CELEX: 62007TJ0461
Ανταγωνισμός
Συμπράξεις
Αγορά υπηρεσιών αποδοχής συναλλαγών πραγματοποιούμενων με πιστωτικές ή προθεσμιακές κάρτες
Απόφαση διαπιστώνουσα παράβαση του άρθρου 81 ΕΚ
Περιορισμός του ανταγωνισμού
Δυνητικός ανταγωνιστής
Πρόστιμα
Ελαφρυντικές περιστάσεις
Εύλογη προθεσμία
Ασφάλεια δικαίου
Δικαιώματα άμυνας

του Δικαστηρίου της 28ης Ιουνίου 2005, C‑189/02 P, C‑202/02 P, C‑205/02 P έως C‑208/02 P και C‑213/02 P, Dansk Rørindustri
κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 2005, σ. I‑5425, σκέψη 169 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Τέλος, τέταρτον, επιβάλλεται η επισήμανση ότι οι προσφεύγουσες είχαν ενημερωθεί, ήδη από το στάδιο της ανακοινώσεως των αιτιάσεων,
για το ότι η Επιτροπή προτίθετο να επιβάλει πρόστιμο.
Κατά συνέπεια, επιβάλλοντας πρόστιμο στις προσφεύγουσες στην υπό κρίση υπόθεση, η Επιτροπή δεν παρέβη την αρχή της ασφάλειας
δικαίου.
Όσον αφορά, δεύτερον, την αιτίαση περί της φερόμενης παραβιάσεως της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως, οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν,
κατ’ ουσία, ότι η Επιτροπή όφειλε να ακολουθήσει έναντί τους την ίδια προσέγγιση την οποία είχε υιοθετήσει στις υποθέσεις
MasterCard και GCB.
Ασφαλώς, κατά πάγια νομολογία, η γενική αρχή της ίσης μεταχειρίσεως και της απαγορεύσεως των διακρίσεων απαιτεί, αφενός, παρόμοιες
καταστάσεις να μην αντιμετωπίζονται διαφορετικά και, αφετέρου, διαφορετικές καταστάσεις να μην αντιμετωπίζονται καθ’ όμοιο
τρόπο, εκτός αν μια τέτοια αντιμετώπιση δικαιολογείται αντικειμενικώς (βλ. απόφαση του Δικαστηρίου της 15ης Απριλίου 2005,
C‑110/03, Βέλγιο κατά Επιτροπής, Συλλογή 2005, σ. I-2801, σκέψη 71 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Εν πάση περιπτώσει, στο ιδιαίτερο πλαίσιο κάθε υποθέσεως η Επιτροπή, κατά την άσκηση της εξουσίας της εκτιμήσεως, αποφασίζει
περί της σκοπιμότητας επιβολής προστίμου προκειμένου να επιβάλει κύρωση για τη διαπιστωθείσα παράβαση και να διατηρήσει την
αποτελεσματικότητα του δικαίου του ανταγωνισμού (απόφαση SCK και FNK κατά Επιτροπής, σκέψη 212 ανωτέρω, σκέψη 239).
Εν πάση περιπτώσει, ακόμη κι αν υποτεθεί ότι η Επιτροπή εσφαλμένως δεν επέβαλε πρόστιμα στις υποθέσεις MasterCard και GCB,
η επιχειρηματολογία των προσφευγουσών θα κατέληγε σε επίκληση υπέρ αυτών παρανομίας που διαπράχθηκε προς όφελος τρίτου, η
οποία είναι αντίθετη προς την αρχή της νομιμότητας (βλ. απόφαση του Πρωτοδικείου της 16ης Νοεμβρίου 2006, T‑120/04, Peróxidos
Orgánicos κατά Επιτροπής, Συλλογή 2006, σ. II‑4441, σκέψη 77 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Κατά συνέπεια, η αιτίαση που αντλείται από την προσβολή της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως πρέπει να απορριφθεί.
Τρίτον, ως προς την αιτίαση περί αθετήσεως της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως, από πάγια νομολογία προκύπτει ότι, όσον αφορά τον
καθορισμό των προστίμων που επιβάλλονται λόγω παραβιάσεως του δικαίου του ανταγωνισμού, η Επιτροπή τηρεί την υποχρέωση αιτιολογήσεως
εφόσον παραθέτει στην απόφασή της τα στοιχεία βάσει των οποίων προσμέτρησε τη σοβαρότητα και τη διάρκεια της διαπραχθείσας
παραβάσεως, χωρίς να οφείλει να παραθέσει αναλυτικότερη αιτιολογία ή αριθμητικά στοιχεία σχετικά με τον τρόπο υπολογισμού
του προστίμου (βλ. απόφαση του Πρωτοδικείου της 8ης Οκτωβρίου 2008, T‑68/04, SGL Carbon κατά Επιτροπής, Συλλογή 2008, σ. II‑2511,
σκέψη 31, και την εκεί παρατιθέμενη νομολογία). Κατά συνέπεια, τα στοιχεία αυτά σχετικά με τη σοβαρότητα και τη διάρκεια της
προσαπτόμενης στις προσφεύγουσες παραβάσεως, καίτοι αφορούν πρωτίστως τον καθορισμό του ύψους του προστίμου, μπορούν επίσης
να επεξηγήσουν τους λόγους για τους οποίους η Επιτροπή εκτίμησε ότι ήταν σκόπιμη η επιβολή του προστίμου. Έτσι, στο μέτρο
που η προσβαλλόμενη απόφαση περιλαμβάνει, στις αιτιολογικές σκέψεις 350 έως 370, τα αναγκαία στοιχεία εκτιμήσεως, η υπό εξέταση
αιτίαση πρέπει να απορριφθεί.
Τέλος, τέταρτον, ως προς τις αναφορές των προσφευγουσών στις φερόμενες δηλώσεις των υπαλλήλων της Επιτροπής, δεν προκύπτει
από τα υπομνήματα των προσφευγουσών ότι υποστηρίζουν ότι αυτές οι δηλώσεις μπορούσαν να δημιουργήσουν οποιαδήποτε δικαιολογημένη
προσδοκία περί μη επιβολής προστίμου. Εν πάση περιπτώσει, ακόμη και αν υποτεθεί ότι αυτή είναι η έννοια της επιχειρηματολογίας
τους, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι οι προϋποθέσεις για την επίκληση της αρχής της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης
δεν πληρούνται.
Κατά πάγια νομολογία, δικαίωμα επικλήσεως της αρχής αυτής έχει κάθε ιδιώτης που βρίσκεται σε κατάσταση από την οποία προκύπτει
ότι το κοινοτικό όργανο του δημιούργησε βάσιμες προσδοκίες, διευκρινιζομένου ότι ουδείς μπορεί να επικαλεσθεί προσβολή της
αρχής αυτής όταν δεν υπάρχουν συγκεκριμένες, άνευ αιρέσεων και συγκλίνουσες διαβεβαιώσεις εκ μέρους της διοικήσεως, προερχόμενες
από εξουσιοδοτημένες και αξιόπιστες πηγές (βλ. απόφαση του Πρωτοδικείου της 29ης Απριλίου 2004, T‑236/01, T‑239/01, T‑244/01
έως T‑246/01, T‑251/01 και T‑252/01, Tokai Carbon κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 2004, σ. II‑1181, σκέψη 152 και εκεί παρατιθέμενη
νομολογία).
Πάντως, διαπιστώνεται ότι οι διαβεβαιώσεις στις οποίες αναφέρονται οι προσφεύγουσες δεν μπορούν να χαρακτηρισθούν συγκεκριμένες,
άνευ αιρέσεων και συγκλίνουσες, γεγονός που διαφαίνεται ότι και οι προσφεύγουσες αναγνωρίζουν αναφερόμενες στα υπομνήματά
τους σε «διαβεβαιώσεις που αφήνουν να εννοηθεί» ότι η Επιτροπή δεν θεωρούσε την περίπτωση αυτή ως υπόθεση για την οποία θα
επιβαλλόταν πρόστιμο.
Συνεπώς, λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, το πρώτο σκέλος του λόγου ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί.
Επί του δεύτερου σκέλους του λόγου ακυρώσεως που αφορά αθέτηση της υποχρεώσεως εκδόσεως της προσβαλλομένης αποφάσεως εντός
εύλογης προθεσμίας
Επιχειρήματα των διαδίκων
Κατά τις προσφεύγουσες, η πλέον των επτά ετών διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας είναι αδικαιολόγητη και προκάλεσε σε αυτές
σημαντική ζημία, δυνάμενη να δικαιολογήσει την ακύρωση του προστίμου. Ελλείψει τέτοιας καθυστερήσεως, η Επιτροπή θα είχε εκδώσει
την προσβαλλόμενη απόφαση κατά τον κανονισμό 17 και, ως εκ τούτου, δεν θα είχε επιβληθεί πρόστιμο. Υπενθυμίζουν ότι, κατ’
εφαρμογή του άρθρου 15, παράγραφος 6, του κανονισμού 17, επιβάλλεται πρόστιμο για κοινοποιηθείσα συμφωνία μόνο όταν έχει εκδοθεί
επίσημη απόφαση περί άρσεως της απαλλαγής [από το πρόστιμο]. Η Επιτροπή, όμως, δεν εξέδωσε τέτοια απόφαση, παρά το σχετικό
ρητό αίτημα της Morgan Stanley.
