CELEX: 62013CJ0474
Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości
Dyrektywa 2008/115/WE
Wspólne normy i procedury stosowane przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich
Artykuł 16 ust. 1
Środki detencyjne w celu wydalenia
Zatrzymanie w zakładzie karnym
Możliwość umieszczenia obywatela państwa trzeciego, który udzielił zgody, w więzieniu wspólnie ze zwykłymi więźniami

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 16 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/115/WE z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do wydalenia nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich (
Dz.U. L 348, s. 98
).
Wniosek ten został złożony w ramach sporu między T. Pham a Stadt Schweinfurt, Amt für Meldewesen und Statistik (miastem Schweinfurt, biurem ds. meldunkowych i statystyki) w przedmiocie zgodności z prawem wydanej wobec T. Pham decyzji o zastosowaniu środka detencyjnego w celu jej wydalenia.
Ramy prawne
Prawo Unii
Zgodnie z brzmieniem motywu 17 dyrektywy 2008/115:
„Obywateli państwa trzeciego, których umieszczono w ośrodku detencyjnym, należy traktować w sposób ludzki i godny, z poszanowaniem ich praw podstawowych i zgodnie z prawem międzynarodowym i krajowym. Bez uszczerbku dla początkowego zatrzymania dokonanego przez organy ścigania, regulowanego przez prawo krajowe, środek detencyjny powinien być stosowany co do zasady w specjalnym ośrodku detencyjnym”.
Artykuł 1 rozpatrywanej dyrektywy, zatytułowany „Przedmiot”, brzmi następująco:
„Niniejsza dyrektywa określa wspólne normy i procedury, które mają być stosowane przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich, zgodnie z prawami podstawowymi jako zasadami ogólnymi prawa wspólnotowego oraz prawa międzynarodowego, w tym z obowiązkami w zakresie ochrony uchodźców oraz praw człowieka”.
Artykuł 15 tej dyrektywy, zatytułowany „Środek detencyjny”, stanowi:
„1.   O ile w danej sprawie nie mogą zostać zastosowane wystarczające lecz mniej represyjne środki, państwa członkowskie mogą umieścić w ośrodku detencyjnym obywatela państwa trzeciego podlegającego procedurze powrotu tylko w celu przygotowania powrotu lub przeprowadzenia procesu wydalenia, w szczególności jeżeli:
a)
istnieje ryzyko ucieczki, lub
b)
dany obywatel państwa trzeciego unika lub utrudnia przygotowania do powrotu lub proces wydalenia.
Jakikolwiek środek detencyjny stosowany jest przez możliwie najkrótszy okres czasu i tylko dopóki trwają przygotowania do wydalenia oraz podlega wykonaniu z należytą starannością.
[...]
5.   Środek detencyjny jest utrzymany dopóki nie [zostaną spełnione] warunki określone w ust. 1 i jest to konieczne do zapewnienia skutecznego wydalenia. Każde państwo członkowskie określa maksymalny okres zastosowania środka detencyjnego, który nie może przekroczyć sześciu miesięcy.
6.   Państwa członkowskie nie mogą przedłużać okresu, o którym mowa w ust. 5, z wyjątkiem przedłużenia na ograniczony okres czasu nieprzekraczający kolejnych dwunastu miesięcy zgodnie z prawem krajowym, jeżeli pomimo wszelkich rozsądnych starań wydalenie może potrwać dłużej ze względu na:
a)
brak współpracy ze strony danego obywatela państwa trzeciego, lub
b)
opóźnienia w uzyskiwaniu niezbędnej dokumentacji od państw trzecich”.
Artykuł 16 dyrektywy 2008/115, zatytułowany „Warunki pobytu w ośrodku detencyjnym”, przewiduje w ust. 1:
„Przetrzymywanie odbywa się z reguły w specjalnych ośrodkach detencyjnych. Jeżeli państwo członkowskie nie może zapewnić obywatelom państw trzecich pobytu w specjalnym ośrodku detencyjnym i zmuszone [jest] do wykorzystania w tym celu zakład karny [zakładu karnego], obywatele państw trzecich, wobec których zastosowano środek detencyjny, przetrzymywani są oddzielnie od zwykłych więźniów”.
