CELEX: 62013CJ0420
Προδικαστική παραπομπή
Σήματα
Οδηγία 2008/95/ΕΚ
Προσδιορισμός των προϊόντων ή των υπηρεσιών για τα οποία ζητείται η προστασία μέσω σήματος
Απαιτήσεις σαφήνειας και ακρίβειας
Ταξινόμηση της Νίκαιας
Λιανικό εμπόριο
Ομαδοποίηση των υπηρεσιών

Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 2 της οδηγίας 2008/95/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Οκτωβρίου 2008, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών περί σημάτων (
ΕΕ L 299, σ. 25
, και διορθωτικό
ΕΕ 2009, L 11, σ. 86
).
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ της Netto Marken-Discount AG & Co. KG (στο εξής: Netto Marken-Discount) και του Deutsches Patent- und Markenamt (Γερμανικό Γραφείο Διπλωμάτων Ευρεσιτεχνίας και Σημάτων, στο εξής: DPMA) με αντικείμενο την εκ μέρους του τελευταίου απόρριψη αιτήσεως για καταχώριση σήματος.
Το νομικό πλαίσιο
Το διεθνές δίκαιο
Σε διεθνές επίπεδο, το δίκαιο των σημάτων διέπεται, μεταξύ άλλων, από την υπογραφείσα στο Παρίσι στις 20 Μαρτίου 1883 Σύμβαση περί προστασίας της βιομηχανικής ιδιοκτησίας, της οποίας η τελευταία αναθεώρηση έγινε στη Στοκχόλμη στις 14 Ιουλίου 1967 και η οποία τροποποιήθηκε στις 28 Σεπτεμβρίου 1979 (
Recueil des traités des Nations unies
, μέρος 828, αριθ. 11851, σ. 305, στο εξής: Σύμβαση των Παρισίων). Όλα τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι μέρη της Συμβάσεως αυτής.
Δυνάμει του άρθρου 19 της Συμβάσεως των Παρισίων, τα κράτη στα οποία εφαρμόζεται η εν λόγω Σύμβαση διατηρούν το δικαίωμα να προβαίνουν μεταξύ τους σε χωριστές ειδικές συμφωνίες για την προστασία της βιομηχανικής ιδιοκτησίας.
Η διάταξη αυτή χρησίμευσε ως βάση για την υιοθέτηση του Διακανονισμού της Νίκαιας για τη διεθνή ταξινόμηση προϊόντων και υπηρεσιών με σκοπό την καταχώριση σημάτων, ο οποίος θεσπίσθηκε στη διπλωματική διάσκεψη της Νίκαιας στις 15 Ιουνίου 1957, αναθεωρήθηκε εσχάτως στη Γενεύη στις 13 Μαΐου 1977 και τροποποιήθηκε στις 28 Σεπτεμβρίου 1979 (
Recueil des traités des Nations unies
, μέρος 1154, αριθ. I‑18200, σ. 89, στο εξής: Διακανονισμός της Νίκαιας). Κατά το άρθρο 1 αυτού:
«1)
Οι χώρες στις οποίες ισχύει ο παρών Διακανονισμός συνιστούν Ειδική Ένωση και υιοθετούν κοινή ταξινόμηση αγαθών και υπηρεσιών για τους σκοπούς της καταχωρίσεως σημάτων [στο εξής: ταξινόμηση της Νίκαιας].
2)
Η ταξινόμηση [της Νίκαιας] περιλαμβάνει:
i)
κατάλογο τάξεων, συνοδευόμενο από επεξηγηματικές σημειώσεις, ανάλογα με την περίπτωση,
ii)
αλφαβητικό κατάλογο των προϊόντων και των υπηρεσιών [...], με ένδειξη της κλάσεως στην οποία κατατάσσεται κάθε προϊόν ή υπηρεσία.
[...]»
Το άρθρο 2 του Διακανονισμού της Νίκαιας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Νομική ισχύς και εφαρμογή της ταξινομήσεως [της Νίκαιας]», ορίζει τα εξής:
«1)
Με την επιφύλαξη των υποχρεώσεων που επιβάλλονται από τον παρόντα Διακανονισμό, η έκταση της ταξινομήσεως [της Νίκαιας] είναι εκείνη που της αποδίδεται από κάθε χώρα της Ειδικής Ένωσης. Ειδικότερα, η ταξινόμηση [της Νίκαιας] δεν δεσμεύει τις χώρες της Ειδικής Ένωσης ούτε ως προς την εκτίμηση της έκτασης της προστασίας του σήματος ούτε ως προς την αναγνώριση των σημάτων υπηρεσιών.
2)
Καθεμία από τις χώρες της Ειδικής Ένωσης επιφυλάσσεται της δυνατότητας να εφαρμόσει την ταξινόμηση [της Νίκαιας] ως κύριο ή βοηθητικό σύστημα.
3)
Οι αρμόδιες διοικήσεις των χωρών της Ειδικής Ένωσης θα αναγράφουν στους επίσημους τίτλους και δημοσιεύσεις των καταχωρίσεων των σημάτων, τους αριθμούς των κατηγοριών της ταξινομήσεως [της Νίκαιας] στις οποίες ανήκουν τα προϊόντα ή οι υπηρεσίες για τις οποίες έχει καταχωριστεί το σήμα.
4)
Το γεγονός ότι ονομασία αναφέρεται στον αλφαβητικό κατάλογο [των προϊόντων και των υπηρεσιών] δεν επηρεάζει σε τίποτα τα δικαιώματα που ενδέχεται να υπάρχουν ως προς την ονομασία αυτή.»
