CELEX: 62012CJ0321
Zabezpieczenie społeczne
Rozporządzenie (EWG) nr 1408/71
Artykuł 28 ust. 2 lit. b)
Świadczenia z ubezpieczenia zdrowotnego
Osoby uprawnione do emerytur w kilku krajach członkowskich
Miejsce zamieszkania w innym państwie członkowskim
Udzielanie świadczeń rzeczowych w państwie miejsca zamieszkania
Ciężar świadczeń
Państwo członkowskie, którego "ustawodawstwu" emeryt lub rencista podlegał najdłużej
Pojęcie

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 28 ust. 2 lit. b) rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, w wersji zmienionej i uaktualnionej rozporządzeniem Rady (WE) nr 118/97 z dnia 2 grudnia 1996 r. (
Dz.U. 1997, L 28, s. 1
), ze zmianami wprowadzonymi rozporządzeniem (WE) nr 1992/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 grudnia 2006 r. (
Dz.U. L 392, s. 1
) (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 1408/71”).
Wniosek ten został złożony w ramach sporu między F. van der Helderem i D. Farringtonem a College voor zorgverzekeringen (komisją ds. ubezpieczeń zdrowotnych, zwaną dalej „CVZ”) w przedmiocie opłacania składek na obowiązkowy ustawowy system ubezpieczenia zdrowotnego obowiązujący w Niderlandach.
Ramy prawne
Prawo Unii
Artykuł 1 rozporządzenia nr 1408/71 stanowi pod nagłówkiem „Definicje”:
„Do celów niniejszego rozporządzenia:
[…]
j)
określenie »ustawodawstwo« oznacza w odniesieniu do każdego państwa członkowskiego ustawy, rozporządzenia i inne przepisy oraz wszelkie obowiązujące lub przyszłe środki wykonawcze, odnoszące się do działów i systemów zabezpieczenia społecznego określonych w art. 4 ust. 1 i 2 lub do specjalnych świadczeń o charakterze nieskładkowym, określonych w art. 4 ust. 2a;
[…]
r)
określenie »okresy ubezpieczenia« oznacza okresy składkowe lub okresy zatrudnienia albo prowadzenia działalności na własny rachunek, jak je określa lub uznaje za okresy ubezpieczenia ustawodawstwo, w ramach którego zostały ukończone lub uznane za ukończone, jak również wszelkie okresy zrównane, o ile są uznane przez dane ustawodawstwo za równorzędne z okresami ubezpieczenia […]”.
Artykuł 4 tego rozporządzenia, zatytułowany „Zakres przedmiotowy”, stanowi w ust. 1:
„Niniejsze rozporządzenie stosuje się do wszystkich ustawodawstw odnoszących się do działów zabezpieczenia społecznego, które dotyczą:
a)
świadczeń w razie choroby i macierzyństwa;
b)
świadczeń z tytułu inwalidztwa, łącznie ze świadczeniami służącymi zachowaniu albo zwiększeniu zdolności do zarobkowania;
c)
emerytur;
d)
świadczeń dla osób pozostałych przy życiu;
e)
świadczeń z tytułu wypadku przy pracy i choroby zawodowej;
f)
zasiłków na wypadek śmierci;
g)
świadczeń dla bezrobotnych;
h)
świadczeń rodzinnych”.
Tytuł III wspomnianego rozporządzenia zawiera przepisy szczególne dotyczące tych różnych grup świadczeń. Rozdział 1 tytułu III tegoż rozporządzenia dotyczy świadczeń w razie choroby i macierzyństwa. Sekcja 5 tego rozdziału, zatytułowana „Emeryci i renciści oraz członkowie ich rodzin”, obejmuje art. 27–34 rozporządzenia nr 1408/71.
Artykuł 27 tego rozporządzenia, zatytułowany „Emerytury lub renty należne na podstawie ustawodawstwa kilku państw członkowskich, gdy prawo do świadczeń przysługuje w państwie zamieszkania”, stanowi:
„Emeryt lub rencista, który jest uprawniony do świadczeń na podstawie ustawodawstwa dwóch lub więcej państw członkowskich, w tym ustawodawstwa państwa członkowskiego, którego terytorium zamieszkuje, i który jest uprawniony [do świadczeń] na podstawie ustawodawstwa tego ostatniego państwa członkowskiego, uwzględniając, w odpowiednim przypadku, przepisy art. 18 oraz załącznika VI, otrzymuje, jak i członkowie jego rodziny, te świadczenia od instytucji miejsca zamieszkania i na rachunek tej instytucji, tak jak gdyby zainteresowany pobierał emeryturę lub rentę należną zgodnie z ustawodawstwem jedynie tego ostatniego państwa członkowskiego”.
