CELEX: 62010CJ0412
Współpraca sądowa w sprawach cywilnych
Prawo właściwe dla zobowiązań pozaumownych
Rozporządzenie (WE) nr 864/2001
Zakres zastosowania ratione temporis

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 31 i 32 rozporządzenia (WE) nr 864/2007 Parlamentu
Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. dotyczącego prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych („Rzym II”) (Dz.U. L 199,
s. 40, zwanego dalej „rozporządzeniem”) w związku z art. 297 TFUE.
Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy zamieszkałym w Zjednoczonym Królestwie D.A. Homawoo, który podczas pobytu
we Francji uległ wypadkowi samochodowemu, a spółką GMF Assurances SA (zwaną dalej „spółką GMF”), zakładem ubezpieczeń utworzonym
we Francji i mającym tam swą siedzibę.

Ramy prawne

Prawo Unii
Motywy 6, 13, 14 i 16 rozporządzenia mają brzmienie następujące:
„(6)      W celu zwiększenia przewidywalności wyników sporów, pewności w zakresie prawa właściwego i swobodnego przepływu orzeczeń sądowych
prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego wymaga, aby obowiązujące w państwach członkowskich normy kolizyjne wskazywały
to samo prawo krajowe, bez względu na to, do sądu jakiego państwa wniesiono sprawę.
[…]
(13)      Jednolite przepisy, stosowane bez względu na wskazane przez nie prawo, pozwalają unikać zakłóceń konkurencji między uczestnikami
sporów w ramach Wspólnoty.
(14)      Wymóg pewności prawnej i potrzeba zapewnienia sprawiedliwości w indywidualnych przypadkach są podstawowymi elementami w dziedzinie
wymiaru sprawiedliwości. […]
[…]
(16)      Jednolite przepisy powinny zwiększać przewidywalność orzeczeń sądowych i zapewniać odpowiednią równowagę między interesami
osoby, której przypisuje się odpowiedzialność i poszkodowanego. […]”.
Zgodnie z art. 4 ust. 1 rozporządzenia:
„Jeżeli niniejsze rozporządzenie nie stanowi inaczej, prawem właściwym dla zobowiązania pozaumownego wynikającego z czynu
niedozwolonego jest prawo państwa, w którym powstaje szkoda, niezależnie od tego, w jakim państwie miało miejsce zdarzenie
powodujące szkodę, oraz niezależnie od tego, w jakim państwie lub państwach występują skutki pośrednie tego zdarzenia”.
Artykuł 15 rozporządzenia zatytułowany „Zakres prawa właściwego” stanowi:
„Prawu właściwemu dla zobowiązań pozaumownych na podstawie niniejszego rozporządzenia podlegają w szczególności:
[…]
c)      istnienie, charakter i ocena szkody lub dochodzonego sposobu jej naprawienia;
[…]”.
Artykuł 28 rozporządzenia zatytułowany „Stosunek do istniejących konwencji międzynarodowych” stanowi:
„1.      Niniejsze rozporządzenie nie uchybia stosowaniu konwencji międzynarodowych, których stronami, w chwili przyjęcia niniejszego
rozporządzenia, jest jedno lub kilka państw członkowskich, a które ustanawiają normy kolizyjne odnoszące się do zobowiązań
pozaumownych.
2.      Niniejsze rozporządzenie ma jednak w stosunkach pomiędzy państwami członkowskimi pierwszeństwo przed konwencjami zawartymi
wyłącznie pomiędzy dwoma lub więcej państwami członkowskimi, w zakresie, w jakim konwencje takie dotyczą kwestii uregulowanych
niniejszym rozporządzeniem”.
Artykuł 29 rozporządzenie obejmujący wykaz konwencji międzynarodowych stanowi w ust. 1:
„Do dnia 11 lipca 2008 r. państwa członkowskie przekazują Komisji wykaz konwencji, o których mowa w art. 28 ust. 1. Po tej
dacie państwa członkowskie powiadamiają Komisję o wszelkich przypadkach wypowiedzenia takich konwencji”.
