CELEX: 62011CJ0011
Rinviju għal deċiżjoni preliminari
Trasport bl-ajru
Regolament (KE) Nru 261/2004
Artikoli 6 u 7
Titjira b’konnessjoni(jiet)
Osservazzjoni ta’ dewmien fil-wasla fid-destinazzjoni finali
Żmien ta’ dewmien ugwali għal jew iktar minn tliet sigħat
Dritt tal-passiġġieri għal kumpens

Motivi tas-sentenza
1. It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikoli 6 u 7 tar-Regolament (KE) Nru 261/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-11 ta’ Frar 2004, li jistabbilixxi regoli komuni dwar il-kumpens u l-assistenza għal passiġġieri fil-każ li ma jitħallewx jitilgħu u ta’ kanċellazzjoni jew dewmien twil ta’ titjiriet, u li jħassar ir-Regolament (KEE) Nru 295/91 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 8, p. 10).
2. Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ kawża bejn il-kumpannija Air France SA (iktar ’il quddiem “Air France”) u H.-G. u L.-T. Folkerts, peress li din tal-aħħar kellha prenotazzjoni sabiex tmur minn Bremen (il-Ġermanja) sa Asunción (il-Paragwaj), b’konnessjoni f’Pariġi (Franza) u f’São Paulo (il-Brażil), dwar il-kumpens għad-danni li hija tallega li sofriet b’riżultat tad-dewmien li bih hija waslet fid-destinazzjoni finali tagħha.
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt internazzjonali
3. Il-Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli għat-Trasport Internazzjonali bl-Ajru (Konvenzjoni ta’ Montreal), konkluża f’Montreal fit-28 ta’ Mejju 1999, ġiet iffirmata mill-Komunità Ewropea fid-9 ta’ Diċembru 1999 u approvata f’isimha permezz tad-Deċiżjoni tal-Kunsill 2001/539/KE, tal-5 ta’ April 2001 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 5, p. 491).
4. L-Artikoli 17 sa 37 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jifformaw il-Kapitolu III tagħha, li huwa intitolat “Ir-Responsabbiltà tat-trasportatur u l-estent tal-kumpens għad-danni”.
5. L-Artikolu 19 ta’ din il-konvenzjoni, intitolat “Dewmien”, jiddisponi:
“It-trasportatur huwa responsabbli għal dannu kkaġunat minn dewmien fit-trasport bl-ajru tal-passiġġieri, il-bagaliji jew il-merkanzija. Madanakollu, it-trasportatur m’għandux ikun responsabbli għad-danni kkawżati bid-dewmien jekk jidher illi t-trasport u s-servjenti u l-aġenti tiegħu ħadu l-miżuri kollha li setgħu jintalbu raġjonevolment sabiex jevitaw id-dannu jew li kien impossibbli għalihom li jieħdu dawn il-miżuri.”
6. L-Artikolu 22(1) tal-imsemmija konvenzjoni jillimita r-responsabbiltà tat-trasportatur, meta din tirriżulta minn dannu subit minn passiġġieri b’riżultat ta’ dewmien, għas-somma ta’ 4 150 drittijiet speċjali tal-ġbid għal kull passiġġier.
Id-dritt tal-Unjoni
7. Il-premessi 1 sa 4 u 15 tar-Regolament Nru 261/2004 jipprovdu:
“(1) Azzjoni mil-Komunitá fil-qasam ta’ transport permezz ta’ l-ajru għandha jkollha l-iskop, fost affarijiet oħrajn, li tassigura livell ogħli ta’ protezzjoni għall-passiġġieri. ’Il fuq minn dan, konsiderazzjoni sħiħa għandha tiġi meħuda tal-ħtiġijiet ta’ protezzjoni tal-konsumatur b’mod ġenerali.
(2) Il-fatt li ma jitħallewx jitilgħu u l-kanċellazzjoni jew dewmien twil ta’ titjiriet jistgħu jikkawżaw problemi serji u inkonvenjenza għall-passiġġieri.
(3) Filwaqt li r-Regolament tal-Konsill (KEE) Nru 295/91 ta’ l-4 ta’ Frar 1991 li jistabbilixxi regoli komuni għal sistema ta’ kumpens għal meta ma jitħallewx jitilgħu f’trasport permezz ta’ l-ajru skedat [(Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 1, p. 306)] ħoloq protezzjoni bażika għal passiġġieri, in-numru ta’ passiġġieri li ma tħallewx jitilgħu kontra l-volontá tagħhom tibqa’ għolja wisq, bħalma tibqa’ dik affettwata minn kanċellazzjonijiet mingħajr notifika minn qabel u dik affettwata minn dewmien twal.