Artykuł 28 rozporządzenia nr 1408/71, zatytułowany „Emerytury lub renty należne na podstawie ustawodawstwa jednego lub kilku państw, gdy prawo do świadczeń nie przysługuje w państwie zamieszkania”, stanowi:
„1.   Emeryt lub rencista, który jest uprawniony do świadczeń na podstawie ustawodawstwa państwa członkowskiego lub na podstawie ustawodawstw dwóch lub kilku państw członkowskich, który nie ma prawa do świadczeń na podstawie ustawodawstwa państwa członkowskiego, na którego terytorium zamieszkuje, otrzymuje jednak te świadczenia dla siebie i dla członków swojej rodziny, o ile miałby do tego prawo na podstawie ustawodawstwa państwa członkowskiego lub co najmniej jednego z państw członkowskich właściwego w sprawie emerytury lub renty, uwzględniając, w odpowiednim przypadku, przepisy art. 18 i załącznika VI, jeżeli zamieszkiwał na terytorium danego państwa. Udzielanie świadczeń odbywa się na następujących warunkach:
a)
świadczenia rzeczowe udzielane są na rachunek instytucji, o której mowa w ust. 2, przez instytucję miejsca zamieszkania, tak jak gdyby zainteresowany otrzymywał emeryturę lub rentę na podstawie przepisów prawa państwa, którego terytorium zamieszkuje, oraz tak jakby miał prawo do świadczeń rzeczowych;
[…]
2.   W przypadkach określonych w ust. 1 ciężar świadczeń rzeczowych spoczywa na instytucji określonej zgodnie z następującymi zasadami:
[…]
b)
jeżeli emeryt lub rencista ma prawo do tych świadczeń na podstawie ustawodawstwa dwóch lub więcej państw członkowskich, koszty ponoszone są przez instytucję właściwą państwa członkowskiego, którego ustawodawstwu emeryt lub rencista podlegał najdłużej; w przypadku gdy stosowanie tej zasady spowodowałoby nałożenie ciężaru świadczeń na kilka instytucji, ciężar ten spoczywa na tej z wymienionych instytucji, która stosuje ustawodawstwo, któremu uprawniony podlegał ostatnio”.
Artykuł 28a tegoż rozporządzenia, zatytułowany „Emerytury i renty należne na podstawie ustawodawstwa jednego lub kilku państw członkowskich innych niż państwo zamieszkania, gdy prawo do świadczeń przysługuje w tym ostatnim państwie”, przewiduje:
„Jeżeli emeryt lub rencista uprawniony do emerytury lub renty należnej na podstawie ustawodawstwa państwa członkowskiego lub do emerytur lub rent należnych na podstawie ustawodawstwa dwóch lub więcej państw członkowskich zamieszkuje na terytorium państwa członkowskiego, zgodnie z ustawodawstwem którego prawo do świadczeń rzeczowych nie jest uzależnione od warunków ubezpieczenia lub zatrudnienia i zgodnie z ustawodawstwem którego nie jest należna żadna emerytura ani renta, koszt świadczeń rzeczowych udzielonych emerytowi lub renciście oraz członkom jego rodziny ponosi instytucja jednego z państw członkowskich właściwych w odniesieniu do emerytur i rent, określona zgodnie z zasadami ustanowionymi w art. 28 ust. 2, w takim zakresie, w jakim emeryt lub rencista i członkowie jego rodziny mieliby prawo do tych świadczeń zgodnie z ustawodawstwem stosowanym przez tę instytucję, gdyby zamieszkiwali na terytorium państwa członkowskiego, na którym znajduje się ta instytucja”.
Artykuł 33 rozporządzenia nr 1408/71, zatytułowany „Składki obciążające emerytów lub rencistów”, stanowi:
„1.   Instytucja państwa członkowskiego zobowiązana do wypłaty emerytury lub renty, która stosuje ustawodawstwo przewidujące potrącanie składek od emerytów lub rencistów, w odniesieniu do świadczeń z tytułu choroby i macierzyństwa, uprawniona jest do dokonywania tych potrąceń, których wysokość ustalana jest zgodnie z wymienionym ustawodawstwem, z emerytury lub renty należnej od niej, o ile świadczenia udzielane zgodnie z art. 27, 28, 28a, 29, 31 i 32 obciążają instytucję wymienionego państwa członkowskiego.
2.   Jeżeli w przypadkach określonych w art. 28a otrzymanie świadczeń z tytułu choroby lub macierzyństwa uzależnione jest od opłacenia składek lub podobnych opłat na mocy ustawodawstwa państwa członkowskiego, na którego terytorium dany emeryt lub rencista zamieszkuje, z uwagi na miejsce zamieszkania, składki te nie są należne”.
Zgodnie z art. 36 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 świadczenia rzeczowe udzielane przez instytucję państwa członkowskiego na rachunek instytucji innego państwa członkowskiego, w szczególności na podstawie art. 28, 28a i 33 wspomnianego rozporządzenia, podlegają zwrotowi w całości.
