CELEX: 62010CJ0465
Verzoek om prejudiciële beslissing
Bescherming van financiële belangen van Europese Unie
Verordening (EG, Euratom) nr. 2988/95
Artikel 3
Fondsen met structurele strekking
Verordening (EEG) nr. 2052/88
Verordening (EEG) nr. 4253/88
Aanbestedende dienst die subsidie uit Structuurfondsen ontvangt
Schending van regels inzake plaatsen van overheidsopdrachten door ontvanger van EFRO-subsidie
Grondslag van verplichting tot terugvordering van subsidie van Europese Unie in geval van onregelmatigheden
Begrip ‚onregelmatigheid’
Begrip ‚voortdurende onregelmatigheid’
Wijze van terugvordering
Verjaringstermijn
Langere nationale verjaringstermijnen
Evenredigheidsbeginsel

Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft in wezen de uitlegging van verordening (EG, Euratom) nr. 2988/95 van de
Raad van 18 december 1995 betreffende de bescherming van de financiële belangen van de Europese Gemeenschappen (PB L 312,
blz. 1; hierna: „verordening nr. 2988/95”) en verordening (EEG) nr. 4253/88 van de Raad van 19 december 1988 tot vaststelling
van toepassingsbepalingen van verordening (EEG) nr. 2052/88 met betrekking tot de coördinatie van de bijstandsverlening uit
de onderscheiden structuurfondsen enerzijds en van die bijstandsverlening met die van de Europese Investeringsbank en de andere
bestaande financieringsinstrumenten anderzijds (PB L 374, blz. 1), zoals gewijzigd bij verordening (EEG) nr. 2082/93 van de
Raad van 20 juli 1993 (PB L 193, blz. 20; hierna: „verordening nr. 4253/88”).
Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen de ministre de l’Intérieur, de l’Outre-mer, des Collectivités
territoriales et de l’Immigration (minister van Binnenlandse Zaken, Overzeese gebiedsdelen, Territoriale overheden en Immigratie)
en de Chambre de commerce et d’industrie de l’Indre (Kamer van Koophandel en Industrie van het departement Indre; hierna:
„CCI van Indre”) over met name de terugbetaling door de CCI van Indre van een subsidie die zij heeft ontvangen uit het Europees
Fonds voor regionale ontwikkeling (EFRO) (hierna: „EFRO-subsidie”).

Toepasselijke bepalingen

Regeling inzake de structuurfondsen
Artikel 7, lid 1, van verordening (EEG) nr. 2052/88 van de Raad van 24 juni 1988 betreffende de taken van de fondsen met structurele
strekking, hun doeltreffendheid alsmede de coördinatie van hun bijstandsverlening onderling en met die van de Europese Investeringsbank
en de andere bestaande financieringsinstrumenten (PB L 185, blz. 9), zoals gewijzigd bij verordening (EEG) nr. 2081/93 van
de Raad van 20 juli 1993 (PB L 193, blz. 5) (hierna: „verordening nr. 2052/88”), bepaalt:
„Verenigbaarheid en controle
„1.      De acties die door de structuurfondsen, de [Europese Investeringsbank (EIB)] of een ander bestaand financieringsinstrument
worden gefinancierd, moeten in overeenstemming zijn met de Verdragen en de op grond van de Verdragen vastgestelde besluiten,
alsmede met het beleid van de Gemeenschap, inclusief het beleid inzake [...] overheidsopdrachten [...].”
Artikel 23 van verordening nr. 4253/88 bepaalt:
„Financiële controle
„1.      Teneinde de acties van de particuliere of publiekrechtelijke projectontwikkelaars te doen slagen, nemen de lidstaten bij de
tenuitvoerlegging van de acties de nodige maatregelen om:
–        regelmatig te verifiëren dat de door de Gemeenschap gefinancierde maatregelen stipt zijn uitgevoerd,
–        onregelmatigheden te voorkomen en te vervolgen,
–        door misbruik of nalatigheid verloren middelen te recupereren. Behalve indien de lidstaat en/of de bemiddelende instantie
en/of de projectontwikkelaar het bewijs levert/leveren dat het misbruik of de nalatigheid hem/hun niet kan worden aangerekend,
is de lidstaat subsidiair aansprakelijk voor de terugbetaling van de ten onrechte betaalde bedragen. [...]
De lidstaten houden de Commissie op de hoogte van de daartoe genomen maatregelen en verstrekken haar met name een beschrijving
van de controle‑ en beheerssystemen die zijn opgezet om te zorgen voor een doeltreffende uitvoering van de acties. Zij houden
de Commissie regelmatig op de hoogte van het verloop van de administratieve en gerechtelijke procedures.
[...]”
Artikel 8 van beschikking 94/1060/EG van de Commissie van 16 december 1994 houdende goedkeuring van het enig programmeringsdocument
voor de structurele bijstandsverlening van de Gemeenschap in de in Frankrijk onder doelstelling 2 vallende regio Centre (PB
L 384, blz. 83) bepaalt:
„Het enig programmeringsdocument moet worden uitgevoerd overeenkomstig de bepalingen van het gemeenschapsrecht, en met name
overeenkomstig het bepaalde [...] in de communautaire richtlijnen betreffende de coördinatie van de procedures voor het plaatsen
van opdrachten.”

Richtlijn 92/50/EEG
Artikel 1, sub a, eerste alinea, van richtlijn 92/50/EEG van de Raad van 18 juni 1992 betreffende de coördinatie van de procedures
voor het plaatsen van overheidsopdrachten voor dienstverlening (PB L 209, blz. 1), zoals gewijzigd bij richtlijn 93/36/EEG
van de Raad van 14 juni 1993 (PB L 199, blz. 1) (hierna: „richtlijn 92/50”), definieert „overheidsopdrachten voor dienstverlening”
als in beginsel schriftelijke overeenkomsten onder bezwarende titel, die zijn gesloten tussen een dienstverlener enerzijds
en een aanbestedende dienst anderzijds, terwijl artikel 1, sub b, eerste alinea, van deze richtlijn bepaalt dat in beginsel
als „aanbestedende diensten” worden beschouwd: de staat, de territoriale lichamen, publiekrechtelijke instellingen en verenigingen
gevormd door een of meer van deze lichamen of instellingen.
Volgens artikel 7 ervan is richtlijn 92/50 van toepassing op opdrachten voor dienstverlening waarvan de geschatte waarde ten
minste 200 000 EUR, exclusief btw, bedraagt.

Verordening nr. 2988/95
De derde en de vijfde overweging van de considerans van verordening nr. 2988/95 bepalen dat „het [...] van belang is de fraude
waardoor de financiële belangen van de Gemeenschappen worden geschaad, op alle beleidsgebieden te bestrijden”, en dienaangaande
dat „de gedragingen die als onregelmatigheden worden aangemerkt, evenals de administratieve maatregelen en sancties die erop
van toepassing zijn, overeenkomstig deze verordening in sectoriële regelingen worden bepaald”.
