CELEX: 62009CJ0388
Odesłanie prejudycjalne
Zabezpieczenie społeczne
Rozporządzenie (EWG) nr 1408/71
Artykuły 15, 27 i 28
Artykuły 39 WE i 42 WE
Były pracownik migrujący
Działalność zawodowa wykonywana w państwie członkowskim pochodzenia oraz w innym państwie członkowskim
Emerytura w państwie członkowskim pochodzenia
Emerytura wypłacana przez oba państwa członkowskie
Odrębny system zabezpieczenia społecznego pokrywający ryzyko niesamodzielności
Istnienie w innym, dawnym państwie członkowskim zatrudnienia
Możliwość fakultatywnego zachowania przynależności do tego systemu
Zachowanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego po powrocie do państwa członkowskiego pochodzenia

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 27 i 28 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia
14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność
na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, w brzmieniu zmienionym i zaktualizowanym
rozporządzeniem Rady (WE) nr 118/97 z dnia 2 grudnia 1996 r. (Dz.U. 1997, L 28, s. 1), zmienionym rozporządzeniem (WE) nr 1386/2001
Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 czerwca 2001 r. (Dz.U. L 187, s. 1) (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 1408/71”),
jak również wykładni art. 39 WE i 42 WE.
Wniosek ten został złożony w ramach postępowania toczącego się pomiędzy J.F. da Silvą Martinsem a Bank Betriebskrankenkasse
– Pflegekasse (zwanym dalej „Bank BKK”) w przedmiocie zachowania przynależności J.F. da Silvy Martinsa do niemieckiego systemu
ubezpieczenia pielęgnacyjnego na podstawie fakultatywnego ubezpieczenia kontynuowanego, jak również prawa do niemieckiego
zasiłku pielęgnacyjnego.

Ramy prawne

Prawo Unii
Rozporządzenie nr 1408/71 zostało wydane na podstawie art. 51 traktatu EWG (po zmianie art. 51 traktatu WE, po kolejnej zmianie
art. 42 WE, obecnie art. 48 TFUE).
Jak wskazują motywy drugi i czwarty rozporządzenia nr 1408/71, jego celem jest zapewnienie swobody przepływu w Unii Europejskiej
pracowników najemnych oraz osób prowadzących działalność na własny rachunek z poszanowaniem rozwiązań właściwych ustawodawstwu
poszczególnych państw w dziedzinie zabezpieczenia społecznego.
W tym celu, jak wynika z motywów piątego, szóstego i dziesiątego, rozporządzenie przyjmuje jako zasadę równe traktowanie pracowników
w świetle różnych ustawodawstw krajowych oraz zmierza do zapewnienia w możliwie największym stopniu równego traktowania wszystkich
osób wykonujących pracę na terytorium danego państwa członkowskiego, jak również unikania stawiania w niekorzystnej sytuacji
pracowników korzystających ze swobody przepływu.
Aby uniknąć kolizji mających zastosowanie przepisów prawnych oraz komplikacji z tego wynikających, motyw ósmy rozporządzenia
nr 1408/71 wyjaśnia, że uregulowania tego rozporządzenia mają na celu zagwarantowanie, aby zainteresowani podlegali zasadniczo
systemowi zabezpieczenia społecznego jednego tylko państwa członkowskiego.
Przepisy ogólne rozporządzenia nr 1408/71 są zawarte w art. 1–12 tytułu I.
Artykuł 1 tego rozporządzenia przewiduje, że do celów jego stosowania:
„a)      określenia »pracownik najemny« i »osoba prowadząca działalność na własny rachunek« oznaczają odpowiednio każdą osobę:
i)      […] ubezpieczon[ą] w ramach ubezpieczenia obowiązkowego lub fakultatywnego kontynuowanego w odniesieniu do jednego lub więcej
ryzyk w ramach działów systemu zabezpieczenia społecznego dla pracowników najemnych lub osób prowadzących działalność na własny
rachunek lub w ramach specjalnego systemu dla urzędników służby cywilnej;
[...]
h)      określenie »zamieszkanie« oznacza zwykły pobyt;
[...]
o)      określenie »instytucja właściwa« oznacza:
i)      instytucję, w której zainteresowany jest ubezpieczony w chwili składania wniosku o świadczenie
lub
ii)      instytucję, od której zainteresowany ma prawo uzyskać świadczenie lub miałby prawo uzyskać świadczenie, gdyby on sam lub członkowie
jego rodziny zamieszkiwali [na] terytorium państwa członkowskiego, w którym znajduje się ta instytucja;
[...];
p)      określenia »instytucja miejsca zamieszkania« i »instytucja miejsca pobytu« oznaczają odpowiednio instytucję właściwą do udzielania
świadczeń w miejscu zamieszkania zainteresowanego oraz instytucję właściwą do udzielania świadczeń w miejscu pobytu zainteresowanego,
zgodnie ze stosowanym przez nią ustawodawstwem, lub, jeżeli taka instytucja nie istnieje, instytucję wyznaczoną przez właściwą
władzę danego państwa członkowskiego;
q)      określenie »państwo właściwe« oznacza państwo członkowskie, na którego terytorium znajduje się instytucja właściwa;
[...]
t)      określenia »świadczenia«, »emerytury« i »renty« oznaczają wszelkie świadczenia, emerytury i renty, w tym wszystkie składniki
obciążające fundusze publiczne, podwyżki spowodowane rewaloryzacją lub świadczenia uzupełniające, z zastrzeżeniem przepisów
tytułu III, oraz świadczenia zryczałtowane, które mogą zastąpić emerytury i renty oraz wypłaty z tytułu zwrotu składek;
[...]”.
Artykuł 2 ust. 1 tego rozporządzenia przewiduje, ze znajduje ono zastosowanie między innymi do pracowników najemnych lub do
osób prowadzących działalność na własny rachunek, zamieszkałych na terytorium jednego z państw członkowskich.
Artykuł 4 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 stanowi:
„Niniejsze rozporządzenie stosuje się do wszystkich ustawodawstw odnoszących się do działów zabezpieczenia społecznego, które
dotyczą:
a)      świadczeń w razie choroby i macierzyństwa;
b)      świadczeń z tytułu inwalidztwa [...];
c)      emerytur;
[...]
h)      świadczeń rodzinnych”.
Artykuł 9 tego rozporządzenia, zatytułowany „Objęcie ubezpieczeniem dobrowolnym lub fakultatywnym kontynuowanym”, stanowi
w ust. 1:
„Ustawodawstwa danego państwa członkowskiego, uzależniającego objęcie ubezpieczeniem dobrowolnym lub fakultatywnym kontynuowanym
od zamieszkiwania na terytorium tego państwa, nie stosuje się do osób zamieszkujących terytorium innego państwa członkowskiego,
pod warunkiem że w jakimkolwiek okresie w przebiegu swojej pracy zawodowej podlegały ustawodawstwu pierwszego państwa członkowskiego
jako pracownicy najemni lub osoby prowadzące działalność na własny rachunek”.
Artykuł 12 rozporządzenia nr 1408/71, zatytułowany „Zakaz kumulacji świadczeń”, stanowi w ust. 1:
„Na podstawie niniejszego rozporządzenia nie można przyznać ani zachować prawa do kilku świadczeń tego samego rodzaju za ten
sam okres ubezpieczenia obowiązkowego. Jednakże tego przepisu nie stosuje się do świadczeń z tytułu inwalidztwa, starości
i śmierci (emerytur i rent) lub świadczeń z tytułu choroby zawodowej, które są przyznawane przez instytucje dwóch lub więcej
państw członkowskich, zgodnie z przepisami art. 41, art. 43 ust. 2 i 3, art. 46, 50 i 51 lub art. 60 ust. 1 lit. b)”.
W ramach tytułu II tego rozporządzenia, opatrzonego nagłówkiem „Określenie właściwego ustawodawstwa”, art. 13, zatytułowany
„Zasady ogólne”, przewiduje:
„1.      Z zastrzeżeniem art. 14c i 14f osoby, do których stosuje się niniejsze rozporządzenie, podlegają ustawodawstwu tylko jednego
państwa członkowskiego. Ustawodawstwo określa się zgodnie z przepisami niniejszego tytułu.
2.      Z zastrzeżeniem przepisów art. 14–17:
a)      osoba wykonująca w państwie członkowskim pracę najemną podlega ustawodawstwu tego państwa członkowskiego [...]
[...]
f)      osoba, która przestaje podlegać ustawodawstwu państwa członkowskiego, a nie podlega ustawodawstwu innego państwa członkowskiego
zgodnie z jedną z zasad ustanowionych w akapitach poprzednich lub zgodnie z jednym z wyjątków lub przepisów szczególnych,
określonych w art. 14–17, podlega ustawodawstwu państwa członkowskiego, na którego terytorium zamieszkuje, wyłącznie zgodnie
z przepisami tego ustawodawstwa”.
