CELEX: 62008TJ0394
Κρατικές ενισχύσεις
Ενισχύσεις υπέρ του ξενοδοχειακού κλάδου στην Περιφέρεια Σαρδηνίας
Απόφαση κηρύσσουσα τις ενισχύσεις εν μέρει συμβατές και εν μέρει ασύμβατες προς την κοινή αγορά και διατάσσουσα την ανάκτησή τους
Νέες ενισχύσεις
Υποχρέωση αιτιολογήσεως
Προστασία της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης
Παροχή κινήτρου
Κανόνας de minimis

και όχι με την έναρξη νέας έρευνας. Έτσι, η απόφαση περί διορθώσεως είναι παράνομη, πράγμα που έχει ως συνέπεια ότι
βαρύνονται με έλλειψη νομιμότητας και τα μέτρα που θεσπίσθηκαν μεταγενεστέρως.
Η Επιτροπή αντικρούει τα επιχειρήματα αυτά.
Όπως προκύπτει από τις διαπιστώσεις που εκτίθενται στις σκέψεις 69 έως 72 ανωτέρω, καίτοι είναι αληθές ότι τα νομοθετικά κείμενα
που διέπουν τη διαδικασία στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων δεν προβλέπουν ρητώς απόφαση περί διορθώσεως μιας εκκρεμούς διαδικασίας,
η έκδοση μιας τέτοιας αποφάσεως είναι δυνατή οσάκις η Επιτροπή αντιλαμβάνεται, μετά την έκδοση μιας αποφάσεως περί κινήσεως
επίσημης διαδικασίας έρευνας, ότι η τελευταία αυτή απόφαση στηρίζεται είτε σε ελλιπή πραγματικά περιστατικά είτε σε εσφαλμένο
νομικό χαρακτηρισμό των εν λόγω πραγματικών περιστατικών. Όπως διαπιστώθηκε στις σκέψεις 73 και 74 ανωτέρω, δεδομένου ότι
μια τέτοια απόφαση περί διορθώσεως εκδίδεται μετά την απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας και ότι αποτελεί, μαζί με την
τελευταία, μια τροποποιημένη απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η ως άνω απόφαση περί διορθώσεως
έχει την ίδια νομική φύση με την απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας.
Επομένως, εν προκειμένω, η απόφαση περί διορθώσεως μπορούσε να στηριχθεί στο άρθρο 88, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, ΕΚ και
στο άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 659/1999, όπως κάθε απόφαση περί κινήσεως της επίσημης διαδικασίας έρευνας, καθώς
και στις αρχές της οικονομίας της διαδικασίας και της χρηστής διοικήσεως, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που εκτίθενται στη σκέψη
72 ανωτέρω.
Κατά συνέπεια, πρέπει να απορριφθεί ο λόγος ακυρώσεως που στηρίζεται σε έλλειψη νομικής βάσεως της αποφάσεως περί διορθώσεως.

Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται σε κατάχρηση εξουσίας κατά την έκδοση της αποφάσεως περί διορθώσεως
Η SF Turistico Immobiliare προβάλλει ότι η Επιτροπή, εκδίδοντας την απόφαση περί διορθώσεως, χρησιμοποίησε ένα «τέχνασμα μη
προβλεπόμενο από τη νομοθεσία» προκειμένου να παρατείνει υπέρμετρα την επίσημη διαδικασία έρευνας που κινήθηκε το 2004, ώστε
να επανορθώσει τις δικές της παραλείψεις. Κατά την SF Turistico Immobiliare, ακριβώς προκειμένου να καταστεί δυνατή η ανάκτηση
των καταβληθεισών ενισχύσεων, η Επιτροπή χαρακτήρισε ως παράνομες τις ενισχύσεις που είχε αρχικώς χαρακτηρίσει ως καταχρηστικές.
Η Επιτροπή αντικρούει τα ως άνω επιχειρήματα.
Πρώτον, στο μέτρο που η SF Turistico Immobiliare προβάλλει ότι η επίσημη διαδικασία έρευνας παρατάθηκε υπέρμετρα, πρέπει να
υπομνηστεί ότι, καίτοι η διάρκεια της επίσημης διαδικασίας έρευνας δίδει ενδεχομένως την εντύπωση ότι ήταν μεγάλη εν προκειμένω,
ωστόσο, η Επιτροπή, εν πάση περιπτώσει, δεν δεσμευόταν, όπως επισημάνθηκε στη σκέψη 101 ανωτέρω, από την προθεσμία που προβλέπεται
στο άρθρο 7, παράγραφος 6, του κανονισμού 659/1999.
Δεύτερον, όπως διαπιστώθηκε στις σκέψεις 157 έως 159 ανωτέρω, η απόφαση περί διορθώσεως στηρίχθηκε στο άρθρο 88, παράγραφος
2, πρώτο εδάφιο, ΕΚ και στο άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 659/1999, οπότε ουδόλως πρόκειται, όπως εντούτοις υποστηρίζει
η SF Turistico Immobiliare, περί «τεχνάσματος μη προβλεπομένου από τη νομοθεσία».
Τρίτον, η έκδοση της αποφάσεως περί διορθώσεως δεν μπορούσε να έχει ως σκοπό το να καταστεί δυνατή η ανάκτηση των καταβληθεισών
ενισχύσεων, όπως προβάλλει η SF Turistico Immobiliare. Συγκεκριμένα, εφόσον το άρθρο 16, δεύτερη περίοδος, του κανονισμού
659/1999 παραπέμπει, μεταξύ άλλων, στο άρθρο 14 του ίδιου κανονισμού, οι ενισχύσεις που χορηγήθηκαν καταχρηστικώς πρέπει να
ανακτώνται όπως οι παράνομες ενισχύσεις, σε περίπτωση που η Επιτροπή διαπιστώσει ότι οι ενισχύσεις αυτές δεν είναι συμβατές
προς την κοινή αγορά. Συνεπώς, η μεταβολή της νομικής εκτιμήσεως που επήλθε με την απόφαση περί διορθώσεως ουδόλως ήταν αναγκαία
προκειμένου να καταστεί δυνατή η έκδοση αποφάσεως περί ανακτήσεως.
Κατά συνέπεια, πρέπει να απορριφθεί ο λόγος ακυρώσεως που στηρίζεται σε κατάχρηση εξουσίας.

Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται στο ότι η απόφαση περί εγκρίσεως δεν έκανε μνεία της προϋποθέσεως υποβολής προγενέστερης
αιτήσεως
Οι παρεμβαίνουσες προβάλλουν ότι η απόφαση περί εγκρίσεως δεν κάνει μνεία της προϋποθέσεως ότι η υποβολή της αιτήσεως για
τη χορήγηση ενισχύσεως έπρεπε να προηγείται της ενάρξεως των εργασιών. Επομένως, η Επιτροπή ενέκρινε, με την ως άνω απόφαση,
ένα καθεστώς ενισχύσεων που δεν εμπόδιζε τους επιχειρηματίες, οι οποίοι είχαν αρχίσει την εκτέλεση των εργασιών πριν από την
υποβολή αιτήσεως για τη λήψη ενισχύσεως, να λάβουν τις προβλεπόμενες από το ως άνω καθεστώς ενισχύσεις. Ενεργώντας κατ’ αυτόν
τον τρόπο, η Επιτροπή αναγνώρισε ότι οι ως άνω ενισχύσεις είχαν ως συνέπεια την παροχή κινήτρου και ότι αυτές ήσαν αναγκαίες.
Επομένως, η προσβαλλόμενη απόφαση στηρίζεται επί της εσφαλμένης διαπιστώσεως περί παραβάσεως μιας προϋποθέσεως η οποία, στην
πραγματικότητα, δεν υφίστατο.
Η Επιτροπή αμφισβητεί το επιχείρημα αυτό.
Ο ως άνω λόγος ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί. Συγκεκριμένα, στο τμήμα της αποφάσεως περί εγκρίσεως που είναι αφιερωμένο στην
περιγραφή του εγκριθέντος καθεστώτος ενισχύσεων, η Επιτροπή τόνισε απερίφραστα ότι «[ο]ι επιχειρήσεις οφείλουν να υποβάλουν
αίτηση για τη λήψη χρηματοδοτήσεως πριν από την έναρξη της εκτελέσεως των επενδυτικών σχεδίων».
Είναι αληθές ότι το αντίγραφο της αποφάσεως περί εγκρίσεως, το οποίο προσαρτάται ως παράρτημα A.2 του δικογράφου της προσφυγής
στην υπόθεση T‑394/08, έχει αναπαραχθεί κατά τρόπον ώστε να μην είναι ευδιάκριτη η επίμαχη μνεία, η οποία βρίσκεται στην αρχή
της δεύτερης σελίδας του εν λόγω εγγράφου. Ωστόσο, το αντίγραφο που επισύναψε η Επιτροπή ως παράρτημα του υπομνήματος αντικρούσεως
στην υπόθεση T‑408/08 καταδεικνύει ότι η επίμαχη μνεία όντως υπήρχε στο εν λόγω έγγραφο. Εξάλλου, τόσο από την προ της ασκήσεως
της προσφυγής διαδικασία μεταξύ της Επιτροπής και της Περιφέρειας Σαρδηνίας όσο και από τη συμπεριφορά της τελευταίας ενώπιον
του Γενικού Δικαστηρίου προκύπτει ότι η ενδιαφερομένη είχε επίγνωση της προϋποθέσεως σχετικά με την υποβολή αιτήσεως για τη
χορήγηση ενισχύσεως πριν από την έναρξη των εργασιών. Συγκεκριμένα, όπως ορθώς υπογραμμίζει η Επιτροπή, η Περιφέρεια Σαρδηνίας
ουδέποτε αμφισβήτησε, ούτε στο πλαίσιο της αλληλογραφίας της με την Επιτροπή ούτε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, ότι είχε
αναλάβει τη δέσμευση να χορηγεί ενίσχυση μόνο σε σχέδια των οποίων η εκτέλεση άρχισε μετά την υποβολή της αιτήσεως για τη
χορήγηση ενισχύσεως.
Επομένως, η προσβαλλόμενη απόφαση ουδόλως στηρίζεται, όπως εντούτοις ισχυρίζονται οι παρεμβαίνουσες, επί της διαπιστώσεως
περί παραβάσεως μιας ανύπαρκτης στην πραγματικότητα προϋποθέσεως. Κατά συνέπεια, πρέπει να απορριφθεί ο λόγος ακυρώσεως τον
οποίο προέβαλαν οι παρεμβαίνουσες.

Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται στο ότι οι ενισχύσεις χαρακτηρίσθηκαν εσφαλμένως ως παράνομες και όχι ως καταχρηστικώς
εφαρμοσθείσες.
Η Περιφέρεια Σαρδηνίας, οι παρεμβαίνουσες και η SF Turistico Immobiliare προβάλλουν ότι η Επιτροπή, με την απόφαση περί διορθώσεως
και με την προσβαλλόμενη απόφαση, χαρακτήρισε εσφαλμένως τις εν λόγω ενισχύσεις ως παράνομες ενισχύσεις, και όχι ως καταχρηστικώς
εφαρμοσθείσες, στηριζόμενη στην κρίση ότι οι εν λόγω ενισχύσεις συνιστούσαν μεταβολές υφιστάμενων ενισχύσεων, κατά την έννοια
του άρθρου 1, στοιχεία γ΄ και στ΄, του κανονισμού 659/1999. Πάντως, στην πραγματικότητα οι επίμαχες ενισχύσεις θα πρέπει να
χαρακτηρισθούν ως υφιστάμενες ενισχύσεις οι οποίες, εντούτοις, εφαρμόσθηκαν κατά παράβαση των λεπτομερών κανόνων που θεσπίστηκαν
με τις διατάξεις οι οποίες τις ενέκριναν.
Οι παρεμβαίνουσες προσθέτουν ότι, εν προκειμένω, η ενίσχυση δεν μεταβλήθηκε, καθόσον η προϋπόθεση ότι η αίτηση για τη λήψη
ενισχύσεως έπρεπε να προηγείται της ενάρξεως των εργασιών δεν προβλεπόταν στον νόμο 9/1998 ούτε στην απόφαση περί εγκρίσεως.
Εν πάση περιπτώσει, μεταβολή υφιστάμενης ενισχύσεως υπάρχει μόνο στην περίπτωση που η μεταβολή επηρεάζει το αρχικό καθεστώς
ενισχύσεων ως προς την ουσία του, αυτή καθαυτή. Πάντως, εν προκειμένω, η μεταβολή μπορεί να χαρακτηρισθεί μόνον ως επουσιώδης.
Η Επιτροπή αμφισβητεί τα επιχειρήματα αυτά.
Προκειμένου να καταστεί δυνατός ο χαρακτηρισμός των επίδικων ενισχύσεων, πρέπει να υπομνηστούν, ευθύς εξαρχής, οι ακόλουθοι
ορισμοί, που περιέχονται στο άρθρο 1 του κανονισμού 659/1999:
«Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού, νοούνται ως:
[…]
β)      “υφιστάμενη ενίσχυση”:
[…]
ii)      κάθε εγκεκριμένη ενίσχυση, δηλαδή τα καθεστώτα ενισχύσεων και οι ατομικές ενισχύσεις που έχουν εγκριθεί από την Επιτροπή ή
από το Συμβούλιο·
[…]
γ)      “νέα ενίσχυση”: κάθε ενίσχυση, δηλαδή τα καθεστώτα ενισχύσεων και οι ατομικές ενισχύσεις, οι οποίες δεν αποτελούν υφιστάμενη
ενίσχυση, καθώς και οι μεταβολές υφιστάμενων ενισχύσεων·
[…]
στ)       “παράνομη ενίσχυση”: νέα ενίσχυση η οποία εφαρμόζεται κατά παράβαση του άρθρου [88], παράγραφος 3, [ΕΚ]·
ζ)      “κατάχρηση ενίσχυσης”: ενίσχυση η οποία χρησιμοποιείται από τον δικαιούχο κατά παράβαση [της αποφάσεως περί εγκρίσεως]·
[…]».
Πρώτον, από τις ως άνω διατάξεις προκύπτει ότι, καίτοι οι ενισχύσεις που χορηγήθηκαν στο πλαίσιο του αρχικού καθεστώτος ενισχύσεων,
όπως αυτό εγκρίθηκε με την απόφαση περί εγκρίσεως, πρέπει να θεωρηθούν ως υφιστάμενες ενισχύσεις, κατά την έννοια του άρθρου
1, στοιχείο β΄, του κανονισμού 659/1999, οι ενισχύσεις που χορηγήθηκαν δυνάμει νομικής βάσεως ουσιωδώς διαφορετικής από το
καθεστώς ενισχύσεων το οποίο εγκρίθηκε με την απόφαση περί εγκρίσεως πρέπει να θεωρηθούν ως νέες ενισχύσεις, κατά την έννοια
του άρθρου 1, στοιχείο γ΄, του ίδιου κανονισμού.
H οριοθέτηση αυτή συνάδει προς την προγενέστερη της εκδόσεως του κανονισμού 659/1999 νομολογία, κατά την οποία τα μέτρα που
αποσκοπούν στη θέσπιση ή στη μεταβολή ενισχύσεων συνιστούν νέες ενισχύσεις (αποφάσεις του Δικαστηρίου της 9ης Οκτωβρίου 1984,
91/83 και 127/83, Heineken Brouwerijen, Συλλογή 1984, σ. 3435, σκέψεις 17 και 18, και της 9ης Αυγούστου 1994, C-44/93, Namur-Les
assurances du crédit, Συλλογή 1994, σ. I‑3829, σκέψη 13· απόφαση του Πρωτοδικείου της 28ης Νοεμβρίου 2008, T‑254/00, T‑270/00
και T‑277/00, Hôtel Cipriani κατά Επιτροπής, Συλλογή 2008, σ. II‑3269, σκέψη 358). Ειδικότερα, όταν η μεταβολή επηρεάζει την
ίδια την ουσία του αρχικού καθεστώτος, μετατρέπεται το καθεστώς αυτό σε νέο καθεστώς ενισχύσεων. Αντιθέτως, όταν η μεταβολή
δεν είναι ουσιώδης, μόνον οι μεταβολές αυτές καθαυτές θεωρούνται ως νέες ενισχύσεις (αποφάσεις Government of Gibraltar κατά
Επιτροπής, σκέψη 77 ανωτέρω, σκέψεις 109 και 111, και Hôtel Cipriani κατά Επιτροπής, προπαρατεθείσα, σκέψη 358).
Εν προκειμένω, όπως επισημάνθηκε στη σκέψη 168 ανωτέρω, η απόφαση περί εγκρίσεως μνημονεύει ρητώς την προϋπόθεση ότι η αίτηση
για τη χορήγηση ενισχύσεως έπρεπε κατ’ ανάγκην να προηγείται της ενάρξεως της εκτελέσεως των επενδυτικών σχεδίων. Πάντως,
οι διάδικοι δεν αμφισβητούν ότι, στο πλαίσιο της πρώτης προσκλήσεως προς υποβολή προσφορών, δυνάμει του καθεστώτος ενισχύσεων
που θεσπίσθηκε με τον νόμο 9/1998, η Περιφέρεια Σαρδηνίας χορήγησε, βάσει της αποφάσεως αριθ. 33/6, ενισχύσεις για σχέδια
των οποίων η εκτέλεση είχε αρχίσει πριν από την υποβολή των αιτήσεων για τη χορήγηση ενισχύσεως. Επομένως, όσον αφορά τις
επίδικες ενισχύσεις, το καθεστώς ενισχύσεων, όπως αυτό εφαρμόσθηκε, είχε μεταβληθεί σε σχέση με το καθεστώς ενισχύσεων, όπως
αυτό εγκρίθηκε με την απόφαση περί εγκρίσεως.