Artikel 1 van verordening nr. 2988/95 luidt:
„1.      Met het oog op de bescherming van de financiële belangen van de Europese Gemeenschappen wordt een algemene regeling inzake
homogene controles en administratieve maatregelen en sancties met betrekking tot onregelmatigheden ten aanzien van het gemeenschapsrecht
aangenomen.
2.      Onder onregelmatigheid wordt elke inbreuk op het gemeenschapsrecht verstaan die bestaat in een handeling of een nalaten van
een marktdeelnemer waardoor de algemene begroting van de Gemeenschappen of de door de Gemeenschappen beheerde begrotingen
worden of zouden kunnen worden benadeeld, hetzij door de vermindering of het achterwege blijven van ontvangsten uit de eigen
middelen, die rechtstreeks voor rekening van de Gemeenschappen worden geïnd, hetzij door een onverschuldigde uitgave.”
Artikel 3 van verordening nr. 2988/95 bepaalt:
„1.      De verjaringstermijn van de vervolging bedraagt vier jaar vanaf de datum waarop de in artikel 1, lid 1, bedoelde onregelmatigheid
is begaan. De sectoriële regelingen kunnen echter een kortere termijn bepalen, die niet minder dan drie jaar mag bedragen.
Voor voortdurende of voortgezette onregelmatigheden gaat de verjaringstermijn in op de dag waarop de onregelmatigheid is geëindigd.
Bij meerjarige programma’s loopt de verjaringstermijn in elk geval tot de dag waarop het programma definitief wordt afgesloten.
De verjaring van de vervolging wordt gestuit door elke onderzoekshandeling of daad van vervolging van de onregelmatigheid
door de bevoegde autoriteit, mits deze de betrokkene ter kennis is gebracht. Na de stuiting vangt een nieuwe verjaringstermijn
aan.
[...]
3.      Het staat de lidstaten vrij langere termijnen toe te passen dan de in [lid 1] bepaalde.”
Artikel 4, leden 1 en 4, van deze verordening bepaalt:
„1.      Iedere onregelmatigheid leidt in de regel tot ontneming van het wederrechtelijk verkregen voordeel:
–        door de verplichting de verschuldigde bedragen te betalen of de wederrechtelijk geïnde bedragen terug te betalen;
[...]
4.      De in dit artikel bedoelde maatregelen worden niet als sancties beschouwd.”

Feiten van het hoofdgeding en prejudiciële vragen
Op 5 december 1995 heeft de CCI van Indre bij de prefect van Indre een aanvraag voor een EFRO-subsidie ingediend voor de uitvoering
van een actie, getiteld „Doelstelling ondernemingen”, om Franse en buitenlandse investeerders te zoeken die zich in het departement
Indre kunnen vestigen.
Deze aanvraag heeft ertoe geleid dat de prefect van Indre en de CCI van Indre op 20 december 1996 een overeenkomst hebben
gesloten houdende toekenning van een EFRO-subsidie van in totaal 400 000 FRF (60 979,60 EUR). De overeenkomst bevatte met
name verwijzingen naar de verordeningen nrs. 2081/93 en 2082/93. Deze steun is in twee tranches toegekend, waarvan de eerste,
van 100 000 FRF, op 17 december 1997, en, de tweede, van 300 000 FRF, op 8 december 1998.
Uit de verwijzingsbeslissing blijkt voorts dat de CCI van Indre voor deze zelfde actie twee nationale subsidies heeft ontvangen.
Andere lokale overheden hebben eveneens gezorgd voor aanvullende financiering voor deze actie.
De uitvoering van de actie „Doelstelling ondernemingen” heeft aanleiding gegeven tot een overeenkomstig een opdrachtbrief
van de prefect van de regio Centre van 9 mei 2000 verrichte controle. Deze controle ten kantore van de CCI op 14 juni 2000
is uitgemond in de goedkeuring van een verslag van 14 maart 2001, dat op 18 juli 2001 aan de CCI van Indre is meegedeeld.
De conclusie van dit verslag, getiteld „Audit sur l’utilisation des Fonds structurels européens”, luidde met name dat de regeling
inzake het plaatsen van overheidsopdrachten was geschonden bij de gunning door de CCI van Indre van de opdracht voor de uitvoering
van deze actie aan de vennootschap DDB Needham.
Dienaangaande werd in dit verslag verklaard dat de CCI van Indre een aanbestedingsprocedure had georganiseerd, die in het
Bulletin officiel des annonces des marchés publics
(BOAMP) van 4 november 1995 was gepubliceerd. Uit dit rapport blijkt eveneens dat de op 8 december 1995 bijeengekomen opdrachtencommissie
van de CCI de l’Indre heeft besloten om de betrokken opdracht aan DDB‑Needham te gunnen, waarbij zij erop heeft gewezen dat
deze offerte moest worden gekozen boven de enige andere geldige offerte, wegens de interessante inhoud van het project en
de door deze vennootschap voorgelegde lagere kosten.
In het verslag werd er echter op gewezen dat in de overeenkomst tussen de CCI van Indre en DDB‑Needham geen datum van ondertekening
was vermeld, en voorts dat de CCI van Indre op 27 september 1995 een samenvatting van het dossier van de actie aan de prefect
van Indre had gezonden, waarin zij aangaf dat „de keuze van de [CCI] op het bureau DDB-Needham was gevallen”.
De conclusie van dit verslag luidde bijgevolg dat „deze gegevens een aanwijzing kunnen zijn dat met de latere aanbestedingsprocedure
slechts werd beoogd om de krachtens de (niet-gedateerde) overeenkomst reeds bestaande situatie rechtens formeel te regelen”.
Aangezien dit gebrek aan overeenstemming tussen de data in feite een onregelmatigheid inhield, werd in dit verslag verklaard
dat de naleving van de regels inzake het plaatsen van overheidsopdrachten, met name de bekendmaking in het
Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen
, tot een vergelijkbare offerte tegen een lagere prijs had kunnen leiden. De opstellers van dit verslag waren bijgevolg van
mening dat deze hypothese de terugvordering van de volledige EFRO‑subsidie kon rechtvaardigen.
Bij besluit van 23 januari 2002 heeft de prefect van Indre de CCI van Indre meegedeeld dat, gelet op de schending van de aanbestedingsvoorschriften
bij de selectie van de dienstverlener die belast was met de uitvoering van de actie „Doelstelling ondernemingen”, de subsidies,
met name de in het kader van het EFRO ontvangen subsidies, moesten worden terugbetaald.
De CCI van Indre heeft bezwaar gemaakt tegen de uitvoering van de door de prefect van Indre gegeven betalingsbevelen voor
de gevorderde bedragen. Dit bezwaar is afgewezen bij stilzwijgend genomen besluit van de trésorier-payeur général (thesaurier-generaal).
