CELEX: 62011CJ0247
Odwołanie
Konkurencja
Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki
Rynek projektów dotyczących rozdzielnic z izolacją gazową
Możliwość przypisania spółkom dominującym zachowania o znamionach naruszenia ich spółek zależnych
Obowiązek uzasadnienia
Odpowiedzialność solidarna za zapłatę grzywny
Pojęcie przedsiębiorstwa
Solidarność określana mianem faktycznej
Zasady pewności prawa oraz indywidualizacji kar i sankcji
Zasady proporcjonalności i równego traktowania

W swych odwołaniach Areva SA (zwana dalej „Areva”), Alstom SA (zwana dalej „Alstom”), T&D Holding SA, Alstom Grid SAS i Alstom Grid AG (te cztery ostatnie spółki zwane będą dalej łącznie „spółkami grupy Alstom”, zaś wszystkie pięć spółek zwanych będzie dalej łącznie „spółkami wnoszącymi odwołanie”) żądają uchylenia wyroku Sądu Unii Europejskiej z dnia 3 marca 2011 r. w sprawach połączonych
T-117/07 i T-121/07 Areva i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II-633
(zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”) w zakresie, w jakim w wyroku tym Sąd oddalił skargę zmierzającą w pierwszej kolejności do stwierdzenia nieważności części decyzji Komisji C(2006) 6762 wersja ostateczna z dnia 24 stycznia 2007 r. dotyczącej postępowania na mocy art. 81 [WE] i art. 53 porozumienia o EOG (sprawa COMP/F/38.899 – Rozdzielnice z izolacją gazową), której streszczenie zostało opublikowane w
Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej
(
Dz.U. 2008, C 5, s. 7
, zwanej dalej „sporną decyzją”), a posiłkowo do obniżenia kwoty grzywny, która została nałożona na te spółki we wskazanej decyzji.
I –

Ramy prawne
Artykuł 23 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] (
Dz.U. 2003, L 1, s. 1
– wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 8, t. 2, s. 205), zatytułowany „Grzywny”, ma następujące brzmienie:
„[...]
2.   Komisja może, w drodze decyzji, nałożyć grzywny na przedsiębiorstwa lub związki przedsiębiorstw, jeżeli umyślnie lub w wyniku zaniedbania:
a)
naruszają art. 81 [WE] lub 82 [WE] [...];
[...]
3.   Przy ustalaniu wysokości grzywny uwzględnia się ciężar i czas trwania naruszenia.
[...]”.
Zgodnie z art. 31 tego rozporządzenia, zatytułowanym „Odwołanie do Trybunału Sprawiedliwości”:
„Trybunał Sprawiedliwości ma nieograniczoną jurysdykcję do rozpatrywania odwołań od decyzji, w których Komisja nałożyła grzywnę lub okresową karę pieniężną. Trybunał Sprawiedliwości może uchylić, obniżyć lub podwyższyć nałożoną grzywnę lub okresową karę pieniężną”.
II –

Okoliczności powstania sporu i sporna decyzja
Okoliczności faktyczne leżące u podstaw niniejszego sporu, przedstawione w pkt 1–35 zaskarżonego wyroku, można podsumować następująco.
Spór dotyczy kartelu w sektorze sprzedaży rozdzielnic z izolacją gazową (zwanych dalej „RIG”) służących do kontrolowania przepływu energii w sieciach elektroenergetycznych. Jest to ciężki sprzęt elektryczny stosowany jako główny komponent podstacji elektroenergetycznych „pod klucz”.
W pkt 6–9 zaskarżonego wyroku poszczególne spółki uczestniczące w tym sporze zostały przedstawione w następujący sposób:
„6
Alstom (dawniej zwana Alsthom), spółka akcyjna prawa francuskiego z radą administracyjną, jest spółką dominującą grupy spółek (zwanej dalej »grupą Alstom«). W okresie od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 8 stycznia 2004 r. grupa Alstom prowadziła działalność w obszarze transmisji i dystrybucji energii elektrycznej (zwanym dalej »sektorem T & D«), a w szczególności w zakresie RIG.
Działalność w zakresie RIG w ramach grupy Alstom była prowadzona we Francji przez Alsthom SA (Francja) do 1989 r., w którym to roku firma tej spółki została zmieniona na GEC Alsthom SA, w której to spółce akcje posiadała w 100% GEC Alsthom NV. W dniu 16 listopada 1992 r. została utworzona Kléber Eylau SA, której powierzono działalność francuską w zakresie RIG w drodze porozumienia obowiązującego od dnia 7 grudnia 1992 r. Akcje spółki Kléber Eylau należały w 99,76% do GEC Alsthom SA oraz w 0,04% do Étoile Kléber. W czerwcu 1993 r. Kléber Eylau zmieniła firmę na Alsthom T&D SA, która w czerwcu 1998 r. zmieniła z kolei firmę na Alstom T&D SA. Akcje spółki Alstom T&D SA znajdowały się w 100% w posiadaniu Alstom Holdings (Francja), której akcje należały z kolei w 100% do Alstom.
Od stycznia 1986 r. działalność grupy Alstom w zakresie RIG była prowadzona równolegle w Szwajcarii i we Francji, gdy Sprecher Energie AG została spółką zależną, w której akcje posiadała w 100% Alsthom. W listopadzie 1993 r. Sprecher Energie zmieniła firmę na GEC Alsthom T&D AG, która w lipcu 1997 r. przyjęła firmę GEC Alsthom AG, a w czerwcu 1998 r. – Alstom AG [zwaną dalej »Alstom (Szwajcaria)«]. W dniu 22 grudnia 2000 r. ostatnia z wymienionych spółek została nabyta przez Alstom Power (Schweiz) AG. Firma nowej jednostki została zmieniona na Alstom (Schweiz) AG. W listopadzie 2002 r. w ramach grupy Alstom została utworzona nowa jednostka prawna, na którą została przeniesiona działalność w sektorze T & D w Szwajcarii. Firma tej nowej jednostki, początkowo zwanej Alstom (Schweiz) Services AG, uległa następnie zmianie na Alstom T&D AG.
Cała działalność grupy Alstom w sektorze T & D została przeniesiona w dniu 8 stycznia 2004 r. na grupę, której spółką dominującą jest Areva, spółka akcyjna prawa francuskiego z zarządem i radą nadzorczą (zwana dalej »grupą Areva«). W okresie od dnia 9 stycznia do dnia 11 maja 2004 r. działalność grupy Areva w zakresie RIG była prowadzona przez Areva T&D SA i przez Areva T&D AG, spółki zależne, w których akcje posiadała w 100% Areva T&D Holding SA [(zwana dalej »Areva T&D Holding«)], należąca z kolei w 100% do Areva (zwane dalej łącznie »spółkami grupy Areva«)”.
W dniu 3 marca 2004 r. ABB Ltd (zwana dalej „ABB”) powiadomiła Komisję o istnieniu praktyk antykonkurencyjnych w sektorze RIG i złożyła ustny wniosek o zwolnienie z grzywny zgodnie z obwieszczeniem Komisji w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli (
Dz.U. C 45, s. 3
– wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 8, t. 2, s. 155, zwanym dalej „komunikatem w sprawie współpracy”). W dniu 25 kwietnia 2004 r. Komisja przyznała ABB warunkowe zwolnienie.
Na podstawie oświadczeń ABB Komisja wszczęła dochodzenie i w dniach 11 i 12 maja 2004 r. przeprowadziła niezapowiedziane kontrole, w szczególności w pomieszczeniach spółki Areva T&D SA. W dniu 20 kwietnia 2006 r. Komisja wystosowała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, którego adresatami, poza spółką Alstom i spółkami grupy Areva, były: ABB, Fuji Electric Holdings Co. Ltd i Fuji Electric Systems Co. Ltd, Hitachi Ltd i Hitachi Europe Ltd, Japan AE Power Systems Corp., à Mitsubishi Electric System Corp., Nuova Magrini Galileo SpA, Schneider Electric SA, Siemens AG, Toshiba Corp., a także pięć spółek należących do grupy, której spółką dominującą była VA Technologie AG, w tym sama VA Technologie AG.
W dniu 24 stycznia 2007 r. Komisja wydała sporną decyzję, która została doręczona 20 spółkom, do których skierowano wcześniej pismo w sprawie przedstawienia zarzutów.
W pkt 29–31 zaskarżonego wyroku stwierdzone w spornej decyzji cechy kartelu zostały zwięźle opisane w następujący sposób:
„29
W motywach 113–123 [spornej] decyzji Komisja wskazała, że różne przedsiębiorstwa, które uczestniczyły w kartelu, koordynowały przydział projektów RIG na szczeblu światowym, z wyjątkiem pewnych rynków, według ustalonych reguł, aby między innymi utrzymać limity odzwierciedlające w znacznym stopniu ich oszacowane historyczne udziały w rynku. Komisja uściśliła, że przydział projektów RIG był dokonywany na podstawie wspólnego limitu »japońskiego« i wspólnego limitu »europejskiego«, które miały być następnie rozdzielane pomiędzy nich, odpowiednio, przez producentów japońskich i przez producentów europejskich. W porozumieniu podpisanym w Wiedniu [(Austria)] w dniu 15 kwietnia 1988 r. (zwanym dalej »porozumieniem GQ«) ustalono reguły umożliwiające przydział projektów RIG bądź producentom japońskim, bądź producentom europejskim i zaliczanie ich wartości na poczet odpowiedniego limitu. Ponadto w motywach 124–132 [spornej] decyzji Komisja sprecyzowała, że różne przedsiębiorstwa, które uczestniczyły w kartelu, zawarły niepisemne porozumienie […], na którego podstawie projekty RIG w Japonii z jednej strony i w krajach będących europejskimi członkami kartelu z drugiej strony, określanych wspólnie jako »kraje macierzyste« projektów RIG, były zastrzeżone odpowiednio dla członków japońskich i członków europejskich kartelu. Projekty RIG w »krajach macierzystych« nie były przedmiotem wymiany informacji pomiędzy dwiema grupami i nie były zaliczane na poczet odpowiednich limitów.
Porozumienie GQ zawierało również reguły odnoszące się do wymiany między dwiema grupami producentów informacji koniecznych do funkcjonowania kartelu, którą to wymianę zapewniali w szczególności sekretarze wspomnianych grup, do manipulowania odpowiednimi postępowaniami przetargowymi i do ustalania cen dla projektów RIG, które nie mogły zostać przydzielone. Zgodnie z załącznikiem 2 do porozumienia GQ miało ono zastosowanie do całego świata z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych, Kanady, Japonii i 17 krajów Europy Zachodniej. Ponadto na podstawie [wskazanego niepisemnego porozumienia] projekty RIG w krajach europejskich innych niż »kraje macierzyste« były również zastrzeżone dla grupy europejskiej, ponieważ producenci japońscy zobowiązali się do nieprzedstawiania ofert w odniesieniu do projektów RIG w Europie.
Zdaniem Komisji rozdział projektów RIG między producentów europejskich był uregulowany w porozumieniu podpisanym także w Wiedniu w dniu 15 kwietnia 1988 r. i zatytułowanym »E Group Operation Agreement for GQ Agreement« (porozumienie grupy E w sprawie wykonania porozumienia GQ) […]. Komisja wskazała, że przydział projektów RIG w Europie odbywał się według tych samych reguł i procedur co reguły i procedury regulujące przydział projektów RIG w innych krajach. W szczególności projekty RIG w Europie miały być również zgłaszane, rejestrowane, przydzielane, uzgadniane lub powinny były uzyskać minimalny poziom cenowy”.
Po dokonaniu ustaleń faktycznych i ocen prawnych Komisja uznała w spornej decyzji, że wskazane przedsiębiorstwa naruszyły art. 81 WE i art. 53 porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym z dnia 2 maja 1992 r. (
Dz.U. 1994, L 1, s. 3
, zwanego dalej „porozumieniem EOG”), i nałożyła na nie grzywny, których kwota została obliczona przy zastosowaniu metodologii przedstawionej w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS (
Dz.U. 1998, C 9, s. 3
– wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 8, t. 1, s. 171, zwanych dalej „wytycznymi”), oraz komunikatu w sprawie współpracy.
Komisja postanowiła, że na podstawie komunikatu w sprawie współpracy należy uwzględnić wniosek ABB o zwolnienie z grzywny, jednakże wnioski o złagodzenie sankcji złożone przez inne spółki, w tym przez spółkę Areva, należy oddalić.
Artykuły 1 i 2 spornej decyzji stanowią:
„Artykuł 1
Następujące przedsiębiorstwa naruszyły [art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG], uczestnicząc we wskazanych okresach w szeregu porozumień i uzgodnionych praktyk w sektorze [RIG] w [Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG)]:
[…]
b)
[Alstom] od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 8 stycznia 2004 r.;
c)
[Areva] od dnia 9 stycznia 2004 r. do dnia 11 maja 2004 r.;
d)
Areva T&D AG od dnia 22 grudnia 2003 r. do dnia 11 maja 2004 r.;
e)
Areva T&D Holding […] od dnia 9 stycznia 2004 r. do dnia 11 maja 2004 r.;
f)
Areva T&D SA od dnia 7 grudnia 1992 r. do dnia 11 maja 2004 r.;
[…]
Artykuł 2
Za naruszenia, o których mowa w art. 1, nałożone zostają następujące grzywny:
[…]
b)
[Alstom]: 11475000 EUR;
c)
[Alstom], solidarnie z Areva T&D SA: 53550000 EUR. W ramach kwoty nałożonej na Areva T&D SA (53550000 EUR) spółki Areva […], Areva T&D Holding […] i Areva T&D AG ponoszą odpowiedzialność solidarną wraz ze spółką Areva T&D SA za zapłatę kwoty 25500000 EUR;
[...]”.
Z informacji przekazanych przez spółki wnoszące odwołanie wynika, że w dniu 7 czerwca 2010 r. Areva zbyła całą swą działalność w sektorze T & D. W szczególności spółka Alstom przejęła działalność przesyłową. Następnie Areva T&D Holding zmieniła nazwę na T&D Holding SA, Areva T&D przekształciła się w Alstom Grid SAS, zaś Areva T&D AG zaczęła funkcjonować pod firmą Alstom Grid AG.
III –