Συναφώς, πρέπει να υπογραμμισθεί ότι η ως άνω μεταβολή δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί ως δευτερεύουσα ή ασήμαντη. Συγκεκριμένα,
στο μέτρο που, όπως προκύπτει από το σημείο 4.2 των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998, η Επιτροπή εξαρτά κατά κανόνα την εκ
μέρους της έγκριση των καθεστώτων ενισχύσεων περιφερειακού χαρακτήρα από την προϋπόθεση ότι η αίτηση για τη λήψη ενισχύσεως
πρέπει κατ’ ανάγκην να προηγείται της ενάρξεως της εκτελέσεως των σχεδίων, είναι προφανές ότι η κατάργηση της προϋποθέσεως
αυτής ήταν ικανή να έχει επίδραση επί της αξιολογήσεως της συμβατότητας του σχετικού με την ενίσχυση μέτρου προς την κοινή
αγορά.
Επομένως, οι επίδικες ενισχύσεις έπρεπε να χαρακτηρισθούν ως νέες ενισχύσεις, κατά την έννοια του άρθρου 1, στοιχείο γ΄, του
κανονισμού 659/1999, και όχι ως υφιστάμενες ενισχύσεις.
Δεύτερον, οι νέες αυτές ενισχύσεις πρέπει να χαρακτηρισθούν ως παράνομες, κατά την έννοια του άρθρου 1, στοιχείο στ΄, του
κανονισμού 659/1999, καθόσον η τροποποίηση του εγκριθέντος καθεστώτος ενισχύσεων στην οποία προέβη η Περιφέρεια Σαρδηνίας
εκδίδοντας την απόφαση αριθ. 33/6 δεν κοινοποιήθηκε στην Επιτροπή πριν από τη θέσπιση των επίμαχων ενισχύσεων, κατά παράβαση
του άρθρου 88, παράγραφος 3, ΕΚ.
Τρίτον, χάριν πληρότητος, από το άρθρο 1, στοιχείο ζ΄, του κανονισμού 659/1999 απορρέει ότι ο χαρακτηρισμός ενός μέτρου ως
ενισχύσεως που εφαρμόσθηκε καταχρηστικώς προϋποθέτει ότι ο δικαιούχος χρησιμοποιεί την ενίσχυση κατά παράβαση της αποφάσεως
με την οποία εγκρίθηκε η εν λόγω ενίσχυση. Πάντως, εν προκειμένω, η παράβαση της αποφάσεως περί εγκρίσεως δεν μπορεί να αποδοθεί
στους δικαιούχους, αλλά στην Περιφέρεια Σαρδηνίας. Συνεπώς, οι επίδικες ενισχύσεις δεν μπορούν να χαρακτηρισθούν ως ενισχύσεις
που εφαρμόσθηκαν καταχρηστικώς.
Κατά συνέπεια, πρέπει να απορριφθεί ο λόγος ακυρώσεως που στηρίζεται στο ότι η Επιτροπή χαρακτήρισε εσφαλμένως τις επίδικες
ενισχύσεις ως παράνομες και όχι ως καταχρηστικώς εφαρμοσθείσες ενισχύσεις.

Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται στο ότι δεν έχουν εφαρμογή οι κατευθυντήριες γραμμές του 1998
Η Περιφέρεια Σαρδηνίας και η SF Turistico Immobiliare προβάλλουν διάφορες αιτιάσεις που αφορούν, κατ’ ουσίαν, το ότι κατ’
αυτές δεν έχουν εφαρμογή οι κατευθυντήριες γραμμές του 1998 ή, τουλάχιστον, το σημείο 4.2 αυτών.
Επί της ratione temporis εφαρμογής των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998
Η Περιφέρεια Σαρδηνίας και η SF Turistico Immobiliare προβάλλουν ότι, πράγματι, ο νόμος 9/1998 δεν ήταν δυνατό να λάβει υπόψη
τις κατευθυντήριες γραμμές του 1998, καθόσον ο εν λόγω νόμος θεσπίσθηκε την επαύριον της δημοσιεύσεως των ως άνω κατευθυντηρίων
γραμμών και καθόσον, εν πάση περιπτώσει, οι ίδιες οι κατευθυντήριες γραμμές προέβλεπαν ότι επρόκειτο να τεθούν πλήρως σε ισχύ
μόλις από την 1η Ιανουαρίου 2000.
Η Επιτροπή δεν έλαβε ρητώς θέση επί των επιχειρημάτων αυτών.
Πρώτον, πρέπει να επισημανθεί ότι η διάταξη που καθιστά το επίδικο καθεστώς ενισχύσεων παράνομο και ασύμβατο προς την κοινή
αγορά δεν περιλαμβάνεται στον νόμο 9/1998, ο οποίος δεν αναφέρει τίποτε όσον αφορά τη χρονική σχέση μεταξύ της υποβολής της
αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως και της ενάρξεως των εργασιών, αλλά στην απόφαση αριθ. 33/6, η οποία επιτρέπει να ληφθούν
υπόψη ορισμένα σχέδια των οποίων η υλοποίηση είχε αρχίσει πριν από την υποβολή της σχετικής αιτήσεως (βλ. σκέψη 10 ανωτέρω).
Πάντως, η απόφαση αριθ. 33/6 φέρει ως ημερομηνία την 27η Ιουλίου 2000 και, επομένως, είναι σαφώς μεταγενέστερη της ημερομηνίας
κατά την οποία άρχισε η «πλήρης» εφαρμογή των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998, ήτοι της 1ης Ιανουαρίου 2000.
Δεύτερον, το σημείο 6.1 των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998 ορίζει τα εξής:
«[Η] Επιτροπή θα αξιολογεί το συμβιβάσιμο των περιφερειακών ενισχύσεων με την κοινή αγορά βάσει των παρουσών κατευθυντήριων
γραμμών τη στιγμή που αυτές θα εγκριθούν. Ωστόσο, τα σχέδια ενισχύσεων που κοινοποιήθηκαν πριν την ανακοίνωση αυτών των κατευθυντήριων
γραμμών στα κράτη μέλη και για τα οποία η Επιτροπή δεν έχει ακόμη εκδώσει οριστική απόφαση θα αξιολογηθούν βάσει των κριτηρίων
που ίσχυαν την εποχή της κοινοποίησης.»
Όπως διαπιστώθηκε στις σκέψεις 177 έως 180 ανωτέρω, το επίδικο καθεστώς ενισχύσεων δεν καλυπτόταν από την απόφαση περί εγκρίσεως
και, ως εκ τούτου, ουδόλως κοινοποιήθηκε, αλλά τέθηκε παρανόμως σε εφαρμογή εκ μέρους των ιταλικών αρχών. Κατά συνέπεια, η
συμβατότητα του ως άνω καθεστώτος ενισχύσεων προς την κοινή αγορά έπρεπε να εκτιμηθεί βάσει των κατευθυντηρίων γραμμών του
1998, σύμφωνα με τη διάταξη που παρατέθηκε στην προηγούμενη σκέψη.
Επί του επιχειρήματος που αφορά τις σχετικές με το προηγούμενο καθεστώς ενισχύσεων διατάξεις
Η Περιφέρεια Σαρδηνίας και η SF Turistico Immobiliare υποστηρίζουν ότι ο νόμος 9/1998 εντασσόταν στην εννοιολογική συνέχεια
ενός προγενέστερου καθεστώτος ενισχύσεων εγκριθέντος από την Επιτροπή, στο πλαίσιο του οποίου η χορήγηση των ενισχύσεων ήταν
ανεξάρτητη από το ζήτημα αν οι επενδύσεις είχαν ήδη πραγματοποιηθεί ή όχι. Ακριβώς λόγω της απρόοπτης μεταβολής των κοινοτικών
διατάξεων, η οποία εκδηλώθηκε διά της δημοσιεύσεως των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998, η απόφαση αριθ. 33/6 προέβλεψε τη
διατήρηση, στο πλαίσιο της πρώτης προσκλήσεως προς υποβολή αιτήσεων, της δυνατότητας να υποστηριχθούν, επίσης, σχέδια των
οποίων η υλοποίηση άρχισε κατά την περίοδο μεταξύ της ημερομηνίας ενάρξεως ισχύος του νόμου 9/1998 και της ημερομηνίας υποβολής
των αιτήσεων.
Συναφώς, πρέπει να επισημανθεί ότι η συμβατότητα ενός καθεστώτος ενισχύσεων προς την κοινή αγορά πρέπει να εκτιμάται αποκλειστικώς
βάσει των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του, με γνώμονα την πολιτική που ακολουθεί η Επιτροπή κατά το χρονικό σημείο της εκτιμήσεως
αυτής. Αντιθέτως, η εκτίμηση της συμβατότητας ενός καθεστώτος ενισχύσεων προς την κοινή αγορά δεν μπορεί να επηρεάζεται από
το γεγονός ότι προηγήθηκαν, ενδεχομένως, του ως άνω καθεστώτος ενισχύσεων άλλα καθεστώτα ενισχύσεων ως προς τα οποία η Επιτροπή
έχει δεχθεί ορισμένους λεπτομερείς κανόνες. Συγκεκριμένα, εάν τούτο δεν ίσχυε, θα ήταν αδύνατο να τροποποιεί η Επιτροπή τα
κριτήρια βάσει των οποίων εκτιμά τη συμβατότητα των κρατικών ενισχύσεων, δυνατότητα την οποία το εν λόγω θεσμικό όργανο πρέπει
να έχει προκειμένου να μπορεί να αντιδρά τόσο έναντι της εξελίξεως της πρακτικής που ακολουθούν τα κράτη μέλη στον τομέα της
χορηγήσεως κρατικών ενισχύσεων όσο και έναντι της εξελίξεως της κοινής αγοράς.
Κατά συνέπεια, το ως άνω επιχείρημα πρέπει να απορριφθεί.
Επί του επιχειρήματος που αφορά το εθνικό νομοθετικό πλαίσιο
Η Περιφέρεια Σαρδηνίας προβάλλει ότι ο νόμος 9/1998 εφαρμόστηκε αρχικώς με την κανονιστική απόφαση 285/1999, που προέβλεπε
ένα σύστημα το οποίο αποκαλείται «σύστημα αυτόματης έγκρισης». Μόνον λόγω «υπερβολικής επιμέλειας», η Περιφέρεια Σαρδηνίας
αποφάσισε στη συνέχεια να θεσπίσει διαδικασία προσκλήσεως προς υποβολή υποψηφιοτήτων, με τις αποφάσεις αριθ. 33/4 και αριθ.
33/6, προκειμένου να συμμορφωθεί προς τις κατευθυντήριες γραμμές του 1998 που είχαν εκδοθεί εν τω μεταξύ. Κατά την Περιφέρεια
Σαρδηνίας, ακριβώς προς υλοποίηση της εν λόγω προσαρμογής, η οποία δεν ήταν επιβεβλημένη, αυτή αναγκάστηκε να προβλέψει διάταξη
κατά την οποία οι αιτήσεις που είχαν υποβληθεί πριν από τη δημοσίευση της πρώτης προσκλήσεως προς υποβολή υποψηφιοτήτων μπορούσαν,
εντούτοις, να γίνουν δεκτές, τούτο δε για την προστασία της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης των ενδιαφερομένων που είχαν υποβάλει
την αίτησή τους για τη χορήγηση ενισχύσεως σύμφωνα με τη διαδικασία που προβλεπόταν από την κανονιστική απόφαση 285/1999.
Κατά συνέπεια, η Περιφέρεια Σαρδηνίας φρονεί ότι επρόκειτο απλώς για «επανεξέταση» των παλαιών αιτήσεων που είχαν υποβληθεί
πριν από την εισαγωγή της διαδικασίας προσκλήσεως προς υποβολή υποψηφιοτήτων.
Η Επιτροπή αντιτίθεται στο ως άνω επιχείρημα.
Διαπιστώνεται ότι τα επιχειρήματα της Περιφέρειας Σαρδηνίας περιέχουν πλείονες ανακρίβειες.
Έτσι, πρώτον, το άρθρο 2 της κανονιστικής αποφάσεως 285/1999, που τιτλοφορείται «Benefici della legge» (οφέλη παρεχόμενα από
τον νόμο [9/1998]), προβλέπει, στο πέμπτο εδάφιο, τα εξής:
«Οι ενισχύσεις για τη χρηματοδότηση που προβλέπονται στο παρόν άρθρο χορηγούνται σύμφωνα με τη μέθοδο της ανά εξάμηνο προσκλήσεως
που είναι ανοικτή για τις αιτήσεις που διαβιβάσθηκαν εντός προθεσμίας 60 ημερών από της δημοσιεύσεως της προκηρύξεως και της
αντίστοιχης κατατάξεως των επιλέξιμων πρωτοβουλιών, η οποία πραγματοποιείται σύμφωνα με το άρθρο 9 κατωτέρω.»
Από την ως άνω διάταξη απορρέει ότι, αντιθέτως προς ό,τι υποστηρίζει η Περιφέρεια Σαρδηνίας, η κανονιστική απόφαση 285/1999
δεν θέσπιζε σύστημα αυτόματης έγκρισης, αλλά προέβλεπε, αντιθέτως, ότι οι ενισχύσεις «[χορηγούνταν] σύμφωνα με τη μέθοδο της
ανά εξάμηνο προσκλήσεως».
Δεύτερον, από το σημείο 3.3 του εγγράφου της Περιφέρειας Σαρδηνίας, το οποίο διαβιβάσθηκε στην Επιτροπή στις 22 Απριλίου 2003,
προκύπτει ότι δέκα επιχειρήσεις είχαν υποβάλει αιτήσεις για τη χορήγηση ενισχύσεως σύμφωνα με τη διαδικασία που προβλέπεται
στην κανονιστική απόφαση 285/1999. Μολονότι, κατόπιν της καταργήσεως της ως άνω κανονιστικής αποφάσεως και της αντικαταστάσεώς
της από την απόφαση αριθ. 33/4, οι επιχειρήσεις αυτές όφειλαν να υποβάλουν νέα αίτηση κατά τον προβλεπόμενο στην απόφαση αριθ.
33/4 τύπο, η Περιφέρεια Σαρδηνίας εκτίμησε, με το εν λόγω έγγραφο, ότι οι ενισχύσεις που χορηγήθηκαν στις δέκα αυτές επιχειρήσεις
πληρούσαν το κριτήριο της υποβολής αιτήσεως πριν από την έναρξη των εργασιών.
Πάντως, από την προσβαλλόμενη απόφαση απορρέει ότι η Επιτροπή συντάχθηκε με την άποψη αυτή. Συγκεκριμένα, το άρθρο 1 της εν
λόγω αποφάσεως κηρύσσει ασύμβατες προς την κοινή αγορά τις ενισχύσεις που χορηγήθηκαν δυνάμει του νόμου 9/1998, εκτός αν ο
δικαιούχος έχει υποβάλει αίτηση για τη χορήγηση ενισχύσεως, βάσει του καθεστώτος αυτού, πριν από την εκτέλεση των σχετικών
με ένα αρχικό επενδυτικό σχέδιο εργασιών. Εφόσον το άρθρο αυτό δεν λαμβάνει θέση επί των τυπικών προϋποθέσεων που έπρεπε να
πληρούν οι αιτήσεις για τη χορήγηση ενισχύσεων, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η προσβαλλόμενη απόφαση δεν αφορά τις ενισχύσεις
που χορηγήθηκαν για τα επενδυτικά σχέδια που υλοποιήθηκαν από τις εν λόγω δέκα επιχειρήσεις, αλλά αποκλειστικώς τις ενισχύσεις
που χορηγήθηκαν για τα σχέδια των οποίων η εκτέλεση άρχισε πριν από οιαδήποτε υποβολή αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως
δυνάμει του καθεστώτος που προβλέπεται από τον νόμο 9/1998.
Επομένως, αντιθέτως προς ό,τι υποστηρίζει η Περιφέρεια Σαρδηνίας, οι διατάξεις που περιέχονται στην απόφαση αριθ. 33/6 ουδόλως
ήσαν αναγκαίες για την προστασία της εμπιστοσύνης των επιχειρήσεων που είχαν υποβάλει αίτηση σύμφωνα με τη διαδικασία της
κανονιστικής αποφάσεως 285/1999.
Τρίτον, ενώ τα άρθρα 4 και 5 της κανονιστικής αποφάσεως 285/1999 προέβλεπαν, αντιστοίχως, ότι μπορούσαν να αποτελέσουν αντικείμενο
των χρηματοδοτικών ενισχύσεων οι παρεμβάσεις και τα έργα «που πρόκειται να υλοποιηθούν μετά την υποβολή της αιτήσεως για τη
χορήγηση ενισχύσεως» και ότι ήσαν «επιλέξιμες οι δαπάνες που μνημονεύθηκαν ανωτέρω, εφόσον αυτές πραγματοποιήθηκαν μετά την
υποβολή της αιτήσεως», το άρθρο 17 του εν λόγω κανονιστικού διατάγματος, που τιτλοφορείται «μεταβατική διάταξη», προέβλεπε,
στο δεύτερο εδάφιο αυτού, ότι, «[κ]ατά την πρώτη εφαρμογή των παρουσών διατάξεων [περί εκτελέσεως του νόμου 9/1998], […] είναι
επιλέξιμες οι παρεμβάσεις και οι δαπάνες που πραγματοποιήθηκαν ή προέκυψαν μετά τις 5 Απριλίου 1998 (ημερομηνία ενάρξεως ισχύος
του νόμου [9/1998])».
Εξ αυτών απορρέει ότι η διάταξη κατά την οποία ήταν δυνατή η χορήγηση ενισχύσεων για σχέδια των οποίων η εκτέλεση είχε αρχίσει
πριν από την υποβολή της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως δεν θεσπίσθηκε, όπως υποστηρίζει η Περιφέρεια Σαρδηνίας, με τις
αποφάσεις αριθ. 33/4 και αριθ. 33/6 στο πλαίσιο της αντικαταστάσεως της κανονιστικής αποφάσεως 285/1999, αλλά αποτελούσε ήδη
μέρος της εν λόγω κανονιστικής αποφάσεως, με την οποία θεσπίστηκαν για πρώτη φορά διατάξεις περί εκτελέσεως του νόμου 9/1998.
Επομένως, αντιθέτως προς ό,τι υποστηρίζει η Περιφέρεια Σαρδηνίας, η θέσπιση της εν λόγω διατάξεως δεν είχε ως αιτία την προσαρμογή
των διαδικασιών κατόπιν της αντικαταστάσεως της κανονιστικής αποφάσεως 285/1999 από την απόφαση αριθ. 33/4.
