CELEX: 62008CJ0078
Αίτηση εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως
Παραδεκτό
Κρατικές ενισχύσεις
Φορολογικά πλεονεκτήματα χορηγούμενα στις συνεταιριστικές εταιρίες
Χαρακτηρισμός τους ως κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 87 ΕΚ
Συμβατό με την κοινή αγορά
Προϋποθέσεις

της 10ης Ιουνίου 2010, C‑395/08 και C‑396/08, Bruno κ.λπ., δεν έχει ακόμη δημοσιευθεί στη Συλλογή, σκέψη 18 και εκεί
παρατιθέμενη νομολογία).
Κατά πάγια νομολογία, τα σχετικά με την ερμηνεία του κοινοτικού δικαίου ερωτήματα που υπέβαλε το εθνικό δικαστήριο, εντός
του πραγματικού και κανονιστικού πλαισίου που αυτό προσδιόρισε με δική του ευθύνη και την ακρίβεια του οποίου δεν οφείλει
να ελέγξει το Δικαστήριο, απολαύουν τεκμηρίου λυσιτελείας. Το Δικαστήριο μπορεί να απορρίψει αίτηση εκδόσεως προδικαστικής
αποφάσεως που υπέβαλε εθνικό δικαστήριο μόνον όταν προδήλως προκύπτει ότι η ερμηνεία του κοινοτικού δικαίου που ζητεί το εθνικό
δικαστήριο δεν έχει καμία σχέση με το υποστατό ή το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, όταν το πρόβλημα είναι υποθετικής
φύσεως ή επίσης όταν το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει
χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα που του υποβλήθηκαν (αποφάσεις της 7ης Ιουνίου 2007, C‑222/05 έως C‑225/05, van der Weerd κ.λπ.,
Συλλογή 2007, σ. I‑4233, σκέψη 22· της 22ας Ιουνίου 2010, C‑188/10 και C‑189/10, Melki και Abdeli, δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη
στη Συλλογή, σκέψη 27, καθώς και Bruno κ.λπ., προπαρατεθείσα, σκέψη 19).
Εντούτοις, το Δικαστήριο έχει επίσης δεχθεί ότι, σε εξαιρετικές περιπτώσεις, πρέπει να ερευνά τις συνθήκες υπό τις οποίες
του έχουν υποβληθεί τα ερωτήματα από τον εθνικό δικαστή (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση της 13ης Μαρτίου 2001, C‑379/98,
PreussenElektra, Συλλογή 2001, σ. I‑2099, σκέψη 39). Ειδικότερα, το πνεύμα συνεργασίας που πρέπει να πρυτανεύει κατά τη λειτουργία
της διαδικασίας εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως συνεπάγεται ότι το εθνικό δικαστήριο σέβεται την αποστολή που έχει ανατεθεί
στο Δικαστήριο, η οποία συνίσταται στη συμβολή του στην απονομή της δικαιοσύνης εντός των κρατών μελών και όχι στη διατύπωση
συμβουλευτικών γνωμών επί γενικών ή υποθετικών ζητημάτων (απόφαση της 12ης Ιουνίου 2003, C‑112/00, Schmidberger, Συλλογή 2003,
σ. I‑5659, σκέψη 32 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Όσον αφορά τις υπό κρίση αιτήσεις εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο, με τα δύο πρώτα ερωτήματα, ζητεί
να διευκρινισθεί αν τα φορολογικά πλεονεκτήματα τα οποία το οικείο εθνικό δίκαιο παρέχει σε συνεταιριστικές εταιρίες είναι
συμβατά με το δίκαιο της Ένωσης και, ειδικότερα, αν τα εν λόγω πλεονεκτήματα μπορούν να χαρακτηρισθούν ως «κρατικές ενισχύσεις»
κατά την έννοια του άρθρου 87, παράγραφος 1, ΕΚ.
Πάντως, κατά πάγια νομολογία, το Δικαστήριο, καίτοι δεν είναι αρμόδιο να αποφαίνεται, στο πλαίσιο διαδικασίας που έχει κινηθεί
κατ’ εφαρμογή του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, επί του συμβατού των κανόνων του εσωτερικού δικαίου με το δίκαιο της Ένωσης ούτε να ερμηνεύει
τις εθνικές νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις, είναι εντούτοις αρμόδιο να παρέχει στο αιτούν δικαστήριο όλα τα σχετικά
με το δίκαιο της Ένωσης ερμηνευτικά στοιχεία που θα δώσουν ενδεχομένως στο εν λόγω δικαστήριο τη δυνατότητα να εκτιμήσει το
συμβατό αυτό, προκειμένου να εκδώσει απόφαση στην υπόθεση της οποίας έχει επιληφθεί (βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 15ης
Δεκεμβρίου 1993, C‑292/92, Hünermund κ.λπ., Συλλογή 1993, σ. I‑6787, σκέψη 8, καθώς και της 27ης Νοεμβρίου 2001, C‑285/99
και C‑286/99, Lombardini και Mantovani, Συλλογή 2001, σ. I‑9233, σκέψη 27).