Skargi przed Sądem i zaskarżony wyrok
Z pkt 50 zaskarżonego wyroku wynika, że w uzasadnieniu żądań stwierdzenia nieważności spółki grupy Areva podniosły siedem zarzutów, które Sąd podsumował w następujący sposób:
„Zarzut pierwszy opiera się na naruszeniu obowiązku uzasadnienia przewidzianego w art. 253 WE. Zarzut drugi dotyczy zasadniczo naruszenia reguł przypisywania naruszeń, które wynikają z art. 81 ust. 1 WE i z art. 53 ust. 1 porozumienia EOG oraz naruszenia ogólnych zasad pewności prawa i niedziałania prawa wstecz. Zarzut trzeci jest oparty zasadniczo na naruszeniu reguł przypisywania naruszeń, które wynikają z art. 81 ust. 1 WE i z art. 53 ust. 1 porozumienia EOG. Zarzut czwarty odnosi się zasadniczo do naruszenia reguł przypisywania naruszeń i reguł odpowiedzialności solidarnej za zapłatę grzywien, które to reguły wynikają z art. 81 ust. 1 WE i z art. 53 ust. 1 porozumienia EOG, naruszenia art. 7 WE oraz naruszenia ogólnych zasad równego traktowania i proporcjonalności, pewności prawa, niedziałania prawa wstecz i skutecznej ochrony sądowej. Zarzut piąty dotyczy naruszenia reguł odpowiedzialności solidarnej za zapłatę grzywien, które to reguły wynikają z art. 81 ust. 1 WE i z art. 53 ust. 1 porozumienia EOG. Zarzut szósty opiera się zasadniczo na naruszeniu art. 23 ust. 2 lit. a) [rozporządzenia nr 1/2003] i pkt 2 [wytycznych], na błędzie w ocenie oraz na naruszeniu ogólnych zasad równego traktowania i proporcjonalności. Wreszcie zarzut siódmy jest zasadniczo oparty na błędzie w ocenie i na naruszeniu art. 81 WE i art. 53 ust. 1 porozumienia EOG oraz komunikatu w sprawie współpracy”.
W pkt 51 zaskarżonego wyroku Sąd w następujący sposób opisał osiem zarzutów podniesionych przez Alstom w uzasadnieniu żądań tej spółki:
„Zarzut pierwszy opiera się na naruszeniu prawa do skutecznej skargi. Zarzut drugi dotyczy zasadniczo naruszenia reguł odpowiedzialności solidarnej za zapłatę grzywien, które wynikają z art. 81 WE i z art. 53 porozumienia EOG, naruszenia ogólnych zasad pewności prawa i indywidualizacji kary oraz naruszenia obowiązku uzasadnienia. Zarzut trzeci jest oparty na naruszeniu obowiązku uzasadnienia, który wynika z art. 253 WE. Zarzut czwarty dotyczy głównie naruszenia reguł przypisywania naruszeń, które wynikają z art. 81 WE i z art. 53 porozumienia EOG oraz naruszenia prawa, zaś posiłkowo naruszenia art. 25 rozporządzenia nr 1/2003. Zarzut piąty dotyczy zasadniczo błędu w ocenie, naruszenia wytycznych, naruszenia zasad równego traktowania i proporcjonalności oraz naruszenia obowiązku uzasadnienia. Zarzut szósty opiera się zasadniczo na naruszeniu reguł dotyczących przeprowadzenia dowodu na ciągłość naruszenia, które wynikają z art. 23 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003 i z art. 15 ust. 2 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzające w życie art. [81 WE] i [82 WE], ze zmianami (
Dz.U. 1962, 13, s. 204
), oraz na naruszeniu zasady pewności prawa. Zarzut siódmy jest oparty na naruszeniu zasady poszanowania prawa do obrony i art. 27 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003. Zarzut ósmy dotyczy zasadniczo naruszenia wytycznych i posiłkowo naruszenia zasady proporcjonalności”.
W pkt 317 zaskarżonego wyroku Sąd uwzględnił zarzuty skarżących dotyczące naruszenia zasad proporcjonalności i równego traktowania oraz postanowił stwierdzić nieważność art. 2 lit. b) i c) spornej decyzji w zakresie, w jakim nałożono w nim na Alstom i spółki grupy Areva – z tytułu okoliczności obciążającej opartej na roli przywódcy naruszenia – podwyżki wynoszące 50% podstawowej kwoty nałożonych na nie grzywien, identyczne z podwyżką zastosowaną wobec spółki Siemens AG.
W pkt 323 tego wyroku Sąd, w wykonaniu nieograniczonego prawa orzekania, ustalił stopę podwyżki kwoty podstawowej z tytułu tej okoliczności obciążającej na 35% dla spółek Alstom i Areva T&D SA, a także na 20% dla spółek Areva T&D AG, Areva i Areva T&D Holding, oraz zmienił na tej podstawie wysokość grzywien nałożonych w art. 2 lit. b) i c) spornej decyzji.
Sąd oddalił wszystkie pozostałe zarzuty podniesione przez Alstom i spółki grupy Areva.
W konsekwencji w pkt 2 sentencji zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził nieważność art. 2 lit. b) i c) spornej decyzji oraz w pkt 3 sentencji tego wyroku ustalił wysokość grzywien w następujący sposób:
„–
[…] Alstom […]: 10327500 EUR;
–
[…] Alstom: 48195000 EUR, […] solidarnie z Areva T&D SA, przy czym w odniesieniu do 20400000 EUR z kwoty należnej przez Areva T&D SA spółka ta jest zobowiązana do solidarnej zapłaty z Areva T&D AG, Areva […] i Areva T&D Holding […]”.
IV –

Żądania stron i postępowanie przed Trybunałem
W swym odwołaniu Areva zwraca się do Trybunału o:
—
uchylenie zaskarżonego wyroku;
—
w przypadku gdyby Trybunał uznał, że stan postępowania pozwala na wydanie ostatecznego orzeczenia, tytułem żądania głównego, stwierdzenie nieważności art. 1 lit. c) i art. 2 lit. c) spornej decyzji; tytułem żądania ewentualnego, istotne zmniejszenie kwoty nałożonej na nią grzywny; obciążenie Komisji kosztami postępowania w całości, w tym kosztami poniesionymi przez wnoszącą odwołanie w postępowaniu przed Sądem;
—
w przypadku gdyby Trybunał uznał, że stan postępowania nie pozwala na wydanie ostatecznego orzeczenia, przekazanie sprawy izbie Sądu w zmienionym składzie oraz orzeczenie, iż rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów zostanie wydane w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.
W swych odwołaniach spółki grupy Alstom wnoszą do Trybunału o:
—
uchylenie zaskarżonego wyroku;
—
w przypadku gdyby Trybunał uznał, że stan postępowania pozwala na wydanie ostatecznego orzeczenia, tytułem żądania głównego, stwierdzenie nieważności art. 1 lit. b), d)–f) oraz art. 2 lit. b) i c) spornej decyzji; tytułem żądania ewentualnego, istotne zmniejszenie kwoty nałożonych na nie grzywien; obciążenie Komisji kosztami postępowania, w tym kosztami związanymi z postępowaniem przed Sądem;
—
w przypadku gdyby Trybunał uznał, że stan postępowania nie pozwala na wydanie ostatecznego orzeczenia, przekazanie sprawy izbie Sądu w zmienionym składzie oraz orzeczenie, iż rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów zostanie wydane w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.
Na mocy postanowienia prezesa Trybunału z dnia 20 lipca 2011 r. sprawy C‑247/11 P i C‑253/11 P zostały połączone do celów procedury pisemnej i ustnej, jak również do celów wydania wyroku.
V –