W ramach tego samego tytułu art. 15 rozporządzenia, zatytułowany „Zasady dotyczące ubezpieczenia dobrowolnego lub fakultatywnego
kontynuowanego”, stanowi:
„1.      Artykuły 13–14d nie stosują się do ubezpieczenia dobrowolnego lub fakultatywnego kontynuowanego, chyba że w odniesieniu do
jednego z działów określonych w art. 4, w jakimkolwiek państwie członkowskim istnieje tylko system ubezpieczenia dobrowolnego.
2.      W przypadku, gdy stosowanie ustawodawstw dwóch lub więcej państw członkowskich powoduje zbieg ubezpieczeń:
–        z zakresu systemu ubezpieczenia obowiązkowego oraz jednego lub kilku systemów ubezpieczenia dobrowolnego lub fakultatywnego
kontynuowanego, zainteresowany podlega wyłącznie systemom ubezpieczenia obowiązkowego,
–        [...]
3.      Jednakże w odniesieniu do inwalidztwa, starości i śmierci (emerytury i renty) zainteresowany może być objęty systemem ubezpieczeń
dobrowolnych lub fakultatywnych kontynuowanych państwa członkowskiego, nawet jeżeli obowiązkowo podlega ustawodawstwu innego
państwa członkowskiego, o ile taki zbieg jest w sposób wyraźny lub domniemany dopuszczalny w pierwszym państwie członkowskim”.
Tytuł III rozporządzenia nr 1408/71, jak wynika z jego nagłówka, obejmuje przepisy szczególne dotyczące różnych grup świadczeń.
Rozdział pierwszy tego tytułu zatytułowany jest „Choroba i macierzyństwo”.
W ramach sekcji 2 tego rozdziału pierwszego, zatytułowanej „Pracownicy najemni i osoby prowadzące działalność na własny rachunek
oraz członkowie ich rodzin”, art. 19 tego rozporządzenia, zatytułowany „Zamieszkanie w państwie członkowskim innym niż państwo
właściwe – Zasady ogólne”, stanowi w ust. 1:
„Pracownikowi najemnemu lub osobie prowadzącej działalność na własny rachunek, która zamieszkuje na terytorium państwa członkowskiego
innego niż państwo właściwe i która spełnia warunki przewidziane przez ustawodawstwo państwa właściwego do nabycia prawa do
świadczeń […], przysługują w państwie zamieszkania:
a)      świadczenia rzeczowe, realizowane przez instytucję miejsca zamieszkania na rachunek instytucji właściwej, zgodnie z przepisami
prawa stosowanymi przez nią, tak jakby była w niej ubezpieczona;
b)      świadczenia pieniężne wypłacane przez instytucję właściwą, zgodnie z ustawodawstwem stosowanym przez nią. [...]”.
W ramach sekcji 5 tego rozdziału 1, zatytułowanej „Emeryci i renciści oraz członkowie ich rodzin”, art. 27 tego rozporządzenia,
zatytułowany „Emerytury lub renty należne na podstawie ustawodawstwa kilku państw członkowskich, gdy prawo do świadczeń przysługuje
w państwie zamieszkania”, stanowi:
„Emeryt lub rencista, który jest uprawniony do świadczeń na podstawie ustawodawstwa dwóch lub więcej państw członkowskich,
w tym ustawodawstwa państwa członkowskiego, na terytorium którego zamieszkuje, i który jest uprawniony na podstawie ustawodawstwa
tego ostatniego państwa członkowskiego […], otrzymuje […] te świadczenia od instytucji miejsca zamieszkania i na rachunek
tej instytucji, tak jak gdyby zainteresowany pobierał emeryturę lub rentę zgodnie z ustawodawstwem jedynie tego ostatniego
państwa członkowskiego”.
Zgodnie z art. 28 ust. 1 tego rozporządzenia, zawartym w tej samej sekcji 5 i zatytułowanym „Emerytury lub renty należne na
podstawie ustawodawstwa jednego lub kilku państw, gdy prawo do świadczeń nie przysługuje w państwie zamieszkania”:
„1. Emeryt lub rencista, który jest uprawniony do świadczeń na podstawie ustawodawstwa państwa członkowskiego lub na podstawie
ustawodawstw dwóch lub kilku państw członkowskich, który nie ma prawa do świadczeń na podstawie ustawodawstwa państwa członkowskiego,
na którego terytorium zamieszkuje, otrzymuje jednak te świadczenia […], o ile miałby do tego prawo na podstawie ustawodawstwa
państwa członkowskiego lub co najmniej jednego z państw członkowskich właściwego w sprawie emerytury lub renty […], jeżeli
zamieszkiwał na terytorium danego państwa. Udzielanie świadczeń odbywa się na następujących warunkach:
a)      świadczenia rzeczowe udzielane są na rachunek instytucji, o której mowa w ust. 2, przez instytucję miejsca zamieszkania, tak
jak gdyby zainteresowany otrzymywał emeryturę lub rentę na podstawie przepisów prawa państwa, którego terytorium zamieszkuje,
oraz tak jakby miał prawo do świadczeń rzeczowych;
b)      świadczenia pieniężne są udzielane, w odpowiednim przypadku, przez właściwą instytucję zgodnie z przepisami ust. 2, na podstawie
stosowanego przez nią ustawodawstwa. Jednakże, po uzgodnieniu między właściwą instytucją i instytucją miejsca zamieszkania,
świadczenia te mogą być udzielane przez tę ostatnią instytucję na rachunek pierwszej, zgodnie z ustawodawstwem właściwego
państwa”.

Przepisy niemieckie
Paragraf 3 ust. 1 Sozialgesetzbuch IV (księgi IV kodeksu zabezpieczenia społecznego) brzmi:
„1)      Przepisy dotyczące obowiązku ubezpieczenia i prawa do ubezpieczenia obowiązują,
1.      w zakresie, w jakim są uzależnione od wykonywania działalności zarobkowej lub działalności gospodarczej – wszystkie osoby
wykonujące jedną lub drugą działalność w ramach obowiązywania niniejszego kodeksu,
2.      w zakresie, w jakim nie są uzależnione od wykonywania działalności zarobkowej lub działalności gospodarczej – wszystkie osoby,
których miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu znajduje się w zakresie stosowania niniejszego kodeksu”.
Paragraf 26 Sozialgesetzbuch XI (księgi XI kodeksu zabezpieczenia społecznego, zwanego dalej „SGB XI”), zatytułowany „Ubezpieczenie
kontynuowane”, ma następujące brzmienie:
„1)      Osoby niepodlegające systemowi ubezpieczenia obowiązkowego […], które były ubezpieczone przez przynajmniej 24 miesiące w ciągu
pięciu lat lub przez dwanaście miesięcy przed końcem ubezpieczenia, mogą zachować swoje ubezpieczenie w razie niesamodzielności
z tytułu ubezpieczenia kontynuowanego, o ile nie są objęte ubezpieczeniem obowiązkowym na podstawie § 23 ust. 1 […]. Wniosek
należy złożyć do właściwej kasy ubezpieczenia opiekuńczego w ciągu trzech miesięcy od zakończenia ubezpieczenia opisanego
w zdaniu pierwszym [...].
2)      Osoby, które z powodu przeniesienia za granicę swego miejsca zamieszkania lub zwykłego pobytu nie są objęte ubezpieczeniem
obowiązkowym, mogą złożyć wniosek o objęcie ich ubezpieczeniem kontynuowanym. Wniosek należy złożyć do kasy ubezpieczenia
opiekuńczego, do której wnioskodawca należał ostatnio, najpóźniej miesiąc od zakończenia ubezpieczenia obowiązkowego […]”.
Paragraf 34 ust. 1 SGB XI przewiduje, z zastrzeżeniem pewnych odstępstw dotyczących pobytów czasowych, że prawo do świadczeń
zostaje zawieszone tak długo, jak ubezpieczony przebywa za granicą.

Przepisy portugalskie
Zgodnie z postanowieniem odsyłającym emeryt, osiedlony w Portugalii i znajdujący się w sytuacji niesamodzielności, ma zasadniczo
prawo do świadczeń społecznych, takich jak w szczególności świadczenia z ubezpieczenia w razie choroby w ramach systemu finansowanego
przez ogólną składkę od dochodu brutto. Jednakże w Portugalii nie przysługuje mu prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, ponieważ
konkretne świadczenie na pokrycie takiego ryzyka niesamodzielności nie jest przewidziane w portugalskim systemie zabezpieczenia
społecznego. Pomoc dla osób niesamodzielnych świadczona jest ponadto w postaci świadczeń rzeczowych w ramach działań społecznych
i ubezpieczenia zdrowotnego. W przypadku zaistnienia trwałej potrzeby korzystania z usług pielęgnacyjnych możliwe jest w systemie
portugalskim podwyższenie renty z tytułu inwalidztwa.
