CELEX: 62009CJ0477
Odesłanie prejudycjalne
Dyrektywy 80/987/EWG i 2002/74/WE
Niewypłacalność pracodawcy
Ochrona pracowników najemnych
Wypłata należności z tytułu niezaspokojonych roszczeń pracowników
Ustalenie właściwej instytucji gwarancyjnej
Korzystniejsza gwarancja na podstawie prawa krajowego
Możliwość skorzystania z takiej gwarancji

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 8a i 9 dyrektywy Rady 80/987/EWG z dnia 20 października
1980 r. dotyczącej ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. L 283, s. 23), w brzmieniu zmienionym
dyrektywą 2002/74/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 września 2002 r. (Dz.U. L 270, s. 10).
Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Ch. Defossezem a C. Wiartem, działającym w charakterze syndyka masy upadłościowej
spółki Sotimon SARL (zwanej dalej „Sotimon”), w której zatrudniony był Ch. Defossez, zanim niezgodnie z prawem rozwiązano
z nim stosunek pracy, oraz Office national de l’emploi – fonds de fermeture d’entreprises (zwanym dalej „belgijskim FFE”),
a także Centre de gestion et d’études de l’Association pour la gestion du régime de garantie des créances des salariés de
Lille (CGEA) (zwanym dalej „CGEA de Lille”) w przedmiocie roszczeń o wynagrodzenia niewypłacone Ch. Defossezowi w następstwie
niewypłacalności jego pracodawcy.

Ramy prawne
Dyrektywa 80/987, zgodnie z jej art. 1 ust. 1, „stosuje się do roszczeń pracowników, wynikających z umów o pracę lub stosunku
pracy i istniejących wobec pracodawców, którzy są niewypłacalni w rozumieniu art. 2 ust. 1”.
Artykuł 2 ust. 1 tejże dyrektywy stanowi:
„Do celów niniejszej dyrektywy pracodawcę uważa się za niewypłacalnego:
a)      w przypadku wszczęcia postępowania przewidzianego przez przepisy ustawowe, wykonawcze i administracyjne danego państwa członkowskiego,
które dotyczy aktywów pracodawcy i ma na celu zaspokojenie wszystkich wierzycieli oraz pozwala na uwzględnienie roszczeń określonych
w art. 1 ust. 1;
i
b)      jeżeli władza, upoważniona na mocy wymienionych przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych:
–        zadecydowała o wszczęciu postępowania przed sądem,
–        lub stwierdziła definitywnie zamknięcie przedsiębiorstwa lub zakładu pracodawcy, jak również niewystarczalność aktywów, by
pokryć koszty wszczęcia postępowania przed sądem”.
Artykuł 3 dyrektywy 80/987 stanowi, że państwa członkowskie mają obowiązek podjęcia środków niezbędnych, aby instytucje gwarancyjne
zapewniły zaspokojenie roszczeń pracowników, wynikających z umowy o pracę lub stosunku pracy i dotyczących zapłaty należności
za okres poprzedzający określoną datę.
Artykuł 5 wspomnianej dyrektywy brzmi następująco:
„Państwa członkowskie ustalają szczegółowe zasady organizacji, finansowania i funkcjonowania instytucji gwarancyjnych, szczególnie
przestrzegając następujących zasad:
a)      aktywa instytucji są niezależne od kapitału obrotowego pracodawców i nie mogą być zajęte w trakcie postępowania upadłościowego;
b)      pracodawcy biorą udział w finansowaniu, chyba że są one w całości zabezpieczone przez władze publiczne;
c)      odpowiedzialność instytucji jest niezależna od wykonywania obowiązku finansowania”.
Zgodnie z art. 9 dyrektywy 80/987 nie narusza ona prawa państw członkowskich do stosowania lub wprowadzenia przepisów ustawowych,
wykonawczych bądź administracyjnych korzystniejszych dla pracowników.
Zgodnie z motywem 7 dyrektywy 2002/74 w celu zagwarantowania pracownikom pewności prawa na wypadek niewypłacalności przedsiębiorstw
prowadzących swoją działalność w wielu państwach członkowskich i w celu wzmocnienia praw pracowników zgodnie z orzecznictwem
Trybunału Sprawiedliwości należy wprowadzić przepisy, które wyraźnie ustanowią instytucję odpowiedzialną za spełnienie roszczeń
kwot pozostających do spłaty w tych przypadkach, i które ustalą jako cel współpracy między właściwymi władzami administracyjnymi
państw członkowskich jak najszybsze rozliczenie kwot pozostających do spłaty pracownikom. Ponadto niezbędne jest zapewnienie
należytego stosowania przepisów z tej dziedziny poprzez ustanowienie współpracy między właściwymi władzami państw członkowskich.
