CELEX: 62009CJ0240
Milieu
Verdrag van Aarhus
Inspraak in besluitvorming en toegang tot rechter inzake milieuaangelegenheden
Rechtstreekse werking

Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 9, lid 3, van het Verdrag betreffende toegang
tot informatie, inspraak in besluitvorming en toegang tot de rechter inzake milieuaangelegenheden, dat in naam van de Gemeenschap
is goedgekeurd bij besluit 2005/370/EG van de Raad van 17 februari 2005 (PB L 124, blz. 1; hierna: „Verdrag van Aarhus”).
Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen Lesoochranárske zoskupenie VLK (hierna: „zoskupenie”), een vereniging
naar Slowaaks recht die milieubescherming tot doel heeft, en het Ministerstvo životného prostredia Slovenskej republiky (ministerie
voor Milieu van de Slowaakse Republiek; hierna: „Ministerstvo životného prostredia”), over het verzoek van de vereniging om
als „partij” te worden toegelaten tot de bestuursrechtelijke procedure betreffende de toekenning van afwijkingen van de beschermingsregeling
voor bepaalde soorten, zoals de bruine beer, de toegang tot beschermde natuurgebieden of het gebruik van chemische producten
binnen dergelijke gebieden.

Toepasselijke bepalingen

Internationaal recht
Artikel 9 van het Verdrag van Aarhus schrijft het volgende voor:
„1.      Elke partij waarborgt, binnen het kader van haar nationale wetgeving, dat eenieder die meent dat zijn of haar verzoek om informatie
ingevolge artikel 4 veronachtzaamd, ten onrechte geheel of gedeeltelijk afgewezen of anderszins niet beantwoord is in overeenstemming
met de bepalingen van dat artikel, toegang heeft tot een herzieningsprocedure voor een rechterlijke instantie of een ander
bij wet ingesteld onafhankelijk en onpartijdig orgaan.
In de omstandigheden waarin een partij in een dergelijk beroep bij een rechterlijke instantie voorziet, waarborgt zij dat
een dergelijke persoon tevens toegang heeft tot een bij wet ingestelde snelle procedure die kosteloos of niet kostbaar is,
voor heroverweging door een overheidsinstantie of toetsing door een onafhankelijk en onpartijdig orgaan anders dan een rechterlijke
instantie.
Eindbeslissingen ingevolge het eerste lid zijn bindend voor de overheidsinstantie die de informatie bezit. De redengeving
geschiedt schriftelijk, in ieder geval wanneer toegang tot informatie wordt geweigerd ingevolge dit lid.
2.      Elke partij waarborgt, binnen het kader van haar nationale wetgeving, dat leden van het betrokken publiek
a)      die een voldoende belang hebben, dan wel,
b)      stellen dat inbreuk is gemaakt op een recht, wanneer het bestuursprocesrecht van een partij dit als voorwaarde stelt,
toegang hebben tot een herzieningsprocedure voor een rechterlijke instantie en/of een ander bij wet ingesteld onafhankelijk
en onpartijdig orgaan, om de materiële en formele rechtmatigheid te bestrijden van enig besluit, handelen of nalaten vallend
onder de bepalingen van artikel 6 en, wanneer het nationale recht hierin voorziet en onverminderd het navolgende derde lid,
andere relevante bepalingen van dit Verdrag.
Wat een voldoende belang en een inbreuk op een recht vormt wordt vastgesteld in overeenstemming met de eisen van nationaal
recht en strokend met het doel aan het betrokken publiek binnen het toepassingsgebied van dit Verdrag ruim toegang tot de
rechter te verschaffen. Hiertoe wordt het belang van elke niet-gouvernementele organisatie die voldoet aan de in artikel 2,
vijfde lid, gestelde eisen voldoende geacht in de zin van het voorgaande onderdeel a. Dergelijke organisaties worden tevens
geacht rechten te hebben waarop inbreuk kan worden gemaakt in de zin van het voorgaande onderdeel b.
De bepalingen van dit tweede lid sluiten niet de mogelijkheid uit van een herzieningsprocedure voor een bestuursrechtelijke
instantie en laten onverlet de eis van het uitputten van de bestuursrechtelijke beroepsgang alvorens over te gaan tot rechterlijke
herzieningsprocedures, wanneer die eis bestaat naar nationaal recht.
3.      Aanvullend op en onverminderd de in het voorgaande eerste en tweede lid bedoelde herzieningsprocedures, waarborgt elke partij
dat leden van het publiek, wanneer zij voldoen aan de eventuele in haar nationale recht neergelegde criteria, toegang hebben
tot bestuursrechtelijke of rechterlijke procedures om het handelen en nalaten van privépersonen en overheidsinstanties te
betwisten die strijdig zijn met bepalingen van haar nationale recht betreffende het milieu.