Artykuł 30 ust. 2 rozporządzenie ma brzmienie następujące:
„Nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r. Komisja przedkłada Parlamentowi Europejskiemu, Radzie i Europejskiemu Komitetowi
Ekonomiczno‑Społecznemu opracowanie dotyczące sytuacji w dziedzinie prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych wynikających
z naruszenia prawa prywatności i innych dóbr osobistych, uwzględniające zasady odnoszące się do wolności prasy i swobody wypowiedzi
w mediach i kwestii kolizyjno‑prawnych związanych z dyrektywą 95/46/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 24 października
1995 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w zakresie przetwarzania danych osobowych i swobodnego przepływu tych danych [(Dz.U.
L 281, s. 31)]”.
Artykuł 31 rozporządzenia zatytułowany „Stosowanie w czasie” stanowi:
„Niniejsze rozporządzenie stosuje się do zdarzeń powodujących szkodę, które wydarzyły się po jego wejściu w życie”.
Artykuł 32 rozporządzenia zatytułowany „Data rozpoczęcia stosowania” stanowi:
„Niniejsze rozporządzenie stosuje się od dnia 11 stycznia 2009 r., z wyjątkiem art. 29, który stosuje się od dnia 11 lipca
2008 r.”.

Prawo krajowe
W prawie angielskim przepisy kolizyjne w zakresie prawa deliktów ujęte zostały – jak wynika to z postanowienia odsyłającego
– w części III Private International Law (Miscellaneous Provisions) Act 1995 (ustawy z 1995 r. o prawie prywatnym międzynarodowym
– przepisy różne) i stanowią one, że prawem właściwym jest prawo kraju, w którym nastąpiło zdarzenie powodujące szkodę. W zakresie
szkody na osobie art. 11 ust. 2 lit. a) wskazanej ustawy z 1995 r. stanowi, że prawem właściwym jest prawo obowiązujące w miejscu,
w którym znajdował się poszkodowany w chwili poniesienia szkody.
Artykuł 15A wskazanej ustawy z 1995 r. dodany na mocy Law Applicable to Non-Contractual Obligations (England and Wales and
Northern Ireland) Regulations 2008 (rozporządzenia z 2008 r. o prawie właściwym dla zobowiązań pozaumownych w Anglii, Walii
oraz Irlandii Północnej, SI 2008 nr 2986) stanowi, że wszelki przepis części III wymienionej ustawy z 1995 r. „pozostaje bez
wpływu na orzeczenia w sprawach z zakresu prawa deliktów, które powinny być rozstrzygane na podstawie [rozporządzenia]”.
Gdy chodzi o ocenę rozmiarów szkody, w orzecznictwie krajowym, a w szczególności w orzeczeniu House of Lords (izby lordów)
w sprawie Harding przeciwko Wealands [2007] 2 AC 1, przyjęto, że ocena rozmiarów szkody dla potrzeb określenia wysokości odszkodowania
jest zagadnieniem procesowym, podlegającym prawu angielskiemu jako legi fori.

Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
W dniu 29 sierpnia 2007 r., podczas pobytu we Francji, D.A. Homawoo uległ wypadkowi spowodowanemu przez pojazd, którego kierowca
był ubezpieczony w zakładzie ubezpieczeń GMF.
W dniu 8 stycznia 2009 r. D.A. Homawoo złożył w High Court of Justice pozew o odszkodowanie za szkodę na osobie oraz szkody
pośrednie między innymi przeciwko spółce GMF.
Przed sądem krajowym powód twierdził, że ocena rozmiarów szkody podlega prawu angielskiemu, które jest prawem wskazanym przez
normy kolizyjne legis fori, mające zastosowanie do sprawy przed sądem krajowym. Powód podniósł bowiem, że rozporządzenie nie
miało zastosowania ratione temporis, albowiem zgodnie z art. 31 i 32 tego aktu prawnego nie miało ono zastosowania do zdarzeń
powodujących szkodę, które miały miejsce – jak w sprawie przed sądem krajowym – przed dniem 11 stycznia 2009 r., to jest przed
dniem wejścia w życie rozporządzenia. Pomocniczo powód podniósł, że rozporządzenie nie miało zastosowania, gdyż niezależnie
od dnia wystąpienia szkody, powództwo zostało wytoczone przed tą datą.