Ειδικότερα, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι η αρμοδιότητα της Επιτροπής να εκτιμά τη συμβατότητα ενισχύσεως με την κοινή
αγορά δεν κωλύει εθνικό δικαστήριο να υποβάλλει προδικαστικά ερωτήματα στο Δικαστήριο ως προς την ερμηνεία της εννοίας της
ενισχύσεως (απόφαση της 29ης Ιουνίου 1999, C‑256/97, DM Transport, Συλλογή 1999, σ. I‑3913, σκέψη 15). Στο πλαίσιο αυτό, το
Δικαστήριο μπορεί να παράσχει στο εθνικό δικαστήριο όλα τα σχετικά με το δίκαιο της Ένωσης ερμηνευτικά στοιχεία στα οποία
μπορεί να στηριχθεί για να εκτιμήσει κατά πόσον εθνικό μέτρο μπορεί να χαρακτηρισθεί ως κρατική ενίσχυση υπό την έννοια του
εν λόγω δικαίου (βλ. απόφαση της 10ης Ιουνίου 2010, C‑140/09, Fallimento Traghetti del Mediterraneo, δεν έχει δημοσιευθεί
ακόμη στη Συλλογή, σκέψη 24 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Επομένως, το γεγονός ότι τα δύο πρώτα ερωτήματα αναφέρονται, κατά το γράμμα τους, στη συμβατότητα του ΠΔ 601/1973 με τις οικείες
διατάξεις του δικαίου της Ένωσης δεν τα καθιστά απαράδεκτα.
Το ίδιο ισχύει όσον αφορά το γεγονός ότι το πρώτο από τα δύο αυτά ερωτήματα αναφέρεται, επίσης, στα άρθρα 10 και 12 του ΠΔ
601/1973 τα οποία έχουν ως αντικείμενο άλλες συνεταιριστικές εταιρίες, πλην αυτών των παραγωγών και εργατών, ενώ το Corte
suprema di cassazione χαρακτήρισε τις συνεταιριστικές εταιρίες περί των οποίων πρόκειται στο πλαίσιο των κυρίων δικών «ως
συνεταιρισμούς παραγωγών και εργατών», κατά την έννοια του άρθρου 11 του ίδιου διατάγματος. Συγκεκριμένα, τα δύο πρώτα ερωτήματα
πρέπει να θεωρηθούν παραδεκτά, δεδομένου ότι αναφέρονται στην κατάσταση της τελευταίας αυτής μορφής συνεταιριστικών εταιριών,
όπως αυτή προκύπτει από το άρθρο 11 του εν λόγω διατάγματος σε συνδυασμό, ενδεχομένως, με τα άρθρα 13 και 14 του ιδίου διατάγματος.
Κατόπιν των ανωτέρω, τα δύο πρώτα ερωτήματα, τα οποία πρέπει να εξετασθούν από κοινού, πρέπει να νοηθούν υπό την έννοια ότι
με αυτά ζητείται, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν και, εφόσον συντρέχει περίπτωση, σε ποιο βαθμό τα φορολογικά πλεονεκτήματα
των οποίων απολαύουν οι συνεταιριστικές εταιρίες παραγωγών και εργατών, όπως αυτές περί των οποίων πρόκειται στο πλαίσιο των
κυρίων δικών, δυνάμει εθνικής νομοθετικής ρυθμίσεως όπως αυτή του άρθρου 11 του ΠΔ 601/1973 μπορούν να χαρακτηρισθούν ως «κρατικές
ενισχύσεις» κατά την έννοια του άρθρου 87, παράγραφος 1, ΕΚ.
Όσον αφορά το τρίτο ερώτημα, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι, με αυτό, το Corte suprema di cassazione αναφέρεται στις νομοθετικές
τροποποιήσεις που επήλθαν μετά την ημερομηνία των πραγματικών περιστατικών των κυρίων δικών. Στο πλαίσιο αυτό, η αναφορά στον
νόμο 311 του 2004, που περιλαμβάνεται στο εν λόγω ερώτημα, είναι άνευ σημασίας για την επίλυση των διαφορών των οποίων έχει
επιληφθεί το αιτούν δικαστήριο. Κατά συνέπεια, το τρίτο ερώτημα είναι απαράδεκτο.
Όσον αφορά το τέταρτο ερώτημα που υποβάλλει το αιτούν δικαστήριο, σχετικά με την ενδεχόμενη κατάχρηση δικαιώματος εκ μέρους
των εταιριών περί των οποίων πρόκειται στο πλαίσιο των κυρίων δικών, πρέπει να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου,
οι πολίτες δεν μπορούν να επικαλούνται τις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης καταχρηστικώς ή καταστρατηγώντας τες (βλ., μεταξύ
άλλων, αποφάσεις της 21ης Φεβρουαρίου 2006, C‑255/02, Halifax κ.λπ., Συλλογή 2006, σ. I‑1609, σκέψη 68, καθώς και της 20ής
Σεπτεμβρίου 2007, C‑16/05, Tum και Dari, Συλλογή 2007, σ. I‑7415, σκέψη 64).
Εντούτοις, δεν αμφισβητείται ότι τα πλεονεκτήματα που χορηγούνται, κατ’ εφαρμογή του ΠΔ 601/1973, στις συνεταιριστικές εταιρίες
περί των οποίων πρόκειται στο πλαίσιο των κυρίων δικών θεσπίστηκαν αποκλειστικώς από το εσωτερικό ιταλικό δίκαιο και όχι από
το δίκαιο της Ένωσης. Επομένως, εν προκειμένω, αποκλείεται παραβίαση της αρχής της απαγορεύσεως της καταχρήσεως δικαιώματος
υπό το πρίσμα του δικαίου της Ένωσης.