Ο κατάλογος κλάσεων της ταξινομήσεως της Νίκαιας περιέχει, από την όγδοη έκδοσή του που τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2002, 34 κλάσεις προϊόντων και 11 κλάσεις υπηρεσιών. Κάθε κλάση προσδιορίζεται από μία ή περισσότερες γενικές ενδείξεις, κοινώς αποκαλούμενες «τίτλοι κλάσεων», οι οποίες αναφέρουν κατά γενικό τρόπο τους τομείς στους οποίους εμπίπτουν, κατ’ αρχήν, τα προϊόντα ή οι υπηρεσίες της κλάσεως αυτής.
Σύμφωνα με τον οδηγό για τους χρήστες σχετικά με την ταξινόμηση της Νίκαιας, για τη διαπίστωση της ορθής κατατάξεως κάθε προϊόντος ή υπηρεσίας, ο χρήστης πρέπει να συμβουλεύεται τον αλφαβητικό κατάλογο των προϊόντων και των υπηρεσιών, καθώς και τις επεξηγηματικές σημειώσεις σχετικά με τις επιμέρους κλάσεις.
Στην ένατη έκδοσή της, η οποία ισχύει από την 1η Ιανουαρίου 2007 και είναι πανομοιότυπη με τη δέκατη έκδοση η οποία ισχύει από την 1η Ιανουαρίου 2012, η ταξινόμηση της Νίκαιας περιλαμβάνει τον ακόλουθο τίτλο για την κλάση 35, που αφορά τις υπηρεσίες:
«Διαφήμιση· διοίκηση επιχειρήσεων· διαχείριση επιχειρήσεων· εργασίες γραφείου.»
Η επεξηγηματική σημείωση της κλάσεως αυτής ορίζει τα ακόλουθα:
«H κλάση 35 περιλαμβάνει βασικά τις υπηρεσίες που παρέχονται από πρόσωπα ή από οργανώσεις με κύριο σκοπό:
1.
την παροχή βοήθειας κατά την εκμετάλλευση ή τη διεύθυνση εμπορικής επιχειρήσεως ή
2.
την παροχή βοήθειας κατά τη διεύθυνση των εργασιών ή των εμπορικών δραστηριοτήτων βιομηχανικής ή εμπορικής επιχειρήσεως,
καθώς και τις υπηρεσίες διαφημιστικών επιχειρήσεων οι οποίες αναλαμβάνουν βασικά ανακοινώσεις προς το κοινό, δηλώσεις ή ανακοινώσεις με όλα τα μέσα διάδοσης και σε σχέση με κάθε είδους εμπορεύματα ή υπηρεσίες.
Η κλάση αυτή περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων:
—
την ομαδοποίηση, για λογαριασμό τρίτων, διαφόρων προϊόντων (με εξαίρεση τη μεταφορά τους), προκειμένου να είναι οι πελάτες σε θέση να τα δουν και να τα αγοράσουν υπό άνετες συνθήκες. Οι υπηρεσίες αυτές μπορούν να παρέχονται μέσω καταστημάτων λιανικής πώλησης, πρατηρίων χονδρικής πώλησης, καταλόγων ταχυδρομικών παραγγελιών ή ηλεκτρονικών μέσων, π.χ. ιστοσελίδων ή τηλεοπτικών εκπομπών για αγορές·
—
τις υπηρεσίες που περιλαμβάνουν την εγγραφή, τη μεταγραφή, τη σύνθεση, τη συλλογή ή τη συστηματοποίηση γραπτών ανακοινώσεων και εγγραφών, όπως και τη συλλογή μαθηματικών και στατιστικών στοιχείων·
—
τις υπηρεσίες διαφημιστικών γραφείων, καθώς και υπηρεσίες όπως η διανομή ενημερωτικών φυλλαδίων, αυτοπροσώπως ή ταχυδρομικώς, ή η διανομή δειγμάτων. Η κλάση αυτή μπορεί να αφορά τη διαφήμιση αναφορικά με άλλες υπηρεσίες, όπως αυτές σε σχέση με τραπεζικά δάνεια ή τη ραδιοφωνική διαφήμιση.
Η κλάση αυτή δεν περιλαμβάνει ιδίως:
—
υπηρεσίες όπως αξιολογήσεις και εκθέσεις μηχανικών οι οποίοι δεν σχετίζονται άμεσα με την εκμετάλλευση ή τη διεύθυνση εργασιών σε εμπορική ή βιομηχανική επιχείρηση (βλ. αλφαβητικό κατάλογο των υπηρεσιών).»
Ο αλφαβητικός κατάλογος της ταξινομήσεως της Νίκαιας προσδιορίζει, μεταξύ άλλων, τις «πωλήσεις (προώθηση των —) για τρίτους» ως εμπίπτουσες στην κλάση 35.
Η ταξινόμηση της Νίκαιας περιλαμβάνει τους ακόλουθους τίτλους, αντιστοίχως για τις κλάσεις 36, 39, 41 και 45, που αφορούν επίσης της υπηρεσίες: «Ασφάλειες· χρηματο-οικονομικές υποθέσεις· νομισματικές υποθέσεις», «Μεταφορές· συσκευασία και αποθήκευση εμπορευμάτων· οργάνωση ταξειδίων», «Επιμόρφωση (επαγγελματική κατάρτιση), εκπαίδευση, ψυχαγωγία, αθλητικές και πολιτιστικές δραστηριότητες», και «Νομικές υπηρεσίες· υπηρεσίες ασφαλείας για την προστασία των περιουσιακών αγαθών και των προσώπων· υπηρεσίες προσωπικού και κοινωνικού χαρακτήρα παρεχόμενες από τρίτους προς κάλυψη ατομικών αναγκών».