(4) Il-Komunitá għandha għalhekk togħla [tgħolli] l-istandards ta’ protezzjoni stabbiliti minn dak ir-Regolament kemm biex issaħħaħ id-drittijiet ta’ passiġġieri u biex tassigura li trasportaturi ta’ l-ajru jaħdmu taħt kondizzjonijiet armonizzati f’suq illiberalizzat.
[…]
(15) Ċirkostanzi straordinarji għandhom jiġu meqjusin li jeżistu fejn l-impatt ta’ deċiżjoni dwar il-ġestjoni tat-traffiku ta’ l-ajru fir-rigward ta’ inġenju ta’ l-ajru partikolari fuq ġurnata partikolari tikkawża dewmien twil, dewmien ta’ matul il-lejl, jew il-kanċellazzjoni ta’ titjira waħda jew aktar titjiriet ta’ dak l-inġenju ta’ l-ajru, anki jekk il-miżuri raġonevoli kollha ttieħdu mil-trasportatur ta’ l-ajru in kwistjoni biex jiġu evitati id-dewmien jew kanċellazzjonijiet.”
8. L-Artikolu 1(1) tar-Regolament Nru 261/2004, intitolat “Soġġett” jiddisponi:
“Dan ir-Regolament jistabbilixxi, taħt il-kondizzjonijiet speċifikati hawnhekk, drittijiet minimi għal passiġġieri meta:
(a) ma jitħallewx jitilgħu kontra l-volontá tagħhom;
(b) it-titjira tagħhom hi kkanċellata;
(ċ) it-titjira tagħhom hi mdewma.”
9. Skont l-Artikolu 2 tar-Regolament Nru 261/2004, intitolat “Definizzjonijiet”:
“Għall-iskopijiet ta’ dan ir-Regolament:
[…]
h) ‘destinazzjoni finali’ ifisser id-destinazzjoni fuq il-biljett ippreżentat fil-post taċ-check-in jew, fil-każ ta’ titjiriet konnessi direttament, id-destinazzjoni ta’ l-aħħar titjira; titjiriet konnessi alternattivi li qegħdin għad-dispożizzjoni m’għandhomx jiġu meħudin in konsiderazzjoni jekk il-ħin oriġinali tal-wasla hu mħares;
[…]”
10. L-Artikolu 5 tar-Regolament Nru 261/2004 intitolat “Kanċellazzjoni” jipprovdi:
“1. Fil-każ ta’ kanċellazzjoni ta’ titjira, il-passiġġieri in kwistjoni għandhom:
(a) jiġu offruti assistenza mil-trasportatur ta’ l-ajru li jopera skond l-Artikolu 8; u
(b) jiġu offruti assistenza mil-trasportatur ta’ l-ajru li jopera skond l-Artikolu 9(1)(a) u 9(2), kif ukoll, fil-każ ta’ għemil ta’ rotta differenti meta l-ħin tat-tluq raġonevolment mistenni tat-titjira ġdida hu mill-inqas il-ġurnata wara t-tluq kif kien ippjanat għat-titjira kkanċellata, l-assistenza speċifikata fl-Artikolu 9(1)(b) u 9(1)(ċ); u
(ċ) jkollhom id-dritt għal kumpens mil-trasportatur ta’ l-ajru li jopera skond l-Artikolu 7, kemm-il darba:
(i) huma informati bil-kanċellazzjoni mill-inqas ġimgħatejn qabel il-ħin tat-tluq skedat; jew
(ii) huma informati bil-kanċellazzjoni bejn ġimgħatejn u sebat ijiem qabel il-ħin tat-tluq skedat u huma offruti rotta differenti, li tħallihom jitilqu mhux aktar minn sagħtejn qabel il-ħin tat-tluq skedat u jaslu fid-destinazzjoni finali tagħhom inqas minn erba’ sigħat wara l-ħin tal-wasla skedat; jew
(iii)	huma informati bil-kanċellazzjoni inqas minn sebat ijiem qabel il-ħin tat-tluq skedat u huma offruti rotta differenti, li tħallihom jitilqu mhux aktar minn siegħa qabel il-ħin tat-tluq skedat u jaslu fid-destinazzjoni finali tagħhom inqas minn sagħtejn wara l-ħin tal-wasla skedat.
[…]
3. Trasportatur ta’ l-ajru li jopera m’għandux ikun obbligat iħallas kumpens skond l-Artikolu 7, jekk jista’ juri li l-kanċellazzjoni hi kkawżata minn ċirkostanzi staordinarji li ma setgħux jiġu evitati anki jekk il-miżuri raġonevoli kollha ġew meħudin.
