CELEX: 62014CJ0404
Prejudiciële verwijzing
Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken
Bevoegdheid, erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken en inzake ouderlijke verantwoordelijkheid
Verordening (EG) nr. 2201/2003
Artikel 1, lid 1, onder b)
Materiële werkingssfeer
Overeenkomst tot verdeling van de nalatenschap tussen de langstlevende echtgenoot en de door een bewindvoerder vertegenwoordigde minderjarige kinderen
Kwalificatie
Vereiste van rechterlijke goedkeuring van een dergelijke overeenkomst
Maatregel betreffende de ouderlijke verantwoordelijkheid of maatregel betreffende nalatenschappen

Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 1, leden 1, onder b), en 3, onder f), van verordening (EG) nr. 2201/2003 van de Raad van 27 november 2003 betreffende de bevoegdheid en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken en inzake de ouderlijke verantwoordelijkheid, en tot intrekking van verordening (EG) nr. 1347/2000 (
PB L 338, blz. 1
).
Dit verzoek is ingediend in het kader van een procedure die Matoušková, in haar hoedanigheid van executeur, heeft ingeleid om te laten vaststellen welk gerecht bevoegd is tot goedkeuring van de overeenkomst tot verdeling van de nalatenschap, die voor rekening van minderjarige kinderen is gesloten door hun bewindvoerder.
Toepasselijke bepalingen
Unierecht
Verordening nr. 2201/2003
Artikel 1 van deze verordening bepaalt:
„1.   Deze verordening is, ongeacht de aard van het gerecht, van toepassing op burgerlijke zaken betreffende:
[...]
b)
de toekenning, de uitoefening, de overdracht, de beperking of de beëindiging van de ouderlijke verantwoordelijkheid.
2.   De in lid 1, onder b), bedoelde zaken hebben met name betrekking op:
[...];
b)
voogdij, curatele en overeenkomstige rechtsinstituten;
c)
de aanwijzing en de taken van enige persoon of enig lichaam, belast met de zorg voor de persoon of het vermogen van het kind, of die het kind vertegenwoordigt of bijstaat;
[...]
e)
de maatregelen ter bescherming van het kind die verband houden met het beheer of de instandhouding van dan wel de beschikking over het vermogen van het kind.
3.   Deze verordening is niet van toepassing op:
[...]
f)
trusts en erfopvolging;
[...]”
Artikel 2 van deze verordening bepaalt:
„In deze verordening wordt verstaan onder:
[...]
7)
‚ouderlijke verantwoordelijkheid’: alle rechten en verplichtingen die ingevolge een beslissing, van rechtswege of bij een rechtsgeldige overeenkomst aan een natuurlijke persoon of aan een rechtspersoon zijn toegekend met betrekking tot de persoon of het vermogen van een kind. De term omvat onder meer het gezagsrecht en het omgangsrecht;
8)
,persoon die de ouderlijke verantwoordelijkheid draagt’: elke persoon die de ouderlijke verantwoordelijkheid voor een kind draagt;
[...]”
Artikel 8 van deze verordening, getiteld „Algemene bevoegdheid”, bepaalt in lid 1, ervan:
„Ter zake van de ouderlijke verantwoordelijkheid zijn bevoegd de gerechten van de lidstaat op het grondgebied waarvan het kind zijn gewone verblijfplaats heeft op het tijdstip dat de zaak bij het gerecht aanhangig wordt gemaakt.”
Artikel 12 van verordening nr. 2201/2003 luidt als volgt:
„1.   De gerechten van een lidstaat zijn, in de uitoefening van hun bevoegdheid [...] ter zake van een verzoek om echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring van het huwelijk, bevoegd voor elke met dit verzoek samenhangende kwestie inzake de ouderlijke verantwoordelijkheid [...]:
[...]
3.   De gerechten van een lidstaat zijn ook in andere procedures dan die welke in lid 1 worden bedoeld, bevoegd ter zake van de ouderlijke verantwoordelijkheid voor een kind, indien:
a)
het kind een nauwe band met die lidstaat heeft, met name omdat een van de personen die de ouderlijke verantwoordelijkheid dragen, zijn gewone verblijfplaats in die lidstaat heeft of omdat het kind onderdaan van die lidstaat is;
en
b)
hun bevoegdheid op het tijdstip waarop de zaak bij het gerecht aanhangig is gemaakt, uitdrukkelijk dan wel op enige andere ondubbelzinnige wijze is aanvaard door alle partijen bij de procedure en door het belang van het kind wordt gerechtvaardigd.”