Κατά συνέπεια, το επιχείρημα που προέβαλε η Περιφέρεια Σαρδηνίας είναι απορριπτέο ως ουσία αβάσιμο.
Επί της ενστάσεως ελλείψεως νομιμότητας του σημείου 4.2 των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998
Η SF Turistico Immobiliare προβάλλει, βάσει του άρθρου 241 ΕΚ, έλλειψη νομιμότητας του σημείου 4.2 των κατευθυντηρίων γραμμών
του 1998, στο μέτρο που δεν επιτρέπει, ή ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι δεν επιτρέπει, να εκτιμηθεί η συμβατότητα προς την
κοινή αγορά των ενισχύσεων που χορηγήθηκαν προς χρηματοδότηση σχεδίων των οποίων η εκτέλεση άρχισε πριν από την υποβολή της
αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως. Συγκεκριμένα, υπό τις περιστάσεις αυτές, υποστηρίζεται ότι το εν λόγω σημείο 4.2 είναι
αντίθετο προς την ratio legis που προσιδιάζει στις κοινοτικές πολιτικές στον τομέα των ενισχύσεων.
Συναφώς, η SF Turistico Immobiliaire υπογραμμίζει ότι τα σχέδια που αποτελούν αντικείμενο κρατικής ενισχύσεως προβλέπουν συχνά
διαρθρωτικές παρεμβάσεις και παρεμβάσεις αφορώσες την υποδομή, οι οποίες ενθαρρύνονται χάρη στο ίδιο καθεστώς ενισχύσεων και
αποτελούν ένα συντονισμένο πλέγμα έργων τα οποία, ενώ είναι συνδεδεμένα μεταξύ τους, διατηρούν ένα περιθώριο αυτοτελούς λειτουργικότητας.
Έτσι, στην περίπτωση της SF Turistico Immobiliare, έχουν αποτελέσει αντικείμενο κοινής αιτήσεως, στο πλαίσιο του επίδικου
καθεστώτος ενισχύσεων, σχέδια αποπερατώσεως, διευρύνσεως, εκσυγχρονισμού ή νέας κατασκευής, τα οποία αφορούν διάφορες εγκαταστάσεις
και κτήρια και τα οποία, μολονότι εντάσσονται σε μία μόνον αίτηση για τη χορήγηση χρηματοδοτήσεως, μπορούσαν να υλοποιηθούν
χωριστά. Ωστόσο, η αυστηρή εφαρμογή του σημείου 4.2 των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998 θα είχε ως αποτέλεσμα το να προκύπτει
από την υλοποίηση ενός μικρού τμήματος των σχεδιαζόμενων έργων, που αντιστοιχεί περίπου στο 5 % του συνόλου των έργων αυτών,
ότι η ενίσχυση είναι πλήρως ανεπίτρεπτη, μολονότι τα λοιπά τμήματα των σχεδιαζόμενων έργων άρχισαν κανονικά μετά την υποβολή
της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως.
Η Επιτροπή αντικρούει τα ανωτέρω επιχειρήματα.
–       Επί του παραδεκτού της ενστάσεως ελλείψεως νομιμότητας
Εκ προοιμίου, πρέπει να υπομνηστεί ότι, κατά πάγια νομολογία, το άρθρο 241 ΕΚ εκφράζει γενική αρχή διασφαλίζουσα σε κάθε διάδικο
το δικαίωμα να αμφισβητήσει, για να επιτύχει την ακύρωση αποφάσεως που τον αφορά άμεσα και ατομικά, το κύρος προγενεστέρων
πράξεων θεσμικού οργάνου, οι οποίες, έστω και αν δεν έχουν τη μορφή κανονισμού, αποτελούν τη νομική βάση της επίδικης απόφασης,
εφόσον ο διάδικος αυτός δεν διέθετε το δικαίωμα να ασκήσει, δυνάμει του άρθρου 230 ΕΚ, απ’ ευθείας προσφυγή κατά των εν λόγω
πράξεων, των οποίων υφίσταται έτσι τις συνέπειες, χωρίς να του έχει παρασχεθεί η δυνατότητα να ζητήσει την ακύρωσή τους (αποφάσεις
του Δικαστηρίου της 6ης Μαρτίου 1979, 92/78, Simmenthal κατά Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1979/I, σ. 407, σκέψεις 39 και 40, και
του Πρωτοδικείου της 20ής Μαρτίου 2002, T-23/99, LR AF 1998 κατά Επιτροπής, Συλλογή 2002, σ. II‑1705, σκέψη 272).
Δεδομένου ότι το άρθρο 241 ΕΚ δεν αποσκοπεί στην παροχή στον διάδικο της δυνατότητας να αμφισβητεί την ισχύ πράξεων γενικής
φύσεως στο πλαίσιο κάθε είδους προσφυγής, η πράξη γενικής ισχύος της οποίας προβάλλεται η έλλειψη νομιμότητας πρέπει να εφαρμόζεται
άμεσα ή έμμεσα στην υπόθεση που αποτελεί το αντικείμενο της προσφυγής και πρέπει να υφίσταται άμεσος νομικός δεσμός μεταξύ
της προσβαλλομένης ατομικής αποφάσεως και της εν λόγω πράξεως γενικής ισχύος (αποφάσεις του Δικαστηρίου της 31ης Μαρτίου 1965,
21/64, Macchiorlati Dalmas κατά Ανωτάτης Αρχής, Συλλογή τόμος 1965-1968, σ. 51, και της 13ης Ιουλίου 1966, 32/65, Ιταλία κατά
Συμβουλίου και Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1965-1968, σ. 429· αποφάσεις του Πρωτοδικείου της 26ης Οκτωβρίου 1993, T‑6/92 και
T‑52/92, Reinarz κατά Επιτροπής, Συλλογή 1993, σ. II‑1047, σκέψη 57· LR AF 1998 κατά Επιτροπής, σκέψη 206 ανωτέρω, σκέψη 273,
και της 29ης Νοεμβρίου 2005, T-64/02, Heubach κατά Επιτροπής, Συλλογή 2005, σ. II‑5137, σκέψη 35).
Όσον αφορά τις κατευθυντήριες γραμμές του 1998, πρέπει να επισημανθεί ότι από το εισαγωγικό τους μέρος απορρέει ότι αυτές
καθορίζουν, κατά γενικό και αφηρημένο τρόπο, τα κριτήρια που εφαρμόζει η Επιτροπή προς τον σκοπό της εκτιμήσεως της συμβατότητας
των ενισχύσεων περιφερειακού χαρακτήρα προς την κοινή αγορά, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 87, παράγραφος 3, στοιχεία α΄ και γ΄,
ΕΚ, και διασφαλίζουν, κατά συνέπεια, την ασφάλεια δικαίου των κρατών μελών που χορηγούν τέτοιες ενισχύσεις. Ειδικότερα, η
θεσπισθείσα στο σημείο 4.2 των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998 προϋπόθεση τυγχάνει εφαρμογής επί του συνόλου των ενισχύσεων
που προβλέπονται από τις εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές, ανεξάρτητα από το αντικείμενό τους, τη μορφή τους ή το ποσό τους.
Επιπλέον, στην προσβαλλόμενη απόφαση, η Επιτροπή επικαλέσθηκε ρητώς το σημείο 4.2 των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998, στο
πλαίσιο της εκ μέρους της εκτιμήσεως της συμβατότητας των επίδικων ενισχύσεων προς την κοινή αγορά. Εξ αυτού απορρέει ότι,
καίτοι το σημείο 4.2 των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998 δεν συνιστά τη νομική βάση της προσβαλλομένης αποφάσεως, δεδομένου
ότι η εν λόγω απόφαση στηρίζεται στο άρθρο 88, παράγραφος 2, ΕΚ και στο άρθρο 62, παράγραφος 1, στοιχείο α΄, της Συμφωνίας
για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ), η προϋπόθεση αυτή καθόρισε κατά γενικό και αφηρημένο τρόπο τη μεθοδολογία βάσει της
οποίας η Επιτροπή αξιολόγησε τη συμβατότητα των επίμαχων ενισχύσεων προς την κοινή αγορά.
Κατά συνέπεια, υφίσταται, εν προκειμένω, άμεσος νομικός δεσμός μεταξύ της προσβαλλομένης αποφάσεως και της πράξεως γενικής
ισχύος την οποία συνιστούν οι κατευθυντήριες γραμμές του 1998. Δεδομένου ότι η SF Turistico Immobiliare δεν ήταν σε θέση να
ζητήσει την ακύρωση των κατευθυντηρίων γραμμών, καθόσον αυτές αποτελούν πράξη γενικής ισχύος, οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές
μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο ενστάσεως ελλείψεως νομιμότητας (βλ., υπό το πνεύμα αυτό και κατ’ αναλογίαν, απόφαση LR
AF 1998 κατά Επιτροπής, σκέψη 206 ανωτέρω, σκέψεις 272 έως 276).
Συνεπώς, η ένσταση περί ελλείψεως νομιμότητας των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998 είναι παραδεκτή.
–       Επί της ουσίας
Το σημείο 4.2 των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998 ορίζει ότι «τα καθεστώτα ενίσχυσης πρέπει να προβλέπουν ότι η αίτηση για
ενίσχυση πρέπει να υποβάλλεται πριν από την έναρξη της εκτέλεσης των σχεδίων». Τα επιχειρήματα που εξέθεσε η προσφεύγουσα
προς στήριξη της ενστάσεως ελλείψεως νομιμότητας συνίστανται, κατ’ ουσίαν, στο ότι η εκ μέρους της Επιτροπής ερμηνεία της
διατάξεως αυτής, κατά την οποία το επίμαχο εν προκειμένω καθεστώς ενισχύσεων δεν έχει ως αποτέλεσμα την παροχή κινήτρου, στο
μέτρο που επιτρέπει τη χορήγηση ενισχύσεων για τη χρηματοδότηση εργασιών των οποίων η εκτέλεση έχει αρχίσει πριν από την υποβολή
της αιτήσεως για τη λήψη ενισχύσεως, δεν λαμβάνει επαρκώς υπόψη τις περιστάσεις της προκειμένης υποθέσεως και αντιβαίνει στη
λογική επί της οποίας στηρίζονται οι κοινοτικές πολιτικές στον τομέα των ενισχύσεων.
Συναφώς, πρέπει να παρατηρηθεί ότι το Γενικό Δικαστήριο έχει ήδη κρίνει ότι το σημείο 4.2 των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998
αναφέρεται σε ένα στοιχείο χρονικής φύσεως και παραπέμπει, συνεπώς, σε μια ratione temporis εξέταση, η οποία είναι απολύτως
κατάλληλη για την εκτίμηση του αποτελέσματος που συνίσταται στην παροχή κινήτρου. Η εκτίμηση αυτή πρέπει να πραγματοποιείται
σε σχέση με την περί επενδύσεως απόφαση της οικείας επιχειρήσεως, η οποία σηματοδοτεί την έναρξη της δυναμικής διαδικασίας
την οποία αποτελεί αναγκαστικά μια επένδυση εκμεταλλεύσεως (απόφαση του Πρωτοδικείου της 14ης Ιανουαρίου 2009, T-162/06, Kronoply
κατά Επιτροπής, Συλλογή 2009, σ. II-1, σκέψη 80). Ομοίως, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η διαπίστωση της μη αναγκαιότητας
μιας ενισχύσεως μπορεί, ιδίως, να απορρέει από το γεγονός ότι η υλοποίηση του προς ενίσχυση σχεδίου άρχισε, ή μάλιστα ολοκληρώθηκε,
από την ενδιαφερόμενη επιχείρηση προτού η αίτηση για τη λήψη ενισχύσεως διαβιβασθεί στις αρμόδιες αρχές, πράγμα που αποκλείει
το ενδεχόμενο να λειτουργήσει η οικεία ενίσχυση ως κίνητρο (απόφαση του Δικαστηρίου της 15ης Απριλίου 2008, C‑390/06, Nuova
Agricast, Συλλογή 2008, σ. I‑2577, σκέψη 69).
Ανεξαρτήτως των ως άνω προγενεστέρων εκτιμήσεων, διαπιστώνεται ότι το κριτήριο της υποβολής αιτήσεως πριν από την εκτέλεση
του σχεδίου είναι λυσιτελές και κατάλληλο.
Συγκεκριμένα, η εφαρμογή του κριτηρίου του σημείου 4.2 των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998 αποσκοπεί στο να καταδειχθεί αν
ένα μέτρο ενισχύσεως έχει ως αποτέλεσμα την παροχή κινήτρου, σε μια περίπτωση στην οποία δεν είναι δυνατό να διεξαχθεί πλήρης
εξέταση όλων των οικονομικών πτυχών της περί επενδύσεως αποφάσεως των μελλοντικών δικαιούχων της ενισχύσεως. Συναφώς, από
το σημείο 2, δεύτερο έως τέταρτο εδάφιο, των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998 προκύπτει ότι η Επιτροπή εγκρίνει, κατ’ αρχήν,
τις ενισχύσεις περιφερειακού χαρακτήρα μόνον υπό τη μορφή καθεστώτων ενισχύσεων, καθόσον εκτιμά ότι οι ατομικές ενισχύσεις
ad hoc δεν πληρούν την προϋπόθεση ότι πρέπει να εξασφαλίζεται ισορροπία μεταξύ των στρεβλώσεων του ανταγωνισμού που απορρέουν
από τις ενισχύσεις και των οφελών που παρέχουν οι ενισχύσεις από την άποψη της αναπτύξεως μιας μειονεκτούσας περιοχής. Πάντως,
κατά την εξέταση της συμβατότητας ενός κοινοποιηθέντος καθεστώτος ενισχύσεων προς την κοινή αγορά, οι ιδιαίτερες περιστάσεις
που προσιδιάζουν στους διαφόρους δυνητικούς δικαιούχους του καθεστώτος ενισχύσεων και στα συγκεκριμένα σχέδια, ως προς τα
οποία αυτοί μπορούν να ζητήσουν επιδοτήσεις, είναι εξ ορισμού άγνωστες στην Επιτροπή. Κατά συνέπεια, η τελευταία πρέπει να
στηρίζεται, προκειμένου να εκτιμήσει τη συμβατότητα ενός καθεστώτος ενισχύσεων προς την κοινή αγορά, σε κριτήρια τα οποία
είτε είναι ανεξάρτητα από τις ιδιαίτερες περιστάσεις που προσιδιάζουν στους μελλοντικούς δικαιούχους είτε είναι ομοιόμορφα
για όλους τους μελλοντικούς δικαιούχους. Πάντως, το γεγονός ότι απαιτείται όπως η αίτηση για τη χορήγηση ενισχύσεως προηγείται
της ενάρξεως της εκτελέσεως του επιδοτούμενου σχεδίου παρέχει τη δυνατότητα να διασφαλισθεί ότι η ενδιαφερόμενη επιχείρηση
έχει σαφώς εκδηλώσει τη βούλησή της να επωφεληθεί του επίμαχου καθεστώτος ενισχύσεων προτού αρχίσει την εκτέλεση του εν λόγω
σχεδίου. Επομένως, τούτο παρέχει τη δυνατότητα να αποφευχθεί η εκ των υστέρων υποβολή αιτήσεων για σχέδια των οποίων η υλοποίηση
έχει αρχίσει ανεξάρτητα από την ύπαρξη καθεστώτος ενισχύσεων. Λαμβανομένων υπόψη των εκτιμήσεων αυτών, απλώς και μόνον η διαπίστωση
της χρονικής προτεραιότητας της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως σε σχέση με την έναρξη της εκτελέσεως του επενδυτικού
σχεδίου συνιστά ένα απλό, λυσιτελές και κατάλληλο κριτήριο που παρέχει τη δυνατότητα στην Επιτροπή να καταλήξει στο συμπέρασμα
ότι η ενίσχυση έχει ως αποτέλεσμα την παροχή κινήτρου.
Εξάλλου, καθόσον η SF Turistico Immobiliare επικαλείται τις συγκεκριμένες περιστάσεις του επενδυτικού σχεδίου της, προκειμένου
να αποδείξει ότι η εφαρμογή του σημείου 4.2 των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998 οδηγεί σε ανεπίτρεπτα αποτελέσματα, πρέπει,
ακόμη, να υπομνηστούν οι εκτιμήσεις και η νομολογία που παρατέθηκαν στις σκέψεις 91 και 92 ανωτέρω, κατά τις οποίες, στο πλαίσιο
της εξετάσεως ενός καθεστώτος ενισχύσεων, η Επιτροπή δικαιούται να περιορίσει την εξέτασή της στα γενικά και αφηρημένα χαρακτηριστικά
του εν λόγω καθεστώτος ενισχύσεων, χωρίς να υποχρεούται να εξετάσει την ιδιαίτερη κατάσταση των διαφόρων δικαιούχων αυτού
του καθεστώτος ενισχύσεων.
Κατά συνέπεια, πρέπει να απορριφθεί η ένσταση περί ελλείψεως νομιμότητας των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998.

Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται σε πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως όσον αφορά το αν η ενίσχυση έχει ως αποτέλεσμα την παροχή
κινήτρου
Η Περιφέρεια Σαρδηνίας, οι παρεμβαίνουσες, η SF Turistico Immobiliare, η Timsas και η Grand Hotel Abi d’Oru προβάλλουν ότι
η Επιτροπή δεν εκτίμησε ορθώς το αν το επίδικο καθεστώς ενισχύσεων έχει ως αποτέλεσμα την παροχή κινήτρου, λαμβανομένων υπόψη
των χαρακτηριστικών της τοπικής αγοράς και υπό το πρίσμα της υποκειμενικής αντιλήψεως που διαμόρφωσαν οι επιχειρηματίες όσον
αφορά τη λειτουργία των μηχανισμών στηρίξεως.
