CELEX: 62009CJ0496
Niet-nakoming
Arrest van Hof tot vaststelling van niet-nakoming
Niet-uitvoering
Artikel 228 EG
Financiële sancties

Met haar beroep verzoekt de Commissie van de Europese Gemeenschappen het Hof:
–        vast te stellen dat de Italiaanse Republiek, door niet alle maatregelen te nemen die nodig zijn ter uitvoering van het arrest
van 1 april 2004, Commissie/Italië (C‑99/02, Jurispr. blz. I‑3353), betreffende de terugvordering bij de begunstigden van
de bij beschikking 2000/128/EG van de Commissie van 11 mei 1999 betreffende de steun verleend door Italië voor maatregelen
ten behoeve van de werkgelegenheid (PB 2000, L 42, blz. 1) onrechtmatig en met de gemeenschappelijke markt onverenigbaar verklaarde
steun, de krachtens deze beschikking en artikel 228, lid 1, EG op haar rustende verplichtingen niet is nagekomen;
–        de Italiaanse Republiek te veroordelen tot betaling aan de Commissie van een dwangsom, die oorspronkelijk was vastgesteld
op 285 696 EUR en vervolgens werd verlaagd tot 244 800 EUR, per dag vertraging bij de uitvoering van voormeld arrest Commissie/Italië,
vanaf de dag van uitspraak van het arrest in de onderhavige zaak tot de dag waarop dat arrest Commissie/Italië zal zijn uitgevoerd;
–        de Italiaanse Republiek te veroordelen tot betaling aan de Commissie van een forfaitair bedrag, oorspronkelijk vastgesteld
op 31 744 EUR en vervolgens verlaagd tot 27 200 EUR, te vermenigvuldigen met het aantal dagen dat de inbreuk voortduurt vanaf
de dag van uitspraak van voormeld arrest Commissie/Italië tot de dag van uitspraak van het arrest in de onderhavige zaak wat
beschikking 2000/128 betreft, en
–        de Italiaanse Republiek te verwijzen in de kosten.
I –
Voorgeschiedenis van het geding
Op 11 mei 1999 heeft de Commissie beschikking 2000/128 vastgesteld, waarvan de artikelen 1 tot en met 4 van het dispositief
luiden als volgt:
„Artikel 1
1.      De door Italië vanaf november 1995 onwettig toegekende steun voor de indienstneming van werknemers door middel van leer- en
werkervaringsovereenkomsten zoals geregeld bij de wetten nrs. 863/84, 407/90, 169/91 en 451/94 is verenigbaar met de gemeenschappelijke
markt en de EER-overeenkomst op voorwaarde dat deze steun betrekking heeft op:
–        de schepping van nieuwe arbeidsplaatsen in de begunstigde onderneming voor werknemers die nog geen baan hebben gevonden of
hun vorige baan zijn kwijtgeraakt, zoals omschreven in de richtsnoeren betreffende werkgelegenheidssteun;
–        de indienstneming van werknemers die specifieke moeilijkheden ondervinden bij hun toetreding of herintreding tot de arbeidsmarkt.
Voor de toepassing van deze beschikking wordt verstaan onder werknemers die specifieke moeilijkheden ondervinden bij hun toetreding
of herintreding tot de arbeidsmarkt, jongeren beneden 25 jaar, houders van een universitair diploma tot en met 29 jaar, alsmede
langdurig werklozen, dat wil zeggen personen die reeds ten minste een jaar werkloos zijn.
2.      Door middel van leer- en werkervaringsovereenkomsten toegekende steun die niet voldoet aan de in lid 1 vermelde voorwaarden,
is onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.
Artikel 2
1.      De door Italië krachtens artikel 15 van wet nr. 196/97 toegekende steun voor de omzetting van leer- en werkervaringsovereenkomsten
in overeenkomsten van onbepaalde duur is verenigbaar met de gemeenschappelijke markt en de EER-overeenkomst, mits wordt voldaan
aan de voorwaarde van nettoschepping van arbeidsplaatsen zoals omschreven in de communautaire richtsnoeren betreffende werkgelegenheidssteun.
Het aantal werknemers van de ondernemingen wordt berekend exclusief de arbeidsplaatsen waarop de omzetting betrekking heeft
en de arbeidsplaatsen die zijn geschapen door middel van overeenkomsten van bepaalde duur of die niet een zekere mate van
stabiliteit van de baan garanderen.
2.      Steun voor de omzetting van leer- en werkervaringsovereenkomsten in overeenkomsten van onbepaalde duur die niet voldoet aan
de in lid 1 vermelde voorwaarde, is onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.
Artikel 3
Italië treft alle nodige maatregelen om de reeds onwettig toegekende steun die niet voldoet aan de in de artikelen 1 en 2
genoemde voorwaarden, van de ontvangers terug te vorderen.
De terugvordering vindt plaats overeenkomstig de procedures van het interne recht. Over het terug te vorderen bedrag is rente
verschuldigd vanaf de datum waarop de steun is verleend tot de daadwerkelijke terugbetaling ervan. De rente wordt berekend
op basis van de rentevoet welke als referentiepercentage wordt gebruikt bij de berekening van het subsidie-equivalent van
regionale steunmaatregelen.
Artikel 4
Italië deelt de Commissie binnen twee maanden na de bekendmaking van deze beschikking de maatregelen mee die het heeft getroffen
om hieraan te voldoen.”
II –
Arrest C‑99/02, Commissie/Italië
Op 15 maart 2002 heeft de Commissie krachtens artikel 226 EG en op grond van artikel 88, lid 2, tweede alinea, EG tegen de
Italiaanse Republiek beroep wegens niet-nakoming ingesteld strekkende tot vaststelling dat deze laatste niet binnen de gestelde
termijnen de nodige maatregelen had genomen om de steun die bij beschikking 2000/128 onwettig en met de gemeenschappelijke
markt onverenigbaar is verklaard, van de ontvangers terug te vorderen, en dat deze lidstaat in elk geval de genomen maatregelen
niet aan de Commissie had meegedeeld.
In punt 1 van het dictum van het reeds aangehaalde arrest Commissie/Italië heeft het Hof als volgt geoordeeld:
„Door niet binnen de gestelde termijnen de nodige maatregelen te treffen om de steun die bij [beschikking 2000/128] onwettig
en met de gemeenschappelijke markt onverenigbaar is verklaard, van de ontvangers terug te vorderen, is de Italiaanse Republiek
de krachtens de artikelen 3 en 4 van deze beschikking op haar rustende verplichtingen niet nagekomen.”
III –
Precontentieuze procedure
Na het reeds aangehaalde arrest Commissie/Italië heeft de Commissie met het oog op de bespoediging van de terugvorderingsprocedure
bij brief van 7 juli 2004 de modaliteiten van die terugvordering vastgelegd. Toen een antwoord van de Italiaanse autoriteiten
uitbleef, heeft zij bij brief van 7 december 2004 verzocht haar mee te delen hoe ver de terugvorderingsprocedure was gevorderd.
Na verzoeken om inlichtingen van 28 februari, 12 april, 28 juni en 19 augustus 2005 heeft de Italiaanse Republiek de Commissie
meegedeeld dat 588 ondernemingen meer dan 500 000 EUR steun en 871 ondernemingen steun tussen 250 000 en 500 000 EUR hadden
gekregen en dat in september 2005 bevelen tot terugvordering aan 1 009 van de 1 457 ondernemingen waren gericht en dat vele
begunstigde ondernemingen daartegen beroep hadden ingesteld.
Na een verzoek van de Italiaanse Republiek heeft de Commissie bij brief van 27 oktober 2005 de niet-terugvordering van de
na november 1995 verleende steun aanvaard voor zover deze steun betrekking had op de indienstneming van werknemers voor die
datum. In die brief heeft de Commissie deze lidstaat tevens gevraagd waarom 448 bevelen tot terugvordering nog niet aan de
betrokken ondernemingen waren verzonden en welke bedragen reeds waren ingevorderd en welke nog in te vorderen waren. Bij brief
van 9 december 2005 werden deze vragen opnieuw gesteld.