W przedmiocie odwołań
A –
Zwięzłe przedstawienie zarzutów
Na poparcie swego odwołania Areva podnosi cztery zarzuty zmierzające do uchylenia zaskarżonego wyroku, z których pierwszy, składający się z trzech części, dotyczy naruszenia ciążącego na Sądzie obowiązku uzasadnienia oraz prawa do obrony, w ramach badania rzeczywistego wywierania przez spółkę Areva decydującego wpływu na spółki Areva T&D SA i Areva T&D AG w okresie od 9 stycznia do 11 maja 2004 r., przez to, że Sąd:
—
zastąpił ocenę Komisji własnym wnioskowaniem, dodając a posteriori do spornej decyzji uzasadnienie, by orzec, że Komisja mogła zasadnie stwierdzić, iż spółka ta nie obaliła domniemania rzeczywistego wywierania decydującego wpływu;
—
przedstawił argumenty, które nie pozwalają zrozumieć powodów, dla których nie uwzględnił on argumentów zmierzających do obalenia tego domniemania, oraz
—
zażądał przedstawienia niemożliwego dowodu (probatio diabolica) dla obalenia rzeczonego domniemania i odmówił tej spółce możliwości ustosunkowania się do nowych argumentów, które dodał do spornej decyzji.
Trzy pozostałe zarzuty podniesione przez spółkę Areva dotyczą, odpowiednio, naruszenia:
—
reguł w zakresie odpowiedzialności solidarnej za zapłatę grzywien, skutkiem czego było naruszenie zasad pewności prawa i indywidualizacji kar przez to, że Sąd nie ukarał Komisji za stworzenie faktycznej solidarności pomiędzy spółkami Areva i Alstom, które nigdy nie były częścią tej samej jednostki gospodarczej;
—
reguł dotyczących delegowania uprawnień przez Komisję, ciążącego na Sądzie obowiązku uzasadnienia, a także zasady indywidualizacji kar i sankcji przez to, że Sąd nie ukarał Komisji za to, iż w spornej decyzji nie rozstrzygnęła ona kwestii odpowiednich udziałów w kwocie grzywny spółki Alstom i spółki Areva, a tym samym w sposób dorozumiany delegował rozstrzygnięcie tej kwestii na sąd krajowy lub arbitrażowy, podczas gdy decyzja w tym przedmiocie wchodzi w zakres uprawnień dyskrecjonalnych do nakładania sankcji, które przysługują Komisji i nie mogą być delegowane, oraz
—
zasad proporcjonalności i równego traktowania przez to, że Sąd zatwierdził grzywnę nałożoną solidarnie na spółkę Areva za naruszenie trwające cztery miesiące; kwota tej grzywny stanowiła w przybliżeniu połowę kwoty grzywny, jaka została nałożona solidarnie na spółkę Alstom za naruszenie trwające dwanaście lat, lub dwukrotność grzywny, jaką spółka Alstom powinna zapłacić samodzielnie za swe bezpośrednie uczestnictwo w kartelu, które trwało cztery lata, mimo że taka wysokość grzywny nie jest uzasadniona znaczącą różnicą wielkości spółek ani wagą naruszenia w spornym okresie.
Na poparcie swych odwołań spółki grupy Alstom podnoszą pięć zarzutów zmierzających do uchylenia zaskarżonego wyroku, przy czym niektóre z tych zarzutów składają się z kilku części, a dotyczą one, odpowiednio, naruszenia lub błędnej wykładni:
—
obowiązku uzasadnienia przez to, że Sąd orzekł, po pierwsze, iż Komisja uzasadniła dostatecznie pod względem prawnym swój wniosek o solidarnej odpowiedzialności spółki Alstom ze spółkami Areva T&D SA i Areva T&D AG, oparty na fakcie, że spółka Alstom nie obaliła domniemania, iż wywierała ona decydujący wpływ na swoje spółki zależne, podczas gdy Komisja nie ustosunkowała się do dostarczonych przez spółkę Alstom dowodów przedstawionych w celu obalenia tego domniemania (pierwsza część zarzutu), a po drugie, że Komisja mogła zasadnie nie podawać powodów, dla których uznała, iż dwie spółki niestanowiące jednostki gospodarczej w dniu wydania decyzji mogą zostać obciążone solidarną odpowiedzialnością za zapłatę grzywny (druga część zarzutu);
—
ciążącego na Sądzie obowiązku uzasadnienia przez to, że Sąd:
—
zastąpił ocenę Komisji swym własnym wnioskowaniem, dodając a posteriori do spornej decyzji uzasadnienie, które w niej się nie znajduje (trzy pierwsze części zarzutu), oraz
—
nie odniósł się w wystarczający pod względem prawnym sposób do podniesionego przez skarżącą argumentu, że dwie spółki, które nie stanowiły jednostki gospodarczej w dniu wydania decyzji Komisji, nie mogą zostać obciążone solidarną odpowiedzialnością za zapłatę grzywny (czwarta część zarzutu);
—
art. 101 TFUE oraz prawa do rzetelnego procesu sądowego i zasady domniemania niewinności, ustanowionych w art. 47 i 48 Karty praw podstawowych Unii Europejskich i zagwarantowanych w art. 6 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., przez to, że Sąd:
—
stosując zasadę domniemania wywierania decydującego wpływu, przyjął definicję wywierania takiego wpływu przez spółkę dominującą na spółki zależne pozostającą całkowicie bez związku z rzeczywistym zachowaniem tych spółek na rynku, którego dotyczy spór, a tym samym nadał temu domniemaniu charakter niewzruszalny, oraz
—
naruszył prawo, określając zakres rzeczywistego wywierania przez spółkę Areva T&D Holding decydującego wpływu na spółki Areva T&D SA i Areva T&D AG w okresie od 9 stycznia do 11 maja 2004 r.;
—
pojęcia solidarności przez to, że Sąd:
—
orzekł, iż pojęcie solidarności określa odpowiednio kwoty udziału poszczególnych spółek w nałożonej na nie grzywnie, za którą ponoszą solidarnie odpowiedzialność, oraz
—
nie ukarał Komisji za oddelegowanie przez nią uprawnienia do określenia odpowiedzialności każdego z objętych sankcjami przedsiębiorstw, a tym samym naruszył zasady pewności prawa i indywidualizacji kar, a także art. 13 TUE;
—
ciążącego na Sądzie obowiązku ustosunkowania się do przedstawionych zarzutów w zakresie, w jakim błędnie orzekł on w przedmiocie zakresu zarzutu dotyczącego naruszenia prawa do skutecznej skargi oraz skutecznej ochrony sądowej, a w rezultacie odpowiedział nie na zarzut, który został podniesiony, ale na inny zarzut, na który się nie powołano.
B –
Badanie zarzutów
1. W przedmiocie zarzutów dotyczących możliwości przypisania spółkom dominującym noszącego znamiona naruszenia zachowania ich spółek zależnych
a) W przedmiocie zarzutu pierwszego, podniesionego przez spółki grupy Alstom i dotyczącego naruszenia ciążącego na Komisji obowiązku uzasadnienia
i) W przedmiocie pierwszej części zarzutu pierwszego podniesionego przez spółki grupy Alstom
– Argumentacja stron
W pierwszej części zarzutu pierwszego, która odnosi się do pkt 90–99 zaskarżonego wyroku, spółki grupy Alstom twierdzą, że Sąd postąpił błędnie, nie karząc Komisji za naruszenie ciążącego na niej obowiązku uzasadnienia. W szczególności Komisja nie ustosunkowała się do argumentów podniesionych przez Alstom w pkt 90–150 odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i popartych załączonymi do tej odpowiedzi dokumentami, które zmierzały do obalenia domniemania rzeczywistego wywierania decydującego wpływu. Elementy te pozwalały wykazać, że pomimo domniemania wywierania przez spółkę Alstom decydującego wpływu na jej spółki zależne, w których kapitale zakładowym posiadała ona 100% udziałów, spółki te, w czasie gdy zostało popełnione naruszenie, określały swe zachowanie na rynku w sposób niezależny od spółki dominującej.
Spółki grupy Alstom twierdzą ponadto, że Sąd przeinaczył sporną decyzję, w szczególności w pkt 95 zaskarżonego wyroku, ponieważ motywy 345–347 tej decyzji w żaden sposób nie stanowią opisu pkt 90–150 odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów.
Komisja wnosi o oddalenie argumentów przedstawionych przez spółki grupy Alstom.
– Ocena Trybunału
Tytułem wstępu należy przypomnieć, że naruszenie reguł konkurencji popełnione przez spółkę zależną może zostać przypisane spółce dominującej zwłaszcza w wypadku, gdy mimo posiadania odrębnej osobowości prawnej owa spółka zależna nie określa w sposób samodzielny swojego zachowania rynkowego, lecz zasadniczo stosuje się do poleceń wydawanych jej przez spółkę dominującą, w szczególności z uwzględnieniem więzów gospodarczych, organizacyjnych i prawnych łączących oba te podmioty prawa (zob. w szczególności wyroki: z dnia 10 września 2009 r. w sprawie
C-98/08 P Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I-8237
, pkt 58; a także z dnia 19 lipca 2012 r. w sprawach połączonych C‑628/10 P i C‑14/11 P Alliance One International i Standard Commercial Tobacco przeciwko Komisji i Komisja przeciwko Alliance One International i in., pkt 43).
Ponieważ w rzeczywistości w takiej sytuacji spółka dominująca i jej spółka zależna są częścią tej samej jednostki gospodarczej i tworzą w ten sposób jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE, Komisja może skierować decyzję nakładającą grzywny do spółki dominującej, bez konieczności ustalania jej bezpośredniego zaangażowania w naruszenie (zob. ww. wyroki: w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 59; a także w sprawach połączonych Alliance One International i Standard Commercial Tobacco przeciwko Komisji i Komisja przeciwko Alliance One International i in., pkt 44).
Trybunał wyjaśnił, że w szczególnym przypadku, gdy spółka dominująca posiada 100% kapitału swej spółki zależnej, która popełniła naruszenie reguł konkurencji Unii, po pierwsze, ta spółka dominująca może wywierać decydujący wpływ na zachowanie swej spółki zależnej, a po drugie, istnieje wzruszalne domniemanie, że spółka dominująca rzeczywiście wywiera taki decydujący wpływ na swą spółkę zależną (ww. wyrok w sprawach połączonych Alliance One International i Standard Commercial Tobacco przeciwko Komisji i Komisja przeciwko Alliance One International i in., pkt 46 i przytoczone tam orzecznictwo).
W tych okolicznościach dla domniemania, że spółka dominująca rzeczywiście wywiera decydujący wpływ na politykę handlową tej spółki zależnej, wystarczy, że Komisja wykaże, iż cały kapitał zakładowy spółki zależnej znajduje się w posiadaniu jej spółki dominującej. Komisja może następnie uznać spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na jej spółkę zależną, chyba że owa spółka dominująca, na której spoczywa ciężar obalenia tego domniemania, przedstawi wystarczające dowody pozwalające wykazać, iż jej spółka zależna zachowuje się na rynku w sposób autonomiczny (ww. wyroki: w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 61; a także w sprawach połączonych Alliance One International i Standard Commercial Tobacco przeciwko Komisji i Komisja przeciwko Alliance One International i in., pkt 47).
Ponadto jeżeli decyzja dotycząca zastosowania przepisów Unii w dziedzinie prawa konkurencji odnosi się do wielu adresatów i dotyczy możliwości przypisania naruszenia, musi ona zawierać wystarczające uzasadnienie względem każdego z adresatów, zwłaszcza względem tych spośród nich, którzy zgodnie z ową decyzją ponoszą odpowiedzialność za to naruszenie. Zatem w odniesieniu do spółki dominującej uznanej za odpowiedzialną za stanowiące naruszenie zachowanie jej spółki zależnej decyzja taka powinna co do zasady przedstawiać powody uzasadniające przypisanie naruszenia tej spółce (ww. wyrok w sprawach połączonych Alliance One International i Standard Commercial Tobacco przeciwko Komisji i Komisja przeciwko Alliance One International i in., pkt 75).
Jeżeli chodzi konkretnie o decyzję Komisji, która względem pewnych adresatów opiera się wyłącznie na domniemaniu faktycznego wywierania decydującego wpływu, należy stwierdzić, że Komisja jest w każdym razie zobowiązana – gdyż w przeciwnym razie uczyniłaby to domniemanie faktycznie niewzruszalnym – przedstawić jej adresatom w odpowiedni sposób powody, dla których przywołane okoliczności faktyczne i prawne nie wystarczyły do obalenia tego domniemania (wyrok z dnia 29 września 2011 r. w sprawie
C-521/09 P Elf Aquitaine przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I-8947
, pkt 153).
Jednakże Komisja nie musi wcale opierać się wyłącznie na tym domniemaniu. Nic bowiem nie stoi na przeszkodzie, aby instytucja ta wykazała, że spółka dominująca rzeczywiście wywierała wpływ na swą spółkę zależną, na podstawie innych dowodów lub też na podstawie połączenia takich dowodów z tym domniemaniem (ww. wyrok w sprawach połączonych Alliance One International i Standard Commercial Tobacco przeciwko Komisji i Komisja przeciwko Alliance One International i in., pkt 49).
W niniejszym przypadku, jak stwierdził Sąd w pkt 91 zaskarżonego wyroku, ze spornej decyzji, a w szczególności z jej motywów 335, 348–356 i 358, wynika, że w celu przyjęcia, iż Alstom ponosi odpowiedzialność za naruszenia popełnione przez jej spółki zależne, których 100% kapitału znajduje się w posiadaniu tejże spółki, Komisja nie oparła się ostatecznie wyłącznie na domniemaniu rzeczywistego wywierania decydującego wpływu, ale raczej na metodzie zwanej metodą „dwojakiej podstawy”, łączącej to domniemanie z innymi dowodami, którymi w tym wypadku były potwierdzające owo domniemanie okoliczności faktyczne przedstawione w postępowaniu administracyjnym (zob. analogicznie ww. wyrok w sprawach połączonych Alliance One International i Standard Commercial Tobacco przeciwko Komisji i Komisja przeciwko Alliance One International i in., pkt 50).
Jak stwierdził rzecznik generalny w pkt 25 i 26 opinii, w świetle okoliczności przedstawionych w spornej decyzji wydaje się, że Komisji nie można zarzucać, iż nie przedstawiła szczegółowego i spełniającego wynikające z orzecznictwa wymogi uzasadnienia w odniesieniu do możliwości przypisania spółce Alstom odpowiedzialności za naruszenie, o którym mowa w niniejszej sprawie.
Uzasadnienie takie jest bowiem zgodne z celem obowiązku uzasadnienia decyzji indywidualnej, którym – obok umożliwienia kontroli sądowej – jest dostarczenie zainteresowanemu danych wystarczających do zweryfikowania, czy decyzja jest ewentualnie obarczona wadą pozwalającą zakwestionować jej ważność (zob. analogicznie wyrok z dnia 8 maja 2013 r. w sprawie C‑508/11 P ENI przeciwko Komisji, pkt 71).
Co się tyczy w szczególności elementów przedstawionych przez Alstom w pkt 90–150 odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów w celu obalenia domniemania rzeczywistego wywierania decydującego wpływu, należy stwierdzić, że choć wydaje się, iż w spornej decyzji Komisja nie odniosła się do każdego z tych elementów, to jednak przedstawiła zainteresowanemu wskazówkę wystarczającą, aby stwierdzić, czy decyzja jest obarczona wadą umożliwiającą zakwestionowanie jej ważności, i aby pozwolić Sądowi na przeprowadzenie kontroli legalności rzeczonej decyzji (zob. podobnie w szczególności wyrok z dnia 28 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych C‑189/02 P, C‑202/02 P, od
C-205/02 P do C-208/02 P i C-213/02 P Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I-5425
, pkt 462; a także ww. wyrok w sprawie ENI przeciwko Komisji, pkt 72).
Jak wskazał rzecznik generalny w pkt 28 opinii, należy stwierdzić, że w ramach szczegółowego uzasadnienia możliwości przypisania spółce Alstom odpowiedzialności za naruszenie, o którym mowa w niniejszej sprawie, zgodnie z przedstawioną w spornej decyzji metodą dwojakiej podstawy, Komisja dokonała w szczególności ogólnej oceny argumentów przedstawionych przez Alstom w pkt 90–150 odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, w zakresie, a jakim argumenty te mogły być istotne dla obalenia domniemania rzeczywistego wywierania decydującego wpływu.
Jeśli chodzi o decyzję taką jak sporna decyzja, w której – jak już wskazano w pkt 37 niniejszego wyroku – możliwość przypisania spółce dominującej naruszenia popełnionego przez jej spółkę zależną została ustalona w oparciu o metodę dwojakiej podstawy, łączącą domniemanie rzeczywistego wywierania decydującego wpływu z dowodami przedstawionymi w szczegółowy sposób w tej decyzji, należy stwierdzić, że taka ogólna ocena odpowiada co do zasady poziomowi szczegółowości uzasadnienia, które Komisja ma obowiązek przedstawić, jeśli umożliwia ona spółce dominującej poznanie powodów, dla których Komisja postanowiła przypisać owej spółce odpowiedzialność za naruszenie popełnione przez jej spółkę zależną.
Spółki grupy Alstom nie wyjaśniły zresztą, w jakim zakresie podobno wadliwe uzasadnienie spornej decyzji przeszkodziło im w skutecznej obronie ich praw przed Sądem lub uniemożliwiło Sądowi przeprowadzenie kontroli. Przeciwnie, szczegółowa analiza argumentów spółki Alstom zmierzających do obalenia domniemania wywierania decydującego wpływu, którą Sąd przeprowadził w pkt 93–97 zaskarżonego wyroku, świadczy raczej o tym, że spółka Alstom mogła skutecznie bronić swych praw przed Sądem i że Sąd miał możliwość przeprowadzenia jej kontroli (zob. analogicznie postanowienia: z dnia 7 lutego 2012 r. w sprawie C‑421/11 P Total i Elf Aquitaine przeciwko Komisji, pkt 57; z dnia 13 września 2012 r. w sprawie C‑495/11 P Total i Elf Aquitaine przeciwko Komisji, pkt 50).
Ponadto co się tyczy wymaganego standardu uzasadnienia, należy od razu zaznaczyć, że w odróżnieniu od sytuacji analizowanej w postępowaniu, w którym zapadł ww. wyrok w sprawie Elf Aquitaine przeciwko Komisji, na który powołują się spółki grupy Alstom, w niniejszej sprawie do spółek tych nie została skierowana pierwsza decyzja Komisji, w której instytucja ta, zmieniając swe dotychczasowe podejście, oparła się na samym domniemaniu decydującego wpływu wywieranego na spółkę zależną przez spółkę dominującą w celu przypisania tej ostatniej naruszenia (zob. analogicznie ww. postanowienie z dnia 7 lutego 2012 r. w sprawie Total i Elf Aquitaine przeciwko Komisji, pkt 58).
Wreszcie wbrew temu, co twierdzą spółki grupy Alstom, nic nie stało na przeszkodzie, aby w ramach badania możliwości przypisania spółce Alstom naruszenia popełnionego przez jej spółki zależne Komisja oparła się – jak wynika z pkt 97 zaskarżonego wyroku – w szczególności na elementach dostarczonych przez osoby trzecie, w tym wypadku przez spółki grupy Areva.
Wobec powyższego część pierwszą zarzutu pierwszego podniesionego przez spółki grupy Alstom należy oddalić.
ii) W przedmiocie części drugiej zarzutu pierwszego podniesionego przez spółki grupy Alstom
W części drugiej zarzutu pierwszego, która odnosi się do pkt 200 zaskarżonego wyroku, spółki grupy Alstom zarzucają Sądowi, że nie skrytykował Komisji za to, iż ta nie uzasadniła konkretnie okoliczności obciążenia spółek Alstom i Areva T&D SA solidarną odpowiedzialnością za zapłatę grzywny, mimo że w chwili wydania spornej decyzji spółki te nie stanowiły już jednego przedsiębiorstwa.
Drugą część badanego zarzutu należy oddalić.
Z utrwalonego orzecznictwa wynika bowiem, że jeśli noszące znamiona naruszenia zachowanie spółki zależnej może zostać przypisane jej spółce dominującej, to można uznać, że spółki te w czasie popełnienia naruszenia były częścią tej samej jednostki gospodarczej, a tym samym tworzyły jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu prawa konkurencji Unii. W tym stanie rzeczy Komisja może następnie obciążyć spółkę dominującą odpowiedzialnością solidarną za noszące znamiona naruszenia zachowanie jej spółki zależnej w owym okresie, a w konsekwencji za zapłatę grzywny nałożonej na tę drugą (zob. podobnie w szczególności ww. wyrok w sprawach połączonych Alliance One International i Standard Commercial Tobacco przeciwko Komisji i Komisja przeciwko Alliance One International i in., pkt 44, 47 i przytoczone tam orzecznictwo).
W świetle tej utrwalonej zasady Sąd słusznie orzekł w pkt 200 zaskarżonego wyroku, że Komisja mogła uznać, iż sam fakt, że w dniu wydania przez Komisję decyzji stwierdzającej naruszenie spółka zależna, która popełniła naruszenie, i spółka dominująca, której naruszenie to może zostać przypisane, nie były już częścią tej samej jednostki gospodarczej, a tym samym nie stanowiły jednego przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 81 WE, nie stoi na przeszkodzie temu, aby Komisja skorzystała z możliwości nałożenia grzywny podlegającej solidarnej zapłacie przez te spółki, wobec czego uzasadnienie odnoszące się konkretnie do tej kwestii nie było wymagane.
W tych okolicznościach, skoro z analizy pierwszej części zarzutu pierwszego podniesionego przez spółki grupy Alstom wynika, że sporna decyzja jest uzasadniona w wystarczający pod względem prawnym sposób, wobec czego Alstom mogła poznać powody, które skłoniły Komisję do przypisania jej noszącego znamiona naruszenia zachowania jej spółek zależnych, a Sąd mógł przeprowadzić swą kontrolę, Sądowi nie można zarzucać, że nie ukarał Komisji za to, że ta nie uzasadniła konkretnie faktu nałożenia grzywny podlegającej solidarnej zapłacie przez spółki nietworzące już jednego przedsiębiorstwa.
Wniosek ten jest zasadny tym bardziej, że – jak stwierdził zasadniczo rzecznik generalny w pkt 39 i 40 opinii – nałożenie takiej grzywny na spółki, które w dniu wydania decyzji Komisji nie były już częścią tego samego przedsiębiorstwa, nie odbiega od wcześniejszej praktyki Komisji, wobec czego wymagany standard uzasadnienia może być niższy.
Z powyższego wynika, że druga część zarzutu pierwszego podniesionego przez spółki grupy Alstom, a w konsekwencji wspomniany zarzut pierwszy w całości, należy oddalić.
b) W przedmiocie zarzutu pierwszego spółki Areva oraz zarzutu drugiego spółek grupy Alstom, dotyczących naruszenia obowiązku uzasadnienia ciążącego na Sądzie
Tytułem wstępu należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uzasadnienie wyroku Sądu powinno przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny jego rozumowanie, pozwalając zainteresowanym na poznanie powodów wydanego orzeczenia, a Trybunałowi – na dokonanie jego kontroli sądowej (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawie ENI przeciwko Komisji, pkt 74).
Obowiązek uzasadnienia nie przewiduje jednakże przedstawienia przez Sąd wyjaśnień odpowiadających w sposób wyczerpujący na każdy punkt rozumowania przedstawionego przez strony sporu. Uzasadnienie może zatem być dorozumiane, pod warunkiem że pozwala zainteresowanym na poznanie powodów, dla których Sąd nie przychylił się do ich argumentów, a Trybunał dysponuje wystarczającymi elementami do sprawowania kontroli (zob. w szczególności wyrok z dnia 11 lipca 2013 r. w sprawie C‑439/11 P Ziegler przeciwko Komisji, pkt 82).