Επιπλέον, επισημαίνουν ότι η τήρηση εύλογης προθεσμίας κατά τη διεξαγωγή των διοικητικών διαδικασιών που αφορούν την πολιτική
του ανταγωνισμού αποτελεί γενική αρχή του δικαίου, η παραβίαση της οποίας μπορεί να δικαιολογήσει την ακύρωση αποφάσεως, αν
συνιστά προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας της ενδιαφερομένης επιχειρήσεως.
Προκειμένου να εξακριβωθεί αν η διαδικασία ήταν ασυνήθως μακρά, πρέπει να ληφθεί υπόψη το σύνολο της διάρκειάς της. Συναφώς,
οι προσφεύγουσες υπενθυμίζουν τη χρονολογική σειρά των περιστατικών της υποθέσεως και υποστηρίζουν ότι εξ αυτής προκύπτει
ότι η Επιτροπή συσσώρευσε καθυστερήσεις. Υποστηρίζουν ειδικότερα ότι, κατά την τριετία μετά την υποβολή της καταγγελίας, η
Επιτροπή τους απηύθυνε μόνο δύο αιτήσεις παροχής πληροφοριών, ενώ δεν απηύθυνε καμία αίτηση παροχής πληροφοριών στους έμπορους.
Η διάρκεια της παρούσας διοικητικής διαδικασίας είναι κατά μείζονα λόγο επικριτέα δεδομένου ότι η ίδια η Morgan Stanley είχε
ζητήσει την άμεση επέμβαση της Επιτροπής και είχε ανασταλεί παράλληλη διαδικασία ενώπιον των δικαστηρίων του Ηνωμένου Βασιλείου,
γεγονός που απαιτούσε την κατά προτεραιότητα διαχείριση της υπό κρίση υποθέσεως.
Η Επιτροπή αρνείται ότι υπήρξε υπερβολική και αδικαιολόγητη καθυστέρηση εκ μέρους της, δεδομένης της πολυπλοκότητας της υπό
κρίση υποθέσεως. Σε κάθε περίπτωση, σημαντικό ήταν μόνον ότι τήρησε την προθεσμία παραγραφής του άρθρου 25, παράγραφος 1,
του κανονισμού 1/2003.
Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Η τήρηση μιας εύλογης προθεσμίας στις διοικητικές διαδικασίες σχετικά με την πολιτική ανταγωνισμού αποτελεί γενική αρχή του
δικαίου της Ένωσης της οποίας τον σεβασμό εξασφαλίζει ο κοινοτικός δικαστής (απόφαση του Δικαστηρίου της 21ης Σεπτεμβρίου
2006, C‑105/04 P, Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied κατά Επιτροπής, Συλλογή
2006, σ. I‑8725, σκέψη 35). Η αρχή αυτή επαναλαμβάνεται στο άρθρο 41, παράγραφος 1, του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής
Ένωσης, που διακηρύχθηκε στη Νίκαια στις 7 Δεκεμβρίου 2000 (ΕΕ C 364, σ. 1).
Υπενθυμίζεται ότι η παραβίαση της αρχής αυτής δικαιολογεί την ακύρωση αποφάσεως, υπό την προϋπόθεση ότι η απόφαση αυτή επηρεάζει
την ικανότητα των οικείων επιχειρήσεων να υπερασπίσουν τη θέση τους και, ως εκ τούτου, προσέβαλε τα δικαιώματά τους άμυνας
(βλ., υπ’ αυτήν την έννοια, απόφαση Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied κατά
Επιτροπής, σκέψη 231 ανωτέρω, σκέψεις 42 και 43).
Πάντως, εν προκειμένω, οι προσφεύγουσες δεν υποστηρίζουν ότι η διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας προσέβαλε τα δικαιώματά
τους άμυνας.
Υπό αυτές τις περιστάσεις, υπενθυμίζεται η πάγια νομολογία σχετικά με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 2988/74 του Συμβουλίου, της 26ης
Νοεμβρίου 1974, περί παραγραφής του δικαιώματος διώξεως και εκτελέσεως των αποφάσεων στους τομείς του δικαίου των μεταφορών
και του ανταγωνισμού της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας (ΕΕ ειδ. έκδ. 07/001, σ. 0241), ο οποίος εφαρμόζεται ως προς τα
πρόστιμα που επιβάλλονται στο πλαίσιο εφαρμογής του κανονισμού 17. Κατά τη νομολογία αυτή, δεδομένης της πληρότητας της ρυθμίσεως
που διέπει λεπτομερώς τις προθεσμίες εντός των οποίων η Επιτροπή, χωρίς να θίγει τη θεμελιώδη επιταγή της ασφάλειας δικαίου,
έχει την εξουσία να επιβάλλει πρόστιμα στις επιχειρήσεις οι οποίες αποτελούν το αντικείμενο διαδικασιών εφαρμογής των κοινοτικών
κανόνων ανταγωνισμού, αποκλείεται οποιοσδήποτε ισχυρισμός συναρτώμενος με την υποχρέωση της Επιτροπής να ασκεί την εξουσία
της επιβολής προστίμων εντός ευλόγου χρόνου (βλ. απόφαση του Πρωτοδικείου, της 1ης Ιουλίου 2008, T‑276/04, Compagnie maritime
belge κατά Επιτροπής, Συλλογή 2008, σ. II‑1277, σκέψη 41 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Οι οριζόμενες στον κανονισμό 1/2003 προθεσμίες παραγραφής περιλαμβάνονται στο άρθρο 25 αυτού, το οποίο επαναλαμβάνει τις συναφείς
διατάξεις του κανονισμού 2988/74 βάσει των οποίων καθιερώθηκε η προπαρατεθείσα στη σκέψη 234 νομολογία.
Έτσι, το άρθρο 25, παράγραφος 1, στοιχείο β΄, του κανονισμού 1/2003 ορίζει ότι η εξουσία της Επιτροπής να επιβάλλει πρόστιμα
υπόκειται σε πενταετή προθεσμία παραγραφής. Δυνάμει του άρθρου 25, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού, η παραγραφή αρχίζει
από την ημέρα διαπράξεως της παραβάσεως ή, αν μια παράβαση είναι διαρκής ή έχει διαπραχθεί κατ’ εξακολούθηση, από την ημέρα
παύσεως της παραβάσεως. Η παραγραφή μπορεί, πάντως, να διακοπεί ή ανασταλεί, κατ’ εφαρμογή του άρθρου 25, παράγραφοι 3, 4
και 6. Κατά το άρθρο 25, παράγραφος 5, του κανονισμού 1/2003, η παραγραφή αρχίζει εκ νέου μετά από κάθε διακοπή, αλλά πάντως
επέρχεται το αργότερο την ημέρα παρελεύσεως προθεσμίας ίσης με το διπλάσιο της προθεσμίας παραγραφής, υπό την προϋπόθεση ότι
η Επιτροπή δεν έχει επιβάλει πρόστιμο ή χρηματική ποινή.
Επομένως, η νομολογία σχετικά με τον κανονισμό 2988/74 μπορεί επίσης να εφαρμοστεί όσον αφορά πρόστιμα επιβληθέντα στο πλαίσιο
εφαρμογής του κανονισμού 1/2003.
Εν προκειμένω, η επίμαχη παράβαση έχει χαρακτήρα διαρκή και έπαυσε κατά την ημερομηνία αποδοχής της Morgan Stanley στο πλαίσιο
της Visa στις 22 Σεπτεμβρίου 2006. Η περίοδος μεταξύ της παύσεως της παραβάσεως και της προσβαλλομένης αποφάσεως με την οποία
επιβλήθηκε το πρόστιμο είναι, επομένως, πολύ μικρότερης διάρκειας από τις προθεσμίες παραγραφής που προβλέπει το άρθρο 25
του κανονισμού 1/2003.
Επιβάλλεται, επομένως, η απόρριψη του δεύτερου σκέλους του λόγου ακυρώσεως.
