CELEX: 62010CJ0381
Industriebeleid
Levensmiddelenhygiëne
Verordening nr. 852/2004
Installatie van wasbak in toiletruimte van etablissement waar levensmiddelen worden verhandeld

Het verzoek om een prejudiciële beslissing heeft betrekking op de uitlegging van bijlage II, hoofdstuk I, punt 4, van verordening
(EG) nr. 852/2004 van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2004 inzake levensmiddelenhygiëne (PB L 139, blz. 1,
en rectificatie in PB L 226, blz. 3; hierna: „verordening”).
Dat verzoek is ingediend in het kader van een geschil tussen Astrid Preissl KEG en de Landeshauptmann von Wien (regeringshoofd
van het Land Wien) betreffende een besluit over de installatie van een wasbak in de toiletruimte van het door verzoekster
in het hoofdgeding beheerde etablissement, waar levensmiddelen worden verhandeld.

Toepasselijke bepalingen

Wettelijke regeling van de Unie
Punt 7 van de considerans van de verordening luidt als volgt:
„De nieuwe algemene en specifieke hygiënevoorschriften hebben in hoofdzaak ten doel een hoog niveau van consumentenbescherming
op het vlak van de voedselveiligheid te garanderen.”
Artikel 1 van de verordening, met als titel „Toepassingsgebied”, bepaalt in lid 1:
„In deze verordening worden de algemene hygiënevoorschriften op het gebied van levensmiddelen voor exploitanten van levensmiddelenbedrijven
vastgesteld, waarbij met name rekening wordt gehouden met de volgende beginselen:
a)      de verantwoordelijkheid voor de voedselveiligheid berust in eerste instantie bij de exploitant van het levensmiddelenbedrijf;
[...]
d)      algemene toepassing van procedures die gebaseerd zijn op de beginselen van het HACCP-systeem [beginselen van gevarenanalyse
en kritische controlepunten], wat, samen met goede hygiënepraktijken, resulteert in een grotere verantwoordelijkheid voor
de exploitanten van levensmiddelenbedrijven;
[...]”
Artikel 2, lid 3, van de verordening luidt:
„In de bijlagen wordt verstaan onder ‚indien nodig’, ‚indien geschikt’, ‚passend’ en ‚voldoende’ respectievelijk indien nodig,
indien geschikt, passend en voldoende om de doelstellingen van deze verordening te verwezenlijken.”
Artikel 4 van de verordening, met het kopje „Algemene en specifieke hygiënevoorschriften”, bepaalt in lid 2:
„Exploitanten van levensmiddelenbedrijven die zich bezighouden met enigerlei stadium van de productie, verwerking en distributie
van levensmiddelen dat volgt op de stadia waarop lid 1 van toepassing is, houden zich aan de algemene hygiënevoorschriften
van bijlage II [...]”
Artikel 5 van de verordening, getiteld „Risicoanalyse en kritische controlepunten”, bepaalt in de leden 1 en 2 het volgende:
„1.      Exploitanten van levensmiddelenbedrijven dragen zorg voor de invoering, de uitvoering en de handhaving van één of meer permanente
procedures die gebaseerd zijn op de HACCP-beginselen.
2.      De in lid 1 bedoelde HACCP-beginselen betreffen:
a)      het onderkennen van elk gevaar dat voorkomen, geëlimineerd of tot een aanvaardbaar niveau gereduceerd moet worden;
[...]”
In bijlage II bij de verordening, getiteld „Algemene hygiënevoorschriften voor alle exploitanten van levensmiddelenbedrijven
(behalve indien bijlage I van toepassing is)”, bevat hoofdstuk I, onder het kopje „Algemene eisen voor bedrijfsruimten voor
levensmiddelen (anders dan vermeld in hoofdstuk III)”, het volgende punt 4:
„Er moet een voldoende aantal goed geplaatste en gemarkeerde wasbakken voor het reinigen van de handen aanwezig zijn. De wasbakken
voor het reinigen van de handen moeten voorzien zijn van warm en koud stromend water en van middelen voor het reinigen en
hygiënisch drogen van de handen. Voor zover dat nodig is moeten de voorzieningen voor het wassen van de levensmiddelen gescheiden
zijn van de wasbakken voor het reinigen van de handen.”

Nationale regeling
Blijkens de verwijzingsbeslissing dient volgens § 39, lid 1, punt 13, van het Lebensmittelsicherheits‑ und Verbraucherschutzgesetz
(Wet inzake voedselveiligheid en consumentenbescherming; BGBl. I, 13/2006), wanneer wordt geconstateerd dat inbreuk is gemaakt
op voorschriften inzake voedselveiligheid, de Landeshauptmann, afhankelijk van de aard van de overtreding en rekening houdend
met het evenredigheidsbeginsel, de maatregelen te treffen die noodzakelijk zijn om een gebrek te verhelpen of een risico te
verminderen, waarbij hij in voorkomend geval een passende termijn bepaalt en de in acht te nemen vereisten of voorwaarden
vastlegt. Die maatregelen kunnen onder meer betrekking hebben op de uitvoering van verbeteringen op het gebied van architectuur,
techniek en installaties. De kosten van die maatregelen komen voor rekening van de ondernemer.
Volgens § 90, lid 3, punt 1, van voormelde wet is niet-inachtneming van de §§ 96 en 97 van die wet een bestuurlijke overtreding,
die kan worden bestraft met een bestuurlijke boete tot 20 000 EUR, maar die in geval van recidive tot 40 000 EUR kan bedragen
en, in geval van niet-betaling van die boete, met vervangende hechtenis van maximaal zes weken.