[...]”
Artikel 19, leden 4 en 5, van het Verdrag van Aarhus luidt:
„4.      Iedere organisatie zoals bedoeld in artikel 17 die partij wordt bij dit Verdrag zonder dat een van haar lidstaten partij is,
is gebonden door alle verplichtingen krachtens dit Verdrag. Indien een of meer lidstaten van een dergelijke organisatie partij
bij dit Verdrag zijn, beslissen de organisatie en haar lidstaten over hun onderscheiden verantwoordelijkheden ten aanzien
van de nakoming van hun verplichtingen krachtens dit Verdrag. In dat geval mogen de organisatie en de lidstaten niet tegelijkertijd
rechten krachtens dit Verdrag uitoefenen.
5.      In hun akten van bekrachtiging, aanvaarding, goedkeuring of toetreding vermelden de regionale organisaties voor economische
integratie bedoeld in artikel 17 de reikwijdte van hun bevoegdheid ten aanzien van de aangelegenheden die onder dit Verdrag
vallen. Deze organisaties doen de Depositaris tevens mededeling van elke wezenlijke verandering in de reikwijdte van hun bevoegdheid.”

Recht van de Unie
Artikel 12, lid 1, van richtlijn 92/43/EEG van de Raad van 21 mei 1992 inzake de instandhouding van de natuurlijke habitats
en de wilde flora en fauna (PB L 206, blz. 7; hierna: „habitatrichtlijn”) bepaalt het volgende:
„De lidstaten treffen de nodige maatregelen voor de instelling van een systeem van strikte bescherming van de in bijlage IV,
sub a, vermelde diersoorten in hun natuurlijke verspreidingsgebied, waarbij een verbod wordt ingesteld op:
a)      het opzettelijk vangen of doden van in het wild levende specimens van die soorten;
b)      het opzettelijk verstoren van die soorten, vooral tijdens de perioden van voortplanting, afhankelijkheid van de jongen, overwintering
en trek;
c)      het opzettelijk vernielen of rapen van eieren in de natuur;
d)      de beschadiging of de vernieling van de voortplantings‑ of rustplaatsen.”
Artikel 16, lid 1, van de habitatrichtlijn voorziet daarnaast in het volgende:
„Wanneer er geen andere bevredigende oplossing bestaat en op voorwaarde dat de afwijking geen afbreuk doet aan het streven
de populaties van de betrokken soort in hun natuurlijke verspreidingsgebied in een gunstige staat van instandhouding te laten
voortbestaan, mogen de lidstaten afwijken van het bepaalde in de artikelen 12, 13, 14 en 15, sub a en b:
a)      in het belang van de bescherming van de wilde flora en fauna en van de instandhouding van de natuurlijke habitats;
b)      ter voorkoming van ernstige schade aan met name de gewassen, veehouderijen, bossen, visgronden en wateren en andere vormen
van eigendom;
c)      in het belang van de volksgezondheid en de openbare veiligheid of om andere dwingende redenen van groot openbaar belang, met
inbegrip van redenen van sociale of economische aard, en voor het milieu wezenlijke gunstige effecten;
d)      ten behoeve van onderzoek en onderwijs, repopulatie en herintroductie van deze soorten, alsmede voor de daartoe benodigde
kweek, met inbegrip van de kunstmatige vermeerdering van planten;
e)      teneinde het onder strikt gecontroleerde omstandigheden mogelijk te maken op selectieve wijze en binnen bepaalde grenzen een
beperkt, door de bevoegde nationale instanties vastgesteld aantal van bepaalde specimens van de in bijlage IV genoemde soorten
te vangen, te plukken of in bezit te hebben.”
Bijlage IV bij de habitatrichtlijn betreffende dier‑ en plantensoorten van communautair belang die strikt moeten worden beschermd,
vermeldt onder meer de soort „Ursus arctos”.
Punt 5 van de considerans van richtlijn 2003/4/EG van het Europees Parlement en de Raad van 28 januari 2003 inzake de toegang
van het publiek tot milieu-informatie en tot intrekking van richtlijn 90/313/EEG van de Raad (PB L 41, p. 26), luidt:
„Op 25 juni 1998 heeft de Europese Gemeenschap het VN/ECE-Verdrag inzake toegang tot informatie, inspraak voor de bevolking
en mogelijkheid van verhaal in milieuzaken (‚het Verdrag van Aarhus’) ondertekend. Met het oog op de sluiting van dat verdrag
door de Europese Gemeenschap dienen de bepalingen ervan in overeenstemming te zijn met het Gemeenschapsrecht.”
Artikel 6 van richtlijn 2003/4 geeft uitvoering aan artikel 9, lid 1, van het Verdrag van Aarhus, en neemt de bewoordingen
van die bepaling vrijwel letterlijk over.