Επομένως, καθόσον το τέταρτο ερώτημα δεν αφορά την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, το Δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο να αποφανθεί
επ’ αυτού.

Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Προκειμένου να δοθεί απάντηση στα δύο πρώτα ερωτήματα, όπως αυτά αναδιατυπώνονται με τη σκέψη 38 της παρούσας αποφάσεως, πρέπει
να παρασχεθούν στο αιτούν δικαστήριο τα αναγκαία ερμηνευτικά στοιχεία όσον αφορά τις προϋποθέσεις από τις οποίες το άρθρο
87, παράγραφος 1, ΕΚ εξαρτά τον χαρακτηρισμό ενός εθνικού μέτρου ως κρατικής ενισχύσεως, ήτοι, πρώτον, της χρηματοδοτήσεως
ενός τέτοιου μέτρου από το κράτος ή μέσω κρατικών πόρων, δεύτερον, της επιλεκτικότητας του εν λόγω μέτρου και, τρίτον, της
επιδράσεως που ασκεί το μέτρο αυτό στο εμπόριο μεταξύ κρατών μελών και της νοθεύσεως του ανταγωνισμού που προκύπτει από την
επίδραση αυτή. Επομένως, πρέπει να εξετασθούν διαδοχικά οι τρεις αυτές προϋποθέσεις.

Επί της προϋποθέσεως της χρηματοδοτήσεως του μέτρου από το κράτος ή μέσω κρατικών πόρων
Το άρθρο 87, παράγραφος 1, ΕΚ αφορά τις «ενισχύσεις που χορηγούνται υπό οποιαδήποτε μορφή από τα κράτη ή με κρατικούς πόρους».
Κατά πάγια νομολογία, η έννοια της ενισχύσεως είναι ευρύτερη από αυτήν της επιδοτήσεως, διότι περιλαμβάνει όχι μόνον τις θετικές
παροχές, όπως είναι οι επιδοτήσεις καθαυτές, αλλά και κρατικές παρεμβάσεις οι οποίες, κατά διαφόρους τρόπους, περιορίζουν
τις επιβαρύνσεις που συνήθως βαρύνουν τον προϋπολογισμό μιας επιχειρήσεως και οι οποίες, χωρίς να είναι επιδοτήσεις υπό τη
στενή έννοια του όρου, είναι της αυτής φύσεως και επιφέρουν ταυτόσημα αποτελέσματα (βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 8ης Νοεμβρίου
2001, C‑143/99, Adria-Wien Pipeline και Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke, Συλλογή 2001, σ. I‑8365, σκέψη 38· της 15ης
Ιουλίου 2004, C‑501/00, Ισπανία κατά Επιτροπής, Συλλογή 2004, σ. I‑6717, σκέψη 90 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία, καθώς και
της 10ης Ιανουαρίου 2006, C‑222/04, Cassa di Risparmio di Firenze κ.λπ., Συλλογή 2006, σ. I‑289, σκέψη 131).
Εντεύθεν προκύπτει ότι ένα μέτρο με το οποίο οι δημόσιες αρχές παρέχουν σε ορισμένες επιχειρήσεις φορολογική απαλλαγή και
το οποίο, μολονότι δεν συνεπάγεται μεταβίβαση κρατικών πόρων, περιάγει τους δικαιούχους σε ευνοϊκότερη οικονομική κατάσταση
σε σχέση με τους λοιπούς φορολογουμένους συνιστά «κρατική ενίσχυση» κατά την έννοια του άρθρου 87, παράγραφος 1, ΕΚ. Ομοίως,
μπορεί να συνιστά κρατική ενίσχυση ένα μέτρο που χορηγεί σε ορισμένες επιχειρήσεις μείωση φόρου ή μετάθεση του χρόνου καταβολής
του κανονικώς οφειλόμενου φόρου (προπαρατεθείσα απόφαση Cassa di Risparmio di Firenze κ.λπ., σκέψη 132).
Επομένως, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι εθνικό μέτρο όπως αυτό περί του οποίου πρόκειται στο πλαίσιο των κυρίων δικών στηρίζεται
σε κρατική χρηματοδότηση.

Επί της προϋποθέσεως της επιλεκτικότητας του επίδικου μέτρου
Το άρθρο 87, παράγραφος 1, ΕΚ απαγορεύει τις ενισχύσεις «που συνεπάγονται την ευνοϊκή μεταχείριση ορισμένων επιχειρήσεων ή
ορισμένων κλάδων παραγωγής», ήτοι τις ενισχύσεις επιλεκτικής εφαρμογής.