Συναφώς, προβάλλουν πλείονα επιχειρήματα αφορώντα το ότι δεν έχουν εφαρμογή οι κατευθυντήριες γραμμές του 1998, τις σχετικές
με ένα προγενέστερο καθεστώς ενισχύσεων διατάξεις, το εθνικό νομοθετικό πλαίσιο, τη βεβαιότητα που είχαν οι επιχειρήσεις,
αφότου εκδόθηκε ο νόμος 9/1998, ότι αυτές μπορούσαν να λάβουν τις προβλεπόμενες στον νόμο αυτό ενισχύσεις, καθώς και την ιδιαίτερη
κατάσταση ή τη συμπεριφορά των δικαιούχων των επίδικων ενισχύσεων.
Επί των επιχειρημάτων που αφορούν την ιδιαίτερη κατάσταση ή τη συμπεριφορά των δικαιούχων των επιδίκων ενισχύσεων
H Περιφέρεια Σαρδηνίας, υποστηριζόμενη από τις παρεμβαίνουσες, διατείνεται ότι από τις περιστάσεις που περιέβαλαν τις επενδύσεις
που πραγματοποίησαν οι δικαιούχοι προκύπτει ότι ο νόμος 9/1998, καίτοι το θεσπισθέν από αυτόν καθεστώς ενισχύσεων δεν είχε
ακόμη προσλάβει την τελική μορφή του, είχε απολύτως ως λειτουργία την παροχή κινήτρου. Έτσι, η παράβαση της προϋποθέσεως της
αναγκαιότητας είναι μόνο φαινομενική, καθόσον όλοι οι δικαιούχοι υπέβαλαν τις αιτήσεις για τη χορήγηση ενισχύσεως μετά την
έναρξη ισχύος του νόμου 9/1998, που κοινοποιήθηκε στην Επιτροπή και εγκρίθηκε από αυτήν. Εξάλλου, πλείονες δικαιούχοι επέλεξαν
το επίδικο καθεστώς ενισχύσεων, παραιτούμενοι από εναλλακτικά μέτρα, των οποίων θα μπορούσαν να επωφεληθούν με βεβαιότητα,
και σχεδόν όλοι αναγκάστηκαν να συνάψουν τραπεζικά δάνεια των οποίων οι όροι, ελλείψει της αναμενόμενης ενισχύσεως, ήσαν ασύμβατοι
με μια συνετή επιχειρηματική διαχείριση.
Επομένως, η Περιφέρεια Σαρδηνίας φρονεί ότι η Επιτροπή δεν μπορούσε να συναγάγει, μόνον από το γεγονός ότι δεν είχε υποβληθεί
αίτηση για τη χορήγηση ενισχύσεως πριν από την έναρξη των εργασιών, ότι οι δικαιούχοι προέβησαν στις εν λόγω επενδύσεις ανεξάρτητα
από την ενίσχυση ούτε μπορούσε να εξαλείψει την ύπαρξη του συνισταμένου στην παροχή κινήτρου αποτελέσματος με μια εκτίμηση
που έγινε εκ των υστέρων βάσει ενός τροποποιημένου νομοθετικού πλαισίου.
Οι παρεμβαίνουσες προσθέτουν ότι, εν πάση περιπτώσει, η έλλειψη αναγκαιότητας ή η έλλειψη παροχής κινήτρων, σε περίπτωση ενάρξεως
των εργασιών πριν από την υποβολή της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως, αποτελεί μόνον ένα τεκμήριο που μπορεί να ανατραπεί
οσάκις η δικαιούχοι ή οι εθνικές αρχές προσκομίζουν στην Επιτροπή στοιχεία που να καταδεικνύουν ότι πληρούνται τα κριτήρια
της παροχής κινήτρων και της αναγκαιότητας. Επομένως, εν προκειμένω, η Επιτροπή όφειλε να αξιολογήσει αν τούτο ίσχυε, αντί
να οχυρώνεται πίσω από το τυπικό κριτήριο της υποβολής αιτήσεως πριν από την έναρξη των εργασιών.
Η SF Turistico Immobiliare προσάπτει στην Επιτροπή ότι έκρινε ότι δεν πληρούται το κριτήριο της παροχής κινήτρων όχι μόνον
όσον αφορά τα έργα ως προς τα οποία έχουν αρχίσει οι εργασίες πριν από την υποβολή της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως,
αλλά και όσον αφορά τα σημαντικότερα και λειτουργικώς ανεξάρτητα έργα ως προς τα οποία η αίτηση για τη χορήγηση ενισχύσεως
έχει προηγηθεί της ενάρξεως των εργασιών, ενώ η κήρυξη του παράνομου χαρακτήρα των έργων έπρεπε να περιορισθεί μόνο στα έργα
τα οποία έχουν υλοποιηθεί πριν από την υποβολή των αιτήσεων για τη χορήγηση ενισχύσεως. Συγκεκριμένα, αν η Επιτροπή επιθυμούσε
να είναι βέβαιη ότι η παροχή κινήτρων θα κατοχυρωθεί ως κριτήριο σε απόλυτο βαθμό, θα μπορούσε κάλλιστα να περιορισθεί στην
έκδοση μιας υπό όρους αποφάσεως, διευκρινίζοντας ότι η ενίσχυση ήταν συμβατή προς την κοινή αγορά υπό τον όρο ότι οι δαπάνες
που πραγματοποιήθηκαν πριν από την υποβολή της αιτήσεως εξακολουθούν να βαρύνουν τις επιχειρήσεις. Τούτο θα της είχε παράσχει
τη δυνατότητα να «εκκαθαρίσει» την ενίσχυση από τη χαρακτηρισθείσα ως μη προσήκουσα εφαρμογή του νόμου 9/1998, στην οποία
προέβη η Περιφέρεια Σαρδηνίας με την απόφαση αριθ. 33/6.
Η Timsas και η Grand Hotel Abi d’Oru προβάλλουν ότι, υπό το πρίσμα του συνισταμένου στην παροχή κινήτρου αποτελέσματος της
ενισχύσεως, η Επιτροπή απλώς και μόνον υποστήριξε ότι δεν ήταν δυνατό να μεταβιβασθεί το συνιστάμενο στην παροχή κινήτρου
αποτέλεσμα από το ένα καθεστώς ενισχύσεων στο άλλο. Πάντως, υπενθυμίζουν ότι υπέβαλαν αιτήσεις δυνάμει του επίδικου καθεστώτος
μόνο λόγω εξαντλήσεως των χρηματοδοτικών μέσων που ήσαν διαθέσιμα στο πλαίσιο των προγενεστέρων καθεστώτων ενισχύσεων, τα
οποία εξομοιούνται με το επίδικο καθεστώς και δυνάμει των οποίων είχαν υποβάλει αιτήσεις για τα ίδια σχέδια. Κατά συνέπεια,
δεν είναι ακριβές ότι αυτές άρχισαν την εκτέλεση των εργασιών προτού καταθέσουν την αίτηση για τη χορήγηση ενισχύσεως και,
επομένως, η ύπαρξη και η συνέχιση της υπάρξεως του συνισταμένου στην παροχή κινήτρου αποτελέσματος είναι πέραν πάσης αμφιβολίας.
Η Επιτροπή αντικρούει τα επιχειρήματα των προσφευγουσών.
Πρώτον, πρέπει να υπομνηστούν οι διαπιστώσεις που εκτέθηκαν στις σκέψεις 213 έως 215 ανωτέρω, κατά τις οποίες το σχετικό με
την υποβολή της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεων πριν από την έναρξη της εκτελέσεως των σχεδίων κριτήριο είναι λυσιτελές
και κατάλληλο προς τον σκοπό της εκτιμήσεως του αν ένα καθεστώς ενισχύσεων έχει ως αποτέλεσμα την παροχή κινήτρου. Κατά συνέπεια,
στο πλαίσιο του υπό κρίση λόγου ακυρώσεως, το κρίσιμο ζήτημα δεν συνίσταται, πλέον, στο να τεθεί υπό αμφισβήτηση το εν λόγω
κριτήριο, αλλά μόνον στο να εξετασθεί αν οι προσφεύγουσες απέδειξαν την ύπαρξη, εν προκειμένω, περιστάσεων δυναμένων να διασφαλίσουν
ότι το επίδικο καθεστώς ενισχύσεων είχε ως αποτέλεσμα την παροχή κινήτρου, έστω και αν δεν έχει υποβληθεί η σχετική αίτηση
πριν από την έναρξη της εκτελέσεως των επίμαχων σχεδίων.
Δεύτερον, πρέπει να υπομνησθεί, για ακόμη μια φορά, ότι η προσβαλλόμενη απόφαση είχε ως αντικείμενο το καθεστώς ενισχύσεων
που θεσπίσθηκε με την απόφαση αριθ. 33/6 και όχι τις ατομικές ενισχύσεις που έλαβαν οι προσφεύγουσες δυνάμει του εν λόγω καθεστώτος
ενισχύσεων και ότι, επομένως, η Επιτροπή δεν ήταν υποχρεωμένη να προβεί σε εκτίμηση των ιδιαίτερων περιστάσεων που προσιδιάζουν
στους επιμέρους δικαιούχους, καθήκον το οποίο υπέχουν οι ιταλικές αρχές κατά το στάδιο της ανακτήσεως των ενισχύσεων από κάθε
δικαιούχο (βλ. σκέψεις 91 και 92 ανωτέρω). Κατά συνέπεια, πρέπει να απορριφθούν ως αλυσιτελή, στο πλαίσιο του υπό κρίση λόγου
ακυρώσεως, τα επιχειρήματα που σχετίζονται με την ιδιαίτερη κατάσταση ή με τη συμπεριφορά των δικαιούχων.
Ως εκ τούτου, πρέπει να απορριφθούν τα επιχειρήματα που διαλαμβάνονται στις σκέψεις 220 έως 224 ανωτέρω και πρέπει να εξετασθούν
μόνον τα επιχειρήματα που αναφέρονται, κατά γενικό τρόπο, στο επίδικο καθεστώς.
Επί του επιχειρήματος ότι απλώς και μόνον η έναρξη ισχύος του νόμου 9/1998 παρείχε στις επιχειρήσεις τη βεβαιότητα ότι μπορούσαν
να λάβουν την ενίσχυση
Οι παρεμβαίνουσες υποστηρίζουν ότι, κατά την έναρξη ισχύος του, στις 5 Απριλίου 1998, ο νόμος 9/1998 προέβλεπε ήδη κατά λεπτομερή
τρόπο, ταυτοχρόνως, τα αντικειμενικά κριτήρια που όφειλαν να πληρούν οι δικαιούχοι, τα σχέδια για τα οποία επρόκειτο να χορηγηθούν
οι ενισχύσεις, καθώς και τα ποσά που επρόκειτο να διατεθούν για το επίμαχο καθεστώς. Συγκεκριμένα, οι αποφάσεις αριθ. 33/4
και 33/6 παρέθεσαν απλώς εκ νέου το άρθρο 3 του νόμου 9/1998, χωρίς να τροποποιήσουν ούτε να διευκρινίσουν τα κριτήρια που
όφειλε να πληροί μια ενίσχυση ώστε να είναι επιλέξιμη. Επομένως, είναι προφανές ότι μια επιχείρηση που πληρούσε τα ως άνω
κριτήρια μπορούσε θεμιτώς να αναμένει ότι επρόκειτο να της χορηγηθεί η ενίσχυση αυτή και, κατά συνέπεια, να θεωρεί ότι της
είχε παρασχεθεί κίνητρο προκειμένου να αρχίσει την εκτέλεση των εργασιών.
Η Επιτροπή αντικρούει τα επιχειρήματα των παρεμβαινουσών.
Πρέπει να υπογραμμιστεί, ευθύς εξ αρχής, ότι το νομικό περιεχόμενο του υπό κρίση επιχειρήματος πρέπει να διακρίνεται από εκείνο
των επιχειρημάτων τα οποία αντλούνται από την προστασία της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης των δικαιούχων, που πρόκειται να
εξετασθεί στις σκέψεις 268 επ. κατωτέρω, έστω και αν τα πραγματικά στοιχεία που πρέπει να ληφθούν υπόψη προς τον σκοπό της
εξετάσεως του συνόλου των επιχειρημάτων αυτών ταυτίζονται, κατ’ ουσίαν. Συγκεκριμένα, το ζήτημα αν η επίδικες ενισχύσεις έχουν
ως αποτέλεσμα την παροχή κινήτρου εμπίπτει στην εξέταση της συμβατότητας των εν λόγω ενισχύσεων προς την κοινή αγορά, ενώ
το ζήτημα της υπάρξεως δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, η οποία ενδεχομένως δημιουργήθηκε στους δικαιούχους, εμπίπτει στην εξέταση
της νομιμότητας της διαταγής περί ανακτήσεως, η οποία περιέχεται στην προσβαλλόμενη απόφαση. Ωστόσο, σε αμφότερες τις περιπτώσεις,
πρέπει να εκτιμηθεί σε ποιο βαθμό η έκδοση του νόμου 9/1998 ήταν ικανή, από μόνη της, να δημιουργήσει στις επιχειρήσεις, τις
οποίες αφορά το επίμαχο καθεστώς ενισχύσεων, τη βεβαιότητα ότι επρόκειτο να λάβουν τις προβλεπόμενες από τον εν λόγω νόμο
ενισχύσεις.
Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι η κρίση περί του αν τα μέτρα ενισχύσεως ή ένα καθεστώς ενισχύσεων συμβιβάζονται με την κοινή
αγορά εμπίπτει στην αποκλειστική αρμοδιότητα της Επιτροπής, η οποία ασκείται υπό τον έλεγχο του δικαστή της Ένωσης. (αποφάσεις
του Δικαστηρίου της 22ας Μαρτίου 1977, 78/76, Steinike & Weinlig, Συλλογή τόμος 1977, σ. 177, σκέψη 9· της 21ης Νοεμβρίου
1991, C‑354/90, Fédération nationale du commerce extérieur des produits alimentaires και Syndicat national des négociants
et transformateurs de saumon, Συλλογή 1991, σ. I‑5505, σκέψη 14, και της 18ης Ιουλίου 2007, C‑119/05, Lucchini, Συλλογή 2007,
σ. I‑6199, σκέψη 52). Κατά συνέπεια, ελλείψει αποφάσεως της Επιτροπής που να αποφαίνεται επί της συμβατότητας μιας κοινοποιηθείσας
ενισχύσεως, το γεγονός και μόνον ότι οι εθνικές αρχές εξέδωσαν νομοθετικές διατάξεις που προβλέπουν τη θέσπιση ενός καθεστώτος
ενισχύσεων δεν είναι ικανό να παράσχει στους δυνητικώς υπαγόμενους στο εν λόγω καθεστώς ενισχύσεων τη βεβαιότητα ότι μπορούν
να λάβουν τις ενισχύσεις που προβλέπονται από τις εν λόγω διατάξεις (βλ., υπό το πνεύμα αυτό, αποφάσεις του Δικαστηρίου της
20ής Σεπτεμβρίου 1990, C‑5/89, Επιτροπή κατά Γερμανίας, Συλλογή 1990, σ. I‑3437, σκέψη 14, και της 14ης Ιανουαρίου 1997, C‑169/95,
Ισπανία κατά Επιτροπής, Συλλογή 1997, σ. I‑135, σκέψη 51).
Κατά συνέπεια, εν προκειμένω, η εκ μέρους της Περιφέρειας Σαρδηνίας έκδοση του νόμου 9/1998 δεν ήταν δυνατόν αυτή και μόνη
να δημιουργήσει στις επιχειρήσεις που πληρούσαν τα κριτήρια του νόμου αυτού τη βεβαιότητα ότι θα τύχουν στο μέλλον ενισχύσεων
στο πλαίσιο του προβλεπομένου στον νόμο αυτόν καθεστώτος. Ειδικότερα, ήταν δυνατό, στο πλαίσιο της διαδικασίας εξετάσεως,
να χαρακτηρίσει η Επιτροπή το επίμαχο καθεστώς ως ασύμβατο προς την κοινή αγορά ή να ζητήσει την τροποποίηση των κριτηρίων
επιλεξιμότητας των επιδοτουμένων επιχειρήσεων ή σχεδίων.
Επιπλέον, η εκ μέρους της Επιτροπής έκδοση, στις 12 Νοεμβρίου 1998, της αποφάσεως περί εγκρίσεως διέλυσε εν πάση περιπτώσει
κάθε ελπίδα την οποία ενδεχομένως έτρεφαν οι δυνητικοί δικαιούχοι της ενισχύσεως, όσον αφορά τη χορήγηση ενισχύσεως για σχέδια
των οποίων η εκτέλεση άρχισε πριν από την υποβολή των αιτήσεων για τη χορήγηση ενισχύσεως, δεδομένου ότι η απόφαση αυτή απέκλειε
ρητώς, όπως εκτίθεται στη σκέψη 168 ανωτέρω, τη χορήγηση ενισχύσεων στο πλαίσιο του καθεστώτος που θέσπισε ο νόμος 9/1998
για τέτοιου είδους σχέδια.
Εξάλλου, επισημαίνεται ότι το επιχείρημα των παρεμβαινουσών ότι ο νόμος 9/1998 προέβλεπε ήδη λεπτομερώς, μεταξύ άλλων, τα
αντικειμενικά κριτήρια τα οποία έπρεπε να πληρούν τα σχέδια για τα οποία μπορούσαν να χορηγηθούν ενισχύσεις δεν ανταποκρίνεται
στην πραγματικότητα. Συγκεκριμένα, ενώ ο νόμος 9/1998 δεν περιείχε διατάξεις ως προς τη χρονική σχέση μεταξύ της υποβολής
της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεων και της ενάρξεως των εργασιών, η κανονιστική απόφαση 285/1999 προέβλεπε ρητώς και
κατ’ εξαίρεση, όπως εκτέθηκε στις σκέψεις 200 και 201 ανωτέρω, τον όρο ότι, κατά την πρώτη εφαρμογή του καθεστώτος, ήταν δυνατή
η χορήγηση ενισχύσεως για τα σχέδια των οποίων η εκτέλεση είχε αρχίσει μετά την έναρξη ισχύος του νόμου 9/1998 και, συνεπώς,
πριν την υποβολή της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως. Ως εκ τούτου, το αν τα σχέδια αυτά μπορούσαν να τύχουν ενισχύσεως
ουδόλως απέρρεε από το καθεστώς το οποίο προέβλεπε ο εν λόγω νόμος.