De CCI van Indre heeft dan bij het Tribunal administratif te Limoges beroepen ingesteld, strekkende met name tot nietigverklaring
van het besluit van de prefect van Indre van 23 januari 2002, die bij vonnissen van 3 juni 2004 zijn afgewezen.
Geadieerd door de CCI van Indre heeft de Cour administrative d’appel de Bordeaux bij vonnis van 12 juni 2007 deze vonnissen
vernietigd en het besluit van de prefect van Indre van 23 januari 2002 en de door deze prefect gegeven betalingsbevelen nietig
verklaard. Dienaangaande heeft deze rechterlijke instantie geoordeeld dat de diensten van de prefect bij brief van 27 september
1995 door de CCI van Indre in kennis waren gesteld van haar keuze om een beroep te doen op de diensten van DDB‑Needham. De
diensten van de prefect waren dus vóór het begin van de aanbestedingsprocedure in kennis gesteld van deze keuze, aangezien
de opdrachtencommissie die had voorgesteld om de kandidaatstelling van deze vennootschap in aanmerking te nemen, op 8 december
1995 was bijeengekomen, en voorts de overeenkomst voor de opdracht op 29 mei 1996 in aanwezigheid van de prefect van Indre
was ondertekend.
De Cour administrative d’appel de Bordeaux heeft vastgesteld dat de CCI van Indre de aanbestedingsvoorschriften had geschonden
die op haar van toepassing waren bij de plaatsing van deze opdracht, die overigens niet was bekendgemaakt in het
Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen
, maar heeft geoordeeld dat de overeenkomst tussen de prefect van Indre en de CCI van Indre houdende toekenning van de EFRO‑subsidie
helemaal niet verwees naar de plaatsing van een opdracht, dat deze overeenkomst niet voorzag in de toezending van alle stukken
aan de hand waarvan de naleving van de regels inzake het plaatsen van overheidsopdrachten kan worden getoetst, en, ten slotte,
dat artikel 4 van verordening nr. 2988/95 niet ten doel of tot gevolg had dat nationale autoriteiten steun uit gemeenschapsmiddelen
konden intrekken buiten de in het nationale recht voorziene gevallen.
De Cour administrative d’appel de Bordeaux concludeerde derhalve dat noch een van de door de CCI van Indre aangevoerde bepalingen,
noch een van de bepalingen van de overeenkomst van 20 december 1996 met betrekking tot de EFRO-subsidie voorzag in het afhankelijk
stellen van de toekenning van deze subsidie van de voorwaarde dat de overeenkomsten die eventueel door de CCI van Indre worden
gesloten voor de uitvoering van deze actie voldoen aan de regels inzake het plaatsen van overheidsopdrachten. Voorts heeft
deze rechterlijke instantie geoordeeld dat, aangezien de overheidsdiensten vanaf 27 september 1995, in casu vóór het begin
van de aanbestedingsprocedure, op de hoogte waren van de keuze voor DDB‑Needham, de later toegekende subsidies niet kunnen
worden geacht impliciet afhankelijk te zijn gesteld van de inachtneming van deze voorwaarde.
Bij een op 16 augustus 2007 bij de Conseil d’État ingediend verzoekschrift heeft de ministre de l’Intérieur, de l’Outre-mer,
des Collectivités territoriales et de l’Immigration hogere voorziening ingesteld tegen het vonnis van 12 juni 2007 van de
Cour administrative d’appel de Bordeaux.
Daarop heeft de Conseil d’État de behandeling van de zaak geschorst en het Hof de volgende prejudiciële vragen gesteld:
„1)      Inzake het bestaan van een rechtsgrondslag voor een verplichting tot terugvordering van de aan de CCI verleende steun:
Wanneer een aanbestedende dienst die in het kader van het EFRO subsidies heeft ontvangen, een of meer regels inzake het plaatsen
van overheidsopdrachten voor de uitvoering van de gesubsidieerde actie heeft geschonden, terwijl niet wordt betwist dat de
actie in aanmerking komt voor steun uit dit fonds en is uitgevoerd, bestaat er dan een bepaling van [Unierecht], met name
in de verordeningen (EEG) nrs. 2052/88 [...] en 4253/88 [...], die verplicht de subsidies terug te vorderen? Zo ja, geldt
deze verplichting dan bij elke schending van de regels inzake het plaatsen van overheidsopdrachten, of slechts bij bepaalde
schendingen? In het laatste geval, voor welke schendingen?
2)      Indien de eerste vraag [wat de wijze van terugvordering van ten onrechte verleende steun betreft] ten minste gedeeltelijk
bevestigend wordt beantwoord:
a)      Vormt de schending, door een aanbestedende dienst die steun heeft ontvangen in het kader van het EFRO, van een of meer regels
inzake het plaatsen van overheidsopdrachten bij de keuze van de dienstverlener die belast wordt met de uitvoering van de gesubsidieerde
actie, een onregelmatigheid in de zin van verordening nr. 2988/95? Is de omstandigheid dat de bevoegde nationale instantie,
toen zij besloot de gevraagde steun in het kader van het EFRO toe te kennen, niet onkundig kon zijn van het feit dat de begunstigde
marktdeelnemer de regels inzake het plaatsen van overheidsopdrachten had geschonden bij de selectie – nog vóór de verlening
van de steun – van de dienstverlener voor de uitvoering van de door haar gesubsidieerde actie, van invloed op de kwalificatie
als onregelmatigheid in de zin van verordening nr. 2988/95?
b)      Indien de tweede vraag, sub a, bevestigend wordt beantwoord, en gelet op de uitspraak van het Hof van Justitie in zijn arrest
van 29 januari 2009 [(C‑278/07–C‑280/07, Josef Vosding Schlacht‑, Kühl‑ und Zerlegebetrieb e.a., Jurispr. blz. I‑457)], dat
de verjaringstermijn van artikel 3 van verordening nr. 2988/95 van toepassing is op bestuursrechtelijke maatregelen als de
terugvordering van steun die een marktdeelnemer wegens door hem begane onregelmatigheden ten onrechte heeft ontvangen:
–        moet de aanvangsdatum van de verjaringstermijn dan worden bepaald op de datum waarop de steun is uitgekeerd aan de begunstigde
of op de datum waarop de begunstigde de ontvangen subsidie heeft gebruikt om de met schending van een of meer regels inzake
het plaatsen van overheidsopdrachten geselecteerde dienstverlener te betalen?
–        wordt deze verjaringstermijn dan gestuit door de toezending van een accountantsverslag door de bevoegde nationale instantie
aan de begunstigde van de subsidie, waarin de schending van de regels inzake het plaatsen van overheidsopdrachten wordt vastgesteld
en de nationale instantie wordt aangespoord om dienovereenkomstig te zorgen voor terugbetaling van de uitgekeerde bedragen?