Επί του τρίτου σκέλους του λόγου ακυρώσεως που αφορά μη συνεκτίμηση της αβεβαιότητας ως προς τον παράνομο χαρακτήρα της επίδικης
συμπεριφοράς
Επιχειρήματα των διαδίκων
Οι προσφεύγουσες προσάπτουν στην Επιτροπή ότι δεν τήρησε τις κατευθυντήριες γραμμές για τον υπολογισμό των προστίμων που επιβάλλονται
δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 και του άρθρου 65, παράγραφος 5, [ΑΧ] (ΕΕ 1998, C 9, σ. 3, στο εξής:
κατευθυντήριες γραμμές του 1998), οι οποίες τυγχάνουν εφαρμογής εν προκειμένω. Υπενθυμίζουν ότι οι κατευθυντήριες αυτές γραμμές
προβλέπουν ότι όταν «η επιχείρηση αμφέβαλε δικαιολογημένα σχετικά με τον παράνομο χαρακτήρα της περιοριστικής πρακτικής» συντρέχει
ελαφρυντική περίσταση δικαιολογούσα τη μείωση του βασικού ποσού του προστίμου. Κατ’ ουσία, αναφερόμενες στην προσέγγιση που
ακολουθήθηκε στην υπόθεση COMP/38.096 (στο εξής: υπόθεση Clearstream), υποστηρίζουν ότι, όταν υπάρχει πράγματι νομική αβεβαιότητα
ως προς το αν η επίδικη συμπεριφορά στοιχειοθετεί παράβαση, η Επιτροπή δεν μπορεί να επιβάλει πρόστιμα. Η πολυπλοκότητα της
υπό κρίση υποθέσεως, η οποία αναγνωρίζεται από την ίδια την Επιτροπή, θα έπρεπε να την οδηγήσει στην υιοθέτηση της ίδιας προσεγγίσεως
στην προκειμένη περίπτωση.
Συγκεκριμένα, πρώτον, δεν υπήρχε πρακτική λήψεως αποφάσεων της Επιτροπής ούτε κοινοτική νομολογία σχετικά με το επίμαχο στην
εξεταζόμενη υπόθεση ζήτημα, με μόνο προηγούμενο μία απόφαση δικαστηρίου των Ηνωμένων Πολιτειών. Κατά συνέπεια, προκειμένου
να εξακριβώσει αν είχαν το δικαίωμα να απορρίψουν το αίτημα προσχωρήσεως της Morgan Stanley και, κατά περίπτωση, υπό ποιες
προϋποθέσεις, οι προσφεύγουσες όφειλαν να ερμηνεύσουν κατ’ αναλογία τη μέχρι τούδε κοινοτική νομολογία. Η έντονη διαμάχη μεταξύ
των προσφευγουσών και της Επιτροπής ως προς τη δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 81, παράγραφοι 1 και 3, ΕΚ επιβεβαιώνει τη
δυσκολία αυτή.
Δεύτερον, οι προσφεύγουσες τονίζουν, κατ’ ουσία, ότι το γεγονός ότι η υπό κρίση υπόθεση αφορά περιορισμό του ανταγωνισμού
εκ του αποτελέσματος αποτελεί τη γενεσιουργό αιτία πολυπλοκότητας και, ως εκ τούτου, πρόσθετης νομικής αβεβαιότητας. Η ίδια
η Επιτροπή αντιμετώπισε δυσκολίες έναντι του νεωτερισμού αυτού και της πολυπλοκότητας της υποθέσεως. Συναφώς, υπενθυμίζουν
την επιχειρηματολογία που ανέπτυξαν στο πλαίσιο των αιτημάτων τους ακυρώσεως κατά την οποία η Επιτροπή είχε μεταβάλει τις
εκτιμήσεις της για τον υφιστάμενο ανταγωνισμό στην επίμαχη αγορά. Επισημαίνουν, επίσης, ότι μόνο με τη δεύτερη έκθεση των
πραγματικών περιστατικών η Επιτροπή αντιμετώπισε το ζήτημα της δυνατότητας της Morgan Stanley να διεισδύσει στην επίμαχη αγορά
μέσω συμβάσεως βιτρίνας.
Μη αρνούμενες την ύπαρξη της κατ’ αρχήν ευχέρειας επιβολής προστίμου για συμπεριφορά συνιστώσα περιορισμό του ανταγωνισμού
εκ του αποτελέσματος, οι προσφεύγουσες υπενθυμίζουν ότι η Επιτροπή ουδέποτε επέβαλε πρόστιμο σε υπόθεση όπου δεν είχε διαπιστωθεί
αντίθετη στον ανταγωνισμό πρακτική.
Τρίτον, οι υπάλληλοι της Επιτροπής είχαν επισημάνει στις προσφεύγουσες ότι δεν ήταν κρίσιμη η εφαρμογή του Κανόνα έναντι της
αλλά ο ίδιος ο Κανόνας, κατά το ότι δεν ήταν επαρκώς διαφανής ή αντικειμενικός. Ως εκ τούτου, υπήρχε πραγματική αβεβαιότητα
ως προς τη φύση της επίμαχης αιτιάσεως.
Η Επιτροπή αρνείται ότι οι προσφεύγουσες είχαν πραγματικούς και συγκεκριμένους λόγους ώστε να θεωρούν ότι η απόρριψη της Morgan
Stanley δεν συνιστούσε παράβαση του κοινοτικού δικαίου.
Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Κατά πάγια νομολογία, η Επιτροπή δεν μπορεί να αποστεί από τους κανόνες με τους οποίους έχει αυτοδεσμευτεί (βλ. απόφαση του
Πρωτοδικείου της 17ης Δεκεμβρίου 1991, Τ-7/89, Hercules Chemicals κατά Επιτροπής, Συλλογή 1991, σ. ΙΙ-1711, σκέψη 53 και την
εκεί παρατιθέμενη νομολογία). Ειδικότερα, όταν η Επιτροπή θεσπίζει κατευθυντήριες γραμμές προς διευκρίνιση, στο πλαίσιο της
τηρήσεως της Συνθήκης, των κριτηρίων που προτίθεται να εφαρμόζει κατά την άσκηση της διακριτικής εξουσίας της, αυτό συνεπάγεται
αυτοπεριορισμό της εξουσίας αυτής, υπό την έννοια ότι οφείλει να συμμορφώνεται προς τους ενδεικτικούς κανόνες με τους οποίους
αυτοδεσμεύτηκε (αποφάσεις του Πρωτοδικείου της 12ης Δεκεμβρίου 1996, T‑380/94, AIUFFASS και AKT κατά Επιτροπής, Συλλογή 1996,
σ. II‑2169, σκέψη 57, της 30ής Απριλίου 1998, Τ-214/95, Vlaams Gewest κατά Επιτροπής, Συλλογή 1998, σ. ΙΙ-717, σκέψη 89, και
της 9ης Ιουλίου 2003, T‑224/00, Archer Daniels Midland και Archer Daniels Midland Ingredients κατά Επιτροπής, Συλλογή 2003,
σ. II‑2597, σκέψη 267).
Από τις αιτιολογικές σκέψεις 350 έως 370 της προσβαλλομένης αποφάσεως προκύπτει ότι η Επιτροπή εφάρμοσε τη μέθοδο που εκτίθεται
στις κατευθυντήριες γραμμές του 1998 για τον υπολογισμό του ποσού του επιβληθέντος στις προσφεύγουσες προστίμου.
Το σημείο 3 των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998 προβλέπει διαβάθμιση του βασικού ποσού του προστίμου αναλόγως ορισμένων ελαφρυντικών
περιστάσεων, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγεται η ύπαρξη δικαιολογημένης αμφισβητήσεως εκ μέρους της επιχειρήσεως σχετικά με
τον παράνομο χαρακτήρα της επίμαχης συμπεριφοράς.
Εν προκειμένω, οι προσφεύγουσες εκτιμούν ότι η αβεβαιότητα που υπήρχε ως τον παράνομο χαρακτήρα της επίδικης συμπεριφοράς
ήταν τέτοια ώστε η εφαρμογή των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998 θα έπρεπε να οδηγήσει την Επιτροπή στη μη επιβολή προστίμου.
Προκειμένου να διαπιστωθεί αν η Επιτροπή όφειλε να θεωρήσει ως ελαφρυντική περίσταση την ύπαρξη βάσιμης αμφιβολίας, και εφόσον
ισχύει, όπως ζητούν οι προσφεύγουσες στο πλαίσιο του εξεταζόμενου λόγου, να μην επιβληθεί πρόστιμο, πρέπει να προσδιορισθεί
αν οι τελευταίες όφειλαν ευλόγως να έχουν επίγνωση του ότι παρέβησαν το άρθρο 81 ΕΚ (βλ., υπ’ αυτήν την έννοια, απόφαση του
Πρωτοδικείου της 14ης Δεκεμβρίου 2006, T‑259/02 έως T‑264/02 και T‑271/02, Raiffeisen Zentralbank Österreich κ.λπ. κατά Επιτροπής,
Συλλογή 2006, σ. II‑5169, σκέψη 503).