Ο χαρακτηρισμός ενός φορολογικού μέτρου ως «επιλεκτικού» προϋποθέτει, πρώτον, τον εκ των προτέρων προσδιορισμό και την εξέταση
του κοινού ή «κανονικού» φορολογικού συστήματος που εφαρμόζεται στο οικείο κράτος μέλος. Δεύτερον, σε σχέση με αυτό το κοινό
ή «κανονικό» φορολογικό καθεστώς πρέπει να εξεταστεί και να στοιχειοθετηθεί ο ενδεχομένως επιλεκτικός χαρακτήρας του πλεονεκτήματος
που χορηγεί το επίμαχο φορολογικό μέτρο αποδεικνύοντας ότι το εν λόγω μέτρο παρεκκλίνει του κοινού αυτού συστήματος, καθόσον
αυτό διαφοροποιεί τους επιχειρηματίες οι οποίοι βρίσκονται, από απόψεως του σκοπού του φορολογικού συστήματος του οικείου
κράτους μέλους, σε συγκρίσιμη πραγματική και νομική κατάσταση (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση της 6ης Σεπτεμβρίου 2006,
C‑88/03, Πορτογαλία κατά Επιτροπής, Συλλογή 2006, σ. I‑7115, σκέψη 56).
Συναφώς, από τα στοιχεία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει αφενός ότι, για τις ανάγκες του υπολογισμού του
φόρου εισοδήματος των εταιριών, η βάση υπολογισμού του φόρου των συνεταιριστικών εταιριών παραγωγών και εργατών καθορίζεται
με τον ίδιο τρόπο όπως και αυτή των λοιπών εταιριών, ήτοι σε συνάρτηση με το ποσό του καθαρού κέρδους που προκύπτει κατά τη
λήξη του φορολογικού έτους από την άσκηση της δραστηριότητας της επιχειρήσεως. Επομένως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι ο φόρος
εταιριών αποτελεί το νομικό καθεστώς αναφοράς, προκειμένου να εκτιμηθεί ο τυχόν επιλεκτικός χαρακτήρας του επίμαχου μέτρου.
Αφετέρου, επισημαίνεται ότι, κατά παρέκκλιση από τον γενικώς εφαρμοζόμενο στα νομικά πρόσωπα κανόνα, το φορολογητέο εισόδημα
των οικείων συνεταιριστικών εταιριών παραγωγών και εργατών απαλλάσσεται του φόρου εταιριών. Επομένως, οι συνεταιριστικές αυτές
εταιρίες απολαύουν ενός φορολογικού πλεονεκτήματος το οποίο δεν μπορούν να αξιώσουν οι εταιρίες κερδοσκοπικού χαρακτήρα.
Από το άρθρο 11 του ΠΔ 601/1973 προκύπτει ότι ένα τέτοιο πλεονέκτημα όπως αυτό περί του οποίου πρόκειται στο πλαίσιο των κυρίων
δικών δεν ισχύει για όλους τους επιχειρηματίες, αλλά παρέχεται ανάλογα με τη νομική μορφή της επιχειρήσεως, ως συνεταιριστικής
εταιρίας ή όχι (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση Cassa di Risparmio di Firenze κ.λπ.., προπαρατεθείσα, σκέψη 136).
Πρέπει επίσης να υπογραμμιστεί ότι μια ενίσχυση μπορεί να είναι επιλεκτική υπό το πρίσμα του άρθρου 87, παράγραφος 1, ΕΚ ακόμη
και όταν αφορά έναν οικονομικό τομέα στο σύνολό του (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 17ης Ιουνίου 1999, C‑75/97, Βέλγιο κατά
Επιτροπής, Συλλογή 1999, σ. I‑3671, σκέψη 33).
Επομένως, πρέπει να εξακριβωθεί αν φορολογικές απαλλαγές όπως αυτές περί των οποίων πρόκειται στο πλαίσιο των κυρίων δικών
μπορούν να ευνοήσουν ορισμένες επιχειρήσεις ή ορισμένους κλάδους παραγωγής έναντι άλλων επιχειρήσεων που τελούν σε συγκρίσιμη
πραγματική και νομική κατάσταση υπό το πρίσμα του επιδιωκόμενου με το οικείο σύστημα φόρου εταιριών σκοπού, ήτοι της φορολογήσεως
των κερδών των εταιριών.
Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι οι συνεταιριστικές εταιρίες, μορφή υπό την οποία συνεστήθησαν τα νομικά πρόσωπα περί των
οποίων πρόκειται στο πλαίσιο των κυρίων δικών, λειτουργούν με βάση ιδιαίτερες αρχές οι οποίες τις διακρίνουν σαφώς από τους
λοιπούς επιχειρηματίες. Τόσο ο νομοθέτης της Ένωσης, με την έκδοση του κανονισμού 1435/2003, όσο και η Επιτροπή, με την ανακοίνωσή
της σχετικά με την προώθηση των συνεταιριστικών εταιριών στην Ευρώπη, επισήμαναν τα ιδιαίτερα αυτά χαρακτηριστικά.
Οι ιδιαίτερες αυτές αρχές περιλαμβάνουν κυρίως, όπως αναφέρεται ειδικότερα στην όγδοη αιτιολογική σκέψη του ως άνω κανονισμού,
την αρχή της υπεροχής του ατόμου η οποία εκδηλώνεται στους ειδικούς κανόνες σχετικά με τους όρους εισόδου, αποχωρήσεως και
διαγραφής των μελών. Επιπλέον, η δέκατη αιτιολογική σκέψη του ίδιου κανονισμού διευκρινίζει ότι, σε περίπτωση λύσεως, το καθαρό
ενεργητικό και τα αποθεματικά θα πρέπει να διανέμονται σε άλλο συνεταιριστικό φορέα που επιδιώκει παρόμοιους σκοπούς ή στόχους
γενικού ενδιαφέροντος.