Artykułem 1 ust. 4 dyrektywy 2002/74 wprowadzone zostały do dyrektywy 80/987 przepisy dotyczące sytuacji transgranicznych,
w szczególności art. 8a. Zgodnie z art. 8a ust. 1, jeżeli przedsiębiorstwo prowadzące działalność na terytorium co najmniej
dwóch państw członkowskich jest niewypłacalne, instytucją odpowiedzialną za wypłatę należności z tytułu niezaspokojonych roszczeń
pracowników jest instytucja w tym państwie członkowskim, na którego terytorium oni stale pracują lub pracowali.
Artykuł 2 ust. 1 dyrektywy 2002/74 stanowi, że państwa członkowskie wprowadzą w życie przepisy ustawowe, wykonawcze i administracyjne
niezbędne do wykonania tej dyrektywy przed dniem 8 października 2005 r. i że będą one stosować te przepisy do każdego przypadku
niewypłacalności pracodawcy, występującego po dacie ich wejścia w życie.

Okoliczności faktyczne w postępowaniu przed sądem krajowym oraz pytanie prejudycjalne
Charles Defossez był zatrudniony początkowo jako brygadzista, a następnie jako kierownik budowy w Belgii, najpierw od marca
1997 r. przez spółkę EBM SA, a następnie, od września 2000 r., przez spółkę Sotimon. Obie powyższe spółki mają swoje siedziby
we Francji.
Został on zwolniony z pracy w grudniu 2003 r. W dniu 15 stycznia 2004 r. zwrócił się do conseil de prud’hommes de Dunkerque.
Na mocy orzeczenia tribunal de commerce w Dunkierce z dnia 1 czerwca 2004 r. zarządzono likwidację Sotimon. W celu spowodowania
wypłaty należności z tytułu niezaspokojonych roszczeń pracowniczych Ch. Defossez zwrócił się o interwencję w pierwszej kolejności
do CGEA w Lille, a w drugiej kolejności do belgijskiego FFE.
Orzeczeniem z dnia 30 czerwca 2006 r. conseil de prud’hommes de Dunkerque stwierdził, że rozwiązanie stosunku pracy Ch. Defosseza
nastąpiło bez rzeczywistej i poważnej przyczyny. W konsekwencji ustaliła ona wysokość kwoty należnej Ch. Defossezowi oraz
orzekła, że orzeczenie jest skuteczne przeciwko CGEA w Lille.
Wyrokiem z dnia 31 stycznia 2008 r. cour d’appel de Douai wpisał należności Ch. Defosseza do pasywów wchodzących w skład masy
likwidacyjnej Sotimon i orzekł, że wyrok jest skuteczny przeciwko belgijskiemu FFE, pozostawiając poza sporem CGEA w Lille.
Ch. Defossez zwrócił się o kasację powyższego wyroku, podnosząc, że cour d’appel de Douai, opierając się na art. 8a dyrektywy
80/987 ze zmianami, niesłusznie oddalił jego wniosek o uzyskanie gwarancji od CGEA w Lille, i stwierdził, że udzielenie gwarancji
spoczywa na belgijskim FFE.
W tych okolicznościach Cour de cassation postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem
prejudycjalnym:
„Czy art. 8a dyrektywy 80/987 […], zmienionej dyrektywą 2002/74 […], który w ust. 1 stanowi, że jeżeli przedsiębiorstwo prowadzące
działalność na terytorium co najmniej dwóch państw członkowskich jest niewypłacalne, instytucją odpowiedzialną za wypłatę
należności z tytułu niezaspokojonych roszczeń pracowników jest instytucja mająca siedzibę w tym państwie członkowskim, na
którego terytorium pracownicy ci stale pracują lub pracowali, i który w ust. 2 przewiduje, że zakres praw pracowniczych określany
jest przez prawo regulujące działalność właściwej instytucji udzielającej gwarancji – należy interpretować jako wskazujący
odpowiedzialną w tym zakresie instytucję, wykluczając każdą inną, lub – czy mając na uwadze cel dyrektywy, którym jest umocnienie
praw pracowników korzystających z przysługującej im swobody przepływu, i art. 9 tej dyrektywy, zgodnie z którym rzeczona dyrektywa
nie narusza prawa państw członkowskich do stosowania lub wprowadzenia przepisów ustawowych, wykonawczych bądź administracyjnych
korzystniejszych dla pracowników – należy interpretować w ten sposób, że nie pozbawia on pracownika prawa do skorzystania
zamiast z gwarancji tej instytucji z korzystniejszej gwarancji instytucji, w której pracodawca jest ubezpieczony i na rzecz
której płaci składki zgodnie z prawem krajowym?”.