Ponadto w ramach kontroli legalności, o której mowa w art. 263 TFUE, sąd Unii nie może w jakimkolwiek przypadku zastępować uzasadnienia autora zaskarżonego aktu swoim własnym uzasadnieniem (zob. w szczególności wyrok z dnia 24 stycznia 2013 r. w sprawie C‑73/11 P Frucona Košice przeciwko Komisji, pkt 89 i przytoczone tam orzecznictwo).
Jednakże Sądowi nie można zarzucać, że zastąpił swym własnym uzasadnieniem uzasadnienie Komisji odnoszące się do możliwości przypisania spółce dominującej naruszenia popełnionego przez jej spółkę zależną, jeśli motywy uzasadnienia danego wyroku dotyczą elementów, na które skarżące powołały się przed Sądem w celu obalenia domniemania rzeczywistego wywierania decydującego wpływu i które Sąd ma obowiązek zbadać w ramach kontroli legalności spornej decyzji (zob. podobnie ww. postanowienia: z dnia 7 lutego 2012 r. w sprawie Total i Elf Aquitaine przeciwko Komisji, pkt 65; z dnia 13 września 2012 r. w sprawie Total i Elf Aquitaine przeciwko Komisji, pkt 60).
i) W przedmiocie pierwszej części zarzutu drugiego podniesionego przez spółki grupy Alstom
W pierwszej części zarzutu drugiego spółki grupy Alstom zarzucają Sądowi, że w pkt 102–110 zaskarżonego wyroku zastąpił uzasadnienie Komisji swym własnym uzasadnieniem. We wskazanych punktach Sąd zbadał elementy przedstawione przez Alstom w pkt 90–150 odpowiedzi tej spółki na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, które zmierzały do obalenia domniemania rzeczywistego wywierania decydującego wpływu w odniesieniu do okresu od 7 grudnia 1992 r. do 8 stycznia 2004 r. Jednakże sporna decyzja nie zawiera żadnej oceny tych elementów, wobec czego Sąd dodał taką ocenę do motywów spornej decyzji.
Argumentacja ta jest oparta na założeniu, że w spornej decyzji Komisja nie zbadała w należyty sposób elementów przedstawionych przez Alstom w pkt 90–150 odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów.
Tymczasem, jak wynika z analizy zarzutu pierwszego podniesionego przez spółki grupy Alstom, założenie to jest błędne, gdyż, jak stwierdzono w pkt 42 niniejszego wyroku, sporna decyzja zawiera wystarczające uzasadnienie w odniesieniu do kwestii możliwości przypisania spółce Alstom naruszenia popełnionego przez jej spółki zależne, w tym ogólne stanowisko w przedmiocie elementów przedstawionych przez Alstom w pkt 90–150 odpowiedzi tej spółki na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów.
Jak wynika z pkt 57 niniejszego wyroku, Sądowi nie można ponadto zarzucać, że w pkt 102–110 zaskarżonego wyroku rozwinął odnoszące się do owych pkt 90–150 uzasadnienie zawarte w spornej decyzji, gdyż we wskazanych punktach zaskarżonego wyroku Sąd ograniczył się do bardziej szczegółowego zbadania argumentów i dowodów przedstawionych przez Alstom w postępowaniu administracyjnym.
Wynika stąd, że pierwszą część zarzutu drugiego podniesionego przez spółki grupy Alstom należy oddalić.
ii) W przedmiocie zarzutu pierwszego podniesionego przez spółkę Areva i drugiej części zarzutu drugiego podniesionego przez spółki grupy Alstom
– Argumentacja stron
W swym pierwszym zarzucie, który odnosi się do pkt 144–152 zaskarżonego wyroku, Areva twierdzi, że Sąd nie wypełnił ciążącego na nim obowiązku uzasadnienia, a także naruszył jej prawo do obrony.
Przede wszystkim spółka ta utrzymuje, że w pkt 150 zaskarżonego wyroku Sąd zastąpił uzasadnienie Komisji swym własnym uzasadnieniem, dodając do spornej decyzji dwa nowe elementy w celu obalenia twierdzeń, że w okresie od 9 stycznia do 11 maja 2004 r. Areva i Areva T&D Holding nie dysponowały wystarczającym doświadczeniem w sektorze T & D, aby móc rzeczywiście wywierać decydujący wpływ na zachowanie spółek Areva T&D SA i Areva T&D AG (zwanych dalej łącznie „spółkami zależnymi T&D”).
Te nowe elementy obejmują twierdzenie, że nie można wykluczyć, iż spółki Areva i Areva T&D Holding mogły posiąść wiedzę na temat sektora T & D w okresie między zawarcie umowy sprzedaży przez Alstom spółek zależnych T&D we wrześniu 2003 r. a rzeczywistym zbyciem tych spółek zależnych w dniu 8 stycznia 2004 r., a także twierdzenie, że nie można również wykluczyć, iż pozyskanie dla tych spółek zależnych nowego dyrektora, pochodzącego spoza grupy, umożliwiło spółce Areva uzyskanie fachowej wiedzy na temat tego sektora.
Co więcej, rozważania przedstawione przez Sąd nie pozwalają zrozumieć powodów, dla których Sąd nie uwzględnił argumentów podniesionych przez spółkę Areva. W związku z tym zaskarżony wyrok jest dotknięty brakiem w uzasadnieniu.
Sąd naruszył wreszcie przysługujące spółce Areva prawo do obrony. Opierając się na elementach, które w rzeczywistości stanowiły przypuszczenia i scenariusze hipotetyczne, Sąd uczynił domniemanie rzeczywistego wywierania decydującego wpływu niewzruszalnym i zobowiązał spółkę Areva do przedstawienia probatio diabolica w celu wykazania, że spółka ta nie wywierała rzeczywiście decydującego wpływu na spółki zależne T&D, a mianowicie zażądał, aby dostarczyła ona negatywny dowód braku oddziaływania na zachowanie tych spółek zależnych. Sąd nie umożliwił spółce Areva wypowiedzenia się w przedmiocie owych dwóch nowych elementów dodanych do spornej decyzji.
W drugiej części zarzutu drugiego spółki grupy Alstom twierdzą, że Sąd nie dopełnił ciążącego na nim obowiązku uzasadnienia, podnosząc zasadniczo to samo zastrzeżenie, które podniosła Areva w swym pierwszym zarzucie.
Komisja zaprzecza tym twierdzeniom. W szczególności podnosi ona, że zarzut przedstawiony przez spółkę Areva jest niedopuszczalny, gdyż za jego pomocą spółka ta kwestionuje w rzeczywistości dokonaną przez Sąd ocenę dowodów.
– Ocena Trybunału
W pierwszej kolejności należy odrzucić jako niedopuszczalne argumenty, które Areva podniosła po raz pierwszy w replice i w ramach których zarzuca ona Sądowi, że nie ukarał Komisji za to, iż ta uchybiła ciążącemu na niej obowiązkowi uzasadnienia w ramach analizy rzeczywistego wywierania przez spółkę Areva decydującego wpływu na spółki zależne T&D.
Argumenty te różnią się znacząco od podniesionych przez spółkę Areva w odwołaniu argumentów, które dotyczą jedynie obowiązku uzasadnienia ciążącego na Sądzie.
Należy stwierdzić, że zgodnie z regułą zawartą w art. 127 i 190 regulaminu postępowania argumenty te stanowią nowy zarzut, który został podniesiony w toku postępowania i który należy odrzucić jako niedopuszczalny, gdyż jego podstawą nie są okoliczności prawne czy faktyczne ujawnione w trakcie postępowania przed Trybunałem (zob. w szczególności wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r. w sprawach połączonych C‑239/11 P, C‑489/11 P i C‑498/11 P Siemens i in. przeciwko Komisji, pkt 371 i przytoczone tam orzecznictwo).
W drugiej kolejności należy zbadać, w świetle orzecznictwa przypomnianego w pkt 54–57 niniejszego wyroku, argument podniesiony przez spółkę Areva i spółki grupy Alstom, w myśl którego w pkt 150 zaskarżonego wyroku Sąd dodał do uzasadnienia spornej decyzji dwa rzekomo nowe elementy, opisane w pkt 64 niniejszego wyroku.
W tym względzie należy zbadać pkt 150 zaskarżonego wyroku w kontekście rozumowania przedstawionego przez Sąd w pkt 144–152 tego wyroku w odpowiedzi na trzeci zarzut skargi, w którym spółki grupy Areva podniosły przed Sądem, że spółki dominujące Areva i Areva T&D Holding nie dysponowały wystarczającym doświadczeniem w sektorze T & D, by móc rzeczywiście wywierać decydujący wpływ na zachowanie spółek zależnych T&D.
Tymczasem, jak stwierdził także w istocie rzecznik generalny w pkt 65–71 opinii, badanie takie ukazuje, że w pkt 150 zaskarżonego wyroku Sąd wcale nie dodał dwóch nowych elementów do uzasadnienia spornej decyzji, zastępując w ten sposób uzasadnienie zawarte w spornej decyzji własnym uzasadnieniem, ale ograniczył się, w ramach kontroli legalności tej decyzji, do udzielenia szczegółowej odpowiedzi na podniesione przed nim argumenty, zmierzające do obalenia domniemania rzeczywistego wywierania decydującego wpływu, na tej podstawie, że zarzucane naruszenie nie mogło zostać przypisane spółkom dominującym Areva i Areva T&D Holding, gdyż nie dysponowały one wystarczającym doświadczeniem w sektorze T & D.
W trzeciej kolejności należy oddalić argument spółki Areva, w myśl którego rozumowanie Sądu dotyczące dwóch podobno nowych informacji dołączonych do spornej decyzji nie pozwala jej zrozumieć, w jaki sposób informacje te mogą uzasadniać stwierdzenie rzeczywistego wywierania decydującego wpływu.
W tym względzie wystarczy wskazać, że – jak wynika z pkt 75 niniejszego wyroku – dwa elementy, na które powołuje się Areva, nie uzasadniają wniosku, że decydujący wpływ rzeczywiście był wywierany, ale stanowią jedynie argumenty, które Sąd przedstawił w odpowiedzi na argumenty podniesione przez spółki grupy Areva w postępowaniu administracyjnym, a później przed Sądem, według których spółki dominujące tej grupy nie były w stanie rzeczywiście wywierać decydującego wpływu na owe spółki zależne ze względu na brak doświadczenia w sektorze T & D.
W czwartej kolejności należy oddalić argumenty spółki Areva dotyczące naruszenia prawa do obrony ze względu na to, że spółka ta nie miała możliwości zajęcia stanowiska w przedmiocie tych dwóch podobno nowych elementów. Prawo do obrony nie mogło bowiem w żadnym wypadku zostać naruszone, gdyż z pkt 75 niniejszego wyroku wynika, że rzeczone elementy zostały przedstawione przez Sąd w odpowiedzi na argumenty przedstawione przez same spółki grupy Areva.
W piątej kolejności należy również oddalić jako bezzasadny argument spółki Areva, że jej prawo do obrony zostało naruszone ze względu na to, iż Sąd zażądał od niej dostarczenia probatio diabolica, zobowiązując ją do przedstawienia negatywnego dowodu braku oddziaływania na zachowania jej spółek zależnych.
Podejście przyjęte przez Sąd w odniesieniu do elementów przedstawionych przez spółki grupy Areva w celu obalenia domniemania rzeczywistego wywierania decydującego wpływu, w ujęciu całościowym, nie świadczy o tym, że Sąd zażądał dostarczenia probatio diabolica. Z orzecznictwa wynika, że do podmiotów, które zamierzają obalić to domniemanie, należy przedstawienie dowodu związków gospodarczych, organizacyjnych i prawnych wiążących daną spółkę zależną ze spółką dominującą, które według nich mogą wykazać, iż nie stanowią one jednego podmiotu gospodarczego (ww. wyrok w sprawie Elf Aquitaine przeciwko Komisji, pkt 65).
Fakt, iż trudno jest przedstawić dowód przeciwny w celu obalenia domniemania, nie powoduje sam w sobie, że jest ono faktycznie niewzruszalne, zwłaszcza jeżeli podmioty, przeciw którym działa to domniemanie, są najlepiej predestynowane, by poszukać tych dowodów w swej własnej sferze działalności (ww. wyrok w sprawie Elf Aquitaine przeciwko Komisji, pkt 70).
W świetle wszystkich powyższych rozważań zarzut pierwszy podniesiony przez spółkę Areva i drugą część zarzutu drugiego podniesionego przez spółki grupy Alstom należy oddalić.
iii) W przedmiocie czwartej części zarzutu drugiego podniesionego przez spółki grupy Alstom
W czwartej części zarzutu drugiego spółki grupy Alstom podnoszą, że zaskarżony wyrok zawiera dwa braki w uzasadnieniu, gdyż pkt 206 tego wyroku Sąd nie umożliwił poznania powodów, dla których, po pierwsze, Komisja mogła, nie uzasadniając w tym względzie spornej decyzji, nałożyć grzywny na podmioty prawne, które w dniu wydania spornej decyzji nie stanowiły już jednostki gospodarczej, a po drugie, orzecznictwo, które przywołały, nie miało znaczenia dla sprawy.
W tym względzie, mając na uwadze rozważania przedstawione w pkt 49 i 50 niniejszego wyroku, wystarczy stwierdzić, że Sąd w żaden sposób nie naruszył prawa, orzekając w pkt 200 zaskarżonego wyroku, iż nie można zarzucać Komisji, że ta nie uzasadniła w szczególny sposób grzywny nałożonej na spółki Alstom i Areva T&D SA, którą miały one zapłacić solidarnie, w świetle okoliczności, że spółki te nie tworzyły jednej jednostki gospodarczej w dniu wydania spornej decyzji, oraz w pkt 206 tego wyroku, iż z orzecznictwa nie wynika, że grzywna podlegająca solidarnej zapłacie może zostać nałożona jedynie na spółki, które tworzą jednostkę gospodarczą w dniu wydania decyzji nakładającej grzywnę.
Czwartą część zarzutu drugiego podniesionego przez spółki grupy Alstom należy zatem oddalić.
Wobec powyższego zarzut pierwszy podniesiony przez spółkę Areva, a także zarzut drugi podniesiony przez spółki grupy Alstom – z wyjątkiem jego trzeciej części, która zostanie zbadana później – należy oddalić.
c) W przedmiocie zarzutu trzeciego podniesionego przez spółki grupy Alstom, dotyczącego naruszenia art. 101 TUE, a w szczególności reguł odnoszących się do przypisywania naruszeń, a także prawa do sprawiedliwego procesu i domniemania niewinności
i) W przedmiocie pierwszej części zarzutu trzeciego podniesionego przez spółki grupy Alstom
W pierwszej części zarzutu trzeciego spółki grupy Alstom twierdzą, że w ramach dokonanej w pkt 84–110 zaskarżonego wyroku oceny domniemania wywierania decydującego wpływu Sąd przyjął definicję wywierania decydującego wpływu przez spółkę dominującą na jej spółkę zależną, która to definicja nie ma żadnego związku z rzeczywistym zachowaniem na właściwym rynku, a w konsekwencji nadał temu zobowiązaniu charakter niewzruszalny.
Spółki te utrzymują w szczególności, że wyprowadzając wniosek o rzeczywistym wywieraniu decydującego wpływu z samego istnienia powiązań organizacyjnych, gospodarczych i prawnych pomiędzy spółką dominującą a jej spółkami zależnymi, a nie z konkretnych faktów związanych z takim czy innym rzeczywistym zachowaniem na właściwym rynku, Sąd przekroczył granice rozsądku, żądając od spółki Alstom przedstawienia probatio diabolica, gdyż spółka ta mogła obalić domniemanie rzeczywistego wywierania decydującego wpływu jedynie poprzez zaprzeczenie istnieniu takich powiązań, a tym samym poprzez zaprzeczenie własnemu istnieniu.
W tym względzie należy przede wszystkim stwierdzić, że wbrew twierdzeniom spółek grupy Alstom Sąd nie wyprowadził wniosku o rzeczywistym wywieraniu decydującego wpływu z samego istnienia powiązań organizacyjnych, gospodarczych i prawnych między spółką dominującą a jej spółkami zależnymi.
W pkt 103 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził bowiem, iż dokumenty przedłożone przez Alstom w postępowaniu administracyjnym świadczą o tym, że dyrekcja grupy Alstom, za którą odpowiedzialność ponosiła Alstom, uczestniczyła w definiowaniu linii postępowania na rynku w odniesieniu do sektora T & D grupy Alstom i jego poszczególnych gałęzi działalności i że stale kontrolowała ona przestrzeganie tej linii postępowania przez wspomniany sektor i jego poszczególne gałęzie działalności.
Poza tym, jak słusznie podniosła Komisja, na instytucji tej nie może ciążyć obowiązek wykazania, że w sytuacji, w której zastosowane ma zostać domniemanie rzeczywistego wywierania decydującego wpływu, w stosownym wypadku w połączeniu z zastosowaniem metody dwojakiej podstawy, którą to metodą posłużono się w niniejszej sprawie, spółka dominująca rzeczywiście wykorzystała powiązania organizacyjne, gospodarcze i prawne charakteryzujące jej stosunek ze spółkami zależnymi w kontekście konkretnych faktów związanych z takim czy innym rzeczywistym zachowaniem na właściwym rynku, gdyż wprowadzenie takiego obowiązku skutkowałoby pozbawieniem tego domniemania jego skuteczności.
Ponadto, jak wynika z pkt 80 i 81 niniejszego wyroku, Sądowi nie można zarzucać, że w rzeczywistości zastosował niewzruszalną wersję tego domniemania, żądając od spółki Alstom przedstawienia probatio diabolica w odniesieniu do elementów dostarczonych przez nią w celu obalenia tego domniemania.
Wreszcie co się tyczy zgodności domniemania rzeczywistego wywierania decydującego wpływu z zasadami prawa do sprawiedliwego procesu i domniemania niewinności, Trybunał orzekł już, że domniemanie to jest proporcjonalne do uzasadnionego celu, którego realizacji służy, a tym samym mieści się w dopuszczalnych granicach, gdyż ma doprowadzić do ustanowienia równowagi między z jednej strony znaczeniem celu polegającego na zwalczaniu zachowań sprzecznych z regułami konkurencji, przede wszystkim sprzecznych z art. 81 WE, i zapobieganiu ich powtarzania a z drugiej strony wymogami wynikającymi z niektórych zasad ogólnych prawa Unii, takich jak w szczególności zasady domniemania niewinności, indywidualizacji kar i pewności prawa oraz prawo do obrony, w tym zasada równości broni. W szczególności z tego powodu domniemanie to jest wzruszalne (zob. podobnie w szczególności ww. wyrok w sprawie ENI przeciwko Komisji, pkt 50; wyrok z dnia 18lipca 2013 r. w sprawie C‑501/11 P Schindler Holding i in. przeciwko Komisji, pkt 107, 108).
Pierwszą część zarzutu trzeciego podniesionego przez spółki grupy Alstom należy zatem oddalić.
ii) W przedmiocie drugiej części zarzutu trzeciego podniesionego przez spółki grupy Alstom
W drugiej części zarzutu trzeciego spółki grupy Alstom podnoszą, że Sąd naruszył prawo, potwierdzając w pkt 144–152 zaskarżonego wyroku sporną decyzję w zakresie, w jakim ustalono w niej, że Areva T&D Holding rzeczywiście wywierała decydujący wpływ na spółki Areva T&D SA i Areva T&D AG w okresie od 9 stycznia do 11 maja 2004 r. W celu uzasadnienia oceny Komisji Sąd oparł się w pkt 150 tego wyroku na dwóch elementach, które były już przedmiotem krytyki spółki Areva w ramach zarzutu pierwszego i które zostały omówione w pkt 65 niniejszego wyroku.
W tym względzie należy stwierdzić, że argumenty przedstawione w tym kontekście przez spółki grupy Alstom pokrywają się w znacznej mierze z podniesionymi przez spółkę Areva w ramach jej pierwszego zarzutu argumentami skierowanymi przeciwko tym samym punktom zaskarżonego wyroku.
Jednakże argumenty te zostały już oddalone przez Trybunał w pkt 77 niniejszego wyroku, w ramach udzielania odpowiedzi na zarzut pierwszy podniesiony przez spółkę Areva, z której to odpowiedzi wynika, że podczas badania wszystkich argumentów podniesionych przez spółkę Areva w celu obalenia domniemania rzeczywistego wywierania decydującego wpływu Sąd przeanalizował dwa przedstawione przez spółkę Areva argumenty i uznał, używając zróżnicowanych i rozważnych sformułowań, że nie pozwalają one na wykazanie braku rzeczywistego wywierania decydującego wpływu.
Postępując w ten sposób, Sąd – jak wskazano w pkt 80, 81 i 92 niniejszego wyroku – nie zażądał wcale od spółki Alstom przedstawienia probatio diabolica, co czyniłoby domniemanie rzeczywistego wywierania decydującego wpływu niewzruszalnym.
Ponadto argumentacja spółki Alstom w zakresie, w jakim zmierza ona także do zarzucenia Sądowi, że ten dokonał błędnej oceny faktycznej tych dwóch elementów, w braku wykazania, że zostały one w jakikolwiek sposób przeinaczone, jest niedopuszczalna.
Wobec powyższego druga część zarzutu trzeciego podniesionego przez spółki grupy Alstom także nie może zostać uwzględniona, a w konsekwencji zarzut trzeci należy oddalić w całości.
2. W przedmiocie zarzutów dotyczących zastosowania reguł w dziedzinie odpowiedzialności solidarnej za zapłatę grzywien
Areva, w ramach zarzutów drugiego i trzeciego, oraz spółki grupy Alstom, w ramach trzeciej części zarzutu drugiego i w ramach zarzutu czwartego, twierdzą, że Sąd dopuścił się szeregu naruszeń prawa w związku z interpretacją i zastosowaniem reguł w dziedzinie odpowiedzialności solidarnej za zapłatę grzywien nałożonych przez Komisję na różne osoby prawne obciążone odpowiedzialnością solidarną ze względu na fakt, że wchodziły one w skład tego samego przedsiębiorstwa, które uznano winnym popełnienia naruszenia przepisów prawa Unii w dziedzinie konkurencji.
Pierwsza grupa argumentów podniesionych w tym zakresie przez spółki wnoszące odwołanie dotyczy instytucji solidarności zwanej „faktyczną” w odniesieniu do zapłaty grzywny, jaką Komisja zastosowała wobec spółek Areva i Alstom jako kolejnych spółek dominujących względem spółek zależnych, które dopuściły się naruszeń prawa konkurencji; Sąd nie zakwestionował tej solidarności, mimo iż stoi ona w sprzeczności w szczególności z zasadami pewności prawa oraz indywidualizacji kar.
Druga grupa argumentów podniesionych przez owe spółki na poparcie zarzutu naruszenia tych samych zasad, a także art. 7 WE i obowiązku uzasadnienia, odnosi się do określonych, przedstawionych w zaskarżonym wyroku rozważań w przedmiocie wewnętrznego stosunku solidarności, a mianowicie ogółu wskazanych przez Sąd zasad regulujących ustalanie udziałów w kwocie grzywny przypadających na poszczególnych dłużników solidarnych, w ramach ich stosunków wewnętrznych, w wypadku, w którym kwestia ta nie ma już znaczenia dla Komisji wobec zapłaty całej grzywny przez jednego z dłużników solidarnych lub przez kilku z nich.
a) W przedmiocie argumentów dotyczących solidarności faktycznej zastosowanej wobec spółek dominujących Areva i Alstom
i) Argumentacja stron
Spółki wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd naruszył zasady pewności prawa oraz indywidualizacji kar przez to, że nie zakwestionował sposobu, w jaki Komisja zastosowała reguły w dziedzinie odpowiedzialności solidarnej za zapłatę grzywien, gdy obciążyła ona faktyczną odpowiedzialnością solidarną spółki Alstom i Areva, to jest dwie kolejne spółki dominujące względem spółek zależnych, które dopuściły się naruszenia reguł konkurencji Unii, mimo że wskazane spółki dominujące nigdy nie stanowiły wspólnie jednostki gospodarczej.
Areva dodaje, że także sam Sąd naruszył rzeczone zasady, nakładając – w wykonaniu nieograniczonego prawa orzekania – zmienione grzywny, czego skutkiem było również powstanie solidarności faktycznej.
Spółki grupy Alstom utrzymują, że owa solidarność faktyczna wynika, po pierwsze, z faktu, że kwota 25500000 EUR, zmniejszona przez Sąd do kwoty 20400000 EUR, nałożona solidarnie na spółkę Areva i dwie spółki zależne T&D, zawiera się w pełni w kwocie 53550000 EUR, zmniejszonej przez Sąd do kwoty 48195000 EUR, nałożonej solidarnie na Alstom i jej dawną spółkę zależną Areva T&D SA, a po drugie, z faktu, że suma maksymalnych kwot, którymi zostały obciążone kolejne spółki dominujące, przekracza kwotę, którą powinna zapłacić spółka zależna.