De punten 5, 9 en 11 van de considerans van richtlijn 2003/35/EG van het Europees Parlement en de Raad van 26 mei 2003 tot
voorziening in inspraak van het publiek in de opstelling van bepaalde plannen en programma’s betreffende het milieu en, met
betrekking tot inspraak van het publiek en toegang tot de rechter, tot wijziging van de richtlijnen 85/337/EEG en 96/61/EG
van de Raad (PB L 156, blz. 17), luiden:
„(5)      Op 25 juni 1998 heeft de Europese Gemeenschap het Verdrag van de VN/ECE betreffende toegang tot informatie, inspraak in besluitvorming
en toegang tot de rechter inzake milieuaangelegenheden (het Verdrag van Aarhus) ondertekend. Het gemeenschapsrecht dient met
het oog op de bekrachtiging ervan door de Gemeenschap aan dat verdrag te worden aangepast.
[...]
(9)      Artikel 9, leden 2 en 4, van het Verdrag van Aarhus regelt de toegang tot gerechtelijke of andere procedures voor het bestrijden
van de materiële en formele rechtmatigheid van de besluiten, het handelen of het nalaten vallende onder de inspraakbepalingen
van artikel 6 van het Verdrag.
[...]
(11)      Richtlijn 85/337/EEG van de Raad van 27 juni 1985 betreffende de milieueffectbeoordeling van bepaalde openbare en particuliere
projecten [PB L 175, blz. 40] en richtlijn 96/61/EG van de Raad van 24 september 1996 inzake geïntegreerde preventie en bestrijding
van verontreiniging [PB L 257, blz. 26] dienen te worden gewijzigd om ervoor te zorgen dat zij volledig stroken met de bepalingen
van het Verdrag van Aarhus, met name artikel 6 en artikel 9, leden 2 en 4.”
Artikel 3, punt 7, en 4, punt 4, van richtlijn 2003/35 voegen respectievelijk een artikel 10 bis aan richtlijn 85/337 en een
artikel 15 bis aan richtlijn 96/61 toe, teneinde uitvoering te geven aan artikel 9, lid 2, van het Verdrag van Aarhus, waarbij
zij de bewoordingen van deze bepaling vrijwel letterlijk overnemen.
De punten 4 tot en met 7 van de considerans van besluit 2005/370 luiden:
„(4)      Krachtens het Verdrag van Aarhus moet een regionale organisatie voor economische integratie in haar akte van bekrachtiging,
aanvaarding, goedkeuring of toetreding de reikwijdte vermelden van haar bevoegdheid ten aanzien van de aangelegenheden die
onder het Verdrag vallen.
(5)      De Gemeenschap is, in overeenstemming met het Verdrag en met name artikel 175, lid 1, ervan, samen met haar lidstaten bevoegd
voor het aangaan van internationale overeenkomsten en het implementeren van de daaruit resulterende verplichtingen die bijdragen
tot het nastreven van de in artikel 174, lid 1, van het EG-Verdrag opgenomen doelstellingen.
(6)      De Gemeenschap en de meeste van haar lidstaten hebben het Verdrag van Aarhus ondertekend in 1998 en hebben sindsdien hun inspanningen
voortgezet met het oog op hun goedkeuring van het Verdrag. Ondertussen wordt de relevante gemeenschapswetgeving in overeenstemming
gebracht met het Verdrag.
(7)      Het doel van het Verdrag van Aarhus, als onderschreven in artikel 1 daarvan, strookt met de doelstellingen van het communautaire
milieubeleid, die zijn vervat in artikel 174 van het EG-Verdrag. Op basis van dit artikel heeft de Gemeenschap, die de bevoegdheid
met haar lidstaten deelt, reeds een uitgebreide wetgeving aangenomen welke zich nog steeds ontwikkelt en bijdraagt aan de
verwezenlijking van de doelstelling van het Verdrag van Aarhus, niet alleen door haar eigen instellingen, maar ook door overheidsinstanties
in haar lidstaten.”
Artikel 1 van besluit 2005/370 bepaalt het volgende:
„Het Verdrag betreffende toegang tot informatie, inspraak bij besluitvorming en toegang tot de rechter inzake milieuaangelegenheden
van de VN/ECE (‚Verdrag van Aarhus’) wordt hierbij namens de Gemeenschap goedgekeurd.”