[…]”
11. L-Artikolu 6 tar-Regolament Nru 261/2004, intitolat “Dewmien”, jipprovdi dan li ġej:
“Meta trasportatur ta’ l-ajru li jopera jistenna b’mod raġonevoli li titjira tiġi mdewma lil hin mil-ħin tat-tluq tagħha skedat:
(a) għal sagħtejn jew aktar, fil-każ ta’ titjiriet ta’ 1500 kilometru jew inqas; jew
(b) għal tlett sigħat jew aktar, fil-każ tat-tijiriet intra-Komunitarji kollha ta’ aktar minn 1500 kilometru u għat-titjiriet oħrajn kollha bejn 1500 u 3500 kilometru; jew
(ċ) għal erba’ sigħat jew aktar, fil-każ tat-titjiriet kollha li ma jaqawx taħt (a) jew (b),
passiġġieri għandhom jiġu offruti mil-trasportatur ta’ l-ajru li jopera:
(i) l-assistenza speċifikata fl-Artikolu 9(1)(a) u 9(2); u
(ii) meta l-ħin tat-tluq raġonevolment mistenni hu mill-inqas il-ġurnata wara l-ħin tat-tluq li kien imħabbar qabel, l-assistenza speċifikata fl-Artikolu 9(1)(b) u 9(1)(ċ); u
(iii)	meta d-dewmien hu ta’ mill-inqas ħames sigħat, l-assistenza speċifikata fl-Artikolu 8(1)(a).
2. Fi kwalunkwe każ, l-assistenza għandha tiġi offruta fil-limiti tal-ħin stabbiliti hawn fuq fir-rigward ta’ kull parentesi ta’ distanza.”
12. L-Artikolu 7 tar-Regolament Nru 261/2004, intitolat “Dritt għall-kumpens” jiddisponi:
“1. Fejn referenza hi magħmula għal dan l-Artikolu, passiġġieri għandhom jirċievu kumpens li jammonta għal:
(a) EUR 250 għat-titjiriet kollha ta’ 1500 kilometru jew inqas;
(b) EUR 400 għat-titjiriet intra-Komunitarji kollha ta’ aktar minn 1500 kilometru, u għat-titjiriet oħrajn kollha bejn 1500 u 3500 kilomentru:
(ċ) EUR 600 għat-titjiriet kollha li ma jaqawx taħt (a) jew (b).
Fid-determinazzjoni tad-distanza, il-bażi għandha tkun l-aħħar destinazzjoni ġo liema l-fatt li l-persuna ma tħallietx titla’ jew il-kanċellazzjoni ser iddewwem il-wasla tal-passiġġier wara l-ħin skedat.
2. Meta passiġġieri huma offruti possibiliá oħra biex jaslu fid-destinazzjoni finali tagħhom fuq titjira alternattiva skond l-Artikolu 8, il-ħin tal-wasla ta’ liema ma taqbiżx il-ħin tal-wasla skedat tat-titjira rreġistrata oriġinarjament
(a) b’sagħtejn, fir-rigward tat-titjiriet kollha ta’ 1500 kilometru jew inqas; jew
(b) b’tlett sigħat, fir-rigward tat-tijiriet intra-Komunitarji kollha ta’ aktar minn 1500 kilometru u għat-titjiriet oħrajn kollha bejn 1500 u 3500 kilometru; jew
(ċ) b’erba’ sigħat, fir-rigward tat-titjiriet kollha li ma jaqawx taħt (a) jew (b),
il-trasportatur ta’ l-ajru li jopera jista’ jnaqqas il-kumpens previst fil-paragrafu 1 bi 50 %.
[…]”
13. L-Artikolu 8 tar-Regolament Nru 261/2004, intitolat “Dritt għar-rimbors jew rotta differenti” jipprovdi dan li ġej:
“1. Fejn referenza hi magħmula għal dan l-Artikolu, passiġġieri għandhom jiġu offruti l-għażla bejn:
(a) –	rimbors fi żmien sebat ijiem, permezz tal-mezzi previsti fl-Artikolu 7(3), tal-prezz sħiħ tal-biljett bil-prezz b’liema ġie mixtri, għall-parti jew partijiet tal-vjaġġ li ma ġewx magħmulin, u għall-parti jew partijiet li diġá ġew magħmulin jekk it-titjira m’għadhiex qed taqdi kwalunkwe skop fir-rigward tal-pjan ta’ vjaġġ oriġinali tal-passiġġier, flimkien ma’, meta rilevanti,
– titjira lura għall-ewwel punt ta’ tluq, ma’ l-ewwel opportunitá;
(b) rotta differenti, taħt kondizzjonijiet tat-trasport paragunabbli, għad-destinazzjoni finali tagħhom ma’ l-ewwel opportunitá; jew
(ċ) rotta differenti, taħt kondizzjonijiet tat-trasport paragunabbli, għad-destinazzjoni finali tagħhom f’data aktar tard skond il-konvenjenza tal-passiġġier, soġġett għall-postijiet li qegħdin għad-dispożizzjoni.