Artykuł 95 rozporządzenia Rady (EWG) nr 574/72 z dnia 21 marca 1972 r. w sprawie wykonywania rozporządzenia (EWG) nr 1408/71 w wersji zmienionej i uaktualnionej rozporządzeniem nr 118/97, ze zmianami wprowadzonymi rozporządzeniem Rady (WE) nr 1223/98 z dnia 4 czerwca 1998 r. (
Dz.U. L 168, s. 1
) przewiduje, że kwoty świadczeń rzeczowych udzielonych na podstawie art. 28 i 28a rozporządzenia nr 1408/71 zwracane są przez właściwe instytucje instytucjom, które udzieliły wyżej wymienionych świadczeń na podstawie ryczałtu możliwie najbliższego rzeczywiście poniesionym kosztom, przy czym sposób jego obliczania jest określony w tym przepisie.
Prawo niderlandzkie
Przed dniem 1 stycznia 2006 r. Ziekenfondswet (ustawa o kasach chorych, zwana dalej „ZFW”) przewidywała obowiązkowy ustawowy system ubezpieczenia zdrowotnego tylko dla pracowników najemnych, których dochód nie przekraczał określonego progu. Natomiast osoby niepodlegające temu systemowi, aby być objęte ochroną od ryzyka choroby, musiały zawrzeć prywatnie umowę ubezpieczeniową z którymś z zakładów ubezpieczeń.
Ten obowiązkowy system ustawowy miał również pod pewnymi warunkami zastosowanie do nierezydentów uprawnionych do emerytury na podstawie Algemene Ouderdomswet (powszechnej ustawy o emeryturach, zwanej dalej „AOW”) lub renty na podstawie Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering (ustawy o ubezpieczeniu na wypadek niezdolności do pracy).
Od dnia 1 stycznia 2006 r. Zorgverzekeringswet (ustawa o ubezpieczeniach zdrowotnych, zwana dalej „ZVW”, której wersją mającą zastosowanie w niniejszej sprawie jest wersja z dnia 1 sierpnia 2008 r.) wprowadza obowiązkowy ustawowy system ubezpieczenia zdrowotnego dla wszystkich osób mających miejsce zamieszkania lub pracujących w Niderlandach.
Artykuł 69 tej ustawy brzmi następująco:
„1.   Zamieszkałe za granicą osoby, które zgodnie z rozporządzeniem Rady Wspólnot Europejskich lub zgodnie z odpowiednim rozporządzeniem przyjętym na podstawie Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub zgodnie z umową o zabezpieczeniu społecznym są uprawnione do opieki w razie choroby lub zwrotu kosztów takiej opieki na podstawie ustawodawstwa z zakresu ubezpieczenia zdrowotnego obowiązującego w państwie miejsca ich zamieszkania, zgłaszają się do [CVZ], chyba że na mocy tej ustawy są objęte ubezpieczeniem obowiązkowym.
2.   Osoby, o których mowa w ust. 1, uiszczają składkę, której wysokość określa rozporządzenie ministerialne i która w części określonej przez to rozporządzenie ministerialne jest dla celów Wet op de zorgtoeslag (ustawy o dodatku do ubezpieczenia zdrowotnego) traktowana jako składka na ubezpieczenie zdrowotne.
[…]
4.   [CVZ] jest właściwa w zakresie wykonywania przepisów ust. 1 oraz wskazanych tam uregulowań międzynarodowych oraz w zakresie wydawania decyzji w przedmiocie pobierania i potrącania składek w rozumieniu ust. 2 […]”.
Ponadto zarówno przed dniem 1 stycznia 2006 r., jak i po tym dniu Algemene wet bijzondere ziektekosten (powszechna ustawa o szczególnych kosztach chorób) zapewniała objęcie całej ludności ochroną od ryzyka szczególnych kosztów medycznych, takich jak w szczególności ryzyka, które nie są objęte ZFW i ZVW lub ubezpieczeniem prywatnym.
Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
F. van der Helder jest obywatelem Niderlandów, emerytem, który od 1991 r. mieszka we Francji. W trakcie swojej kariery zawodowej zamieszkiwał i pracował w różnych państwach członkowskich. Od sierpnia 1997 r. otrzymuje on na mocy ustawodawstwa niderlandzkiego emeryturę zgodnie z AOW. Wysokość tej emerytury odpowiada wysokości przyznawanej za 43 ukończone lata ubezpieczenia w tym państwie członkowskim. Uprawnienia te zostały nabyte, po pierwsze, ze względu na zamieszkanie, a po drugie, ze względu na ubezpieczenie dobrowolne. Ponadto F. van der Helder otrzymuje emeryturę wypłacaną na podstawie ustawodawstwa Republiki Finlandii, gdzie był objęty ubezpieczeniem w latach 1980–1987. Pobiera on także emeryturę na mocy ustawodawstwa Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej.