W swoich uwagach na piśmie rząd portugalski uściśla, że prawo portugalskie nie przewiduje konkretnych świadczeń w razie zaistnienia
ryzyka niesamodzielności. Krajowa służba zdrowia nie zależy od warunków ubezpieczenia, a świadczenia pieniężne zapewniane
w ramach tej służby nie zostały ustanowione celem udzielenia odpowiedzi na takie sytuacje niesamodzielności. Mimo to emeryci,
osoby niezdolne do pracy czy beneficjenci renty rodzinnej mogą w sytuacji niesamodzielności korzystać, na podstawie prawa
portugalskiego, z dodatku do emerytury w zależności od stopnia niesamodzielności.

Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne
J.F. da Silva Martins, urodzony w 1935 r., jest obywatelem Portugalii. Po krótkim okresie pracy w Portugalii zamieszkiwał
i pracował w Niemczech. Od 1974 r. był objęty ubezpieczeniem w razie choroby w Bank BKK, a od wprowadzenia w Niemczech w styczniu
1995 r. ubezpieczenia pielęgnacyjnego – również tym ubezpieczeniem. Od września 1996 r. pobiera on niemiecką emeryturę w wysokości
około 700 EUR, a od maja 2000 r. – dodatkowo emeryturę portugalską w wysokości około 150 EUR.
Od chwili pobierania emerytury J.F. da Silva Martins był objęty Krankenversicherung der Rentner (ubezpieczeniem w razie choroby
emerytów). Bank BKK przyznał mu od sierpnia 2001 r. rzeczowe świadczenia pielęgnacyjne. Ze względu na określany początkowo
jako tymczasowy pobyt J.F. da Silvy Martinsa w Portugalii od połowy grudnia 2001 r., Bank BKK decyzją z dnia 8 maja 2002 r.
przyznał mu dodatek pielęgnacyjny w wysokości 205 EUR od dnia 1 stycznia 2002 r., który był wypłacany do dnia 31 grudnia 2002 r.
Kiedy Bank BKK powziął informację o tym, że J.F. da Silva Martins złożył oświadczenie o definitywnym wyjeździe z Niemiec z dniem
31 lipca 2002 r., decyzją z dnia 5 lutego 2003 r. rozwiązał jego stosunek ubezpieczenia w razie niesamodzielności od dnia
31 lipca 2002 r. Decyzją z dnia 12 lutego 2003 r. zażądał zwrotu zasiłków pielęgnacyjnych wypłaconych mu w okresie od sierpnia
do grudnia 2002 r. w wysokości 1025 EUR. Decyzją z dnia 4 lutego 2004 r. oddalił natomiast jako bezzasadne zażalenie złożone
przez J.F. da Silvę Martinsa, które wpłynęło w dniu 21 lutego 2003 r.
Sozialgericht Frankfurt am Main uwzględnił skargę wniesioną na tę decyzję. Stwierdzając nieważność zaskarżonych decyzji, sąd
ten uznał, że na podstawie ubezpieczenia fakultatywnego kontynuowanego J.F. da Silva Martins był nadal objęty ubezpieczeniem
w Bank BKK, który w rezultacie powinien w dalszym ciągu wypłacać mu zasiłek pielęgnacyjny w przewidzianej ustawowo wysokości,
nawet po dniu 1 stycznia 2003 r.
Wyrokiem z dnia 13 września 2007 r. Hessisches Landessozialgericht oddalił odwołanie wniesione przez Bank BKK od tego orzeczenia
w zakresie zwrotu zasiłków pielęgnacyjnych. Natomiast w pozostałym zakresie wspomniany Landessozialgericht zmienił orzeczenie
wydane przez Sozialgericht Frankfurt am Main i oddalił skargę J.F. da Silvy Martinsa z tym uzasadnieniem, że zgodnie z § 26
ust. 1 SGB XI objęcie ubezpieczeniem na podstawie ubezpieczenia fakultatywnego kontynuowanego jest wykluczone, ponieważ w wyznaczonym
w tym przepisie terminie nie został złożony odpowiedni wniosek.
W skardze rewizyjnej przed Bundessozialgericht J.F. da Silva Martins wskazuje na naruszenie art. 18 WE, 39 WE i 42 WE oraz
art. 19, 27 i 28 rozporządzenia nr 1408/71. Twierdzi on, że świadczenia z ubezpieczenia pielęgnacyjnego powinny być eksportowane
do innego państwa Unii Europejskiej, szczególnie gdy w sytuacji takiej jak niniejsza pokrycie świadczeń było finansowane ze
składek własnych, a w państwie członkowskim pochodzenia, czyli w Portugalii, nie ma porównywalnych świadczeń.
Bundessozialgericht uważa między innymi, że przeciwnie do stanowiska Hessisches Landessozialgericht, zasadniczo przepisy niemieckie
pozwalałyby J.F. da Silvie Martinsowi na zachowanie niemieckiego ubezpieczenia pielęgnacyjnego w Bank BKK na podstawie ubezpieczenia
fakultatywnego kontynuowanego w okresie po dniu 1 sierpnia 2002 r.
Jednakże Bundessozialgericht uważa zasadniczo, że ponieważ a priori zasiłki pielęgnacyjne należą – zgodnie z orzecznictwem
Trybunału określanym jako „Molenaar”, zapoczątkowanym wyrokiem z dnia 5 marca 1998 r. w sprawie C‑160/96 Molenaar, Rec. s. I‑843,
pkt 22–25 – do dziedziny ubezpieczenia w razie choroby, to normy kolizyjne ustanowione w rozporządzeniu nr 1408/71 sprzeciwiają
się zachowaniu ubezpieczenia w razie niesamodzielności J.F. da Silvy Martinsa w Niemczech. Z jednej bowiem strony przepisy
rozporządzenia nr 1408/71 wyłączałyby go z obowiązkowego ubezpieczenia pielęgnacyjnego od dnia definitywnego przeniesienia
stałego miejsca zamieszkania do Portugalii. Z drugiej strony, bez względu na stanowisko niemieckiego ustawodawcy, art. 15
ust. 2 tego rozporządzenia sprzeciwia się zachowaniu ubezpieczenia pielęgnacyjnego na podstawie ubezpieczenia fakultatywnego
kontynuowanego.
Sąd krajowy stawia sobie pytanie, czy mając na uwadze w szczególności art. 42 WE, wykładni art. 28 ust. 1 lit. b) rozporządzenia
nr 1408/71 można dokonywać w ten sposób, że znajduje on zastosowanie do przypadków takich jak rozpatrywany w postępowaniu
przed sądem krajowym, pozwalając J.F. da Silvie Martinsowi korzystać z niemieckiego zasiłku pielęgnacyjnego w Portugalii,
czy przeciwnie, jak twierdzi Bank BKK, J.F. da Silva Martins może, na podstawie art. 27 tego rozporządzenia, ubiegać się jedynie
o świadczenia z ubezpieczenia w razie choroby przewidziane prawem portugalskim, ponieważ niemiecki zasiłek pielęgnacyjny zalicza
się, zgodnie z orzecznictwem Molenaar, do „ubezpieczenia w razie choroby” w rozumieniu omawianego rozporządzenia.
Sąd krajowy stawia sobie pytanie, jak wykładnia rozporządzenia nr 1408/71, w szczególności art. 27 i 28, powinna uwzględniać
niezależne ubezpieczenie ryzyka niesamodzielności istniejące w kilku państwach członkowskich, na przykład w Niemczech, lecz
nieistniejące, zdaniem tego sądu, w innych państwach, tak jak w Portugalii.
W tych okolicznościach Bundessozialgericht postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem
prejudycjalnym:
„Czy zgodne jest z przepisami pierwotnego lub wtórnego prawa Wspólnoty Europejskiej dotyczącymi swobodnego przemieszczania
się i zabezpieczenia społecznego pracowników migrujących (w szczególności z art. 39 [WE] i art. 42 [WE] oraz art. 27 i art. 28
rozporządzenia nr 1408/71) to, że były pracownik najemny, który pobiera emeryturę zarówno z byłego państwa miejsca zatrudnienia,
jak również z państwa pochodzenia i który nabył w byłym państwie miejsca zatrudnienia prawo do zasiłku pielęgnacyjnego ze
względu na niezdolność do samodzielnej egzystencji, traci prawo do tego zasiłku po powrocie do swojego państwa pochodzenia?”.