[…]”
14. L-Artikolu 9 tar-Regolament Nru 261/2004, intitolat “Id-dritt li ħsieb tal-passiġġieri jiġi meħud” jipprovdi dan li ġej:
“1. Fejn referenza hi magħmula għal dan l-Artikolu, passiġġieri għandhom jiġu offruti mingħajr ħlas:
(a) ikliet u ħwejjeġ oħra ta’ xorb u ta’ ikel b’konnessjoni raġonevoli mal-ħin li għandhom jistennew;
(b) akkomodazzjoni f’lukanda f’każijiet:
– fejn isir meħtieġ li joqogħdu għal lejl waħda jew aktar, jew
– fejn isir meħtieġ li l-passiġġier ikollu joqgħod għal żmien addizzjonali għal dak maħsub minnu;
(ċ) trasport bejn l-ajruport u l-post ta’ l-akkomodazzjoni (il-lukanda jew post ieħor).
2. Barra minn dan, passiġġieri għandhom jiġu offruti mingħajr ħlas żewġ sejħiet bit-telefon, telex jew messaġġi bil-fax, jew e-mails.
3. Fl-applikazzjoni ta’ dan l-Artikolu, il-trasportatur ta’ l-ajru li jopera għandu jagħti attenzjoni partikolari għall-ħtiġijiet ta’ persuni li għandhom mobbilitá mnaqqsa u kwalunkwe persuni li qegħdin magħhom, kif ukoll għall-ħtiġijiet ta’ tfal li qegħdin waħedhom.”
15. L-Artikolu 13 tar-Regolament Nru 261/2004, intitolat “Dritt għal rimedju”, jipprovdi:
“F’każijiet fejn trasportatur ta’ l-ajru li jopera jħallas kumpens jew jilħaq l-obbligazzjonijiet oħra li għandu d-dmir iwettaq taħt dan ir-Regolament, l-ebda dispożizzjoni ta’ dan ir-Regolament ma jista’ jiġi interpretat li jirrestrinġi d-dritt tiegħu li jfittex kumpens minn kwalunkwe persuna, inklużi partijiet terzi, skond il-liġi applikabbli. Partikolarment, dan ir-Regolament m’għandu bl-ebda mod jirrestrinġi d-dritt tal-trasportatur ta’ l-ajru li jopera biex ifittex rimbors minn operatur tat-tour jew persuna oħra ma’ liema l-trasportatur ta’ l-ajru li jopera għandu kuntratt. B’mod simili, l-ebda dispożizzjoni ta’ dan ir-Regolament ma tista’ tiġi interpretata li tirrestrinġi d-dritt ta’ operatur tat-tour jew ta’ parti terza, barra minn passiġġier, ma’ liema trasportatur ta’ l-ajru li jopera għandu kuntratt, biex ifittex rimbors jew kumpens mil-trasportatur ta’ l-ajru li jopera skond il-liġijiet applikabbli rilevanti.”
Il-fatti tal-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
16. L.-T. Folkerts kellha prenotazzjoni sabiex tmur minn Bremen sa Asunción, b’konnessjoni f’Pariġi u f’São Paulo.
17. Skont il-pjan oriġinali skedat, l-ajruplan ta’ L.-T. Folkerts kellu jitlaq minn Bremen fis-16 ta’ Mejju 2006 fis-6:30 ta’ filgħodu u jasal Asunción, id-destinazzjoni finali tagħha, l-istess ġurnata fil-23:30 ta’ billejl.
18. It-titjira minn Bremen lejn Pariġi, operata mill-kumpannija Air France, ittardjat fit-tluq u l-ajruplan telaq biss ftit qabel id-disgħa ta’ filgħodu, jiġifieri b’dewmien ta’ madwar sagħtejn u nofs meta mqabbel mal-ħin tat-tluq skedat. L.-T. Folkerts, li, fit-tluq minn Bremen, kienet diġà mgħammra bil-karti tal-imbark tagħha għall-vjaġġ kollu, waslet Pariġi biss wara t-tluq tal-ajruplan tal-kumpannija Air France li kellha tassigura l-konnessjoni għal São Paulo. Air France ttrasferiet il-prenotazzjoni ta’ L.-T. Folkerts fuq titjira sussegwenti lejn São Paulo. Minħabba l-wasla tardiva tagħha f’São Paulo, L.-T. Folkerts tilfet il-konnessjoni tagħha għal Asunción skedata mill-bidu. B’hekk hija waslet f’Asunción biss fis-17 ta’ Mejju 2006 fl-10:30 ta’ filgħodu, jiġifieri b’dewmien ta’ ħdax-il siegħa meta mqabbel mal-ħin tal-wasla skedat inizjalment.