D. Farrington jest obywatelem brytyjskim, emerytem, który mieszka w Hiszpanii od maja 2004 r. W trakcie swojej kariery zawodowej zamieszkiwał i pracował w kilku państwach członkowskich, mianowicie w Zjednoczonym Królestwie i Niderlandach. Od kwietnia 2006 r. otrzymuje on na mocy ustawodawstwa niderlandzkiego emeryturę zgodnie z AOW. Wysokość tej emerytury odpowiada wysokości przyznawanej za 35 ukończonych lat ubezpieczenia w tym państwie członkowskim. Ponadto D. Farrington otrzymuje emeryturę na mocy ustawodawstwa Zjednoczonego Królestwa, gdzie pracował w latach 1957–1972.
Do dnia 1 stycznia 2006 r. ani F. van der Helder, ani D. Farrington nie byli zobowiązani do przystąpienia do niderlandzkiego ustawowego systemu ubezpieczenia zdrowotnego. Byli objęci prywatnym ubezpieczeniem zdrowotnym. Natomiast zarówno F. van der Helder, jak i D. Farrington byli ubezpieczeni na podstawie Algemene wet bijzondere ziektekosten, gdy mieszkali w Niderlandach.
W następstwie wejścia w życie ZVW, w dniu 1 stycznia 2006 r., CVZ uznała, że skoro F. van der Helder i D. Farrington byliby objęci obowiązkowym ustawowym systemem ubezpieczenia zdrowotnego przewidzianym przez ZVW, gdyby mieszkali w Niderlandach, i skoro nie mają prawa do emerytury w państwie członkowskim miejsca zamieszkania i nie byli już dłużej objęci ubezpieczeniem w trakcie kariery zawodowej na podstawie ustawodawstwa niderlandzkiego z dziedziny zabezpieczenia społecznego, korzystanie przez nich ze świadczeń rzeczowych w państwie członkowskim miejsca zamieszkania obciąża Niderlandy zgodnie z art. 28 i 28a rozporządzenia nr 1408/71.
CVZ postanowiła zatem potrącić z emerytur i rent wypłacanych F. van der Helderowi i D. Farringtonowi kwotę składki przewidzianej w art. 69 ZVW na obowiązkowy ustawowy system ubezpieczenia zdrowotnego ustanowiony przez tę ustawę.
Rozpatrując wniesione przez F. van der Heldera i D. Farringtona apelacje od wyroków wydanych w pierwszej instancji przez Rechtbank Amsterdam, Centrale Raad van Beroep zauważa, że skoro powodowie w postępowaniu głównym mają prawo do emerytur w co najmniej dwóch państwach członkowskich, ciężar świadczeń rzeczowych spoczywa na mocy art. 28 ust. 2 lit. b) rozporządzenia nr 1408/71 na właściwej instytucji państwa członkowskiego, którego „ustawodawstwu” podlegali oni jako emeryci najdłużej.
Sąd ten uważa, że temu pojęciu ustawodawstwa można nadać co najmniej trzy różne wykładnie.
Zgodnie z pierwszą wykładnią, za którą opowiadają się F. van der Helder i D. Farrington, wspomniane pojęcie obejmuje ustawodawstwo dotyczące świadczeń w razie choroby i macierzyństwa. O ile zaś F. van der Helder i D. Farrington nie kwestionują, że najdłużej pracowali w Niderlandach i podlegali najdłużej ustawodawstwu niderlandzkiemu dotyczącemu zabezpieczenia społecznego, o tyle nigdy nie byli objęci ustawowym systemem ubezpieczenia zdrowotnego w Niderlandach lub w każdym razie byli nim objęci przez okres krótszy od okresu, w którym byli objęci ubezpieczeniem zdrowotnym w innych państwach członkowskich. W niniejszym przypadku państwami członkowskimi, na których spoczywa ich zdaniem ciężar świadczeń rzeczowych w państwie członkowskim miejsca zamieszkania, są zatem odpowiednio Finlandia i Zjednoczone Królestwo. Wykładnię tę przyjął Regeringsrätten (naczelny sąd administracyjny, Szwecja) w wyroku nr 4381‑10 z dnia 14 grudnia 2011 r. w sprawie Wehmeyer. W razie gdyby należało pójść za tym tokiem rozumowania, należałoby ustalić, czy w celu określenia „ustawodawstwa” państwa członkowskiego, któremu powodowie w postępowaniu głównym podlegali najdłużej, trzeba wziąć pod uwagę tylko ustawowe ubezpieczenie zdrowotne, czy również ubezpieczenie z tytułu choroby i macierzyństwa łącznie.