Συνεπώς, το επιχείρημα των παρεμβαινουσών πρέπει να απορριφθεί.
Κατά συνέπεια και λαμβανομένων υπόψη, εξάλλου, των στοιχείων που προεκτέθηκαν στις σκέψεις 184 έως 216 ανωτέρω, όσον αφορά
τα επιχειρήματα που αντλούνται από τη μη εφαρμογή των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998, από την ύπαρξη προγενεστέρου καθεστώτος
ενισχύσεων και από το εθνικό νομοθετικό πλαίσιο, ο λόγος ακυρώσεως που στηρίζεται σε πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως ως προς το αποτέλεσμα
του επίδικου καθεστώτος το οποίο συνίσταται στην παροχή κινήτρου πρέπει να απορριφθεί στο σύνολό του.

Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται σε παράβαση του άρθρου 87, παράγραφος 3, ΕΚ
Οι παρεμβαίνουσες και η SF Turistico Immobiliare υποστηρίζουν ότι η προσβαλλομένη απόφαση αντιβαίνει στο άρθρο 87, παράγραφος
3, ΕΚ, κατά το μέτρο που το επίδικο καθεστώς κηρύσσεται ασύμβατο προς την κοινή αγορά.
Οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν συναφώς ότι ο νόμος 9/1998 επεξέτεινε στον τουριστικό και στον ξενοδοχειακό τομέα τα πλεονεκτήματα
τα οποία προέβλεπε ένα προγενέστερο καθεστώς το οποίο είχε εγκρίνει η Επιτροπή, όπως και τον κανονισμό εφαρμογής του, δυνάμει
της παρεκκλίσεως του άρθρου 87, παράγραφος 3, στοιχείο α΄, ΕΚ. Συνεπώς, κηρύσσοντας το ίδιο αυτό καθεστώς ενισχύσεων ως ασύμβατο
προς την κοινή αγορά όσον αφορά τον τουριστικό και τον ξενοδοχειακό τομέα, η Επιτροπή παρέβη την εν λόγω διάταξη της Συνθήκης.
Η SF Turistico Immobiliare υποστηρίζει ότι η Επιτροπή αντέστρεψε το βάρος αποδείξεως κρίνοντας, στην αιτιολογική σκέψη 70
της προσβαλλομένης αποφάσεως, ότι οι ιταλικές αρχές δεν προέβαλαν κανένα επιχείρημα περί του ότι οι υπό κρίση ενισχύσεις θα
μπορούσαν να είναι συμβατές βάσει άλλων διατάξεων πλην του άρθρου 87, παράγραφος 3, στοιχείο α΄, ΕΚ, ενώ όφειλε να εκτιμήσει
ποιο ποσό ήταν σύμφωνο με την κοινή αγορά. Συγκεκριμένα, η Επιτροπή δεν υπολόγισε τα ποσά που πράγματι αφορούν το χρονικό
διάστημα πριν την υποβολή της αιτήσεως, προκειμένου να εκτιμήσει την επιρροή που ασκούν επί του «μέτρου» κατά το οποίο οι
δαπάνες αυτές θα μπορούσαν να αλλοιώσουν το μεταξύ κρατών μελών εμπόριο. Στη δική της αίτηση για τη χορήγηση ενισχύσεως ήταν
δυνατή η διάκριση μεταξύ, αφενός, ενός αιτήματος αφορώντος τις εργασίες των οποίων η εκτέλεση άρχισε πριν από την υποβολή
της αιτήσεως και, αφετέρου, ενός εντελώς αυτοτελούς αιτήματος αφορώντος τις εργασίες των οποίων η εκτέλεση άρχισε μετά την
υποβολή της εν λόγω αιτήσεως.
Η Επιτροπή αμφισβητεί τα επιχειρήματα αυτά.
Αφενός, πρέπει να απορριφθεί το επιχείρημα των παρεμβαινουσών κατά το οποίο ο νόμος 9/1998 αφορούσε απλώς και μόνον την επέκταση
στον τουριστικό και ξενοδοχειακό τομέα ενός προγενέστερου καθεστώτος το οποίο ενέκρινε η Επιτροπή, οπότε το προβλεπόμενο από
τον νόμο αυτόν καθεστώς δεν μπορούσε να κηρυχθεί ασύμβατο προς την κοινή αγορά.
Πρώτον, το ασύμβατο το οποίο κηρύσσει η προσβαλλόμενη απόφαση δεν αφορούσε το καθεστώς ενισχύσεων το οποίο θέσπισε ο νόμος
9/1998, όπως αυτό τροποποιήθηκε από την Ιταλική Δημοκρατία και εγκρίθηκε από την απόφαση περί εγκρίσεως. Συγκεκριμένα, όπως
επισημάνθηκε στη σκέψη 87 ανωτέρω, η Επιτροπή εξακολουθεί να εκτιμά ότι το καθεστώς αυτό είναι συμβατό με την κοινή αγορά.
Αντιθέτως, η επέκταση του ευεργετικού αυτού καθεστώτος στα σχέδια των οποίων η εκτέλεση άρχισε πριν από την υποβολή της αιτήσεως
για τη χορήγηση ενισχύσεως, βασιζόμενη στην απόφαση αριθ. 33/6, κηρύχθηκε ασύμβατη προς την κοινή αγορά.
Δεύτερον, ακόμη και αν υποτεθεί ότι το επίδικο καθεστώς συνιστά την επέκταση ή την παράταση ενός προγενεστέρου, εγκριθέντος
από την Επιτροπή καθεστώτος, υπενθυμίζεται ότι, όπως προεκτέθηκε στη σκέψη 190, η εκτίμηση περί του συμβατού ενός καθεστώτος
ενισχύσεων δεν μπορεί να επηρεάζεται από το γεγονός ότι προηγήθηκαν αυτού άλλα καθεστώτα ως προς τα οποία η Επιτροπή δέχθηκε
ορισμένες λεπτομέρειες εφαρμογής.
Αφετέρου, πρέπει επίσης να απορριφθεί η αιτίαση την οποία προβάλλει η SF Turistico Immobiliare, κατά την οποία, κατ’ ουσίαν,
στην Επιτροπή εναπόκειται να αποδείξει ότι οι επίδικες ενισχύσεις ήταν ασύμβατες προς την κοινή αγορά και όχι στις ιταλικές
αρχές να αποδείξουν το αντίθετο.
Συναφώς, υπενθυμίζεται, κατ’ αρχάς, ότι, όταν η Επιτροπή αποφασίζει να κινήσει την επίσημη διαδικασία εξετάσεως, στο οικείο
κράτος μέλος και στους ωφελούμενους από το επίδικο μέτρο εναπόκειται να προβάλουν τα επιχειρήματά τους προκειμένου να αποδειχθεί
ότι το επίδικο μέτρο δεν συνιστά ενίσχυση ή ότι συμβιβάζεται με την κοινή αγορά, δεδομένου ότι αντικείμενο της επίσημης διαδικασίας
είναι ακριβώς να διαφωτιστεί η Επιτροπή επί του συνόλου των δεδομένων της υποθέσεως. Συγκεκριμένα, όταν η Επιτροπή κινεί επίσημη
διαδικασία, οφείλει μεν να διατυπώνει σαφώς τις αμφιβολίες της ως προς το συμβατό της ενισχύσεως, προκειμένου να παράσχει
στο κράτος μέλος και στους ενδιαφερομένους τη δυνατότητα να απαντήσουν κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο, γεγονός παραμένει όμως
ότι στους τελευταίους εναπόκειται να διαλύσουν τις αμφιβολίες αυτές και να αποδείξουν ότι το επίμαχο μέτρο πληροί τις προϋποθέσεις
παρεκκλίσεως (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση Ferriere Nord κατά Επιτροπής, σκέψη 132 ανωτέρω, σκέψεις 93 και 94 και εκεί
παρατιθέμενη νομολογία). Ειδικότερα, το οικείο κράτος μέλος, προκειμένου να επιτύχει την έγκριση ενισχύσεων κατά παρέκκλιση
από τους κανόνες της Συνθήκης, βάσει του καθήκοντος συνεργασίας που υπέχει έναντι της Επιτροπής, έχει την υποχρέωση να παράσχει
στο θεσμικό όργανο αυτό όλα τα στοιχεία που θα του δώσουν τη δυνατότητα να ελέγξει αν πληρούνται οι προϋποθέσεις της παρεκκλίσεως
της οποίας ζητεί να τύχει το κράτος αυτό (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση του Δικαστηρίου της 28ης Απριλίου 1993, C-364/90,
Ιταλία κατά Επιτροπής, Συλλογή 1993, σ. I-2097, σκέψη 20, και αποφάσεις του Πρωτοδικείου Regione autonoma della Sardegna κατά
Επιτροπής, σκέψη 42 ανωτέρω, σκέψη 129, και της 6ης Απριλίου 2006, T-17/03, Schmitz-Gotha Fahrzeugwerke κατά Επιτροπής, Συλλογή
2006, σ. II-1139, σκέψη 48).
Συνεπώς, εν προκειμένω, εναπέκειτο στην Ιταλική Δημοκρατία και, επικουρικώς, στους λήπτες των επιδίκων ενισχύσεων να αποδείξουν
ότι τα σχέδια τα οποία τους αφορούσαν ήταν συμβατά με την κοινή αγορά.
Εξάλλου, όπως προεκτέθηκε στη σκέψη 91, προκειμένου περί καθεστώτος ενισχύσεων, η Επιτροπή δεν υποχρεούται, κατ’ αρχήν, να
εξετάζει τις ενισχύσεις που χορηγήθηκαν σε κατ’ ιδίαν περιπτώσεις, αλλά μπορεί να περιορίζεται στη μελέτη των γενικών χαρακτηριστικών
του επιμάχου καθεστώτος, χωρίς να υποχρεούται να εξετάζει κάθε συγκεκριμένη περίπτωση εφαρμογής.
Συνεπώς, πρέπει να απορριφθεί το επιχείρημα της SF Turistico Immobiliare το οποίο προεκτέθηκε στη σκέψη 240.
Επομένως, πρέπει να απορριφθεί ο λόγος ακυρώσεως που στηρίζεται σε παράβαση του άρθρου 87, παράγραφος 3, ΕΚ.

Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται σε παραβίαση της αρχής της αμεροληψίας και της αρχής της προστασίας του ανταγωνισμού
Οι παρεμβαίνουσες προβάλλουν ότι οι ενισχύσεις τις οποίες αφορά ο νόμος 9/1998 χορηγήθηκαν και σε δέκα τουριστικές επιχειρήσεις
οι οποίες άρχισαν την εκτέλεση των εργασιών πριν από τη δημοσίευση του νόμου και των αποφάσεων αριθ. 33/4 και 33/6 οι οποίες
τον θέτουν σε εφαρμογή, αλλά μετά την υποβολή των αιτήσεών τους για τη χορήγηση ενισχύσεων. Λαμβανομένων υπόψη των κριτηρίων
τα οποία παρέθεσε η Επιτροπή για τον ορισμό της παροχής κινήτρου, οι επιχειρήσεις αυτές βρίσκονται στην ίδια κατάσταση με
τις παρεμβαίνουσες. Η Επιτροπή όμως δεν ζήτησε την ανάκτηση των ενισχύσεων που χορηγήθηκαν στις δέκα αυτές επιχειρήσεις, πράγμα
το οποίο συνεπάγεται παραβίαση της αρχής της αμεροληψίας.
Επιπλέον, κατά τις παρεμβαίνουσες, οι εν λόγω δέκα επιχειρήσεις έτυχαν αδικαιολόγητου πλεονεκτήματος σε σχέση με τις ίδιες,
αφού οι παρεμβαίνουσες υποχρεούνται να επιστρέψουν τις ενισχύσεις που ήδη εισέπραξαν. Εντεύθεν απορρέει προσβολή του ανταγωνισμού
μεταξύ των επιχειρήσεων του τουριστικού και του ξενοδοχειακού τομέα.
Η Επιτροπή δεν έλαβε ρητώς θέση επί του βασίμου του λόγου αυτού.
Διευκρινίζεται, κατ’ αρχάς, ότι οι παρεμβαίνουσες αναφέρονται, στο σημείο 54 του υπομνήματος παρεμβάσεως, στις 10 επιχειρήσεις,
μνεία των οποίων γίνεται στο σημείο 3.3 του εγγράφου της Περιφέρειας Σαρδηνίας προς την Επιτροπή, της 14ης Απριλίου 2003,
οι οποίες είχαν υποβάλει αίτηση για τη χορήγηση ενισχύσεως στο πλαίσιο της διαδικασίας που προβλέπει η κανονιστική απόφαση
285/1999, η οποία στη συνέχεια καταργήθηκε. Όπως προεκτέθηκε στη σκέψη 198, από την προσβαλλομένη απόφαση προκύπτει ότι η
Επιτροπή συντάχθηκε προς την άποψη την οποία διατύπωσε η Περιφέρεια Σαρδηνίας στο έγγραφο αυτό, κατά την οποία έπρεπε να ληφθεί
υπόψη, όσον αφορά τα σχέδια επενδύσεων των δέκα αυτών επιχειρήσεων, η ημερομηνία υποβολής της πρώτης αιτήσεως. Ως εκ τούτου,
έκρινε ότι οι χορηγηθείσες στις δέκα αυτές επιχειρήσεις ενισχύσεις ανταποκρίνονταν στο κριτήριο της υποβολής αιτήσεως πριν
από την έναρξη των εργασιών και ότι δεν ήταν παράνομες ούτε ασύμβατες προς την κοινή αγορά.
Συνεπώς, οι δέκα αυτές επιχειρήσεις δεν βρίσκονταν σε κατάσταση συγκρίσιμη προς αυτή των προσφευγουσών και των παρεμβαινουσών.
Ειδικότερα, ενώ οι τελευταίες ουδόλως είχαν υποβάλει αίτηση για τη χορήγηση ενισχύσεων πριν από την έναρξη των εργασιών που
αφορούσαν τα σχέδιά τους επενδύσεων, οι δέκα εν λόγω επιχειρήσεις είχαν πράγματι υποβάλει αιτήσεις, βάσει μιας εκτελεστικής
κανονιστικής αποφάσεως η οποία στη συνέχεια καταργήθηκε. Από την άποψη του κοινοτικού δικαίου που αφορά τον έλεγχο των κρατικών
ενισχύσεων, το ζήτημα αν μια αίτηση για τη χορήγηση ενισχύσεως είναι σύμφωνη προς τις τυπικές προϋποθέσεις που προβλέπουν
οι εκτελεστικές διατάξεις του εθνικού δικαίου είναι δευτερεύον. Όπως προεκτέθηκε στη σκέψη 215, το γεγονός ότι απαιτείται
η ενδιαφερόμενη επιχείρηση να έχει εκδηλώσει σαφώς τη βούλησή της να υπαχθεί στο επίμαχο καθεστώς ενισχύσεων πριν να αρχίσει
την εκτέλεση του επιδοτούμενου σχεδίου καθιστά δυνατό να αποφεύγεται η εκ των υστέρων υποβολή αιτήσεων για σχέδια των οποίων
η εκτέλεση άρχισε ανεξαρτήτως της υπάρξεως καθεστώτος ενισχύσεων.
Δεδομένου ότι η προϋπόθεση αυτή πληρούται ως προς τις δέκα επιχειρήσεις στις οποίες αναφέρθηκαν οι παρεμβαίνουσες, αλλά όχι
ως προς τις παρεμβαίνουσες και τις προσφεύγουσες, δεν υπήρξε, εν προκειμένω, άνιση μεταχείριση συγκρίσιμων καταστάσεων ούτε
παράβαση του καθήκοντος αμεροληψίας. Συνάγεται επίσης ότι οι δέκα εν λόγω επιχειρήσεις δεν έτυχαν αδικαιολόγητου ανταγωνιστικού
πλεονεκτήματος σε σχέση με τις παρεμβαίνουσες.
Συνεπώς, πρέπει να απορριφθεί ο λόγος ακυρώσεως που στηρίζεται στην παραβίαση της αρχής της αμεροληψίας και της αρχής της
προστασίας του ανταγωνισμού.

Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται στην παραβίαση της αρχής της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης
Επί της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης της Περιφέρειας Σαρδηνίας ως προς τη μη ύπαρξη κατευθυντηρίων γραμμών, κατά την έκδοση
του νόμου 9/1998
Η Περιφέρεια Σαρδηνίας υποστηρίζει ότι η Επιτροπή παρέλειψε να λάβει υπόψη τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη της στο πλαίσιο της
εξετάσεως του συμβατού του επίμαχου καθεστώτος ενισχύσεως προς την κοινή αγορά. Η Επιτροπή όφειλε να εξετάσει αυτεπαγγέλτως
την ύπαρξη μιας τέτοιας εμπιστοσύνης, βάσει του άρθρου 14 του κανονισμού 659/1999, το οποίο της απαγορεύει να διατάσσει την
ανάκτηση ενισχύσεως, αν τούτο αντιβαίνει σε γενική αρχή του κοινοτικού δικαίου.
Αφενός, υπογραμμίζει συναφώς ότι η υποχρέωση να προβλέπεται ότι η αίτηση για τη χορήγηση ενισχύσεως πρέπει να έχει υποβληθεί
πριν από την έναρξη εκτελέσεως των σχεδίων απορρέει ευθέως από τις κατευθυντήριες γραμμές του 1998 και δεν προβλεπόταν στο
προγενέστερο καθεστώς των περιφερειακών ενισχύσεων. Αφετέρου, οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές δημοσιεύθηκαν στην Επίσημη
Εφημερίδα μία ημέρα πριν από την έκδοση του νόμου 9/1998. Επομένως, φρονεί ότι δεν ήταν αντικειμενικώς σε θέση να διασφαλίσει,
εξαρχής, το συμβατό του νόμου 9/1998 με τις κατευθυντήριες γραμμές του 1998.
Η Επιτροπή αμφισβητεί τα επιχειρήματα της Περιφέρειας Σαρδηνίας.