19. Fl-ewwel istanza, u wara fl-appell, il-kumpannija Air France ġiet ikkundannata tħallas id-danni lil L.-T. Folkerts, li jinkludu, b’mod partikolari, somma ta’ EUR 600 taħt l-Artikolu 7(1)(ċ) tar-Regolament Nru 261/2004.
20. Air France ppreżentat appell fuq punt ta’ liġi quddiem il-Bundesgerichtshof.
21. Il-qorti tar-rinviju kkunsidrat li d-destin tal-imsemmi appell jiddependi fuq jekk L.-T. Folkerts għandhiex, kontra Air France, dritt għal kumpens b’applikazzjoni tal-Artikolu 7 tar-Regolament Nru 261/2004.
22. Il-qorti tar-rinviju tqis, fil-fatt, li L.-T. Folkerts għandha dritt għal kumpens sa EUR 600 biss jekk il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (sentenza tad-19 ta’ Novembru 2009, Sturgeon et , C-402/07 u C-432/07, Ġabra p. I-10923) — li rrikonoxxiet lill-passiġġier dritt għal kumpens b’applikazzjoni tal-Artikolu 7(1) tar-Regolament Nru 261/2004 anki f’każ ta’ dewmien twil — japplika wkoll f’każ fejn ma kienx hemm dewmien meta mqabbel mal-ħin tat-tluq skedat, fis-sens tal-Artikolu 6(1) ta’ dan ir-regolament, iżda fejn madankollu d-destinazzjoni finali ntlaħqet b’dewmien ugwali għal jew iktar minn tliet sigħat meta mqabbel mal-ħin tal-wasla inizjali skedat.
23. Għalhekk, skont il-qorti tar-rinviju, il-kwistjoni dwar jekk id-dritt għal kumpens invokat mill-konvenuta huwiex fondat jiddependi mill-punt jekk huwiex possibbli li wieħed jirrikorri għall-Artikolu 7(1) tar-Regolament Nru 261/2004 anki jekk ma kien hemm ebda dewmien fis-sens tal-Artikolu 6(1) ta’ dan l-istess regolament. Fil-fatt, skont il-Bundesgerichtshof, il-motivazzjoni tas-sentenza Sturgeon et , iċċitata iktar ’il fuq, ma tippermettix li jiġi ddeterminat jekk hija biss l-importanza tad-dewmien ikkonstatat mal-wasla fid-destinazzjoni finali li hija determinanti sabiex jitnissel dritt għal kumpens b’applikazzjoni tal-Artikolu 7(1) tar-Regolament Nru 261/2004 jew inkella jekk dritt għal kumpens minħabba dan id-dewmien jippreżumix, barra minn hekk, li l-kundizzjonijiet ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 6(1) ta’ dan ir-regolament jiġu sodisfatti, jiġifieri li t-titjira inkwistjoni diġà kellha dewmien fit-tluq fi proporzjonijiet li jeċċedu l-limiti definiti minn din id-dispożizzjoni.
24. Huwa f’dan il-kuntest li l-Bundesgerichtshof iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1) Passaġġier ta’ titjira għandu d-dritt għal kumpens skont l-Artikolu 7 [tar-Regolament Nru 261/2004] f’każ ta’ dewmien fit-tluq iqsar mil-limiti stabbiliti fl-Artikolu 6(1) [ta’ dan] ir-regolament, iżda ta’ wasla fid-destinazzjoni finali b’dewmien ta’ għall-inqas tliet sigħat iktar mill-ħin tal-wasla skedat?
2) F’każ ta’ risposta negattiva għall-ewwel domanda:
Sabiex jiġi ddeterminat jekk kienx hemm dewmien, skont l-Artikolu 6(1) tar-Regolament [Nru 261/2004], f’każ ta’ titjira li tinvolvi diversi waqfiet, għandu jsir riferiment għall-waqfiet individwali jew għad-distanza sad-destinazzjoni finali?”
Fuq id-domandi preliminari
Fuq l-ewwel domanda
25. Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi essenzjalment, jekk l-Artikolu 7 tar-Regolament Nru 261/2004 għandux jiġi interpretat fis-sens li kumpens huwa dovut, fuq il-bażi tal-imsemmi Artikolu, lill-passiġġier ta’ titjira b’konnessjonijiet li kellha dewmien fit-tluq iqsar mil-limiti stabbiliti fl-Artikolu 6(1) tal-imsemmi regolament, iżda li waslet fid-destinazzjoni finali tagħha b’dewmien ugwali għal jew iktar minn tliet sigħat mill-ħin tal-wasla skedat.
26. Fl-ewwel lok, għandu jitfakkar li r-Regolament Nru 261/2004 għandu bħala għan, kif jirriżulta mill-Artikolu 1(1) tiegħu, li jingħataw drittijiet minimi lill-passiġġieri bl-ajru meta dawn tal-aħħar jiffaċċjaw tliet tipi ta’ sitwazzjonijiet distinti, jiġifieri fil-każ li ma jitħallewx jitilgħu kontra l-volontá tagħhom, it-titjira tagħhom tiġi kkanċellata u, fl-aħħar, it-titjira tagħhom tiġi mdewma.