–        moet dan, wanneer een lidstaat gebruikmaakt van de door artikel 3, lid 3, van verordening nr. 2988/95 geboden mogelijkheid
om een langere verjaringstermijn toe te passen, in het bijzonder wanneer in Frankrijk de gebruikelijke verjaringstermijn ten
tijde van de feiten 30 jaar bedraagt, bij de beoordeling van de verenigbaarheid van deze verjaringstermijn met het [Unierecht],
met name met het evenredigheidsbeginsel, worden uitgegaan van de maximale verjaringstermijn van de nationale regeling die
als rechtsgrondslag dient voor de terugvorderingseis van de nationale overheid, dan wel van de in casu werkelijk toegepaste
termijn?
c)      Indien de tweede vraag, sub a, ontkennend wordt beantwoord, verzetten de financiële belangen van de [Unie] zich er dan tegen
dat de rechter op de betaling van steun als de onderhavige nationale regels inzake de intrekking van rechtscheppende besluiten
toepast, volgens welke het bestuur, behalve in gevallen van non‑existentie, de verkrijging door bedrog of een verzoek van
de begunstigde, een individueel rechtscheppend besluit, indien het onrechtmatig is, slechts binnen een termijn van vier maanden
na de vaststelling ervan kan intrekken, zij het dat een individueel bestuursbesluit niettemin, met name wanneer het de betaling
van steun betreft, ontbindende voorwaarden kan bevatten, bij de vervulling waarvan de betrokken steun zonder termijnbeletsel
kan worden ingetrokken – met dien verstande dat de Conseil d’État heeft geoordeeld dat deze nationale bepaling aldus moet
worden uitgelegd dat de begunstigde van ten onrechte krachtens een [Unieregeling] verleende steun zich er slechts op kan beroepen
indien hij te goeder trouw was?”

Beantwoording van de prejudiciële vragen

Eerste vraag
Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 23, lid 1, derde streepje, van verordening
nr. 4253/88, juncto artikel 7, lid 1, van verordening nr. 2052/88, in omstandigheden als die van het hoofdgeding een rechtsgrondslag
vormt voor de terugvordering door de nationale autoriteiten bij de begunstigde van een volledige EFRO-subsidie, op grond dat
deze begunstigde in zijn hoedanigheid van „aanbestedende dienst” in de zin van richtlijn 92/50, niet heeft voldaan aan de
voorschriften van deze richtlijn inzake het plaatsen van een overheidsopdracht voor dienstverlening met betrekking tot de
uitvoering van de actie waarvoor deze begunstigde deze subsidie had ontvangen.
Opgemerkt zij dat het in het hoofdgeding vaststaat dat de CCI van Indre de hoedanigheid van aanbestedende dienst had, dat
de waarde van de betrokken overheidsopdracht voor dienstverlening boven de in artikel 7 van richtlijn 92/50 vastgestelde drempel
van 200 000 EUR lag, en dat de CCI van Indre bij de verlening van deze opdracht de bij richtlijn 92/50 vastgestelde regels
inzake het plaatsen van dit soort opdrachten heeft geschonden, met name doordat zij haar medecontractant reeds vóór de bekendmaking
van de aankondiging van de opdracht had gekozen, en voorts omdat deze aankondiging niet is bekendgemaakt in het
Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen
.
Dienaangaande is de communautaire financiering van een project overeenkomstig artikel 7, lid 1, van verordening nr. 2052/88
gebonden aan de inachtneming door de ontvanger ervan, van de procedures voor het plaatsen van „overheidsopdrachten voor dienstverlening”
in de zin van richtlijn 92/50, wanneer deze ontvanger een „aanbestedende dienst” in de zin van deze richtlijn is en de overheidsopdracht
door middel waarvan deze ontvanger dit project wil uitvoeren, de in artikel 7 van richtlijn 92/50 vastgestelde drempel overschrijdt
(zie in die zin arrest van 15 januari 1998, Mannesmann Anlagenbau Austria e.a., C‑44/96, Jurispr. blz. I‑73, punten 48 en
49).
Overeenkomstig artikel 23, lid 1, van verordening nr. 4253/88 nemen de lidstaten, teneinde de acties van de particuliere of
publiekrechtelijke projectontwikkelaars te doen slagen, bij de tenuitvoerlegging van deze acties de nodige maatregelen om
regelmatig te verifiëren dat de door de Europese Unie gefinancierde maatregelen stipt zijn uitgevoerd, onregelmatigheden te
voorkomen en te vervolgen, en door misbruik of nalatigheid verloren middelen te recupereren (zie arrest van 13 maart 2008,
Vereniging Nationaal Overlegorgaan Sociale Werkvoorziening e.a., C‑383/06−C‑385/06, Jurispr. blz. I‑1561, punt 37).
Aangezien uit artikel 7, lid 1, van verordening nr. 2052/88 uitdrukkelijk blijkt dat de uit de Uniebegroting gefinancierde
acties volledig in overeenstemming met de richtlijnen betreffende het plaatsen van overheidsopdrachten moeten worden uitgevoerd,
vormt de schending door de begunstigde van een subsidie van de Europese Unie, in zijn hoedanigheid van aanbestedende dienst,
van de bij richtlijn 92/50 vastgestelde regels bij de uitvoering van de actie waarvoor deze subsidie is toegekend, een onregelmatigheid
als bedoeld in artikel 23, lid 1, van verordening nr. 4253/88, en het gedrag van deze begunstigde moet, naar gelang van het
geval, als „misbruik” dan wel als „nalatigheid” in de zin van deze bepaling worden gekwalificeerd.
Indien onderzoek van een door het EFRO gefinancierde actie uitwijst dat de voorwaarden voor de uitvoering van deze actie zijn
geschonden, in casu de voorwaarde van naleving van de Unieregeling inzake het plaatsen van overheidsopdrachten indien de begunstigde
van de financiering de hoedanigheid van aanbestedende dienst heeft, is de lidstaat die financiële bijstand uit het EFRO heeft
toegekend overeenkomstig artikel 23, lid 1, eerste alinea, van verordening nr. 4253/88, juncto artikel 7, lid 1, van verordening
nr. 2052/88, gerechtigd om ter voorkoming en vervolging van onregelmatigheden deze bijstand in te trekken en deze financiering
van de begunstigde terug te vorderen (zie in die zin arrest van 22 januari 2004, COPPI, C‑271/01, Jurispr. blz. I‑1029, punt 48).
Dienaangaande vormt verordening nr. 4253/88 de relevante rechtsgrondslag voor de terugvordering, en niet verordening nr. 2988/95,
waarin enkel algemene bepalingen inzake controle en sancties zijn opgenomen met het oog op de bescherming van de financiële
belangen van de Unie. Derhalve moet op grond van bedoeld artikel 23, lid 1, tot terugvordering worden overgegaan (zie arrest
Vereniging Nationaal Overlegorgaan Sociale Werkvoorziening e.a., reeds aangehaald, punt 39).