Verordening (EU) nr. 650/2012
Overweging 9 van verordening (EU) nr. 650/2012 van het Europees Parlement en de Raad van 4 juli 2012 betreffende de bevoegdheid, het toepasselijke recht, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen en de aanvaarding en de tenuitvoerlegging van authentieke akten op het gebied van erfopvolging, alsmede betreffende de instelling van een Europese erfrechtverklaring (
PB L 201, blz. 107
) luidt als volgt:
„Het toepassingsgebied van deze verordening moet alle burgerrechtelijke aspecten van erfopvolging in de nalatenschap van een overleden persoon omvatten, namelijk elke vorm van overgang en overdracht van goederen, rechten en verplichtingen bij overlijden, ongeacht of het gaat om een onder een uiterste wilsbeschikking vrijwillige overgang en overdracht dan wel om overgang in het geval van erfopvolging bij versterf.”
Artikel 1, lid 2, onder a) en b), van deze verordening bepaalt:
„Deze verordening is niet van toepassing op:
a)
de staat van natuurlijke personen, familierechtelijke betrekkingen en betrekkingen die overeenkomstig het op die betrekkingen toepasselijke recht geacht worden vergelijkbare gevolgen te hebben;
b)
de bekwaamheid van natuurlijke personen, onverminderd artikel 23, lid 2, onder c), en artikel 26;
[...]”
Artikel 23 van deze verordening bepaalt:
„1.   Het krachtens artikel 21 of artikel 22 [van deze verordening] aangewezen recht beheerst de vererving van de gehele nalatenschap.
2.   Dit recht regelt in het bijzonder:
[...]
c)
de bekwaamheid om te erven
[...]”
Artikel 26 van deze verordening, met het opschrift „Materiële geldigheid van uiterste wilsbeschikkingen” bepaalt:
„1.   Voor de toepassing van de artikelen 24 en 25 wordt de materiële geldigheid bepaald door het volgende:
a)
de handelingsbekwaamheid met betrekking tot de uiterste wilsbeschikking;
[...]”
Daar deze verordening overeenkomstig artikel 84 ervan van toepassing is vanaf 17 augustus 2015, is zij ratione temporis niet van toepassing op het hoofdgeding.
Tsjechisch recht
Artikel 179 van het wetboek van rechtsvordering, in de versie ervan die van kracht was ten tijde van de feiten in het hoofdgeding, bepaalt:
„Wanneer de geldigheid van een voor rekening van een minderjarige verrichte rechtshandeling de goedkeuring door een rechter vereist, wordt deze goedkeuring verleend indien dit in het belang is van de minderjarige.”
Ingevolge artikel 28 van het burgerlijk wetboek, dat van kracht was tot en met 31 december 2013, verricht de wettelijke vertegenwoordiger in naam van het kind alle handelingen voor het beheer van zijn goederen. Voor rechtshandelingen waarmee over de goederen wordt beschikt op een wijze die niet onder een dagelijkse gang van zaken valt, is echter goedkeuring van het bevoegde gerecht vereist.
Volgens artikel 36, lid 1, van wet nr. 94/1963 betreffende de familie, dat van kracht was tot en met 31 december 2013, „vertegenwoordigen de ouders het kind in rechtshandelingen waarvoor dit laatste niet volledig handelingsbekwaam is”.
Overeenkomstig artikel 37, lid 1, van deze wet, kan geen van de ouders zijn of haar kind vertegenwoordigen bij rechtshandelingen waarbij conflicten kunnen ontstaan tussen de belangen van de ouder en die van het kind of tussen de belangen van kinderen van dezelfde ouders.
Hoofdgeding en prejudiciële vraag
Bij beslissing van 27 april 2010 heeft de Městský soud v Brně (rechtbank van de stad Brno) de erfrechtprocedure geopend van mevrouw Martinus, die op 8 mei 2009 in Nederland is overleden. In die procedure moest Matoušková, notaris, als executeur aktes in de erfrechtprocedure opstellen. Zij heeft vastgesteld dat de overledene een Tsjechische onderdaan was die op het moment van overlijden woonachtig was in Brno (Tsjechische Republiek). Haar echtgenoot en hun twee minderjarige kinderen (hierna: „erfgenamen”) verbleven in Nederland.