Όσον αφορά τη διαχείριση των συνεταιριστικών εταιριών, επισημαίνεται ότι αυτή δεν ασκείται προς το συμφέρον τρίτων επενδυτών.
Κατά την όγδοη και τη δέκατη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 1435/2003, καθώς και το σημείο 1.1 της ανακοινώσεως σχετικά
με την προώθηση των συνεταιριστικών εταιριών στην Ευρώπη, ο έλεγχος της εταιρίας κατανέμεται δίκαια μεταξύ των μελών της,
γεγονός που αντικατοπτρίζει τον κανόνα «της μιας ψήφου κατ’ άτομο». Τα αποθεματικά και τα στοιχεία του ενεργητικού είναι κοινά,
μη διανεμήσιμα και αφιερωμένα στα κοινά συμφέροντα των μελών.
Όσον αφορά τη λειτουργία των συνεταιριστικών εταιριών, επισημαίνεται ότι, ενόψει της υπεροχής του ατόμου, αυτές έχουν ως σκοπό,
όπως αναφέρεται ιδίως στη δέκατη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 1435/2003 και στο σημείο 1.1 της ανακοινώσεως σχετικά με
την προώθηση των συνεταιριστικών εταιριών στην Ευρώπη, το αμοιβαίο όφελος των μελών τους, τα οποία είναι ταυτόχρονα χρήστες,
πελάτες ή προμηθευτές, με συνέπεια το καθένα από αυτά να εισπράττει κέρδη από τις δραστηριότητες του συνεταιρισμού σε συνάρτηση
με τη συμμετοχή του στον συνεταιρισμό καθώς και με τις συναλλαγές του με αυτόν.
Εξάλλου, όπως διευκρινίζεται στο σημείο 2.2.3 της ίδιας ανακοινώσεως, οι συνεταιριστικές εταιρίες δεν έχουν ή έχουν περιορισμένη
πρόσβαση στις αγορές μετοχικού κεφαλαίου και συνεπώς η ανάπτυξή τους εξαρτάται από τα ίδια κεφάλαιά τους ή από τη χρηματοδότηση
μέσω πιστώσεων. Η κατάσταση αυτή οφείλεται στο γεγονός ότι οι μετοχές τους δεν είναι εισηγμένες στο Χρηματιστήριο και, επομένως,
δεν είναι διαπραγματεύσιμες σε αυτό. Επιπλέον, όπως επισημαίνεται με τη δέκατη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 1435/2003,
οι αποδόσεις του δανειακού κεφαλαίου και των μεριδίων είναι περιορισμένες, γεγονός που καθιστά την επένδυση σε συνεταιριστική
εταιρία λιγότερο ελκυστική.
Κατά συνέπεια, το περιθώριο κέρδους της συγκεκριμένης μορφής εταιρίας είναι σαφώς χαμηλότερο αυτού των κεφαλαιουχικών εταιριών,
οι οποίες μπορούν να ανταποκριθούν καλύτερα στις απαιτήσεις της αγοράς.
Λαμβανομένων υπόψη των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών των συνεταιριστικών εταιριών, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι συνεταιριστικές
εταιρίες παραγωγών και εργατών, όπως αυτές περί των οποίων πρόκειται στο πλαίσιο των κυρίων δικών δεν μπορούν, καταρχήν, να
θεωρηθούν ότι τελούν σε συγκρίσιμη πραγματική και νομική κατάσταση με αυτή των εμπορικών εταιριών, εφόσον πάντως ενεργούν
προς το οικονομικό συμφέρον των μελών τους και διατηρούν μια σχέση όχι αμιγώς εμπορική, αλλά ιδιαίτερη και προσωπική με αυτά,
στο πλαίσιο της οποίας τα μέλη συμμετέχουν ενεργά και έχουν δικαίωμα σε δίκαιη κατανομή των οικονομικών κερδών.
Συγκεκριμένα, συνεταιριστικές εταιρίες παραγωγών και εργατών, οι οποίες έχουν άλλα χαρακτηριστικά πλην αυτών που προσιδιάζουν
σε αυτή τη μορφή εταιρίας, δεν επιδιώκουν σκοπό αμοιβαίας αλληλεγγύης και πρέπει, επομένως, να διακρίνονται από τη μορφή εταιρίας
που περιγράφεται στην ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την προώθηση των συνεταιριστικών εταιριών στην Ευρώπη.
Σε τελική ανάλυση, στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να εξακριβώσει, υπό το πρίσμα του συνόλου των περιστάσεων που χαρακτηρίζουν
τις ένδικες διαφορές επί των οποίων καλείται να αποφανθεί, αν, με βάση τα κριτήρια που παρατίθενται στις σκέψεις 55 έως 62
της παρούσας αποφάσεως, οι συνεταιριστικές εταιρίες παραγωγών και εργατών περί των οποίων πρόκειται στο πλαίσιο των κυρίων
δικών τελούν πράγματι σε κατάσταση συγκρίσιμη με εκείνη των εταιριών κερδοσκοπικού χαρακτήρα οι οποίες υπόκεινται στον φόρο
εταιριών.