In haar verklaring omtrent de bevoegdheid, afgegeven onder toepassing van artikel 19, lid 5, van het Verdrag van Aarhus en
gevoegd bij besluit 2005/370, heeft de Gemeenschap aangegeven „dat de geldende rechtsinstrumenten de uitvoering van de verplichtingen
uit hoofde van artikel 9, lid 3, van het Verdrag van Aarhus niet volledig dekken aangezien deze betrekking hebben op bestuursrechtelijke
of rechterlijke procedures om handelingen en nalatigheden te betwisten van particulieren en andere overheidsinstanties dan
de instellingen van de Europese Gemeenschap, zoals bepaald in artikel 2, lid 2, sub d, van het Verdrag van Aarhus, en dat
bijgevolg bij de goedkeuring van het Verdrag van Aarhus door de Europese Gemeenschap haar lidstaten verantwoordelijk zijn
voor de uitvoering van deze verplichtingen en dit ook zullen blijven tenzij en totdat de Gemeenschap in de uitoefening van
haar bevoegdheden uit hoofde van het EG-Verdrag bepalingen van gemeenschapsrecht inzake de uitvoering van deze verplichtingen
aanneemt”.
De artikelen 10 tot en met 12 van verordening (EG) nr. 1367/2006 van het Europees Parlement en de Raad van 6 september 2006
betreffende de toepassing van de bepalingen van het Verdrag van Aarhus betreffende toegang tot informatie, inspraak bij besluitvorming
en toegang tot de rechter inzake milieuaangelegenheden op de communautaire instellingen en organen (PB L 264, blz. 13), zijn
erop gericht, te waarborgen dat niet-gouvernementele organisaties ter zake van door de instellingen en de organen van de Unie
vastgestelde bestuurshandelingen of nalatigheden van deze laatste, overeenkomstig artikel 9, lid 3, van het Verdrag van Aarhus
toegang hebben tot de rechter.

Slowaaks recht
Krachtens artikel 82, lid 3, van de op het hoofdgeding toepasselijke wet nr. 543/2002 inzake de bescherming van het milieu
en het platteland (zákon č. 543/2002 Z.z. o ochrane prírody a krajiny), zoals gewijzigd, wordt een vereniging met rechtspersoonlijkheid
geacht een „deelnemer” bij een of meerdere bestuursrechtelijke procedures in de zin van die bepaling te zijn indien zij gedurende
ten minste één jaar als maatschappelijk doel de bescherming van het milieu en het platteland heeft gehad en binnen de voorgeschreven
termijn schriftelijk heeft verklaard aan de procedure deel te nemen. De hoedanigheid van „deelnemer” verleent haar het recht
om over alle aanhangige bestuursrechtelijke procedures betreffende de bescherming van het milieu en het platteland in kennis
te worden gesteld.
Overeenkomstig artikel 15a, lid 2, van het wetboek bestuursprocesrecht (Správny poriadok) heeft een „deelnemer” het recht
om in kennis te worden gesteld van de inleiding van een bestuursrechtelijke procedure, op toegang tot de door de partijen
bij deze bestuursrechtelijke procedure overgelegde dossiers, om aan de hoorzitting en de plaatsopneming deel te nemen, om
bewijs aan te bieden en de gronden met het oog op de te nemen beslissing aan te vullen.
Krachtens artikel 250, lid 2, van het wetboek burgerlijk procesrecht (Občiansky súdny poriadok) komt de hoedanigheid van verzoeker
toe aan een natuurlijk of rechtspersoon die stelt dat zijn uit de bestuursrechtelijke procedure voortvloeiende rechten zijn
geschonden door een door het bestuursorgaan vastgestelde beslissing of gevolgde procedure. Verzoeker kan ook zijn, de natuurlijke
of rechtspersoon die niet bij de bestuursrechtelijke procedure aanwezig is geweest, maar waarvan de aanwezigheid als partij
bij de procedure wel vereist was.
Ingevolge artikel 250 (m), lid 3, van het wetboek burgerlijk procesrecht komt de hoedanigheid van partij toe aan zij die in
de loop van de bestuursrechtelijke procedure aanwezig waren als partij, alsook het bestuursorgaan waarvan het besluit wordt
getoetst.

Hoofdgeding en prejudiciële vragen
De zoskupenie is in kennis gesteld van de inleiding van een aantal bestuursrechtelijke procedures op verzoek van jachtverenigingen
of andere personen, ter zake van het toestaan van afwijkingen van de beschermingsregeling voor beschermde diersoorten, zoals
de bruine beer, of de toegang tot beschermde natuurgebieden of het gebruik van chemische stoffen in dergelijke zones.
De zoskupenie heeft het Ministerstvo životného prostredia daarop verzocht als „partij” te worden toegelaten tot de bestuursrechtelijke
procedure betreffende de toekenning van die afwijkingen of vergunningen en heeft daartoe het Verdrag van Aarhus ingeroepen.
Dit laatste heeft dit verzoek afgewezen evenals het administratieve beroep dat de zoskupenie vervolgens tegen deze afwijzing
had ingesteld.