Według drugiej wykładni, przyjętej przez Rechtbank Amsterdam, ku której skłania się także sąd odsyłający, pojęcie ustawodawstwa odnosi się do ubezpieczenia emerytalnego stanowiącego podstawę dla obecnie pobieranej przez zainteresowanych emerytury. Wykładnia ta miałaby wynikać z wyroku z dnia 10 maja 2001 r. w sprawie
C-389/99 Rundgren, Rec. s. I-3731
, pkt 44–49. Miałaby być także spójna ze sposobem finansowania systemów ubezpieczenia zdrowotnego z powiązanych z dochodami uzyskiwanymi przez zainteresowanych składek, które w przypadku emerytów przybierają formę potrącenia z emerytury. W razie przyjęcia takiej wykładni należałoby jeszcze określić, czy trzeba wziąć pod uwagę całość okresu podlegania systemowi ubezpieczenia emerytalnego bez względu na jego podstawę i na to, czy składki rzeczywiście były uiszczane. Ponadto powstaje pytanie, czy należy odliczyć okresy ubezpieczenia dobrowolnego.
Wreszcie według trzeciej wykładni, za którą opowiada się CVZ, pojęcie ustawodawstwa odnosi się do ustawodawstwa dotyczącego zabezpieczenia społecznego w całości. Zdaniem CVZ art. 28 ust. 2 rozporządzenia nr 1408/71 ma na celu, aby państwo członkowskie, na którego system zabezpieczenia społecznego dana osoba uiszczała składki najdłużej, ponosiło ciężar kosztów opieki świadczonej w czasie emerytury. Wykładnię tę miałby wspierać art. 1 lit. j) tego rozporządzenia, który definiuje termin „ustawodawstwo” poprzez odesłanie do jego art. 4. W razie przyjęcia tego toku rozumowania należałoby się zastanowić nad uwzględnieniem okresów ubezpieczenia dobrowolnego.
W tych okolicznościach Centrale Raad van Beroep postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy ustawodawstwo, któremu emeryt lub rencista podlegał najdłużej, w rozumieniu art. 28 ust. 2 lit. b) rozporządzenia […] nr 1408/71 odnosi się do ustawodawstwa dotyczącego świadczeń w razie choroby i macierzyństwa, ustawodawstwa dotyczącego emerytur, czy też wszystkich ustawodawstw dotyczących działów zabezpieczenia społecznego wymienionych w art. 4 tego rozporządzenia, które miały zastosowanie na podstawie jego tytułu II?”.
Na wniosek sądu odsyłającego prezes Trybunału postanowił skierować sprawę do rozpoznania w pierwszej kolejności na podstawie art. 53 § 3 regulaminu postępowania przed Trybunałem.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
Poprzez swoje pytanie sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy art. 28 ust. 2 lit. b) rozporządzenia nr 1408/71 należy interpretować w ten sposób, że wskazane w tym przepisie „ustawodawstwo”, któremu emeryt lub rencista podlegał najdłużej, to ustawodawstwo dotyczące świadczeń w razie choroby i macierzyństwa, ustawodawstwo dotyczące emerytur lub rent, czy też wszystkie ustawodawstwa dotyczące działów zabezpieczenia społecznego wymienionych w art. 4 tego rozporządzenia, które miały zastosowanie.
Z postanowienia odsyłającego wynika, że pytanie to zostało postawione w ramach sporu dotyczącego zgodności z prawem decyzji organów niderlandzkich w przedmiocie pobierania składek z emerytur, które wypłacają obywatelowi niderlandzkiemu i obywatelowi brytyjskiemu, uprawnionym do emerytur na mocy ustawodawstwa kilku państw członkowskich innych niż Republika Francuska i Królestwo Hiszpanii, gdzie zamieszkują, z tytułu świadczeń rzeczowych w razie choroby udzielanych na mocy art. 28 rozporządzenia nr 1408/71 w państwie członkowskim ich miejsca zamieszkania, gdzie nie są uprawnieni do tych świadczeń. Decyzje te zostały wydane w następstwie wejścia w życie w Niderlandach w dniu 1 stycznia 2006 r. nowego obowiązkowego systemu ubezpieczenia zdrowotnego ustanowionego przez ZVW, który zastępując system przewidywany przed tą datą przez ZFW tylko dla pracowników najemnych uzyskujących dochody poniżej pewnych progów, stosuje się od tej pory do wszystkich osób zamieszkujących lub pracujących w tym państwie członkowskim.
W tym względzie należy przypomnieć, że art. 28 rozporządzenia nr 1408/71 ustanawia „normę kolizyjną” pozwalającą na ustalenie w szczególności w przypadku osób uprawnionych do emerytur lub rent należnych na podstawie ustawodawstwa kilku państw członkowskich i zamieszkujących w innym państwie członkowskim, w którym nie mają prawa do świadczeń w razie choroby i macierzyństwa, instytucji, którą obciążają wspomniane świadczenia, a także właściwego ustawodawstwa (zob. podobnie wyrok z dnia 10 stycznia 1980 r. w sprawie
69/79 Jordens-Vosters, Rec. s. 75
, pkt 12; ww. wyrok w sprawie Rundgren, pkt 43, 44; wyrok z dnia 3 lipca 2003 r. w sprawie
C-156/01 van der Duin i ANOZ Zorgverzekeringen, Rec. s. I-7045
, pkt 39; a także z dnia 14 października 2010 r. w sprawie
C-345/09 van Delft i in., Zb.Orz. s. I-9879
, pkt 38).