Daar de Italiaanse Republiek de Commissie had laten weten dat 62 ondernemingen van de terugvorderingsprocedure moesten worden
uitgesloten, heeft deze instelling de betrokken lidstaat gevraagd naar de redenen van deze uitsluiting, aangezien de verificatieprocedures
voor het begin van het jaar 2005 afgesloten hadden moeten zijn, en zij heeft haar verzoeken om inlichtingen over de staat
van voortgang van de terugvordering herhaald.
Bij brief van 29 maart 2006 hebben de Italiaanse autoriteiten de Commissie in kennis gesteld van de uitsluiting van nog eens
113 ondernemingen van de terugvorderingsprocedure en melding gemaakt van 363 beroepsprocedures tegen de bevelen tot terugvordering.
Op 11 april en 6 juli 2006 heeft de Commissie haar verzoeken om inlichtingen en preciseringen herhaald en zich bereid verklaard
om deze autoriteiten te ontmoeten.
Tijdens deze ontmoeting op 20 juli 2006 heeft de Italiaanse Republiek aangekondigd dat een nieuwe administratieve eenheid
werd opgericht waarbij alle terugvorderingsprocedures werden gecentraliseerd.
Op 10 november 2006 hebben de Italiaanse autoriteiten de Commissie meegedeeld dat het totale bedrag dat bij 1 059 ondernemingen
diende te worden teruggevorderd, 444 738 911,88 EUR bedroeg, waarvan 2 481 950,42 EUR reeds was teruggevorderd.
Op 19 december 2006 heeft de Commissie zich beroepen op het gebrek aan voortgang van de terugvorderingsprocedure en de Italiaanse
autoriteiten erop gewezen dat zij de zaak voor het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen kon brengen overeenkomstig
artikel 228, lid 2, EG. De Italiaanse autoriteiten hebben bij brief van 23 maart 2007 in antwoord daarop de Commissie laten
weten dat het totaalbedrag van de terug te vorderen steun 519 958 761,97 EUR bedroeg, waarvan 1 626 129,22 EUR reeds was teruggevorderd.
Op 19 juli 2007 heeft de Commissie de Italiaanse Republiek krachtens bovengenoemde bepaling een aanmaningsbrief gezonden,
waarin zij met klem erop wees dat deze lidstaat niet in staat was om het aantal ontvangers dat de betrokken onrechtmatige
steun diende terug te betalen, duidelijk vast te stellen.
In antwoord op deze aanmaningsbrief heeft de Italiaanse Republiek op 23 september en 7 december 2007 de Commissie meegedeeld
dat enerzijds bij besluit van de voorzitter van de ministerraad van 23 mei 2007 houdende vaststelling van de modaliteiten
van de verklaring die de akte van bekendheid vervangt met betrekking tot bepaalde staatssteun die door de Europese Commissie
onverenigbaar is verklaard (GURI nr. 160 van 12 juli 2007, blz. 13), thans als regel gold dat de begunstigde ondernemingen
van onrechtmatige en met de gemeenschappelijke markt onverenigbare steun geen nieuwe staatssteun konden verkrijgen indien
zij niet eerst verklaarden dat zij de eerste steun hadden terugbetaald, en anderzijds zij bij de Banca d’Italia een geblokkeerde
bankrekening had geopend waarop de bij de terugvorderingsprocedure betrokken ondernemingen de steun konden terugstorten. Bovendien
voerde deze lidstaat objectieve terugvorderingsmoeilijkheden aan die verband hielden met het grote aantal begunstigden, het
feit dat beschikking 2000/128 nieuwe criteria had ingevoerd voor de verificatie van de verenigbaarheid van de steun vanaf
november 1995, zoals het diploma van de werknemers en de eventuele stijging van het aantal arbeidsplaatsen na de nieuwe indienstnemingen.
Op 1 februari 2008 deed de Commissie krachtens artikel 228, lid 2, EG de Italiaanse Republiek een met redenen omkleed advies
toekomen volgens hetwelk zij akte nam van de door de Italiaanse Republiek ondervonden praktische moeilijkheden om over te
gaan tot terugvordering van de onrechtmatig toegekende steun en van het feit dat de procedures tot uitvoering van beschikking
2000/128 eindelijk waren ingeleid, maar zij merkte niettemin op dat slechts 0,5 % van de betrokken onrechtmatige steun was
teruggevorderd meer dan drie jaar na het reeds aangehaalde arrest Commissie/Italië. Verder heeft zij deze lidstaat verzocht
om te voldoen aan dit met redenen omkleed advies binnen een termijn van twee maanden vanaf de kennisgeving ervan en om de
maatregelen te nemen die nodig waren om dat arrest uit te voeren.
In antwoord hierop hebben de Italiaanse autoriteiten verschillende elementen overgelegd aan de Commissie, waarbij zij wijzen
op de stijging van het teruggevorderde bedrag en op de vaststelling van wetsbesluit nr. 59 van 8 april 2008 houdende dringende
bepalingen voor de tenuitvoerlegging van communautaire verplichtingen en de uitvoering van arresten van het Hof van Justitie
van de Europese Gemeenschappen (GURI nr. 84 van 9 april 2008, blz. 3), dat ertoe strekte het procedureprobleem als gevolg
van de door de Italiaanse rechterlijke instanties uitgesproken schorsing van de bevelen tot terugvordering van de steun op
te lossen. Na de overlegging van dit wetsbesluit heeft de Commissie bij brieven van 14 mei en 23 juli 2008 ingestemd om haar
beslissing om de zaak voor het Hof te brengen, gedurende enkele maanden op te schorten teneinde te kunnen beoordelen welke
gevolgen deze nieuwe regeling voor de terugvorderingsprocedure had.
Na een verzoek van de Commissie om op de hoogte te worden gesteld van de actuele staat van voortgang van de terugvorderingsprocedure,
heeft de Italiaanse Republiek op 11 september 2008 elementen overgelegd waaruit een globaal terug te vorderen bedrag van 389 712 614,57
EUR en een reeds teruggevorderd bedrag van 37 508 710,80 EUR op 3 september 2008 bleek.
Op 14 november 2008 hebben de Italiaanse autoriteiten de Commissie een nieuwe afrekening van het terug te vorderen bedrag
overgelegd, met een verlaging ervan tot 363 526 898,76 EUR, waarvan 43 348 730,34 EUR reeds was teruggestort. Hierbij stelden
zij dat de gedwongen invordering van de bedragen werd verricht door een onderneming die volledig vrij de termijnen van invordering
van de schulden mocht bepalen, maar pas na een termijn van drie jaar vanaf de verkrijging van die rol kon worden gevraagd
om verantwoording af te leggen.
Op 22 juni 2009 heeft de Italiaanse Republiek de Commissie meegedeeld dat het terug te vorderen bedrag moest worden teruggebracht
tot 281 525 686,79 EUR, waarvan 52 088 600,60 EUR reeds was teruggevorderd.
Daarop heeft de Commissie besloten het onderhavige beroep in te stellen.
IV –
Niet-nakoming
A –
Argumenten van partijen
Met betrekking tot de gestelde niet-nakoming is de Commissie van mening dat de Italiaanse Republiek bij het verstrijken van
de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn het totaalbedrag van de onrechtmatige steun, te weten 519 958 761,97
EUR (het in de brief van deze lidstaat van 23 maart 2007 vermelde bedrag), niet had teruggevorderd.
De Commissie sluit ook de volstrekte onmogelijkheid om deze steun terug te vorderen uit, daar zij stelt dat de betrokken lidstaat
dit tijdens de precontentieuze procedure nooit heeft aangevoerd en voorts dat de voorwaarden voor erkenning van een dergelijke
onmogelijkheid in casu duidelijk niet vervuld zijn. In dit verband heeft het Hof reeds in punt 27 van het reeds aangehaalde
arrest Commissie/Italië het betoog van de Italiaanse Republiek inzake het grote aantal ondernemingen en het nog grotere aantal
werknemers die bij de terugvorderingsprocedure betrokken zijn, afgewezen.