De zoskupenie is daarop tegen deze beide beslissingen in beroep gegaan bij de rechter en heeft in dat kader betoogd dat de
bepalingen van artikel 9, lid 3, van het Verdrag van Aarhus rechtstreekse werking hadden.
In die omstandigheden heeft de Najvyšší súd Slovenskej republiky de behandeling van de zaak geschorst en het Hof de volgende
prejudiciële vragen gesteld:
„1)      Erop gelet dat de door het Verdrag van Aarhus nagestreefde hoofddoelstelling erin bestaat de traditionele definitie van procesbevoegdheid
zodanig te wijzigen dat de status van partij bij de procedure ook wordt toegekend aan het publiek, of het belanghebbende publiek,
kan dan worden erkend dat artikel 9, en meer bepaald artikel 9, lid 3, van het Verdrag van Aarhus de rechtstreekse werking
van internationale verdragen heeft (‚self-executing’ is) in de omstandigheid dat de Europese Unie op 17 februari 2005 tot
dat internationale verdrag is toegetreden maar tot op heden geen regelgeving tot omzetting van dat verdrag in gemeenschapsrecht
heeft vastgesteld?
2)      Kan worden erkend dat artikel 9, en meer bepaald artikel 9, lid 3, van het Verdrag van Aarhus, dat onderdeel is geworden van
het gemeenschapsrecht, de rechtstreekse toepasselijkheid of de rechtstreekse werking van gemeenschapsrecht als bedoeld in
de vaste rechtspraak van het Hof van Justitie heeft?
3)      Indien het antwoord op de eerste of de tweede vraag bevestigend luidt, kan artikel 9, lid 3, van het Verdrag van Aarhus, gelet
dat de door dit verdrag nagestreefde hoofddoelstelling, dan zo worden uitgelegd dat onder het begrip „handeling van een overheidsinstantie”
ook het geven van beslissingen moet worden begrepen, dat wil zeggen dat het recht op toegang tot rechterlijke procedures intrinsiek
ook het recht omvat om op te komen tegen de beslissing van een bestuursorgaan waarvan de onrechtmatigheid gelegen is in de
gevolgen ervan voor het milieu?”
Bij beschikking van de president van het Hof van 23 oktober 2009 is het verzoek van de verwijzende rechter om de onderhavige
zaak te behandelen volgens de versnelde procedure van artikel 104 bis, eerste alinea, van het Reglement voor de procesvoering,
afgewezen.

Beantwoording van de prejudiciële vragen

Ontvankelijkheid
De Poolse regering en de regering van het Verenigd Koninkrijk betogen dat de vragen slechts ontvankelijk zijn voor zover zij
de bepalingen van artikel 9, lid 3, van het Verdrag van Aarhus betreffen, en voor het overige niet-ontvankelijk zijn omdat
de verzochte uitlegging van het recht van de Unie geen verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding.
In antwoord op dit betoog volstaat het vast te stellen dat de gestelde vragen in wezen enkel betrekking hebben op artikel 9,
lid 3, van het Verdrag van Aarhus en niet op de overige leden van dit artikel.
In die omstandigheden is er voor het Hof geen reden om de gedeeltelijke niet-ontvankelijkheid van de gestelde vragen uit te
spreken, op grond dat zij betrekking zouden hebben op andere bepalingen dan die in artikel 9, lid 3, van het Verdrag van Aarhus.

De eerste en de tweede vraag
Met de eerste twee vragen, die tezamen moeten worden onderzocht, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of particulieren,
en met name milieuverenigingen, aan het recht van de Unie een beroepsrecht kunnen ontlenen wanneer zij wensen op te komen
tegen een beslissing waarbij een afwijking wordt toegestaan van een milieubeschermingsregeling die door de habitatrichtlijn
is ingevoerd ten voordele van een soort die in bijlage IV bij deze richtlijn voorkomt, met name gelet op de bepalingen van
artikel 9, lid 3, van het Verdrag van Aarhus, waarvan hij zich afvraagt of dit rechtstreekse werking heeft.
Allereerst zij eraan herinnerd dat krachtens artikel 300, lid 7, EG „[d]e akkoorden gesloten onder de in dit artikel vastgestelde
voorwaarden [...] verbindend [zijn] voor de instellingen van de Gemeenschap en voor de lidstaten”.
Het Verdrag van Aarhus is door de Gemeenschap ondertekend en vervolgens bij besluit 2005/370 goedgekeurd. Daarmee vormen de
bepalingen van dat verdrag volgens vaste rechtspraak thans een bestanddeel van de rechtsorde van de Unie (zie naar analogie
onder meer arresten van 10 januari 2006, IATA en ELFAA, C‑344/04, Jurispr. blz. I‑403, punt 36, en 30 mei 2006, Commissie/Ierland,
C‑459/03, Jurispr. blz. I‑4635, punt 82). Bijgevolg is het Hof in het kader van die rechtsorde bevoegd, bij wijze van prejudiciële
beslissing uitspraak te doen over de uitlegging ervan (zie onder meer arresten van 30 april 1974, Haegeman, 181/73, Jurispr.
blz. 449, punten 4‑6, en 30 september 1987, Demirel, 12/86, Jurispr. blz. 3719, punt 7).
