CELEX: 62010CJ0101
Stosunki zewnętrzne
Układ stowarzyszeniowy
Uregulowanie krajowe wykluczające przed przystąpieniem Republiki Bułgarii do Unii Europejskiej wpis obywateli bułgarskich na listę aplikantów adwokackich
Zgodność takiego uregulowania z zakazem wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową w odniesieniu do warunków pracy, przewidzianym w układzie stowarzyszeniowym między WE a Bułgarią

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 38 ust. 1 tiret pierwsze Układu europejskiego ustanawiającego
stowarzyszenie między Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskimi, z jednej strony, a Republiką Bułgarii, z drugiej
strony, zawartego i zatwierdzonego w imieniu Wspólnot decyzją 94/908/EWWiS, WE, Euratom Rady i Komisji z dnia 19 grudnia 1994 r.
(Dz.U. L 358, s. 1, zwanego dalej „układem stowarzyszeniowym z Republiką Bułgarii”).
Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy G. Pavlovem, obywatelem bułgarskim, i G. Famirą, adwokatem działającym
w Wiedniu, a Ausschuss der Rechtsanwaltskammer Wien (komisją izby adwokackiej w Wiedniu) w przedmiocie odrzucenia przez tę
komisję wniosku, po pierwsze, o dokonanie wpisu G. Pavlova na listę aplikantów adwokackich, a po drugie, o wydanie mu zaświadczenia
stwierdzającego uprawnienie do reprezentowania przed sądem.

Ramy prawne

Prawo Unii
Układ stowarzyszeniowy z Republiką Bułgarii
Artykuł 7 ust. 1 układu stowarzyszeniowego z Republiką Bułgarii stanowi, że „[s]towarzyszenie obejmuje okres przejściowy w maksymalnym
wymiarze 10 lat, podzielony na dwa kolejne etapy, każdy w zasadzie trwający pięć lat. Pierwszy etap rozpoczyna się z chwilą
wejścia w życie niniejszego układu”. Układ stowarzyszeniowy wszedł w życie w dniu 1 lutego 1995 r.
Artykuł 38 ust. 1 układu stowarzyszeniowego z Republiką Bułgarii – ujęty w tytule IV tego układu „Przepływ pracowników, zakładanie
przedsiębiorstw, świadczenie usług”, rozdziale I poświęconym przepływowi pracowników – stanowi:
„Z zastrzeżeniem sytuacji i uwarunkowań istniejących w każdym z państw członkowskich:
–        traktowanie pracowników posiadających bułgarskie obywatelstwo, legalnie zatrudnionych na terytorium państwa członkowskiego
jest wolne od wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową, w odniesieniu do warunków pracy, wynagrodzenia
lub zwalniania w porównaniu z obywatelami tego państwa,
[…]”.
Artykuł 42 ust. 1 wspomnianego układu stowarzyszeniowego stanowi:
„Uwzględniając sytuację na rynku pracy w państwie członkowskim, z zastrzeżeniem jego ustawodawstwa i w poszanowaniu przepisów
obowiązujących w tym państwie członkowskim w dziedzinie przepływu pracowników:
–        istniejące ułatwienia w odniesieniu do dostępu do zatrudnienia pracowników bułgarskich, przyznane przez państwa członkowskie
na mocy umów dwustronnych, powinny być utrzymane i, jeżeli to możliwe, rozszerzone,
–        pozostałe państwa członkowskie przychylnie rozważają możliwość zawierania podobnych umów”.
Artykuł 45 ust. 1 tegoż układu stowarzyszeniowego, ujęty w tytule IV, rozdział II „Zakładanie przedsiębiorstw”, przewiduje:
„Od dnia wejścia w życie układu każde państwo członkowskie przyznaje, w odniesieniu do zakładania przedsiębiorstw przez spółki
i obywateli bułgarskich oraz w odniesieniu do funkcjonowania tych spółek i działania obywateli na jego terytorium, traktowanie
nie mniej korzystne niż traktowanie przyznawane jego własnym spółkom i obywatelom, z wyjątkiem kwestii określonych w załączniku XV[a]”.