De Italiaanse Republiek betwist het totaalbedrag van de terug te vorderen sommen door dit bedrag vast te stellen op 251 271 032,37
EUR, waarbij zij evenwel erkent dat in juli 2010 slechts 63 062 555,46 EUR was terugbetaald, waaraan evenwel 73 353 387,28
EUR dient te worden toegevoegd op verschillende gronden, zoals blijkt uit de informatie op een bij de dupliek gevoegde dvd.
Dienaangaande heeft de Commissie ter terechtzitting erkend dat het totaalbedrag van de verstrekte steun daadwerkelijk 251 271 032,37
EUR is en dat steun voor een bedrag van 63 062 555,46 EUR daadwerkelijk door de Italiaanse Republiek werd teruggevorderd.
In het kader van de betwisting van de niet-nakoming betoogt de Italiaanse Republiek dat de procedure van terugvordering van
de betrokken onrechtmatige steun wordt gekenmerkt door een zeer bijzondere moeilijkheid die voldoet aan de voorwaarden van
een volstrekte onmogelijkheid van tijdelijke aard. In dit verband verwijst zij naar het voorwaardelijke karakter van beschikking
2000/128. Zij voert tevens aan dat de Italiaanse administratie niet beschikte over de elementen aan de hand waarvan zij de
verenigbaarheid van die steun met de gemeenschappelijke markt kon controleren. Bovendien heeft zij bij de betrokken ondernemingen
alle acties ondernomen die nodig waren om de terugvorderingsprocedure ten uitvoer te leggen. De inleiding ervan ten opzichte
van alle ondernemingen die vrijstellingen van sociale bijdragen hebben verkregen en de aanpassing van haar wettelijke kader
met het oog daarop hebben het overigens mogelijk gemaakt om de informatie te verkrijgen die onontbeerlijk was om haar verplichting
tot terugvordering na te komen en hebben geleid tot een aanzienlijke verhoging van het teruggevorderde bedrag. Gedurende de
periode waarin de Italiaanse autoriteiten niet beschikken over voldoende informatie om de terugvorderingsprocedures ten uitvoer
te leggen, is derhalve voldaan aan de voorwaarden van een volstrekte onmogelijkheid, waarbij deze situatie ophoudt te bestaan
zodra de voor die procedures noodzakelijke elementen beschikbaar zijn.
B –
Beoordeling door het Hof
Om te bepalen of de Italiaanse Republiek alle maatregelen heeft genomen die nodig zijn ter uitvoering van het reeds aangehaalde
arrest Commissie/Italië, moet worden onderzocht of de steunbedragen die het voorwerp van het onderhavige geding zijn, door
de begunstigde ondernemingen zijn terugbetaald.
In dit verband is het vaste rechtspraak dat de referentiedatum voor de beoordeling van het bestaan van een niet-nakoming in
de zin van artikel 228, lid 2, EG het einde van de termijn is die is gesteld in het met redenen omkleed advies dat krachtens
die bepaling is uitgebracht (zie arresten van 12 juli 2005, Commissie/Frankrijk, C‑304/02, Jurispr. blz. I‑6263, punt 30,
en 7 juli 2009, Commissie/Griekenland, C‑369/07, Jurispr. blz. I‑5703, punt 43), in casu 1 april 2008.
Vaststaat dat de Italiaanse autoriteiten op die datum de bedragen van de onrechtmatig betaalde steun niet volledig hadden
teruggevorderd, zodat bovengenoemd arrest Commissie/Italië gedeeltelijk niet was uitgevoerd.
Wat het door de Italiaanse Republiek aangevoerde middel betreft dat zij stuitte op een tijdelijke volstrekte onmogelijkheid
om de betrokken steun terug te vorderen wegens het grote aantal begunstigde ondernemingen en de niet-beschikbaarheid van de
nodige informatie voor de berekening van de terug te vorderen bedragen, dient allereerst te worden opgemerkt dat het Hof een
soortgelijk argument reeds heeft afgewezen in de punten 22 en 23 van bovengenoemd arrest Commissie/Italië.
Na een verwijzing naar de vaste rechtspraak dat, wanneer tegen de beschikking van de Commissie waarbij de opheffing van een
met de gemeenschappelijke markt onverenigbare staatssteun is gelast, geen rechtstreeks beroep is ingesteld of een dergelijk
beroep is verworpen, het enige verweer dat een lidstaat tegen een beroep wegens niet-nakoming kan aanvoeren, de volstrekte
onmogelijkheid is om die beschikking correct uit te voeren, heeft het Hof immers in die punten 22 en 23 in herinnering gebracht
dat noch de vrees voor binnenlandse, zelfs onoverkomelijke moeilijkheden noch het feit dat het volgens de betrokken lidstaat
noodzakelijk is de individuele situatie van elke onderneming te onderzoeken, kan rechtvaardigen dat deze lidstaat de krachtens
het Unierecht op hem rustende verplichtingen niet nakomt.
Voorts dient te worden vastgesteld dat de maatregelen die de Italiaanse Republiek vanaf 2006 heeft getroffen om de moeilijkheden
inzake de vaststelling en de invordering van de bedragen van de betrokken onrechtmatige steun uit de weg te ruimen, in staat
zijn gebleken om de terugvordering van die steun vooruitgang te doen boeken, zoals deze lidstaat overigens zelf stelt, en
dat de vertraging bij de uitvoering van beschikking 2000/128 hoofdzakelijk toe te schrijven is aan het late optreden van deze
staat, die deze maatregelen minstens meer dan twee jaar na dat arrest Commissie/Italië heeft getroffen. In dit verband is
het irrelevant dat de betrokken lidstaat de Commissie had ingelicht over de ondervonden moeilijkheden voor de terugvordering
van die steun en over de gekozen oplossingen om die moeilijkheden weg te nemen.
Verder is het juist dat de Italiaanse Republiek wat meer tijd nodig had voor de vaststelling van de begunstigden en van het
bedrag van de steun die overeenkomstig een met de gemeenschappelijke markt onverenigbaar verklaarde regeling was toegekend,
dan wanneer het enkel zou gaan om individuele steun, een element waarmee rekening kan worden gehouden bij de vaststelling
van het basisbedrag van de dwangsom. Evenwel blijkt niet uit de door deze lidstaat gegeven uitleg dat, zoals de uitvoering
van een arrest wegens niet-nakoming in een dergelijk geval verlangt, was voorzien in een permanent en effectief toezicht op
alle maatregelen die met het oog op de terugvordering van de betrokken steun werden genomen.
De Italiaanse Republiek kan dus niet op goede gronden aanvoeren dat zij alle maatregelen heeft genomen die nodig waren ter
uitvoering van de procedure van terugvordering van de betrokken steun.
In deze omstandigheden dient te worden vastgesteld dat de Italiaanse Republiek, door op de datum waarop de termijn verstreek
die in het met redenen omkleed advies van de Commissie van 1 februari 2008 overeenkomstig artikel 228 EG was gesteld, niet
alle maatregelen te hebben getroffen die nodig zijn ter uitvoering van het reeds aangehaalde arrest Commissie/Italië betreffende
de terugvordering bij de begunstigden van de bij beschikking 2000/128 onrechtmatig en met de gemeenschappelijke markt onverenigbaar
verklaarde steun, de krachtens deze beschikking en artikel 228, lid 1, EG op haar rustende verplichtingen niet is nagekomen.
V –
Financiële sancties
Aangezien het Hof heeft vastgesteld dat de Italiaanse Republiek het voormelde arrest Commissie/Italië niet heeft uitgevoerd
binnen de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn, kan het deze lidstaat krachtens artikel 228, lid 2, derde alinea,
EG de betaling van een forfaitaire som of een dwangsom opleggen.