Ter voorkoming van mogelijke belangenconflicten tussen de erfgenamen, heeft de Městský soud v Brně overeenkomstig de Tsjechische bepalingen, een ad hoc bewindvoerder benoemd om de minderjarige kinderen te vertegenwoordigen. De deelnemers aan de procedure hebben verklaard dat in Nederland geen erfrechtprocedure was ingeleid.
Op 14 juli 2011 hebben de erfgenamen een overeenkomst ter verdeling van de nalatenschap gesloten. Bij beslissing van 10 augustus 2011 heeft de Městský soud v Brně de marktwaarde van het vermogen van de overledene, de hoogte van de schulden en de netto waarde van de nalatenschap vastgesteld.
Op 2 augustus 2012 heeft de langstlevende echtgenoot in het kader van de afwikkeling van de nalatenschap door de notaris melding gemaakt van een nieuw feit, te weten dat de overledene op de datum van haar overlijden in werkelijkheid in Nederland woonachtig was en in Tsjechië enkel op een adres stond ingeschreven, hetgeen niet met de realiteit in overeenstemming was. Daarenboven meldde hij dat in Nederland al een erfrechtprocedure was geopend en legde daarvoor een bewijs over, dat was gedateerd op 14 maart 2011.
Matoušková heeft de overeenkomst tot verdeling van de nalatenschap voorgelegd aan de rechter voor bewind‑ en voogdijzaken, omdat twee van de partijen bij deze overeenkomst minderjarige kinderen waren.
Deze rechter heeft het dossier, zonder inhoudelijk uitspraak te doen, teruggezonden naar Matoušková op grond dat de minderjarige kinderen al lange tijd buiten Tsjechië woonden. Hij vermeldde hierbij dat hij zich niet onbevoegd kon verklaren en de zaak evenmin kon doorverwijzen naar de Nejvyšší soud teneinde te laten vaststellen welke rechter relatief bevoegd was.
Onder deze omstandigheden heeft Matoušková zich op 10 juli 2013 rechtstreeks tot de Nejvyšší soud gewend met het verzoek het gerecht aan te wijzen dat relatief bevoegd was voor de goedkeuring van de overeenkomst tot verdeling van de nalatenschap die in het hoofdgeding aan de orde is.
Dit gerecht is van oordeel dat uitlegging van verordening nr. 2201/2003 door het Hof nodig is, omdat de betrokken goedkeuring een maatregel is ter bescherming van de belangen van minderjarigen en binnen de werkingssfeer van deze verordening kan vallen. Een dergelijke maatregel, die wordt vastgesteld in het kader van een erfrechtprocedure, zou echter ook kunnen worden aangemerkt als een maatregel betreffende erfopvolging en als zodanig krachtens artikel 1, lid 3, onder f), van deze verordening, van de werkingssfeer ervan zijn uitgesloten.
Daarop heeft Nejvyšší soud de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vraag:
„Indien een bewindvoerder van een minderjarige voor deze minderjarige een erfovereenkomst sluit, voor de geldigheid waarvan de goedkeuring van een gerecht vereist is, betreft de beslissing van het gerecht dan een materie als bedoeld in artikel 1, lid 1, onder b), dan wel een materie als bedoeld in artikel 1, lid 3, onder f), van verordening nr. 2201/2003 [...]?”
Beantwoording van de prejudiciële vraag
Uit de stukken die aan het Hof zijn overgelegd komt naar voren dat de overeenkomst tussen de betrokken erfgenamen geen akkoord is over een toekomstige nalatenschap, maar een overeenkomst ter verdeling van een reeds opengevallen nalatenschap.
Derhalve wenst de verwijzende rechter met zijn vraag in wezen te vernemen of verordening nr. 2201/2003 aldus moet worden uitgelegd dat de goedkeuring van een overeenkomst tot verdeling van de nalatenschap die voor rekening van minderjarige kinderen is gesloten door een bewindvoerder, een maatregel betreffende de uitoefening van de ouderlijke verantwoordelijkheid in de zin van artikel 1, lid 1, onder b), van deze verordening vormt, die derhalve binnen de werkingssfeer ervan valt, dan wel of een dergelijke procedure een maatregel inzake erfopvolging in de zin van artikel 1, lid 3, onder f), van deze verordening vormt, die van de werkingssfeer ervan is uitgesloten.