Κρίσιμη είναι η διαπίστωση ότι το πρόστιμο δεν επιβλήθηκε για ολόκληρη την περίοδο κατά την οποία διαπράχθηκε η παράβαση,
αλλά μόνο από της ημερομηνίας ανακοινώσεως των αιτιάσεων.
Με αυτό, όμως, το έγγραφο η Επιτροπή διατύπωσε τις αντιρρήσεις της εξηγώντας τους λόγους για τους οποίους εκτιμούσε ότι η
επίδικη συμπεριφορά αντέβαινε στο άρθρο 81 ΕΚ. Ως εκ τούτου, από της ημερομηνίας αυτής, οι προσφεύγουσες δεν μπορούσαν πλέον
να υποστηρίζουν ότι δεν είχαν επίγνωση του ότι παρέβησαν το άρθρο 81 ΕΚ (βλ., υπ’ αυτήν την έννοια και κατ’ αναλογία, απόφαση
του Πρωτοδικείου της 17ης Δεκεμβρίου 2003, T‑219/99, British Airways κατά Επιτροπής, Συλλογή 2003, σ. II‑5917, σκέψη 314).
Συναφώς, διαφέρει σημαντικά η υπόθεση Clearstream, την οποία επικαλούνται οι προσφεύγουσες, κατά το ότι οι επίδικες συμπεριφορές
είχαν παύσει ήδη προ της εκδόσεως της ανακοινώσεως των αιτιάσεων.
Επομένως, τα επιχειρήματα των προσφευγουσών με τα οποία προβάλλεται ότι δεν υπήρχε προγενέστερη πρακτική λήψεως αποφάσεων
ή ότι η υπόθεση ήταν πολύπλοκη, είναι αλυσιτελή κατά το ότι δεν μπορούν, εν πάση περιπτώσει, να αποδείξουν την ύπαρξη εύλογης
αμφιβολίας προ της ανακοινώσεως των αιτιάσεων, ήτοι όσον αφορά τη μη ληφθείσα υπόψη για τον υπολογισμό του ποσού του προστίμου
περίοδο.
Τέλος, δεν ασκεί επιρροή το γεγονός ότι ορισμένα επιχειρήματα τα οποία μνημονεύονται από την Επιτροπή στην προσβαλλόμενη απόφαση
δεν περιλαμβάνονται στην ανακοίνωση των αιτιάσεων, όπως ο αναποτελεσματικός χαρακτήρας της προσβάσεως στην επίμαχη αγορά μέσω
συμβάσεως βιτρίνας. Συγκεκριμένα, τα στοιχεία που περιλαμβάνονται στην ανακοίνωση των αιτιάσεων επαρκούσαν ώστε οι προσφεύγουσες
να μην μπορούσαν να διατηρούν εύλογες αμφιβολίες ως προς τον παράνομο χαρακτήρα της επίδικης συμπεριφοράς.
Κατά συνέπεια, πρέπει να απορριφθεί το τρίτο σκέλος του υπό εξέταση λόγου ακυρώσεως και, κατ’ επέκταση, ο λόγος αυτός στο
σύνολό του.
2.
Επί του πέμπτου λόγου ακυρώσεως ο οποίος αφορά πλάνη περί το δίκαιο και πλάνη εκτιμήσεως κατά τον υπολογισμό του επιβληθέντος
προστίμου
Στο πλαίσιο του λόγου αυτού, οι προσφεύγουσες αμφισβητούν τις εκτιμήσεις της Επιτροπής σχετικά, πρώτον, με τον προσδιορισμό
του ποσού εκκινήσεως του προστίμου, δεύτερον, με τη μη συνεκτίμηση των ελαφρυντικών περιστάσεων και, τρίτον, με τη διάρκεια
της παραβάσεως.
Επί του πρώτου σκέλους του λόγου ακυρώσεως σχετικά με τον προσδιορισμό του ποσού εκκινήσεως του προστίμου
Οι προσφεύγουσες αμφισβητούν, κυρίως, τον χαρακτηρισμό της παραβάσεως ως «σοβαρής» και, επικουρικώς, την επιλογή του ποσού
των 8,5 εκατομμυρίων ευρώ ως ποσού εκκινήσεως του προστίμου.
Ως προς τη φύση της παραβάσεως
–       Επιχειρήματα των διαδίκων
Κατά τις προσφεύγουσες, η προσαπτόμενη σε αυτές παράβαση έπρεπε, σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές του 1998, να είχε χαρακτηρισθεί
ως «ελαφρά παράβαση». Ακόμη και αν υποτεθεί ότι είχε αντίκτυπο στην αγορά, ο αντίκτυπος αυτός δεν είχε την οικονομική σημασία
που του απέδωσε η Επιτροπή, καθώς η παράβαση αφορούσε μόνον έναν οικονομικό παράγοντα, σε μία πολύ συγκεκριμένη αγορά και
μόνο σε ένα κράτος μέλος.
Υποστηρίζουν ότι, εφόσον επαρκεί ο δυνητικός αντίκτυπος για τη διαπίστωση παραβάσεως του άρθρου 81 ΕΚ, η Επιτροπή όφειλε,
ως προς τον υπολογισμό του ποσού του προστίμου, να αποδείξει με σχετικά αποδεικτικά στοιχεία την ύπαρξη πραγματικού αντίκτυπου
στην αγορά. Εν προκειμένω, η Επιτροπή αναγνώρισε ότι δεν είχε προσδιορίσει ποσοτικώς τον πραγματικό αντίκτυπο και ότι περιορίσθηκε
να συνάγει την ύπαρξή του από τις σχετικές με την παράβαση διαπιστώσεις.
Η Επιτροπή φρονεί ότι δεν υπέπεσε σε σφάλμα κατά τον χαρακτηρισμό της παραβάσεως.
–       Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Η Επιτροπή στήριξε, στην προσβαλλόμενη απόφαση, τον χαρακτηρισμό της επίμαχης «σοβαρής» παραβάσεως σε πλήθος στοιχείων.
Κατ’ αρχάς, υπενθύμισε στις αιτιολογικές σκέψεις 358 και 359 της προσβαλλομένης αποφάσεως ότι η Morgan Stanley εμποδίστηκε
να προτείνει υπηρεσίες αποδοχής για τις πιστωτικές κάρτες και προθεσμιακές κάρτες εν γένει, και όχι μόνο για τις κάρτες Visa.
Ακολούθως, η Επιτροπή έκρινε ότι η παράβαση είχε πραγματικό αντίκτυπο στον ανταγωνισμό. Αναγνωρίζοντας πάντως, στην αιτιολογική
σκέψη 357 της προσβαλλομένης αποφάσεως, ότι δεν ήταν δυνατό να προσδιορισθεί επακριβώς αυτός ο αντίκτυπος, η Επιτροπή συνήγαγε
από την εφαρμογή της επίδικης συμπεριφοράς ότι μπορούσε ευλόγως «να θεωρηθεί πιθανό ότι η παράβαση [είχε] σημαντικό αντίκτυπο
στην αγορά». Στην αιτιολογική σκέψη 360 της προσβαλλομένης αποφάσεως, η Επιτροπή παρέπεμψε επίσης σε διάφορα στοιχεία επί
των οποίων στηρίχθηκε ώστε να διαπιστώσει την παράβαση.
Τέλος, αναφέρθηκε, στην αιτιολογική σκέψη 362 της προσβαλλομένης αποφάσεως, στο γεγονός ότι ο περιορισμός αφορούσε το Ηνωμένο
Βασίλειο το οποίο αποτελεί μεγάλη αγορά για τις κάρτες πληρωμών.
Υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία, η σοβαρότητα μιας παραβάσεως καθορίζεται βάσει πολλών στοιχείων, ως προς την εκτίμηση
των οποίων η Επιτροπή διαθέτει διακριτική ευχέρεια, όπως είναι οι συγκεκριμένες περιστάσεις της υποθέσεως, το πλαίσιό της
και το αποτρεπτικό αποτέλεσμα των προστίμων (απόφαση του Πρωτοδικείου της 8ης Οκτωβρίου 2008, T‑69/04, Schunk και Schunk Kohlenstoff-Technik
κατά Επιτροπής, Συλλογή 2008, σ. II‑2567, σκέψη 153 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Όπως ήδη τονίσθηκε στη σκέψη 247 ανωτέρω, η Επιτροπή εφήρμοσε τη μέθοδο που εκτίθεται στις κατευθυντήριες γραμμές του 1998
προκειμένου να υπολογίσει το ποσό του επιβληθέντος στις προσφεύγουσες προστίμου.
Κατά το σημείο 1 A, πρώτο εδάφιο, των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998, για να αξιολογηθεί η σοβαρότητα της παραβάσεως, πρέπει
να ληφθεί υπόψη ο χαρακτήρας της ίδιας της παραβάσεως, ο πραγματικός της αντίκτυπος στην αγορά, εφόσον αυτός είναι δυνατό
να εκτιμηθεί, καθώς και η έκταση της γεωγραφικής αγοράς αναφοράς.