In dit verband staat het aan het Hof om in elke zaak en aan de hand van de omstandigheden van het geval dat bij hem aanhangig
is gemaakt, alsmede naargelang van de mate van overreding en afschrikking die hem vereist lijkt, de financiële sancties vast
te stellen die passend zijn om ervoor te zorgen dat het arrest waarbij eerder een niet-nakoming werd vastgesteld, zo spoedig
mogelijk wordt uitgevoerd, en te voorkomen dat dergelijke inbreuken op het Unierecht zich vaker voordoen (arrest van 31 maart
2011, Commissie/Griekenland, C‑407/09, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
Hierbij kunnen de voorstellen van de Commissie het Hof niet binden en vormen louter een nuttige referentiebasis. Evenzo zijn
richtsnoeren als die in de mededelingen van de Commissie niet bindend voor het Hof, maar dragen zij ertoe bij dat de doorzichtigheid,
de voorspelbaarheid en de rechtszekerheid van het optreden van de Commissie worden gewaarborgd (arrest van 7 juli 2009, Commissie/Griekenland,
reeds aangehaald, punt 112 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
A –
Dwangsom
1.     Argumenten van partijen
Onder verwijzing naar de berekeningsmethode die is uiteengezet in haar mededeling SEC(2005) 1658 van 13 december 2005 betreffende
de uitvoering van artikel 228 EG, zoals bijgewerkt bij mededeling SEC(2010) 923 van 20 juli 2010 met als opschrift „Uitvoering
van artikel 260 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie. Aanpassing van de gegevens die gebruikt worden
voor de berekening van forfaitaire en dwangsommen die de Commissie bij inbreukprocedures aan het Hof van Justitie zal voorstellen”
(hierna: „mededeling van 2010”), is de Commissie van mening dat een dwangsom per dag die oorspronkelijk is vastgesteld op
285 696 EUR en overeenkomstig de mededeling van 2010 wordt teruggebracht tot 244 800 EUR, waarbij een dergelijke dwangsom
wordt berekend op basis van een basisforfait van 600 EUR, vermenigvuldigd met een coëfficiënt 8 voor de ernst van de inbreuk,
met een coëfficiënt 3 voor de duur en met een factor
n
van 17, evenredig is aan de ernst en de duur van de inbreuk gelet op de noodzaak om een dergelijke dwangsom een dwingende
en afschrikkende werking te verlenen.
In dit verband betoogt de Commissie om te beginnen dat de bepalingen van het EG-Verdrag inzake staatssteun een van de hoekstenen
van de verwezenlijking van de interne markt vormen, zoals onder meer blijkt uit de opbouw van artikel 87 EG en de rechtspraak
van het Hof. Verder zijn de schadelijke gevolgen van de niet-terugvordering van de onrechtmatige steun des te groter daar
het ging om een aanzienlijk bedrag dat werd betaald aan een groot aantal ondernemingen, die bovendien behoren tot verschillende
economische sectoren. Zij wijst tevens op het feit dat de duur van de inbreuk op de datum waarop de zaak bij het Hof aanhangig
is gemaakt, 62 maanden bedroeg. Verder merkt zij op dat haar beoordeling door de punten 118 tot en met 120 van het reeds aangehaalde
arrest van 7 juli 2009, Commissie/Griekenland, wordt bevestigd.
De Italiaanse Republiek voert aan dat het bedrag van de door de Commissie gevraagde dwangsom onevenredig en onjuist is. Dat
bedrag houdt geen rekening met enerzijds de vooruitgang die is geboekt bij de tenuitvoerlegging van de verplichting van deze
lidstaat en die ertoe heeft geleid dat 70 % van het terug te vorderen bedrag door de betrokken ondernemingen daadwerkelijk
werd teruggestort, en anderzijds de moeilijkheden die eigen zijn aan de betrokken terugvordering. Deze lidstaat wijst tevens
op het onevenredige karakter van de coëfficiënt voor de ernst, die zou moeten worden vastgesteld op 1, gelet op de coëfficiënt
4 die door de Commissie werd voorgesteld in de zaak die heeft geleid tot het arrest van 25 november 2003, Commissie/Spanje
(C‑278/01, Jurispr. blz. I‑14141), dat betrekking had op de problematiek van de gezondheid van de mens en het milieu.
Ten slotte stelt de Italiaanse Republiek dat het Hof het bedrag van de dwangsom dient aan te passen aan de vooruitgang die
wordt geboekt bij de tenuitvoerlegging van de op de betrokken lidstaat rustende verplichting, zoals in het bovengenoemde arrest
Commissie/Spanje. Het ontbreken van een dergelijke aanpassing vormt op zich een belangrijk gebrek dat de door de Commissie
voorgestelde berekeningswijze aantast.
2.     Beoordeling door het Hof
a)     Beginsel van oplegging van een dwangsom
Het Hof heeft geoordeeld dat de oplegging van een dwangsom in beginsel slechts gerechtvaardigd is indien de niet-nakoming
wegens de niet-uitvoering van een eerder arrest voortduurt tot aan het onderzoek van de feiten door het Hof (arrest van 7 juli
2009, Commissie/Griekenland, reeds aangehaald, punt 59 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
Wat verder de terugvordering van met de gemeenschappelijke markt onverenigbare staatssteun betreft, verlangen de dertiende
overweging van de considerans en artikel 14, lid 3, van verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling
van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag (PB L 83, blz. 1) dat de steunverlenende lidstaat
onverwijld overgaat tot daadwerkelijke terugvordering van die steun om het nuttige effect van de beschikking van de Commissie
waarbij wordt gelast onrechtmatig betaalde steun terug te vorderen, te verzekeren (zie in die zin arrest van 5 oktober 2006,
Commissie/Frankrijk, C‑232/05, Jurispr. blz. I‑10071, punten 42, 43 en 50).
In casu dient te worden vastgesteld dat op de datum van sluiting van de mondelinge behandeling in de onderhavige zaak een
aanmerkelijk gedeelte van de betrokken steun nog niet was teruggevorderd, waardoor het herstel van een daadwerkelijke mededinging
als bedoeld in de dertiende overweging van de considerans van verordening nr. 659/1999 wordt verhinderd.
In die omstandigheden is het Hof van oordeel dat de veroordeling van de Italiaanse Republiek tot betaling van een dwangsom
een passend financieel middel is om haar aan te sporen de maatregelen te nemen die nodig zijn om de vastgestelde niet-nakoming
te beëindigen en beschikking 2000/128 en bovengenoemd arrest Commissie/Italië volledig uit te voeren.
b)     Oplegging van de dwangsom
Voor de oplegging van de dwangsom in het onderhavige geval dient ten eerste de vorm van de dwangsom, ten tweede het basisbedrag
ervan en ten derde de voorwaarden voor het tenietgaan ervan te worden vastgesteld.
i)     Vorm van de dwangsom
Bij de vaststelling van de vorm van de dwangsom dient rekening te worden gehouden met de door de Italiaanse Republiek aangevoerde
specificiteit van de terugvordering van de steun die overeenkomstig een door beschikking 2000/128 met de gemeenschappelijke
markt onverenigbaar verklaarde regeling was toegekend.
Wat het constante karakter van het door de Commissie voorgestelde bedrag van de dwangsom betreft, blijkt dat het voor de Italiaanse
Republiek zeer moeilijk zal zijn om op korte termijn beschikking 2000/128, en derhalve het arrest Commissie/Italië volledig
uit te voeren, gelet op het feit dat de daartoe te verrichten handelingen betrekking hebben op een aanzienlijk aantal ondernemingen.