Daar het Verdrag van Aarhus door de Gemeenschap en al haar lidstaten is gesloten op grond van een gedeelde bevoegdheid, vloeit
daaruit voort dat het Hof, wanneer het overeenkomstig de bepalingen van het Verdrag, inzonderheid artikel 234 EG, wordt geadieerd,
bevoegd is om een scheidslijn aan te brengen tussen de verplichtingen die de Unie op zich neemt en die ten laste van de lidstaten
en om de bepalingen van het Verdrag van Aarhus uit te leggen (zie naar analogie arresten van 14 december 2000, Dior e.a.,
C‑300/98 en C‑392/98, Jurispr. blz. I‑11307, punt 33, en 11 september 2007, Merck Genéricos – Produtos Farmacêuticos, C‑431/05,
Jurispr. blz. I‑7001, punt 33).
Bijgevolg moet worden vastgesteld of de Unie op het gebied dat onder artikel 9, lid 3, van het Verdrag van Aarhus valt, haar
bevoegdheden heeft uitgeoefend en bepalingen heeft vastgesteld ter uitvoering van de verplichtingen die daaruit voortvloeien.
Mocht dit niet het geval zijn, dan zijn de verplichtingen die uit artikel 9, lid 3, van het Verdrag van Aarhus voortvloeien
nog steeds onderworpen aan het nationale recht van de lidstaten. In dat geval staat het aan de rechterlijke instanties van
die staten om naar nationaal recht vast te stellen of particulieren zich rechtstreeks op de voorschriften van deze internationale
overeenkomst op dit gebied kunnen beroepen en of deze rechterlijke instanties deze ambtshalve moeten toepassen. Het recht
van de Unie verlangt immers niet, maar sluit evenmin uit, dat de rechtsorde van een lidstaat particulieren het recht toekent
om zich rechtstreeks op dit voorschrift te beroepen, of de rechter verplicht deze bepaling ambtshalve toe te passen (zie naar
analogie de reeds aangehaalde arresten Dior e.a., punt 48, en Merck Genéricos – Produtos Farmacêuticos, punt 34).
Indien daarentegen wordt vastgesteld dat de Unie haar bevoegdheden heeft uitgeoefend en bepalingen heeft vastgesteld op het
gebied dat onder artikel 9, lid 3, van het Verdrag van Aarhus valt, is het recht van de Unie van toepassing en staat het aan
het Hof, te bepalen of de betrokken bepaling van de internationale overeenkomst rechtstreekse werking heeft.
Bijgevolg moet worden onderzocht of de Unie op het specifieke gebied dat onder artikel 9, lid 3, van het Verdrag van Aarhus
valt, haar bevoegdheden heeft uitgeoefend en bepalingen heeft vastgesteld ter uitvoering van de daaruit voortvloeiende verplichtingen
(zie naar analogie arrest Merck Genéricos – Produtos Farmacêuticos, reeds aangehaald, punt 39).
Dienaangaande moet om te beginnen worden opgemerkt dat de Unie krachtens artikel 175 EG juncto artikel 174, lid 2, EG op milieugebied
een uitdrukkelijke externe bevoegdheid heeft (zie arrest Commissie/Ierland
,
reeds aangehaald, punten 94 en 95).
Daarnaast heeft het Hof overwogen dat een specifiek vraagstuk waarover nog geen regelgeving van de Unie bestaat, onder het
recht van de Unie valt wanneer dit vraagstuk wordt geregeld in overeenkomsten die door de Unie en haar lidstaten zijn gesloten
en het een materie betreft die in ruime mate daaronder valt (zie naar analogie arrest van 7 oktober 2004, Commissie/Frankrijk,
C‑239/03, Jurispr. blz. I‑9325, punten 29‑31).
In de onderhavige zaak heeft het hoofdgeding betrekking op de vraag of een milieuvereniging „partij” kan zijn bij een bestuursrechtelijke
procedure ter zake van onder meer de toekenning van afwijkingen van een beschermingsregeling voor soorten zoals de bruine
beer. Deze soort wordt vermeld in bijlage IV, sub a, van de habitatrichtlijn, zodat deze krachtens artikel 12 van deze richtlijn
is onderworpen aan een stelsel van strikte beschermingsmaatregelen waarvan slechts onder de in artikel 16 van die richtlijn
voorziene omstandigheden kan worden afgeweken.
Hieruit volgt dat het hoofdgeding onder het recht van de Unie valt.