Prawo niemieckie
Paragraf 62a ust. 1 Gesetz über den Aufenthalt, die Erwerbstätigkeit und die Integration von Ausländern im Bundesgebiet (ustawy o pobycie, działalności zarobkowej i integracji obcokrajowców na terytorium federalnym) z dnia 30 lipca 2004 r. (BGBl. 2004 I, s. 1950), ze zmianami (BGBl. 2011 I, s. 2258) (zwanej dalej „AufenthG”), który dokonuje transpozycji do prawa krajowego art. 16 ust. 1 dyrektywy 2008/115, stanowi:
„Zatrzymanie w celu wydalenia odbywa się co do zasady w specjalnych ośrodkach detencyjnych. Jeżeli w kraju związkowym nie ma specjalnych ośrodków detencyjnych, może ono odbywać się w innych zakładach detencyjnych tego kraju; osoby zatrzymane w oczekiwaniu na wydalenie należy w takim przypadku umieścić oddzielnie od więźniów. […]”.
Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
Thi Ly Pham, obywatelka wietnamska, wjechała do Niemiec bez dokumentów tożsamości i zezwolenia na pobyt. W dniu 29 marca 2012 r. wydano wobec niej decyzję o zastosowaniu środka detencyjnego w celu wydalenia do dnia 28 czerwca 2012 r. W dniu 30 marca 2012 r. wyraziła ona pisemną zgodę na umieszczenie w zakładzie karnym wspólnie ze zwykłymi więźniami, gdyż pragnęła kontaktu ze znajdującymi się w tym zakładzie rodakami.
Postanowieniem z dnia 25 czerwca 2012 r. Amtsgericht Nürnberg (sąd rejonowy w Norymberdze) przedłużył zastosowanie środka detencyjnego w celu wydalenia T. Pham do dnia 10 lipca 2012 r. Zażalenie, które T. Pham wniosła na to postanowienie, zostało oddalone postanowieniem Landgericht Nürnberg (sądu okręgowego w Norymberdze) z dnia 5 lipca 2012 r. Po tym, jak została faktycznie wydalona do Wietnamu w dniu 10 lipca 2012 r., T. Pham w skardze do Bundesgerichtshof (federalnego sądu najwyższego) wniosła o stwierdzenie, że wskazane postanowienia w sprawie przedłużenia jej zatrzymania w tym zakładzie karnym naruszyły jej prawa.
Zdaniem Bundesgerichtshof w obliczu ingerencji w szczególnie istotne prawo podstawowe środki prawne przeciw pozbawieniu wolności pozostają dopuszczalne również po jego wykonaniu, gdyż objęta nim osoba ma podlegający ochronie interes w stwierdzeniu, że środek pozbawienia wolności był niezgodny z prawem nawet po tym, gdy zostanie on już wykonany.
Sąd ten zasadniczo wskazuje, że umieszczenie podlegającego procedurze powrotu obywatela państwa trzeciego w zakładzie karnym wraz ze zwykłymi więźniami jest sprzeczne z art. 16 ust. 1 dyrektywy 2008/115 oraz § 62a AufenthG, który dokonuje transpozycji tego przepisu do prawa krajowego. Umieszczenie to byłoby jednak zgodne z prawem, jeżeli art. 16 ust. 1 dyrektywy 2008/115 interpretowano by w ten sposób, że państwa członkowskie dysponują pewnym zakresem swobody przy stosowaniu tego przepisu, mają one bowiem możliwość wzięcia pod uwagę zgody tego obywatela na umieszczenie ze wspomnianymi więźniami.
Bundesgerichtshof wskazał, że po pierwsze, zachodzi niebezpieczeństwo obejścia obowiązku oddzielenia, w szczególności gdy dane władze regularnie dają obywatelom państw trzecich, do których odnosi się dyrektywa 2008/115, przygotowane wcześniej deklaracje zgody do podpisu lub nalegają na wyrażenie przez nich zgody na umieszczenie w zakładzie karnym ze zwykłymi więźniami. Po drugie, sąd ten wskazuje, że obowiązek oddzielenia ma na celu poprawę sytuacji obywateli państw trzecich i że obywatele ci powinni mieć możliwość zrezygnowania z niego, jeżeli – po otrzymaniu pouczenia o przysługującym im prawie do oddzielenia – życzą sobie wspólnego umieszczenia z więźniami, względnie wyraźnie wyrażają na nie zgodę, w szczególności – jak w rozpatrywanej sprawie – ze względu na sposobność pozostawania w kontakcie z rodakami lub rówieśnikami. W tym zakresie w prawie niemieckim przy areszcie prewencyjnym, w którym to przypadku również jest wymagane oddzielne umieszczenie objętych nim osób, orzecznictwo Bundesverfassungsgericht (federalnego sądu konstytucyjnego) uwzględnia zgodę takiej osoby na wspólne umieszczenie z innymi więźniami.