Gelet op deze bijzonderheid is het denkbaar dat deze lidstaat erin slaagt, de graad van uitvoering van beschikking 2000/128
aanzienlijk te verbeteren zonder op korte termijn te komen tot de volledige uitvoering daarvan. Indien het bedrag van de dwangsom
constant bleef, zou deze volledig opeisbaar blijven zolang de betrokken lidstaat die beschikking niet volledig ten uitvoer
heeft gelegd. In deze omstandigheden lijkt een sanctie die rekening houdt met de vooruitgang die de lidstaat eventueel heeft
geboekt bij de nakoming van zijn verplichtingen, in overeenstemming te zijn met de specifieke omstandigheden van het concrete
geval en derhalve evenredig aan de vastgestelde niet-nakoming (zie naar analogie arrest Commissie/Spanje, reeds aangehaald,
punten 48 en 49).
Op dit punt dient tevens te worden opgemerkt dat met betrekking tot de terugvordering van onrechtmatige staatssteun het aan
de betrokken lidstaat is om het bewijs van terugvordering van die steun aan die instelling over te leggen, zoals voortvloeit
uit het beginsel van loyale samenwerking, teneinde de volledige naleving van de bepalingen van het Verdrag te verzekeren,
en zoals in casu blijkt uit artikel 4 van beschikking 2000/128 (zie in die zin arrest van 7 juli 2009, Commissie/Griekenland,
reeds aangehaald, punt 75). Voor de berekening van de dwangsom in de onderhavige zaak kan derhalve enkel rekening worden gehouden
met de terugvordering van die steun indien de Commissie daarvan op de hoogte is gesteld en heeft kunnen beoordelen of het
ter zake overgelegde bewijs passend is.
Gelet op het voorgaande is de dwangsom in overeenstemming met de bijzondere omstandigheden van het geval en evenredig aan
de vastgestelde niet-nakoming, indien het bedrag ervan wordt vastgesteld rekening houdend met de vooruitgang die de verwerende
lidstaat heeft geboekt bij de uitvoering van beschikking 2000/128 (zie in die zin arrest Commissie/Spanje, reeds aangehaald,
punt 50), voor zover uit het dossier blijkt dat deze lidstaat in staat is om het rechtstreekse en betrouwbare bewijs van die
uitvoering te leveren zodat de vaststelling van een dergelijke dwangsom haalbaar lijkt te zijn. In casu heeft de Italiaanse
Republiek bij haar memorie in dupliek een dvd gevoegd met bewijzen, in de vorm van betalingsbewijzen, die op rechtstreekse
en betrouwbare wijze getuigen van het geldverkeer dat de terugvordering van de reeds terugbetaalde onrechtmatige steun weergeeft.
Na een schriftelijke vraag heeft de Commissie gesteld dat deze betalingsbewijzen voor de individuele ondernemingen, wanneer
deze worden vergeleken met de bedragen in de overzichtstabel die eveneens bij die memorie is gevoegd, een bevestiging vormen
van de verklaringen van de Italiaanse Republiek met betrekking tot het reeds ingevorderde bedrag van de steun, te weten 63 062 555
EUR. In deze omstandigheden kan de overlegging van dergelijke betalingsbewijzen door deze lidstaat in casu worden beschouwd
als het leveren van een rechtstreeks en betrouwbaar bewijs van de nakoming van zijn verplichtingen.
De Italiaanse Republiek moet evenwel worden verplicht tot periodieke betaling van een bedrag dat wordt berekend door vermenigvuldiging
van een basisbedrag met het percentage van de onrechtmatige steun waarvan de terugvordering nog niet heeft plaatsgevonden
of niet is bewezen ten opzichte van het totaalbedrag dat nog niet is teruggevorderd op de datum van uitspraak van het onderhavige
arrest (zie naar analogie arrest Commissie/Spanje, reeds aangehaald, punt 50).
Dienaangaande kan voor de berekening van de dwangsom in de onderhavige zaak enkel rekening worden gehouden met de terugvordering
van die steun indien de Commissie daarvan op de hoogte is gesteld en heeft kunnen beoordelen of het ter zake overgelegde bewijs
passend is (zie in die zin arrest van 7 juli 2009, Commissie/Griekenland, reeds aangehaald, punt 75).
Derhalve dient te worden vastgesteld dat de dwangsom halfjaarlijks verschuldigd is, zodat de Commissie de staat van voortgang
van de terugvordering kan beoordelen gelet op de situatie aan het einde van de betrokken periode, maar ook de verwerende lidstaat
kan beschikken over de tijd die nodig is om voor de betrokken periode de bewijzen van de invordering van de ten onrechte betaalde
bedragen te verzamelen en aan de Commissie over te leggen.
Bijgevolg zal de kwantificering van de dwangsom worden verricht op halfjaarlijkse basis en het bedrag ervan zal worden berekend
door een basisbedrag te vermenigvuldigen met het percentage van de onrechtmatige steun waarvan de terugvordering nog niet
heeft plaatsgevonden of niet is bewezen aan het einde van de betrokken periode ten opzichte van het totaalbedrag dat nog niet
is teruggevorderd op de datum van uitspraak van het onderhavige arrest.
ii)  Basisbedrag van de dwangsom
Het is aan het Hof, in de uitoefening van zijn beoordelingsbevoegdheid ter zake, de dwangsom aldus vast te stellen dat zij
enerzijds in overeenstemming is met de omstandigheden en anderzijds evenredig is aan de vastgestelde inbreuk en aan de draagkracht
van de betrokken lidstaat (arrest van 7 juli 2009, Commissie/Griekenland, reeds aangehaald, punt 114 en aldaar aangehaalde
rechtspraak).
Voor de beoordeling door het Hof zijn de basiscriteria die moeten worden gehanteerd om te verzekeren dat de dwangsom een dwingend
karakter heeft met het oog op de eenvormige en effectieve toepassing van het gemeenschapsrecht, in beginsel de duur van de
inbreuk, de ernst ervan en de draagkracht van de betrokken lidstaat. Bij de toepassing van deze criteria moet het Hof in het
bijzonder rekening houden met de gevolgen van het niet-uitvoeren van het arrest voor de publieke en de particuliere belangen
en met de spoed waarmee de betrokken lidstaat zijn verplichtingen moet nakomen (arrest van 7 juli 2009, Commissie/Griekenland,
reeds aangehaald, punt 115 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
Met betrekking tot de duur van de inbreuk is het vaste rechtspraak dat deze door het Hof moet worden beoordeeld rekening houdend
met het tijdstip waarop het Hof de feiten beoordeelt, en niet met het tijdstip waarop de Commissie de zaak bij het Hof aanhangig
maakt (zie in die zin arrest van 7 juli 2009, Commissie/Griekenland, reeds aangehaald, punt 116 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
Daar de Italiaanse Republiek niet in staat was aan te tonen dat zij een einde heeft gemaakt aan de niet-nakoming van haar
verplichting om het reeds aangehaalde arrest Commissie/Italië volledig uit te voeren, zoals in punt 44 van het onderhavige
arrest werd vastgesteld, moet worden geoordeeld dat deze niet-nakoming reeds meer dan zeven jaar voortduurt, hetgeen een aanzienlijke
tijd is.
Wat de ernst van de inbreuk betreft, dient te worden herinnerd aan de centrale plaats van de bepalingen van het Verdrag inzake
mededinging en in het bijzonder van die inzake staatssteun, die de uitdrukking vormen van een van de wezenlijke taken die
aan de Europese Unie zijn opgedragen. Op de dag waarop het Hof de geschiktheid en het bedrag van de onderhavige dwangsom beoordeelt,
blijkt die centrale plaats uit artikel 3, lid 3, VEU, te weten de totstandbrenging van een interne markt, en uit Protocol
nr. 27 betreffende de interne markt en de mededinging, dat overeenkomstig artikel 51 VEU een integrerend deel uitmaakt van
de Verdragen en volgens hetwelk de interne markt een regime omvat dat verzekert dat de mededinging niet wordt vervalst.
In dit verband heeft de terugvordering van met de gemeenschappelijke markt onverenigbare steun tot doel, de verstoring van
de mededinging als gevolg van het concurrentievoordeel dat de begunstigde van die steun op de markt ten opzichte van zijn
concurrenten heeft genoten, ongedaan te maken door aldus de toestand van vóór de steunverlening te herstellen (zie in die
zin arrest van 4 april 1995, Commissie/Italië, C‑348/93, Jurispr. blz. I‑673, punt 27).