Het is juist dat de Gemeenschap in haar verklaring omtrent de bevoegdheid, afgegeven onder toepassing van artikel 19, lid 5,
van het Verdrag van Aarhus en gevoegd bij besluit 2005/370, onder meer heeft aangegeven „dat de geldende rechtsinstrumenten
de uitvoering van de verplichtingen uit hoofde van artikel 9, lid 3, van het Verdrag van Aarhus niet volledig dekken aangezien
deze betrekking hebben op bestuursrechtelijke of rechterlijke procedures om handelingen en nalatigheden te betwisten van particulieren
en andere overheidsinstanties dan de instellingen van de Europese Gemeenschap, zoals bepaald in artikel 2, lid 2, sub d, van
het Verdrag van Aarhus, en dat bijgevolg bij de goedkeuring van het Verdrag van Aarhus door de Europese Gemeenschap haar lidstaten
verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van deze verplichtingen en dit ook zullen blijven tenzij en totdat de Gemeenschap
in de uitoefening van haar bevoegdheden uit hoofde van het EG-Verdrag bepalingen van gemeenschapsrecht inzake de uitvoering
van deze verplichtingen aanneemt”.
Hieruit kan evenwel niet worden afgeleid dat het hoofdgeding niet onder het recht van de Unie valt, aangezien, zoals er in
punt 36 van het onderhavige arrest aan is herinnerd, een specifiek vraagstuk waarover nog geen regelgeving van de Unie bestaat,
onder het recht van de Unie kan vallen wanneer dit een materie betreft die in ruime mate daaronder valt.
Hierop is niet van invloed dat verordening nr. 1367/2006, die tot doel heeft om uitvoering te geven aan de bepalingen van
artikel 9, lid 3, van het Verdrag van Aarhus, enkel betrekking heeft op de instellingen van de Unie en niet kan worden beschouwd
als de vaststelling, door de Unie, van bepalingen ter uitvoering van de verplichtingen die uit artikel 9, lid 3, van bedoeld
verdrag voortvloeien ten aanzien van nationale bestuursrechtelijke of gerechtelijke procedures.
Immers, wanneer een bepaling kan worden toegepast zowel op situaties die onder het nationale recht als op die welke onder
het recht van de Unie vallen, heeft de Unie er stellig belang bij dat, ter vermijding van uiteenlopende uitleggingen in de
toekomst, die bepaling op eenvormige wijze wordt uitgelegd, ongeacht de omstandigheden waaronder zij toepassing moet vinden
(zie onder meer arresten van 17 juli 1997, Giloy, C‑130/95, Jurispr. blz. I‑4291, punt 28, en 16 juni 1998, Hermès, C‑53/96,
Jurispr. blz. I‑3603, punt 32).
Bijgevolg is het Hof bevoegd, de bepalingen van artikel 9, lid 3, van het Verdrag van Aarhus uit te leggen en, meer bepaald,
uitspraak te doen over de vraag of deze al of niet rechtstreekse werking hebben.
Volgens vaste rechtspraak moet een bepaling van een door de Unie en haar lidstaten met derde landen gesloten overeenkomst
worden geacht rechtstreekse werking te hebben, wanneer zij, gelet op haar bewoordingen en op het doel en de aard van de overeenkomst,
een duidelijke en nauwkeurig omschreven verplichting behelst voor welker uitvoering of werking geen verdere handeling vereist
is (zie onder meer arresten van 12 april 2005, Simutenkov, C‑265/03, Jurispr. blz. I‑2579, punt 21, en 13 december 2007, Asda
Stores, C‑372/06, Jurispr. blz. I‑11223, punt 82).
Vastgesteld moet worden dat de bepalingen van artikel 9, lid 3, van het Verdrag van Aarhus geen duidelijke en nauwkeurig omschreven
verplichting bevatten die de rechtspositie van particulieren rechtstreeks regelt. Daar immers enkel „leden van het publiek,
wanneer zij voldoen aan de eventuele in [het] nationale recht neergelegde criteria” houders zijn van de rechten waarin genoemd
artikel 9, lid 3, voorziet, behelst de uitvoering of werking van die bepaling een verdere handeling.
Opgemerkt moet evenwel worden dat deze bepalingen, hoewel zij in algemene bewoordingen zijn opgesteld, tot doel hebben, ervoor
te zorgen dat het milieu op doeltreffende wijze kan worden beschermd.
Wanneer regelgeving van de Unie ter zake ontbreekt, is het een aangelegenheid van de interne rechtsorde van elke lidstaat
om de procedureregels vast te stellen voor de beroepen die dienen ter bescherming van de rechten die de justitiabelen aan
het recht van de Unie ontlenen, in dit geval de habitatrichtlijn, waarbij de lidstaten evenwel gehouden zijn in elk geval
een doeltreffende bescherming van die rechten te verzekeren (zie onder meer arrest van 15 april 2008, Impact, C‑268/06, Jurispr.
blz. I‑2483, punten 44 en 45).