Κατά πάγια νομολογία, δικαίωμα επικλήσεως της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης έχει κάθε πρόσωπο στο οποίο ένα
θεσμικό όργανο έχει δημιουργήσει βάσιμες προσδοκίες. Ωστόσο, επίκληση της αρχής της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης
δεν είναι δυνατή στην περίπτωση επιχειρήσεως η οποία έχει υποπέσει σε πρόδηλη παράβαση της ισχύουσας ρυθμίσεως (αποφάσεις
του Δικαστηρίου της 16ης Μαΐου 1991, C-96/89, Επιτροπή κατά Κάτω Χωρών, Συλλογή 1991, σ. I-2461, σκέψη 30, και της 14ης Ιουλίου
2005, C-65/02 P και C-73/02 P, ThyssenKrupp κατά Επιτροπής, Συλλογή 2005, σ. I-6773, σκέψη 41, απόφαση του Πρωτοδικείου της
9ης Απριλίου 2003, T-217/01, Forum des migrants κατά Επιτροπής, Συλλογή 2003, σ. II-1563, σκέψη 76).
Εν προκειμένω, όπως διαπιστώθηκε στις σκέψεις 177 έως 180 ανωτέρω, κατά το μέτρο που οι διατάξεις της αποφάσεως αριθ. 33/6
δεν συνήδαν προς την προϋπόθεση κατά την οποία η αίτηση για τη χορήγηση ενισχύσεως έπρεπε να προηγηθεί της ενάρξεως των εργασιών,
η Περιφέρεια Σαρδηνίας θέσπισε καθεστώς ενισχύσεων το οποίο ήταν παράνομο διότι δεν κοινοποιήθηκε στην Επιτροπή. Ως εκ τούτου,
η Περιφέρεια Σαρδηνίας παρέβη την ισχύουσα ρύθμιση, διότι δεν τήρησε το άρθρο 88, παράγραφος 3, ΕΚ, το οποίο ορίζει ότι τα
κράτη μέλη δεν δύνανται να εφαρμόζουν νέα μέτρα ενισχύσεων πριν η Επιτροπή εκδώσει τελική απόφαση επί του συμβατού των μέτρων
αυτών με την κοινή αγορά.
Η παράβαση αυτή ήταν πρόδηλη, δεδομένου ότι τόσο οι κατευθυντήριες γραμμές του 1998 όσο και η απόφαση περί εγκρίσεως ανέφεραν
ρητώς την προϋπόθεση της υποβολής αιτήσεως πριν από την έναρξη των εργασιών.
Επιπλέον, με έγγραφο της 28ης Σεπτεμβρίου 1998, η Περιφέρεια Σαρδηνίας διαβεβαίωσε την Επιτροπή ότι «οι ενισχύσεις τις οποίες
προβλέπει ο νόμος [9/1998] μπορούν να χορηγηθούν μόνον υπέρ των επιχειρησιακών πρωτοβουλιών που θα υλοποιηθούν αργότερα».
Υπενθυμίζεται, συναφώς, ότι το γράμμα του νόμου 9/1998 δεν προέβλεπε, αυτό καθεαυτό, τη χορήγηση ενισχύσεων για τα σχέδια
επενδύσεων των οποίων η εκτέλεση είχε αρχίσει πριν από την υποβολή της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως. Συνεπώς, δεν είναι
καθοριστικό το ότι, κατά τη νομοθετική διαδικασία που αφορούσε τον εν λόγω νόμο, η Περιφέρεια Σαρδηνίας δεν ήταν πρακτικώς
σε θέση να λάβει υπόψη της τις κατευθυντήριες γραμμές του 1998, οι οποίες δημοσιεύθηκαν την παραμονή της εκδόσεως του νόμου.
Αντιθέτως, τα νομοθετήματα που θέσπισαν τη δυνατότητα υποβολής αιτήσεων για τη χορήγηση ενισχύσεων αναδρομικώς, ως προς τα
σχέδια των οποίων η εκτέλεση είχε ήδη αρχίσει, δηλαδή η κανονιστική απόφαση 285/1999 και η απόφαση αριθ. 33/6, εκδόθηκαν,
αντιστοίχως, στις 29 Απριλίου 1999 και στις 27 Ιουλίου 2000, και, συνεπώς, είναι κατά πολύ μεταγενέστερα της εκδόσεως τόσο
των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998 όσο και της αποφάσεως περί εγκρίσεως.
Τέλος, από το γράμμα καθεαυτό της αποφάσεως αριθ. 33/6 προκύπτει ότι η Περιφέρεια Σαρδηνίας είχε πλήρη επίγνωση του ότι η
αποδοχή αιτήσεων για τη χορήγηση ενισχύσεως όσον αφορά σχέδια των οποίων η εκτέλεση είχε ήδη αρχίσει συνιστούσε παραβίαση
του κοινοτικού δικαίου, δεδομένου ότι στην απόφαση αριθ. 33/6 γίνεται μνεία της ευθύνης της περιφερειακής διοικήσεως «η οποία
απορρέει από την επίσημη δημοσίευση εγκυκλίων που περιέχουν διατάξεις οι οποίες, όπως στην υπό κρίση υπόθεση, δεν είναι σύμφωνες
προς τις διατάξεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης».
Κατά συνέπεια, κατ’ εφαρμογήν την προπαρατεθείσας στη σκέψη 261 νομολογίας, η Περιφέρεια Σαρδηνίας δεν μπορεί να επικαλεσθεί
την αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης.
Συνεπώς, πρέπει να απορριφθεί ο λόγος ακυρώσεως που αφορά παραβίαση της αρχής αυτής, κατά το μέτρο που βασίζεται στην προβαλλόμενη
δικαιολογημένη εμπιστοσύνη της Περιφέρειας Σαρδηνίας.
Επί της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης των δικαιούχων, η οποία οφείλεται στην ύπαρξη προγενέστερης αποφάσεως περί εγκρίσεως
και στις συνθήκες της υπό κρίση υποθέσεως
Η Περιφέρεια Σαρδηνίας, οι παρεμβαίνουσες, η SF Turistico Immobiliare, η Timsas και η Grand Hotel Abi d’Oru υποστηρίζουν ότι
οι δικαιούχοι των επίμαχων ενισχύσεων μπορούσαν να επικαλεσθούν δικαιολογημένη εμπιστοσύνη ως προς το συμβατό των εισπραχθεισών
ενισχύσεων. Η εμπιστοσύνη αυτή προστατεύεται ιδίως με το άρθρο 14 του κανονισμού 659/1999.
Κατά τους διαδίκους αυτούς, η εμπιστοσύνη των δικαιούχων των επίμαχων ενισχύσεων στηριζόταν στην ύπαρξη αποφάσεως περί εγκρίσεως,
στο γεγονός ότι ο νόμος 9/1998 διευκρίνιζε ήδη όλα τα απαιτούμενα κριτήρια για τη χορήγηση ατομικών ενισχύσεων, στις διαβεβαιώσεις
που έδωσαν οι ιταλικές αρχές και στην απόφαση της Επιτροπής, της 12ης Ιουλίου 2000, περί μη προβολής αντιρρήσεων ως προς ένα
καθεστώς ενισχύσεων υπέρ των επενδύσεων στις μειονεκτούσες περιοχές της Ιταλίας μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2006 (κρατική ενίσχυση
N 715/99 – Ιταλία), συνοπτική ανακοίνωση περί της οποίας δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα (ΕΕ C 278, σ. 26) και η οποία
αφορούσε το καθεστώς ενισχύσεων που προέβλεπε ο legge n° 488/92, conversione in legge, con modificazioni, del decreto-legge
22 ottobre 1992, n. 415, concernente rifinanziamento della legge 1 marzo 1986, n. 64, recante disciplina organica dell’intervento
straordinario nel Mezzogiorno [νόμος 488/92 περί τροποποιήσεως και μετατροπής σε νόμο της πράξεως νομοθετικού περιεχομένου
415, της 22ας Οκτωβρίου 1992, περί της επαναχρηματοδοτήσεως των μέτρων του νόμου 64, της 1ης Μαρτίου 1986, περί γενικής ρυθμίσεως
των μέτρων έκτακτης επεμβάσεως υπέρ του Mezzogiorno (ιταλικού νότου)], της 19ης Δεκεμβρίου 1992 (
GURI
299, της 21ης Δεκεμβρίου 1992, σ. 3, και διορθωτικό
GURI
301, της 23ης Δεκεμβρίου 1992, σ. 40), ο οποίος όριζε ότι επιλέξιμες δαπάνες ήταν εκείνες που είχαν πραγματοποιηθεί μετά
την ημερομηνία μετά την ημερομηνία λήξεως της προθεσμίας την οποία προέβλεπε η πρόσκληση που προηγήθηκε αυτής βάσει της οποίας
υποβλήθηκε η αίτηση για τη χορήγηση ενισχύσεως.
Η εμπιστοσύνη τους ενισχύθηκε από την κανονιστική απόφαση 285/1999 και την απόφαση 33/6, από τις διευκρινίσεις που τους παρέσχαν
οι διοικητικές υπηρεσίες της Περιφέρειας Σαρδηνίας ως προς το συμβατό των ενισχύσεων με την κοινή αγορά, από το γεγονός ότι
η Περιφέρεια δεχόταν συστηματικά τις αιτήσεις αποδόσεως των δαπανών και από τη βραδύτητα με την οποία η Επιτροπή διεξήγε τις
εργασίες της χωρίς να λάβει μέτρα για την αναστολή της καταβολής των ενισχύσεων.
Η SF Turistico Immobiliare υπογραμμίζει ότι η εμπιστοσύνη αυτή δεν είναι δυνατό να τεθεί υπό αμφισβήτηση λόγω του ότι ούτε
η κανονιστική απόφαση 285/1999 ούτε η απόφαση αριθ. 33/6 κοινοποιήθηκαν στην Επιτροπή. Ειδικότερα, είναι υπερβολικό, κατά
την SF Turistico Immobiliare, να απαιτείται από τους δικαιούχους να ζητούν από την Περιφέρεια Σαρδηνίας επίσημη απόδειξη της
γνωστοποιήσεως στην Επιτροπή κάθε μέτρου που ασκεί επιρροή επί της διαδικασίας ή να ερωτούν την Επιτροπή, μετά τη χορήγηση
της ενισχύσεως, αν κάθε μεταγενέστερη και εν δυνάμει σημαντική πράξη της έχει όντως κοινοποιηθεί.
Η Επιτροπή αντικρούει τα επιχειρήματα της προσφεύγουσας και των παρεμβαινουσών.
Από τη νομολογία προκύπτει ότι το δικαίωμα για την προστασία της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης εξαρτάται από τη συνδρομή τριών
σωρευτικών προϋποθέσεων. Πρώτον, πρέπει να έχουν δοθεί από την κοινοτική διοίκηση στον ενδιαφερόμενο συγκεκριμένες, ανεπιφύλακτες
και συγκλίνουσες διαβεβαιώσεις, προερχόμενες από αρμόδιες και αξιόπιστες πηγές. Δεύτερον, οι διαβεβαιώσεις αυτές πρέπει να
μπορούν να δημιουργήσουν θεμιτή προσδοκία σ’ αυτόν προς τον οποίο απευθύνονται. Τρίτον, οι παρασχεθείσες διαβεβαιώσεις πρέπει
να είναι σύμφωνες προς τους ισχύοντες κανόνες (βλ. αποφάσεις του Πρωτοδικείου της 30ής Ιουνίου 2005, T-347/03, Branco κατά
Επιτροπής, Συλλογή 2005, σ. II-2555, σκέψη 102 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία, και της 23ης Φεβρουαρίου 2006, T-282/02, Cementbouw
Handel & Industrie κατά Επιτροπής, Συλλογή 2006, σ. II-319, σκέψη 77, και της 30ής Ιουνίου 2009, T-444/07, CPEM κατά Επιτροπής,
Συλλογή 2009, σ. II-2121, σκέψη 126).
Πάντως, δεν μπορεί κατ’ αρχήν, εκτός αν συντρέχουν εξαιρετικές περιστάσεις, να γίνει επίκληση δικαιολογημένης εμπιστοσύνης
στη νομιμότητα μιας κρατικής ενισχύσεως παρά μόνον αν η ενίσχυση αυτή χορηγήθηκε τηρηθείσας της διαδικασίας που προβλέπει
το άρθρο 88 ΕΚ. Πράγματι, ένας επιμελής επιχειρηματίας πρέπει κανονικά να είναι σε θέση να βεβαιωθεί ότι τηρήθηκε η διαδικασία
αυτή (αποφάσεις του Δικαστηρίου της 20ής Σεπτεμβρίου 1990, Επιτροπή κατά Γερμανίας, σκέψη 232 ανωτέρω, σκέψη 14, της 14ης
Ιανουαρίου 1997, Ισπανία κατά Επιτροπής, σκέψη 232 ανωτέρω, σκέψη 51, και της 20ής Μαρτίου 1997, C-24/95, Alcan Deutschland,
Συλλογή 1997, σ. I-1591, σκέψη 25).
Εν προκειμένω, όπως επισημάνθηκε στις σκέψεις 168 και 180 ανωτέρω, η απόφαση περί εγκρίσεως επισήμαινε ρητώς ότι η έγκριση
της Επιτροπής αφορούσε μόνον τις ενισχύσεις για τα σχέδια των οποίων η εκτέλεση άρχισε μετά την υποβολή της αιτήσεως για τη
χορήγηση ενισχύσεως και οι επίμαχες ενισχύσεις, οι οποίες δεν πληρούσαν την προϋπόθεση αυτή, δεν χορηγήθηκαν, ως εκ τούτου,
τηρηθείσας της διαδικασίας που προβλέπει το άρθρο 88 ΕΚ. Συνεπώς, σύμφωνα με τη νομολογία που παρατέθηκε στην προηγούμενη
σκέψη, οι δικαιούχοι των επίδικων ενισχύσεων δεν μπορούν, κατ’ αρχήν, να επικαλεσθούν παραδεκτώς τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη
τους στη νομιμότητα των εν λόγω ενισχύσεων.
Βέβαια, η νομολογία δεν αποκλείει τη δυνατότητα των δικαιούχων μιας παράνομης ενισχύσεως να επικαλεστούν, στο πλαίσιο της
διαδικασίας ανακτήσεως, εξαιρετικές περιστάσεις επί των οποίων θεμιτώς στηρίχθηκε η δικαιολογημένη εμπιστοσύνη τους στον νόμιμο
χαρακτήρα της ενισχύσεως αυτής, προκειμένου να αντιταχθούν στην επιστροφή της (απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 1990, Επιτροπή
κατά Γερμανίας, σκέψη 232 ανωτέρω, σκέψη 16, αποφάσεις του Πρωτοδικείου της 15ης Σεπτεμβρίου 1998, T-126/96 και T-127/96,
BFM και EFIM κατά Επιτροπής, Συλλογή 1998, σ. II-3437, σκέψη 69, και Fleuren Compost κατά Επιτροπής, σκέψη 132 ανωτέρω, σκέψη
136).
Πάντως, προκύπτει εμμέσως από τη νομολογία του Δικαστηρίου (αποφάσεις της 20ής Σεπτεμβρίου 1990, Επιτροπή κατά Γερμανίας,
στη σκέψη 232 ανωτέρω, σκέψεις 13 έως 16, και Alcan Deutschland, σκέψη 274 ανωτέρω, σκέψεις 24 και 25), και έχει κριθεί επανειλημμένως
ρητώς από το Πρωτοδικείο (αποφάσεις του Πρωτοδικείου της 8ης Ιουνίου 1995, T-459/93, Siemens κατά Επιτροπής, Συλλογή 1995,
σ. II-1675, σκέψεις 104 και 105, της 27ης Ιανουαρίου 1998, T-67/94, Ladbroke Racing κατά Επιτροπής, Συλλογή 1998, σ. II-1,
σκέψη 83, και Fleuren Compost κατά Επιτροπής, σκέψη 132 ανωτέρω, σκέψη 137), ότι οι δικαιούχοι αυτοί δεν μπορούν να επικαλούνται
τέτοιες εξαιρετικές περιστάσεις, βάσει σχετικών διατάξεων του εθνικού δικαίου, παρά μόνο στο πλαίσιο της διαδικασίας ανακτήσεως
ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, τα οποία είναι τα μόνα αρμόδια να εκτιμήσουν, ενδεχομένως αφού υποβάλουν στο Δικαστήριο προδικαστικά
ερωτήματα περί ερμηνείας, τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υποθέσεως.
Εν πάση περιπτώσει, καμία από τις περιστάσεις τις οποίες προέβαλαν εν προκειμένω οι προσφεύγουσες και οι παρεμβαίνουσες δεν
μπορεί να κριθεί ως ικανή να δικαιολογήσει την ακύρωση της προσβαλλομένης αποφάσεως.
Πρώτον, κατά το μέτρο που προβλήθηκε το επιχείρημα ότι η φερόμενη ως δικαιολογημένη εμπιστοσύνη των δικαιούχων στηριζόταν
στην ύπαρξη της αποφάσεως περί εγκρίσεως και στο γεγονός ότι ο νόμος 9/1998 διευκρίνιζε ήδη όλα τα απαιτούμενα κριτήρια για
τη χορήγηση των ατομικών ενισχύσεων, οπότε οι δυνητικοί δικαιούχοι οι οποίοι ανταποκρίνονταν στα κριτήρια αυτά είχαν την προσδοκία
ότι θα τύχουν ενισχύσεως, από τις διαπιστώσεις που εκτίθενται στις σκέψεις 232 έως 234 και στη σκέψη 168 ανωτέρω προκύπτει
ότι ούτε η έκδοση του νόμου 9/1998 ούτε η απόφαση περί εγκρίσεως ήταν δυνατό να στηρίξουν τη βεβαιότητα των δυνητικών δικαιούχων
ότι θα τύχουν νομίμως των επιδίκων ενισχύσεων. Κατά συνέπεια, οι πράξεις αυτές ομοίως δεν μπορούσαν να θεμελιώσουν δικαιολογημένη
εμπιστοσύνη που δημιουργήθηκε στους δικαιούχους των επιδίκων ενισχύσεων.