Το δίκαιο της Ένωσης
Η αιτιολογική σκέψη 13 της οδηγίας 2008/95 ορίζει τα εξής:
«Όλα τα κράτη μέλη δεσμεύονται από τη [Σύμβαση των Παρισίων]. Είναι απαραίτητο οι διατάξεις της παρούσας οδηγίας να βρίσκονται σε πλήρη αρμονία με τις διατάξεις της σύμβασης. Οι υποχρεώσεις των κρατών μελών που απορρέουν από τη σύμβαση αυτή δεν πρέπει να επηρεάζονται από την παρούσα οδηγία. […]»
Το άρθρο 2 της οδηγίας αυτής ορίζει τα εξής:
«Το σήμα μπορεί να συνίσταται από οποιαδήποτε σημεία επιδεχόμενα γραφικής παράστασης, ιδίως δε από λέξεις, συμπεριλαμβανομένου του ονόματος προσώπων, από εικόνες, γράμματα, αριθμούς, το σχήμα του προϊόντος ή της συσκευασίας του, εφόσον τα σημεία αυτά μπορούν από τη φύση τους να διακρίνουν τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες μιας επιχείρησης από τα αντίστοιχα άλλων επιχειρήσεων.»
Κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας:
«1.   Δεν καταχωρίζονται ή, εάν έχουν καταχωρισθεί, είναι δυνατόν να κηρυχθούν άκυρα:
α)
τα σημεία από τα οποία δεν δύναται να συνίσταται ένα σήμα·
β)
τα σήματα που στερούνται διακριτικού χαρακτήρα·
γ)
τα σήματα που αποτελούνται αποκλειστικά από σημεία ή ενδείξεις που μπορούν να χρησιμεύσουν, στο εμπόριο, προς δήλωση του είδους, της ποιότητας, της ποσότητας, του προορισμού, της αξίας, της γεωγραφικής προέλευσης ή του χρόνου παραγωγής του προϊόντος ή της παροχής της υπηρεσίας ή άλλων χαρακτηριστικών του προϊόντος ή της υπηρεσίας·
δ)
τα σήματα που συνίστανται αποκλειστικά από σημεία ή ενδείξεις τα οποία έχουν καταστεί συνήθη στην καθημερινή γλώσσα ή στη θεμιτή και πάγια πρακτική του εμπορίου·
[…]».
Το γράμμα των άρθρων 2 και 3 της οδηγίας 2008/95 αντιστοιχεί σε εκείνο των άρθρων 2 και 3 της οδηγίας 89/104/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Δεκεμβρίου 1988, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών περί σημάτων (
ΕΕ 1989, L 40, σ. 1
), που καταργήθηκε και αντικαταστάθηκε από την οδηγία 2008/95 από τις 28 Νοεμβρίου 2008.
Το γερμανικό δίκαιο
Το άρθρο 3, παράγραφος 1, του νόμου περί προστασίας των σημάτων και άλλων διακριτικών σημείων [Gesetz über den Schutz von Marken und sonstigen Kennzeichen (Markengesetz)], της 25ης Οκτωβρίου 1994 (
BGBl
. 1994 I, σ. 3082, στο εξής: MarkenG), αντιστοιχεί κατ’ ουσίαν στο άρθρο 2 της οδηγίας 2008/95.
Το άρθρο 32, παράγραφος 3, του MarkenG ορίζει τα εξής:
«Η κατάθεση πρέπει να πληροί τις λοιπές προϋποθέσεις καταθέσεως που καθορίζονται σε κανονισμό βάσει του άρθρου 65, παράγραφος 1, σημείο 2.»
Το άρθρο 65, παράγραφος 1, σημείο 2, του MarkenG ορίζει τα εξής:
«Το Ομοσπονδιακό Υπουργείο Δικαιοσύνης έχει την εξουσία να θέτει, μέσω κανονισμού μη απαιτούντος τη συγκατάθεση του Bundesrat, […] και άλλες προϋποθέσεις για την κατάθεση σημάτων […]».
Κατά το άρθρο 20, παράγραφος 1, του εκτελεστικού κανονισμού του MarkenG (στο εξής: MarkenV):
«Τα προϊόντα και οι υπηρεσίες πρέπει να προσδιορίζονται κατά τρόπο που να καθιστά δυνατή την ταξινόμηση κάθε προϊόντος ή υπηρεσίας σε κλάση της ονοματολογίας που καθιερώνει το άρθρο 19, παράγραφος 1.»
Το άρθρο 19, παράγραφος 1, του MarkenV ορίζει ότι «[η] ταξινόμηση των προϊόντων και των υπηρεσιών γίνεται σύμφωνα με την ονοματολογία των προϊόντων και των υπηρεσιών που παρατίθεται στο παράρτημα 1 του παρόντος κανονισμού». Το εν λόγω παράρτημα 1 περιλαμβάνει την κλάση 35, το περιεχόμενο της οποίας αντιστοιχεί σε εκείνο της κλάσεως 35 της ταξινομήσεως της Νίκαιας.