Niettemin zij eraan herinnerd dat het onverenigbaar zou zijn met de verplichting die artikel 23, lid 1, eerste alinea, van
verordening nr. 4253/88 de overheden oplegt om ten onrechte of op onregelmatige wijze toegekende gelden te recupereren, indien
de betrokken lidstaat discretionair zou kunnen beoordelen of het opportuun is ten onrechte of op onregelmatige wijze toegekende
gemeenschapsgelden terug te vorderen (zie arrest Vereniging Nationaal Overlegorgaan Sociale Werkvoorziening e.a., reeds aangehaald,
punt 38).
Bijgevolg schept artikel 23, lid 1, van verordening nr. 4253/88 voor de lidstaten, zonder dat een bevoegdheidsattributie naar
nationaal recht noodzakelijk is, een verplichting om als gevolg van misbruik of nalatigheid verloren middelen terug te vorderen
(zie arrest Vereniging Nationaal Overlegorgaan Sociale Werkvoorziening e.a., reeds aangehaald, punt 40).
Dienaangaande zij opgemerkt, zoals de Franse regering heeft gesteld, dat onterecht verkregen fondsen wegens een dergelijke
onregelmatigheid kunnen worden aangemerkt als „door misbruik of nalatigheid van deze begunstigde verloren” in de zin van deze
bepaling. Onder verwijzing naar de verplichting om „door misbruik of nalatigheid verloren middelen” te recupereren, bepaalt
artikel 23, lid 1, van verordening nr. 4253/88 vervolgens immers dat, behalve indien de lidstaat en/of de bemiddelende instantie
en/of de projectontwikkelaar het bewijs leveren/levert dat het misbruik of de nalatigheid hun/hem niet kan worden aangerekend,
de lidstaat subsidiair aansprakelijk is voor de terugbetaling van de „ten onrechte betaalde bedragen”. Deze bepaling stelt
aldus deze twee begrippen met elkaar gelijk.
In het hoofdgeding rijst voorts de vraag of de nationale autoriteit, wanneer de begunstigde van een subsidie in het kader
van de uitvoering van de actie, in zijn hoedanigheid van aanbestedende dienst, de regels inzake het plaatsen van overheidsopdrachten
heeft geschonden, op grond van artikel 23, lid 1, eerste alinea, derde streepje, van verordening nr. 4253/88 de volledige
subsidie kan terugvorderen, ook al is de gedeeltelijk door het EFRO gefinancierde actie daadwerkelijk uitgevoerd.
Dienaangaande moet worden benadrukt dat de schending van verplichtingen waarvan de nakoming van fundamenteel belang is voor
de goede werking van een communautaire regeling, zoals de uit richtlijn 92/50 voortvloeiende verplichtingen met betrekking
tot de uitvoering van door het EFRO gefinancierde acties, kan worden bestraft met het verlies van een aan de Uniebepalingen
ontleend recht (zie in die zin arresten van 12 oktober 1995, Cereol Italia, C‑104/94, Jurispr. blz. I‑2983, punt 24, en 24 januari
2002, Conserve Italia/Commissie, C‑500/99 P, Jurispr. blz. I‑867, punten 100‑102, en beschikking van 16 december 2004, APOL
en AIPO/Commissie, C‑222/03 P, punt 53).
Voorts kunnen door misbruik of nalatigheid verloren bedragen niet alleen maar worden teruggevorderd wanneer de door de structuurfondsen
gefinancierde actie geheel of gedeeltelijk niet is uitgevoerd (zie in die zin arrest van 19 januari 2006, Comunità montana
della Valnerina/Commissie, C‑240/03 P, Jurispr. blz. I‑731, punt 77).
Stellig is het niet uitgesloten, zoals de Commissie heeft benadrukt, dat de vaststelling van een kleinere onregelmatigheid
overeenkomstig het evenredigheidsbeginsel slechts tot een gedeeltelijke terugbetaling van de toegekende middelen leidt. Opgemerkt
zij echter dat wanneer in het kader van een door het EFRO gefinancierde actie niet-nakoming door de begunstigde van de fundamentele
verplichtingen van richtlijn 92/50 wordt vastgesteld, zoals de omstandigheid een overheidsopdracht voor dienstverlening te
hebben gegund vóór het begin van de aanbestedingsprocedure of de niet-bekendmaking van een aankondiging in het
Publicatieblad van de Europese Unie
, in ieder geval alleen de mogelijkheid dat deze onregelmatigheid wordt bestraft met volledige intrekking van de bijstand
de afschrikkende werking kan hebben die voor een goed beheer van de structuurfondsen noodzakelijk is (zie naar analogie arrest
Conserve Italia/Commissie, reeds aangehaald, punt 101).
Gelet op het voorgaande moet op de eerste vraag worden geantwoord dat artikel 23, lid 1, eerste alinea, derde streepje, van
verordening nr. 4253/88, juncto artikel 7, lid 1, van verordening nr. 2052/88, in omstandigheden als die van het hoofdgeding
een rechtsgrondslag vormt voor de terugvordering door de nationale autoriteiten bij de begunstigde van een volledige EFRO-subsidie,
zonder dat een bevoegdheidsattributie naar nationaal recht noodzakelijk is, op grond dat deze begunstigde in zijn hoedanigheid
van „aanbestedende dienst” in de zin van richtlijn 92/50, niet heeft voldaan aan de voorschriften van deze richtlijn inzake
het plaatsen van een overheidsopdracht voor dienstverlening met betrekking tot de uitvoering van de actie waarvoor deze begunstigde
deze subsidie heeft ontvangen.

Tweede vraag, sub a
Met zijn tweede vraag, sub a, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of de schending door een aanbestedende dienst
die een EFRO-subsidie ontvangt, van de bij richtlijn 92/50 vastgestelde regels inzake het plaatsen van overheidsopdrachten
bij de gunning van de opdracht voor de uitvoering van de gesubsidieerde actie, een „onregelmatigheid” in de zin van artikel 1
van verordening nr. 2988/95 vormt en, zo ja, of de omstandigheid dat de bevoegde nationale instantie bij de toekenning van
deze subsidie niet onkundig kon zijn van het feit dat de begunstigde reeds had beslist aan welke dienstverlener hij de uitvoering
van de gesubsidieerde actie zou opdragen, een invloed heeft op deze kwalificatie.
Overeenkomstig artikel 1 van verordening nr. 2988/95 wordt onder onregelmatigheid elke inbreuk op het Unierecht verstaan die
bestaat in een handeling of een nalaten van een marktdeelnemer waardoor de algemene Uniebegroting of de door de Unie beheerde
begrotingen worden of zouden kunnen worden benadeeld, hetzij door de vermindering of het achterwege blijven van ontvangsten
uit de eigen middelen, die rechtstreeks voor rekening van de Unie worden geïnd, hetzij door een onverschuldigde uitgave.