W przedmiocie pytania prejudycjalnego
Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 2 ust. 1 dyrektywy 2002/74 państwa członkowskie powinny wprowadzić w życie
przepisy ustawowe, wykonawcze i administracyjne niezbędne do wykonania tej dyrektywy przed dniem 8 października 2005 r. i że
będą one stosować te przepisy krajowe do każdego przypadku niewypłacalności pracodawcy, występującego po dacie ich wejścia
w życie.
W tym względzie Trybunał orzekł, że w razie braku transpozycji dyrektywy 2002/74 dyrektywa ta jest bezpośrednio skuteczna
jedynie w odniesieniu do niewypłacalności, które zaistniały po dniu 8 października 2005 r. (wyrok z dnia 17 stycznia 2008 r.
w sprawie C‑246/06 Velasco Navarro, Zb.Orz. s. I‑105, pkt 27–29).
I tak Trybunał stwierdził, że nie przyjmując przed upływem wyznaczonego terminu środków mających na celu zagwarantowanie transpozycji
do prawa francuskiego przepisów dyrektywy 2002/74, Republika Francuska uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy
dyrektywy (wyrok z dnia 27 września 2007 r. w sprawie C‑9/07 Komisja przeciwko Francji, pkt 12).
Dlatego, mając na uwadze okoliczność, że likwidacja Sotimon została zarządzona w orzeczeniu tribunal de commerce de Dunkerque
z dnia 1 czerwca 2004 r., rozpatrywana w postępowaniu przed sądem krajowym niewypłacalność nie może być objęta zakresem stosowania
przepisów dyrektywy 2002/74.
Dokładne ustalenie, jakie przepisy mają zastosowanie w okolicznościach takich jak te, których dotyczy postępowanie przed sądem
krajowym, jest tym bardziej istotne ze względu na to, że w pkt 20 i 25–28 wyroku z dnia 16 października 2008 r. w sprawie
C‑310/07 Holmqvist, Zb.Orz. s. I‑7871, Trybunał stwierdził, iż art. 8a dodany do dyrektywy 80/987 przez dyrektywę 2002/74
ustanawia nowe kryterium określenia właściwej instytucji gwarancyjnej. W efekcie artykuł ten stanowi merytoryczną zmianę przepisów
dyrektywy 80/987. Z powyższego wynika, że ocena prawna sytuacji takiej jak ta, która jest rozpatrywana w postępowaniu przed
sądem krajowym, dokonana zgodnie z przepisami dyrektywy 80/987 w jej pierwotnym brzmieniu, i ocena prawna tejże sytuacji dokonana
zgodnie z przepisami wspomnianej dyrektywy w brzmieniu zmienionym dyrektywą 2002/74 niekoniecznie muszą prowadzić do tego
samego rezultatu.
W tych okolicznościach, udzielając odpowiedzi na pytanie sądu krajowego, należy dla celów wydania rozstrzygnięcia w sprawie
zawisłej przed tym sądem dokonać wykładni przepisów dyrektywy 80/987 w brzmieniu obowiązującym przed wprowadzeniem do niej
zmian przez dyrektywę 2002/74.
W tym względzie Trybunał zauważył już, że chociaż dyrektywa 80/987 nie zawiera przepisów dotyczących w sposób wyraźny niezaspokojonych
roszczeń pracowników najemnych, którzy wykonywali działalność zawodową w innym państwie członkowskim niż państwo, w którym
miał siedzibę ich pracodawca, znajduje ona jednak zastosowanie do takich niezaspokojonych roszczeń i że określenie właściwej
instytucji gwarancyjnej dla wypłaty należności z ich tytułu powinno być dokonywane zgodnie z przepisami tejże dyrektywy (zob.
podobnie wyrok z dnia 17 września 1997 r. w sprawie C‑117/96 Mosbæk, Rec. s. I‑5017, pkt 16, 19).