Uit de stukken die aan het Hof zijn voorgelegd blijkt dat in het hoofdgeding Matoušková, als gerechtelijk benoemde executeur, de procedure tot goedkeuring van de overeenkomst tot verdeling van de nalatenschap bij de rechter voor bewind‑ en voogdijzaken heeft ingeleid, omdat deze overeenkomst door de bewindvoerder is gesloten uit naam van de minderjarige kinderen, die beperkt handelingsbekwaam zijn en ingevolge het Tsjechische recht alleen rechtshandelingen kunnen verrichten die passend zijn voor hun bij hun leeftijd passende intellectuele en psychologische rijpheid. De overige rechtshandelingen worden voor rekening van de minderjarigen verricht door hun wettelijke vertegenwoordigers.
Zo is de goedkeuring van de overeenkomst tot verdeling van de nalatenschap een maatregel die in het licht van de handelingsbekwaamheid van de minderjarige ter bescherming van het belang van het kind wordt genomen en krachtens het Tsjechische recht vereist is voor bestuurshandelingen betreffende goederen die niet onder het dagelijkse beheer vallen.
Een dergelijke maatregel houdt rechtstreeks verband met de bekwaamheid van natuurlijke personen (zie naar analogie arrest Schneider,
C‑386/12
,
EU:C:2013:633
, punt
) en past naar de aard ervan in het kader van een handeling die tot doel heeft in de behoeften van bescherming en bijstand van minderjarige kinderen te voorzien.
Zoals de advocaat-generaal in punt 41 van haar conclusie heeft opgemerkt, moeten de bekwaamheid en daarmee verband houdende vertegenwoordigingskwesties in beginsel naar eigen maatstaven worden beoordeeld en niet worden beschouwd als niet-opzichzelfstaande, prealabele vragen bij de daarmee verband houdende rechtshandelingen. Vastgesteld moet dus worden dat de benoeming van een bewindvoerder voor de minderjarige kinderen en het toezicht op zijn handelingen dusdanig nauw zijn verbonden, dat het niet passend zou zijn verschillende bevoegdheidsregels toe te passen, die variëren naargelang van de materie van de betrokken rechtshandeling.
Dientengevolge kan het feit dat om de goedkeuring die in het hoofdgeding aan de orde is, is verzocht in het kader van een erfrechtprocedure, niet als bepalend worden beschouwd om deze maatregel onder het erfrecht te doen vallen. Het vereiste van goedkeuring door de rechter voor bewind‑ en voogdijzaken is een rechtstreeks gevolg van de toestand en de bekwaamheid van de minderjarige kinderen en vormt een maatregel ter bescherming van het kind betreffende het beheer, de instandhouding van of de beschikking over zijn vermogen in het kader van de uitoefening van de ouderlijke verantwoordelijkheid in de zin van artikel 1, leden 1, onder b), en 2, onder e), van verordening nr. 2201/2003.
Een dergelijke uitlegging wordt gestaafd door het rapport van P. Lagarde over het Verdrag van 's-Gravenhage van 1996 inzake de bevoegdheid, het toepasselijke recht, de erkenning, de tenuitvoerlegging en de samenwerking op het gebied van ouderlijke verantwoordelijkheid en maatregelen ter bescherming van kinderen, dat wat de materiële werkingssfeer op het gebied van ouderlijke verantwoordelijkheid betreft overeenstemt met verordening nr. 2201/2003. In dit rapport wordt weliswaar uiteengezet dat nalatenschappen in beginsel van dit verdrag moeten worden uitgesloten, maar wordt tevens benadrukt dat, wanneer de wet die het erfrecht regelt voorziet in de tussenkomst van de wettelijke vertegenwoordiger van het kind dat erfgenaam is, deze vertegenwoordiger moet worden benoemd ingevolge de regels van dat verdrag, omdat een dergelijke situatie binnen het gebied van de ouderlijke verantwoordelijkheid valt.
Deze uitlegging vindt tevens steun in verordening nr. 650/2012, die ratione temporis niet van toepassing is op het hoofdgeding en volgens overweging 9 ervan, is vastgesteld met het doel alle burgerrechtelijke aspecten van erfopvolging in de nalatenschap van een overleden persoon te omvatten en waarvan artikel 1, lid 2, onder b), de bekwaamheid van natuurlijke personen van de werkingssfeer ervan uitsluit. Deze verordening beheerst namelijk alleen de aspecten die specifiek verband houden met de bekwaamheid om te erven, krachtens artikel 23, lid 2, onder c), van deze verordening, alsmede de handelingsbekwaamheid met betrekking tot de uiterste wilsbeschikking overeenkomstig artikel 26, lid 1, onder a), van deze verordening.