W przedmiocie pytania prejudycjalnego
Poprzez swoje pytanie sąd krajowy zmierza zasadniczo do ustalenia, czy rozporządzenie nr 1408/71, w szczególności art. 27
i 28, lub w odpowiednim przypadku, art. 45 TFUE i 48 TFUE, stoją na przeszkodzie temu, by osoba w sytuacji takiej jak rozpatrywana
w postępowaniu przed sądem krajowym, pobierająca emeryturę z ubezpieczenia emerytalnego zarówno w swoim państwie pochodzenia
jak i w państwie, w którym spędziła większą część swojego życia zawodowego, po przeniesieniu swego miejsca stałego zamieszkania
z tego ostatniego państwa do państwa członkowskiego swego pochodzenia, mogła, z uwagi na ubezpieczenie fakultatywne kontynuowane
w ramach systemu ubezpieczenia pielęgnacyjnego w państwie członkowskim, w którym przebiegała większa część jej kariery zawodowej,
w dalszym ciągu pobierać świadczenie pieniężne z tego ubezpieczenia, w szczególności przy założeniu, że w państwie członkowskim
miejsca zamieszkania nie istnieją świadczenia mające na celu pokrycie konkretnie ryzyka niesamodzielności.
Zasadniczo rząd portugalski oraz Komisja przyłączają się do stanowiska J.F. da Silvy Martinsa, czyli wypłaty w państwie członkowskim
pochodzenia, w którym J.F. da Silva Martins obecnie ponownie zamieszkuje, zasiłku pielęgnacyjnego z systemu zabezpieczenia
społecznego innego państwa członkowskiego. Bank BKK, rządy niemiecki, czeski oraz Zjednoczonego Królestwa są innego zdania.

Uwagi wstępne
Należy na wstępie przypomnieć, że renciści i emeryci, uprawnieni zgodnie z przepisami jednego lub kilku państw członkowskich
do pobierania emerytury lub renty, nawet jeśli nie są zatrudnieni, podlegają z racji swojej przynależności do systemu zabezpieczenia
społecznego przepisom rozporządzenia nr 1408/71 dotyczącym pracowników, o ile nie należy stosować wobec nich żadnych przepisów
szczególnych (zob. podobnie wyroki: z dnia 5 marca 1998 r. w sprawie C‑194/96 Kulzer, Rec. s. I‑895, pkt 24; a także z dnia
18 grudnia 2007 r. w sprawach połączonych C‑396/05, C‑419/05 i C‑450/05 Habelt i in., Zb.Orz. s. I‑11895, pkt 57).
Ponadto zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, świadczenie można uznać za świadczenie z tytułu zabezpieczenia społecznego, jeżeli
jest przyznawane uprawnionym bez jakiejkolwiek indywidualnej i uznaniowej oceny potrzeb osobistych, w oparciu o sytuację określoną
prawnie, oraz jeżeli dotyczy ono jednego z ryzyk wyraźnie wymienionych w art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 (zob. w szczególności
wyroki z dnia 27 marca 1985 r.: w sprawie 249/83 Hoeckx, Rec. s. 973, pkt 12–14; w sprawie 122/84 Scrivner i Cole, Rec. s. 1027,
pkt 19–21; wyroki: z dnia 20 czerwca 1991 r. w sprawie C‑356/89 Newton, Rec. s. I‑3017; z dnia 16 lipca 1992 r. w sprawie
C‑78/91 Hughes, Rec. s. I‑4839, pkt 15).
Jest rzeczą powszechnie znaną, że coraz większa liczba osób w Unii Europejskiej znajduje się, w wyniku ograniczenia samodzielności,
często ze względu na swój zaawansowany wiek, w sytuacji zależności od innych przy wykonywaniu podstawowych czynności życia
codziennego.
Dopiero od stosunkowo niedawna systemy zabezpieczenia społecznego kilku państw członkowskich w sposób szczególny pokrywają
ryzyko takiej niesamodzielności (zwane dalej „ryzykiem niesamodzielności”). Ryzyko to nie zostało wyraźnie wymienione w enumeratywnej
liście ryzyk w art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71, wśród rodzajów świadczeń mieszczących się w zakresie stosowania tego
rozporządzenia.
Tymczasem jak wynika z pkt 38 niniejszego wyroku, omawiany katalog ma wyczerpujący charakter, a więc dział zabezpieczenia
społecznego w nim niewymieniony nie podlega takiej kwalifikacji, nawet jeśli przyznaje beneficjentom określony ustawowo status,
z którego wynika prawo do świadczenia (zob. w szczególności wyroki: ww. w sprawie Hoeckx, pkt 12; z dnia 11 lipca 1996 r.
w sprawie C‑25/95 Otte, Rec. s. I‑3745, pkt 22; ww. w sprawie Molenaar, pkt 20).
W tych właśnie okolicznościach Trybunał, na podstawie orzecznictwa przytoczonego w pkt 38 niniejszego wyroku i mając na uwadze
elementy składniowe świadczeń z niemieckiego ubezpieczenia pielęgnacyjnego, orzekł zasadniczo w pkt 22–25 ww. wyroku w sprawie
Molenaar, że takie świadczenia jak zapewniane w ramach niemieckiego systemu ubezpieczenia pielęgnacyjnego, mimo cech sobie
właściwych, powinny zostać zaliczone do „świadczeń w razie choroby” w rozumieniu art. 4 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 1408/71.
W tym względzie Trybunał stwierdził w szczególności, że świadczenia takie jak niemiecki zasiłek pielęgnacyjny mają zasadniczo
na celu uzupełnienie świadczeń z ubezpieczenia w razie choroby, z którymi są związane na płaszczyźnie organizacyjnej w celu
poprawy stanu zdrowia i życia osób wymagających opieki (ww. wyrok w sprawie Molenaar, pkt 24). Ponadto Trybunał orzekł, że
niemiecki zasiłek pielęgnacyjny, który przyjmuje formę pomocy finansowej, pozwalającej na całościowe polepszenie poziomu życia
osób korzystających z usług opiekuńczych w drodze rekompensaty dodatkowych kosztów poniesionych w związku z sytuacją, w jakiej
znajdują się te osoby, powinien być zrównany ze „świadczeniami pieniężnymi”, o których mowa między innymi w art. 28 ust. 1
lit. b) rozporządzenia nr 1408/71 (zob. ww. wyrok w sprawie Molenaar, pkt 35, 36).
Ta analiza została zastosowana w innych sprawach dotyczących niemieckiego ubezpieczenia w razie niesamodzielności (zob. wyroki:
z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawach połączonych C‑502/01 i C‑31/02 Gaumain-Cerri i Barth, Zb.Orz. s. I‑6483, pkt 19–23, 25,
26; z dnia 16 lipca 2009 r. w sprawie C‑208/07 von Chamier-Glisczinski, Zb.Orz. s. I‑6095, pkt 40).
Ponadto jeśli chodzi o pewne świadczenia z zabezpieczenia społecznego objęte systemami krajowymi innymi niż niemiecki system
ubezpieczenia w razie niesamodzielności, Trybunał orzekł zasadniczo, że świadczenia przyznawane w sposób obiektywny, w przypadku
zaistnienia określonego w przepisach prawnych stanu faktycznego, mające na celu poprawę stanu zdrowia i warunków życia osób
wymagających opieki, powinny być uznawane za „świadczenia w razie choroby” w rozumieniu art. 4 ust. 1 lit. a) rozporządzenia
nr 1408/71 (zob. podobnie wyroki: z dnia 8 marca 2001 r. w sprawie C‑215/99 Jauch, Rec. s. I‑1901, pkt 28; z dnia 21 lutego
2006 r. w sprawie C‑286/03 Hosse, Zb.Orz. s. I‑1771, pkt 38–44; z dnia 18 października 2007 r. w sprawie C‑299/05 Komisja
przeciwko Parlamentowi i Radzie, Zb.Orz. s. I‑8695, pkt 10, 61, 70).
Trybunał uściślił ponadto w tym względzie, że mało istotne jest to, że rozpatrywane świadczenia miały na celu uzupełnienie,
biorąc pod uwagę sytuację niesamodzielności danej osoby, renty przyznanej z innego tytułu niż choroba (zob. ww. wyrok w sprawie
Jauch, pkt 28) lub że przyznanie tych świadczeń niekoniecznie było związane z wypłatą świadczenia z ubezpieczenia chorobowego
(zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Hosse, pkt 43). Bez znaczenia w tym względzie jest również okoliczność, że dane świadczenie,
w przeciwieństwie do świadczeń będących przedmiotem niektórych ww. wyroków w tym obszarze, nie miało zasadniczo na celu uzupełnienia
świadczeń z ubezpieczenia w razie choroby (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Parlamentowi i Radzie, pkt 70).