Artykuł 47 tegoż układu stowarzyszeniowego, ujęty we wspomnianym rozdziale II, stanowi:
„W celu ułatwienia obywatelom Wspólnoty i obywatelom bułgarskim podejmowania i prowadzenia uregulowanej działalności zawodowej,
odpowiednio, w Bułgarii i we Wspólnocie, Rada Stowarzyszenia bada, jakie kroki są niezbędne do podjęcia w celu zapewnienia
wzajemnego uznawania kwalifikacji. Może ona w tym celu podjąć wszelkie niezbędne środki”.
Artykuł 59 ust. 1 wspomnianego układu stowarzyszeniowego, ujęty w tytule IV, rozdział IV „Postanowienia ogólne”, przewiduje:
„Do celów tytułu IV żadne z postanowień układu nie ogranicza stosowania przez strony ich praw i przepisów dotyczących wjazdu
i pobytu, pracy, warunków pracy, ustanawiania i prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby fizyczne oraz świadczenia
usług, pod warunkiem że działania te nie wpływają w sposób niweczący lub szkodliwy w odniesieniu do korzyści, które przysługują
stronom na mocy warunków poszczególnych postanowień niniejszego układu […]”.

Uregulowania krajowe
Przepisy regulujące zawód adwokata i podejmowanie tego zawodu zawarte są odpowiednio w Rechtsanwaltsprüfungsgesetz (ustawie
o egzaminie adwokackim, BGBl. 556/1985, w brzmieniu opublikowanym w BGBl. 71/1999, mającym zastosowanie do wspomnianego sporu,
zwanej dalej „RAPG”) i w Österreichische Rechtsanwaltsordnung (austriackiej ordynacji adwokackiej, RGBl. 96/1868, w brzmieniu
opublikowanym w BGBl. 128/2004, mającym zastosowanie do wspomnianego sporu, zwanej dalej „RAO”).
RAPG
Przepisy RAPG mające znaczenie w odniesieniu do sporu przed sądem krajowym mają następujące brzmienie:
„
Paragraf 1
Egzamin adwokacki winien wykazać konieczne dla wykonywania zawodu adwokata umiejętności i wiedzę kandydata, w szczególności
jego zdolność do wszczynania i prowadzenia powierzonych adwokatowi spraw publicznych i prywatnych, a także umiejętność formułowania
dokumentów prawnych i opinii prawnych oraz uporządkowanego przedstawienia stanu prawnego i faktycznego pisemnie i ustnie.
Paragraf 2
1)      Egzamin adwokacki można złożyć po uzyskaniu Doktorat der Rechte (doktoratu nauk prawnych) albo, w odniesieniu do absolwentów
Diplomstudium (studiów dyplomowych) zgodnie z ustawą związkową z dnia 2 marca 1978 r. […] o studiach w dziedzinie nauk prawniczych,
po uzyskaniu Magisterium der Rechtswissenschaften (magisterium prawa) i odbyciu trzyletniej praktyki, z czego co najmniej
dziewięć miesięcy w sądzie i co najmniej dwa lata w kancelarii adwokata.
[…]”.
RAO
Przepisy RAO mające znaczenie w odniesieniu do sporu przed sądem krajowym mają następujące brzmienie:
„
Paragraf 1
1)      Oficjalne powołanie nie jest wymagane dla celów wykonywania zawodu adwokata w [Austrii], lecz konieczne są wykazanie spełnienia
następujących wymogów i wpis na listę adwokatów (§§ 5 i 5a).
[…]
2)      Wymogami tymi są:
a)      posiadanie obywatelstwa austriackiego;
[…]
d)      odbycie praktyki w sposób i przez okres określony w ustawie;
e)      pomyślne złożenie egzaminu adwokackiego;
[…]
3)      Obywatelstwo państwa członkowskiego Unii Europejskiej albo innego państwa strony Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym,
albo Konfederacji Szwajcarskiej należy traktować na równi z obywatelstwem Austrii.