Zgodnie z art. 28 ust. 1 tego rozporządzenia te osoby uprawnione do emerytur lub rent korzystają ze świadczeń w razie choroby i macierzyństwa udzielanych przez właściwą instytucję ich państwa członkowskiego miejsca zamieszkania w zakresie, w jakim miałyby prawo do tych świadczeń na podstawie ustawodawstwa państwa członkowskiego zobowiązanego do wypłaty emerytury lub renty, gdyby zamieszkiwały na jego terytorium (zob. podobnie ww. wyroki: w sprawie van der Duin i ANOZ Zorgverzekeringen, pkt 40, 47, 53; a także w sprawie Delft i in., pkt 39).
Na mocy art. 28 ust. 2 lit. b) rozporządzenia nr 1408/71, gdy kilka państw członkowskich jest właściwych w sprawie emerytur i rent, ciężar świadczeń rzeczowych w razie choroby i macierzyństwa jest nakładany na jedno z nich w zależności od długości okresu, podczas którego emeryt lub rencista podlegał ustawodawstwu każdego z tych państw członkowskich, przy czym ciężar ten spoczywa na właściwej instytucji państwa członkowskiego, „którego ustawodawstwu emeryt lub rencista podlegał najdłużej”.
W niniejszym przypadku z postanowienia odsyłającego wynika, że CVZ uznaje się za instytucję właściwą w zakresie żądania od powodów w postępowaniu głównym uiszczenia składek z tytułu świadczeń rzeczowych w razie choroby udzielanych zgodnie z art. 28 rozporządzenia nr 1408/71 w państwie członkowskim ich miejsca zamieszkania na tej podstawie, że na mocy art. 28 ust. 2 lit. b) tego przepisu podlegali oni najdłużej niderlandzkiemu systemowi zabezpieczenia społecznego. Wykładnię tę podzielają w niniejszym postępowaniu rządy niderlandzki i szwedzki.
Natomiast powodowie w postępowaniu głównym powtarzają w swoich uwagach, że wspomniany przepis odnosi się do ustawodawstwa dotyczącego świadczeń w razie choroby i macierzyństwa. Rządy estoński, fiński i rząd Zjednoczonego Królestwa oraz Komisja Europejska uważają ze swojej strony, że należy odnieść się do ustawodawstwa krajowego dotyczącego emerytur i rent.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem dla celów wykładni przepisu prawa Unii należy uwzględnić jego brzmienie, kontekst i cel (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawie Rundgren, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo).
Co się tyczy brzmienia art. 28 ust. 2 lit. b) rozporządzenia nr 1408/71, rzeczywiście, jak podniósł F. van der Helder, przepis ten w pierwszej części zdania pierwszego zawiera odesłanie do ustawodawstwa dotyczącego świadczeń w razie choroby i macierzyństwa.
Jednakże taka okoliczność niekoniecznie musi być decydująca dla celów odpowiedzi, którą należy udzielić sądowi krajowemu. Ta część zdania pierwszego ma bowiem tylko na celu przypomnienie charakteru świadczeń objętych tytułem III rozporządzenia nr 1408/71, podczas gdy termin „ustawodawstwo” widniejący w drugiej części tego zdania, który jest przedmiotem rozpatrywanego pytania, odnosi się do określenia państwa członkowskiego, na którym spoczywa ciężar tych świadczeń w szczególnym przypadku emerytów lub rencistów uprawnionych do emerytur lub rent należnych na mocy „ustawodawstwa” tylko jednego lub kilku państw członkowskich.
Ponadto, o ile prawdą jest, że art. 1 lit. j) rozporządzenia nr 1408/71 definiuje „ustawodawstwo” jako oznaczające w istocie uregulowania krajowe odnoszące się do działów i systemów zabezpieczenia społecznego określonych w art. 4 ust. 1 i 2 tego rozporządzenia oraz do specjalnych świadczeń o charakterze nieskładkowym określonych w art. 4 ust. 2a tegoż rozporządzenia, o tyle nie można z tego wywodzić, że zastosowanie tego terminu w innych przepisach wspomnianego rozporządzenia odsyła systematycznie do wszystkich działów i systemów zabezpieczenia społecznego.
Jak bowiem słusznie podniósł rząd fiński, art. 1 lit. j) i art. 4 ust. 1–2a rozporządzenia nr 1408/71 mają jedynie na celu wyznaczenie przedmiotowego zakresu stosowania tego rozporządzenia, wykluczając w szczególności postanowienia umowne. Przepisy te nie służą natomiast w żaden sposób określeniu szczególnych zasad mających zastosowanie do różnych kategorii świadczeń, które tworzą tytuł III tegoż rozporządzenia.