Το άρθρο 36, παράγραφος 4, του MarkenG προβλέπει τα εξής:
«Εάν δεν διορθωθούν τυχόν άλλες παρατυπίες εντός της προθεσμίας που τάσσει [το DPMA], το τελευταίο απορρίπτει την αίτηση.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
Στις 10 Σεπτεμβρίου 2011, η Netto Marken-Discount κατέθεσε στο DPMA αίτηση για την καταχώριση του ακόλουθου λεκτικού και εικονιστικού σημείου ως σήματος για προϊόντα και υπηρεσίες των κλάσεων 18, 25, 35 και 36 του Διακανονισμού της Νίκαιας:
Όσον αφορά την κλάση 35, η αίτηση καταχωρίσεως ανέφερε:
«Κλάση 35: υπηρεσίες λιανικής και χονδρικής πώλησης, ειδικότερα η ομαδοποίηση διαφόρων υπηρεσιών για λογαριασμό τρίτων, προκειμένου να διευκολυνθεί η πρόσβαση των καταναλωτών στις εν λόγω υπηρεσίες, κυρίως μέσω, επίσης, καταστημάτων λιανικής πώλησης, πρατηρίων χονδρικής πώλησης, καταλόγων ταχυδρομικών παραγγελιών ή ηλεκτρονικών μέσων, π.χ. ιστοσελίδων ή τηλεοπτικών εκπομπών για αγορές, σε σχέση με τις ακόλουθες υπηρεσίες: από την κλάση 35: διαφήμιση· διαχείριση επιχειρήσεων· διοίκηση επιχειρήσεων· εργασίες γραφείου· από την κλάση 36: έκδοση αξιογράφων· από την κλάση 39: οργάνωση εκδρομών· από την κλάση 41: ψυχαγωγία· από την κλάση 45: προσωπικές και κοινωνικές υπηρεσίες σχετικά με ατομικές ανάγκες.»
Με απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2012, το DPMA απέρριψε, με βάση το άρθρο 36, παράγραφος 4, του MarkenG, την αίτηση καταχωρίσεως στο μέτρο που αφορούσε τις υπηρεσίες της κλάσεως 35, με την αιτιολογία ότι δεν πληρούνταν η προϋπόθεση του άρθρου 20, παράγραφος 1, του MarkenV, δεδομένου ότι, κατά την άποψη του DPMA, οι μνημονευόμενες στην αίτηση αυτή υπηρεσίες της εν λόγω κλάσεως δεν μπορούσαν να διακριθούν σαφώς από άλλες υπηρεσίες, τόσο ως προς τη φύση τους όσο και ως προς το περιεχόμενό τους.
Η Netto Marken-Discount άσκησε προσφυγή ακυρώσεως κατά της εν λόγω απορριπτικής αποφάσεως ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου.
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι το Δικαστήριο δεν έχει ακόμα αποφανθεί επί του ζητήματος κατά πόσον μπορεί να υπάρξει προστασία μέσω σήματος για εμπόριο λιανικών υπηρεσιών. Αν αυτό συμβαίνει, διερωτάται σχετικά με τον βαθμό ακρίβειας, με τον οποίο πρέπει να περιγράφονται οι υπηρεσίες τις οποίες αφορά το λιανικό αυτό εμπόριο, καθώς και σχετικά με τη δυνατότητα να επεκταθεί η μέσω του σήματος προστασία που παρέχεται σε λιανικό εμπόριο υπηρεσιών, επίσης, στις υπηρεσίες που παρέχει ο ίδιος ο έμπορος λιανικής.
Υπό τις συνθήκες αυτές το Bundespatentgericht αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχει το άρθρο 2 της οδηγίας [2008/95] την έννοια ότι ο όρος υπηρεσία, κατά την εν λόγω διάταξη, περιλαμβάνει επίσης το λιανικό εμπόριο υπηρεσιών;
2)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο ερώτημα:
Έχει το άρθρο 2 της οδηγίας την έννοια ότι το περιεχόμενο των υπηρεσιών που προσφέρει ο έμπορος λιανικής πρέπει να συγκεκριμενοποιείται κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο με τα προϊόντα που εμπορεύεται ένας έμπορος λιανικής;
α)
Επαρκεί για τη συγκεκριμενοποίηση των υπηρεσιών η μνεία
i)
μόνον του γενικότερου τομέα των υπηρεσιών ή γενικών όρων,
ii)
μόνον της κλάσεως (ή των κλάσεων) ή
iii)
κάθε συγκεκριμένης επιμέρους υπηρεσίας;
β)
Έχουν επομένως τα στοιχεία αυτά σημασία για τον καθορισμό της ημερομηνίας καταθέσεως, ή είναι δυνατή τυχόν αλλαγή ή συμπλήρωση όταν παρατίθενται γενικοί όροι ή κλάσεις;
3)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο ερώτημα:
Έχει το άρθρο 2 της οδηγίας [2008/95] την έννοια ότι η έκταση της διά του σήματος προστασίας που παρέχεται σε λιανικό εμπόριο υπηρεσιών καλύπτει, επίσης, τις υπηρεσίες που παρέχει ο ίδιος ο έμπορος λιανικής;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου ερωτήματος
Με το πρώτο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί κατά πόσον οι παροχές εμπόρου λιανικής, οι οποίες συνίστανται στην ομαδοποίηση υπηρεσιών ώστε να είναι ο καταναλωτής σε θέση να τις συγκρίνει και να τις αγοράσει υπό άνετες συνθήκες, μπορούν να εμπίπτουν στον όρο «υπηρεσίες» του άρθρου 2 της οδηγίας 2008/95.
Η Netto Marken-Discount, η Γαλλική Κυβέρνηση, η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνουν να δοθεί καταφατική απάντηση στο προμνησθέν ερώτημα, ενώ η Πολωνική Κυβέρνηση φρονεί ότι είναι αλυσιτελές να χαρακτηριστεί ως υπηρεσία μια δραστηριότητα λιανικού εμπορίου υπηρεσιών.