Paragraf 2
1)      Konieczna dla wykonywania zawodu adwokata praktyka polega na prawniczej działalności w sądzie i w kancelarii adwokata […].
Praktyka u adwokata zostanie uwzględniona tylko wówczas, gdy praca ta jest wykonywana jako główna działalność i bez przeszkód
ze strony innej działalności zawodowej […].
2)      Praktyka w rozumieniu ust. 1 trwa pięć lat. Co najmniej dziewięć miesięcy praktyki przebiega w krajowym sądzie, a co najmniej
trzy lata u adwokata w Austrii.
[…]
Paragraf 15
1)      Jeśli udział adwokata jest wymagany ustawą, adwokat może przed wszystkimi sądami i organami być reprezentowany także przez
współpracującego z nim uprawnionego do substytucji aplikanta adwokackiego na swoją odpowiedzialność; jednak podpisywanie pism
procesowych do sądów i organów przez aplikanta adwokackiego jest niedopuszczalne.
2)      Uprawnionym do substytucji jest aplikant adwokacki, który zdał egzamin adwokacki […].
3)      Jeśli udział adwokata nie jest wymagany ustawą, adwokat może przed wszystkimi sądami i organami być reprezentowany także przez
współpracującego z nim innego aplikanta adwokackiego na swoją odpowiedzialność; jednak podpisywanie pism procesowych do sądów
i organów przez aplikanta adwokackiego jest niedopuszczalne.
4)      Komisja izby adwokackiej wydaje zatrudnionym u adwokata aplikantom adwokackim legitymacje, które wymieniają uprawnienie do
substytucji zgodnie z ust. 2 [»große Legitimationsurkunde«] albo uprawnienie do reprezentacji zgodnie z ust. 3 [»kleine Legitimationsurkunde«].
[…]
Paragraf 30
1)      Aby uzyskać wpis na listę aplikantów adwokackich należy, rozpoczynając praktykę u adwokata, poinformować o tym komisję [izby
adwokackiej], przedkładając jednocześnie poświadczenie austriackiego obywatelstwa oraz poświadczenie spełnienia wymogów przewidzianych
dla rozpoczęcia praktyki sądowej. Praktykę liczy się od dnia tego zgłoszenia.
[…]
4)      Od odmowy wpisu na listę aplikantów adwokackich, od skreślenia z listy oraz od odmowy poświadczenia praktyki adwokackiej przysługuje
zainteresowanym odwołanie do Oberste Berufungs- und Disziplinarkommission (najwyższej komisji ds. odwołań i spraw dyscyplinarnych)
[…].
5)      Obywatelstwo państwa członkowskiego Unii Europejskiej albo innego państwa strony Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym,
albo Konfederacji Szwajcarskiej należy traktować na równi z obywatelstwem Austrii”.

Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
G. Pavlov ukończył studia prawnicze w Wiedniu w 2002 r. Od 2004 r. jest zatrudniony w charakterze pracownika najemnego w kancelarii
adwokackiej G. Famiry, adwokata działającego w Wiedniu. G. Pavlov posiada zezwolenie na pobyt w Austrii i zezwolenie na wykonywanie
działalności w rozumieniu prawa austriackiego, które umożliwia mu podejmowanie pracy i jej wykonywanie na całym obszarze Austrii.
G. Famira posiada wydane przez służby pracy zezwolenie na zatrudnienie G. Pavlova w charakterze aplikanta adwokackiego w okresie
od dnia 1 stycznia do dnia 31 grudnia 2004 r.
W dniu 2 stycznia 2004 r. G. Famira i G. Pavlov zwrócili się o dokonanie wpisu G. Pavlova na listę aplikantów adwokackich.
Jednocześnie wnieśli o wydanie dla G. Pavlova zaświadczenia dotyczącego uprawnienia do reprezentowania przed sądem („kleine
Legitimationsurkunde”) na podstawie § 15 ust. 3 RAO.