Ta technika ustalania grzywien, zwana „kaskadową”, skutkuje bowiem ustanowieniem solidarności faktycznej między spółkami Alstom i Areva, gdyż kwota, jaką Komisja rzeczywiście odzyska od jednej ze spółek dominujących, bezpośrednio wpływa na kwotę, jakiej Komisja będzie mogła dochodzić od drugiej ze spółek dominujących, mimo że spółki te nigdy nie wchodziły w skład tego samego przedsiębiorstwa w rozumieniu przepisów Unii w dziedzinie prawa konkurencji. Ponadto technika taka nie umożliwia wskazanym spółkom dominującym ustalenia w sposób jednoznaczny, jaką dokładnie kwotę grzywny będzie musiała uiścić każda z nich.
W wyroku z dnia 13 września 2010 r. w sprawie
T-40/06 Trioplast Industrier przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II-4893
, Sąd potwierdził, w kontekście sukcesji spółek dominujących względem spółek zależnych, które popełniły naruszenia prawa konkurencji zasadniczo identyczne z naruszeniami, o których mowa w niniejszych sprawach, że taka technika ustalania zewnętrznego stosunku solidarności jest sprzeczna z zasadą indywidualizacji kar i sankcji.
Komisja podnosi w pierwszej kolejności, że zarzuty przedstawione przez spółki wnoszące odwołanie są zarzutami nowymi, wobec czego są niedopuszczalne w zakresie, w jakim Sąd został w nich skrytykowany za to, że nie ukarał Komisji za ustanowienie stosunku solidarności faktycznej między spółkami dominującymi Areva i Alstom. Chodzi tu o zarzuty, których rzeczone spółki nie podniosły w pierwszej instancji, mimo że mogły to uczynić. Podniesione przed Sądem zarzuty dotyczące reguł w dziedzinie solidarności dotyczyły jedynie solidarności rzeczywistej lub solidarności „de jure” między spółką Areva T&D SA a każdą z jej kolejnych spółek dominujących, czyli Alstom i Areva, która to solidarność została zdefiniowana w spornej decyzji.
W odniesieniu do istoty Komisja podnosi posiłkowo, że zbycie spółki Areva T&D SA w trakcie naruszenia, o którym mowa w niniejszej sprawie, prowadzi do powstania podwójnej solidarności tej spółki zależnej z każdą z kolejnych spółek dominujących. Jednakże o ile zastosowana w tym wypadku metoda ustalania stosunku solidarności skutkuje tym, że kwoty wymagane od spółek Areva i Alstom mogą na siebie zachodzić, o tyle nie oznacza to, że na spółkach tych ciąży odpowiedzialność solidarna de jure. Z prawnego punktu widzenia liczy się bowiem odpowiedzialność solidarna każdej spółki dominującej z przeniesioną spółką zależną.
Ponadto w wypadku gdy spółka zależna zostaje obciążona odpowiedzialnością solidarną wraz z kolejnymi spółkami dominującymi, obliczanie nałożonej na te spółki dominujące grzywny na podstawie całkowitej kwoty wyjściowej, która jest identyczna z kwotą wyjściową nałożoną na spółkę zależną, nie jest wcale sprzeczne z prawem Unii. Wbrew temu, co twierdzą spółki wnoszące odwołanie, w pkt 74 ww. wyroku w sprawie Trioplast Industrier przeciwko Komisji Sąd potwierdził zgodność z prawem tej metody, która jest zresztą korzystniejsza dla zainteresowanych spółek dominujących niż inne metody, które mogłyby zostać zastosowane w takiej sytuacji.
ii) Ocena Trybunału
– W przedmiocie dopuszczalności
Komisja podniosła zarzut niedopuszczalności argumentów spółek wnoszących odwołanie dotyczących ustanowienia przez Komisję solidarności faktycznej między spółkami dominującymi Areva i Alstom, twierdząc, że w skardze w pierwszej instancji skarżące nie podniosły tych argumentów. W postępowaniu pierwszej instancji skarżące ograniczyły się do skrytykowania stosunku solidarności de jure między spółką Areva T&D SA a każdą z jej kolejnych spółek dominujących. Chodzi tu zatem o nowe zarzuty, które są niedopuszczalne w ramach odwołania.
W tym względzie z utrwalonego orzecznictwa wynika, że umożliwienie stronie podniesienia po raz pierwszy przed Trybunałem zarzutu, którego nie powoływała ona wcześniej przed Sądem, oznaczałoby bowiem umożliwienie jej żądania od Trybunału rozstrzygnięcia sporu szerszego niż ten, który miał rozstrzygać Sąd. W ramach odwołania kompetencje Trybunału są zasadniczo ograniczone do badania dokonanej przez Sąd oceny zarzutów przed nim podnoszonych (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawach połączonych Alliance One International i Standard Commercial Tobacco przeciwko Komisji, pkt 111).
Jednakże argument, który nie został podniesiony w pierwszej instancji, nie stanowi nowego zarzutu, który jest niedopuszczalny na etapie odwołania, jeśli jest on jedynie rozszerzeniem argumentacji przedstawionej już w ramach zarzutu podniesionego w skardze przed Sądem (zob. podobnie w szczególności ww. wyrok w sprawach połączonych Siemens i in. przeciwko Komisji, pkt 287).
Jak stwierdził zasadniczo rzecznik generalny w pkt 117–120 opinii, należy stwierdzić, że w skardze w pierwszej instancji spółka Alstom podniosła, w ramach zarzutu drugiego, dotyczącego naruszenia reguł w dziedzinie odpowiedzialności solidarnej za zapłatę grzywien, wynikających w szczególności z zasad pewności prawa oraz indywidualizacji kar, argumenty zawierające wyraźną krytykę techniki ustalania grzywny polegającej na zawarciu kwoty grzywny, za zapłatę której odpowiedzialność solidarną ponosi Areva wraz z jej dawnymi spółkami zależnymi T&D, w kwocie, za zapłatę której odpowiedzialność solidarną ponosi Alstom wraz ze spółką Areva T&D SA.
A zatem chociaż w postępowaniu pierwszej instancji spółka Alstom nie podniosła wyraźnie zastrzeżeń wobec ustanowienia przez Komisję solidarności „faktycznej”, to należy stwierdzić, że spółka ta skrytykowała konkretnie, w oparciu o tę samą podstawę prawną, która została wskazana w odwołaniu, technikę, której zastosowanie doprowadziło do powstania takiej solidarności. W konsekwencji argumenty spółki Alstom dotyczące owej solidarności faktycznej nie stanowią nowego, niedopuszczalnego na etapie odwołania zarzutu, gdyż są one jedynie rozszerzeniem argumentacji przedstawionej już w ramach zarzutu podniesionego w skardze przed Sądem.
Co się tyczy spółki Areva, należy stwierdzić, że podniosła ona przed Sądem zarzut dotyczący naruszenia reguł w dziedzinie solidarności, wynikający z zasady pewności prawa, którego podstawa jest częściowo zbieżna z podstawą zarzutu podniesionego w odwołaniu i zawierającego krytykę solidarności faktycznej. Chociaż ten podniesiony w pierwszej instancji zarzut dotyczył sam w sobie jedynie solidarności de jure między spółką Areva T&D SA a spółką Alstom, to jednak w jego ramach Areva poruszyła zagadnienia podwójnej odpowiedzialności solidarnej, którą obciążono spółkę Areva T&D wraz z każdą z kolejnych spółek dominujących.
Ponadto Areva podniosła, że Sąd, w wykonaniu nieograniczonego prawa orzekania, nałożył grzywnę, posługując się, w celu jej ustalenia, tą samą metodą „kaskadową”. Wynika stąd, że Sąd także oparł się na tej metodzie, wobec czego argument dotyczący solidarności faktycznej wynikającej z zastosowania rzeczonej metody ma swe źródło w zaskarżonym wyroku, a jego zasadność może być przedmiotem krytyki w postępowaniu odwoławczym (zob. podobnie wyrok z dnia 10 kwietnia 2014 r. w sprawach połączonych od C‑231/11 P do C‑233/11 P Komisja przeciwko Siemens Österreich i in. i Siemens Transmission & Distribution i in. przeciwko Komisji, pkt 102 i przytoczone tam orzecznictwo).
W tych okolicznościach należy oddalić zarzut niedopuszczalności podniesiony przez Komisję.
– Co do istoty
Z orzecznictwa wynika, że w sytuacji gdy kilka osób prawnych może zostać obciążonych osobistą odpowiedzialnością za uczestnictwo w naruszeniu przepisów Unii w dziedzinie prawa konkurencji ze względu na ich przynależność do jednego przedsiębiorstwa, któremu naruszenie to może zostać zarzucone, Komisja dysponuje, na podstawie art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, uprawnieniem do nałożenia na nie grzywny solidarnie (zob. podobnie ww. wyrok w sprawach połączonych Komisja przeciwko Siemens Österreich i in. i Siemens Transmission & Distribution i in. przeciwko Komisji, pkt 39–51).
Jednakże w sytuacji gdy Komisja postanawia skorzystać z tego uprawnienia do nałożenia sankcji, nie może ona swobodnie określić zewnętrznego stosunku solidarności, a w szczególności kwoty grzywny, której pełnej zapłaty może ona dochodzić od każdego z dłużników solidarnych (zob. podobnie ww. wyrok w sprawach połączonych Komisja przeciwko Siemens Österreich i in. i Siemens Transmission & Distribution i in. przeciwko Komisji, pkt 52, 54).
Ponieważ występujące w prawie Unii pojęcie solidarności za zapłatę grzywny jest bowiem jedynie wyrazem pełnoprawności pojęcia przedsiębiorstwa, ustalenie kwoty grzywny, do której zapłaty w całości może zostać zobowiązany przez Komisję każdy z dłużników solidarnych, jest rezultatem zastosowania w danym wypadku tego pojęcia przedsiębiorstwa (zob. podobnie ww. wyrok w sprawach połączonych Komisja przeciwko Siemens Österreich i in. i Siemens Transmission & Distribution i in. przeciwko Komisji, pkt 51, 57).
W tym względzie należy przypomnieć, że w celu określenia sprawcy naruszenia prawa konkurencji, który może zostać ukarany na podstawie art. 81 WE i 82 WE, autorzy traktatów postanowili posłużyć się pojęciem przedsiębiorstwa, a nie innymi pojęciami, takimi jak pojęcie spółki czy osoby prawnej (ww. wyrok w sprawach połączonych Komisja przeciwko Siemens Österreich i in. i Siemens Transmission & Distribution i in. przeciwko Komisji, pkt 42).
Tym samym pojęciem przedsiębiorstwa prawodawca Unii posłużył się zresztą w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 w celu zdefiniowania podmiotu, na który Komisja może nałożyć grzywnę za naruszenie przepisów prawa Unii w dziedzinie konkurencji.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pojęcie „przedsiębiorstwa” w rozumieniu unijnego prawa konkurencji obejmuje każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą, niezależnie od jego statusu prawnego i sposobu finansowania. Pojęcie to należy rozumieć jako oznaczające jednostkę gospodarczą, nawet jeśli z prawnego punktu widzenia jednostka ta składa się z kilku osób fizycznych lub prawnych (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawach połączonych Komisja przeciwko Siemens Österreich i in. i Siemens Transmission & Distribution i in. przeciwko Komisji, pkt 43).
Ponadto przy określaniu zewnętrznego stosunku solidarności, a mianowicie stosunku między Komisją a różnymi osobami stanowiącymi przedsiębiorstwo, które mogą zostać wezwane do zapłaty całej grzywny nałożonej na to przedsiębiorstwo, Komisja musi respektować pewne ograniczenia.
I tak instytucja ta jest zobowiązana do przestrzegania zasady indywidualizacji kar i sankcji, która wymaga, aby zgodnie z art. 23 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003 kwota nałożonej grzywny została ustalona na podstawie wagi naruszenia zarzucanego danemu przedsiębiorstwu oraz czasu trwania tego naruszenia (ww. wyrok w sprawach połączonych Komisja przeciwko Siemens Österreich i in. i Siemens Transmission & Distribution i in. przeciwko Komisji, pkt 52).
W tych samych ramach Komisja powinna także przestrzegać zasady pewności prawa, która wymaga, aby każdy akt wydany przez instytucje Unii był jasny i precyzyjny, tak aby zainteresowani mogli dokładnie zapoznać się z wynikającymi z niego prawami i obowiązkami oraz podjąć w związku z tym odpowiednie działania (zob. podobnie w szczególności wyrok z dnia 29 marca 2011 r. w sprawach połączonych
C-201/09 P i C-216/09 P ArcelorMittal Luxembourg przeciwko Komisji i Komisja przeciwko ArcelorMittal Luxembourg i in., Zb.Orz. s. I-2239
, pkt 68).
W niniejszej sprawie należy stwierdzić, że nawet jeśli wybrana przez Komisję i potwierdzona przez Sąd metoda zastosowana do ustalenia stosunku solidarności między spółką Areva T&D SA jako spółką zależną a jej kolejnymi spółkami dominującymi Alstom i Areva, polegająca na zawarciu kwoty grzywny nałożonej solidarnie na spółkę Areva i spółki grupy Areva, do których należała wskazana spółka zależna, w kwocie nałożonej solidarnie na Alstom i ową spółkę zależną, nie prowadzi sama w sobie do powstania formalnego stosunku solidarności między rzeczonymi spółkami dominującymi, to jednak może ona w rzeczywistości wywierać skutki takie same jak te, które wynikają z takiego stosunku.
Konsekwencją takiego ustalenia zewnętrznego stosunku solidarności może bowiem być, po pierwsze, zobowiązanie jednej ze spółek dominujących do zapłaty Komisji całości grzywien, którymi obciążono kolejne spółki dominujące wobec spółki, która popełniła naruszenie prawa konkurencji, mimo że wskazane spółki dominujące nigdy nie wchodziły w skład jednego przedsiębiorstwa w rozumieniu prawa konkurencji Unii. Po drugie, po zaspokojeniu Komisji poprzez zapłatę całości grzywien rzeczona spółka dominująca musiałaby zażądać, w stosownym wypadku występując z roszczeniem regresowym do sądu krajowego, aby druga ze spółek dominujących zwróciła jej te grzywny do wysokości przypadającego na nią udziału, narażając się tym samym na ryzyko ewentualnej niewypłacalności tej drugiej spółki dominującej.
Takie ukształtowanie stosunku solidarności jest jednak sprzeczne z zasadą indywidualizacji kar i sankcji, która została przypomniana w pkt 127 niniejszego wyroku. Pozwala ono bowiem Komisji zażądać, aby jedna ze spółek dominujących zapłaciła grzywnę wymierzoną za naruszenia, które są zarzucane, w odniesieniu do innej części okresu naruszenia, przedsiębiorstwu, w skład którego spółka ta nigdy nie wchodziła, w tym wypadku przedsiębiorstwu, w skład którego wchodziła inna spółka dominująca, i to nie do wysokości swego udziału w odpowiedzialności solidarnej przedsiębiorstwa, w skład którego spółka ta wchodziła w czasie, w którym przedsiębiorstwo to popełniło naruszenie.
Ponadto, chociaż mechanizm solidarności pozwala Komisji na zmniejszenie ryzyka ewentualnej niewypłacalności jednej ze spółek wchodzących w skład tego samego przedsiębiorstwa, co przyczynia się do realizacji celu polegającego na zapewnieniu skuteczności działań tej instytucji oraz celu odstraszającego w dziedzinie wymierzania sankcji za naruszenia prawa konkurencji (ww. wyrok w sprawach połączonych Komisja przeciwko Siemens Österreich i in. i Siemens Transmission & Distribution i in. przeciwko Komisji, pkt 59), to mechanizm ten nie może być wykorzystywany w taki sposób, aby ryzyko niewypłacalności jednej spółki było przerzucane na inną spółkę, mimo że spółki te nigdy nie wchodziły w skład tego samego przedsiębiorstwa.
W sytuacji gdy Komisja zamierza obciążyć odpowiedzialnością solidarną spółkę zależną, która popełniła naruszenie, wraz z każdą ze spółek dominujących, z którymi kolejno tworzyła ona odrębne przedsiębiorstwo w trakcie okresu naruszenia, zasada ta wymaga, aby owa instytucja ustaliła odrębnie, dla każdego z tych przedsiębiorstw, kwotę grzywny, jaką powinny zapłacić solidarnie wchodzące w jego skład spółki, z uwzględnieniem wagi naruszenia zarzucanego indywidualnie każdemu z przedsiębiorstw oraz czasu trwania tego naruszenia.
Z zasady indywidualizacji kar i sankcji nie wynika wprawdzie, że przy takim ukształtowaniu stosunku solidarności każda spółka powinna być w stanie wywnioskować z decyzji, w której nałożono na nią grzywnę, za zapłatę której ponosi ona odpowiedzialność solidarną wraz z inną lub innymi spółkami, jaką część grzywny będzie musiała rozliczyć między pozostałymi dłużnikami solidarnymi po zaspokojeniu roszczeń Komisji (ww. wyrok w sprawach połączonych Komisja przeciwko Siemens Österreich i in. i Siemens Transmission & Distribution i in. przeciwko Komisji, pkt 66).
Zasada ta wymaga natomiast, aby na poziomie zewnętrznego stosunku solidarności, przy takim jego ukształtowaniu, każda kolejna spółka dominująca mogła wywnioskować z takiej decyzji, jak wysoki jest udział w jej zobowiązaniu solidarnym za zapłatę grzywny, odpowiadający części grzywny przypadającej na jej spółkę zależną, który to udział może jej zostać przypisany i być od niej dochodzony przez Komisję.
W tym względzie należy także stwierdzić, że łączna wysokość grzywien, za które Areva i Alstom zostały obciążone odpowiedzialnością solidarną, a mianowicie, odpowiednio, kwota 25500000 EUR obniżona przez Sąd do 20400000 EUR oraz kwota 53550000 EUR obniżona przezeń do 48195000 EUR, przekracza wysokość grzywny nałożonej na te spółki solidarnie ze spółką zależną Areva T&D SA, czyli kwotę 53550000 EUR obniżoną przez Sąd do 48195000 EUR.
Tymczasem w sytuacji takiej jak rozpatrywana w niniejszej sprawie odpowiedzialność za popełnione naruszenie spółek Areva i Alstom jako spółek dominujących jest w pełni pochodna od odpowiedzialności spółki zależnej, nad którą spółki te kolejno obejmowały kontrolę (zob. analogicznie wyrok z dnia 22 stycznia 2013 r. w sprawie C‑286/11 P Komisja przeciwko Tomkins, pkt 43, 49).
Wynika stąd, że łączna wysokość kwot, którymi zostały obciążone spółki dominujące, nie może przekroczyć kwoty, którą została obciążona ta spółka zależna.
Ponadto ze względu na okoliczność, że ustalenie stosunku solidarności, którego to ustalenia dokonano w spornej decyzji i które potwierdzono w zaskarżonym wyroku, nie umożliwia zainteresowanym spółkom dominującym wywnioskowania, jaka jest dokładnie kwota grzywny, którą powinny one uiścić za okres, w odniesieniu do którego ponoszą solidarną odpowiedzialność za naruszenie wraz ze swoją spółką zależną, należy także stwierdzić, iż naruszona została zasada pewności prawa.
Tego braku pewności prawa nie jest w stanie złagodzić mająca zastosowanie w braku odmiennych postanowień reguła odpowiedzialności w częściach równych, którą potwierdził Sąd w pkt 215 zaskarżonego wyroku i w myśl której w braku jakiegokolwiek stwierdzenia w decyzji Komisji nakładającej na kilka spółek grzywnę, która ma zostać zapłacona solidarnie, że w ramach przedsiębiorstwa niektóre spółki ponoszą większą niż inne spółki odpowiedzialność za uczestnictwo tego przedsiębiorstwa w kartelu w danym okresie, należy przyjąć, że ich odpowiedzialność jest równa, a tym samym, że równe są udziały w kwotach, które spółki te powinny uiścić solidarnie.
Prawo Unii nie przewiduje bowiem takiej reguły (ww. wyrok w sprawach połączonych Komisja przeciwko Siemens Österreich i in. i Siemens Transmission & Distribution i in. przeciwko Komisji, pkt 70, 71). Ponadto reguła ta dotyczy w każdym razie wyłącznie wewnętrznego rozdziału grzywny pomiędzy dłużników solidarnych, po zaspokojeniu roszczeń Komisji, a nie określenia, na poziomie zewnętrznego stosunku solidarności, odpowiednich kwot, których Komisja może dochodzić od wchodzących w skład każdego z przedsiębiorstw osób prawnych, następujących po sobie w czasie trwania naruszenia.
Wreszcie, jak stwierdził rzecznik generalny w pkt 141 opinii, argument Komisji, w myśl którego instytucja ta mogła obliczyć grzywnę dla spółki zależnej, która popełniła naruszenie, i dla jej kolejnych spółek dominujących, opierając się wyłącznie na kwocie wyjściowej przyjętej dla spółki zależnej, nie jest w stanie podważyć wniosku, że przyjęta przez Komisję i potwierdzona przez Sąd definicja solidarności narusza zasady pewności prawa oraz indywidualizacji kar i sankcji.
b) W przedmiocie argumentów dotyczących wewnętrznego rozdziału grzywny między dłużników solidarnych
i) Argumentacja stron
Po pierwsze, spółki wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd naruszył zasady pewności prawa oraz indywidualizacji kar i sankcji, orzekając w pkt 215 zaskarżonego wyroku, iż z uwagi na mającą zastosowanie w braku innych postanowień regułę odpowiedzialności w częściach równych, o której wspomniano w pkt 140 niniejszego wyroku, każda z ukaranych spółek mogła wywnioskować ze spornej decyzji, jaki jest udział w grzywnie, który przypada na nią w stosunku wewnętrznym z innymi dłużnikami solidarnymi, gdyż taka mająca zastosowanie w braku innych postanowień reguła jest sprzeczna z przewidzianym w prawie Unii pojęciem solidarności.
Po drugie, spółki wnoszące odwołanie utrzymują, że opierając się na regule odpowiedzialności w częściach równych, Sąd naruszył prawo, stwierdzając w pkt 236 zaskarżonego wyroku, że Komisja nie przeniosła na sąd krajowy lub sąd polubowny uprawnienia do ustalenia przypadających na te spółki udziałów w zapłacie grzywny. W sytuacji gdy Komisja rezygnuje z ustalenia udziału każdego z dłużników solidarnych, przenosi ona bowiem to zadanie w sposób dorozumiany na osoby trzecie, czyli na sąd krajowy lub polubowny, naruszając w ten sposób art. 7 WE.
Po trzecie, spółki wnoszące odwołanie utrzymują, że oddalając ich argumenty dotyczące naruszenia zasady pewności prawa i niezgodnego z prawem przeniesienia uprawnień na podstawie reguły odpowiedzialności w częściach równych, Sąd nie dopełnił ciążącego na nim obowiązku uzasadnienia, gdyż postępując w ten sposób, zmienił treść spornej decyzji poprzez dodanie do niej motywów, które stoją zresztą w sprzeczności z zamiarami Komisji.
Komisja stoi na stanowisku, że zarzut dotyczący niezgodnego z prawem przeniesienia uprawnień jest zarzutem nowym, a więc niedopuszczalnym, a w każdym razie bezzasadnym, gdyż opiera się on na błędnym założeniu, że Komisja dysponuje uprawnieniem do ustalania udziałów dłużników solidarnych w ich stosunkach wewnętrznych, podczas gdy jej uprawnienie do wymierzania sankcji dotyczy jedynie zewnętrznego stosunku solidarności. Komisja podziela natomiast co do zasady krytykę odnoszącą się do reguły odpowiedzialności w częściach równych, o której wspomniał Sąd w pkt 215 zaskarżonego wyroku, ale zwraca się do Trybunału o zmianę uzasadnienia w celu oddalenia zastrzeżeń dotyczących naruszenia zasad pewności prawa oraz indywidualizacji kar i sankcji.
ii) Ocena Trybunału
Na wstępie należy oddalić zarzut niedopuszczalności podniesiony przez Komisję wobec przedstawionych przez spółki grupy Alstom argumentów dotyczących niezgodnego z prawem przeniesienia uprawnień do wymierzania sankcji.