Από την περιγραφή των ελαφρών και των σοβαρών παραβάσεων στις κατευθυντήριες γραμμές του 1998 προκύπτει ότι οι παραβάσεις
διαφοροποιούνται κατ’ ουσία ανάλογα με τον αντίκτυπό τους στον ανταγωνισμό και τη γεωγραφική έκταση των συνεπειών τους. Συγκεκριμένα,
στις σοβαρές παραβάσεις εμπίπτουν «τις περισσότερες φορές οριζόντιοι ή κάθετοι περιορισμοί, όμοιοι με αυτούς της κατηγορίας
[των ελαφρών παραβάσεων], αλλά οι οποίοι εφαρμόζονται με μεγαλύτερη αυστηρότητα, έχουν πιο εκτεταμένες συνέπειες επί της αγοράς
και είναι ικανοί να ασκήσουν επίδραση σε εκτεταμένες ζώνες της κοινής αγοράς». Οι «ελαφρές» παραβάσεις περιγράφονται ως παραβάσεις
«των οποίων ο αντίκτυπος στην αγορά παραμένει περιορισμένος και αφορά […] αξιόλογο μεν, αλλά σχετικά μικρό τμήμα της κοινοτικής
αγοράς».
Πρώτον, όσον αφορά τον αντίκτυπο στην αγορά, οι προσφεύγουσες προσάπτουν στην Επιτροπή ότι δεν απέδειξε το υποστατό του. Υποστηρίζουν,
επίσης, ότι εν πάση περιπτώσει, δε θα μπορούσε παρά να είναι μειωμένος.
Κατά πάγια νομολογία, για να εκτιμήσει τον συγκεκριμένο αντίκτυπο μιας παραβάσεως στην αγορά, η Επιτροπή οφείλει να αναφερθεί
στον ανταγωνισμό που θα υφίστατο υπό συνήθεις συνθήκες αν δεν είχε υπάρξει η παράβαση (βλ. την απόφαση του Πρωτοδικείου της
8ης Οκτωβρίου 2008, T‑73/04, Carbone‑Lorraine κατά Επιτροπής, Συλλογή 2008, σ. II‑2661, σκέψη 83 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Στην αιτιολογική σκέψη 357 της προσβαλλομένης αποφάσεως, η Επιτροπή τόνισε τα εξής:
«Καίτοι δεν είναι δυνατό να μετρηθεί ακριβώς ο πραγματικός αντίκτυπος στην αγορά, η απόφαση περί αποκλεισμού της Morgan Stanley
εφαρμόσθηκε και είναι, επομένως, εύλογο να θεωρηθεί πιθανό ότι η παράβαση είχε σημαντικό αντίκτυπο στην αγορά».
Ασφαλώς, η αυτόματη αποδοχή αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της εφαρμογής μίας αντίθετης προς τον ανταγωνισμό συμπεριφοράς και
της υπάρξεως αντίκτυπου στηρίζεται σε εσφαλμένη συλλογιστική (βλ., υπ’ αυτήν την έννοια, την απόφαση του Πρωτοδικείου της
12ης Σεπτεμβρίου 2007, T‑30/05, Prym και Prym Consumer κατά Επιτροπής, μη δημοσιευθείσα στη Συλλογή ακόμη, σκέψεις 109 και
110).
Πάντως, από τις αιτιολογικές σκέψεις 358 έως 360 της προσβαλλομένης αποφάσεως προκύπτει ότι η Επιτροπή στηρίζεται συναφώς
και σε δύο άλλες σειρές σκέψεων, αφενός, στο ότι η επίδικη συμπεριφορά είχε ως συνέπεια ότι η Morgan Stanley εμποδίστηκε να
προτείνει υπηρεσίες αποδοχής για το σύνολο των καρτών και όχι μόνο για τις κάρτες Visa και, αφετέρου, στις θετικές συνέπειες
τις οποίες θα μπορούσε να είχε η παρουσία της Morgan Stanley στην επίμαχη αγορά.
Πάντως, πρώτον, οι προσφεύγουσες δεν αμφισβητούν ότι η επίδικη συμπεριφορά είχε όντως ως συνέπεια ότι η Morgan Stanley εμποδίστηκε
να προτείνει υπηρεσίες αποδοχής για το σύνολο των καρτών και όχι μόνο για τις κάρτες Visa.
Δεύτερον, στο πλαίσιο εξετάσεως των αιτημάτων ακυρώσεως κρίθηκε ότι οι εκτιμήσεις της Επιτροπής σχετικά με τα περιοριστικά
για τον ανταγωνισμό αποτελέσματα της επίδικης συμπεριφοράς, ήτοι σχετικά με τον βαθμό του πραγματικού και του δυνητικού ανταγωνισμού,
η ιδιότητα της Morgan Stanley ως δυνητικού ανταγωνιστή και η πρόθεσή της να διεισδύσει στην επίμαχη αγορά, δεν είναι παράνομες.
Συναφώς, επιβάλλεται η υπόμνηση ότι η Επιτροπή τόνισε, στην αιτιολογική σκέψη 174 της προσβαλλομένης αποφάσεως, ότι υπέβαλε
ερωτήσεις στο σύνολο των θεωρητικά δυνητικών ανταγωνιστών χρηματοπιστωτικών οργανισμών ως προς το αν προτίθεντο να διεισδύσουν
στην επίμαχη αγορά και εξ αυτών συνήγαγε ότι η Morgan Stanley αποτελούσε τον μόνο δυνητικό ανταγωνιστή που είδε εκδηλώσει
την πρόθεσή του να διεισδύσει στην εν λόγω αγορά.
Επομένως, διαπιστώνοντας βάσει των στοιχείων αυτών ότι η επίδικη συμπεριφορά είχε σημαντικό αντίκτυπο στην αγορά, η Επιτροπή
δεν υπέπεσε σε πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως.
Δεύτερον, ως προς την εξέταση εκ μέρους της Επιτροπής της γεωγραφικής εκτάσεως των συνεπειών της επίδικης συμπεριφοράς, οι
προσφεύγουσες εκτιμούν ότι, στο μέτρο που η επίδικη συμπεριφορά αφορά μόνο την αγορά του Ηνωμένου Βασιλείου, η Επιτροπή όφειλε
να χαρακτηρίσει την παράβαση ως «ελαφρά σοβαρή».
Επιβάλλεται η υπόμνηση ότι κατά πάγια νομολογία, μία εγχώρια αγορά αντιστοιχεί σε σημαντικό τμήμα της κοινής αγοράς (βλ. απόφαση
του Πρωτοδικείου της 27ης Ιουλίου 2005, T‑49/02 έως T‑51/02, Brasserie nationale κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 2005, σ. II‑3033,
σκέψη 176 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Στην αιτιολογική σκέψη 362 της προσβαλλομένης αποφάσεως, η Επιτροπή αναφέρθηκε στο γεγονός ότι «το Ηνωμένο Βασίλειο αποτελεί
μεγάλη αγορά για τις κάρτες πληρωμών». Λαμβανομένη, συνεπώς, υπόψη της οικονομικής σημασίας της αγοράς αυτής, η οποία εξάλλου
δεν αμφισβητείται από τις προσφεύγουσες, η Επιτροπή μπορούσε δικαιολογημένα να θεωρήσει ότι η επίμαχη αγορά προσομοιάζει με
«εκτεταμένη ζώνη της κοινής αγοράς» κατά την έννοια των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998.
Κατόπιν των ανωτέρω, επιβάλλεται η απόρριψη των αιτιάσεων των προσφευγουσών ως προς τη φύση της παραβάσεως.
Ως προς το ποσό εκκινήσεως του προστίμου
–       Επιχειρήματα των διαδίκων
Κατά τις προσφεύγουσες, το κατά την Επιτροπή ποσό εκκινήσεως των 8,5 εκατομμυρίων ευρώ είναι δυσανάλογο και πάσχει από ελλιπή
αιτιολογία. Έτσι, η Επιτροπή έπρεπε να είχε προσδιορίσει το ποσό εκκινήσεως στη χαμηλότερη ζώνη της κλίμακας που προβλέπεται
για τις σοβαρές παραβάσεις από τις κατευθυντήριες γραμμές του 1998, βάσει του αντίκτυπου της παραβάσεως, καθώς πρόκειται για
περιορισμό του ανταγωνισμού εκ του αποτελέσματος, αλλά και γιατί τέτοια είναι η πρακτική της σε θέματα καθορισμού προστίμων.
Υπενθυμίζουν ότι, καίτοι η Επιτροπή μπορεί να παρεκκλίνει από την προηγούμενη πρακτική της ως προς τον καθορισμό των προστίμων,
οφείλει να εφαρμόζει τις κατευθυντήριες γραμμές του 1998 και να επισημαίνει τους λόγους που δικαιολογούν αντικειμενικά το
καθορισθέν ποσό.