Decyzją z dnia 6 kwietnia 2004 r. drugi wydział Ausschuss der Rechtsanwaltskammer Wien oddalił wspomniany wniosek z uzasadnieniem,
że G. Pavlov nie spełnia wymogu obywatelstwa przewidzianego w § 30 ust. 1 i 5 RAO. Sprzeciw od tej decyzji został oddalony
w dniu 15 czerwca 2004 r. przez wspomnianą komisję obradującą w pełnym składzie.
Orzeczeniem z dnia 1 sierpnia 2006 r. Oberste Berufungs- und Disziplinarkommission oddaliła odwołanie G. Pavlova i G. Famiry
od decyzji z dnia 15 czerwca 2004 r., uznając, że zawód adwokata jest zawodem regulowanym i że regulacja ta dotyczy także
aplikantów adwokackich. Orzekła, że układ stowarzyszeniowy z Republiką Bułgarii zakazuje dyskryminacji wyłącznie w zakresie
warunków pracy, natomiast umawiającym się państwom pozostawia możliwość wprowadzenia ograniczeń dostępu do zawodów regulowanych.
W dniu 8 października 2007 r. Verfassungsgerichtshof (trybunał konstytucyjny) uchylił orzeczenie z dnia 1 sierpnia 2006 r.
i przekazał sprawę Oberste Berufungs- und Disziplinarkommission do ponownego rozpoznania z uzasadnieniem, że nie zwróciła
się ona o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w kwestii wykładni odpowiednich
przepisów wspomnianego układu stowarzyszeniowego, naruszając w ten sposób zagwarantowane konstytucyjnie prawo skarżących do
postępowania przed właściwym sądem.
Orzeczeniem z dnia 17 kwietnia 2008 r. Oberste Berufungs- und Disziplinarkommission uchyliła decyzje Ausschuss der Rechtsanwaltskammer
Wien z dnia 6 kwietnia i z dnia 15 czerwca 2004 r. w związku ze zmianą stanu prawnego spowodowaną przystąpieniem Republiki
Bułgarii do Unii, które nastąpiło w dniu 1 stycznia 2007 r. Uznając, że od tej daty przesłanki przewidziane w § 30 ust. 1
i 5 RAO zostały spełnione, przekazała sprawę do Ausschuss, aby ta ponownie wydała rozstrzygnięcie po przeprowadzeniu postępowania
uzupełniającego.
W dniu 2 lipca 2009 r. Verfassungsgerichtshof uchylił orzeczenie z dnia 17 kwietnia 2008 r. z uzasadnieniem, że przystąpienie
Republiki Bułgarii do Unii w niczym nie zmieniało faktu, że lata 2004–2006 miały szczególne znaczenie dla G. Pavlova, ponieważ
po pierwsze, może on składać egzamin adwokacki dopiero po odbyciu co najmniej dwuletniej praktyki w kancelarii adwokackiej,
a po drugie, w celu uzyskania wpisu na listę adwokatów konieczne jest wykazanie co najmniej trzyletniej praktyki w kancelarii
adwokackiej. Zatem w celu rozstrzygnięcia kwestii dotyczącej lat 2004–2006 konieczne jest zgodnie z decyzją Verfassungsgerichtshof
z dnia 8 października 2007 r. zwrócenie się do Trybunału o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w kwestii wykładni art. 38
układu stowarzyszeniowego z Republiką Bułgarii.
W tych okolicznościach Oberste Berufungs- und Disziplinarkommission postanowiła zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału
z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy art. 38 ust. 1 [układu stowarzyszeniowego z Republiką Bułgarii] znajdował bezpośrednie zastosowanie w okresie od dnia
2 stycznia 2004 r. do dnia 31 grudnia 2006 r. do postępowania w sprawie wpisania obywatela Bułgarii na listę aplikantów adwokackich?