27. Issa, mill-Artikolu 2 tar-Regolament Nru 261/2004 iddedikat għad-dikjarazzjoni tad-definizzjonijiet ta’ portata trażversali, jirriżulta li, kuntrarjament għall-każ li ma jitħallewx jitilgħu u li t-titjira tagħhom tiġi kkanċellata, id-dewmien ta’ titjira ma huwa suġġett, min-naħa tiegħu, ta’ ebda definizzjoni fl-imsemmi artikolu.
28. Barra minn hekk, għandu jiġi kkonstatat li r-Regolament Nru 261/2004 jikkunsidra żewġ sitwazzjonijiet differenti ta’ dewmien ta’ titjira.
29. Minn naħa, f’ċerti kuntesti, bħal dak ta’ dewmien ta’ titjira previst fl-Artikolu 6 tar-Regolament Nru 261/2004, l-imsemmi regolament jagħmel riferiment biss għal dewmien ta’ titjira meta mqabbel mal-ħin tat-tluq skedat.
30. Min-naħa l-oħra, f’kuntesti oħra, ir-Regolament Nru 261/2004 jittratta s-sitwazzjoni ta’ dewmien ta’ titjira kkonstatat mal-wasla fid-destinazzjoni finali. Għalhekk, fl-Artikolu 5(1)(ċ)(iii) tar-Regolament Nru 261/2004, il-leġiżlatur tal-Unjoni jiġbed konsegwenzi ġuridiċi mill-fatt li l-passiġġieri li t-titjira tagħhom ġiet ikkanċellata u li lilhom it-trasportatur bl-ajru jipproponi rotta differenti, jaslu fid-destinazzjoni finali tagħhom b’ċertu dewmien meta mqabbel mal-ħin tal-wasla skedat tat-titjira kkanċellata.
31. F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li r-riferiment, fir-Regolament Nru 261/2004, għal sitwazzjonijiet differenti ta’ dewmien huwa kompatibbli mal-Artikolu 19 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, li jagħmel parti integrali tal-ordni ġuridiku tal-Unjoni (ara s-sentenzi tal-10 ta’ Jannar 2006, IATA u ELFAA, C-344/04, Ġabra p. I-403, punt 36 kif ukoll tas-6 ta’ Mejju 2010, Walz, C-63/09, Ġabra p. I-4239, punti 19 u 20). Fil-fatt, dan l-artikolu jagħmel riferiment għall-kunċett ta’ “dewmien fit-trasport bl-ajru tal-passiġġieri” mingħajr ma jippreċiża f’liema stadju ta’ dan it-trasport għandu jiġi kkonstatat id-dewmien inkwistjoni.
32. Fit-tieni lok, għandu jitfakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li, meta jgħaddu minn dewmien twil, jiġifieri żmien ugwali għal jew iktar minn tliet sigħat, il-passiġġieri tat-titjiriet imdewma għandhom, bħall-passiġġieri li t-titjira inizjali tagħhom ġiet ikkanċellata u li għalihom it-trasportatur bl-ajru ma huwiex f’pożizzjoni li jipproponi rotta differenti fil-kundizzjonijiet previsti fl-Artikolu 5(1)(ċ)(iii) tar-Regolament Nru 261/2004, dritt għal kumpens fuq il-bażi tal-Artikolu 7 tar-Regolament Nru 261/2004, minħabba li huma għaddew minn telf ta’ ħin irriversibbli u, għalhekk, minn skumdità simili (ara s-sentenzi Sturgeon et , iċċitata iktar ’il fuq, punti 60 u 61, kif ukoll tat-23 ta’ Ottubru 2012, Nelson et , C-581/10 u C-629/10, punti 34 u 40).
33. Filwaqt li din l-inkonvenjenza timmaterjalizza, għal dak li jikkonċerna t-titjiriet imdewma, mal-wasla fid-destinazzjoni finali, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li dewmien għandu jkun evalwat, għall-finijiet tal-kumpens previst fl-Artikolu 7 tar-Regolament Nru 261/2004, fid-dawl tal-ħin tal-wasla skedat f’din id-destinazzjoni (ara s-sentenzi ċċitati iktar ’il fuq Sturgeon et , punt 61, kif ukoll Nelson et , punt 40).
34. Issa, il-kunċett ta’ “destinazzjoni finali” huwa ddefinit fl-Artikolu 2(h) tar-Regolament Nru 261/2004 bħala d-destinazzjoni msemmija fuq il-biljett ippreżentat fil-post taċ-check-in jew, fil-każ ta’ titjiriet b’konnessjonijiet, id-destinazzjoni tal-aħħar titjira.