Με το υπόμνημα απαντήσεως, οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν ότι το γεγονός ότι η Επιτροπή εφάρμοσε ανάλογα ποσά εκκινήσεως σε
πλήθος προηγούμενων περιπτώσεων αποδεικνύει τον δυσανάλογο χαρακτήρα του στην υπό κρίση υπόθεση επιβληθέντος, στο μέτρο που
οι συμπεριφορές για τις οποίες επιβλήθηκε πρόστιμο με τις αποφάσεις αυτές αποτελούσαν παραβάσεις πολύ σοβαρότερες κατά το
δίκαιο του ανταγωνισμού.
Η Επιτροπή εκτιμά ότι το ποσό εκκινήσεως δεν είναι δυσανάλογο και ότι η απόφαση είναι επαρκώς κατά νόμο δικαιολογημένη.
–       Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Πρώτον, η αιτίαση που αφορά ελλιπή αιτιολογία κατά το ότι η Επιτροπή δεν επισήμανε τους λόγους για τους οποίους καθόρισε το
ποσό εκκινήσεως του επιβληθέντος στις προσφεύγουσες προστίμου σε 8,5 εκατομμύρια ευρώ, πρέπει να απορριφθεί.
Ασφαλώς, η προσβαλλόμενη απόφαση δεν περιλαμβάνει ρητώς τους δικαιολογητικούς λόγους για τον προσδιορισμό του ποσού εκκινήσεως,
καθώς η Επιτροπή περιορίσθηκε να παραπέμψει, με την αιτιολογική σκέψη 353 της προσβαλλομένης αποφάσεως, στους λόγους για τους
οποίους χαρακτήρισε την παράβαση ως σοβαρή.
Πάντως, διαπιστώνεται ότι η Επιτροπή δεν ήταν υποχρεωμένη να παράσχει εξηγήσεις επί του σημείου αυτού. Συγκεκριμένα, όπως
τονίσθηκε στη σκέψη 221 ανωτέρω, από πάγια νομολογία προκύπτει ότι, όσον αφορά τον καθορισμό των προστίμων που επιβάλλονται
λόγω παραβάσεως του δικαίου του ανταγωνισμού, η Επιτροπή τηρεί την υποχρέωση αιτιολογήσεως εφόσον παραθέτει στην απόφασή της
τα στοιχεία βάσει των οποίων προσμέτρησε τη σοβαρότητα και τη διάρκεια της διαπραχθείσας παραβάσεως, χωρίς να οφείλει να παραθέσει
αναλυτικότερη αιτιολογία.
Επομένως, η Επιτροπή δεν υποχρεούτο να επεξηγήσει ακριβώς τους λόγους για τους οποίους καθόρισε το ποσό εκκινήσεως του προστίμου
στα 8,5 εκατομμύρια ευρώ. Ως εκ τούτου, η προσβαλλόμενη απόφαση δεν πάσχει συναφώς από ελλιπή αιτιολογία.
Δεύτερον, όσον αφορά τον φερόμενο ως δυσανάλογο χαρακτήρα του ποσού αυτού, υπενθυμίζεται ότι οι κατευθυντήριες γραμμές του
1998 προβλέπουν ποσό εκκινήσεως για τις χαρακτηριζόμενες ως «σοβαρές» παραβάσεις από 1 έως 20 εκατομμύρια ευρώ.
Το σημείο 1 A, τρίτο, τέταρτο και πέμπτο εδάφιο, των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998 ορίζει τα εξής:
«Εντός καθεμιάς από τις ανωτέρω κατηγορίες, και ιδίως προκειμένου για τις κατηγορίες των σοβαρών και πολύ σοβαρών παραβάσεων,
η κλιμάκωση των προβλεπόμενων κυρώσεων θα καταστήσει δυνατή τη διαφοροποίηση της μεταχείρισης που είναι σκόπιμο να επιφυλαχθεί
στις εμπλεκόμενες επιχειρήσεις ανάλογα με τον χαρακτήρα των παραβάσεων που αυτές έχουν διαπράξει.
Ακόμη, θα είναι αναγκαίο να λαμβάνεται υπόψη η πραγματική οικονομική δυνατότητα του αυτουργού της παράβασης να προξενήσει
σημαντική ζημία σε άλλους οικονομικούς παράγοντες ιδίως στους καταναλωτές. Επίσης, το ύψος του προστίμου που επιβάλλεται κάθε
φορά πρέπει να είναι τέτοιο, ώστε να έχει την ενδεδειγμένη αποτρεπτική χρησιμότητα.
Γενικά, θα μπορεί επιπλέον να συνεκτιμάται το γεγονός ότι οι επιχειρήσεις μεγάλου μεγέθους διαθέτουν συνήθως τις γνώσεις και
τα νομικοοικονομικά μέσα που χρειάζονται για να μπορούν να αξιολογήσουν καλύτερα τον παράνομο χαρακτήρα της συμπεριφοράς τους
και τις συνέπειές της από την άποψη της νομοθεσίας περί ανταγωνισμού.»
Έτσι, στο μέτρο που οι προσφεύγουσες δεν αμφισβητούν τη νομιμότητα των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998, επιβάλλεται να εξετασθεί
ο ανάλογος ή μη χαρακτήρας του ποσού εκκινήσεως που καθόρισε η Επιτροπή βάσει των κριτηρίων που παρατίθενται στη σκέψη 291
ανωτέρω.
Πάντως, όμως, δεδομένου του μεγέθους των προσφευγουσών από οικονομικής απόψεως και, αφετέρου, της αναγκαιότητας διατηρήσεως
του αποτρεπτικού χαρακτήρα του προστίμου, το ποσό των 8,5 εκατομμυρίων ευρώ, ευρισκόμενο στο χαμηλότερο μέσο της κλίμακας
που προβλέπουν οι κατευθυντήριες γραμμές του 1998 για τις σοβαρές παραβάσεις, δεν προκύπτει ότι είναι προδήλως δυσανάλογο.
Επομένως, το πρώτο σκέλος του λόγου ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί.
Επί του δευτέρου σκέλους του λόγου ακυρώσεως σχετικά με τις ελαφρυντικές περιστάσεις
Επιχειρήματα των διαδίκων
Οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν ότι η αβεβαιότητα ως προς τον παράνομο χαρακτήρα της επίδικης συμπεριφοράς έπρεπε, κατ’ ελάχιστον,
να χαρακτηρισθεί ως ελαφρυντική περίσταση. Εξάλλου, για τον λόγο αυτό, η Επιτροπή δεν έπρεπε να προβλέψει προσαύξηση βάσει
της διάρκειας της παραβάσεως. Επίσης, της προσάπτουν ότι δεν έλαβε υπόψη το γεγονός ότι, αφενός, είχαν προτείνει την τροποποίηση
και πράγματι τροποποίησαν τον Κανόνα και, αφετέρου, συνήψαν σύμβαση με τη Morgan Stanley κατά τη διάρκεια της διοικητικής
διαδικασίας. Τέλος, η καθυστέρηση της Επιτροπής κατά την επεξεργασία της υποθέσεως δικαιολογούσε, κατ’ ελάχιστον, μείωση του
προστίμου.
Η Επιτροπή εκτιμά ότι δικαιολογημένα δεν έκρινε ότι συντρέχουν ελαφρυντικές περιστάσεις. Ειδικότερα, αρνείται ότι τροποποιήθηκε
ο Κανόνας, καθώς προστέθηκαν απλώς κριτήρια αξιολογήσεως τα οποία, εν πάση περιπτώσει, δεν εφαρμόσθηκαν έναντι της Morgan
Stanley
.
Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Πρώτον, όσον αφορά την αιτίαση ότι έπρεπε να ληφθεί υπόψη ως ελαφρυντική περίσταση η αβεβαιότητα ως προς τον παράνομο χαρακτήρα
της επίδικης συμπεριφοράς, πρέπει να απορριφθεί για τους λόγους που εκτίθενται στις σκέψεις 250 έως 255 ανωτέρω. Συγκεκριμένα,
υπενθυμίζεται ότι η Επιτροπή υπολόγισε το πρόστιμο βάσει περιόδου εκκινούσας από της ανακοινώσεως των αιτιάσεων. Επομένως,
κατά την ημερομηνία αυτή οι προσφεύγουσες δεν μπορούσαν πλέον να διατηρούν εύλογες αμφιβολίες ως προς τον παράνομο χαρακτήρα
της επίδικης συμπεριφοράς.