W tych okolicznościach Bundesgerichtshof postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy umieszczenie osoby aresztowanej w celu wydalenia wspólnie [ze zwykłymi] więźniami jest zgodne z art. 16 ust. 1 dyrektywy [2008/115], jeżeli wyraża ona zgodę na to wspólne umieszczenie?”.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
Przez swoje pytanie sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 16 ust. 1 zdanie drugie dyrektywy 2008/115 należy interpretować w ten sposób, że zezwala on państwu członkowskiemu na umieszczenie obywatela państwa trzeciego w celu wydalenia w zakładzie karnym wspólnie ze zwykłymi więźniami w przypadku wyrażenia przez tego obywatela zgody na to umieszczenie.
Na wstępie należy wskazać, że z akt sprawy przekazanych Trybunałowi przez sąd odsyłający wynika, iż T. Pham została umieszczona w zakładzie karnym na podstawie § 62a ust. 1 AufenthG.
Tymczasem z pkt 28–31 wyroku Bero i Bouzalmate (C‑473/13 i C‑514/13,
EU:C:2014:2095
) wynika, że racja odwołująca się do braku specjalnego ośrodka detencyjnego w kraju związkowym Republiki Federalnej Niemiec nie może sama w sobie uzasadnić zastosowania art. 16 ust. 1 zdanie drugie dyrektywy 2008/115.
W odniesieniu do wykładni tego przepisu w postępowaniu głównym z jego brzmienia wynika, że nakłada on bezwarunkowy obowiązek oddzielenia przebywających nielegalnie obywateli państw trzecich od zwykłych więźniów, gdy państwo członkowskie nie może umieścić tych obywateli w specjalnych ośrodkach detencyjnych.
W tym względzie rząd niemiecki, popierany przez rząd niderlandzki, podnosi, że zważywszy, iż ten obowiązek oddzielenia ma na celu ochronę interesów i dobrostanu przebywającego nielegalnie obywatela państwa trzeciego, obywatel ten może z niego zrezygnować m.in. w sytuacji takiej jak ta występująca w postępowaniu głównym, w której zainteresowana pragnęła pozostawać w kontakcie z rodakami.
Należy stwierdzić, że obowiązek oddzielenia przebywających nielegalnie obywateli państw trzecich od zwykłych więźniów nie jest opatrzony żadnym wyjątkiem i że stanowi on gwarancję poszanowania praw wyraźnie przyznanych tym obywatelom przez prawodawcę Unii w zakresie warunków umieszczenia w celu wydalenia w zakładach karnych.
Trybunał orzekł już bowiem, że celem dyrektywy 2008/115 jest wprowadzenie skutecznej polityki wydalania i repatriacji opartej na wspólnych normach, aby objęte nią osoby wydalane były w sposób ludzki oraz z pełnym poszanowaniem ich praw podstawowych, a także ich godności (wyroki: El Dridi, C‑61/11 PPU,
EU:C:2011:268
, pkt 31; Arslan, C‑534/11,
EU:C:2013:343
, pkt 42).
W tym względzie obowiązek oddzielenia przebywających nielegalnie obywateli państw trzecich od zwykłych więźniów przewidziany w art. 16 ust. 1 zdanie drugie tej dyrektywy nie jest tylko zwykłą regułą techniczną w zakresie umieszczania obywateli państw trzecich w zakładach karnych i stanowi on zasadniczy warunek tego umieszczenia, bez którego dochowania umieszczenie to co do zasady nie byłoby zgodne z tą dyrektywą.
Wobec tego państwo członkowskie nie może brać pod uwagę woli zainteresowanego obywatela państwa trzeciego.
W konsekwencji z powyższych rozważań wynika, że na postawione pytanie prejudycjalne należy odpowiedzieć, iż art. 16 ust. 1 zdanie drugie dyrektywy 2008/115 należy interpretować w ten sposób, że nie zezwala on państwu członkowskiemu na umieszczenie obywatela państwa trzeciego w celu wydalenia w zakładzie karnym wspólnie ze zwykłymi więźniami nawet w przypadku wyrażenia przez tego obywatela zgody na to umieszczenie.
W przedmiocie kosztów
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:

Artykuł 16 ust. 1 zdanie drugie dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/115/WE z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do wydalenia nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich należy interpretować w ten sposób, że nie zezwala on państwu członkowskiemu na umieszczenie obywatela państwa trzeciego w celu wydalenia w zakładzie karnym wspólnie ze zwykłymi więźniami nawet w przypadku wyrażenia przez tego obywatela zgody na to umieszczenie.

Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: niemiecki.