Z powyższego wynika, że skoro w braku w rozporządzeniu nr 1408/71 przepisów mających na celu pokrycie w sposób szczególny
ryzyka niesamodzielności Trybunał zaliczył pewne świadczenia dotyczące tego ryzyka do „świadczeń w razie choroby” w rozumieniu
de art. 4 ust. 1 lit. a) omawianego rozporządzenia, to niemniej jednak podkreślał on zawsze, że świadczenia dotyczące tego
ryzyka niesamodzielności posiadają ponadto charakter uzupełniający w stosunku do „klasycznych” świadczeń w razie choroby,
objętych sensu stricto omawianym przepisem (zwanych dalej „świadczeniami w razie choroby sensu stricto”), i niekoniecznie
stanowią ich integralną część.
W tym względzie należy bowiem zauważyć, że w odróżnieniu od świadczeń w razie choroby sensu stricto świadczenia dotyczące
ryzyka niesamodzielności – będąc zwykle świadczeniami długookresowymi – nie mogą zasadniczo być wypłacane w trakcie krótkiego
okresu. Ponadto jak wynika między innymi z okoliczności leżących u podstaw orzecznictwa przytoczonego w pkt 45 i 46 niniejszego
wyroku, nie można wykluczyć, że świadczenia dotyczące ryzyka niesamodzielności, chociaż powinny zostać zaliczone do „świadczeń
w razie choroby” w rozumieniu art. 4 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 1408/71, mogą posiadać, zwłaszcza ze względu na swój
sposób stosowania, cechy, które faktycznie zbliżają je również w pewnym zakresie do ryzyka niezdolności do pracy i starości,
określonych w art. 4 ust. 1 lit. b) i c), choć nie mogą być rygorystycznie utożsamiane z jednym czy z drugim.
Na pytanie przedłożone przez sąd krajowy należy odpowiedzieć w świetle tych właśnie rozważań.

W przedmiocie możliwości zachowania, w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu przed sądem krajowym, przynależności
do niemieckiego systemu ubezpieczenia pielęgnacyjnego z tytułu ubezpieczenia fakultatywnego kontynuowanego
W niniejszej sprawie, jak wynika między innymi z pkt 30 niniejszego wyroku, Bundessozialgericht uważa, że same przepisy prawa
niemieckiego pozwalałyby zasadniczo osobie znajdującej się w sytuacji takiej jak J.F. da Silva Martins na zachowanie przynależności
w niemieckim systemie ubezpieczenia pielęgnacyjnego na podstawie ubezpieczenia fakultatywnego kontynuowanego w okresie po
dniu 1 sierpnia 2002 r., mimo że ubezpieczenie obowiązkowe w niemieckiej kasie ubezpieczenia w razie choroby jest wykluczone
z chwilą złożenia przez niego oświadczenia o wyjeździe z Niemiec.
Niemniej jednak wydaje się, że sąd krajowy uważa, że rozporządzenie nr 1408/71 ze swej strony sprzeciwia się, co najmniej
prima facie, zachowaniu przez osobę znajdującą się w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu przed sądem krajowym
ubezpieczenia pielęgnacyjnego na podstawie ubezpieczenia fakultatywnego kontynuowanego.
Należy tym samym w pierwszej kolejności zbadać, czy – jak zdaje się uważać sąd krajowy – normy kolizyjne przewidziane w art. 15
ust. 2 rozporządzenia nr 1408/71 stoją na przeszkodzie temu, by osoba znajdująca się w sytuacji takiej jak J.F. da Silva Martins
zachowała niemieckie ubezpieczenie pielęgnacyjne na podstawie ubezpieczenia fakultatywnego kontynuowanego, skoro taka osoba
w związku ze zmianą państwa miejsca zamieszkania, podlega obecnie zasadniczo, zgodnie z art. 13 ust. 2 lit. f) omawianego
rozporządzenia, systemowi zabezpieczenia społecznego tego nowego państwa członkowskiego miejsca swego zamieszkania (zob. w odniesieniu
do tej ostatniej kwestii wyrok z dnia 20 stycznia 2005 r. w sprawie C‑302/02 Laurin Effing, Zb.Orz. s. I‑553, pkt 41).
W tym względzie prawdą jest, że przepisy rozporządzenia nr 1408/71, które określają ustawodawstwo właściwe wobec pracowników
najemnych i osób prowadzących działalność na własny rachunek, przemieszczających się w ramach Unii, mają na celu w szczególności
zagwarantowanie, aby zainteresowani podlegali zasadniczo systemowi zabezpieczenia społecznego jednego tylko państwa członkowskiego,
po to, aby uniknąć zbiegu mających zastosowanie przepisów prawnych oraz komplikacji z tego wynikających (zob. w szczególności
wyroki: z dnia 12 czerwca 1986 r. w sprawie 302/84 Ten Holder, Rec. s. 1821, pkt 19, 20; a także z dnia 14 października 2010 r.
w sprawie C‑16/09 Schwemmer, Zb.Orz. s. I‑9717, pkt 40). Ta zasada jedności stosowanego systemu zabezpieczenia społecznego
została wyrażona między innymi w art. 13 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 (zob. podobnie wyroki: z dnia 7 lipca 2005 r. w sprawie
C‑227/03 van Pommeren-Bourgondiën, Zb.Orz. s. I‑6101, pkt 38; z dnia 20 maja 2008 r. w sprawie C‑352/06 Bosmann, Zb.Orz. s. I‑3827,
pkt 16).
Omawiana zasada jedności stosowanego systemu zabezpieczenia społecznego została również wyrażona w art. 15 ust. 2 rozporządzenia
nr 1408/71. Zgodnie z tiret pierwszym tego przepisu, w przypadku gdy stosowanie ustawodawstw dwóch lub więcej państw członkowskich
powoduje zbieg ubezpieczeń z zakresu systemu ubezpieczenia obowiązkowego oraz jednego systemu lub kilku systemów ubezpieczenia
dobrowolnego lub fakultatywnego kontynuowanego, zainteresowany podlega wyłącznie systemom ubezpieczenia obowiązkowego.
Jednakże przepis ten nie znajduje zastosowania w sytuacji takiej jak sytuacja w postępowaniu przed sądem krajowym.
Na podstawie bowiem art. 15 ust. 1 omawianego rozporządzenia wymienione w nim przepisy, a w szczególności art. 13, wyrażające
zasadę przedstawioną w pkt 53 niniejszego wyroku, nie znajdują zastosowania w obszarze ubezpieczenia dobrowolnego lub fakultatywnego
kontynuowanego, chyba że w odniesieniu do jednego z działów, o których mowa w art. 4 tego rozporządzenia, nie istnieje w państwie
członkowskim system ubezpieczenia dobrowolnego. Tymczasem jak wynika między innymi z pkt 19–23 niniejszego wyroku, to ostatnie
zastrzeżenie nie jest właściwe w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu przed sądem krajowym, ponieważ niemieckie
ubezpieczenie pielęgnacyjne jest co do zasady ubezpieczeniem obowiązkowym. Z tego wynika, że zgodnie z art. 15 ust. 1 rozporządzenia
nr 1408/71 omawiana zasada jedności stosowanego systemu zabezpieczenia społecznego nie znajduje zastosowania w sytuacji takiej
jak rozpatrywana w postępowaniu przed sądem krajowym.
Ponadto art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 1408/71, analizowany w świetle motywu ósmego tego rozporządzenia, należy interpretować
w ten sposób, że ma on zapobiegać temu, by dana osoba była zobowiązana do podwójnego opłacania składki, obowiązkowej i fakultatywnej,
w dwóch różnych systemach zabezpieczenia społecznego z jednego i tego samego tytułu ubezpieczenia ze wszystkimi wynikającymi
z tego komplikacjami. Przepisu tego nie stosuje się natomiast do sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu przed sądem
krajowym, w której sporne składki fakultatywne kontynuowane i obowiązkowe dotyczą ryzyk, które – nawet jeśli, na podstawie
orzecznictwa przytoczonego w pkt 42–46 niniejszego wyroku, są uważane za podobne do celów rozporządzenia nr 1408/71 – nie
są jednak identyczne, jak wynika z pkt 39, 40, 47 i 48 tego wyroku, czyli, odpowiednio, ryzyka niesamodzielności i ryzyka
w razie choroby w ścisłym rozumieniu art. 4 ust. 1 lit. a) omawianego rozporządzenia.
Biorąc powyższe pod uwagę, należy stwierdzić, że rozporządzenie nr 1408/71, w okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniu
przed sądem krajowym, nie stoi na przeszkodzie ubezpieczeniu fakultatywnemu kontynuowanemu w niemieckim ubezpieczeniu pielęgnacyjnym.
