CELEX: 62009CJ0452
Direttiva 82/76/KEE
Libertà ta’ stabbiliment u libertà li jiġu pprovduti servizzi
Tobba
Kisba tat-titolu ta’ speċjalista
Remunerazzjoni matul il-perijodu ta’ taħriġ
Preskrizzjoni ta’ ħames snin fuq id-dritt għall-ħlas ta’ remunerazzjoni perjodika

It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tad-dritt Komunitarju dwar is-salvagwardja ta’ drittijiet
mogħtija minn direttiva mhux trasposta.
Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ kawża bejn T. E. Iaia, kif ukoll A. Moggio u U. Vassalle (iktar ’il quddiem ir-“rikorrenti
fil-kawża prinċipali”), u l‑Ministero dell’Istruzione, dell’Università e della Ricerca, il-Ministero dell’Economia e delle
Finanze (iktar ’il quddiem,  l-“Istat Taljan”) u l-Università degli studi di Pisa dwar il-ħlas ta’ “remunerazzjoni adattata
[adatta]” prevista mid-Direttiva tal-Kunsill, 82/76/KEE, tas-26 ta’ Jannar 1982, li temenda d-Direttiva 75/362/KEE, dwar ir-rikonoxximent
reċiproku tad-diplomi, ċertifikati u titoli oħrajn tal-mediċina u li jinkludu miżuri biex jiġi ffaċilitat l-eżerċizzju effettiv
tad-dritt ta’ stabbiliment u l-libertà li jiġu pprovduti servizzi, kif ukoll id-Direttiva 75/363/KEE, dwar il-koordinazzjoni
tal-liġijiet, regolamenti u dispożizzjonijiet amministrattivi dwar l-attivitajiet tat-tobba (ĠU L 43, p. 21).

Il-kuntest ġuridiku u l-fatti li wasslu għall-kawża
Id-Direttiva 82/76 iddisponiet, b’mod partikolari permezz ta’ anness dwar il‑“Karatteristiċi tat-taħriġ full-time u tat-taħriġ
part-time tat-tobba speċjalisti”, li jissupplimenta d-Direttiva 75/363, tas-16 ta’ Ġunju 1975, dwar il-koordinazzjoni tad-dispożizzjonijiet
leġiżlattivi, regolamentarji u amministrattivi li jirrigwardaw l-attivitajiet tat-tobba (ĠU L 167, p. 14) li l-perijodu ta’
speċjalizzazzjoni tat-tobba, full-time jew part-time, għandu jkun is-suġġett ta’ “remunerazzjoni adattata [adatta]”, fl-Istati
Membri kollha.
B’sentenza tas-7 ta’ Lulju 1987, Il-Kummissjoni vs L-Italja (49/86, Ġabra p. 2995), il-Qorti tal-Ġustizzja kienet ikkonstatat
li r-Repubblika Taljana naqset milli twettaq l-obbligi Komunitarji tagħha, billi ma ttrasponietx id-Direttiva 82/76 fit-terminu
stabbilit.
Wara din il-kundanna, id-Direttiva 82/76 ġiet trasposta permezz tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 257/91, tat-8 ta’ Awwissu 1991.
Madankollu, dan ippreċiża, fl-Artikolu 8(2) tiegħu, li d-dispożizzjonijiet tagħha kienu ser jidħlu fis-seħħ biss mis-sena
akkademika 1991/1992, bl-esklużjoni tat-tobba rreġistrati fil-perijodu akkademiku li jkopri s-snin 1983 sa 1991.
Peress li l-obbligu ta’ remunerazzjoni adatta previst mid-Direttiva 82/76 kellu jidħol fis-seħħ fl-1983, l-adozzjoni ta’ dan
id-digriet wassal għal tilwima kbira bejn it-tobba ammessi għall-ispeċjalizzazzjoni matul is-snin akkademiċi 1983 sa 1991
mal-Istat Taljan u ċerti universitajiet Taljani.