W przypadku udzielenia na pytanie pierwsze odpowiedzi twierdzącej:
2)      Czy art. 38 ust. 1 [układu stowarzyszeniowego z Republiką Bułgarii] stał na przeszkodzie stosowaniu § 30 ust. 1 i 5 [RAO],
zgodnie z którym jedną z przesłanek wpisu na listę jest posiadanie obywatelstwa austriackiego albo uważanego za równoważne,
do złożonego w dniu 2 stycznia 2004 r. przez obywatela Bułgarii, zatrudnionego przez austriackiego adwokata, wniosku o wpis
na listę austriackich aplikantów adwokackich oraz o wydanie legitymacji zgodnie z § 15 ust. 3 [RAO] oraz do odmowy wpisu wyłącznie
ze względu na obywatelstwo, pomimo spełnienia pozostałych przesłanek oraz posiadania pozwolenia na pobyt i pracę w Austrii?”.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych
Poprzez swoje dwa pytania, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd krajowy dąży w istocie do ustalenia, czy zasada niedyskryminacji
określona w art. 38 ust. 1 tiret pierwsze układu stowarzyszeniowego z Republiką Bułgarii stała na przeszkodzie przed przystąpieniem
Republiki Bułgarii do Unii przepisom państwa członkowskiego, takim jak ujęte w § 30 ust. 1 i 5 RAO, na mocy których obywatel
bułgarski ze względu na nałożoną przez te przepisy przesłankę związaną z obywatelstwem nie mógł uzyskać wpisu na listę aplikantów
adwokackich ani w konsekwencji zaświadczenia o uprawnieniu do reprezentowania przed sądem.
Z brzmienia art. 38 ust. 1 tiret pierwsze układu stowarzyszeniowego z Republiką Bułgarii wynika, że zawarty w nim zakaz sprzeciwia
się wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową, której zainteresowany, już legalnie zatrudniony, mógłby
podlegać w odniesieniu do warunków pracy, wynagrodzenia lub zwalniania.
G. Pavlov twierdzi w tym względzie, że wpis na listę aplikantów adwokackich dotyczy warunków pracy w tym zawodzie i że odmowa
wpisania go na wspominaną listę oparta na przynależności państwowej na podstawie § 30 ust. 1 i 5 RAO stanowi w rezultacie
dyskryminację zakazaną przez art. 38 ust. 1 tiret pierwsze układu stowarzyszeniowego z Republiką Bułgarii.
Z informacji przedstawionych Trybunałowi przez sąd krajowy wynika, że zgodnie z przepisami krajowymi będącymi przedmiotem
postępowania przed tym sądem dostęp do praktyki jest w sposób konieczny związany z wpisem na listę aplikantów adwokackich
i że ten wpis stanowi zatem warunek uzyskania dostępu do tej praktyki. Przed uzyskaniem wpisu na wspomnianą listę zainteresowany
może pracować zgodnie z prawem tylko jako prawnik, a nie jako aplikant adwokacki.
Należy dodać, że wykonywanie działalności przez aplikanta adwokackiego, które może odbywać się w ramach stosunku pracy, jak
to ma miejsce w sprawie przed sądem krajowym, stanowi praktyczną część szkolenia niezbędnego dla uzyskania dostępu do regulowanego
zawodu adwokata (zob. podobnie wyrok z dnia 13 listopada 2003 r. w sprawie C‑313/01 Morgenbesser, Rec. s. I‑13467, pkt 51).
Z tego względu należy wyciągnąć wniosek, że wspomniany wpis na listę aplikantów adwokackich stanowi warunek dostępu do regulowanego
zawodu adwokata, który rozpatrywany jest przed sądem krajowym.
Istotne jest z tego względu ustalenie, czy zakaz dyskryminacji ze względu na przynależność państwową, przewidziany w art. 38
ust. 1 tiret pierwsze układu stowarzyszeniowego z Republiką Bułgarii, rozciąga się na przepisy dotyczące dostępu do regulowanego
zawodu adwokata, takie jak rozpatrywane w postępowaniu przed sądem krajowym.