Z tego wynika, że rozporządzenie nr 1408/71 nie stoi na przeszkodzie temu, by osoba znajdująca się w sytuacji takiej jak J.F. da
Silva Martins mogła zasadniczo zachować przynależność tytułem fakultatywnym, na podstawie prawa niemieckiego, do systemu niemieckiego
ubezpieczenia pielęgnacyjnego, nawet jeśli jest również ubezpieczona tytułem obowiązkowym, na podstawie art. 13 ust. 2 lit. f)
tego rozporządzenia, w portugalskim systemie zabezpieczenia społecznego w tym samym okresie.

W przedmiocie wykładni art. 27 i 28 rozporządzenia nr 1408/71
Sąd krajowy podkreśla okoliczność, że w Portugalii, w odróżnieniu od Niemiec, nie istnieje odrębny system zabezpieczenia społecznego
dotyczący konkretnie ryzyka niesamodzielności. Stawia on sobie tym samym pytanie, czy wykładni art. 28 rozporządzenia nr 1408/71
nie powinno dokonywać się w taki sposób, że stosuje się on w miejsce art. 27 omawianego rozporządzenia, w sytuacji takiej
jak rozpatrywana w postępowaniu przed sądem krajowym, jakkolwiek wyłącznie w odniesieniu do świadczeń dotyczących ryzyka niesamodzielności,
w odróżnieniu od świadczeń w razie choroby sensu stricto.
W tym względzie należy przypomnieć, że art. 28 omawianego rozporządzenia dotyczy przede wszystkim sytuacji, w których emeryt
lub rencista, który jest uprawniony do świadczeń na podstawie ustawodawstw dwóch lub kilku państw członkowskich, nie ma prawa
do świadczeń w razie choroby na podstawie ustawodawstwa państwa członkowskiego, na którego terytorium zamieszkuje.
Z tego wynika, że sąd krajowy wydaje się uważać, że na podstawie ustawodawstwa portugalskiego w obszarze zabezpieczenia społecznego
osoby znajdujące się w sytuacji takiej jak J.F. da Silva Martins nie mogą dochodzić świadczeń pieniężnych dotyczących ryzyka
niesamodzielności.
Tymczasem jak wynika między innymi z pkt 22 i 23 niniejszego wyroku, nie można na wstępie wykluczyć, że portugalski system
zabezpieczenia społecznego, choć – w odróżnieniu od systemu niemieckiego – nie ustanawia odrębnego systemu dotyczącego wyłącznie
ryzyka niesamodzielności, to przewiduje jednak pewne świadczenia pieniężne dotyczące ryzyka niesamodzielności, takie jak w szczególności
dodatek do emerytury przysługujący w zależności od stopnia niesamodzielności.
W tych okolicznościach do sądu krajowego należy zbadanie, mając na uwadze orzecznictwo przytoczone w pkt 42–46 niniejszego
wyroku, twierdzenia, iż nie istnieje w Portugalii żadne świadczenie z zabezpieczenia społecznego dotyczące ryzyka niesamodzielności
(zob. analogiczne także ww. wyrok w sprawie Jauch, pkt 26).
W każdym razie, mając na uwadze omawiane orzecznictwo, na podstawie którego świadczenia z zabezpieczenia społecznego dotyczące
ryzyka niesamodzielności zaliczają się, z zastrzeżeniem kryteriów wskazanych w tym samym orzecznictwie, do „świadczeń w razie
choroby”, w rozumieniu art. 4 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 1408/71, należy stwierdzić, że art. 28 omawianego rozporządzenia
nie może znajdować zastosowania do sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu przed sądem krajowym, w której zainteresowany,
emeryt pobierający świadczenia emerytalne na podstawie ustawodawstwa państwa członkowskiego swego miejsca zamieszkania, ma
prawo do świadczeń w razie choroby sensu stricto na podstawie tego samego ustawodawstwa.
Zgodnie bowiem z art. 27 rozporządzenia nr 1408/71 emeryt lub rencista, który jest uprawniony do świadczeń na podstawie ustawodawstwa
dwóch lub kilku państw członkowskich, w tym państwa członkowskiego miejsca swego zamieszkania, i który jest uprawniony do
świadczeń w razie choroby na podstawie prawa tego państwa, otrzymuje te świadczenia od instytucji miejsca zamieszkania i na
rachunek tej instytucji, tak jak gdyby zainteresowany pobierał emeryturę lub rentę należną zgodnie z ustawodawstwem jedynie
tego ostatniego państwa członkowskiego.
Tym samym, w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu przed sądem krajowym, to właśnie Republika Portugalska, jedno
z państw zobowiązanych do wypłaty emerytury J.F. da Silvie Martinsowi, powinna, jako państwo członkowskie jego miejsca zamieszkania,
zapewnić mu wypłatę świadczeń w razie choroby sensu stricto (zob. analogicznie wyrok z dnia 18 lipca 2006 r. w sprawie C‑50/05
Nikula, Zb.Orz. s. I‑7029, pkt 22, 23).
Tymczasem jak wynika z pkt 39–46 niniejszego wyroku, świadczenia dotyczące ryzyka niesamodzielności zaliczane są do „świadczeń
w razie choroby” w rozumieniu art. 4 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 1408/71. Z tego wynika, że jeśli były pracownik migrujący
jest emerytem, uprawnionym do świadczeń na podstawie ustawodawstw dwóch lub kilku państw członkowskich, w tym państwa członkowskiego,
na którego terytorium zamieszkuje, to właśnie to ostatnie państwo powinno zasadniczo, w odpowiednim przypadku zgodnie z art. 27
rozporządzenia nr 1408/71, wypłacać świadczenia dotyczące ryzyka niesamodzielności.
W kontekście uwag przedstawionych w pkt 40–48 niniejszego wyroku, w braku w rozporządzeniu nr 1408/71 przepisów dotyczących
konkretnie ryzyka niesamodzielności, należy w okolicznościach takich jak w sporze przed sądem krajowym dokonać wykładni art. 27
tego rozporządzenia w świetle celów rozporządzenia nr 1408/71, mając na uwadze szczególne cechy świadczeń dotyczących ryzyka
niesamodzielności w porównaniu ze świadczeniami w razie choroby sensu stricto (zob. w szczególności analogicznie wyroki: z dnia
6 marca 1979 r. w sprawie 100/78 Rossi, Rec. s. 831, pkt 12; z dnia 14 grudnia 1989 r. w sprawie C‑168/88 Dammer, Rec. s. 4553,
pkt 20).
W tym względzie należy przypomnieć, że przepisy rozporządzenia nr 1408/71 wydane na podstawie art. 48 TFUE należy interpretować
w świetle celu tego artykułu, jakim jest udział w ustanawianiu możliwie najszerszej swobody przepływu pracowników migrujących
(zob. w szczególności wyroki: z dnia 12 października 1978 r. w sprawie 10/78 Belbouab, Rec. s. 1915, pkt 5; ww. w sprawie
Jauch, pkt 20; ww. w sprawie Hosse, pkt 24; z dnia 11 września 2007 r. w sprawie C‑287/05 Hendrix, Zb.Orz. s. I‑6909, pkt 52).
Ponieważ w art. 48 TFUE przewiduje się koordynację przepisów państw członkowskich, a nie ich harmonizację (zob. w szczególności
wyrok z dnia 5 lipca 1988 r. w sprawie 21/87 Borowitz, Rec. s. 3715, pkt 23), to postanowienie to nie ma wpływu na różnice
merytoryczne i proceduralne pomiędzy systemami zabezpieczenia społecznego poszczególnych państw członkowskich i, co za tym
idzie, na różnice w zakresie praw osób w nich ubezpieczonych, a każde państwo członkowskie nadal ma uprawnienia do określania
w swoim ustawodawstwie, z poszanowaniem prawa Unii, warunków przyznawania świadczeń z systemu zabezpieczenia społecznego (zob.
podobnie wyroki: ww. w sprawie von Chamier‑Glisczinski, pkt 84; z dnia 14 października 2010 r. w sprawie C‑345/09 van Delft
i in., Zb.Orz. s. I‑9879, pkt 99).
W tych okolicznościach prawo pierwotne Unii nie może zagwarantować osobie ubezpieczonej, że przeniesienie się do innego państwa
członkowskiego będzie obojętne z punktu widzenia zabezpieczenia społecznego, w szczególności na płaszczyźnie świadczeń w razie
choroby. Tym samym zastosowanie, w odpowiednim przypadku, na podstawie przepisów rozporządzenia nr 1408/71, w następstwie
zmiany państwa członkowskiego miejsca zamieszkania, przepisów krajowych, które byłyby mniej korzystne w kontekście świadczeń
z zabezpieczenia społecznego, może zasadniczo być zgodne z wymogami prawa pierwotnego Unii w obszarze swobody przepływu osób
(zob. w szczególności analogicznie ww. wyrok w sprawie von Chamier‑Glisczinski, pkt 85, 87).