Met „onregelmatigheid” in de zin van verordening nr. 2988/95 is bedoeld de inbreuk op het Unierecht die bestaat in een handeling
of een nalaten van een marktdeelnemer, zodat de in artikel 3, lid 1, eerste alinea, van deze verordening vermelde verjaringsregel
niet bedoeld is om te worden toegepast op de vervolging van onregelmatigheden die het gevolg zijn van vergissingen door de
nationale autoriteiten die in naam en voor rekening van de Uniebegroting een financieel voordeel toekennen (zie in die zin
arrest van 15 januari 2009, Bayerische Hypotheken‑ und Vereinsbank, C‑281/07, Jurispr. blz. I‑91, punten 20‑22).
In omstandigheden als die van het hoofdgeding kan de CCI van Indre, ondanks haar hoedanigheid van publiekrechtelijke rechtspersoon,
als begunstigde van een subsidie uit de Uniebegroting, voor de toepassing van verordening nr. 2988/95 worden gelijkgesteld
met een marktdeelnemer die wordt verweten een unierechtelijke bepaling te hebben geschonden. Dienaangaande staat echter vast
dat de verweten schending van de bij richtlijn 92/50 vastgestelde regels inzake het plaatsen van overheidsopdrachten werkelijk
voortvloeit uit een handeling van de CCI van Indre en niet is veroorzaakt door de autoriteit die aan de CCI van Indre een
EFRO-subsidie heeft toegekend in naam en voor rekening van de Uniebegroting.
Aangezien de structuurfondsen, zoals met name blijkt uit artikel 7, lid 1, van verordening nr. 2052/88, niet bedoeld zijn
om in strijd met richtlijn 92/50 ondernomen acties te financieren, leidt de schending door de begunstigde van een EFRO-subsidie,
in zijn hoedanigheid van aanbestedende dienst, van de regels inzake het plaatsen van overheidsopdrachten voor dienstverlening
bij de uitvoering van de gesubsidieerde actie tot een onverschuldigde uitgave en aldus tot nadeel voor de Uniebegroting.
Er moet immers worden beklemtoond dat zelfs onregelmatigheden die geen specifieke financiële weerslag hebben, zeer nadelig
kunnen zijn voor de financiële belangen van de Unie (zie arrest van 15 september 2005, Ierland/Commissie, C‑199/03, Jurispr.
blz. I‑8027, punt 31).
De omstandigheid dat de bevoegde autoriteiten zelfs vóór het begin van de aanbestedingsprocedure voor de betrokken overheidsopdracht
door de begunstigde van de subsidie op de hoogte waren gebracht van de keuze van de medecontractant, heeft als zodanig geen
invloed op de kwalificatie als „onregelmatigheid” in de zin van artikel 1, lid 2, van verordening nr. 2988/95 (zie naar analogie
arrest van 16 maart 2006, Emsland-Stärke, C‑94/05, Jurispr. blz. I‑2619, punt 62).
Gelet op het voorgaande moet op de tweede vraag, sub a, worden geantwoord dat de schending door een aanbestedende dienst die
een EFRO-subsidie ontvangt, van de regels inzake het plaatsen van overheidsopdrachten van richtlijn 92/50 bij de gunning van
de opdracht voor de uitvoering van de gesubsidieerde actie een „onregelmatigheid” in de zin van artikel 1 van verordening
nr. 2988/95 vormt, ook al kon de bevoegde nationale instantie bij de toekenning van deze subsidie niet onkundig zijn van het
feit dat de begunstigde reeds had beslist aan welke dienstverlener hij de uitvoering van de gesubsidieerde actie zou opdragen.

Tweede vraag, sub b, eerste en tweede streepje
Met zijn tweede vraag, sub b, eerste en tweede streepje, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen op welk ogenblik
de verjaringstermijn van vier jaar van artikel 3, lid 1, eerste alinea, van verordening nr. 2988/95 ingaat in omstandigheden
waarin de begunstigde van een EFRO‑subsidie, in zijn hoedanigheid van aanbestedende dienst, de regels inzake het plaatsen
van overheidsopdrachten van richtlijn 92/50 heeft geschonden bij de gunning van de opdracht voor de uitvoering van de gesubsidieerde
actie, en of deze verjaringstermijn wordt gestuit, in de zin van artikel 3, lid 1, derde alinea, door de toezending aan de
begunstigde van de subsidie van een accountantsverslag waarin de schending van de regels inzake het plaatsen van overheidsopdrachten
wordt vastgesteld en de nationale instantie wordt aangespoord om dienovereenkomstig de uitgekeerde bedragen terug te vorderen.
Er zij aan herinnerd dat bij artikel 1, lid 1, van verordening nr. 2988/95 een „algemene regeling inzake homogene controles
en administratieve maatregelen en sancties met betrekking tot onregelmatigheden ten aanzien van het gemeenschapsrecht” is
ingevoerd, teneinde, zoals uit de derde overweging van de considerans van deze verordening blijkt, „de fraude waardoor de
financiële belangen van de Gemeenschappen worden geschaad, op alle beleidsgebieden te bestrijden”.
Met de vaststelling van verordening nr. 2988/95, en in het bijzonder artikel 3, lid 1, eerste alinea, ervan, heeft de Uniewetgever
invoering beoogd van een ter zake toepasselijke algemene verjaringsregel, waarmee hij enerzijds een in alle lidstaten toegepaste
minimumtermijn wilde vastleggen, en anderzijds wilde afzien van de mogelijkheid om, na het verstrijken van een periode van
vier jaar na het begaan van de onregelmatigheid waardoor de litigieuze betalingen zijn aangetast, ten onrechte uit de Uniebegroting
ontvangen bedragen terug te vorderen (arresten van 22 december 2010, Corman, C‑131/10, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie,
punt 39, en 5 mei 2011, Ze Fu Fleischhandel en Vion Trading, C‑201/10 en C‑202/10, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie,
punt 24).
Deze verjaringsregel geldt voor de in artikel 4 van deze verordening bedoelde onregelmatigheden, die de financiële belangen
van de Unie schenden (zie arrest van 24 juni 2004, Handlbauer, C‑278/02, Jurispr. blz. I‑6171, punt 34, en arrest Josef Vosding
Schlacht‑, Kühl‑ und Zerlegebetrieb e.a., reeds aangehaald, punt 22).
Aangaande de vaststelling van het tijdstip waarop de verjaring ingaat, vraagt de verwijzende rechter zich in het hoofdgeding,
gelet op de omstandigheden hiervan, af of moet worden uitgegaan van de datum waarop de steun is uitgekeerd aan de begunstigde
dan wel van de datum waarop deze begunstigde deze subsidie heeft gebruikt om de in strijd met de bij richtlijn 92/50 vastgestelde
regels inzake het plaatsen van overheidsopdrachten voor dienstverlening geselecteerde dienstverlener te betalen.