Daarenboven is deze uitlegging inzake de werkingssfeer van de verordeningen nr. 2201/2003 en nr. 650/2012 in overeenstemming met de rechtspraak van het Hof, waarin wordt beoogd elke overlapping tussen de in die teksten vervatte rechtsregels en elk rechtsvacuüm te vermijden (zie overeenkomstig arrest Nickel & Goeldner Spedition,
C‑157/13
,
EU:C:2014:2145
, punt
en aldaar aangehaalde rechtspraak).
In het onderhavige geval blijkt uit de verwijzingsbeslissing dat de Nejvyšší soud zich tevens heeft afgevraagd of het belang van het kind niet in het gedrang komt door de verdeling van het erfrechtelijke beslissingsproces tussen twee verschillende lidstaten, met enerzijds die waar de erfrechtprocedure is geopend en anderzijds die waar het kind zijn gewone verblijfplaats heeft, zoals bedoeld in artikel 8, lid 1, van verordening nr. 2201/2003.
In dat verband moet worden opgemerkt dat volgens artikel 12, lid 3, van verordening nr. 2201/2003, de gerechten van een lidstaat ook in andere procedures dan die welke in lid 1 worden bedoeld, bevoegd zijn ter zake van de ouderlijke verantwoordelijkheid voor een kind, indien ten eerste het kind een nauwe band met die lidstaat heeft, met name omdat een van de personen die de ouderlijke verantwoordelijkheid dragen, zijn gewone verblijfplaats in die lidstaat heeft of omdat het kind onderdaan van die lidstaat is, en ten tweede hun bevoegdheid op het tijdstip waarop de zaak bij het gerecht aanhangig is gemaakt, uitdrukkelijk dan wel op enige andere ondubbelzinnige wijze is aanvaard door alle partijen bij de procedure en door het belang van het kind wordt gerechtvaardigd.
In het hoofdgeding kan, zoals de Commissie betoogt, de bevoegdheid van het gerecht dat op erfrechtelijk gebied is verzocht om goedkeuring van de overeenkomst tot verdeling van de nalatenschap, ofschoon dit gerecht niet het gerecht is van de gewone verblijfplaats van het kind, worden gebaseerd op artikel 12, lid 3, van verordening nr. 2201/2003, voor zover aan de bovenstaande voorwaarden is voldaan.
Gelet op het voorgaande moet op de gestelde vraag worden geantwoord dat verordening nr. 2201/2003 aldus moet worden uitgelegd dat de goedkeuring van een overeenkomst tot verdeling van de nalatenschap die voor rekening van minderjarige kinderen is gesloten door de bewindvoerder, een maatregel betreffende de uitoefening van de ouderlijke verantwoordelijkheid in de zin van artikel 1, lid 1, onder b), van deze verordening vormt, die derhalve binnen de werkingssfeer ervan valt, en geen maatregel inzake erfopvolging in de zin van artikel 1, lid 3, onder f), van deze verordening, die van de werkingssfeer ervan is uitgesloten.
Kosten
Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de verwijzende rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.

Het Hof (Derde kamer) verklaart voor recht:

Verordening (EG) nr. 2201/2003 van de Raad van 27 november 2003 betreffende de bevoegdheid en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken en inzake de ouderlijke verantwoordelijkheid, en tot intrekking van verordening (EG) nr. 1347/2000, moet aldus worden uitgelegd dat de goedkeuring van een overeenkomst tot verdeling van de nalatenschap die voor rekening van minderjarige kinderen is gesloten door de bewindvoerder, een maatregel betreffende de uitoefening van de ouderlijke verantwoordelijkheid in de zin van artikel 1, lid 1, onder b), van deze verordening vormt, die derhalve binnen de werkingssfeer ervan valt, en geen maatregel inzake erfopvolging in de zin van artikel 1, lid 3, onder f), van deze verordening, die van de werkingssfeer ervan is uitgesloten.

ondertekeningen
(
*
)   Procestaal: Tsjechisch.