Bovendien vormt de terugvordering niet alleen een sanctie voor het onverenigbare karakter van de betrokken steun, maar ook
voor de niet-nakoming door de lidstaat van zijn dubbele verplichting als bedoeld in artikel 108, lid 3, VWEU, volgens hetwelk
deze lidstaat enerzijds de Commissie op de hoogte moet brengen van elk voornemen tot invoering of wijziging van steunmaatregelen
en anderzijds de voorgenomen maatregelen niet tot uitvoering kan brengen voordat die procedure tot een eindbeslissing heeft
geleid.
Ten slotte dient hieraan te worden toegevoegd dat in casu niet alleen de betrokken onrechtmatige steun bijzonder concurrentieverstorend
blijkt te zijn wegens het grote bedrag ervan, het bijzonder grote aantal begunstigden en de betaling ervan ongeacht de economische
sector van de begunstigden, zoals de Commissie terecht heeft opgemerkt, maar ook vaststaat dat een aanmerkelijk gedeelte van
het betrokken bedrag nog niet is teruggevorderd of het bewijs daarvan niet aan de Commissie is overgelegd.
Zoals blijkt uit de debatten ter terechtzitting zijn de Italiaanse Republiek en de Commissie het eens over het totaalbedrag
van de verleende steun, te weten 251 271 032,37 EUR. Verder erkent de Commissie dat steun voor een gecumuleerd bedrag van
63 062 555 EUR moet worden geacht te zijn ingevorderd.
Wat de draagkracht van de Italiaanse Republiek betreft, heeft het Hof bij herhaling geoordeeld dat de berekeningswijze overeenkomstig
welke de Commissie voorstelt om het basisbedrag te vermenigvuldigen met een specifieke coëfficiënt voor de betrokken lidstaat,
een passend middel is om de draagkracht van deze lidstaat tot uitdrukking te brengen en tegelijk een redelijke differentiatie
tussen de verschillende lidstaten te bereiken (arrest van 7 juli 2009 Commissie/Griekenland, reeds aangehaald, punt 123 en
aldaar aangehaalde rechtspraak). Zoals de Commissie overeenkomstig de mededeling van 2010 heeft gedaan, dient derhalve de
recente ontwikkeling van de inflatie en van het bruto binnenlands product (bbp) in de betrokken lidstaat in aanmerking te
worden genomen.
Bij de vaststelling van het basisbedrag van de dwangsom in de onderhavige zaak moet het Hof evenwel ook rekening houden met
de in punt 32 van het onderhavige arrest bedoelde specifieke kenmerken van de terugvordering van de steun die overeenkomstig
een met de gemeenschappelijke markt onverenigbaar verklaarde regeling werd toegekend.
Gelet op de voorgaande overwegingen is het Hof van oordeel dat in casu de oplegging van een dwangsom waarvan het basisbedrag
30 miljoen EUR per halfjaar bedraagt, passend is.
De Italiaanse Republiek moet dus worden veroordeeld om aan de Commissie op de rekening „Eigen middelen van de Europese Unie”
een dwangsom te betalen waarvan het bedrag wordt berekend door het basisbedrag van 30 miljoen EUR te vermenigvuldigen met
het percentage van de onrechtmatige steun waarvan de terugvordering nog niet heeft plaatsgevonden of niet is bewezen aan het
einde van de betrokken periode, ten opzichte van het totaalbedrag dat nog niet is teruggevorderd op de datum van uitspraak
van het onderhavige arrest, per halfjaar vertraging bij het treffen van de maatregelen die nodig zijn ter uitvoering van het
reeds aangehaalde arrest van 1 april 2004, Commissie/Italië, vanaf het onderhavige arrest tot de uitvoering van bovengenoemd
arrest van 1 april 2004.
iii)  Wijzen van tenietgaan van de dwangsom
Zoals blijkt uit punt 51 van het onderhavige arrest, dient de betrokken lidstaat de Commissie het rechtstreekse en betrouwbare
bewijs van de uitvoering van beschikking 2000/128 en van de daadwerkelijke terugvordering van de betrokken onrechtmatige steun
te leveren.
In het geval dat de betrokken onrechtmatige steun door de begunstigde onderneming wordt terugbetaald, dient de Italiaanse
Republiek betalingsbewijzen over te leggen die getuigen van elke geldstransactie die overeenkomt met de terugbetaling van
een deel van de terug te vorderen onrechtmatige steun.
Buiten dit geval dient de aard van het verlangde bewijs te worden aangepast aan de specifieke kenmerken van de feitelijke
situaties waarmee de betrokken lidstaat bij de terugvordering wordt geconfronteerd.
Met betrekking tot de gevallen waarin de betrokken steun moet worden teruggevorderd bij ondernemingen die in staat van faillissement
verkeren of het voorwerp zijn van een faillissementsprocedure waarbij wordt overgegaan tot de realisatie van het actief en
de aanzuivering van het passief, dient eraan te worden herinnerd dat volgens vaste rechtspraak het feit dat ondernemingen
in moeilijkheden of in staat van faillissement verkeren, niet afdoet aan de verplichting tot terugvordering (zie met name
arrest van 6 december 2007, Commissie/Italië, C‑280/05, punt 28 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
Ook volgens vaste rechtspraak kunnen het herstel van de vroegere toestand en de opheffing van de verstoring van de mededinging
die uit de onrechtmatig verleende steun voortvloeit, in beginsel plaatsvinden door inschrijving van de schuldvordering tot
terugbetaling van de betrokken steun op de lijst van schuldvorderingen (arrest van 14 april 2011, Commissie/Polen, C‑331/09,
nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 60 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
Voor de berekening van de dwangsom in de onderhavige zaak dient de Italiaanse Republiek derhalve aan de Commissie het bewijs
van de inschrijving van de betrokken schuldvorderingen in het kader van de faillissementsprocedure over te leggen. Wanneer
dit niet mogelijk is, dient deze lidstaat alle elementen mee te delen waaruit blijkt dat hij de nodige zorgvuldigheid aan
de dag heeft gelegd. In het bijzonder dient hij in het geval van afwijzing van het verzoek om inschrijving van een schuldvordering
aan te tonen dat hij overeenkomstig het nationale recht elke mogelijke procedure tot betwisting van die afwijzing heeft ingesteld.
Anders dan de Commissie betoogt, kan de Italiaanse Republiek voor de berekening van de dwangsom in de onderhavige zaak met
betrekking tot de ondernemingen die in staat van faillissement verkeren of het voorwerp zijn van een faillissementsprocedure,
derhalve niet de verplichting worden opgelegd om niet alleen het bewijs te leveren dat de schuldvorderingen zijn ingeschreven
bij de schulden van die ondernemingen, maar ook dat hun activa zijn verkocht aan marktvoorwaarden. Zoals deze lidstaat terecht
opmerkt, dient voor de toewijzing van de vordering van de Commissie inzake de betaling van dwangsommen die verschuldigd zijn
ingevolge het onderhavige arrest, geen rekening te worden gehouden met de bedragen die nog niet werden teruggevorderd bij
ondernemingen in staat van faillissement maar voor de terugvordering waarvan deze lidstaat alle nodige zorgvuldigheid aan
de dag heeft gelegd. Anders zou die dwangsom niet in overeenstemming zijn met en evenredig aan de vastgestelde niet-nakoming
in de zin van punt 49 van het onderhavige arrest door de Italiaanse Republiek een financiële last te doen dragen die voortvloeit
uit de aard zelf van de faillissementsprocedure en uit de onreduceerbare duur ervan waarop deze lidstaat niet direct vat heeft.