Τίποτε διαφορετικό δεν απορρέει από τη σκέψη 189 της αποφάσεως του Πρωτοδικείου της 5ης Ιουνίου 2001, T-6/99, ESF Elbe-Stahlwerke
Feralpi κατά Επιτροπής (Συλλογή 2001, σ. II-1523), την οποία επικαλέσθηκε η Περιφέρεια Σαρδηνίας. Συγκεκριμένα, όπως ορθώς
επισήμανε η Επιτροπή, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση εκείνη και αντιθέτως προς τις περιστάσεις της υπό κρίση
υποθέσεως, είχε ρητώς επιτρέψει τη χορήγηση των εν λόγω ενισχύσεων με απόφαση εκδοθείσα κατόπιν νομότυπης κοινοποιήσεως εκ
μέρους του ενδιαφερομένου κράτους μέλους. Για τον λόγο αυτόν ακριβώς το Πρωτοδικείο έκρινε ότι η αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης
εμπιστοσύνης εμπόδιζε την αναζήτηση των επίμαχων ενισχύσεων από τους δικαιούχους, παρά το γεγονός ότι η Επιτροπή είχε διαπιστώσει
εκ των υστέρων, βάσει νέων στοιχείων, το ασύμβατο των ενισχύσεων προς την κοινή αγορά (απόφαση ESF Elbe-Stahlwerke Feralpi
κατά Επιτροπής, προπαρατεθείσα, σκέψεις 188 και 189).
Δεύτερον, όσον αφορά τις διαβεβαιώσεις εκ μέρους των ιταλικών αρχών, την κανονιστική απόφαση 285/1999, την απόφαση αριθ. 33/6,
τις διευκρινίσεις που παρέσχαν οι διοικητικές υπηρεσίες της Περιφέρειας Σαρδηνίας ως προς το συμβατό των ενισχύσεων με την
κοινή αγορά και το γεγονός ότι η Περιφέρεια Σαρδηνίας δεχόταν συστηματικά τις αιτήσεις αποδόσεως δαπανών, επιβάλλεται η διαπίστωση
ότι όλα αυτά τα στοιχεία συνιστούν ενέργειες των εθνικών αρχών. Συνεπώς, δεν ανταποκρίνονται στην πρώτη προϋπόθεση την οποία
θέτει η προπαρατεθείσα στη σκέψη 273 νομολογία, κατά την οποία η κοινοτική διοίκηση πρέπει να έχει δώσει διαβεβαιώσεις προς
τους ενδιαφερομένους, στις οποίες να θεμελιώνεται η εμπιστοσύνη που τους δημιουργήθηκε.
Τρίτον, όσον αφορά την προβαλλόμενη βραδύτητα της διαδικασίας της Επιτροπής, εκτός του ότι, όπως επισημάνθηκε στη σκέψη 100,
η διάρκεια της προκαταρκτικής διαδικασίας εξετάσεως δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί ως υπερβολική εν προκειμένω, η Επιτροπή ορθώς
προβάλλει ότι κάθε φαινομενική εκ μέρους της αδράνεια στερείται σημασίας όταν το καθεστώς ενισχύσεων δεν της έχει κοινοποιηθεί
(απόφαση του Δικαστηρίου της 11ης Νοεμβρίου 2004, C-183/02 P και C-187/02 P, Demesa και Territorio Histórico de Álava κατά
Επιτροπής, Συλλογή 2004, σ. I-10609, σκέψη 52).
Τέταρτον, η απόφαση της Επιτροπής της 12ης Ιουλίου 2000, περί του καθεστώτος ενισχύσεων του νόμου 488/92, το οποίο προέβλεπε,
υπό ορισμένες προϋποθέσεις, την επιλεξιμότητα των δαπανών που είχαν πραγματοποιηθεί πριν από την υποβολή αιτήσεως για τη χορήγηση
ενισχύσεως, ωσαύτως δεν ήταν δυνατό να δημιουργήσει δικαιολογημένη εμπιστοσύνη στους δικαιούχους των επιδίκων ενισχύσεων.
Συγκεκριμένα, υπενθυμίζεται ότι η γενική αρχή την οποία προβλέπει το άρθρο 87, παράγραφος 1, ΕΚ είναι η απαγόρευση των κρατικών
ενισχύσεων. Κατά τη νομολογία, οι παρεκκλίσεις από την αρχή αυτή πρέπει να ερμηνεύονται στενά (απόφαση Fleuren Compost κατά
Επιτροπής, σκέψη 132 ανωτέρω, σκέψη 75). Συνεπώς, μια απόφαση περί μη προβολής αντιρρήσεων ως προς ένα καθεστώς ενισχύσεων
αφορά μόνον την πραγματική χορήγηση των ενισχύσεων που εμπίπτουν στο καθεστώς αυτό και δεν μπορεί, ως εκ τούτου, να θεμελιώσει
δικαιολογημένη εμπιστοσύνη των προσώπων τα οποία ενδέχεται να ωφεληθούν από μελλοντικά σχέδια παρεμφερών ενισχύσεων όσον αφορά
το συμβατό των εν λόγω ενισχύσεων προς την κοινή αγορά (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση του Πρωτοδικείου της 2ας Δεκεμβρίου
2008, T-362/05 και T-363/05, Nuova Agricast και Cofra κατά Επιτροπής, που δεν έχει ακόμη δημοσιευθεί στη Συλλογή, σκέψη 80).
Συνεπώς, πρέπει να απορριφθεί ο λόγος ακυρώσεως ο οποίος στηρίζεται σε παραβίαση της αρχής της προστασίας της δικαιολογημένης
εμπιστοσύνης.

Επί του λόγου που στηρίζεται σε παράβαση των διατάξεων που αφορούν τις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας
Οι παρεμβαίνουσες και η SF Turistico Immobiliare υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή παρέβη τις διατάξεις που έχουν εφαρμογή ως προς
τις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας.
Οι παρεμβαίνουσες εκτιμούν συναφώς ότι η Επιτροπή έπρεπε απλώς να δώσει εντολή στην Περιφέρεια Σαρδηνίας να ανακτήσει το τμήμα
των καταβληθεισών ενισχύσεων το οποίο υπερέβαινε το ανώτατο όριο των 200 000 ευρώ το οποίο καθόρισε το άρθρο 2 του κανονισμού
(ΕΚ) 1998/2006 της Επιτροπής, της 15ης Δεκεμβρίου 2006, για την εφαρμογή των άρθρων 87 [ΕΚ] και 88 [ΕΚ] στις ενισχύσεις ήσσονος
σημασίας (ΕΕ L 379, σ. 5), ή, εν πάση περιπτώσει, αυτό το οποίο υπερέβαινε το ανώτατο όριο των 100 000 ευρώ το οποίο θέτει
το άρθρο 2 του κανονισμού 69/2001.
Η SF Turistico Immobiliare προσθέτει ότι η Επιτροπή, μη επιτρέποντας να θεωρηθούν οι δαπάνες που πραγματοποιήθηκαν πριν την
υποβολή της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως ως εμπίπτουσες στο πλαίσιο μιας ενισχύσεως ήσσονος σημασίας, δεν έλαβε υπόψη
την εξαιρετική κατάσταση στο έδαφος της Περιφέρειας Σαρδηνίας, η οποία οφείλεται στην αλληλεπικάλυψη αντιφατικών διατάξεων,
προερχομένων από διαφορετικές πηγές και με κοινό σκοπό να ρυθμίσουν τις ενισχύσεις στον τομέα του τουρισμού.
Κατ’ αυτήν, οι ενισχύσεις ήσσονος σημασίας απαλλάσσονται από την υποχρέωση κοινοποιήσεως, καλύπτουν «κάθε κρατική ενίσχυση»
και δεν θίγουν τη δυνατότητα λήψεως άλλων ενισχύσεων για το ίδιο σχέδιο. Η Επιτροπή ερμηνεύει τους όρους «σχέδιο στο σύνολό
του» κατά τρόπο υπερβολικά τυπολατρικό βάσει της πρώτης δαπάνης που αναγράφεται στον συνημμένο στην αίτηση υπολογισμό.
Η Επιτροπή αντικρούει τα επιχειρήματα αυτά.
Πρέπει κατ’ αρχάς να προσδιορισθεί ποιο από τα διάφορα διαδοχικά νομοθετήματα περί των ενισχύσεων ήσσονος σημασίας έχει ratione
temporis εφαρμογή στα πραγματικά περιστατικά της υπό κρίση υποθέσεως. Συγκεκριμένα, το θέμα αυτό αποτέλεσε διαδοχικώς αντικείμενο
της ανακοινώσεως της Επιτροπής σχετικά με τις ενισχύσεις de minimis (ΕΕ 1996 C 68, σ. 9), του κανονισμού 69/2001 και του κανονισμού
1998/2006.
Κατά την αιτιολογική σκέψη 5, τρίτη περίοδος, του κανονισμού 69/2001 και την αιτιολογική σκέψη 10 του κανονισμού 1998/2006,
η ενίσχυση ήσσονος σημασίας πρέπει να θεωρείται ότι έχει χορηγηθεί κατά το χρόνο απονομής στον δικαιούχο του νομίμου δικαιώματος
να λάβει την ενίσχυση, σύμφωνα με το εφαρμοστέο εθνικό δίκαιο. Συναφώς, επισημαίνεται ότι από τους διάφορους πίνακες που περιέχονται
στο έγγραφο της Περιφέρειας της Σαρδηνίας της 14ης Απριλίου 2003 προκύπτει ότι οι αιτήσεις για τη χορήγηση των επιδίκων ενισχύσεων
υποβλήθηκαν μεταξύ της 20ής Ιανουαρίου και της 31ης Μαρτίου 2001. Εντεύθεν συνάγεται ότι η ημερομηνία κατά την οποία χορηγήθηκαν
οι ενισχύσεις αυτές δεν μπορεί να ήταν προγενέστερη του Απριλίου του 2001. Δυνάμει του άρθρου 4, παράγραφος 1, αυτού, ο κανονισμός
69/2001 άρχισε να ισχύει στις 2 Φεβρουαρίου 2001, εικοστή ημέρα από της δημοσιεύσεώς του στην Επίσημη Εφημερίδα, στις 13 Ιανουαρίου
2001. Συνεπώς, πρέπει να εφαρμοσθούν εν προκειμένω οι περί των ενισχύσεων ήσσονος σημασίας διατάξεις του κανονισμού 69/2001.
Περαιτέρω, όσον αφορά το περιεχόμενο των εν λόγω διατάξεων, το άρθρο 2, τιτλοφορούμενο «Ενισχύσεις ήσσονος σημασίας», του
κανονισμού 69/2001 ορίζει τα εξής:
«1.      Θεωρούνται ότι δεν ανταποκρίνονται σε όλα τα κριτήρια του άρθρου 87, παράγραφος 1, της Συνθήκης, και συνεπώς δεν υπόκεινται
στην υποχρέωση κοινοποίησης που προβλέπεται από το άρθρο 88, παράγραφος 3, της Συνθήκης, οι ενισχύσεις που πληρούν τις προϋποθέσεις
που καθορίζονται στις παραγράφους 2 και 3.
2.       Το συνολικό ποσό των ενισχύσεων ήσσονος σημασίας που χορηγούνται στην ίδια επιχείρηση δεν μπορεί να υπερβαίνει το ποσό των
100 000 ευρώ σε περίοδο τριών ετών. Το ανώτατο αυτό όριο εφαρμόζεται ανεξάρτητα από τη μορφή και το στόχο της ενίσχυσης.
[…]»
Εξάλλου, κατά την πέμπτη αιτιολογική σκέψη, τέταρτη περίοδος, του κανονισμού 69/2001, «[α]υτός ο κανόνας για τις ενισχύσεις
ήσσονος σημασίας δεν θίγει τη δυνατότητα που έχουν οι επιχειρήσεις να λαμβάνουν, για το ίδιο σχέδιο, κρατικές ενισχύσεις που
έχουν εγκριθεί από την Επιτροπή ή που καλύπτονται από κανονισμό περί εξαιρέσεων κατά κατηγορίες».
Τέλος, εν προκειμένω, η προσβαλλομένη απόφαση περιέχει τα ακόλουθα χωρία τα οποία αφορούν την εφαρμογή του κανόνα de minimis:
Κατά την αιτιολογική σκέψη 68 της προσβαλλομένης αποφάσεως:
«[Η] Επιτροπή δεν θεωρεί αποδεκτά τα επιχειρήματα που προέβαλαν οι ιταλικές αρχές όσον αφορά τον κανόνα “περί ήσσονος σημασίας”
διότι ο κανόνας αυτός δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί προς παράκαμψη της υποχρέωσης που επιβάλλουν οι κατευθυντήριες γραμμές
[του 1998], της υποβολής δηλαδή της αίτησης ενίσχυσης πριν από την έναρξη εκτέλεσης του σχεδίου, ώστε να τηρείται η αρχή του
χαρακτήρα κινήτρου. Ουσιαστικά, το σχετικό ποσό που πρέπει να ληφθεί υπόψη θα πρέπει να αφορά το σχέδιο στο σύνολό του και
να μην λαμβάνεται υπόψη μόνο το ποσό της ενίσχυσης που έχει χορηγηθεί πριν από την αίτηση. Η Επιτροπή δεν μπορεί ως εκ τούτου
να θεωρήσει επιλέξιμες τις δαπάνες για τις αρχικές εργασίες βάσει του κανόνα “περί ήσσονος σημασίας”, αντιβαίνοντας στον κανόνα
που προβλέπουν οι κατευθυντήριες γραμμές [του 1998].»
Στην αιτιολογική σκέψη 73 της προσβαλλομένης αποφάσεως, η Επιτροπή εξηγεί τα εξής:
«[Η] [...] άποψη περί ασυμβίβαστου [των ενισχύσεων που χορηγήθηκαν βάσει της αποφάσεως 33/6] εφαρμόζεται σε όλες τις ενισχύσεις
που χορηγούνται για σχέδια των οποίων οι επιλέξιμες δαπάνες είχαν πραγματοποιηθεί πριν από την υποβολή της αίτησης ενίσχυσης,
βάσει σχετικών εκτελεστικών μέτρων που ίσχυαν κατά τη στιγμή της υποβολής της αίτησης, και οι οποίες δαπάνες ήταν υψηλότερες
από το ποσό ήσσονος σημασίας στο οποίο ο δικαιούχος θα μπορούσε να έχει πρόσβαση κατά τη συγκεκριμένη στιγμή, το οποίο υπολογίζεται
σύμφωνα με το άρθρο 2 του κανονισμού αριθ. 69/2001.»
Από τις δύο ανωτέρω αιτιολογικές σκέψεις, ερμηνευόμενες από κοινού, προκύπτει ότι η Επιτροπή δεν είχε την πρόθεση να αποκλείσει,
γενικώς και αφηρημένως, την εφαρμογή του κανόνα de minimis στις επίδικες ενισχύσεις. Υπενθυμίζεται συναφώς ότι η Επιτροπή
αποφάνθηκε στην προσβαλλομένη απόφαση μόνον ως προς το καθεστώς ενισχύσεων όπως έχει τροποποιηθεί με την απόφαση 33/6. Ως
εκ τούτου, η προσβαλλομένη απόφαση ουδόλως αποκλείει την εφαρμογή του κανόνα de minimis σε ορισμένες ατομικές ενισχύσεις που
χορηγήθηκαν βάσει του καθεστώτος αυτού.
Αντιθέτως, η Επιτροπή έκρινε ότι η εφαρμογή του κανόνα προϋπέθετε ότι το συνολικό ποσό της ενισχύσεως που ελήφθη για συγκεκριμένο
σχέδιο είναι χαμηλότερο από το ανώτατο όριο de minimis που προβλέπεται για τη εν λόγω επιχείρηση και ότι, συνεπώς, δεν ήταν
δυνατό να αφαιρεθεί απλώς το ποσό που αντιστοιχεί στο εν λόγω ανώτατο όριο από το ποσό της προς ανάκτηση ενισχύσεως ούτε να
ληφθεί υπόψη απλώς και μόνον το ποσό που αντιστοιχεί στις εργασίες που πράγματι ολοκληρώθηκαν πριν από την υποβολή της αιτήσεως
για τη χορήγηση ενισχύσεως.
Συνεπώς, οι διάδικοι διαφωνούν μόνον ως προς το ζήτημα αν είναι δυνατός, για την εφαρμογή του κανόνα de minimis, ο κατακερματισμός
των ενισχύσεων που αφορούν ένα συγκεκριμένο σχέδιο, προκειμένου να είναι δυνατή η εφαρμογή του κανόνα αυτού ως προς το ποσό
που είναι χαμηλότερο από το εφαρμοστέο ανώτατο όριο ή αν, αντιθέτως, πρέπει μια ενίσχυση αφορώσα συγκεκριμένο σχέδιο να κριθεί
ως αδιαίρετη και να αποκλεισθεί η εφαρμογή του κανόνα de minimis για τις ενισχύσεις που υπερβαίνουν το ανώτατο όριο.
Ελλείψει ρητών σχετικών διατάξεων στον κανονισμό 69/2001, πρέπει να εκτιμηθεί το ζήτημα αυτό υπό το πρίσμα του σκοπού του
κανόνα de minimis.
Συναφώς, επισημαίνεται ότι, στο σημείο 3.2 της ανακοινώσεώς της περί των κοινοτικών κανόνων για τις ενισχύσεις στις μικρομεσαίες
επιχειρήσεις (ΕΕ 1992 C 213, σ. 2), η Επιτροπή προέβαλε ως αιτιολογία για τη θέσπιση του κανόνα de minimis για πρώτη φορά
το γεγονός ότι «κάθε ενίσχυση δεν έχει επιπτώσεις στο εμπόριο και τον ανταγωνισμό μεταξύ των κρατών μελών», πράγμα το οποίο
ισχύει «ιδιαίτερα στις περιπτώσεις των ενισχύσεων που χορηγούνται σε πολύ μικρά ποσά», καθώς και την προσπάθεια «να απλουστευθούν
οι διοικητικές διατυπώσεις προς όφελος των ΜΜΕ». Ως εκ τούτου, κατά την Επιτροπή, «είναι επιθυμητό οι ενισχύσεις που δεν υπερβαίνουν
ένα ορισμένο απόλυτο ποσό, κάτω από το οποίο μπορεί να θεωρηθεί ότι δεν είναι δυνατό να τύχει εφαρμογής η διάταξη του άρθρου
[87], παράγραφος 1, [ΕΚ], [να μην] υπάγονται πλέον στην υποχρέωση προηγούμενης κοινοποίησης στην Επιτροπή».