Jeżeli chodzi o taką sytuację, Trybunał orzekł, że na podstawie art. 3 dyrektywy 80/987 właściwą instytucją gwarancyjną jest
instytucja państwa członkowskiego, na którego terytorium zgodnie z art. 2 ust. 1 tej dyrektywy bądź podjęto decyzję o wszczęciu
postępowania w sprawie zbiorowego zaspokajania roszczeń, bądź zarządzono zamknięcie przedsiębiorstwa pracodawcy (zob. ww.
wyrok w sprawie Mosbæk, pkt 20, 27).
Trybunał uznał ponadto, że fakt, iż właściwą instytucją gwarancyjną jest z zastrzeżeniem przypadku pełnego finansowania przez
władze publiczne ta instytucja, która pobrała, a w każdym razie powinna była pobrać, składki od niewypłacalnego pracodawcy,
jest zgodny z systematyką dyrektywy 80/987 (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Mosbæk, pkt 24, 25).
Poza tym w ramach postępowania zakończonego wydaniem wyroku z dnia 16 grudnia 1999 r. w sprawie C‑198/98 Everson i Barrass,
Rec. s. I‑8903, do którego odniósł się sąd krajowy w swoim wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i w której
w odróżnieniu od sytuacji leżącej u źródeł wydania ww. wyroku w sprawie Mosbæk, niewypłacalny pracodawca miał zakład, a konkretnie
oddział w państwie członkowskim, na którego terytorium pracownicy najemni wykonywali swoją działalność, Trybunał orzekł, iż
instytucją, na której spoczywa obowiązek wypłaty należności z tytułu niezaspokojonych roszczeń, jest instytucja państwa członkowskiego,
w którym znajduje się siedziba wspomnianego zakładu (ww. wyrok w sprawie Everson i Barrass, pkt 23). Ponadto ta właściwa instytucja
gwarancyjna była instytucją państwa członkowskiego, w którym były opłacane składki na ubezpieczenie społeczne zarówno przez
pracodawcę, jak i przez pracowników.
Co się tyczy tych elementów, sąd krajowy uściśla z jednej strony, że przedsiębiorstwo, które zatrudniało Ch. Defosseza, miało
swoją siedzibę we Francji. Z drugiej strony z akt sprawy wynika, że składki mogące pokryć ewentualne żądania dotyczące wypłaty
wynagrodzenia zostały opłacone w tymże państwie członkowskim, a pracodawca nie miał żadnego stałego zakładu na terytorium
Belgii.
W tych okolicznościach należy zauważyć, że fakty mające znaczenie w postępowaniu przed sądem krajowym nie pokrywają się z faktami
rozpatrywanymi w postępowaniu zakończonym wydaniem ww. wyroku w sprawie Everson i Barrass. Jednakże takie pokrywanie się faktów
można stwierdzić w przypadku postępowania przed sądem krajowym i postępowania zakończonego wydaniem ww. wyroku w sprawie Mosbæk.
Z powyższego wynika, że jeżeli przedsiębiorstwo, które zatrudniało pracownika, nie ma żadnego zakładu w państwie członkowskim,
w którym pracownik ten wykonuje swoją działalność, i jeżeli opłaca ono składki socjalne z tytułu bycia pracodawcą w państwie
członkowskim miejsca swojej siedziby, to instytucją gwarancyjną, która na podstawie art. 3 dyrektywy 80/987 jest właściwa
dla wypłaty należności z tytułu niezaspokojonych roszczeń pracownika w przypadku niewypłacalności pracodawcy, jest instytucja
państwa członkowskiego, na którego terytorium zarządzona została na mocy orzeczenia sądowego likwidacja pracodawcy.
Należy dodać, że mimo iż dyrektywa 80/987 nie przyznaje pracownikowi prawa wyboru pomiędzy różnymi instytucjami, nie wyklucza
ona możliwości skorzystania przez pracownika z gwarancji udzielonej przez instytucję inną niż instytucja określona na podstawie
dyrektywy, o ile jest to dla niego korzystniejsze i zostało przewidziane w prawie krajowym.