Met betrekking tot de gevallen waarin de betrokken onrechtmatige steun moet worden teruggevorderd bij ondernemingen waartegen
tevergeefs individuele maatregelen tot bewaring van recht of tot tenuitvoerlegging zijn getroffen, dient eraan te worden herinnerd
dat de betrokken lidstaat alle maatregelen dient te treffen en aan de Commissie mee te delen aan de hand waarvan hij terugbetaling
van de onrechtmatige steun kan verkrijgen en indien nodig, maatregelen die ertoe strekken hun gerechtelijke vereffening uit
te lokken, zodat hij zijn schuldvorderingen kan doen gelden op de activa van dergelijke ondernemingen (zie in die zin arrest
van 6 december 2007, Commissie/Italië, reeds aangehaald, punt 28 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Bijgevolg dient de lidstaat
het bewijs te leveren dat ten eerste een faillissementsprocedure tegen de betrokken ondernemingen is ingesteld en ten tweede
de schuldvorderingen zijn ingeschreven bij de schulden van die ondernemingen overeenkomstig de in de punten 72 tot en met
74 van het onderhavige arrest vermelde beginselen.
Met betrekking tot de gevallen waarin de betrokken onrechtmatige steun moet worden teruggevorderd bij ondernemingen die niet
langer bestaan, volstaat het bewijs van schrapping ervan in de registers om aan te tonen dat zij niet langer bestaan en dat
het derhalve onmogelijk is om die steun terug te vorderen.
Wat ten slotte de gevallen betreft waarin de bevelen tot terugvordering van de betrokken onrechtmatige steun het voorwerp
zijn van betwistingen bij de nationale rechterlijke instanties, dient de betrokken lidstaat overeenkomstig het vereiste van
daadwerkelijke terugvordering van met de gemeenschappelijke markt onverenigbare steun elke nationale beslissing aan te vechten
die de beschikking van de Commissie haar nuttige werking ontneemt, in het bijzonder om redenen die, zoals in casu, verband
houden met de toepassing van verjaringsregels (zie naar analogie arrest van 20 maart 1997, Alcan Deutschland, C‑24/95, Jurispr.
blz. I‑1591, punten 34 en 38) of bewijsregels. Om redenen die vergelijkbaar zijn met de redenen waarnaar in punt 74 van het
onderhavige arrest wordt verwezen, volstaat derhalve het bewijs van een dergelijke zorgvuldigheid om de betrokken steun uit
te sluiten van de nog niet teruggevorderde steun die voor de berekening van de dwangsom in aanmerking moet worden genomen.
B –
Forfaitaire som
1.     Argumenten van partijen
Onder verwijzing naar de berekeningsmethode die is uiteengezet in haar mededeling van 13 december 2005, zoals bijgewerkt bij
mededeling van 2010, is de Commissie van mening dat een forfaitaire som per dag die oorspronkelijk is vastgesteld op 31 744
EUR en overeenkomstig laatstgenoemde mededeling wordt teruggebracht tot 27 200 EUR, waarbij een dergelijke forfaitaire som
wordt berekend op basis van een basisforfait van 200 EUR, vermenigvuldigd met een coëfficiënt 8 voor de ernst van de inbreuk,
met een coëfficiënt 3 voor de duur en met een factor n van 17, en vermenigvuldigd met het aantal dagen dat de inbreuk voortduurt
tussen 1 april 2004 en de dag van uitspraak van het onderhavige arrest, op passende wijze de ernst van de inbreuk weergeeft
en het noodzakelijke afschrikkende karakter heeft.
Wat de berekeningswijze betreft, voert de Commissie aan dat deze in elk concreet geval gebaseerd moet blijven op alle relevante
aspecten, in het bijzonder de tijdsspanne gedurende welke de niet-nakoming na het arrest waarbij zij is vastgesteld, is blijven
voortbestaan, de betrokken publieke en particuliere belangen en de handelwijze van de Italiaanse Republiek. Gelet op het feit
dat deze laatste haar verplichtingen niet is nagekomen tien jaar na de vaststelling van beschikking 2000/128 en zes jaar na
het reeds aangehaalde arrest van 1 april 2004, Commissie/Italië, en het feit dat de betrokken steun werd betaald ongeacht
de economische sector van de begunstigden en hoofdzakelijk de Italiaanse ondernemingen heeft begunstigd, is de Commissie van
mening dat het aan het Hof voorgelegde voorstel passend is.
De Italiaanse Republiek betoogt dat het bedrag van de forfaitaire som onevenredig is ten opzichte van haar handelwijze en
de eventuele schade die voortvloeit uit de verweten inbreuk, in het bijzonder gelet op het reeds aangehaalde arrest van 12 juli
2005, Commissie/Frankrijk. In dit verband wijst deze lidstaat met klem op de specifieke omstandigheden van het onderhavige
geval die verband houden met de complexiteit van beschikking 2000/128 en met de onmogelijkheid om deze beschikking op korte
termijn uit te voeren. Tevens wijst hij op zijn positieve handelwijze in de loop van de procedure.
2.     Beoordeling door het Hof
a)     Beginsel van oplegging van een forfaitaire som
Allereerst dient eraan te worden herinnerd dat gelet op de doelstellingen van de procedure van artikel 228, lid 2, EG het
Hof in de uitoefening van de hem in het kader van dat artikel verleende beoordelingsbevoegdheid gelijktijdig een dwangsom
en een forfaitaire som mag opleggen (zie in die zin arrest van 12 juli 2005, Commissie/Frankrijk, reeds aangehaald, punt 83).
De oplegging van een forfaitaire som moet in elk concreet geval gebaseerd blijven op alle relevante aspecten die zowel verband
houden met de kenmerken van de vastgestelde niet-nakoming als met de houding van de lidstaat waarop de op grondslag van artikel 228
EG ingeleide procedure betrekking heeft. Dienaangaande verleent deze bepaling het Hof een ruime beoordelingsbevoegdheid teneinde
te beslissen om al dan niet een dergelijke sanctie op te leggen (arrest van 7 juli 2009, Commissie/Griekenland, reeds aangehaald,
punt 144 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
In casu dient naast de ernst van de betrokken niet-nakoming, zoals vastgesteld in de punten 60 tot en met 63 van het onderhavige
arrest, te worden opgemerkt dat op de datum van sluiting van de mondelinge behandeling, te weten meer dan zeven jaar na de
datum van uitspraak van het arrest van 1 april 2004, Commissie/Italië, en meer dan twaalf jaar na de vaststelling van beschikking
2000/128 op 11 mei 1999, de Italiaanse Republiek nog steeds niet in staat was om nauwkeurig het definitieve totaalbedrag van
de terug te vorderen steun vast te stellen, zoals blijkt uit de memorie in dupliek van deze lidstaat.
Verder is het op zijn best twee jaar na de uitspraak van datzelfde arrest Commissie/Italië dat de eerste relevante maatregelen
door die lidstaat werden getroffen om de moeilijkheden inzake de vaststelling en de terugvordering van de bij beschikking
2000/128 onrechtmatig en onverenigbaar verklaarde steun uit de weg te ruimen, zoals blijkt uit de punten 10 tot en met 19
van het onderhavige arrest en zoals de Italiaanse Republiek ter terechtzitting heeft erkend. In het bijzonder heeft de vaststelling
van wetsbesluit nr. 59 van 8 april 2008, dat ertoe strekte het procedureprobleem als gevolg van de door de Italiaanse rechterlijke
instanties uitgesproken schorsing van de bevelen tot terugvordering van de betrokken onrechtmatige steun op te lossen, pas
plaatsgevonden na het verstrijken van de in het met redenen omkleed advies van 1 februari 2008 gestelde termijn, en heeft
de vertraging bij de terugvordering van de in die beschikking aangeduide steun slechts ten dele kunnen verhelpen (zie naar
analogie arresten van 22 december 2010, Commissie/Italië, C‑304/09, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punten 40‑42,
en 5 mei 2011, Commissie/Italië, C‑305/09, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punten 38‑40).