Aangezien Uniebegrotingsmiddelen niet kunnen worden gebruikt in het kader van in strijd met richtlijn 92/50 uitgevoerde acties,
moeten in dit verband de aan de begunstigde verstrekte middelen in omstandigheden als die van het hoofdgeding worden geacht
onverschuldigd te zijn vanaf de schending van deze richtlijn door deze begunstigde.
Met betrekking tot een dergelijke schending van de aanbestedingsvoorschriften van richtlijn 92/50, welke richtlijn is vastgesteld
om beperkingen op de vrijheid van dienstverrichting weg te nemen en waarmee wordt beoogd de belangen te beschermen van in
een lidstaat gevestigde marktdeelnemers die diensten aan in een andere lidstaat gevestigde aanbestedende diensten wensen aan
te bieden (zie met name arrest van 18 oktober 2001, SIAC Construction, C‑19/00, Jurispr. blz. I‑7725, punt 32), zij eraan
herinnerd dat de inbreuk op de vrijheid van dienstverrichting door de schending van de bepalingen van richtlijn 92/50 blijft
bestaan zolang de in strijd met deze richtlijn gesloten overeenkomsten worden uitgevoerd (zie arresten van 10 april 2003,
Commissie/Duitsland, C‑20/01 en C‑28/01, Jurispr. blz. I‑3609, punt 36, en 18 juli 2007, Commissie/Duitsland, C‑503/04, Jurispr.
blz. I‑6153, punt 29).
De lidstaten kunnen immers op grond van bepaalde bepalingen van de richtlijnen ter zake van de aanbesteding van overheidsopdrachten
weliswaar de gevolgen van in strijd met deze richtlijnen gesloten overeenkomsten in stand houden, zodat het gewettigd vertrouwen
van de medecontractanten wordt beschermd, maar deze bepalingen kunnen niet zonder de reikwijdte van de bepalingen van het
Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie ter instelling van de interne markt in te perken, tot gevolg hebben dat
het gedrag van de aanbestedende dienst ten opzichte van de Uniebegroting na het sluiten van dergelijke overeenkomsten in overeenstemming
met het Unierecht moet worden geacht (zie in die zin reeds aangehaalde arresten van 10 april 2003, Commissie/Duitsland, punt 39,
en 18 juli 2007, Commissie/Duitsland, punt 33).
In omstandigheden als die van het hoofdgeding houdt de schending door de begunstigde van een EFRO‑subsidie van de bij richtlijn
92/50 vastgestelde regels bij de uitvoering van de gesubsidieerde actie, welke schending tot een onverschuldigde uitgave en
aldus tot nadeel voor de Uniebegroting leidt, bijgevolg aan zolang de onwettig gesloten overeenkomst tussen de dienstverlener
en de begunstigde van deze subsidie wordt uitgevoerd, zodat deze onregelmatigheid als een „voortdurende onregelmatigheid”
in de zin van artikel 3, lid 1, tweede alinea, van verordening nr. 2988/95 moet worden beschouwd.
Volgens deze bepaling gaat de verjaringstermijn die van toepassing is op de terugvordering van de ten onrechte aan de begunstigde
toegekende subsidie in op de dag waarop de onregelmatigheid is geëindigd. In omstandigheden als die van het hoofdgeding gaat
de verjaringstermijn van vier jaar van artikel 3, lid 1, eerste alinea, van verordening nr. 2988/95 bijgevolg in op de dag
waarop de uitvoering van de onwettig geplaatste overheidsopdracht is voltooid, voor zover de overeenkomst voor de uitvoering
van de door het EFRO gesubsidieerde actie niet is ontbonden, maar is uitgevoerd.
Wat de vraag betreft of de toezending van een accountantsverslag waarin de schending van de regels inzake het plaatsen van
overheidsopdrachten wordt vastgesteld, een onderzoekshandeling of een daad van vervolging van de onregelmatigheid vormt die
de verjaringstermijn kan stuiten overeenkomstig artikel 3, lid 1, derde alinea, van verordening nr. 2988/95, zij eraan herinnerd
dat verjaringstermijnen in het algemeen dienen ter bevordering van de rechtszekerheid en dat die functie niet volledig wordt
vervuld indien de in artikel 3, lid 1, van verordening nr. 2988/95 bedoelde verjaringstermijn kan worden gestuit door elke
algemene controlehandeling van de nationale overheid, zonder dat er een verband bestaat met verdenkingen van onregelmatigheden
die betrekking hebben op voldoende nauwkeurig omschreven handelingen (zie arrest Handlbauer, reeds aangehaald, punt 40).
Wanneer echter de nationale autoriteiten een persoon een verslag overleggen waaruit blijkt dat er sprake is van een onregelmatigheid
waartoe hij in samenhang met een specifieke verrichting zou hebben bijgedragen, en hem verzoeken om aanvullende informatie
over die verrichting of hem in samenhang met die verrichting een sanctie opleggen, verrichten deze autoriteiten daarmee voldoende
nauwkeurige handelingen tot onderzoek of vervolging van de onregelmatigheid in de zin van artikel 3, lid 1, derde alinea,
van verordening nr. 2988/95 (arrest van 28 oktober 2010, SGS Belgium e.a., C‑367/09, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie,
punt 69).
Gelet op het voorgaande dient op de tweede vraag, sub b, eerste en tweede streepje, te worden geantwoord dat in omstandigheden
als die van het hoofdgeding, waarin de begunstigde van een EFRO‑subsidie, in zijn hoedanigheid van aanbestedende dienst, niet
de regels inzake het plaatsen van overheidsopdrachten van richtlijn 92/50 heeft nageleefd bij de gunning van de opdracht voor
de uitvoering van de gesubsidieerde actie:
–        de betrokken onregelmatigheid als een „voortdurende onregelmatigheid” in de zin van artikel 3, lid 1, tweede alinea, van verordening
nr. 2988/95 moet worden beschouwd, en bijgevolg gaat de verjaringstermijn van vier jaar van deze bepaling voor de terugvordering
van de ten onrechte aan deze begunstigde toegekende subsidie in op de dag waarop de uitvoering van de onwettig geplaatste
overheidsopdracht is voltooid;
–        de toezending van een accountantsverslag aan de begunstigde van de subsidie waarin de schending van de regels inzake het plaatsen
van overheidsopdrachten wordt vastgesteld en de nationale instantie wordt aangespoord om dienovereenkomstig de uitgekeerde
bedragen terug te vorderen, een voldoende nauwkeurige handeling tot onderzoek of vervolging van de „onregelmatigheid” in de
zin van artikel 3, lid 1, derde alinea, van verordening nr. 2988/95 vormt.