B’sentenzi tal-25 ta’ Frar 1999, Carbonari
et
, (C-131/97, Ġabra p. I-1103, punti 47 u 48), kif ukoll tat-3 ta’ Ottubru 2000, Gozza
et
(C-371/97, Ġabra p. I-7881, punti 36 u 37), il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-obbligu li jitħallsu b’mod adatt il‑perijodi
ta’ taħriġ tat-tobba speċjalisti ma jippermettix, fih innifsu, lill-qorti nazzjonali la tiddetermina l-identità tad-debitur
marbut li jħallas ir-remunerazzjoni adatta u lanqas l-ammont tagħha. Madankollu, hija l-qorti nazzjonali, li hija responsabbli
sabiex tapplika l-liġi nazzjonali u, b’mod partikolari, id‑dispożizzjonijiet ta’ liġi li ġew introdotti speċifikament sabiex
tiġi żgurata t‑traspożizzjoni tad-Direttiva 82/76, li għandha tinterpreta dan id-dritt nazzjonali sa fejn huwa possibbli fid-dawl
tat-test u tal-finalità ta’ din id-direttiva sabiex jintlaħaq ir-riżultat previst minnha.
Fil-każ fejn ir-riżultat previst mid-Direttiva 82/76 ma jkunx jista’ jintlaħaq permezz ta’ interpretazzjoni konformi, ir-Repubblika
Taljana tkun marbuta tikkumpensa d-danni kkawżati lill-individwi minħabba n-nuqqas ta’ traspożizzjoni ta’ din id-direttiva
fit-termini imposti. F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li l-applikazzjoni retroattiva u kompleta tal-miżuri
li jiżguraw it‑traspożizzjoni korretta tad-Direttiva 82/76 tkun suffiċjenti, bħala prinċipju, sabiex isservi ta’ rimedju għall-konsegwenzi
dannużi tad-dewmien li titwettaq din it-traspożizzjoni. Madankollu, jekk il-benefiċjarji jistabbilixxu l-eżistenza ta’ telf
addizzjonali subit minnhom minħabba l-fatt li ma setgħux jibbenefikaw fiż-żmien xieraq mill-benefiċċji pekunjarji żgurati
minn din id-direttiva, dawn ikollhom jiġu kkumpensati wkoll (ara s-sentenzi ċċitati iktar ’il fuq, Carbonari
et
, punti 52 u 53, kif ukoll Gozza
et
, punti 38 u 39).

Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
Fit-23 ta’ Novembru 2001, ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali, tobba li segwew il‑kors ta’ speċjalizzazzjoni qabel is-sena
akkademika 1991/1992, ippreżentaw rikors kontra l-Istat Taljan u l-Università degli studi di Pisa, sabiex jiksbu l-ħlas ta’
dak li kien dovut lilhom abbażi tad-Direttiva 82/76, jew, fin-nuqqas, il‑kumpens għad-dannu kkawżat min-nuqqas tat-traspożizzjoni
statali korretta ta’ din id-direttiva fit-termini imposti.
It-Tribunale di Firenze ċaħad ir-rikors tagħhom minħabba l-iskadenza tat-terminu preskrittiv ta’ ħames snin, previst fl-Artikolu 2948(4)
tal-Kodiċi Ċivili fir-rigward tat-talba prinċipali għal ħlas, u mill-Artikolu 2947 tal-istess kodiċi fir-rigward tat-talba
sussidjarja għad-danni.
Skont il-qorti nazzjonali, dan it-terminu kien, fil-fatt, beda jiddekorri mill-ġurnata li fiha dan id-dritt seta’ jiġi invokat,
jiġifieri, mid-data tad-dħul fis-seħħ tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 257/91, ħmistax-il ġurnata wara l-pubblikazzjoni effettiva
tiegħu fis-16 ta’ Awwissu 1991. Minn dan il-mument, ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali setgħu jkunu jafu min kien marbut iħallas
ir-remunerazzjoni adatta kif ukoll l-ammont tagħha u jsostnu l-inkompatibbiltà ta’ dan id-digriet mad-dritt Komunitarju sa
fejn jirrigwarda t-tobba li kienu parti mil-korsijiet ta’ speċjalizzazzjoni fis-snin 1983 sa 1991.
Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali ppreżentaw appell minn din id-deċiżjoni u talbu l-applikazzjoni tas-soluzzjoni mogħtija
fil-kawża li tat lok għas-sentenza tal-25 ta’ Lulju 1991, Emmott (C-208/90, Ġabra p. I-4269). Il-Corte d’appello di Firenze
ssostni, madankollu, li l-ġurisprudenza sussegwenti llimitat l-applikabbiltà tagħha għall-każijiet fejn it-termini għall-preżentata
tar-rikorsi nazzjonali jwasslu li jċaħħdu kompletament lir-rikorrent mill-possibbiltà li jinvoka d-drittijiet tiegħu li jirriżultaw
mid-Direttiva 82/76.