Spółka GMF, nie kwestionując zasadności roszczenia odszkodowawczego podniesionego przez powoda, twierdziła jednak, że ocena
rozmiarów szkody powinna podlegać prawu francuskiemu zgodnie z normami kolizyjnymi ustanowionymi przez rozporządzenie. Zdaniem
spółki GMF, rozporządzenie weszło bowiem w życie dwudziestego dnia po jego ogłoszeniu w
Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej
, zgodnie z zasadą ustanowioną w art. 297 TFUE. W konsekwencji rozporządzenie znajduje zastosowanie w sprawie przed sądem
krajowym, jako że zdarzenie powodujące wspomnianą szkodę wystąpiło po tym dniu, a do sądu krajowego zwrócono się o ustalenie
prawa właściwego po dniu 11 stycznia 2009 r.
High Court of Justice jest zdania, po pierwsze, że art. 32 rozporządzenia nie wspomina o dniu wytoczenia powództwa ani o dniu
wydania orzeczenia sądowego, wobec czego nic nie uzasadnia wykładni tego przepisu polegającej na przyjęciu, że rozporządzenie
ma zastosowanie do wszelkich powództw wytoczonych od dnia wskazanego w tym przepisie. Sąd ten podnosi, po drugie, że wykładnia,
wedle której rozporządzenie ma zastosowanie do zdarzeń powodujących szkodę, które nastąpiły po dniu 11 stycznia 2009 r., pozwoliłaby
zagwarantować pewność prawa, gdyż taka wykładnia wprowadzałaby określoną datę bez związku z wszczęciem postępowania spornego.
Niemniej jednak biorąc pod uwagę brzmienie art. 31 rozporządzenia, sąd krajowy podaje w wątpliwość możliwość przyjęcia takiej
wykładni.
W tych okolicznościach High Court of Justice (England & Wales) Queen’s Bench Division postanowił zawiesić postępowanie i skierować
do Trybunału następujące pytania prejudycjalne:
„1)      Czy art. 31 i 32 rozporządzenia [nr 864/2007] w związku z art. 297 TFUE należy interpretować w ten sposób, że sąd krajowy
winien stosować [to] rozporządzenie, a w szczególności jego art. 15 lit. c), w sprawie, w której zdarzenie powodujące szkodę
miało miejsce w dniu 29 sierpnia 2007 r.?
2      Czy na odpowiedź na pytanie pierwsze ma wpływ którakolwiek z poniższych okoliczności:
a)      powództwo odszkodowawcze zostało wytoczone w dniu 8 stycznia 2009 r.;
b)      sąd krajowy nie dokonał żadnego rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa właściwego przed dniem 11 stycznia 2009 r.?”.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych
Za pomocą przedstawionych pytań, które należy rozpatrywać łącznie, sąd krajowy zwraca się w istocie do Trybunału o udzielenie
odpowiedzi, czy art. 31 i 32 rozporządzenia w związku z art. 297 TFUE należy interpretować w ten sposób, że sąd krajowy ma
obowiązek stosować rozporządzenie jedynie do zdarzeń powodujących szkodę, które nastąpiły od dnia 11 stycznia 2009 r., a także
czy dzień wytoczenia powództwa odszkodowawczego, jak również dzień ustalenia przez sąd rozpatrujący sprawę prawa właściwego
mają wpływ na określenie zakresu zastosowania rozporządzenia ratione temporis.
Aby udzielić odpowiedzi na pytania zadane w niniejszej sprawie przez sąd krajowy, należy zbadać oba przepisy rozporządzenia
w celu ustalenie dnia jego wejścia w życie oraz dnia rozpoczęcia jego stosowania.
Co się tyczy dnia wejścia w życie rozporządzenia, należy przypomnieć, że zgodnie z art. 297 ust. 1 akapit trzeci TFUE akty
ustawodawcze wchodzą w życie z dniem w nich określonym lub, w jego braku, dwudziestego dnia po ich publikacji w
Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej.