Uit dien hoofde mogen volgens vaste rechtspraak de procedureregels voor vorderingen die worden ingediend ter bescherming van
de rechten die de justitiabelen aan het Unierecht ontlenen, niet ongunstiger zijn dan die voor soortgelijke nationale vorderingen
(gelijkwaardigheidsbeginsel), en mogen zij de uitoefening van de door de rechtsorde van de Unie verleende rechten niet in
de praktijk onmogelijk of uiterst moeilijk maken (doeltreffendheidsbeginsel) (arrest Impact, reeds aangehaald, punt 46 en
aldaar aangehaalde rechtspraak).
Bijgevolg kunnen de bepalingen van artikel 9, lid 3, van het Verdrag van Aarhus niet, althans niet zonder afbreuk te doen
aan de doeltreffende bescherming van het milieu door het recht van de Unie, op dusdanige wijze worden uitgelegd dat de uitoefening
van de door het recht van de Unie verleende rechten onmogelijk of uiterst moeilijk wordt gemaakt.
Wanneer dus een door het recht van de Unie en met name de habitatrichtlijn beschermde soort in het geding is, staat het aan
de nationale rechter om, ter waarborging van de effectieve rechtsbescherming op de binnen het milieurecht van de Unie vallende
gebieden, aan zijn nationale recht een uitlegging te geven die zo veel mogelijk met de bij artikel 9, lid 3, van het Verdrag
van Aarhus vastgestelde doelstellingen in overeenstemming is.
Bijgevolg staat het aan de verwijzende rechter om het nationale procesrecht ter zake van de voorwaarden voor het instellen
van een bestuursrechtelijk beroep of beroep bij de rechter, zo veel mogelijk uit te leggen in overeenstemming met zowel de
doelstellingen van artikel 9, lid 3, van het Verdrag van Aarhus als de effectieve rechterlijke bescherming van de door het
recht van de Unie verleende rechten om een milieuvereniging, zoals de zoskupenie, in staat te stellen, bij de rechter op te
komen tegen een na een bestuursrechtelijke procedure gevolgde beslissing die in strijd zou kunnen zijn met het milieurecht
van de Unie (zie in die zin arrest van 13 maart 2007, Unibet, C‑432/05, Jurispr. blz. I‑2271, punt 44, en arrest Impact, reeds
aangehaald, punt 54).
In die omstandigheden moet op de als eerste en tweede gestelde vraag worden geantwoord dat artikel 9, lid 3, van het Verdrag
van Aarhus naar het recht van de Unie geen rechtstreekse werking heeft. Het staat evenwel aan de verwijzende rechter om het
nationale procesrecht ter zake van de voorwaarden voor het instellen van een bestuursrechtelijk beroep of beroep bij de rechter,
zo veel mogelijk in overeenstemming met zowel de doelstellingen van artikel 9, lid 3, van dat verdrag als de effectieve rechterlijke
bescherming van de door het recht van de Unie verleende rechten uit te leggen, teneinde een milieuvereniging, zoals de zoskupenie,
in staat te stellen, bij de rechter op te komen tegen een na een bestuursrechtelijke procedure gevolgde beslissing die in
strijd zou kunnen zijn met het milieurecht van de Unie.

Derde vraag
Gelet op het antwoord dat is gegeven op de eerste en de tweede vraag, behoeft de derde vraag niet te worden beantwoord.

Kosten
Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale
rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof
gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof van Justitie (Grote kamer) verklaart voor recht:
Artikel 9, lid 3, van het Verdrag betreffende toegang tot informatie, inspraak in besluitvorming en toegang tot de rechter
inzake milieuaangelegenheden, dat in naam van de Gemeenschap is goedgekeurd bij besluit 2005/370/EG van de Raad van 17 februari
2005, heeft naar het recht van de Unie geen rechtstreekse werking. Het staat evenwel aan de verwijzende rechter om het nationale
procesrecht ter zake van de voorwaarden voor het instellen van een bestuursrechtelijk beroep of beroep bij de rechter, zo
veel mogelijk in overeenstemming met zowel de doelstellingen van artikel 9, lid 3, van dat verdrag als de effectieve rechterlijke
bescherming van de door het recht van de Unie verleende rechten uit te leggen, teneinde een milieuvereniging, zoals Lesoochranárske
zoskupenie, in staat te stellen, bij de rechter op te komen tegen een na een bestuursrechtelijke procedure gevolgde beslissing
die in strijd zou kunnen zijn met het milieurecht van de Unie.
ondertekeningen
*
Procestaal: Slowaaks.