35. Minn dan jirriżulta li, fil-każ ta’ titjira b’konnessjonijiet diretti, għall-finijiet tal-kumpens fil-forma ta’ somma f’daqqa previst fl-Artikolu 7 tar-Regolament Nru 261/2004, jgħodd biss id-dewmien ikkonstatat meta mqabbel mal-ħin tal-wasla skedat fid-destinazzjoni finali, mifhum bħala d-destinazzjoni tal-aħħar titjira li ttieħdet mill-passiġġier ikkonċernat.
36. Fit-tielet lok, l-Artikolu 6 tar-Regolament Nru 261/2004, li jirreferi għad-dewmien ta’ titjira meta mqabbel mal-ħin tat-tluq skedat, huwa intiż, skont il-kliem tiegħu stess, biss sabiex jiġu stabbiliti l-kundizzjonijiet li jiftħu dritt għall-għajnuna u ta’ teħid ta’ responsabbiltà, previsti, rispettivament, fl-Artikoli 8 u 9 tal-imsemmi regolament.
37. Minn dan jirriżulta li l-kumpens fil-forma ta’ somma f’daqqa li għalih għandu dritt passiġġier, taħt l-Artikolu 7 tar-Regolament Nru 261/2004, meta t-titjira tiegħu tilħaq id-destinazzjoni finali tagħha b’dewmien ta’ tliet sigħat jew iktar meta mqabbel mal-ħin tal-wasla skedat, ma huwiex suġġett għall-osservanza tal-kundizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 6 ta’ dan ir-regolament.
38. Bħala riżultat, iċ-ċirkustanza li titjira bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma ġietx affettwata b’dewmien, meta mqabbel mal-ħin tat-tluq skedat, li jeċċedi l-limiti stabbiliti fl-Artikolu 6 tar-Regolament Nru 261/2004, ma għandhiex impatt fuq l-obbligu tal-kumpanniji tal-ajru li jħallsu kumpens lill-passiġġieri ta’ din it-titjira, peress li dawn tal-aħħar ġew affettwati b’dewmien mal-wasla fid-destinazzjoni finali, ta’ żmien ugwali għal jew iktar minn tliet sigħat.
39. Is-soluzzjoni kuntrarja tkun tikkostitwixxi differenza fit-trattament mhux ġustifikata sa fejn din tkun titratta b’mod differenti lill-passiġġieri ta’ titjiriet li jgħaddu minn dewmien mal-wasla fid-destinazzjoni finali tagħhom ugwali għal jew iktar minn tliet sigħat meta mqabbel mal-ħin tat-tluq skedat, skont jekk id-dewmien tat-titjira tagħhom fil-konfront tal-ħin tat-tluq skedat ikunx qabeż, jew le, il-limiti ddikjarati fl-Artikolu 6 tar-Regolament Nru 261/2004, u dan minkejja li l-iskumdità tagħhom marbuta ma’ telf ta’ ħin irriversibbli hija identika.
40. Fir-raba’ lok, waqt is-seduta ġiet evokata, b’mod partikolari mill-Kummissjoni Ewropea, ċerta data statistika dwar, minn naħa, il-parti sostanzjali ta’ titjiriet b’konnessjonijiet fit-trasport tal-passiġġieri fl-ispazju tal-ajru Ewropew u, min-naħa oħra, in-natura rikorrenti tad-dewmien, ta’ żmien ugwali għal jew iktar minn tliet sigħat, ikkonstatati mal-wasla fid-destinazzjoni finali, li jaffettwaw titjiriet bħal dawn u attribwibbli lil konnessjonijiet mitlufa mill-passiġġieri kkonċernati.
41. F’dan ir-rigward, huwa veru li l-obbligu li jiġu kkompensati l-passiġġieri tat-titjiriet inkwistjoni skont il-metodi ta’ kumpens fil-forma ta’ somma f’daqqa previsti fl-Artikolu 7 tar-Regolament Nru 261/2004 iwassal għal konsegwenzi finanzjarji onerużi għat-trasportaturi tal-ajru (ara, f’dan is-sens, is-sentenza Nelson et , iċċitata iktar ’il fuq, punt 76).
42. Madankollu, għandu jiġi enfasizzat, minn naħa, li dawn il-konsegwenzi finanzjarji ma jistgħux jitqiesu bħala sproporzjonati meta mqabbla mal-għan ta’ protezzjoni għolja għall-passiġġieri tal-ajru (sentenza Nelson et , iċċitata iktar ’il fuq, punt 76) u, min-naħa l-oħra, li l-limitu reali tal-imsemmija konsegwenzi finanzjarji jista’ jittaffa fid-dawl tat-tliet elementi segwenti.