Όσον αφορά, δεύτερον, την αιτίαση ότι η καθυστέρηση με την οποία η Επιτροπή χειρίσθηκε την υπόθεση μπορούσε να δικαιολογήσει
μείωση του προστίμου, δεν ευσταθεί για τους λόγους που εκτίθενται στις σκέψεις 231 έως 238 ανωτέρω, καθώς το διάστημα μεταξύ
της παύσεως της παραβάσεως και της προσβαλλομένης αποφάσεως ήταν μικρότερο από την προθεσμία παραγραφής κατά το άρθρο 25 του
κανονισμού 1/2003.
Τρίτον, ως προς την αναφορά στη σύμβαση που συνάφθηκε με τη Morgan Stanley και την αποδοχή της στη Visa, επισημαίνεται ότι,
με τον τρόπο αυτό, οι προσφεύγουσες έπαυσαν την προσαφθείσα σε αυτές παράβαση αρκετά έτη μετά την ενημέρωσή τους από την Επιτροπή
σχετικά με τον παράνομο χαρακτήρα της συμπεριφοράς τους. Ως εκ τούτου, δικαιολογημένα η Επιτροπή δεν προέβη σε μείωση του
επιβληθέντος στις προσφεύγουσες προστίμου για τον λόγο αυτό.
Τέταρτον, εσφαλμένως οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή όφειλε να λάβει υπόψη το γεγονός ότι οι προσφεύγουσες τροποποίησαν
τον Κανόνα κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας.
Ασφαλώς αληθεύει ότι οι προσφεύγουσες τροποποίησαν τον Κανόνα στις 24 Μαΐου 2006. Η τροποποίηση αυτή θα μπορούσε να θεωρηθεί
ως απάντηση σε μία από τις επικρίσεις της Επιτροπής προς τις προσφεύγουσες με την ανακοίνωση των αιτιάσεων, στις παραγράφους
247 και 248, όπου τονιζόταν ότι η διατύπωση του Κανόνα μπορούσε να ερμηνευθεί κατά τρόπο εισάγοντα διακρίσεις, ιδίως ως προς
τον μη αρκούντως αντικειμενικό και συγκεκριμένο χαρακτήρα της έννοιας του «ανταγωνιστή» που μνημονεύει. Επίσης, επιβάλλεται
η διαπίστωση ότι η προσβαλλόμενη απόφαση, εκδοθείσα κατόπιν αυτής της τροποποιήσεως του Κανόνα, δεν επαναλαμβάνει την επίκριση
αυτή.
Πάντως, η Επιτροπή ουδόλως υπεχρεούτο να θεωρήσει αυτήν την τροποποίηση του Κανόνα ως ελαφρυντική περίσταση και να προβεί
σε μείωση του επιβληθέντος στις προσφεύγουσες προστίμου.
Συγκεκριμένα, ο προσήκων χαρακτήρας τυχόν μειώσεως του προστίμου λόγω ελαφρυντικών περιστάσεων, όπως μνημονεύεται στο σημείο
3 των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998, πρέπει να εκτιμάται σφαιρικώς και λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των κρισίμων περιστάσεων.
Εφόσον οι κατευθυντήριες γραμμές δεν περιέχουν επιτακτικό κανόνα όσον αφορά τις ελαφρυντικές περιστάσεις που μπορούν να ληφθούν
υπόψη, πρέπει να θεωρηθεί ότι η Επιτροπή διατήρησε ένα ορισμένο περιθώριο εκτιμήσεως ώστε να εκτιμά σφαιρικώς την έκταση της
ενδεχόμενης μειώσεως του ποσού των προστίμων λόγω ελαφρυντικών περιστάσεων (απόφαση Mannesmannröhren-Werke κατά Επιτροπής,
σκέψη 182 ανωτέρω, σκέψη 275).
Συνεπώς, στο μέτρο που η επίδικη συμπεριφορά δεν αφορούσε τόσο τον ίδιο τον Κανόνα αλλά μάλλον την εφαρμογή του έναντι της
Morgan Stanley, όπως αναγνωρίζουν και οι ίδιες οι προσφεύγουσες, και αυτή η άρνηση αποδοχής διήρκεσε για περισσότερα από δύο
έτη μετά την ανακοίνωση των αιτιάσεων, η Επιτροπή δικαιολογημένα δεν έλαβε υπόψη την τροποποίηση που επέφεραν οι προσφεύγουσες
στον Κανόνα, τροποποίηση η οποία, εξάλλου, πραγματοποιήθηκε σε πολύ προχωρημένο στάδιο της διοικητικής διαδικασίας.
Επιβάλλεται, επομένως, η απόρριψη του δευτέρου σκέλους του λόγου ακυρώσεως.
Επί του τρίτου σκέλους του λόγου ακυρώσεως που αφορά τη διάρκεια της παραβάσεως
Επιχειρήματα των διαδίκων
Οι προσφεύγουσες αμφισβητούν τον προσδιορισμό εκ μέρους της Επιτροπής των ημερομηνιών αφετηρίας και τέλους της παραβάσεως.
Εκτιμούν ότι η παράβαση διήρκεσε, κατά μέγιστον, επτά μήνες μεταξύ του Αυγούστου του 2005 και του Φεβρουαρίου 2006. Ως εκ
τούτου, η Επιτροπή δεν θα έπρεπε να εφαρμόσει προσαύξηση λόγω διάρκειας.
Πρώτον, οι προσφεύγουσες εκτιμούν ότι η παράβαση δεν ξεκίνησε προ του Αυγούστου του 2005. Στηρίζονται στο γεγονός ότι η διείσδυση
στην επίμαχη αγορά απαιτεί συγκεκριμένο σχέδιο εφαρμογής. Στο μέτρο, αφενός, που το πρώτο αποδεικτικό στοιχείο σχετικά με
το σχέδιο εφαρμογής ανάγεται στην 20ή Μαΐου 2005 και, αφετέρου, η πραγματοποίηση όντως αυτού του σχεδίου απαιτούσε εν γένει
κατ’ ελάχιστον τρεις μήνες, η Morgan Stanley δεν θα μπορούσε να διεισδύσει στην επίμαχη αγορά προ του Αυγούστου του 2005.
Επομένως, εσφαλμένως η Επιτροπή εκτιμά ότι η αφετηρία της παράνομης συμπεριφοράς ανάγεται στη στεγανοποίηση της αγοράς, στις
22 Μαρτίου 2000. Οι προσφεύγουσες αρνούνται, επίσης, ότι υπήρχε πράγματι πρόθεση της Morgan Stanley να διεισδύσει στην αγορά
αποδοχής ήδη από το 1998. Τα αποδεικτικά στοιχεία τα οποία φέρονται ότι τεκμηριώνουν την ύπαρξη τέτοιας προθέσεως αφορούν
στην πραγματικότητα μόνο την αγορά εκδόσεως καρτών. Οι προσφεύγουσες προσάπτουν, περαιτέρω, στην Επιτροπή ότι δεν ανέλυσε
τα αποδεικτικά στοιχεία τα οποία υπέβαλαν, καίτοι αυτά αποδείκνυαν την ανυπαρξία προθέσεως της Morgan Stanley να διεισδύσει
στην επίμαχη αγορά.
Δεύτερον, στο μέτρο που η Επιτροπή στηρίζεται σε φερόμενη σταθερή πρόθεση της Morgan Stanley για άσκηση δραστηριοτήτων αποδοχής
προκειμένου να προσδιορίσει τη διάρκεια της παραβάσεως, οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν ότι όφειλε να αποδείξει το υποστατό
αυτής της προθέσεως για ολόκληρη τη διάρκεια της παραβάσεως. Η προσβαλλόμενη, όμως, απόφαση δεν περιλαμβάνει κανένα αποδεικτικό
στοιχείο περί της προθέσεως αυτής για την περίοδο μεταξύ του Μαΐου του 2005 και της 22ας Σεπτεμβρίου 2006. Κατά συνέπεια,
η Επιτροπή παρέβη τις υποχρεώσεις της, όπως προσδιορίζονται στην απόφαση του Πρωτοδικείου της 7ης Ιουλίου 1994, T‑43/92, Dunlop
Slazenger κατά Επιτροπής (Συλλογή 1994, σ. II‑441, σκέψεις 79 και 80). Εν πάση περιπτώσει, η Επιτροπή όφειλε να διαπιστώσει
ότι η παράβαση έπαυσε τον Φεβρουάριο του 2006, όταν άρχισαν οι διαπραγματεύσεις για την προσχώρηση της Morgan Stanley, η οποία
εκείνη την περίοδο δεν επέδειξε καμία πρόθεση διεισδύσεως στην αγορά αποδοχής.
Ως προς την απάντηση της Επιτροπής κατά την οποία η ιδιότητα απλώς του μέλους της Visa αρκεί για τη χορήγηση του δικαιώματος
αποδοχής, οι προσφεύγουσες επισημαίνουν ότι στηρίζεται σε εσφαλμένη συλλογιστική. Το ουσιαστικό ζήτημα είναι η ύπαρξη ή όχι
προθέσεως της Morgan Stanley να διεισδύσει στην επίμαχη αγορά. Συνεπώς, το γεγονός ότι η Morgan Stanley δεν επιθυμούσε να
απαντήσει στα σχετικά αιτήματα των προσφευγουσών κατά τις διαπραγματεύσεις προσχωρήσεως αποτελούσε στοιχείο όλως συναφές.