Z uwagi na to, iż strona musi móc zakwestionować wszystkie motywy niekorzystnego dla niej wyroku, w przypadku gdy Sąd połączył dwie sprawy i wydał jeden wyrok, który odpowiada na wszystkie zarzuty przedstawione przez strony postępowania przed nim, każda strona może bowiem krytykować również wywody odnoszące się do zarzutów, które zostały podniesione przed Sądem tylko przez skarżącą w drugiej sprawie połączonej, o ile te wywody są dla niej niekorzystne (wyrok z dnia 11 lipca 2013 r. w sprawie C‑444/11 P Team Relocations i in. przeciwko Komisji, pkt 34).
Co się tyczy istoty, w pierwszej kolejności, argumentów spółek wnoszących odwołanie, skierowanych przeciwko pkt 215 i 236 zaskarżonego wyroku, należy stwierdzić, że są one oparte na przedstawionym w pkt 214 tego wyroku założeniu, że kompetencje, którymi dysponuje Komisja na mocy art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 w zakresie nakładania grzywien podlegających solidarnej zapłacie przez kilka osób prawnych wchodzących w skład jednego przedsiębiorstwa, obejmują wyłączne uprawnienie do ustalania udziałów w grzywnie, które dłużnicy solidarni powinni wzajemnie rozliczyć w ramach swoich stosunków wewnętrznych po dokonaniu zapłaty całej grzywny, skutkującym zaspokojeniem roszczeń Komisji.
Jednakże przyjmując to założenie, Sąd naruszył prawo.
Przysługująca Komisji kompetencja do nałożenia grzywny ogranicza się bowiem do ustalenia kwoty grzywny, do zapłaty której solidarnie odpowiedzialne względem niej są osoby prawne wchodzące w skład tego samego przedsiębiorstwa, czyli do określenia zewnętrznego stosunku solidarności, ale nie obejmuje ona kompetencji do określenia udziałów w tej kwocie przypadających na dłużników solidarnych w ramach ich stosunku wewnętrznego (ww. wyrok w sprawach połączonych Komisja przeciwko Siemens Österreich i in. i Siemens Transmission & Distribution i in. przeciwko Komisji, pkt 58).
Natomiast w braku ustalenia w drodze umowy udziałów współdłużników w grzywnie, którą zostali oni obciążeni solidarnie, udziały te powinny zostać określone przez sądy krajowe na podstawie prawa krajowego mającego zastosowanie w sporze i w poszanowaniu prawa Unii (ww. wyrok w sprawach połączonych Komisja przeciwko Siemens Österreich i in. i Siemens Transmission & Distribution i in. przeciwko Komisji, pkt 62).
Wynika stąd, że Sąd naruszył prawo, orzekając w istocie w pkt 215 zaskarżonego wyroku, iż wobec braku w decyzji Komisji nakładającej na szereg spółek grzywnę, za zapłatę której ponoszą one odpowiedzialność solidarną, wszelkich wskazówek co do tego, że w ramach przedsiębiorstwa pewne spółki ponoszą większą niż inne odpowiedzialność za uczestnictwo tego przedsiębiorstwa w kartelu w danym okresie, należy założyć, że ich odpowiedzialność jest jednakowa, a zatem równe są ich udziały w kwotach, za zapłatę których ponoszą odpowiedzialność solidarną (ww. wyrok w sprawach połączonych Komisja przeciwko Siemens Österreich i in. i Siemens Transmission & Distribution i in. przeciwko Komisji, pkt 69).
Wynika stąd również, że Sąd nie mógł oprzeć się na takiej mającej zastosowanie w braku innych postanowień regule odpowiedzialności w częściach równych, aby uznać, odpowiednio, w pkt 216 i 236 zaskarżonego wyroku, że ukarane spółki mogły jednoznacznie poznać możliwe konsekwencje finansowe nałożenia grzywny, za zapłatę której odpowiadają solidarnie, i że Komisja nie przeniosła swego uprawnienia do wymierzania sankcji na sąd krajowy lub polubowny.
Niemniej jednak należy przypomnieć, że jeśli w uzasadnieniu wyroku Sądu dopuszczono się naruszenia prawa Unii, lecz rozstrzygnięcie tego wyroku jest zasadne w świetle innych względów prawnych, to tego rodzaju naruszenie nie może doprowadzić do uchylenia tegoż wyroku oraz należy zastąpić jego uzasadnienie w odpowiednim zakresie (zob. podobnie w szczególności wyrok z dnia 9 września 2008 r. w sprawach połączonych
C-120/06 P i C-121/06 P FIAMM i in. przeciwko Radzie i Komisji, Zb.Orz. s. I-6513
, pkt 187 i przytoczone tam orzecznictwo).
Jednakże w świetle powyższego wydaje się, że w pkt 216 i 236 Sąd najwyraźniej postąpił słusznie, oddalając argumenty dotyczące, odpowiednio, naruszenia zasady pewności prawa oraz niezgodnego z prawem przeniesienia uprawnień Komisji.
Z jednej bowiem strony, skoro Komisja nie dysponuje uprawnieniem do rozdzielenia w ramach stosunku wewnętrznego między współdłużnikami kwoty grzywny nałożonej solidarnie, to nie można wymagać, aby każda spółka była w stanie wywnioskować z decyzji, w której nałożono na nią grzywnę, za zapłatę której ponosi ona odpowiedzialność solidarną wraz z inną lub innymi spółkami, jaką część grzywny będzie musiała rozliczyć między pozostałymi dłużnikami solidarnymi po zaspokojeniu roszczeń Komisji (ww. wyrok w sprawach połączonych Komisja przeciwko Siemens Österreich i in. i Siemens Transmission & Distribution i in. przeciwko Komisji, pkt 66). W braku uregulowania tej kwestii w drodze umowy część ta powinna zostać ustalona przez sąd krajowy. A zatem brak określenia owej części w decyzji Komisji nakładającej grzywnę solidarnie nie może sam w sobie stanowić naruszenia zasady pewności prawa.
Z drugiej strony, skoro uprawnienie do dokonania wewnętrznego rozdziału kwoty grzywny, która powinna zostać zapłacona solidarnie, przysługuje sądowi krajowemu lub polubownemu, a nie Komisji, to w żadnym wypadku instytucji tej nie można zarzucać, że przekazała owo uprawnienie w sposób niezgodny z prawem, nie określając w spornej decyzji udziałów dłużników solidarnych w ramach ich stosunku wewnętrznego.
Z rozważań tych wynika, że podniesione w tym kontekście zarzuty są w każdym razie oczywiście bezzasadne i że należy – ze względów prawnych wskazanych w pkt 157 i 158 niniejszego wyroku, które to punkty powinny zastąpić uzasadnienie przedstawione przez Sąd w pkt 216 i 236 zaskarżonego wyroku – oddalić odwołania w tym zakresie.
W drugiej i ostatniej kolejności należy również oddalić argument dotyczący naruszenia obowiązku uzasadnienia, którego miał się dopuścić Sąd. Sądowi nie można bowiem zarzucać, że zastąpił uzasadnienie spornej decyzji własnym uzasadnieniem. W ramach przeprowadzonej kontroli legalności tej decyzji Sąd miał bowiem pełne prawo do oddalenia rozpatrywanych zarzutów w oparciu o argumenty takie jak argument potwierdzający mającą zastosowanie w braku innych postanowień regułę odpowiedzialności w częściach równych, nawet jeśli co do istoty argument ten okazał się błędny pod względem prawnym.
W świetle wszystkich powyższych rozważań należy stwierdzić, że drugi i trzeci z zarzutów podniesionych przez spółkę Areva, a także trzecia część zarzutu drugiego i zarzut czwarty podniesione przez spółki grupy Alstom są zasadne w zakresie, w jakim Komisję i Sąd skrytykowano w nich za ustanowienie solidarności faktycznej między spółkami Areva i Alstom, a tym samym za naruszenie reguł w dziedzinie solidarności za zapłatę grzywien, wynikających z zasad pewności prawa oraz indywidualizacji kar i sankcji.
3. W przedmiocie zarzutu czwartego podniesionego przez spółkę Areva, dotyczącego naruszenia zasad proporcjonalności i równego traktowania przy ustalaniu nałożonej na nią grzywny
i) Argumentacja stron
Areva utrzymuje, że Sąd, w ramach nieograniczonego prawa orzekania, powinien był ocenić, czy kwota grzywny nałożonej solidarnie na spółkę Areva była proporcjonalna do wagi i czasu trwania naruszenia i czy była zgodna z zasadą równego traktowania. Na podstawie tych zasad Sąd powinien był obniżyć maksymalną kwotę grzywny, na zapłatę której Areva została obciążona odpowiedzialnością solidarną.
Podnoszone naruszenie zasady proporcjonalności wynika z faktu, że w odniesieniu do naruszenia, którego czas trwania wynosił tylko cztery miesiące, Areva została obciążona odpowiedzialnością solidarną za zapłatę kwoty stanowiącej blisko połowę kwoty, za zapłatę której odpowiedzialnością solidarną została obciążona spółka Alstom w odniesieniu do naruszenia, które trwało dwanaście lat, lub blisko dwukrotność grzywny, jaką spółka Alstom została obciążona indywidualnie za bezpośrednie uczestnictwo w kartelu przez okres czterech lat.
Zasada równego traktowania także została naruszona, gdyż Sąd potwierdził sporną decyzję pomimo okoliczności, że zważywszy na czas trwania uczestnictwa w naruszeniu, Komisja ukarała spółkę Areva dużo bardziej dotkliwie niż spółkę Alstom, mimo że to ta druga była jedną ze spółek‑założycieli rzeczonego kartelu, że łączny okres jej uczestnictwa w kartelu był 47 razy dłuższy niż okres uczestnictwa w kartelu spółki Areva i że obrót spółki Alstom był wyższy niż obrót spółki Areva.
Komisja utrzymuje, że zarzut ten jest niedopuszczalny w szczególności dlatego, że nie został podniesiony przez spółkę Areva w pierwszej instancji i że nie stanowi on także bezwzględnej przeszkody procesowej, którą Sąd powinien był podnieść z urzędu. W odniesieniu do istoty Komisja podnosi, że sposobu ustalenia grzywny nałożonej na spółkę Areva nie można krytykować w szczególności dlatego, że grzywna ta została obliczona na podstawie wytycznych.
ii) Ocena Trybunału
Na wstępie, co się tyczy dopuszczalności rozpatrywanego zarzutu, należy stwierdzić, jak zauważył także rzecznik generalny w pkt 189 opinii, że w skardze wniesionej w pierwszej instancji spółki grupy Areva nie podniosły żadnego zarzutu dotyczącego naruszenia zasad proporcjonalności i równego traktowania, w ramach którego twierdziłyby, że kwota grzywny nałożonej na spółkę Areva jest niezgodna z prawem ze względu na naruszenie owych zasad. Chociaż w istocie spółki te podniosły w skardze zarzut naruszenia zasad równego traktowania i proporcjonalności, to jednak argumenty te dotyczyły zupełnie innej kwestii, a mianowicie obciążenia odpowiedzialnością solidarną spółek Alstom i Areva T&D SA.
Jest to zatem zarzut nowy, który – zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 113 niniejszego wyroku – jest niedopuszczalny w ramach odwołania przed Trybunałem.
Ponadto, jak stwierdził także rzecznik generalny w pkt 191 opinii, odsprzedaż spółki Areva T&D spółce Alstom, choć nastąpiła między dniem wniesienia skargi w pierwszej instancji a dniem wniesienia odwołania, nie stanowi nowej okoliczności faktycznej mogącej uzasadniać uznanie tego zarzutu za dopuszczalny, gdyż omawiany zarzut nie jest oparty na tej okoliczności.
Jednakże zarzut czwarty podniesiony przez spółkę Areva jest dopuszczalny w zakresie, w jakim spółka ta twierdzi w nim, że Sąd nie zbadał, w wykonaniu przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania, niezgodności z prawem grzywny, która została nałożona na tę spółkę solidarnie, między innymi ze spółką Areva T&D SA, ze względu na domniemane naruszenie zasad proporcjonalności i równego traktowania, lub że Sąd naruszył prawo w ramach wykonywania owego nieograniczonego prawa orzekania.
Jak przypomniano bowiem w pkt 118 niniejszego wyroku, zarzut, który ma swe źródło w zaskarżonym wyroku, może zostać podniesiony w ramach odwołania.
W tym względzie należy przypomnieć, że poza kontrolą legalności przewidzianą w traktacie FUE Sąd dysponuje nieograniczonym prawem orzekania, które zostało mu przyznane, zgodnie z art. 261 TFUE, na mocy art. 31 rozporządzenia nr 1/2003 i które uprawnia go do zastąpienia oceny Komisji własną oceną, a w konsekwencji do obniżenia lub podwyższenia nałożonej grzywny lub okresowej kary pieniężnej (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawach połączonych Siemens i in. przeciwko Komisji, pkt 334; wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r. w sprawie C‑586/12 P Koninklijke Wegenbouw Stevin przeciwko Komisji, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo).
Jednakże Trybunał podkreślił również, że wykonywanie nieograniczonego prawa orzekania nie jest równoznaczne z kontrolą z urzędu oraz że postępowanie przed sądami Unii jest postępowaniem kontradyktoryjnym. Z wyjątkiem bezwzględnych przeszkód procesowych, które sąd zobowiązany jest podnieść z urzędu, podniesienie zarzutów przeciwko zaskarżonej decyzji i dostarczenie dowodów na poparcie tych zarzutów jest zadaniem strony skarżącej (ww. wyrok w sprawach połączonych Siemens i in. przeciwko Komisji, pkt 335).
Trybunał podkreślił także, że ten wymóg natury procesowej nie jest sprzeczny z zasadą, zgodnie z którą w przypadku naruszeń reguł konkurencji to na Komisji spoczywa obowiązek udowodnienia stwierdzonych przez nią naruszeń oraz przedstawienia dowodów mogących wykazać w sposób wymagany prawem zaistnienie okoliczności stanowiących naruszenie. To, czego w istocie wymaga się od strony skarżącej w ramach sądowego środka prawnego, to określenie kwestionowanych części zaskarżonej decyzji, sformułowanie zarzutów w tym zakresie oraz dostarczenie dowodów składających się z solidnych wskazówek zmierzających do wykazania, że jej zarzuty są zasadne (ww. wyrok w sprawach połączonych Siemens i in. przeciwko Komisji, pkt 336).
Tymczasem nie wydaje się, by wykonując nieograniczone prawo orzekania, jak w pkt 318–323 zaskarżonego wyroku, Sąd naruszył te zasady.
We wskazanych punktach wyroku Sąd – wobec stwierdzenia w pkt 317 tego wyroku zasadności podniesionych przez skarżące zarzutów dotyczących naruszenia zasad proporcjonalności i równego traktowania przez to, że Komisja zastosowała wobec spółki Alstom i spółek grupy Areva, z tytułu okoliczności obciążającej, jaką była rola przywódcy naruszenia, wynoszącą 50% podwyżkę kwoty podstawowej ich grzywien, identyczną z podwyżką zastosowaną wobec spółki Siemens – zmienił bowiem grzywny nałożone solidarnie na spółki Alstom i Areva, zmniejszając tę podwyżkę odpowiednio do 35% i 20%.
Jednakże w tym właśnie kontekście Sąd nie musiał, w wykonaniu nieograniczonego prawa orzekania, badać z urzędu innych zarzutów, które mogłyby ewentualnie zostać podniesione przeciwko wysokości grzywny nałożonej na spółkę Areva ze względu na naruszenie zasad proporcjonalności i równego traktowania, takich jak zarzuty podniesione przez spółkę Areva w ramach odwołania.
Z utrwalonego orzecznictwa wynika wreszcie, że nie jest obowiązkiem Trybunału, który rozstrzyga kwestie prawne w ramach odwołania, zastąpienie własną, bardziej słuszną oceną oceny Sądu, który w ramach nieograniczonego prawa orzekania orzeka o kwotach grzywien nałożonych na przedsiębiorstwa z powodu naruszenia przez nie prawa Unii. Tak więc tylko gdyby Trybunał uznał, że poziom sankcji jest nie tylko niewłaściwy, ale również nadmierny, a w efekcie nieproporcjonalny, należałoby stwierdzić, że doszło do naruszenia prawa przez Sąd ze względu na niewłaściwy charakter kwoty grzywny (wyrok z dnia 30 maja 2013 r. w sprawie C‑70/12 P Quinn Barlo i in. przeciwko Komisji, pkt 57).
W tym względzie, co się tyczy domniemanego niewłaściwego charakteru kwoty grzywny nałożonej na spółkę Areva, wynikającego z faktu, że uczestniczyła ona w naruszeniu przez krótki okres, nie wydaje się, aby kwota grzywny nałożonej solidarnie na spółkę Areva była nadmierna, a w efekcie nieproporcjonalna.
Jak podnosi bowiem Komisja, owa kwota została obliczona z zastosowaniem metodologii przedstawionej w wytycznych. W tym zakresie jest bezsporne, że okoliczność, iż uczestnictwo spółki Areva w kartelu, o którym mowa w niniejszej sprawie, było krótkotrwałe, została odzwierciedlona w ten sposób, że kwota wyjściowa grzywny nie została podwyższona ze względu na czas trwania naruszenia, podczas gdy w wypadku spółki Alstom kwota wyjściowa została podwyższona o 155% ze względu na fakt, że jej uczestnictwo w kartelu trwało łącznie 15 lat i 8 miesięcy.
Jednakże fakt, że uczestnictwo spółki Areva w owym naruszeniu było krótkotrwałe, nie umniejsza wcale wagi zarzucanego jej naruszenia, która to waga została odzwierciedlona przy obliczaniu grzywny, a w szczególności przy ustalaniu kwoty wyjściowej.
Tymczasem zgodnie z art. 23 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003 kwota grzywny powinna zostać ustalona na podstawie wagi naruszenia zarzucanego indywidualnie danemu przedsiębiorstwu oraz czasu trwania tego naruszenia (ww. wyrok w sprawach połączonych Komisja przeciwko Siemens Österreich i in. i Siemens Transmission & Distribution i in. przeciwko Komisji, pkt 52).
W tych okolicznościach należy oddalić zarzut czwarty odwołania spółki Areva.
4. W przedmiocie zarzutu piątego podniesionego przez Alstom, dotyczącego naruszenia prawa do skutecznego środka zaskarżenia
i) Argumentacja stron
W zarzucie piątym spółki grupy Alstom utrzymują, że w pkt 223–230 zaskarżonego wyroku Sąd przeinaczył zakres zarzutu pierwszego spółki Alstom, dotyczącego naruszenia prawa do skutecznego środka zaskarżenia i ochrony sądowej, a w konsekwencji nie udzielił odpowiedzi na ten zarzut.
We wskazanych punktach wyroku Sąd wypowiedział się w przedmiocie wymogu kontroli sądowej, a konkretniej w przedmiocie faktu, że spółki Alstom i Areva T&D SA skorzystały z prawa poddania spornej decyzji kontroli sądowej poprzez skuteczne wykorzystanie środków zaskarżenia. Jednakże zarzut pierwszy podniesiony przez spółkę Areva przed Sądem dotyczył swobody decyzji o wniesieniu skargi, która to swoboda została ograniczona poprzez skutek obciążenia spółek Alstom i Areva T&D SA odpowiedzialnością solidarną.
Komisja podnosi, że w pkt 223–230 zaskarżonego wyroku Sąd w adekwatny sposób odniósł się do argumentów podniesionych przez spółki grupy Alstom w pierwszej instancji.
ii) Ocena Trybunału
Wbrew temu, co twierdzą spółki grupy Alstom, z brzmienia pkt 223–230 zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd w adekwatny sposób odniósł się do podniesionego przez Alstom zarzutu, dotyczącego naruszenia prawa do skutecznego środka zaskarżenia, i wcale nie przeinaczył w tym kontekście zakresu przedstawionych przez tę spółkę argumentów.
Przypomniawszy bowiem w pkt 224–227 omawianego wyroku stosowne orzecznictwo, Sąd słusznie uznał w pkt 228 tego wyroku, że skazanie spółek Alstom i Areva T&D SA przez Komisję na solidarną zapłatę grzywny nie stanowiło naruszenia prawa żadnej z tych spółek – jako adresata zaskarżonej decyzji – do poddania rzeczonej decyzji kontroli sądowej poprzez skuteczne skorzystanie ze środków zaskarżenia zagwarantowanych przez prawo Unii.
Spółki grupy Alstom utrzymują, że Sąd nie wypowiedział się w przedmiocie ograniczeń swobody decyzji o wniesieniu skargi, które to ograniczenia wynikają z nałożenia grzywny solidarnie na spółki Alstom i Areva T&D SA. Tak więc w wypadku wniesienia skargi przez spółkę Areva T&D SA spółka Alstom musiałaby uczynić to samo, aby uniknąć obowiązku zapłaty całej nałożonej grzywny, natomiast w wypadku gdyby Areva T&D SA nie wniosła skargi, to właśnie ona musiałaby zapłacić tę grzywnę, a skarga spółki Alstom nie mogłaby już wywrzeć wpływu na łączną kwotę tej grzywny.
W tym względzie wystarczy stwierdzić, że ograniczenia te są jedynie nieuniknioną konsekwencją nałożenia na spółki Alstom i Areva T&D SA grzywny, za której zapłatę spółki te odpowiadają solidarnie. Chociaż konsekwencja taka mogła z pewnością mieć wpływ na strategię dłużników solidarnych, to nie była ona sama w sobie źródłem jakiegokolwiek naruszenia prawa do skutecznego środka zaskarżenia. Każdy współdłużnik zachował bowiem prawo i możliwość wniesienia skargi, z którego to prawa skorzystała zresztą zarówno spółka Alstom, jak i spółka Areva T&D SA, jak stwierdził również Sąd w pkt 228 zaskarżonego wyroku.
Wynika stąd, że piąty zarzut spółek grupy Alstom należy oddalić.
Z analizy wszystkich zarzutów podniesionych przez spółki wnoszące odwołanie wynika, po pierwsze, że drugi i trzeci z zarzutów spółki Areva, a także trzecią część zarzutu drugiego i czwarty zarzut spółek grupy Alstom należy uwzględnić w zakresie, w jakim Komisja i Sąd zostały w nich skrytykowane za ustalenie stosunku solidarności faktycznej między spółkami Areva i Alstom, a tym samym za naruszenie reguł w dziedzinie solidarności za zapłatę grzywien, które to reguły wynikają z zasad pewności prawa oraz indywidualizacji kar i sankcji, oraz po drugie, że w pozostałym zakresie odwołania należy oddalić.
Wynika stąd przede wszystkim, że pkt 3 tiret drugie sentencji zaskarżonego wyroku należy uchylić.
Następnie, ponieważ stan postępowania pozwala na wydanie ostatecznego orzeczenia w sprawie w rozumieniu art. 61 akapit pierwszy Statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w niniejszej sprawie należy wydać ostateczne orzeczenie.
W tym względzie należy stwierdzić, że ustalenie stosunku solidarności dokonane w art. 2 lit. c) spornej decyzji jest identyczne z ustaleniem przyjętym przez Sąd – po skorzystaniu przezeń z nieograniczonego prawa orzekania i obniżeniu kwot grzywny – w pkt 3 tiret drugie sentencji zaskarżonego wyroku.
Tak więc skoro spółki wnoszące odwołanie zażądały w pierwszej instancji stwierdzenia nieważności art. 2 lit. c) spornej decyzji, to należy stwierdzić nieważność tego postanowienia z tych samych względów, które doprowadziły do uchylenia pkt 3 tiret drugie sentencji zaskarżonego wyroku i które zostały przedstawione w pkt 129–142 niniejszego wyroku.
Wreszcie na mocy nieograniczonego prawa orzekania przyznanego Trybunałowi, zgodnie z art. 261 TFUE, w art. 31 rozporządzenia nr 1/2003 Trybunał orzeka, że prawidłowe zastosowanie reguł w dziedzinie solidarności wymaga, aby kwoty grzywien zostały ustalone na podstawie metody, która – w przeciwieństwie do metody przyjętej przez Komisję i Sąd – zapewnia poszanowanie reguł w dziedzinie solidarności za zapłatę grzywien, wynikających z zasad pewności prawa oraz indywidualizacji kar i sankcji.
Wynika stąd, że w świetle wniosków przedstawionych w pkt 138 niniejszego wyroku i mając na względzie nowe nazwy niektórych z zainteresowanych spółek, o czym wspomniano w pkt 14 niniejszego wyroku, grzywnę w kwocie 27795000 EUR należy nałożyć na Alstom, solidarnie ze spółką Alstom Grid SAS, a grzywnę w kwocie 20400000 EUR należy nałożyć na spółki Areva, T&D Holding i Alstom Grid AG, solidarnie ze spółką Alstom Grid SAS.
VI –