43. L-ewwel nett, għandu jitfakkar li t-trasportaturi tal-ajru ma humiex obbligati jħallsu l-imsemmi kumpens jekk ikunu f’pożizzjoni li juru li l-kanċellazzjoni jew id-dewmien twil huma dovuti għal ċirkustanzi straordinarji li ma setgħux jiġu evitati minkejja li ttieħdu l-miżuri kollha raġonevoli, jiġifieri ċirkustanzi li fuqhom it-trasportatur tal-ajru ma għandux kontroll effettiv (sentenzi tat-22 ta’ Diċembru 2008, Wallentin-Hermann, C-549/07, Ġabra p. I-11061, punt 34, kif ukoll Nelson et , iċċitata iktar ’il fuq, punt 79).
44. Sussegwentement, għandu jiġi rrilevat li l-obbligi imposti bir-Regolament Nru 261/2004 huma bla ħsara għall-fatt li dawn it-trasportaturi jitolbu kumpens mingħand kull persuna li kkawżat id-dewmien, inklużi terzi, kif stipulat fl-Artikolu 13 ta’ dan ir-regolament (sentenza Nelson et , iċċitata iktar ’il fuq, punt 80).
45. Barra minn hekk, l-ammont tal-kumpens, iffissat għal EUR 250, EUR 400 u EUR 600 skont id-distanza tat-titjiriet ikkonċernati jista’ jerġa jitnaqqas bin-nofs, skont l-Artikolu 7(2)(ċ) tar-Regolament Nru 261/2004, meta d-dewmien jibqa’, għal titjira li ma taqax taħt l-Artikolu 7(2)(a) u (b) tar-Regolament imsemmi, taħt l-erba’ sigħat (sentenzi ċċitati iktar ’il fuq Sturgeon et , punt 63, kif ukoll Nelson et , punt 78).
46. Fl-aħħar, u f’kull każ, mill-ġurisprudenza jirriżulta li l-importanza li jgawdi minnha l-għan tal-protezzjoni tal-konsumaturi, inklużi, konsegwentement, il-passiġġieri tal-ajru, jista’ jiġġustifika l-konsegwenzi ekonomiċi negattivi, anki kunsiderevoli, għal ċerti operaturi ekonomiċi (sentenza Nelson et , iċċitata iktar ’il fuq, punt 81 u l-ġurisprudenza ċċitata).
47. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet imsemmija iktar ’il fuq, hemm lok li r-risposta għall-ewwel domanda preliminari tkun li l-Artikolu 7 tar-Regolament Nru 261/2004 għandu jiġi interpretat fis-sens li kumpens huwa dovut, fuq il-bażi tal-imsemmi artikolu, lill-passiġġier ta’ titjira b’konnessjoni li kellu dewmien fit-tluq iqsar mil-limiti stabbiliti fl-Artikolu 6(1) tal-imsemmi regolament, iżda li wasal fid-destinazzjoni finali tiegħu b’dewmien ugwali għal jew iktar minn tliet sigħat mill-ħin tal-wasla skedat, minħabba li l-imsemmi kumpens ma huwiex suġġett għall-eżistenza ta’ dewmien fit-tluq u, konsegwentement, għall-osservanza tal-kundizzjonijiet iddikjarati fl-imsemmi Artikolu 6.
Fuq it-tieni domanda
48. Fid-dawl tar-risposta pożittiva mogħtija għall-ewwel domanda preliminari, ma hemmx lok li tingħata risposta għat-tieni domanda.
Fuq l-ispejjeż
49. Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Parti operattiva
Għal dawn il-motivi, il-Qorti tal-Ġustizzja (Awla Manja) taqta’ u tiddeċiedi:
L-Artikolu 7 tar-Regolament (KE) Nru 261/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-11 ta’ Frar 2004, li jistabbilixxi regoli komuni dwar il-kumpens u l-assistenza għal passiġġieri fil-każ li ma jitħallewx jitilgħu u ta’ kanċellazzjoni jew dewmien twil ta’ titjiriet, u li jħassar ir-Regolament (KEE) Nru 295/91, għandu jiġi interpretat fis-sens li kumpens huwa dovut, fuq il-bażi tal-imsemmi artikolu, lill-passiġġier ta’ titjira b’konnessjoni li kellu dewmien fit-tluq iqsar mil-limiti stabbiliti fl-Artikolu 6(1) tal-imsemmi regolament, iżda li wasal fid-destinazzjoni finali tiegħu b’dewmien ugwali għal jew iktar minn tliet sigħat mill-ħin tal-wasla skedat, minħabba li l-imsemmi kumpens ma huwiex suġġett għall-eżistenza ta’ dewmien fit-tluq u, konsegwentement, għall-osservanza tal-kundizzjonijiet iddikjarati fl-imsemmi Artikolu 6.