Ομοίως, στο δεύτερο εδάφιο της ανακοινώσεως του 1996 σχετικά με τις ενισχύσεις de minimis (βλ. σκέψη 290 ανωτέρω), η Επιτροπή
επικαλέσθηκε εκ νέου στην προσπάθειά της «να επιτύχει την απλούστευση των διοικητικών διατυπώσεων, τόσο για τα κράτη μέλη
όσο και για τις υπηρεσίες της Επιτροπής –η οποία πρέπει να επικεντρώνει τις εργασίες της στις περιπτώσεις που έχουν πραγματική
σημασία σε κοινοτικό επίπεδο».
Ο κανονισμός 69/2001 δεν περιέχει αιτιολογικές σκέψεις στις οποίες να εκτίθεται ρητώς η ratio legis του κανόνα de minimis
και προβλέπει απλώς τα ακόλουθα:
«Από την εμπειρία που έχει αποκτήσει η Επιτροπή, μπορεί να θεωρηθεί ότι οι ενισχύσεις που δεν υπερβαίνουν το ανώτατο όριο
των 100 000 ευρώ για κάθε περίοδο τριών ετών δεν επηρεάζουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών ή/και δεν στρεβλώνουν ούτε απειλούν
να στρεβλώσουν τον ανταγωνισμό και συνεπώς δεν εμπίπτουν στο πεδίο του άρθρου 87 παράγραφος 1, [ΕΚ]» (αιτιολογική σκέψη 5,
πρώτη περίοδος του κανονισμού 69/2001).
Από τις εν λόγω αιτιολογικές σκέψεις προκύπτει ότι ο κανόνας de minimis σκοπεί στην απλούστευση των διοικητικών διαδικασιών,
τόσο προς το συμφέρον των δικαιούχων ενισχύσεων σχετικώς χαμηλού ποσού και, συνεπώς, ενισχύσεων που δεν μπορούν να στρεβλώσουν
τον ανταγωνισμό όσο και προς το συμφέρον της Επιτροπής, η οποία πρέπει να είναι σε θέση να επικεντρώνει τις προσπάθειές της
στις περιπτώσεις που έχουν πραγματικό κοινοτικό ενδιαφέρον.
Συναφώς, διαπιστώνεται ότι το να επιτραπεί ο κατακερματισμός μιας ενισχύσεως προκειμένου να εφαρμοσθεί ο κανόνας de minimis
ως προς έναν ενδιαφερόμενο δεν συντελεί στην επίτευξη του προαναφερθέντος σκοπού. Συγκεκριμένα, απλώς και μόνον η αφαίρεση
από το ποσό μιας ενισχύσεως η οποία πρόκειται να χορηγηθεί σε μια επιχείρηση του ποσού που αντιστοιχεί στο ανώτατο όριο de
minimis δεν απαλλάσσει την Επιτροπή από το καθήκον να εξετάσει τη συμβατότητα της επίμαχης ενισχύσεως με την κοινή αγορά,
όσον αφορά το ποσό που υπερβαίνει το εν λόγω ανώτατο όριο, ούτε την οικεία επιχείρηση από την υποχρέωση να αναμείνει την έκβαση
της εξετάσεως αυτής, πριν να τύχει της ενισχύσεως ή, σε περίπτωση παράνομης ενισχύσεως, πριν να υποχρεωθεί ενδεχομένως να
την επιστρέψει.
Επιπλέον, όπως ορθώς υποστήριξε η Επιτροπή στην απάντησή της σε έγγραφη ερώτηση του Γενικού Δικαστηρίου, ο κατακερματισμός,
αν γινόταν δεκτός, θα μπορούσε, υπό τις συνθήκες της υπό κρίση υποθέσεως, να έχει ως συνέπεια να τεθεί εκποδών η αρχή κατά
την οποία η συμβατότητα της ενισχύσεως προϋποθέτει ότι αυτή έχει ως αποτέλεσμα την παροχή κινήτρου, τούτο δε ως προς ολόκληρο
το χορηγηθέν ποσό. Συγκεκριμένα, σε περίπτωση που τα ποσά τα οποία αντιστοιχούν στις εργασίες που πραγματοποιήθηκαν πριν από
την υποβολή της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως είναι χαμηλότερα από το ανώτατο όριο των 100 000 ευρώ και, ως εκ τούτου,
δεν πρέπει να θεωρηθούν ως κρατική ενίσχυση, υπό την έννοια του άρθρου 87, παράγραφος 1, ΕΚ, θα έπρεπε να συναχθεί το συμπέρασμα
ότι καμία ενίσχυση δεν χορηγήθηκε πριν από την υποβολή αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως. Κατά συνέπεια, η εκτέλεση του
σχεδίου θα έπρεπε να θεωρηθεί ότι άρχισε μετά την υποβολή της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως, ενώ στην πραγματικότητα
το κριτήριο αυτό δεν τηρήθηκε.
Ένα τέτοιο αποτέλεσμα θα διακύβευε την επίτευξη των σκοπών που επιδιώκονται με τον έλεγχο των κρατικών ενισχύσεων εν γένει,
δεδομένου ότι θα ήταν δυνατό να αποδυναμώσει την καλή θέληση των κρατών μελών και των επιχειρήσεων να τηρούν την υποχρέωση
περί μη χορηγήσεως κρατικών ενισχύσεων πριν η Επιτροπή να είναι σε θέση να αποφανθεί επί της συμβατότητάς τους με την κοινή
αγορά. Συγκεκριμένα, ακόμη και αν τα ποσά που αντιστοιχούν στις εργασίες που εκτελέσθηκαν πριν από την υποβολή της αιτήσεως
για τη χορήγηση ενισχύσεως υπερέβαιναν το ανώτατο όριο των 100 000 ευρώ, οι δικαιούχοι θα μπορούσαν στην περίπτωση αυτή να
είναι βέβαιοι ότι μέρος τουλάχιστον της παρανόμως χορηγηθείσας ενισχύσεως δεν θα ανακτώνταν. Όπως ορθώς προέβαλε η Επιτροπή,
ο κανόνας de minimis δεν έχει ως σκοπό να διασφαλίζει σε όλες τις επιχειρήσεις στις οποίες χορηγήθηκαν παράνομες ενισχύσεις
τη δυνατότητα να τύχουν απαλλαγής μέχρι το ανώτατο όριο de minimis.
Η τελευταία αυτή σκέψη ενισχύεται από την ανάλυση του περιεχομένου της εννοίας «ενίσχυση ήσσονος σημασίας». Συγκεκριμένα,
η έννοια αυτή σημαίνει ότι πρέπει να πρόκειται περί ενισχύσεως χαμηλού ποσού. Αν επιτρεπόταν εκ των υστέρων ο κατακερματισμός
ενισχύσεων οι οποίες υπερβαίνουν το εφαρμοστέο συναφώς ανώτατο όριο, τούτο θα συνεπαγόταν ότι θα υπάγονταν εν μέρει στον κανόνα
de minimis ενισχύσεις που δεν ήταν χαμηλού ποσού κατά τον χρόνο χορηγήσεώς τους.
Είναι αληθές ότι, κατόπιν της ανακτήσεως ολοκλήρου του ποσού της παρανόμως χορηγηθείσας ενισχύσεως, το οικείο κράτος μέλος
μπορεί κατ’ αρχήν να χορηγήσει αμέσως στην επιχείρηση μια νέα ενίσχυση ήσσονος σημασίας μέχρι του ποσού του ανωτάτου ορίου
των 100 000 ευρώ. Ωστόσο, όπως υπογράμμισε η Επιτροπή στην απάντηση που έδωσε στην έγγραφη ερώτηση του Γενικού Δικαστηρίου,
τούτο προϋποθέτει την έκδοση νέας αποφάσεως περί χορηγήσεως δημοσίων πόρων εκ μέρους του κράτους μέλους, το οποίο παραμένει
ελεύθερο να αποφασίσει, οπότε η απαγόρευση του κατακερματισμού δεν μπορεί να θεωρηθεί ως αμιγώς τυπικός κανόνας.
Ως εκ τούτου, το άρθρο 2, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 69/2001 πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι η απαλλαγή από
την υποχρέωση κοινοποιήσεως την οποία προβλέπει το άρθρο 88, παράγραφος 3, ΕΚ δεν μπορεί να έχει εφαρμογή σε ποσά τα οποία
αποτελούν μέρος ενισχύσεως της οποίας το συνολικό ποσό υπερβαίνει το ανώτατο όριο των 100 000 ευρώ σε διάστημα τριών ετών.
Εν πάση περιπτώσει, η ρητή πρόβλεψη της περιοριστικής αυτής ερμηνείας στο άρθρο 2, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, του κανονισμού
1998/2006 έχει συνεπώς την έννοια ότι εισάγει μια διευκρίνιση και όχι ότι προσθέτει μια νέα προϋπόθεση για την εφαρμογή του
κανόνα de minimis.
Κατά συνέπεια, πρέπει να απορριφθεί το επιχείρημα των παρεμβαινουσών κατά το οποίο η Επιτροπή έπρεπε απλώς και μόνο να δώσει
εντολή στην Περιφέρεια Σαρδηνίας να ανακτήσει το μέρος του ποσού των καταβληθεισών ενισχύσεων το οποίο υπερέβαινε το ανώτατο
όριο των 200 000 ευρώ ή, τουλάχιστον, το ανώτατο όριο των 100 000 ευρώ. Ομοίως, πρέπει να απορριφθεί το επιχείρημα της SF
Turistico Immobiliare ότι, για την εφαρμογή του κανόνα de minimis, η Επιτροπή έπρεπε να λάβει υπόψη μόνον το μέρος των δαπανών
που πραγματοποιήθηκαν πριν από την υποβολή της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως.
Τούτο δεν αποκλείει την πιθανότητα, στο πλαίσιο της εκτιμήσεως εκάστης συγκεκριμένης περιπτώσεως στην οποία οι ιταλικές αρχές
θα πρέπει να προβούν κατά την ανάκτηση των επιδίκων ενισχύσεων, να είναι δυνατό να αποδειχθεί ότι ορισμένα σχέδια των οποίων
η εκτέλεση άρχισε πριν την υποβολή της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως και τα οποία, συνεπώς, δεν επιτρεπόταν να τύχουν
ενισχύσεως στο πλαίσιο του καθεστώτος το οποίο θέσπισε ο νόμος 9/1998 είναι λειτουργικώς αυτοτελή προς άλλα σχέδια των οποίων
η εκτέλεση άρχισε μόνο μετά την ημερομηνία υποβολής της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως και, ως εκ τούτου, θα μπορούσαν
να τύχουν ενισχύσεως στο πλαίσιο του ίδιου αυτού καθεστώτος. Πάντως, δεν εναπόκειται στο Γενικό Δικαστήριο να επιλύσει το
ζήτημα αυτό στο πλαίσιο των υπό κρίση υποθέσεων.
Ως εκ τούτου, πρέπει να απορριφθεί ο λόγος ακυρώσεως που στηρίζεται σε παράβαση των διατάξεων που αφορούν τις ενισχύσεις ήσσονος
σημασίας.
Κατόπιν τούτου, οι προσφυγές είναι απορριπτέες στο σύνολό τους.

Επί των δικαστικών εξόδων
Κατά το άρθρο 87, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα εφόσον υπήρχε
σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου. Δεδομένου ότι οι προσφεύγουσες και οι παρεμβαίνουσες ηττήθηκαν, πρέπει να καταδικασθούν
στα δικαστικά έξοδα, σύμφωνα με το σχετικό αίτημα της Επιτροπής.
Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τέταρτο τμήμα)
αποφασίζει:
1)
Συνεκδικάζει τις υποθέσεις T-394/08, T-408/08, T-453/08 και T-454/08 προς έκδοση κοινής αποφάσεως.
2)
Απορρίπτει τις προσφυγές.
3)
Οι προσφεύγουσες φέρουν τα δικαστικά έξοδα της Επιτροπής, πλην αυτών στα οποία υποβλήθηκε το εν λόγω θεσμικό όργανο λόγω της
παρεμβάσεως, καθώς και τα έξοδά τους.
4)
Οι παρεμβαίνουσες στην υπόθεση T-394/08 φέρουν τα έξοδα της Επιτροπής που αφορούν την παρέμβαση, καθώς και τα έξοδά τους.
Pelikánová
Jürimäe
Van der Woude
(υπογραφές)
Περιεχόμενα
Ιστορικό της διαφοράς
Η προσβαλλόμενη απόφαση
Διαδικασία
Αιτήματα των διαδίκων
Σκεπτικό
1.  Επί του παραδεκτού ορισμένων από τους λόγους ακυρώσεως που προέβαλαν οι παρεμβαίνουσες στην υπόθεση T‑394/08
2.  Επί του παραδεκτού ορισμένων αιτιάσεων που προβλήθηκαν κατά το στάδιο του υπομνήματος απαντήσεως
Υπόθεση T‑394/08
Υπόθεση T‑408/08
Υπόθεση T‑453/08
Υπόθεση T‑454/08
3.  Επί του παραδεκτού των λόγων ακυρώσεως που στηρίζονται σε έλλειψη νομιμότητας της αποφάσεως περί διορθώσεως
Επί της νομικής φύσεως της αποφάσεως περί διορθώσεως
Επί των συνεπειών, εν προκειμένω, για το παραδεκτό των λόγων ακυρώσεως που στηρίζονται σε έλλειψη νομιμότητας της αποφάσεως
περί διορθώσεως
4.  Επί των λόγων ακυρώσεως που στηρίζονται σε διαδικαστικές πλημμέλειες
Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται σε παράβαση του άρθρου 88, παράγραφος 2, ΕΚ και του κανονισμού 659/1999
Επί της αιτιάσεως που αφορά παράβαση του άρθρου 9 του κανονισμού 659/1999
Επί της αιτιάσεως που αντλείται από παράλειψη διεξαγωγής έρευνας
Επί της αιτιάσεως που αφορά μη τήρηση των προβλεπομένων από τον κανονισμό 659/1999 προθεσμιών
Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται σε παράβαση του άρθρου 254, παράγραφος 3, ΕΚ και του άρθρου 20, παράγραφος 1, του κανονισμού
659/1999
Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται σε ελλείψεις ως προς την αιτιολογία της προσβαλλομένης αποφάσεως
Επί της αιτιάσεως που αφορά έλλειψη αιτιολογίας ως προς την παραβίαση της αρχής της εύλογης διάρκειας της διαδικασίας
Επί της αιτιάσεως που αφορά έλλειψη αιτιολογίας ως προς τον χαρακτηρισμό της ενισχύσεως ως νέας παράνομης ενισχύσεως
Επί της αιτιάσεως που αφορά έλλειψη αιτιολογίας ως προς την ασυμβατότητα των ενισχύσεων στο πλαίσιο της περιφερειακής αναπτύξεως
Επί της αιτιάσεως που αφορά έλλειψη αιτιολογήσεως της εκτιμήσεως ως προς το αν οι επίδικες ενισχύσεις έχουν τον χαρακτήρα
κινήτρου
Επί της αιτιάσεως που αφορά έλλειψη αιτιολογίας ως προς την άρνηση εφαρμογής του κανόνα de minimis
Επί της αιτιάσεως που αφορά έλλειψη αιτιολογήσεως της διαταγής περί ανακτήσεως
5.  Επί των αφορώντων την ουσία λόγων ακυρώσεως
Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται σε έλλειψη νομικής βάσεως της αποφάσεως περί διορθώσεως
Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται σε κατάχρηση εξουσίας κατά την έκδοση της αποφάσεως περί διορθώσεως
Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται στο ότι η απόφαση περί εγκρίσεως δεν έκανε μνεία της προϋποθέσεως υποβολής προγενέστερης
αιτήσεως
Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται στο ότι οι ενισχύσεις χαρακτηρίσθηκαν εσφαλμένως ως παράνομες και όχι ως καταχρηστικώς
εφαρμοσθείσες.
Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται στο ότι δεν έχουν εφαρμογή οι κατευθυντήριες γραμμές του 1998
Επί της ratione temporis εφαρμογής των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998
Επί του επιχειρήματος που αφορά τις σχετικές με το προηγούμενο καθεστώς ενισχύσεων διατάξεις
Επί του επιχειρήματος που αφορά το εθνικό νομοθετικό πλαίσιο
Επί της ενστάσεως ελλείψεως νομιμότητας του σημείου 4.2 των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998
–  Επί του παραδεκτού της ενστάσεως ελλείψεως νομιμότητας
–  Επί της ουσίας
Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται σε πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως όσον αφορά το αν η ενίσχυση έχει ως αποτέλεσμα την παροχή
κινήτρου
Επί των επιχειρημάτων που αφορούν την ιδιαίτερη κατάσταση ή τη συμπεριφορά των δικαιούχων των επιδίκων ενισχύσεων
Επί του επιχειρήματος ότι απλώς και μόνον η έναρξη ισχύος του νόμου 9/1998 παρείχε στις επιχειρήσεις τη βεβαιότητα ότι μπορούσαν
να λάβουν την ενίσχυση
Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται σε παράβαση του άρθρου 87, παράγραφος 3, ΕΚ
Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται σε παραβίαση της αρχής της αμεροληψίας και της αρχής της προστασίας του ανταγωνισμού
Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται στην παραβίαση της αρχής της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης
Επί της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης της Περιφέρειας Σαρδηνίας ως προς τη μη ύπαρξη κατευθυντηρίων γραμμών, κατά την έκδοση
του νόμου 9/1998
Επί της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης των δικαιούχων, η οποία οφείλεται στην ύπαρξη προγενέστερης αποφάσεως περί εγκρίσεως
και στις συνθήκες της υπό κρίση υποθέσεως
Επί του λόγου που στηρίζεται σε παράβαση των διατάξεων που αφορούν τις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας
Επί των δικαστικών εξόδων
*
Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.