Jednakże w utrwalonego orzecznictwa wynika, że taka zgodność istniałaby jedynie wtedy, gdy w szczególności rozpatrywane uregulowania
krajowe stawiałyby danego pracownika w gorszej sytuacji w porównaniu z tymi, którzy pracują lub prowadzą działalność w całości
w tym państwie członkowskim, na którego terytorium obowiązują, i gdy zwyczajnie nie oznacza sytuacji, w której opłacane są
składki na ubezpieczenie społeczne nieuprawniające ubezpieczonego do świadczenia (zob. podobnie wyroki: z dnia 19 marca 2002 r.
w sprawach połączonych C‑393/99 i C‑394/99 Hervein i in., Rec. s. I‑2829, pkt 51; z dnia 9 marca 2006 r. w sprawie C‑493/04
Piatkowski, Zb.Orz. s. I‑2369, pkt 34; z dnia 1 października 2009 r. w sprawie C‑3/08 Leyman, Zb.Orz. s. I‑9085, pkt 45; ww.
w sprawie van Delft i in., pkt 101).
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału cel art. 45 TFUE i 48 TFUE nie zostałby osiągnięty, gdyby w wyniku korzystania
ze swego prawa do swobodnego przepływu pracownicy migrujący musieli utracić uprawnienia do świadczeń z tytułu zabezpieczenia
społecznego, jakie zapewnia im jedynie ustawodawstwo państwa członkowskiego, w szczególności gdy korzyści te stanowią kompensatę
opłaconych przez nich składek na ubezpieczenie (zob. podobnie w szczególności wyroki: z dnia 21 października 1975 r. w sprawie
24/75 Petroni, Rec. s. 1149, pkt 13; z dnia 25 lutego 1986 r. w sprawie 284/84 Spruyt, Rec. s. 685, pkt 19; z dnia 27 lutego
1997 r. w sprawie C‑59/95 Bastos Moriana i in., Rec. s. I‑1071, pkt 17; ww. w sprawie Jauch, pkt 20; a także ww. w sprawie
Bosmann, pkt 29).
Regulacje Unii w obszarze koordynacji krajowych systemów prawnych w zakresie zabezpieczenia społecznego, biorąc pod uwagę
w szczególności cele przyświecające tym regulacjom, nie mogą bowiem, poza wyraźnym wyjątkiem zgodnym z tymi celami, być stosowane
w taki sposób, by pracownik lub osoby z jego tytułu uprawnione były pozbawione prawa do świadczeń przyznawanych na podstawie
wyłącznie przepisów prawa państwa członkowskiego (zob. w szczególności wyroki: z dnia 5 lipca 1967 r. w sprawie 9/67 Colditz,
Rec. s. 297, 304; ww. w sprawie Rossi, pkt 14; ww. w sprawie Schwemmer, pkt 58; a także przytoczone tam orzecznictwo).
Ponadto z orzecznictwa wynika również, że art. 45–48 TFUE, podobnie jak rozporządzenie nr 1408/71, wydane celem ich wdrożenia,
mają w szczególności na celu uniknięcie sytuacji, gdy pracownik, który korzystając z prawa do swobodnego przepływu, był zatrudniony
w więcej niż jednym państwie członkowskim, był traktowany, bez obiektywnego uzasadnienia, w sposób bardziej niekorzystny niż
pracownik, którego cała kariera zawodowa przebiegała tylko w jednym państwie członkowskim (zob. w szczególności podobnie wyroki:
z dnia 5 maja 1977 r. w sprawie 104/76 Jansen, Rec. s. 829, pkt 12; z dnia 7 marca 1991 r. w sprawie C‑10/90 Masgio, Rec.
s. I‑1119, pkt 17, 19, 23; z dnia 22 listopada 1995 r. w sprawie C‑443/93 Vougioukas, Rec. s. I‑4033, pkt 41, 42; z dnia 17 września
1997 r. w sprawie C‑322/95 Iurlaro, Rec. s. I‑4881, pkt 23, 30; ww. w sprawie Leyman, pkt 45).
Tymczasem jeśli w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu przed sądem krajowym samo prawo krajowe pozwala, a rozporządzenie
nr 1408/71 nie stoi temu na przeszkodzie, na ubezpieczenie fakultatywne kontynuowane osoby w sytuacji takiej jak J.F. da Silva
Martins w odrębnym systemie zabezpieczenia społecznego dotyczącym ryzyka niesamodzielności, i gdy ta osoba opłacała składki
przez minimalny okres wymagany do tego, by móc skorzystać ze świadczeń w przypadku znalezienia się w sytuacji niesamodzielności,
okoliczność automatycznego zawieszenia wypłaty wszystkich świadczeń związanych z tym systemem w razie przeniesienia miejsca
zamieszkania zainteresowanego do innego państwa członkowskiego Unii może powodować – jak zasadniczo zauważa sąd krajowy, przeciwnie
do twierdzeń rządów niemieckiego i Zjednoczonego Królestwa – sytuację, w której opłacane są składki na ubezpieczenie społeczne
nieuprawniające ubezpieczonego do świadczenia co najmniej w zakresie dotyczącym składek opłacanych tytułem takiego ubezpieczenia
fakultatywnego kontynuowanego po przeniesieniu miejsca zamieszkania.
Byłoby zatem mało spójne z celem realizowanym przez art. 48 TFUE, jaki wynika między innymi z pkt 70, 71 i 74 niniejszego
wyroku, gdyby były pracownik migrujący, znajdujący się w sytuacji takiej jak J.F. da Silva Martins, z tego jedynie względu,
że zgodnie z art. 27 rozporządzenia nr 1408/71 ma prawo do świadczeń w razie choroby sensu stricto na podstawie ustawodawstwa
państwa członkowskiego swego miejsca zamieszkania, miał utracić wszelkie korzyści stanowiące ekwiwalent odprowadzonych przez
siebie składek w byłym państwie członkowskim zatrudnienia na podstawie autonomicznego systemu ubezpieczenia, który nie dotyczy
ryzyka choroby w ścisłym rozumieniu art. 4 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 1408/71, lecz ryzyka niesamodzielności. Byłoby
tak tym bardziej w przypadku opisanym w pkt 64 niniejszego wyroku, w którym do sądu krajowego należy zbadanie, czy rzeczywiście
nie istnieje w omawianym państwie członkowskim miejsca zamieszkania świadczenie pieniężne z zabezpieczenia społecznego dotyczące
ryzyka niesamodzielności.
Ponadto w takiej sytuacji taki były pracownik migrujący, zamieszkujący ponownie w państwie członkowskim swego pochodzenia
po zakończeniu swej kariery zawodowej, znalazłby się w niekorzystnej sytuacji w porównaniu z emerytami pobierającymi emeryturę
z tylko jednego państwa członkowskiego, których cała kariera zawodowa przebiegała w jednym tylko państwie członkowskim przed
przeniesieniem miejsca zamieszkania do innego państwa członkowskiego podczas emerytury.
W odniesieniu bowiem do tej ostatniej kategorii osób odpowiednie przepisy rozporządzenia nr 1408/71, w szczególności jego
art. 28 ust. 1 lit. a), rozpatrywany w świetle orzecznictwa przytoczonego w pkt 42–46 niniejszego wyroku, skutkowałyby tym,
że ewentualne świadczenia pieniężne dotyczące ryzyka niesamodzielności przewidziane w byłym państwie członkowskim zatrudnienia,
ponieważ byłyby zaliczone do świadczeń w razie choroby sensu stricto, przysługiwałyby co do zasady poza państwem właściwym
(zob. w szczególności analogicznie ww. wyroki: w sprawie Molenaar, pkt 43; w sprawie Jauch, pkt 10, 11, 35).
W tych okolicznościach, mając na uwadze zwłaszcza orzecznictwo przytoczone w pkt 73–76 niniejszego wyroku, należy, jeśli chodzi
o świadczenia pieniężne dotyczące ryzyka niesamodzielności, w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu przed sądem
krajowym, dokonać wykładni art. 27 rozporządzenia nr 1408/71 w taki sposób, że prawo do świadczeń w razie choroby sensu stricto
w państwie członkowskim miejsca zamieszkania nie eliminuje wcześniej przysługującego, na koszt innego państwa członkowskiego,
na podstawie wyłącznie jego przepisów dotyczących ryzyka niesamodzielności, prawa, w oparciu wyłącznie o okresy ubezpieczenia
w nim naliczone (zob. w szczególności analogicznie ww. wyroki: w sprawie Dammer, pkt 21–23 i przytoczone tam orzecznictwo;
w sprawie Bastos Moriana i in., pkt 17).