Tweede vraag, sub b, derde streepje
Met zijn tweede vraag, sub b, derde streepje, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of een lidstaat, gelet op
het evenredigheidsbeginsel, op de terugvordering van een onterecht uit de Uniebegroting verkregen voordeel een verjaringstermijn
van dertig jaar kan toepassen als langere verjaringstermijn in de zin van artikel 3, lid 3, van verordening nr. 2988/95.
In het kader van de mogelijkheid bedoeld in deze bepaling behouden de lidstaten een ruime beoordelingsbevoegdheid wat betreft
de vaststelling van langere verjaringstermijnen die zij wensen toe te passen bij een onregelmatigheid die de financiële belangen
van de Unie schendt (arrest Corman, reeds aangehaald, punt 54).
Gelet op de doelstelling van bescherming van de financiële belangen van de Unie, in verband waarmee de Uniewetgever van mening
was dat een verjaringstermijn van vier, of zelfs drie, jaar als zodanig volstond voor de vervolging door de nationale autoriteiten
van een onregelmatigheid die deze financiële belangen schendt en kan leiden tot een maatregel zoals de terugvordering van
een onterecht verkregen voordeel, blijkt echter dat het toekennen aan deze autoriteiten van een termijn van dertig jaar verder
gaat dan noodzakelijk is voor een zorgvuldig bestuursorgaan (zie arrest Ze Fu Fleischhandel en Vion Trading, reeds aangehaald,
punt 43).
Op de tweede vraag, sub b, derde streepje, moet derhalve worden geantwoord dat het evenredigheidsbeginsel eraan in de weg
staat dat de lidstaten, wanneer zij gebruikmaken van de hun bij artikel 3, lid 3, van verordening nr. 2988/95 geboden mogelijkheid,
een verjaringstermijn van dertig jaar toepassen op de terugvordering van een onterecht uit de Uniebegroting verkregen voordeel.

Tweede vraag, sub c
Deze vraag is slechts gesteld voor het geval de tweede vraag, sub a, ontkennend wordt beantwoord.
Gelet op het antwoord op deze laatste vraag hoeft de tweede vraag, sub c, van de verwijzende rechter niet te worden beantwoord.

Kosten
Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale
rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof
gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof (Vierde kamer) verklaart voor recht:
1)
In omstandigheden als die van het hoofdgeding vormt artikel 23, lid 1, eerste alinea, derde streepje, van verordening (EEG)
nr. 4253/88 van de Raad van 19 december 1988 tot vaststelling van toepassingsbepalingen van verordening (EEG) nr. 2052/88
met betrekking tot de coördinatie van de bijstandsverlening uit de onderscheiden structuurfondsen enerzijds en van die bijstandsverlening
met die van de Europese Investeringsbank en de andere bestaande financieringsinstrumenten anderzijds, zoals gewijzigd bij
verordening (EEG) nr. 2082/93 van de Raad van 20 juli 1993, juncto artikel 7, lid 1, van verordening (EEG) nr. 2052/88 van
de Raad van 24 juni 1988 betreffende de taken van de fondsen met structurele strekking, hun doeltreffendheid alsmede de coördinatie
van hun bijstandsverlening onderling en met die van de Europese Investeringsbank en de andere bestaande financieringsinstrumenten,
zoals gewijzigd bij verordening (EEG) nr. 2081/93 van de Raad van 20 juli 1993, een rechtsgrondslag voor de terugvordering
door de nationale autoriteiten bij de begunstigde van een volledige subsidie uit het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling
(EFRO), zonder dat een bevoegdheidsattributie naar nationaal recht noodzakelijk is, op grond dat deze begunstigde, in zijn
hoedanigheid van „aanbestedende dienst” in de zin van richtlijn 92/50/EEG van de Raad van 18 juni 1992 betreffende de coördinatie
van de procedures voor het plaatsen van overheidsopdrachten voor dienstverlening, zoals gewijzigd bij richtlijn 93/36/EEG
van de Raad van 14 juni 1993, niet heeft voldaan aan de voorschriften van deze richtlijn inzake het plaatsen van een overheidsopdracht
voor dienstverlening met betrekking tot de uitvoering van de actie waarvoor deze begunstigde deze subsidie had ontvangen.
2)
De schending door een aanbestedende dienst die een EFRO‑subsidie ontvangt, van de regels inzake het plaatsen van overheidsopdrachten
van richtlijn 92/50, zoals gewijzigd bij richtlijn 93/36, bij de gunning van de opdracht voor de uitvoering van de gesubsidieerde
actie, vormt een „onregelmatigheid” in de zin van artikel 1 van verordening (EG, Euratom) nr. 2988/95 van de Raad van 18 december 1995
betreffende de bescherming van de financiële belangen van de Europese Gemeenschappen, ook al kon de bevoegde nationale instantie
bij de toekenning van deze subsidie niet onkundig zijn van het feit dat de begunstigde reeds had beslist aan welke dienstverlener
hij de uitvoering van de gesubsidieerde actie zou opdragen.
3)
In omstandigheden als die van het hoofdgeding, waarin de begunstigde van een EFRO‑subsidie, in zijn hoedanigheid van aanbestedende
dienst, de regels inzake het plaatsen van overheidsopdrachten van richtlijn 92/50, zoals gewijzigd bij richtlijn 93/36, heeft
geschonden bij de gunning van de opdracht voor de uitvoering van de gesubsidieerde actie:
–
moet de betrokken onregelmatigheid als een „voortdurende onregelmatigheid” in de zin van artikel 3, lid 1, tweede alinea,
van verordening nr. 2988/95 worden beschouwd, en bijgevolg gaat de verjaringstermijn van vier jaar van deze bepaling voor
de terugvordering van de ten onrechte aan deze begunstigde toegekende subsidie in op de dag waarop de uitvoering van de onwettig
geplaatste overheidsopdracht is voltooid;
–
vormt de toezending van een accountantsverslag aan de begunstigde van de subsidie waarin de schending van de regels inzake
het plaatsen van overheidsopdrachten wordt vastgesteld en de nationale instantie wordt aangespoord om dienovereenkomstig de
uitgekeerde bedragen terug te vorderen, een voldoende nauwkeurige handeling tot onderzoek of vervolging van de „onregelmatigheid”
in de zin van artikel 3, lid 1, derde alinea, van verordening nr. 2988/95.
4)
Het evenredigheidsbeginsel staat eraan in de weg staat dat de lidstaten, wanneer zij gebruikmaken van de hun bij artikel 3,
lid 3, van verordening nr. 2988/95 geboden mogelijkheid, een verjaringstermijn van dertig jaar toepassen op de terugvordering
van een onterecht uit de Uniebegroting verkregen voordeel.
ondertekeningen
*
Procestaal: Frans.