Πρέπει, καταρχάς, να υπομνησθεί ότι, για να μπορεί να αποτελέσει σήμα, το αντικείμενο της αιτήσεως καταχωρίσεως πρέπει, δυνάμει του άρθρου 2 της οδηγίας 2008/95, να πληροί τρεις προϋποθέσεις. Πρώτον, πρέπει να αποτελεί σημείο. Δεύτερον, το σημείο αυτό πρέπει να είναι δεκτικό γραφικής παραστάσεως. Τρίτον, το εν λόγω σημείο πρέπει να μπορεί να διακρίνει τα «προϊόντα» ή τις «υπηρεσίες» μιας επιχειρήσεως από εκείνα άλλων επιχειρήσεων (βλ., όσον αφορά το άρθρο 2 της οδηγίας 89/104, αποφάσεις Libertel, C‑104/01,
EU:C:2003:244
, σκέψη 23· Heidelberger Bauchemie, C‑49/02,
EU:C:2004:384
, σκέψη 22, και Dyson, C‑321/03,
EU:C:2007:51
, σκέψη 28).
Στο πλαίσιο αυτό, όσον αφορά την έννοια «υπηρεσίες», πρέπει να σημειωθεί ότι αυτή δεν έχει προσδιοριστεί από τον νομοθέτη της Ένωσης και ότι, προς αποτροπή του ενδεχόμενου να υπάρχουν διαφορετικοί όροι καταχωρίσεως των σημάτων αναλόγως της εθνικής νομοθεσίας, πρέπει να δοθεί ομοιόμορφη ερμηνεία στον όρο αυτό (βλ., συναφώς, απόφαση Praktiker Bau- und Heimwerkermärkte, C‑418/02,
EU:C:2005:425
, σκέψεις 28 έως 33).
Για τους σκοπούς της ερμηνείας αυτής, το Δικαστήριο έχει ήδη κρίνει, στο πλαίσιο υποθέσεως αφορώσας αίτηση καταχωρίσεως σήματος κατατεθείσα από έμπορο λιανικής, ότι παροχές που λαμβάνουν χώρα στο πλαίσιο λιανικού εμπορίου προϊόντων μπορούν να συνιστούν υπηρεσίες. Συγκεκριμένα, το λιανικό εμπόριο προϊόντων περιλαμβάνει, πέραν της ίδιας της πωλήσεως των προϊόντων αυτών, και άλλες δραστηριότητες του εμπόρου λιανικής, όπως την επιλογή μιας ποικιλίας προϊόντων προς πώληση και την παροχή διαφόρων υπηρεσιών που αποβλέπουν στο να ωθήσουν τον καταναλωτή να αγοράσει τα προϊόντα αυτά από τον οικείο έμπορο παρά από ανταγωνιστή του (βλ., συναφώς, απόφαση Praktiker Bau- und Heimwerkermärkte,
EU:C:2005:425
, σκέψεις 34, 39 και 52).
Χωρίς να χρειάζεται να εξετασθεί κατά πόσον οι υπηρεσίες μπορούν, όπως και τα προϊόντα, να αποτελέσουν αντικείμενο «λιανικού εμπορίου» κατά κυριολεξία, διαπιστώνεται, όπως υποστήριξαν οι κυβερνήσεις που υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο καθώς και η Επιτροπή, ότι υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες ο επιχειρηματίας επιλέγει και παρουσιάζει ένα φάσμα υπηρεσιών παρεχόμενων από τρίτους, ώστε να είναι σε θέση ο καταναλωτής να επιλέξει μεταξύ των υπηρεσιών αυτών συναλλασσόμενος με έναν μόνον πάροχο.
Οι παροχές ενός τέτοιου επιχειρηματία ενδέχεται να συνίστανται, μεταξύ άλλων, σε δραστηριότητες αποσκοπούσες στο να δοθεί στον καταναλωτή η δυνατότητα να συγκρίνει και να αγοράσει τις εν λόγω υπηρεσίες υπό άνετες συνθήκες, καθώς και σε δραστηριότητες διαφημίσεως.
Τέτοιες παροχές ομαδοποιήσεως και διαφημίσεως μπορούν, ενδεχομένως, να εμπίπτουν στην κλάση 35 της ταξινομήσεως της Νίκαιας, ο τίτλος και η επεξηγηματική σημείωση της οποίας παρατίθενται στις σκέψεις 9 και 10 της παρούσας αποφάσεως. Η δυνατότητα αυτή επιβεβαιώνεται από τον αλφαβητικό κατάλογο της ταξινομήσεως της Νίκαιας, ο οποίος περιλαμβάνει τις «πωλήσεις (προώθηση των —) για τρίτους» μεταξύ των υπηρεσιών που εμπίπτουν στην εν λόγω κλάση.
Οι προμνησθείσες παροχές εμπίπτουν, στην περίπτωση αυτή, στην έννοια «υπηρεσίες» του άρθρου 2 της οδηγίας 2008/95. Πράγματι, όπως αναφέρει η αιτιολογική σκέψη 13 της οδηγίας αυτής, οι διατάξεις της πρέπει να τελούν σε πλήρη αρμονία με εκείνες της Συμβάσεως των Παρισίων και δεν πρέπει να επηρεάζουν τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τη Σύμβαση αυτή για τα συμβαλλόμενα κράτη. Δεδομένου ότι ο Διακανονισμός της Νίκαιας υιοθετήθηκε κατ’ εφαρμογή της ίδιας Συμβάσεως, το προμνησθέν άρθρο 2 δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αποκλείει από τον όρο «υπηρεσίες» του άρθρου αυτού τις παροχές που εμπίπτουν σε μία από τις περιεχόμενες στην ταξινόμησης της Νίκαιας κλάσεις υπηρεσιών (βλ., κατ’ αναλογία, απόφαση Chartered Institute of Patent Attorneys, C‑307/10,
EU:C:2012:361
, σκέψη 52).