Peress li kellha xi dubji dwar il-portata ta’ din il-limitazzjoni minħabba li ċ-ċaħda totali tal-possibbiltà li jiġi invokat
dritt tikkostitwixxi
a priori
l-konsegwenza normali tal-iskadenza tat-termini preskrittivi, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk din għandhiex titqies li
effettivament hija bidla li ttemm il-projbizzjoni li tiġi eċċepita l-preskrizzjoni jew jekk l-imsemmija limitazzjoni tipprevedix
biss it-termini ta’ dekadenza li jipprekludu b’mod definittiv li jiġi invokat dritt fil-futur ukoll.
Peress li, fl-appell, it-terminu preskrittiv ordinarju ta’ għaxar snin, previst mill-Artikolu 2946 tal-Kodiċi Ċivili fil-każ
ta’ ksur ta’ dritt fejn tali ksur ma jinvolvix  att illegali ġie kkunsidrat ukoll, il-Corte d’appello di Firenze ddeċidiet,
wara li ħadet ħsieb li tippreċiża li l-kundizzjoni ta’ ekwivalenza tat-termini preskrittivi ta’ dawk ġeneralment previsti
fl-ordinament ġuridiku Taljan ma’ talbiet simili bbażati fuq il-liġi nazzjonali ġiet osservata fil-kawża preżenti, li tirrinvija
lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)      Huwa kompatibbli mad-dritt Komunitarju li l-Istat Taljan jista’ legalment jeċċepixxi l-preskrizzjoni ordinarja ta’ ħames jew
għaxar snin tad-dritt li jirriżulta mid-Direttiva 82/76/KEE, għall-perijodu qabel l-ewwel liġi Taljana ta’ traspożizzjoni,
mingħajr ma b’hekk jostakola l-eżerċizzju tad-dritt inkwistjoni li jikkonsisti fil-ħlas ta’ kumpens jew, sussidjarjament,
f’azzjoni għad-danni?
2)       Min-naħa l-oħra, huwa kompatibbli mad-dritt Komunitarju li kull eċċezzjoni ta’ preskrizzjoni tiġi prekluża peress li tostakola
definittivament l-eżerċizzju tad-dritt inkwistjoni?
3)      Inkella, huwa konsistenti mad-dritt Komunitarju li kull eċċezzjoni ta’ preskrizzjoni tiġi eskluża sakemm il-Qorti tal-Ġustizzja
tikkonstata ksur tad-dritt Komunitarju (f’dan il-każ, sal-1999)?
4)      Jew inkella huwa kompatibbli mad-dritt Komunitarju li kull eċċezzjoni ta’ preskrizzjoni tiġi eskluża, fi kwalunkwe każ, sakemm
ma sseħħ traspożizzjoni korretta u kompleta tad-direttiva li tkun tat id-dritt inkwistjoni, fil-leġiżlazzjoni nazzjonali (li
f’dan il-każ qatt ma seħħet), kif previst fis-sentenza Emmot iċċitata iktar ’il fuq]?”

Fuq id-domandi preliminari
Permezz tad-domandi tagħha, li għandhom jiġu eżaminati flimkien, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, lill-Qorti
tal-Ġustizzja, jekk id-dritt tal-Unjoni jippermettix lil Stat Membru jopponi eċċezzjoni ta’ preskrizzjoni għall-eżerċizzju
ta’ dritt li jirriżulta minn direttiva jew għall-implementazzjoni ta’ dritt għal kumpens għal dannu li jirriżulta min-nuqqas
ta’ traspożizzjoni korretta tagħha fit-terminu previst u, jekk ikun il-każ, jekk tali possibbiltà teżisti biss mill-mument
li fih il-Qorti tal-Ġustizzja tikkonstata ksur tad-dritt tal-Unjoni.