Σε περίπτωση που ο εθνικός δικαστής καταλήξει στο συμπέρασμα ότι, στο πλαίσιο των ενδίκων διαφορών των οποίων έχει επιληφθεί,
η προϋπόθεση που παρατίθεται στην προηγούμενη σκέψη πράγματι πληρούται, θα πρέπει, επίσης, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου,
να εξακριβώσει αν φορολογικές απαλλαγές όπως αυτές περί των οποίων πρόκειται στην κύρια δίκη, δικαιολογούνται από τη φύση
και τη γενική οικονομία του συστήματος στο οποίο εντάσσονται (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση Adria-Wien Pipeline και Wietersdorfer
& Peggauer Zementwerke, προπαρατεθείσα, σκέψη 42).
Ένα μέτρο που συνιστά εξαίρεση από την εφαρμογή του γενικού φορολογικού συστήματος μπορεί να δικαιολογείται αν το οικείο κράτος
μέλος μπορεί να αποδείξει ότι το μέτρο αυτό απορρέει ευθέως από τις θεμελιώδεις ή κατευθυντήριες αρχές του φορολογικού του
συστήματος (βλ. απόφαση Πορτογαλία κατά Επιτροπής, προπαρατεθείσα, σκέψη 81).
Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να παρασχεθούν στο αιτούν δικαστήριο οι ακόλουθες διευκρινίσεις, προκειμένου αυτό να μπορέσει να
αποφανθεί λυσιτελώς επί των ενδίκων διαφορών των οποίων έχει επιληφθεί.
Καταρχάς, πρέπει να υπομνησθεί ότι το Δικαστήριο έχει επανειλημμένα κρίνει ότι ο σκοπός που επιδιώκουν οι κρατικές παρεμβάσεις
δεν αρκεί για να αποκλείεται εκ προοιμίου ο χαρακτηρισμός τους ως «ενισχύσεων» κατά την έννοια του άρθρου 87 ΕΚ (βλ., μεταξύ
άλλων, αποφάσεις της 22ας Δεκεμβρίου 2008, C-487/06 P, British Aggregates κατά Επιτροπής, Συλλογή 2008, σ. I‑10505, σκέψη
84 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Ειδικότερα, το άρθρο 87, παράγραφος 1, ΕΚ δεν κάνει διάκριση αναλόγως των αιτιών ή των στόχων των κρατικών παρεμβάσεων, αλλά
τις ορίζει σε συνάρτηση με τα αποτελέσματά τους (απόφαση British Aggregates κατά Επιτροπής, προπαρατεθείσα, σκέψη 85 και εκεί
παρατιθέμενη νομολογία).
Πρέπει επίσης να υπομνησθεί ότι ένα μέτρο που συνιστά εξαίρεση από την εφαρμογή του γενικού φορολογικού συστήματος μπορεί
να δικαιολογείται αν το μέτρο αυτό απορρέει ευθέως από τις θεμελιώδεις ή κατευθυντήριες αρχές του φορολογικού αυτού συστήματος.
Συναφώς, πρέπει να γίνεται διάκριση μεταξύ, αφενός, των σκοπών τους οποίους έχει οριστεί να υπηρετεί ένα ειδικό φορολογικό
καθεστώς και οι οποίοι είναι εξωγενείς σε σχέση προς το σύστημα αυτό και, αφετέρου, των μηχανισμών που είναι συμφυείς με το
ίδιο το φορολογικό σύστημα και οι οποίοι είναι απαραίτητοι για την επίτευξη των σκοπών αυτών (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση
Πορτογαλία κατά Επιτροπής, προπαρατεθείσα, σκέψη 81).
Κατά συνέπεια, φορολογικές απαλλαγές οι οποίες υπαγορεύονται από έναν εξωγενή σκοπό σε σχέση με το φορολογικό σύστημα στο
οποίο εντάσσονται δεν εκφεύγουν των επιταγών του άρθρου 87, παράγραφος 1, ΕΚ.
Εν συνεχεία, όπως προκύπτει από το σημείο 25 της ανακοινώσεως σχετικά με την άμεση φορολογία των επιχειρήσεων, η Επιτροπή
φρονεί ότι είναι δυνατή η επίκληση της φύσεως και της γενικής οικονομίας του εθνικού φορολογικού συστήματος προς δικαιολόγηση
του ότι συνεταιριστικές εταιρίες, οι οποίες διανέμουν το σύνολο των κερδών τους στα μέλη τους, δεν φορολογούνται στο επίπεδο
του συνεταιρισμού, υπό τον όρο πάντως ότι ο φόρος εισπράττεται στο επίπεδο των μελών τους.
Τέλος, η Επιτροπή φρονεί, όπως ανέφερε στις γραπτές παρατηρήσεις της, ότι ένα εθνικό μέτρο δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι δικαιολογείται
από τη φύση και τη γενική οικονομία του επίμαχου φορολογικού συστήματος, οσάκις επιτρέπει την απαλλαγή από τον φόρο επί των
κερδών που προέρχονται από συναλλαγές με τρίτους μη μέλη του συνεταιρισμού ή την έκπτωση των ποσών που καταβάλλονται στα μέλη
ως αμοιβές.
Επιπλέον, θα πρέπει να λαμβάνεται μέριμνα για την τήρηση της σχετικής με την ύπαρξη συνοχής επιταγής ενός συγκεκριμένου πλεονεκτήματος
όχι μόνον με τα εγγενή χαρακτηριστικά του επίμαχου φορολογικού συστήματος, αλλά και αναφορικά με την εφαρμογή του συστήματος
αυτού.