Εν προκειμένω, από το παρατιθέμενο στη σκέψη 24 της παρούσας αποφάσεως απόσπασμα της αιτήσεως προκύπτει ότι η καταχώριση ως σήματος του λεκτικού και εικονιστικού σημείου που απεικονίζεται στη σκέψη 23 αυτής ζητείται «ειδικότερα» για παροχές ομαδοποιήσεως υπηρεσιών οι οποίες προσφέρονται από τρίτους. Παρότι, βέβαια, η Netto Marken-Discount διευκρίνισε, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ενώπιον του Δικαστηρίου, ότι όλες οι εκ μέρους της ομαδοποιημένες υπηρεσίες προσφέρονται από τρίτους, από τη λέξη «ειδικότερα» η αρμόδια αρχή θα μπορούσε να υπονοήσει ότι η εταιρεία αυτή δεν αποκλείει το ενδεχόμενο να ομαδοποιήσει υπηρεσίες που περιλαμβάνουν, πέραν εκείνων που προσφέρουν άλλοι επιχειρηματίες, υπηρεσίες τις οποίες προσφέρει αυτή η ίδια.
Εντούτοις, ακόμα και αν το φάσμα υπηρεσιών που προσφέρει η Netto Marken-Discount ενδέχεται να περιλαμβάνει υπηρεσίες παρεχόμενες από αυτήν την ίδια, η περίσταση αυτή ουδόλως μεταβάλλει το γεγονός ότι η παροχή που περιγράφεται στην αίτηση της καταχωρίσεως, μέσω των όρων «ομαδοποίηση διαφόρων υπηρεσιών για λογαριασμό τρίτων, προκειμένου να διευκολυνθεί η πρόσβαση των καταναλωτών στις εν λόγω υπηρεσίες», δύναται να χαρακτηρισθεί, για τους λόγους που εξετέθησαν στις σκέψεις 34 έως 37 της παρούσας αποφάσεως, ως υπηρεσία. Προκειμένου να μη στερηθεί η προσφεύγουσα στην κύρια δίκη τη δυνατότητα να καταχωρισθεί το εν λόγω σημείο ως σήμα για την υπηρεσία αυτή ομαδοποιήσεως, η αίτησή της καταχωρίσεως για την κλάση 35 της ταξινομήσεως της Νίκαιας δεν μπορεί να απορριφθεί για τον λόγο και μόνον ότι το φάσμα υπηρεσιών που προτίθεται να παρέχει στον καταναλωτή θα μπορούσε, επίσης, να περιλαμβάνει υπηρεσίες προσφερόμενες από αυτήν την ίδια.
Λαμβανομένων υπόψη όλων των προεκτεθεισών σκέψεων, στο πρώτο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι οι παροχές επιχειρηματία, οι οποίες συνίστανται στην ομαδοποίηση υπηρεσιών προκειμένου να είναι ο καταναλωτής σε θέση να τις συγκρίνει και να τις αγοράσει υπό άνετες συνθήκες, μπορούν να εμπίπτουν στον όρο «υπηρεσίες» του άρθρου 2 της οδηγίας 2008/95.
Επί του δεύτερου ερωτήματος
Με το δεύτερο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί κατά πόσον η οδηγία 2008/95 έχει την έννοια ότι απαιτεί η αίτηση καταχωρίσεως σήματος για υπηρεσία συνιστάμενη στην ομαδοποίηση υπηρεσιών να προσδιορίζει συγκεκριμένα και επακριβώς τις παροχές από τις οποίες αποτελείται η υπηρεσία ομαδοποιήσεως, καθώς και τις ομαδοποιημένες υπηρεσίες.
Πρέπει, καταρχάς, να υπομνησθεί ότι η καταχώριση σήματος σε δημόσιο μητρώο αποσκοπεί στο να καταστεί αυτό προσιτό στις αρμόδιες αρχές και στο κοινό, ειδικότερα στους επιχειρηματίες (αποφάσεις Heidelberger Bauchemie,
EU:C:2004:384
, σκέψη 28, και Chartered Institute of Patent Attorneys,
EU:C:2012:361
, σκέψη 46).
Αφενός, οι αρμόδιες αρχές πρέπει να γνωρίζουν με επαρκή σαφήνεια και ακρίβεια τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες τα οποία αφορά ένα σήμα, ώστε να είναι σε θέση να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους σχετικά με την προηγούμενη εξέταση των αιτήσεων καταχωρίσεως, καθώς και με τη δημοσίευση και την τήρηση κατάλληλου και ακριβούς μητρώου σημάτων. Αφετέρου, οι επιχειρηματίες πρέπει να μπορούν να ενημερώνονται με σαφήνεια και ακρίβεια για τις καταχωρίσεις που πραγματοποιούν ή τις αιτήσεις καταχωρίσεως που υποβάλλουν οι πραγματικοί ή δυνητικοί ανταγωνιστές τους, καθώς και να ενημερώνονται καταλλήλως σχετικά με τα δικαιώματα τρίτων (απόφαση Chartered Institute of Patent Attorneys,
EU:C:2012:361
, σκέψεις 47 και 48).
Κατά συνέπεια, η οδηγία 2008/95 απαιτεί να προσδιορίζονται από τον αιτούντα με επαρκή σαφήνεια και ακρίβεια τα προϊόντα ή οι υπηρεσίες για τα οποία ζητείται η προστασία μέσω σήματος, ώστε να είναι οι αρμόδιες αρχές και οι επιχειρηματίες σε θέση, με αυτή και μόνον τη βάση, να καθορίζουν την έκταση της ζητούμενης προστασίας (απόφαση Chartered Institute of Patent Attorneys,
EU:C:2012:361
, σκέψη 49).
