steun
Ontoereikende motivering inzake de onverenigbaarheid van de steun op grond van de regionale ontwikkeling
Ontoereikende motivering van de beoordeling van het stimulerend effect van de litigieuze steun
Ontoereikende motivering van de weigering om de de-minimisregel toe te passen
Ontoereikende motivering van het bevel tot terugvordering
5.  De middelen ten gronde
Ontbreken van een rechtsgrondslag voor de correctiebeschikking
Misbruik van bevoegdheid bij de vaststelling van de correctiebeschikking
Ontbreken van de voorwaarde van voorafgaande aanvraag in de goedkeuringsbeschikking
De steun is ten onrechte als onrechtmatige steun en niet als misbruik van steun gekwalificeerd
Niet-toepasselijkheid van de richtsnoeren van 1998
Toepasselijkheid ratione temporis van de richtsnoeren van 1998
Bepalingen inzake de vorige regeling
Nationale rechtskader
Exceptie van onwettigheid van punt 4.2 van de richtsnoeren van 1998
–  Ontvankelijkheid van de exceptie van onwettigheid
–  Ten gronde
Kennelijk onjuiste beoordeling van het bestaan van een stimulerend effect
De argumenten ontleend aan de bijzondere situatie of het gedrag van de begunstigden van de litigieuze steun
Het argument dat de loutere inwerkingtreding van wet nr. 9/1998 de ondernemingen reeds de zekerheid verschafte dat zij aanspraak
konden maken op de steun
Schending van artikel 87, lid 3, EG
Schending van het onpartijdigheidsbeginsel en het beginsel van bescherming van de mededinging
Schending van het vertrouwensbeginsel
Gewettigd vertrouwen van de regio Sardinië ten tijde van de vaststelling van wet nr. 9/1998, inzake het niet-bestaan van richtsnoeren
Gewettigd vertrouwen van de begunstigden, ontleend aan een eerdere goedkeuringsbeschikking en de omstandigheden van het geval
Schending van de bepalingen inzake de-minimissteun
Kosten
*
Procestaal: Italiaans.