Niemniej jednak w świetle między innymi wymogów wynikających z art. 12 rozporządzenia nr 1408/71 taka wykładnia powinna w niniejszym
przypadku brać pod uwagę możliwość, że na koniec ustaleń dokonywanych zgodnie z pkt 63 i 64 niniejszego wyroku sąd krajowy
stwierdzi, że w Portugalii istnieją, w okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniu przed sądem krajowym, świadczenia
pieniężne dotyczące ryzyka niesamodzielności przewidziane na podstawie ustawodawstwa portugalskiego.
W takich okolicznościach należałoby dokonać wykładni art. 27 rozporządzenia nr 1408/71 w taki sposób, że jeśli w państwie
członkowskim miejsca zamieszkania świadczenia pieniężne dotyczące ryzyka niesamodzielności przewidziane są w niższej wysokości
niż dotyczące tego ryzyka w innym państwie członkowskim zobowiązanym do wypłaty emerytury, zasady, z których czerpie rozporządzenie
nr 1408/71, wymagają, by osoba znajdująca się w sytuacji takiej jak J.F. da Silva Martins miała prawo, na koszt właściwej
instytucji tego ostatniego państwa, do dodatku do świadczeń równego różnicy pomiędzy obiema kwotami (zob. w szczególności
analogicznie wyroki: z dnia 12 czerwca 1980 r. w sprawie 733/79 Laterza, Rec. s. 1915, pkt 9; z dnia 9 lipca 1980 r. w sprawie
807/79 Gravina, Rec. s. 2205, pkt 8; z dnia 24 listopada 1983 r. w sprawie 320/82 D’Amario, Rec. s. 3811, pkt 7; ww. w sprawie
Dammer, pkt 23, 24; z dnia 11 czerwca 1991 r. w sprawie C‑251/89 Athanasopoulos i in., Rec. s. I‑2797, pkt 17; ww. w sprawie
Bastos Moriana i in., pkt 16).
Taka sytuacja nie może zostać wykluczona przez okoliczność podniesioną przez rząd niemiecki, zgodnie z którą na podstawie
§ 34 SGB XI prawo osoby znajdującej się w sytuacji niesamodzielności, na podstawie ubezpieczenia fakultatywnego kontynuowanego,
przewidzianego w § 26 SGB XI, do zasiłku pielęgnacyjnego rozpatrywanego w postępowaniu przed sądem krajowym zostaje zasadniczo
zawieszone tak długo, jak długo ubezpieczony pozostaje za granicą.
Trybunał orzekł już bowiem, że składka do systemu ubezpieczenia społecznego powoduje zasadniczo, na rzecz ubezpieczonego pracownika,
prawo do pobierania odpowiadających tej składce świadczeń, jeśli spełnił on przesłanki ustanowione w prawie właściwego państwa,
z wyłączeniem jednak tych przesłanek, które nie są zgodne z przepisami prawa Unii obowiązującymi w zakresie zabezpieczenia
społecznego (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Molenaar, pkt 43).
Tymczasem jak wynika z orzecznictwa przytoczonego w pkt 73–76 niniejszego wyroku, cel realizowany przez art. 48 TFUE nie zostałby
osiągnięty, gdyby – poza przypadkami wyraźnie przewidzianymi przez zgodne z celami traktatu FUE przepisy Unii – ustawodawstwo
państwa członkowskiego uzależniało przyznanie świadczeń z zabezpieczenia społecznego należnych na jego podstawie od warunku,
by pracownik zamieszkiwał na terytorium tego państwa członkowskiego (zob. podobnie także ww. wyrok w sprawie Athanasopoulos
i in., pkt 20).
O ile prawdą jest, jak podnoszą rządy niemiecki i Zjednoczonego Królestwa, że zbieg świadczeń z różnych państw członkowskich
może, w przypadku świadczeń pieniężnych dotyczących ryzyka niesamodzielności, powodować trudności w praktyce, które na obecnym
etapie rozwoju prawa Unii, nie zostały w pełni zbliżone przepisami Unii dotyczącymi koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego,
okoliczność ta nie może sama w sobie uzasadnić wykładni rozporządzenia nr 1408/71, zgodnie z którą były pracownik migrujący,
ubezpieczony wyłącznie na podstawie ustawodawstwa byłego państwa członkowskiego zatrudnienia w systemie ubezpieczenia fakultatywnego
kontynuowanego, dotyczącego ryzyka niesamodzielności, byłby zmuszony opłacać składki nieuprawniające do świadczenia na podstawie
tego ubezpieczenia i w ten sposób byłby traktowany w sposób bardziej niekorzystny niż osoba, której cała kariera zawodowa
przebiegała w jednym państwie członkowskim (zob. analogicznie ww. wyrok w sprawie D’Amario, pkt 8).
Biorąc pod uwagę powyższe, na postawione pytanie trzeba odpowiedzieć następująco: wykładni art. 15 i 27 rozporządzenia nr 1408/71
należy dokonywać w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie temu, by osoba znajdująca się w sytuacji takiej jak rozpatrywana
w postępowaniu przed sądem krajowym, pobierająca emeryturę z ubezpieczenia emerytalnego zarówno w państwie członkowskim swego
pochodzenia, jak i w państwie, w którym spędziła większą część swojego życia zawodowego, po przeniesieniu swego miejsca stałego
zamieszkania z tego ostatniego państwa do państwa członkowskiego swego pochodzenia, mogła, z uwagi na ubezpieczenie fakultatywne
kontynuowane w ramach autonomicznego systemu ubezpieczenia pielęgnacyjnego w państwie członkowskim, w którym przebiegała większa
część jej kariery zawodowej, w dalszym ciągu pobierać świadczenie pieniężne z tego ubezpieczenia, w szczególności przy założeniu,
że w państwie członkowskim miejsca zamieszkania nie istnieją świadczenia pieniężne mające na celu pokrycie konkretnie ryzyka
niesamodzielności, czego zbadanie leży w gestii sądu krajowego. Jeśli w odróżnieniu od takiego założenia świadczenia pieniężne
dotyczące ryzyka niesamodzielności są przewidziane w przepisach państwa członkowskiego miejsca zamieszkania, lecz w niższej
wysokości niż świadczenia dotyczące tego ryzyka przewidziane w innym państwie członkowskim zobowiązanym do wypłaty emerytury,
wykładni art. 27 rozporządzenia nr 1408/71 należy dokonywać w ten sposób, że taka osoba ma prawo, na koszt właściwej instytucji
tego ostatniego państwa, do dodatku do świadczeń, odpowiadającego różnicy pomiędzy obiema kwotami.

W przedmiocie kosztów
Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:
Wykładni art. 15 i 27 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia
społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających
się we Wspólnocie, w brzmieniu zmienionym i zaktualizowanym rozporządzeniem Rady (WE) nr 118/97 z dnia 2 grudnia 1996 r.,
zmienionym rozporządzeniem (WE) nr 1386/2001 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 czerwca 2001 r., należy dokonywać w ten
sposób, że nie stoją one na przeszkodzie temu, by osoba znajdująca się w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu przed
sądem krajowym, pobierająca emeryturę z ubezpieczenia emerytalnego zarówno w państwie członkowskim swego pochodzenia, jak
i w państwie, w którym przebiegała większa część jej życia zawodowego, po przeniesieniu swego miejsca stałego zamieszkania
z tego ostatniego państwa do państwa członkowskiego swego pochodzenia, mogła, na podstawie ubezpieczenia fakultatywnego kontynuowanego
w ramach autonomicznego systemu ubezpieczenia pielęgnacyjnego w państwie członkowskim, w którym przebiegała większa część
jej kariery zawodowej, w dalszym ciągu pobierać świadczenie pieniężne z tego ubezpieczenia, w szczególności przy założeniu,
że w państwie członkowskim miejsca zamieszkania nie istnieją świadczenia pieniężne mające na celu pokrycie konkretnie ryzyka
niesamodzielności, czego zbadanie leży w gestii sądu krajowego.
Jeśli – w odróżnieniu od takiego założenia – świadczenia pieniężne dotyczące ryzyka niesamodzielności są przewidziane w przepisach
państwa członkowskiego miejsca zamieszkania, lecz w niższej wysokości niż świadczenia dotyczące tego ryzyka przewidziane w innym
państwie członkowskim zobowiązanym do wypłaty emerytury, wykładni art. 27 rozporządzenia nr 1408/71 w brzmieniu zmienionym
i zaktualizowanym rozporządzeniem Rady nr 118/97, zmienionym rozporządzeniem nr 1386/2001, należy dokonywać w ten sposób,
że taka osoba ma prawo, na koszt właściwej instytucji tego ostatniego państwa, do dodatku do świadczeń, odpowiadającego różnicy
pomiędzy obiema kwotami.
Podpisy
*
Język postępowania: niemiecki.