Προς πλήρωση της απαιτήσεως αυτής, δεν είναι απαραίτητο να καθορίζεται με ακρίβεια από τον αιτούντα την καταχώριση σήματος για υπηρεσία ομαδοποιήσεως καθεμία εκ των δραστηριοτήτων που συνιστούν την εν λόγω υπηρεσία (βλ., συναφώς, αποφάσεις Praktiker Bau- und Heimwerkermärkte,
EU:C:2005:425
, σκέψη 49, και Chartered Institute of Patent Attorneys,
EU:C:2012:361
, σκέψη 45). Μια περιγραφή όπως αυτή που περιέχεται στην αίτηση καταχωρίσεως που κατέθεσε η Netto Marken-Discount, κατά την οποία η οικεία υπηρεσία αφορά, ειδικότερα, τη «συγκέντρωση διαφόρων υπηρεσιών για λογαριασμό τρίτων, προκειμένου να διευκολυνθεί η πρόσβαση των καταναλωτών στις εν λόγω υπηρεσίες, κυρίως μέσω, επίσης, καταστημάτων λιανικής πώλησης, πρατηρίων χονδρικής πώλησης, καταλόγων ταχυδρομικών παραγγελιών ή ηλεκτρονικών μέσων, π.χ. ιστοσελίδων ή τηλεοπτικών εκπομπών για αγορές», παρέχει στις αρμόδιες αρχές και στους επιχειρηματίες τη δυνατότητα να αντιληφθούν ότι η αίτηση αφορά υπηρεσία συνιστάμενη στην επιλογή και στην παρουσίαση ενός φάσματος υπηρεσιών, προκειμένου να μπορεί ο καταναλωτής να επιλέξει μεταξύ αυτών συναλλασσόμενος με έναν μόνον πάροχο.
Αντιθέτως, είναι απαραίτητο ο αιτών την καταχώριση σήματος για υπηρεσία ομαδοποιήσεως υπηρεσιών να καθορίζει με επαρκή σαφήνεια και ακρίβεια τις εν λόγω υπηρεσίες (βλ., κατ’ αναλογία, αποφάσεις Praktiker Bau- und Heimwerkermärkte,
EU:C:2005:425
, σκέψη 50, και Chartered Institute of Patent Attorneys,
EU:C:2012:361
, σκέψη 45).
Πράγματι, ελλείψει αρκούντως σαφούς και ακριβούς προσδιορισμού των υπηρεσιών, τις οποίες προτίθεται ο αιτών να επιλέξει και να παρουσιάσει στον καταναλωτή, ενδέχεται, κυρίως, να καταστεί δυσχερές, ή ακόμα και αδύνατο, για τις αρμόδιες αρχές να προβούν σε πλήρη έλεγχο της αιτήσεως. Οσάκις οι εν λόγω αρχές δεν μπορούν να συναγάγουν από την αίτηση σε ποιες υπηρεσίες αναφέρεται ο αιτών, δεν είναι σε θέση να εξετάσουν δεόντως, μεταξύ άλλων, εάν το σημείο, το οποίο αποτελεί αντικείμενο της αιτήσεως καταχωρίσεως ως σήμα, περιγράφει μια ή περισσότερες υπηρεσίες που ο αιτών αυτός προτίθεται να επιλέξει και να παρουσιάσει.
Εν προκειμένω, για τον προσδιορισμό των υπηρεσιών που προτίθεται να ομαδοποιήσει, η Netto Marken-Discount παρέπεμψε στις κλάσεις 35, 36, 39, 41 και 45 της ταξινομήσεως της Νίκαιας. Όσον, όμως, αφορά τις περισσότερες από αυτές τις κλάσεις, περιορίστηκε απλώς και μόνον στη χρήση των γενικών ενδείξεων που περιλαμβάνονται στους τίτλους αυτών.
Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να υπομνησθεί ότι ορισμένες γενικές ενδείξεις που περιλαμβάνονται στους τίτλους των κλάσεων της ταξινομήσεως της Νίκαιας καλύπτουν προϊόντα ή υπηρεσίες τέτοιας ποικιλίας ώστε να μην μπορούν να πληρούν την απαίτηση περί σαφήνειας και ακρίβειας. Ως εκ τούτου, οι μόνες περιπτώσεις στις οποίες η οδηγία 2008/95 επιτρέπει τη χρήση, χωρίς πρόσθετη περιγραφή, των γενικών ενδείξεων που περιλαμβάνονται στους προμνησθέντες τίτλους είναι εκείνες, για τις οποίες οι γενικές αυτές ενδείξεις είναι, αυτές καθαυτές, αρκούντως σαφείς και ακριβείς, ώστε να είναι οι αρμόδιες αρχές και οι επιχειρηματίες σε θέση να προσδιορίζουν την έκταση της ζητούμενης προστασίας (βλ. απόφαση Chartered Institute of Patent Attorneys,
EU:C:2012:361
, σκέψεις 54 και 56).
Απόκειται στις αρμόδιες αρχές να εκτιμήσουν κατά πόσον ενδείξεις όπως «ψυχαγωγία» και «προσωπικές και κοινωνικές υπηρεσίες σχετικά με ατομικές ανάγκες», οι οποίες χρησιμοποιούνται στην αίτηση καταχωρήσεως που υπέβαλε η Netto Marken-Discount, πληρούν τις απαιτήσεις περί σαφήνειας και ακρίβειας (βλ., κατ’ αναλογία, απόφαση Chartered Institute of Patent Attorneys,
EU:C:2012:361
, σκέψη 55).