W przedmiocie kosztów
Artykuł 184 § 2 regulaminu postępowania stanowi, że jeżeli odwołanie jest zasadne i Trybunał wydaje orzeczenie kończące postępowanie w sprawie, rozstrzyga on również o kosztach.
Zgodnie z art. 138 § 1 tego regulaminu, mającym zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 184 § 1 tego regulaminu, kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę.
Zgodnie z art. 138 § 3 tego regulaminu w razie częściowego tylko uwzględnienia żądań każdej ze stron każda z nich pokrywa własne koszty. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli jest to uzasadnione okolicznościami sprawy, Trybunał może orzec, że jedna ze stron pokrywa, oprócz własnych kosztów, część kosztów poniesionych przez stronę przeciwną.
Ponieważ odwołania spółki Areva i spółek grupy Alstom zostały częściowo uwzględnione, należy obciążyć Komisję, poza jej własnymi kosztami związanymi z postępowaniem pierwszej instancji i odwołaniami, jedną piątą kosztów poniesionych przez spółkę Areva i spółki grupy Alstom w związku z postępowaniem pierwszej instancji i odwołaniami. Areva i spółki grupy Alstom pokrywają cztery piąte własnych kosztów związanych z postępowaniem pierwszej instancji i odwołaniami.

Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:

1)
Uchyla się pkt 3 tiret drugie sentencji wyroku Sądu Unii Europejskiej z dnia 3 marca 2011 r. w sprawach połączonych T‑117/07 i T‑121/07 Areva i in. przeciwko Komisji.

2)
Stwierdza się nieważność art. 2 lit. c) decyzji Komisji C(2006) 6762 wersja ostateczna z dnia 24 stycznia 2007 r. dotyczącej postępowania na mocy art. 81 [WE] i art. 53 porozumienia o EOG (sprawa COMP/F/38.899 – Rozdzielnice z izolacją gazową).

3)
Za naruszenia stwierdzone w art. 1 lit. b)–f) decyzji C(2006) 6762 wersja ostateczna nakłada się grzywnę w wysokości 27795000 EUR na spółkę Alstom SA, solidarnie ze spółką Alstom Grid SAS, oraz grzywnę w wysokości 20400000 EUR na spółkę Areva SA, spółkę T&D Holding SA i spółkę Alstom Grid AG, solidarnie ze spółką Alstom Grid SAS.

4)
W pozostałym zakresie odwołania zostają oddalone.

5)
Komisja Europejska zostaje obciążona, poza własnymi kosztami, dotyczącymi zarówno postępowania pierwszej instancji, jak i odwołań, jedną piątą kosztów poniesionych przez spółki Areva SA, Alstom SA, T&D Holding SA, Alstom Grid SAS i Alstom Grid AG w związku z postępowaniem pierwszej instancji i odwołaniami.

6)
Spółki Areva SA, Alstom SA, T&D Holding SA, Alstom Grid SAS i Alstom Grid AG pokrywają cztery piąte własnych kosztów związanych z postępowaniem pierwszej instancji i odwołaniami.

Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: francuski.