Επομένως, στο οικείο κράτος μέλος εναπόκειται να θεσπίσει και να εφαρμόσει κατάλληλες διαδικασίες ελέγχου και εποπτείας, προκειμένου
να διασφαλίσει τη συνοχή των ειδικών φορολογικών μέτρων υπέρ των συνεταιριστικών εταιριών με τη λογική και τη γενική οικονομία
του φορολογικού συστήματος και να αποφύγει το ενδεχόμενο οικονομικές οντότητες να επιλέξουν την ειδική αυτή νομική μορφή αποκλειστικά
και μόνο με σκοπό να επωφεληθούν των ισχυόντων για την εν λόγω μορφή εταιριών πλεονεκτημάτων στον φορολογικό τομέα. Στο αιτούν
δικαστήριο εναπόκειται να εξακριβώσει αν η προϋπόθεση αυτή πληρούται στο πλαίσιο των υποθέσεων των κυρίων δικών.
Εν πάση περιπτώσει, προκειμένου φορολογικές απαλλαγές όπως αυτές περί των οποίων πρόκειται στο πλαίσιο των κυρίων δικών να
θεωρηθεί ότι δικαιολογούνται από τη φύση και τη γενική οικονομία του φορολογικού συστήματος του οικείου κράτους μέλους, θα
πρέπει επίσης να λαμβάνεται μέριμνα ως προς το ότι είναι σύμφωνες με την αρχή της αναλογικότητας και ότι δεν υπερβαίνουν τα
όρια του αναγκαίου, υπό την έννοια ότι ο επιδιωκόμενος θεμιτός σκοπός δεν μπορεί να επιτευχθεί με μικρότερης εκτάσεως μέτρα.
Με γνώμονα ακριβώς το σύνολο των ανωτέρω στοιχείων για την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, όπως αυτά παρέχονται από το Δικαστήριο
στις σκέψεις 64 έως 75 της παρούσας αποφάσεως, στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να κρίνει αν τα επίμαχα στο πλαίσιο των υποθέσεων
των κυρίων δικών φορολογικά πλεονεκτήματα υπέρ των συνεταιριστικών εταιριών παραγωγών και εργατών δικαιολογούνται υπό το πρίσμα
και τη γενική οικονομία του οικείου φορολογικού συστήματος.

Επί των προϋποθέσεων σχετικά με την επίδραση στο εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών και τη νόθευση του ανταγωνισμού
Το άρθρο 87, παράγραφος 1, ΕΚ απαγορεύει τις ενισχύσεις που θίγουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών και νοθεύουν ή απειλούν
να νοθεύσουν τον ανταγωνισμό.
Για τον χαρακτηρισμό εθνικού μέτρου ως κρατικής ενισχύσεως, δεν απαιτείται να αποδειχθεί ότι η ενίσχυση έχει πραγματικές επιπτώσεις
στο εμπόριο μεταξύ κρατών μελών και προκαλεί πραγματική στρέβλωση του ανταγωνισμού, αλλά να εξεταστεί απλώς αν η ενίσχυση
είναι ικανή να θίξει το εν λόγω εμπόριο και να νοθεύσει τον ανταγωνισμό (αποφάσεις της 29ης Απριλίου 2004, C‑372/97, Ιταλία
κατά Επιτροπής, Συλλογή 2004, σ. I‑3679, σκέψη 44· της 15ης Δεκεμβρίου 2005, C‑148/04, Unicredito Italiano, Συλλογή 2005,
σ. I‑11137, σκέψη 54, καθώς και Cassa di Risparmio di Firenze κ.λπ., προπαρατεθείσα, σκέψη 140).
Ειδικότερα, οσάκις μια χορηγηθείσα από κράτος μέλος ενίσχυση ενδυναμώνει τη θέση επιχειρήσεως έναντι άλλων ανταγωνιστικών
επιχειρήσεων στο ενδοκοινοτικό εμπόριο, πρέπει να γίνει δεκτό ότι το εμπόριο αυτό θίγεται από την ενίσχυση (βλ., μεταξύ άλλων,
προπαρατεθείσες αποφάσεις Unicredito Italiano, σκέψη 56 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία, καθώς και Cassa di Risparmio di Firenze
κ.λπ., σκέψη 141).
Συναφώς, δεν είναι αναγκαίο η δικαιούχος επιχείρηση να μετέχει στο ενδοκοινοτικό εμπόριο. Συγκεκριμένα, οσάκις κράτος μέλος
χορηγεί ενίσχυση σε επιχείρηση, η εσωτερική δραστηριότητα μπορεί να διατηρηθεί ή να αυξηθεί, με συνέπεια τη μείωση των πιθανοτήτων
διεισδύσεως των εγκατεστημένων σε άλλα κράτη μέλη επιχειρήσεων στην αγορά του εν λόγω κράτους μέλους. Επιπλέον, η ενίσχυση
επιχειρήσεως που μέχρι τότε δεν μετείχε στο ενδοκοινοτικό εμπόριο μπορεί να μεταβάλει την κατάστασή της κατά τέτοιο τρόπο
ώστε να μπορέσει να διεισδύσει στην αγορά άλλου κράτους μέλους (προπαρατεθείσες αποφάσεις Unicredito Italiano, σκέψη 58, καθώς
και Cassa di Risparmio di Firenze κ.λπ., σκέψη 143).