Πρέπει, κατά τα λοιπά, να υπομνησθεί ότι, οσάκις ο αιτών την καταχώριση σήματος χρησιμοποιεί, για συγκεκριμένη κλάση, όλες τις γενικές ενδείξεις και επομένως τον πλήρη τίτλο της, οφείλει, σε κάθε περίπτωση, να προσδιορίσει κατά πόσον η αίτησή του αφορά το σύνολο των ταξινομημένων στον αλφαβητικό κατάλογο της οικείας κλάσεως αυτής ή ορισμένα μόνον προϊόντα ή υπηρεσίες. Στην περίπτωση που η αίτηση αφορά αποκλειστικώς ορισμένα από τα εν λόγω προϊόντα ή υπηρεσίες, ο αιτών υποχρεούται να διευκρινίσει ποια προϊόντα ή υπηρεσίες της κλάσεως αυτής αφορά η αίτησή του (απόφαση Chartered Institute of Patent Attorneys,
EU:C:2012:361
, σκέψη 61).
Εν προκειμένω, η Netto Marken-Discount ανέφερε στην αίτησή της καταχωρίσεως ότι η υπηρεσία ομαδοποιήσεως για την οποία ζητεί προστασία μέσω σήματος αφορά, μεταξύ άλλων, την ομαδοποίηση των υπηρεσιών «Διαφήμιση· διοίκηση επιχειρήσεων· διαχείριση επιχειρήσεων· εργασίες γραφείου». Υπό την επιφύλαξη της εκ μέρους του αιτούντος δικαστηρίου επαληθεύσεως, είναι προφανές ότι στην εν λόγω αίτηση δεν διευκρινίζεται κατά πόσον, παραθέτοντας τον πλήρη τίτλο της κλάσεως 35 της ταξινομήσεως της Νίκαιας, η προσφεύγουσα στην κύρια δίκη ζητεί την προστασία μέσω σήματος για το ομαδοποιημένο σύνολο των ταξινομημένων στον αλφαβητικό κατάλογο της κλάσεως αυτής υπηρεσιών ή αποκλειστικώς για την ομαδοποίηση ορισμένων από αυτές τις υπηρεσίες. Λαμβανομένων, όμως, υπόψη των υφιστάμενων διαφορετικών προσεγγίσεων εντός της Ένωσης όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να γίνεται αντιληπτή η χρήση τίτλου κλάσεως της ταξινομήσεως της Νίκαιας, αίτηση από την οποία δεν είναι δυνατόν να διαπιστωθεί κατά πόσον, με τη χρήση τίτλου κλάσεως, ο αιτών αναφέρεται στο σύνολο ή αποκλειστικώς σε τμήμα των προϊόντων ή των υπηρεσιών της κλάσεως αυτής δεν μπορεί να εκληφθεί ως αρκούντως σαφής και ακριβής (απόφαση Chartered Institute of Patent Attorneys,
EU:C:2012:361
, σκέψεις 58, 59 και 62).
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, στο δεύτερο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η οδηγία 2008/95 έχει την έννοια ότι απαιτεί η αίτηση καταχωρίσεως σήματος για υπηρεσία συνιστάμενη στην ομαδοποίηση υπηρεσιών να είναι διατυπωμένη με επαρκή σαφήνεια και ακρίβεια, ώστε να παρέχεται στις αρμόδιες αρχές και στους επιχειρηματίες η δυνατότητα να γνωρίζουν ποιες είναι οι υπηρεσίες τις οποίες προτίθεται να ομαδοποιήσει ο αιτών.
Επί του τρίτου ερωτήματος
Το τρίτο ερώτημα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο, το οποίο αφορά το ζήτημα της εκτάσεως της προστασίας που παρέχει σήμα για υπηρεσία ομαδοποιήσεως υπηρεσιών, δεν τελεί, όπως επισήμαναν η Netto Marken-Discount και η Επιτροπή, προδήλως σε σχέση με τη διαφορά της κύριας δίκης, δεδομένου ότι αυτή αφορά αποκλειστικώς την άρνηση του DPMA να καταχωρίσει ως σήμα για υπηρεσία ομαδοποιήσεως υπηρεσιών το απεικονιζόμενο στη σκέψη 23 της παρούσας αποφάσεως λεκτικό και εικονιστικό σημείο.
Ως εκ τούτου, κατ’ εφαρμογή της πάγιας νομολογίας του Δικαστηρίου κατά την οποία αίτηση προδικαστικής αποφάσεως υποβληθείσα από εθνικό δικαστήριο πρέπει να απορρίπτεται οσάκις προδήλως προκύπτει ότι η ζητηθείσα ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης δεν έχει καμία σχέση με το υποστατό ή το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης (βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις Cipolla κ.λπ., C‑94/04 και C‑202/04,
EU:C:2006:758
, σκέψη 25, καθώς και Jakubowska, C‑225/09,
EU:C:2010:729
, σκέψη 28), το τρίτο ερώτημα πρέπει να κριθεί απαράδεκτο.
Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.

Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τρίτο τμήμα) αποφαίνεται:

1)
Οι παροχές επιχειρηματία, οι οποίες συνίστανται στην ομαδοποίηση υπηρεσιών προκειμένου να είναι ο καταναλωτής σε θέση να τις συγκρίνει και να τις αγοράσει υπό άνετες συνθήκες, μπορούν να εμπίπτουν στον όρο «υπηρεσίες» του άρθρου 2 της οδηγίας 2008/95/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Οκτωβρίου 2008, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών περί σημάτων.

2)
Η οδηγία 2008/95 έχει την έννοια ότι απαιτεί η αίτηση καταχωρίσεως σήματος για υπηρεσία συνιστάμενη στην ομαδοποίηση υπηρεσιών να είναι διατυπωμένη με επαρκή σαφήνεια και ακρίβεια, ώστε να παρέχεται στις αρμόδιες αρχές και στους επιχειρηματίες η δυνατότητα να γνωρίζουν ποιες είναι οι υπηρεσίες τις οποίες προτίθεται να ομαδοποιήσει ο αιτών.

(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.