W rozpatrywanym przypadku, o ile rozporządzenie nie określa w sposób wyraźny dnia swego wejścia w życie, zawiera ono z jednej
strony art. 31 zatytułowany „Stosowanie w czasie”, zgodnie z którym stosuje się je do zdarzeń powodujących szkodę, które wydarzyły
się po jego wejściu w życie, a z drugiej strony art. 32 zatytułowany „Data rozpoczęcia stosowania”, zgodnie z którym stosuje
się je od dnia 11 stycznia 2009 r., z wyjątkiem pewnego artykułu, którego nie dotyczy sprawa przed sądem krajowym.
W tym względzie należy podnieść, że ustawodawca może poczynić rozróżnienie na dzień wejścia w życie i dzień rozpoczęcia stosowania
wydanego aktu prawnego, opóźniając drugi termin względem pierwszego. Tego rodzaju działanie może w szczególności pozwolić
państwom członkowskim lub instytucjom unijnym – gdy akt wejdzie już w życie i stanie się częścią unijnego porządku prawnego
– uczynić zadość obowiązkom, jakie ciążą na nich na podstawie tego aktu i które są niezbędne dla jego nieograniczonego stosowania
względem wszystkich podmiotów prawnych, do których się on odnosi.
Jak wskazał rzecznik generalny w pkt 21 swej opinii, ustawodawca uczynił tak w wypadku licznych aktów wydawanych w obszarze
współpracy sądowej w sprawach cywilnych, a w szczególności w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008
z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz.U. L 177, s. 6).
Gdy chodzi o rozporządzenie, nie ulega kwestii, że ani art. 31, ani art. 32 nie ustanawia daty jego wejścia w życie.
Prawdą jest, że w wypadku trzech wersji językowych intytulacja art. 32 rozporządzenia („Inwerkingtreding”, „Data intrării
în vigoare” i „Entrada en vigor”) odwołuje się do pojęcia wejścia w życie. Niemniej jednak, nawet w tych trzech wersjach w treści
tego artykułu mowa jest o dniu 11 stycznia 2009 r. jako o terminie rozpoczęcia stosowania rozporządzenia.
Jak przypomniał rzecznik generalny w pkt 39 swej opinii, z orzecznictwa Trybunału wynika, że konieczność jednolitej wykładni
aktów prawa Unii wyklucza, by w razie wątpliwości brzmienie przepisu było analizowane w sposób wyizolowany, wymagając, wręcz
przeciwnie, by dokonywać jego wykładni i stosować go przy uwzględnieniu poszczególnych wersji w innych językach urzędowych
(zob. w szczególności wyroki: z dnia 12 lipca 1979 r. w sprawie 9/79 Koschniske, Rec. s. 2717, pkt 6; z dnia 10 września 2009 r.
w sprawie C‑199/08 Eschig, Zb.Orz. s. I‑8295, pkt 54).
W rozpatrywanym przypadku, mając wzgląd na treść przepisu, która jest jednakowa we wszystkich wersjach językowych, stwierdzić
należy, że art. 32 określa nie dzień wejścia w życie rozporządzenia, ale dzień rozpoczęcia jego stosowania.
Wynika stąd, że w braku szczegółowego przepisu określającego dzień wejścia w życie rozporządzenia, dzień ten należy określić
zgodnie z zasadą ogólną ujętą w art. 297 ust. 1 akapit trzeci TFUE. Ponieważ zaś rozporządzenie zostało ogłoszone w
Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej
z dnia 31 lipca 2007 r., weszło ono w życie dwudziestego dnia po ogłoszeniu, to jest w dniu 20 sierpnia 2007 r.
Tego rodzaju wniosek znajduje swe potwierdzenie w okoliczności, że rozporządzenie nakłada określone obowiązki na państwa członkowskie
oraz na Komisję, poczynając od tej ostatniej daty. I tak, zgodnie z art. 29 rozporządzenia, przed dniem rozpoczęcia stosowania,
a dokładniej rzecz biorąc, w terminie do dnia 11 lipca 2008 r., państwa członkowskie były zobowiązane przekazać Komisji wykaz
umów międzynarodowych, których są stronami, a które należą do zakresu przedmiotowego rozporządzenia, a Komisja miała ogłosić
wykaz takich umów w
Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej
.