Υπενθυμίζουν, εξάλλου, ότι η Morgan Stanley δεν διείσδυσε στην επίμαχη αγορά μετά την αποδοχή της.
Η Επιτροπή εκτιμά ότι δεν υπέπεσε σε πλάνη κατά τον προσδιορισμό των ημερομηνιών αφετηρίας και παύσεως της παραβάσεως.
Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν, κατ’ ουσία, ότι ο προσδιορισμός της διάρκειας της παραβάσεως είναι εσφαλμένος κατά το ότι η
πρόθεση της Morgan Stanley να διεισδύσει στην επίμαχη αγορά δεν είχε διαρκέσει καθόλη τη διάρκεια της περιόδου που έλαβε υπόψη
η Επιτροπή. Της προσάπτουν, επίσης, ότι δεν αφαίρεσε τις περιόδους που απαιτείται προκειμένου να καταστεί δυνατή η διείσδυση
στην επίμαχη αγορά.
Πάντως, όπως τονίσθηκε κατά την εξέταση των αιτημάτων ακυρώσεως, ορθώς η Επιτροπή έκρινε ότι η Morgan Stanley αποτελούσε δυνητικό
ανταγωνιστή στην επίμαχη αγορά. Επομένως, η επίδικη συμπεριφορά παρήγαγε περιοριστικά για τον ανταγωνισμό αποτελέσματα έναντί
της για το διάστημα κατά το οποίο διήρκεσε ο αποκλεισμός της από την εν λόγω αγορά. Επομένως, ορθώς η Επιτροπή διαπίστωσε
την ύπαρξη παραβάσεως αντίστοιχης διάρκειας με εκείνην της αρνήσεως χορηγήσεως της ιδιότητας του μέλους της Visa. Στο μέτρο
που η άρνηση αυτή διήρκεσε από τις 22 Μαρτίου 2000 και η προσχώρηση της Morgan Stanley έγινε στις 22 Σεπτεμβρίου 2006, υπάρχει
πράγματι διαρκής παράβαση κατά το δίκαιο του ανταγωνισμού μεταξύ των δύο αυτών ημερομηνιών. Συνεπώς, η Επιτροπή δεν υπέπεσε
σε σφάλμα κατά τον προσδιορισμό των ημερομηνιών αφετηρίας και παύσεως της παραβάσεως.
Κατά συνέπεια, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ως προς την ακριβή διάρκεια της παραβάσεως. Κατά τούτο, η υπό κρίση υπόθεση διαφέρει
από εκείνη στην υπόθεση Dunlop Slazenger κατά Επιτροπής, σκέψη 309 ανωτέρω (σκέψεις 79 και 80), στην οποία παραπέμπουν οι
προσφεύγουσες.
Επομένως, επιβάλλεται η απόρριψη αυτής της τρίτης αιτιάσεως και, ως εκ τούτου, πρέπει να απορριφθεί ο λόγος ακυρώσεως στο
σύνολό του.
Λαμβανομένων υπόψη όλων των προεκτεθέντων, πρέπει να απορριφθούν όλα τα αιτήματα που υποβλήθηκαν στο πλαίσιο της κρινόμενης
προσφυγής.

Επί των δικαστικών εξόδων
Κατά το άρθρο 87, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα, εφόσον
υπήρξε σχετικό αίτημα του αντιδίκου. Δεδομένου ότι οι προσφεύγουσες ηττήθηκαν, πρέπει να καταδικαστούν στα δικαστικά έξοδα,
σύμφωνα με τα αιτήματα της Επιτροπής.
Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πέμπτο τμήμα)
αποφασίζει:
1)
Απορρίπτει την προσφυγή.
2)
Καταδικάζει την Visa Europe Ltd και την Visa International στα δικαστικά έξοδα.
Jaeger
Vadapalas
Prek
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 14 Απριλίου 2011.
(υπογραφές)
Περιεχόμενα
Το ιστορικό της διαφοράς
Προσβαλλόμενη απόφαση
Α –   Ορισμός της οικείας αγοράς
Β –   Προσαπτόμενη συμπεριφορά
Γ –   Εφαρμογή του άρθρου 81 ΕΚ
Δ –   Υπολογισμός του προστίμου
Διαδικασία
Αιτήματα των διαδίκων
Σκεπτικό
Α –   Επί του αιτήματος ακυρώσεως της προσβαλλομένης αποφάσεως
1.  Προκαταρκτικά ερωτήματα
α) Επί του παραδεκτού ορισμένων επιχειρημάτων και ενός εγγράφου
β) Επί του παραδεκτού παραρτήματος της προσφυγής
2.  Επί του δευτέρου λόγου ακυρώσεως που αφορά προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας των προσφευγουσών
α) Επιχειρήματα των διαδίκων
β) Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
3.  Επί του δεύτερου και του τρίτου λόγου ακυρώσεως με τους οποίους αμφισβητείται ο περιοριστικός για τον ανταγωνισμό χαρακτήρας
της επίδικης συμπεριφοράς
α) Επί του πρώτου λόγου ακυρώσεως που αφορά τη μη συνεκτίμηση εκ μέρους της Επιτροπής της δυνατότητας της Morgan Stanley να
διεισδύσει στην επίμαχη αγορά μέσω συμβάσεως βιτρίνας
Επιχειρήματα των διαδίκων
Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
β) Επί του τρίτου λόγου ακυρώσεως που αφορά τις συνέπειες επί του ανταγωνισμού της παρουσίας της de Morgan Stanley στην επίμαχη
αγορά.
Επί του πρώτου σκέλους του λόγου ακυρώσεως που αφορά εφαρμογή εσφαλμένου από οικονομικής και νομικής απόψεως κριτηρίου
–  Επιχειρήματα των διαδίκων
–  Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Επί του δεύτερου σκέλους του λόγου ακυρώσεως που αφορά εσφαλμένη ανάλυση του βαθμού του υπάρχοντος ανταγωνισμού στην επίμαχη
αγορά
–  Επιχειρήματα των διαδίκων
–  Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Επί του τρίτου σκέλους του λόγου ακυρώσεως που αφορά ανεπαρκή και εσφαλμένη ανάλυση των αποτελεσμάτων της αρνήσεως αποδοχής
της Morgan Stanley για τον ανταγωνισμό
–  Επιχειρήματα των διαδίκων
–  Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Β –   Επί του αιτήματος ακυρώσεως ή μειώσεως του προστίμου
1.  Επί του τέταρτου λόγου ακυρώσεως που αφορά την ύπαρξη πλάνης περί το δίκαιο και πλάνης εκτιμήσεως ως προς την επιβολή
του προστίμου
α) Επί του πρώτου σκέλους του λόγου ακυρώσεως, το οποίο αφορά προσβολή των αρχών της ίσης μεταχειρίσεως και της ασφάλειας
δικαίου, καθώς και ελλιπή αιτιολογία
Επιχειρήματα των διαδίκων
Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
β) Επί του δεύτερου σκέλους του λόγου ακυρώσεως που αφορά αθέτηση της υποχρεώσεως εκδόσεως της προσβαλλομένης αποφάσεως εντός
εύλογης προθεσμίας
Επιχειρήματα των διαδίκων
Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
γ) Επί του τρίτου σκέλους του λόγου ακυρώσεως που αφορά μη συνεκτίμηση της αβεβαιότητας ως προς τον παράνομο χαρακτήρα της
επίδικης συμπεριφοράς
Επιχειρήματα των διαδίκων
Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
2.  Επί του πέμπτου λόγου ακυρώσεως ο οποίος αφορά πλάνη περί το δίκαιο και πλάνη εκτιμήσεως κατά τον υπολογισμό του επιβληθέντος
προστίμου
α) Επί του πρώτου σκέλους του λόγου ακυρώσεως σχετικά με τον προσδιορισμό του ποσού εκκινήσεως του προστίμου
Ως προς τη φύση της παραβάσεως
–  Επιχειρήματα των διαδίκων
–  Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Ως προς το ποσό εκκινήσεως του προστίμου
–  Επιχειρήματα των διαδίκων
–  Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
β) Επί του δευτέρου σκέλους του λόγου ακυρώσεως σχετικά με τις ελαφρυντικές περιστάσεις
Επιχειρήματα των διαδίκων
Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
γ) Επί του τρίτου σκέλους του λόγου ακυρώσεως που αφορά τη διάρκεια της παραβάσεως
Επιχειρήματα των διαδίκων
Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Επί των δικαστικών εξόδων
*
Γλώσσα διαδικασίας: η αγγλική.