Dyrektywa 80/987 ma bowiem na celu zapewnienie pracownikom minimalnego poziomu ochrony w obrębie Unii Europejskiej w przypadku
niewypłacalności pracodawcy (zob. w szczególności wyroki: z dnia 19 listopada 1991 r. w sprawach połączonych C‑6/90 i C‑9/90
Francovich i in., Rec. s. I‑5357, pkt 3; z dnia 16 lipca 2009 r. w sprawie C‑69/08 Visciano, Zb.Orz. s. I‑6741, pkt 27), bez
uszczerbku, na mocy jej art. 9, dla przepisów korzystniejszych, które państwa członkowskie mogą stosować lub wprowadzić (zob.
podobnie wyroki: z dnia 15 maja 2003 r. w sprawie C‑160/01 Mau, Rec. s. I‑4791, pkt 32; z dnia 25 stycznia 2007 r. w sprawie
C‑278/05 Robins i in., Zb.Orz. s. I‑1053, pkt 40).
Tak więc dyrektywa 80/987 nie stoi na przeszkodzie temu, aby ustawodawstwo państwa członkowskiego przewidywało możliwość skorzystania
przez pracownika najemnego z gwarancji należności pracowniczych instytucji krajowej, zgodnie z prawem tego państwa członkowskiego
uzupełniającej lub zastępującej gwarancję udzieloną przez instytucję, która jest właściwa na podstawie dyrektywy, pod warunkiem
że gwarancja ta wiąże się z wyższym poziomem ochrony pracownika.
Mając na uwadze powyższe, na przedstawione pytanie należy odpowiedzieć, że:
–        artykuł 3 dyrektywy 80/987 w brzmieniu obowiązującym przed wprowadzeniem do niej zmian przez dyrektywę 2002/74 należy interpretować
w ten sposób, że w zakresie wypłaty należności z tytułu niezaspokojonych roszczeń pracownika, który stale wykonywał pracę
w innym państwie członkowskim niż państwo, w którym znajduje się siedziba jego pracodawcy, uznanego za niewypłacalnego przed
dniem 8 października 2005 r., w sytuacji gdy pracodawca ten nie ma siedziby w tym innym państwie członkowskim i wypełnia obowiązek
udziału w finansowaniu instytucji gwarancyjnej w państwie członkowskim, w którym znajduje się jego siedziba, to na tej instytucji
spoczywają obowiązki określone w tym artykule,
–        dyrektywa 80/987 nie stoi na przeszkodzie temu, aby ustawodawstwo państwa członkowskiego przewidywało możliwość skorzystania
przez pracownika najemnego z gwarancji należności pracowniczych instytucji krajowej, zgodnie z prawem tego państwa członkowskiego
uzupełniającej lub zastępującej gwarancję udzieloną przez instytucję, która jest właściwa na podstawie dyrektywy, pod warunkiem
że gwarancja ta wiąże się z wyższym poziomem ochrony pracownika.

W przedmiocie kosztów
Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:
Artykuł 3 dyrektywy Rady 80/987/EWG z dnia 20 października 1980 r. dotyczącej ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności
pracodawcy w brzmieniu obowiązującym przed wprowadzeniem do niej zmian przez dyrektywę 2002/74/WE należy interpretować w ten
sposób, że w zakresie wypłaty należności z tytułu niezaspokojonych roszczeń pracownika, który stale wykonywał pracę w innym
państwie członkowskim niż państwo, w którym znajduje się siedziba jego pracodawcy, uznanego za niewypłacalnego przed dniem
8 października 2005 r., w sytuacji gdy pracodawca ten nie ma siedziby w tym innym państwie członkowskim i wypełnia obowiązek
udziału w finansowaniu instytucji gwarancyjnej w państwie członkowskim, w którym znajduje się jego siedziba, to na tej instytucji
spoczywają obowiązki określone w tym artykule.
Dyrektywa 80/987 nie stoi na przeszkodzie temu, aby ustawodawstwo państwa członkowskiego przewidywało możliwość skorzystania
przez pracownika najemnego z gwarancji należności pracowniczych instytucji krajowej, zgodnie z prawem tego państwa członkowskiego
uzupełniającej lub zastępującej gwarancję udzieloną przez instytucję, która jest właściwa na podstawie dyrektywy, pod warunkiem
że gwarancja ta wiąże się z wyższym poziomem ochrony pracownika.
Podpisy
*
Język postępowania: francuski.