Ponadto na mocy art. 30 ust. 2 tego rozporządzenia Komisja była zobowiązana, nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r., przedstawić
Parlamentowi, Radzie oraz Komitetowi Ekonomiczno‑Społecznemu studium w przedmiocie prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych.
Wobec tego obowiązki te powinny były zostać spełnione przed dniem 11 stycznia 2009 r., na który to dzień art. 32 przewidział
rozpoczęcie stosowania rozporządzenia względem ogółu podmiotów prawa.
W tych okolicznościach art. 31 rozporządzenia, zgodnie ze swoją intytulacją mającą brzmienie „Stosowanie w czasie”, nie może
być interpretowany bez uwzględnienia dnia rozpoczęcia stosowania określonego w art. 32 rozporządzenia, to jest dnia 11 stycznia
2009 r. Dlatego też należy uznać, że na mocy art. 31 rozporządzenia, akt ten stosuje się do zdarzeń powodujących szkodę, które
nastąpiły po tym dniu.
Jest to jedyna wykładnia, która pozwala zapewnić, zgodnie z motywami 6, 13, 14 i 16 rozporządzenia, pełne osiągnięcie jego
celów, to jest zagwarantować przewidywalność wyniku sporów, pewność prawną w zakresie prawa właściwego, jak również jednolite
stosowanie tego rozporządzenia we wszystkich państwach członkowskich.
Cele te mogłyby natomiast zostać zagrożone, gdyby rozporządzenie stosowano do zdarzeń, które nastąpiły pomiędzy dniem jego
wejścia w życie a dniem określonym w art. 32 rozporządzenia. Jak bowiem podniósł powód przed sądem krajowym, rząd Zjednoczonego
Królestwa, a także Komisja, nie można wykluczyć, że dwa zdarzenia, które miały miejsce tego samego dnia przed dniem 11 stycznia
2009 r., mogłyby podlegać różnym systemom prawnym w zależności od tego, kiedy zostało wytoczone powództwo odszkodowawcze,
lub w zależności od tego, kiedy sąd rozpoznający powództwo ustalał prawo właściwe dla sprawy. Ponadto zobowiązania wynikające
ze zdarzenia powodującego w tym samym miejscu szkodę dla wielu osób mogłyby podlegać różnym systemom prawnym w zależności
od przebiegu różnych postępowań sądowych.
Dlatego ani dzień wytoczenia powództwa, ani dzień ustalenia prawa właściwego przez sąd krajowy nie mają znaczenia z punktu
widzenia określenia zakresu zastosowania rozporządzenia ratione temporis. Jak wynika z jego art. 31, jedynym elementem, jaki
należy wziąć pod uwagę, jest chwila wystąpienia zdarzenia powodującego szkodę.
W tych okolicznościach na pytania zadane przez sąd krajowy należy odpowiedzieć, że art. 31 i 32 rozporządzenia w związku z art. 297 TFUE
należy interpretować w ten sposób, że sąd krajowy ma obowiązek stosować to rozporządzenie jedynie do zdarzeń powodujących
szkodę, które nastąpiły od dnia 11 stycznia 2009 r., zaś ani dzień wytoczenia powództwa odszkodowawczego, ani dzień ustalenia
przez sąd rozpatrujący sprawę prawa właściwego nie mają wpływu na określenie zakresu zastosowania rozporządzenia w czasie.

W przedmiocie kosztów
Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:
Artykuły 31 i 32 rozporządzenia (WE) nr 864/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. dotyczącego prawa
właściwego dla zobowiązań pozaumownych („Rzym II”) w związku z art. 297 TFUE należy interpretować w ten sposób, że sąd krajowy
ma obowiązek stosować to rozporządzenie jedynie do zdarzeń powodujących szkodę, które nastąpiły od dnia 11 stycznia 2009 r.,
zaś ani dzień wytoczenia powództwa odszkodowawczego, ani dzień ustalenia przez sąd rozpatrujący sprawę prawa właściwego nie
mają wpływu na określenie zakresu zastosowania tego rozporządzenia w czasie.
Podpisy
*
Język postępowania: angielski.