Επομένως, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι φορολογικό πλεονέκτημα όπως αυτό περί του οποίου πρόκειται στο πλαίσιο των κυρίων δικών
μπορεί να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών και να νοθεύσει τον ανταγωνισμό κατά την έννοια του άρθρου 87, παράγραφος
1, ΕΚ.
Κατόπιν του συνόλου των ανωτέρω παρατηρήσεων, στα υποβληθέντα ερωτήματα, όπως αυτά αναδιατυπώθηκαν με τη σκέψη 38 της παρούσας
αποφάσεως, πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι φορολογικές απαλλαγές, όπως αυτές περί των οποίων πρόκειται στις υποθέσεις των κυρίων
δικών, χορηγούμενες στις συνεταιριστικές εταιρίες παραγωγών και εργατών δυνάμει εθνικής νομοθετικής ρυθμίσεως όπως αυτή του
άρθρου 11 του ΠΔ 601/1973 συνιστούν «κρατικές ενισχύσεις» κατά την έννοια του άρθρου 87, παράγραφος 1, ΕΚ μόνον εφόσον πληρούνται
όλες οι προϋποθέσεις εφαρμογής της οικείας διατάξεως. Σε περίπτωση όπως αυτή που αποτέλεσε την αφορμή για τις ένδικες διαφορές
των οποίων έχει επιληφθεί το αιτούν δικαστήριο, σε αυτό εναπόκειται να εκτιμήσει, ειδικότερα, των επιλεκτικό χαρακτήρα των
οικείων φορολογικών απαλλαγών καθώς και την ενδεχόμενη δικαιολόγησή τους από τη φύση και τη γενική οικονομία του εθνικού φορολογικού
συστήματος στο οποίο εντάσσονται, καθορίζοντας, μεταξύ άλλων, αν οι συνεταιριστικές εταιρίες περί των οποίων πρόκειται στο
πλαίσιο των κυρίων δικών τελούν πράγματι σε συγκρίσιμη κατάσταση με εκείνη των λοιπών φορέων που έχουν συσταθεί υπό τη μορφή
νομικών οντοτήτων κερδοσκοπικού χαρακτήρα και, εφόσον πράγματι συντρέχει η περίπτωση αυτή, αν η ευνοϊκότερη φορολογική μεταχείριση
που επιφυλάσσεται στις εν λόγω συνεταιριστικές εταιρίες είναι, αφενός, συμφυής με τις βασικές αρχές του ισχύοντος στο οικείο
κράτος μέλος φορολογικού συστήματος και, αφετέρου, σύμφωνη με τις αρχές της συνοχής και της αναλογικότητας.

Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους των κυρίων δικών τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον
του εθνικού δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν
παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (πρώτο τμήμα) αποφαίνεται:
Φορολογικές απαλλαγές, όπως αυτές περί των οποίων πρόκειται στις υποθέσεις των κυρίων δικών, χορηγούμενες στις συνεταιριστικές
εταιρίες παραγωγών και εργατών δυνάμει εθνικής νομοθετικής ρυθμίσεως όπως αυτή του άρθρου 11 του διατάγματος του Προέδρου
της Δημοκρατίας 601, της 29ης Σεπτεμβρίου 1973, για τη ρύθμιση των φορολογικών πλεονεκτημάτων, ως ίσχυε από το 1984 έως το
1993, συνιστούν «κρατικές ενισχύσεις» κατά την έννοια του άρθρου 87, παράγραφος 1, ΕΚ μόνον εφόσον πληρούνται όλες οι προϋποθέσεις
εφαρμογής της οικείας διατάξεως. Σε περίπτωση όπως αυτή που αποτέλεσε την αφορμή για τις ένδικες διαφορές των οποίων έχει
επιληφθεί το αιτούν δικαστήριο, σε αυτό εναπόκειται να εκτιμήσει, ειδικότερα, τoν επιλεκτικό χαρακτήρα των οικείων φορολογικών
απαλλαγών καθώς και την ενδεχόμενη δικαιολόγησή τους από τη φύση και τη γενική οικονομία του εθνικού φορολογικού συστήματος
στο οποίο εντάσσονται, καθορίζοντας, μεταξύ άλλων, αν οι συνεταιριστικές εταιρίες περί των οποίων πρόκειται στο πλαίσιο των
κυρίων δικών τελούν πράγματι σε συγκρίσιμη κατάσταση με εκείνη των λοιπών φορέων που έχουν συσταθεί υπό τη μορφή νομικών οντοτήτων
κερδοσκοπικού χαρακτήρα και, εφόσον πράγματι συντρέχει η περίπτωση αυτή, αν η ευνοϊκότερη φορολογική μεταχείριση που επιφυλάσσεται
στις εν λόγω συνεταιριστικές εταιρίες είναι, αφενός, συμφυής με τις βασικές αρχές του ισχύοντος στο οικείο κράτος μέλος φορολογικού
συστήματος και, αφετέρου, σύμφωνη με τις αρχές της συνοχής και της αναλογικότητας.
(υπογραφές)
*
Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.