Hija ġurisprudenza stabbilita li, meta f’qasam partikolari jkun jeżisti nuqqas ta’ leġiżlazzjoni tal-Unjoni, huwa l-kompitu
tal-ordinament ġuridiku intern ta’ kull Stat Membru li jaħtar il-qrati kompetenti u li jistabbilixxi regoli proċedurali għal
azzjonijiet li huma intiżi sabiex jiżguraw il-protezzjoni ta’ drittijiet li l‑individwi jinvokaw taħt id-dritt tal-Unjoni,
sakemm tali regoli ma jkunux inqas favorevoli minn dawk applikabbli għal azzjonijiet simili ta’ natura interna (prinċipju
ta’ ekwivalenza) u li ma jirrendux prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli l-eżerċizzju tad-drittijiet li jirriżultaw
mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni (prinċipju ta’ effettività) (ara s-sentenzi tas-17 ta’ Lulju 1997, Texaco u Olieselskabet
Danmark, C‑114/95 u C‑115/95, Ġabra p. I‑4263, punt 41; tal-11 ta’ Lulju 2002, Marks & Spencer, C-62/00, Ġabra p. I-6325,
punt 34, kif ukoll tal-24 ta’ Marzu 2009, Danske Slagterier, C-445/06, Ġabra p. I-2119, punt 31).
Fir-rigward ta’ dan l-aħħar prinċipju, il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet il‑kompatibbiltà mad-dritt tal-Unjoni tal-iffissar
ta’ termini raġonevoli taħt piena ta’ dekadenza għall-preżentata ta’ rikorsi fl-interess taċ-ċertezza legali li tipproteġi
kemm lill-persuni kkonċernati kif ukoll lill-amministrazzjoni kkonċernata. Fil-fatt, tali termini ma humiex ta’ natura li
jirrendu prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli l-eżerċizzju tad-drittijiet mogħtija mill-ordinament ġuridiku
tal-Unjoni, anki jekk, bħala regola, l-iskadenza ta’ dawn it-termini tirriżulta fiċ-ċaħda, totali jew parzjali, tal-azzjoni
mressqa (ara s-sentenza tas-17 ta’ Lulju 1997, Haahr Petroleum, C‑90/94, Ġabra p. I-4085, punt 48; tat-2 ta’ Diċembru 1997,
Fantask
et
, C-188/95, Ġabra p. I-6783, punt 48; tal-15 ta’ Settembru 1998, Edis, C‑231/96, Ġabra p. I-4951, punt 35, kif ukoll Marks
& Spencer, iċċitata iktar ’il fuq, punt 35).
Fir-rigward tal-punt tat-tluq tat-terminu preskrittiv, huwa minnu li l-Qorti tal-Ġustizzja stabbilixxiet li, sal-mument tat-traspożizzjoni
korretta ta’ direttiva, l‑Istat Membru li jkun naqas ma jistax jeċċepixxi t-tressiq tardiv ta’ azzjoni ġudizzjarja mressqa
kontrih minn individwu sabiex jipproteġi d-drittijiet irrikonoxxuti lilu mid-dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva u li terminu
għall-preżentata ta’ rikors taħt id-dritt nazzjonali jista’ jibda jiddekorri biss minn dan il‑mument (Emmott, iċċitata iktar
’il fuq, punt 23).
Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja sussegwentement ammettiet li l-Istat Membru li jkun naqas jista’ jipprekludi d-dekadenza
ta’ azzjonijiet ġudizzjarji, anki jekk fid-data tal-preżentata tar-rikorsi jkun għadu ma ttrasponiex b’mod korrett id-direttiva
inkwistjoni, billi ddeċidiet li s-soluzzjoni stabbilita fis-sentenza Emmott, iċċitata iktar ’il fuq, kienet iġġustifikata
minn ċirkustanzi li kienu partikolari għal dik il‑kawża, fis-sens li t-terminu ta’ dekadenza kien iwassal biex iċaħħad totalment
lir-rikorrenti fil-kawża prinċipali mill-possibbiltà li tinvoka d-dritt tagħha taħt direttiva (ara s-sentenzi tas-27 ta’ Ottubru
1993, Steenhorst-Neerings, C-338/91, Ġabra p. I-5475; tas-6 ta’ Diċembru 1994, Johnson, C-410/92, Ġabra p. I-5483; Fantask
et
, iċċitata iktar ’il fuq, punti 50 sa 52; tas-17 ta’ Ġunju 2004, Recheio – Cash & Carry, C-30/02, Ġabra p. I-6051, kif ukoll
Danske Slagterier, iċċitata iktar ’il fuq, punti 53 sa 56).
Fil-kawża li tat lok għas-sentenza Emmott, iċċitata iktar ’il fuq, l-aġir tal-awtoritajiet nazzjonali kien, fil-fatt, ipprekluda
lir-rikorrenti fil-kawża prinċipali milli tinvoka d-drittijiet li hija għandha taħt id-direttiva inkwistjoni (punti 10 sa 14;
ara wkoll, f’dan is-sens, is-sentenzi ċċitati iktar ’il fuq Steenhorst-Neerings, punt 20, u Johnson, punt 27).