Volgens vaste rechtspraak dient de lidstaat ervoor te zorgen dat de verschuldigde bedragen daadwerkelijk worden terugbetaald.
Te late invordering, nadat de gestelde termijnen zijn verstreken, voldoet niet aan de vereisten van het Verdrag (zie in die
zin arrest van 5 mei 2011, Commissie/Italië, reeds aangehaald, punt 27 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
De door de Italiaanse Republiek in dat verband aangevoerde rechtvaardigingen, te weten de omstandigheid dat de vertraging
bij de uitvoering van dat arrest te wijten is aan interne moeilijkheden die verband hielden met de complexiteit van de maatregelen
ter vaststelling van de begunstigden van de betrokken onrechtmatige steun en ter terugvordering van deze steun bij die begunstigden,
kunnen niet worden aanvaard. Het Hof heeft immers bij herhaling geoordeeld dat een lidstaat zich niet op nationale bepalingen,
praktijken of situaties kan beroepen ter rechtvaardiging van de niet-nakoming van uit het Unierecht voortvloeiende verplichtingen
(zie met name arrest van 4 juni 2009, Commissie/Griekenland, C‑568/07, Jurispr. blz. I‑4505, punt 50), en dat de ongedaanmaking
van onrechtmatige steun door middel van terugvordering het logische gevolg is van de vaststelling dat de steun onrechtmatig
is, en dit gevolg niet afhankelijk kan zijn van de vorm waarin de steun is verleend (zie in die zin arrest Commissie/Polen,
reeds aangehaald, punt 54 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
Vastgesteld dient derhalve te worden dat de aan de Italiaanse Republiek verweten niet-nakoming is blijven voortbestaan gedurende
een aanzienlijke periode die in elk geval geen verband houdt met de moeilijkheden inzake terugvordering van de steun die overeenkomstig
een onrechtmatig en met de gemeenschappelijke markt onverenigbaar verklaarde regeling was toegekend.
Verder is het Hof van oordeel dat de juridische en feitelijke context van de vastgestelde niet-nakoming er een aanwijzing
voor kan vormen dat voor de effectieve voorkoming dat zich in de toekomst vaker dergelijke inbreuken op het Unierecht voordoen,
vereist is dat een afschrikkende maatregel wordt genomen (zie in die zin arrest van 9 december 2008, Commissie/Frankrijk,
C‑121/07, Jurispr. blz. I‑9159, punt 69).
In het bijzonder dient te worden opgemerkt dat de Italiaanse Republiek reeds het voorwerp is geweest van verschillende arresten
die op grond van artikel 88, lid 2, EG zijn gewezen en waarbij een niet-nakoming werd vastgesteld doordat zij niet onverwijld
en daadwerkelijk de steun had teruggevorderd die overeenkomstig onrechtmatig en met de gemeenschappelijke markt onverenigbaar
verklaarde regelingen was toegekend.
Naast de vaststelling van het ontbreken van onverwijlde en daadwerkelijke uitvoering van beschikking 200/128 bij arrest van
1 april 2004, Commissie/Italië, waarvan de niet-uitvoering tot de onderhavige procedure heeft geleid, werden immers verschillende
andere niet-nakomingen vastgesteld door het Hof, in het bijzonder bij arrest van 1 juni 2006, Commissie/Italië (C‑207/05),
en bij de reeds aangehaalde arresten van 6 december 2007, Commissie/Italië; 22 december 2010, Commissie/Italië, en 5 mei 2011,
Commissie/Italië.
Derhalve acht het Hof het in het kader van de onderhavige procedure gerechtvaardigd om de Italiaanse Republiek te gelasten
een forfaitaire som te betalen.
b)     Bedrag van de forfaitaire som
Wanneer het Hof beslist om een forfaitaire som op te leggen, staat het bij de uitoefening van zijn beoordelingsbevoegdheid
aan hem om deze zodanig vast te stellen dat zij in overeenstemming is met de omstandigheden en evenredig is aan zowel de vastgestelde
niet-nakoming als de draagkracht van de betrokken lidstaat (zie arrest van 31 maart 2011, Commissie/Griekenland, reeds aangehaald,
punt 31).
Onder de in dit opzicht relevante factoren bevinden zich onder meer aspecten zoals de tijdsspanne gedurende welke de niet-nakoming
na het arrest waarbij zij is vastgesteld, is blijven voortbestaan, en de ernst van de inbreuk (zie in die zin arrest van 7 juli
2009, Commissie/Griekenland, reeds aangehaald, punten 147 en 148 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
Als tegengewicht voor de overwegingen in de punten 58 tot en met 63, 84 en 85 van het onderhavige arrest inzake de duur van
de niet-nakoming en de ernst ervan, dient rekening te worden gehouden met de door de Italiaanse Republiek aangevoerde elementen
waaruit blijkt dat de terugvordering van de betrokken onrechtmatige steun moeilijker was doordat die steun werd betaald overeenkomstig
een steunregeling, beschikking 2000/128 de verenigbaarheid van de betrokken steun aan voorwaarden had onderworpen en de uitvoering
ervan derhalve veronderstelde dat deze lidstaat eerst de begunstigden van die steun en het door elk van hen ontvangen bedrag
vaststelde.
Gelet op een en ander is het Hof van oordeel dat met de omstandigheden van het onderhavige geval naar behoren rekening wordt
gehouden door de forfaitaire som die de Italiaanse Republiek krachtens artikel 228, lid 2, derde alinea, EG moet betalen,
op 30 miljoen EUR vast te stellen.
Derhalve moet de Italiaanse Republiek worden veroordeeld om aan de Commissie op de rekening „Eigen middelen van de Europese
Unie” de forfaitaire som van 30 miljoen EUR te betalen.
VI –
Kosten
Volgens artikel 69, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering wordt de in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen,
voor zover dit is gevorderd. Aangezien de niet-nakoming is vastgesteld, dient de Italiaanse Republiek overeenkomstig de vordering
van de Commissie te worden verwezen in de kosten.
Het Hof (Derde kamer) verklaart:
1)
Door op de datum waarop de termijn verstreek die in het met redenen omkleed advies van de Commissie van de Europese Gemeenschappen
van 1 februari 2008 overeenkomstig artikel 228 EG was gesteld, niet alle maatregelen te hebben getroffen die nodig zijn ter
uitvoering van het arrest van 1 april 2004, Commissie/Italië (C‑99/02), betreffende de terugvordering bij de begunstigden
van de steun die onrechtmatig en met de gemeenschappelijke markt onverenigbaar was verklaard bij beschikking 2000/128/EG van
de Commissie van 11 mei 1999 betreffende de steun verleend door Italië voor maatregelen ten behoeve van de werkgelegenheid,
is de Italiaanse Republiek de krachtens deze beschikking en artikel 228, lid 1, EG op haar rustende verplichtingen niet nagekomen.
2)
De Italiaanse Republiek wordt veroordeeld om aan de Europese Commissie op de rekening „Eigen middelen van de Europese Unie”
een dwangsom te betalen waarvan het bedrag wordt berekend door het basisbedrag van 30 miljoen EUR te vermenigvuldigen met
het percentage van de onrechtmatige steun waarvan de terugvordering nog niet heeft plaatsgevonden of niet is bewezen aan het
einde van de betrokken periode, ten opzichte van het totaalbedrag dat nog niet is teruggevorderd op de datum van uitspraak
van het onderhavige arrest, per halfjaar vertraging bij het treffen van de maatregelen die nodig zijn ter uitvoering van het
arrest van 1 april 2004, Commissie/Italië (C‑99/02), vanaf het onderhavige arrest tot de uitvoering van bovengenoemd arrest
van 1 april 2004.
3)
De Italiaanse Republiek wordt veroordeeld om aan de Europese Commissie op de rekening „Eigen middelen van de Europese Unie”
een forfaitaire som van 30 miljoen EUR te betalen.
4)
De Italiaanse Republiek wordt verwezen in de kosten.
ondertekeningen
*
Procestaal: Italiaans.