W tych okolicznościach w celu określenia zakresu widniejącego w art. 28 ust. 2 lit. b) rozporządzenia nr 1408/71 pojęcia ustawodawstwa, któremu emeryt lub rencista podlegał najdłużej, należy odnieść się do kontekstu i celu tego przepisu.
W tym względzie należy zauważyć, że art. 28 rozporządzenia nr 1408/71 należy, podobnie jak art. 27 i 28a, do tytułu III rozdział 1 sekcja 5 dotyczącego praw emerytów i rencistów do świadczeń w razie choroby i macierzyństwa.
Artykuł 27 rozporządzenia nr 1408/71 obejmuje sytuację emeryta lub rencisty uprawnionego do emerytur lub rent należnych na podstawie ustawodawstw kilku państw członkowskich, w tym ustawodawstwa państwa członkowskiego, na którego terytorium zamieszkuje, i mającego prawo do świadczeń w tym ostatnim państwie. Artykuł 28 tego rozporządzenia, jak wynika już z pkt 31 i 32 niniejszego wyroku, odnosi się do sytuacji emeryta lub rencisty uprawnionego do emerytur i rent należnych na podstawie ustawodawstwa tylko jednego lub kilku państw członkowskich innych niż państwo miejsca zamieszkania i niemającego prawa do świadczeń w tym ostatnim państwie. Co się tyczy art. 28a wspomnianego rozporządzenia, reguluje on sytuację porównywalną z tą, o której mowa w jego art. 28, jednakże z tą różnicą, że uprawnienie do świadczeń rzeczowych przysługuje w państwie miejsca zamieszkania (ww. wyrok w sprawie Rundgren, pkt 43).
Zaś w ramach systemu ustanowionego przez art. 27, 28 i 28a instytucją, która ponosi koszt świadczeń rzeczowych w razie choroby i macierzyństwa, jest zawsze instytucja państwa członkowskiego właściwego w sprawie emerytur lub rent w zakresie, w jakim uprawniony do emerytury lub renty miałby prawo do tych świadczeń na mocy ustawodawstwa tego państwa członkowskiego, gdyby zamieszkiwał na jego terytorium (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Rundgren, pkt 46).
W tym względzie art. 28a rozporządzenia nr 1408/71, dotyczący sytuacji, w której państwo miejsca zamieszkania emeryta lub rencisty nie uzależnia prawa do świadczeń rzeczowych od warunków ubezpieczenia lub zatrudnienia, przewiduje zresztą wyraźnie, że „koszt świadczeń [tych] ponosi instytucja jednego z państw członkowskich właściwych w odniesieniu do emerytur i rent”, tak aby nie był on pokrywany przez państwo członkowskie, na którego terytorium zamieszkuje zainteresowany, jedynie z uwagi na to, że tam zamieszkuje. Celem tego przepisu jest zatem zapewnienie, by państwa członkowskie, których ustawodawstwo daje prawo do świadczeń rzeczowych na samej podstawie zamieszkiwania na ich terytorium, nie były stawiane przez to w niekorzystnej sytuacji, poprzez określenie instytucji ponoszącej koszty świadczeń rzeczowych udzielanych w tych państwach zgodnie z zasadami identycznymi z zasadami, które mają zastosowanie na podstawie art. 28 wspomnianego rozporządzenia w przypadku państw członkowskich nieuznających takiego prawa (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Rundgren, pkt 45).
Tymczasem, jak Trybunał już orzekł, na mocy tych zasad instytucja miejsca zamieszkania udziela świadczeń rzeczowych emerytom i rencistom na rachunek i koszt instytucji jednego z państw członkowskich właściwych w odniesieniu do emerytur i rent (zob. ww. wyroki: w sprawie Rundgren, pkt 45; a także w sprawie van Delft i in., pkt 39).
Wynika z tego, że system wprowadzony art. 27, 28 i 28a rozporządzenia nr 1408/71 ustanawia związek pomiędzy kompetencją w zakresie zapewnienia emerytur lub rent a obowiązkiem ponoszenia kosztów świadczeń rzeczowych w razie choroby i macierzyństwa, przy czym obowiązek ten ma charakter akcesoryjny wobec rzeczywistej kompetencji w dziedzinie emerytur lub rent (zob. ww. wyrok w sprawie Rundgren, pkt 47).
Jak wskazał w istocie w pkt 48–51 swojej opinii rzecznik generalny, system taki może zapobiegać zgodnie z celem realizowanym przez art. 28a rozporządzenia nr 1408/71, wspomnianym w pkt 45 niniejszego wyroku, temu, by państwa członkowskie, których ustawodawstwo daje prawo do świadczeń rzeczowych w razie choroby i macierzyństwa na samej podstawie zamieszkiwania na ich terytorium, nie były stawiane przez to w niekorzystnej sytuacji.