Minn dan jirriżulta li d-dritt tal-Unjoni ma jipprekludix li awtorità nazzjonali teċċepixxi mill-iskadenza ta’ terminu preskrittiv
raġonevoli ħlief jekk, minħabba l-aġir tagħha, din tkun ikkawżat id-dewmien tat-talba, u b’hekk tkun ċaħħdet lir-rikorrenti
fil-kawża prinċipali mill-possibbiltà li tinvoka d-drittijiet tagħha taħt direttiva tal-Unjoni quddiem il-qrati nazzjonali
(ara, f’dan is-sens, is-sentenzi Edis, iċċitata iktar ’il fuq, punt 48, u tas-17 ta’ Novembru 1998, Aprile, C-228/96, Ġabra
p. I‑7141, punt 43; ara wkoll, b’analoġija, is-sentenzi tas-27 ta’ Frar 2003, Santex, C-327/00, Ġabra p. I-1877, punti 57
sa 61, u tal-15 ta’ April 2010, Barth, C‑542/08, Ġabra p. I-03189, punti 33 sa 36).
Għandu jiġi ppreċiżat ukoll li, skont ġurisprudenza stabbilita, il-konstatazzjoni sussegwenti mill-Qorti tal-Ġustizzja tal-ksur
tad-dritt tal-Unjoni, bħala prinċipju, ma jkollhiex impatt fuq il-punt tat-terminu preskrittiv (ara, f’dan is-sens, is‑sentenzi
ċċitati iktar ’il fuq, Edis, punt 20; Recheio ‑ Cash & Carry, punt 23, kif ukoll Danske Slagterier, punti 36 sa 39).
Dan huwa iktar minnu meta, bħal fil-kawża prinċipali, ma hemm l-ebda dubju li kien hemm ksur tad-dritt tal-Unjoni. Fit-tali
każ fil-fatt, il-konstatazzjoni ġudizzjarja ta’ dan il-ksur ma hijiex neċessarja sabiex il-benefiċjarji jkunu f’pożizzjoni
li jkunu jafu d-drittijiet kollha tagħhom. Għaldaqstant l-iffissar tal-punt ta’ tluq tat-terminu qabel din il-konstatazzjoni
ġudizzjarja ma jirrendix is‑salvagwardja tad-drittijiet ibbażati fuq id-dritt tal-Unjoni prattikament impossibbli jew diffiċli
wisq.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ir-risposta għad-domandi mressqa għandha tkun li d-dritt tal-Unjoni ma jipprekludix
li Stat Membru jeċċepixxi mill-iskadenza ta’ terminu preskrittiv raġonevoli kontra azzjoni legali ppreżentata minn individwu
fid-dawl tas-salvagwardja tad-drittijiet mogħtija minn direttiva, anki meta dan ma kienx ittrasponiha b’mod korrett, sakemm
l-Istat Membru, permezz tal-aġir tiegħu, ma jkunx ikkawża d-dewmien tar-rikors. Il-konstatazzjoni mill-Qorti tal-Ġustizzja
tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni ma għandhiex impatt fuq il‑punt ta’ tluq tat-terminu preskrittiv, meta ma jkun hemm l-ebda dubju
li l‑imsemmi ksur ikun seħħ.

Fuq l-ispejjeż
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in‑natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti
tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet
lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (L-Ewwel Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
Id-dritt tal-Unjoni għandu jiġi interpretat fis-sens li, ma jipprekludix li Stat Membru jeċċepixxi mill-iskadenza ta’ terminu
preskrittiv raġonevoli kontra azzjoni legali ppreżentata minn individwu fid-dawl tas-salvagwardja tad-drittijiet mogħtija
minn direttiva, anki meta dan ma kienx ittrasponiha b’mod korrett, sakemm l-Istat Membru, permezz tal-aġir tiegħu, ma jkunx
ikkawża d-dewmien tar-rikors. Il-konstatazzjoni mill-Qorti tal-Ġustizzja tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni ma għandhiex impatt
fuq il-punt tat-tluq ta’ terminu preskrittiv, meta ma jkun hemm l-ebda dubju li l-imsemmi ksur ikun seħħ.
Firem
*
Lingwa tal-kawża: it-Taljan.