Należy zauważyć, że układ stowarzyszeniowy z Republiką Bułgarii nie zawiera żadnej wskazówki pozwalającej wywieść z art. 38
ust. 1 tiret pierwsze tego układu lub innych jego przepisów woli umawiających się stron dotyczącej wyeliminowania wszelkiej
dyskryminacji ze względu na przynależność państwową w odniesieniu do dostępu obywateli bułgarskich do zawodów regulowanych.
W tym względzie należy ponadto wziąć pod uwagę okoliczność, że przepis ten znajduje się w tytule IV wspomnianego układu, rozdział I,
który to rozdział zatytułowany jest „Przepływ pracowników”, podczas gdy tenże układ wymienia zawody regulowane w art. 47,
który zawarty jest w rozdziale II tegoż układu, poświęconym zakładaniu przedsiębiorstw, i który dotyczy dostępu do zawodów
regulowanych, przy czym nie nakłada w tym względzie obowiązku niedyskryminacji ze względu na przynależność państwową.
Wynika z tego, że zasadę niedyskryminacji określoną w art. 38 ust. 1 tiret pierwsze układu stowarzyszeniowego z Republiką
Bułgarii należy interpretować w ten sposób, że nie rozciąga się ona na przepisy krajowe dotyczące dostępu do regulowanego
zawodu adwokata, takie jak rozpatrywane w postępowaniu przed sądem krajowym. Zatem nie może zostać uznane, że wpis na listę
aplikantów adwokackich, który – jak stwierdzono w pkt 25 niniejszego wyroku – stanowi warunek dostępu do regulowanego zawodu
adwokata, stanowi warunek pracy w rozumieniu wspomnianego art. 38 ust. 1 tiret pierwsze.
Co się tyczy zezwolenia na pobyt i zezwolenia na pracę, które według G. Pavlova dają mu dostęp do praktyki adwokackiej, wystarczy
stwierdzić, że do sądu krajowego należy sprawdzenie, czy te wydane przez organy przyjmującego państwa członkowskiego zezwolenia
stanowią zgodnie z krajowym ustawodawstwem decyzje, które mają taki skutek i samoistnie umożliwiają dostęp do zawodu adwokata.
Z powyższych rozważań wynika, że na postawione przez sąd krajowy pytania należy odpowiedzieć, że zasadę niedyskryminacji określoną
w art. 38 ust. 1 tiret pierwsze układu stowarzyszeniowego z Republiką Bułgarii należy interpretować w ten sposób, że nie stała
ona na przeszkodzie przed przystąpieniem Republiki Bułgarii do Unii przepisom państwa członkowskiego, takim jak ujęte w § 30
ust. 1 i 5 RAO w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu przed sądem krajowym, na mocy których obywatel bułgarski ze względu
na nałożoną przez te przepisy przesłankę związaną z obywatelstwem nie mógł uzyskać wpisu na listę aplikantów adwokackich ani
w konsekwencji zaświadczenia o uprawnieniu do reprezentowania przed sądem.

W przedmiocie kosztów
Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:
Zasadę niedyskryminacji określoną w art. 38 ust. 1 tiret pierwsze Układu europejskiego ustanawiającego stowarzyszenie między
Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskimi, z jednej strony, a Republiką Bułgarii, z drugiej strony, zawartego
i zatwierdzonego w imieniu Wspólnot decyzją 94/908/EWWiS, WE, Euratom Rady i Komisji z dnia 19 grudnia 1994 r., należy interpretować
w ten sposób, że nie stała ona na przeszkodzie przed przystąpieniem Republiki Bułgarii do Unii Europejskiej przepisom państwa
członkowskiego, takim jak ujęte w § 30 ust. 1 i 5 Österreichische Rechtsanwaltsordnung (austriackiej ordynacji adwokackiej)
w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu przed sądem krajowym, na mocy których obywatel bułgarski ze względu na nałożoną
przez te przepisy przesłankę związaną z obywatelstwem nie mógł uzyskać wpisu na listę aplikantów adwokackich ani w konsekwencji
zaświadczenia o uprawnieniu do reprezentowania przed sądem.
Podpisy
*
Język postępowania: niemiecki.