Wynika z tego, że wskazane w art. 28 ust. 2 lit. b) rozporządzenia nr 1408/71 „ustawodawstwo”, któremu emeryt lub rencista podlegał najdłużej, to ustawodawstwo dotyczące emerytur lub rent.
W rezultacie, gdy zainteresowani są jak w sprawie głównej emerytami lub rencistami uprawnionymi do emerytur lub rent należnych na podstawie ustawodawstwa kilku państw członkowskich i zamieszkują w innym państwie członkowskim, w którym nie mają prawa do świadczeń rzeczowych w razie choroby i macierzyństwa, koszty tych świadczeń są ponoszone na mocy tego przepisu przez państwo członkowskie właściwe w sprawie emerytur i rent, którego ustawodawstwu zainteresowani ci podlegali w tym względzie przez okres najdłuższy.
Wykładnię tę potwierdza art. 33 rozporządzenia nr 1408/71 w zakresie, w jakim przepis ten pozwala właśnie państwu członkowskiemu zobowiązanemu do wypłaty emerytury lub renty, które stosuje ustawodawstwo przewidujące potrącanie składek w odniesieniu do świadczeń z tytułu choroby i macierzyństwa, na dokonywanie tych potrąceń z emerytur lub rent należnych od niego, gdy świadczenia te są udzielane na jego koszt w państwie członkowskim miejsca zamieszkania wspomnianego emeryta lub rencisty zgodnie z art. 27, 28 i 28a tego rozporządzenia.
Potwierdza ją także art. 95 rozporządzenia nr 574/72, w wersji zmienionej i uaktualnionej rozporządzeniem nr 118/97, ze zmianami wprowadzonymi rozporządzeniem nr 1223/98, z którego wynika, że zgodnie z art. 36 rozporządzenia nr 1408/71 kwoty świadczeń rzeczowych w razie choroby i macierzyństwa udzielanych emerytom lub rencistom w ich państwie miejsca zamieszkania są w każdym razie zwracane przez państwo członkowskie zobowiązane do wypłaty emerytury lub renty, ponoszące zasadniczą część ryzyka związanego z udzielaniem tym osobom świadczeń rzeczowych w razie choroby w państwie członkowskim, w którym zamieszkuje emeryt lub rencista (zob. podobnie ww. wyroki: w sprawie Duin i ANOZ Zorgverzekeringen, pkt 44; a także w sprawie van Delft i in., pkt 79).
W uzasadnieniu swojego postanowienia sąd odsyłający zastanawia się ponadto, czy dla celów stosowania art. 28 ust. 2 lit. b) rozporządzenia nr 1408/71 należy wziąć pod uwagę tylko okresy obowiązkowego ubezpieczenia i okresy, za które uiszczono składki, z wyłączeniem tym samym okresów dobrowolnego ubezpieczenia i okresów, za które nie uiszczono żadnych składek.
Jednakże z materiałów przedstawionych Trybunałowi nie wynika, by odpowiedź na to pytanie – jak to potwierdzili zarówno F. van der Helder, jak i rząd niderlandzki oraz Komisja w toku rozprawy w odpowiedzi na pytanie Trybunału –mogła mieć wpływ na określenie w sprawie głównej państwa członkowskiego, na którym spoczywa ciężar rozpatrywanych świadczeń, jako że ustawodawstwem dotyczącym emerytur i rent, któremu powodowie w postępowaniu głównym podlegali najdłużej, jest w każdym razie ustawodawstwo niderlandzkie.
W tych okolicznościach, jako że pytanie to jest natury hipotetycznej, nie ma potrzeby, by na nie odpowiadać (zob. podobnie wyrok z dnia 22 czerwca 2010 r. w sprawach połączonych
C-188/10 i C-189/10 Melki i Abdeli, Zb.Orz. s. I-5667
, pkt 27).
Z tego względu na postawione pytanie należy odpowiedzieć, iż art. 28 ust. 2 lit. b) rozporządzenia nr 1408/71 należy interpretować w ten sposób, że wskazane w tym przepisie „ustawodawstwo”, któremu emeryt lub rencista podlegał najdłużej, to ustawodawstwo dotyczące emerytur lub rent.
W przedmiocie kosztów
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:

Artykuł 28 ust. 2 lit. b) rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, w wersji zmienionej i uaktualnionej rozporządzeniem Rady (WE) nr 118/97 z dnia 2 grudnia 1996 r., ze zmianami wprowadzonymi rozporządzeniem (WE) nr 1992/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 grudnia 2006 r., należy interpretować w ten sposób, że wskazane w tym przepisie „ustawodawstwo”, któremu emeryt lub rencista podlegał najdłużej, to ustawodawstwo dotyczące emerytur lub rent.

Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: niderlandzki.