Hoofdgeding en de prejudiciële vragen
Bij besluit van 10 maart 2010 heeft de Landeshauptmann von Wien verzoekster in het hoofdgeding gelast, in het personeelstoilet
van het door haar gevoerde bedrijf een wasbak te installeren voorzien van warm en koud stromend water, een zeepdispenser en
een papierdispenser voor het hygiënisch drogen van de handen. Ook werd voorgeschreven dat de kranen van de wasgelegenheid
moesten kunnen worden bediend zonder aanraking met de hand.
De verwijzende rechterlijke instantie, waarbij beroep tegen dat besluit is ingesteld, heeft de uitlegging door de Oostenrijkse
autoriteiten volgens welke alleen een in de toiletruimte geïnstalleerde wasbak een wasbak in de zin van bijlage II, hoofdstuk I,
punt 4, van de verordening is, verworpen. Naar haar oordeel ontbreekt die aanvullende voorwaarde in die bepaling.
Zij wijst er echter op dat deze constatering niet volstaat om het geschil definitief te beslechten, daar zij als instantie
die een nieuwe beslissing moet geven bovendien zelf dient te bepalen of de in het hoofdgeding aan de orde zijnde installaties
aan de vereisten van voormeld punt 4 voldoen.
Dienaangaande merkt de verwijzende rechterlijke instantie op dat in het betrokken etablissement, een bar, waar behalve toastjes
zo goed als geen levensmiddelen worden bereid, een spoelbak met warmwatertoevoer aanwezig is waarin op elk moment de handen
kunnen worden gereinigd, maar die ook voor de afwas wordt gebruikt. Zij vraagt zich af of die spoelbak voldoet aan de uit
bijlage II, hoofdstuk I, punt 4, van de verordening voortvloeiende vereisten.
De verwijzende rechterlijke instantie preciseert dat, aangezien in het door verzoekster in het hoofdgeding beheerde etablissement
nagenoeg geen verse levensmiddelen worden bereid, mag worden aangenomen dat het in de laatste volzin van bedoeld punt 4 gestelde
vereiste in een dergelijk geval geen toepassing vindt.
De verwijzende rechterlijke instantie vraagt zich echter af of het begrip wasbak in de zin van bijlage II, hoofdstuk I, punt 4,
van de verordening betrekking heeft op iedere van warmwatertoevoer voorziene installatie voor het reinigen van de handen,
of dat op grond van deze bepaling, gelet op de Duitse taalversie van punt 4, die de term „Handwaschbecken” bevat, de wasbak
uitsluitend bestemd moet zijn voor het reinigen van de handen. Bovendien is het de vraag of op grond van punt 4 een wasbak
en materiaal voor het drogen van de handen dat zonder handcontact bediend kan worden mogen worden verlangd.
Van oordeel dat voor de beslechting van het bij hem aanhangige geding de uitlegging van voormeld punt 4 noodzakelijk is, heeft
de Unabhängige Verwaltungssenat Wien de behandeling van de zaak geschorst en het Hof de volgende prejudiciële vragen gesteld:
„1)      Moet het vereiste van bijlage II, hoofdstuk I, punt 4, bij [de verordening], dat ‚een voldoende aantal [...] wasbakken voor
het reinigen van de handen [...] voorzien [...] van warm en koud stromend water [aanwezig moet zijn]’, in die zin worden uitgelegd
dat onder het in de Duitse taalversie gebruikte begrip ‚Handwaschbecken’ elke (van warmwatertoevoer voorziene) gelegenheid
voor het wassen van de handen moet worden begrepen, of moet onder het begrip ‚wasbak voor het reinigen van de handen’ enkel
een wasbak worden begrepen die uitsluitend voor het wassen van de handen dient?
2)      Op basis van welke criteria moet worden bepaald wanneer is voldaan aan het in bijlage II, hoofdstuk I, punt 4, bij [de verordening]
aan de geboden hygiëne gestelde vereiste, zoals dit tot uitdrukking komt in de zinsnede ‚de wasbakken [...] moeten voorzien
zijn [...] van middelen voor het reinigen en hygiënisch drogen van de handen’? Moet deze bepaling in die zin worden uitgelegd
dat een apparaat voor het drogen van de handen of een waterkraan alleen dan aan de hygiënevereisten van bijlage II, hoofdstuk I,
punt 4, van [de verordening] voldoet, wanneer dit apparaat of die kraan kan worden gebruikt zonder dat het apparaat of de
kraan met de hand hoeft te worden aangeraakt?”

Beantwoording van de prejudiciële vragen
Met haar vragen, die samen moeten worden onderzocht, wenst de verwijzende rechterlijke instantie in hoofdzaak te vernemen
of bijlage II, hoofdstuk I, punt 4, bij de verordening aldus moet worden uitgelegd dat op grond daarvan een wasbak in de zin
van deze bepaling uitsluitend bestemd moet zijn voor het reinigen van de handen en de kraan en het materiaal voor het drogen
van de handen zonder handcontact moet kunnen worden gebruikt.
Dienaangaande moet worden opgemerkt dat bedoeld punt 4 een algemene hygiëneregel bevat die de in artikel 4, lid 2, van de
verordening genoemde exploitanten van levensmiddelenbedrijven op grond van die bepaling in acht moeten nemen.
Op grond van hetzelfde punt 4 juncto artikel 4, lid 2, van de verordening dienen die exploitanten dus bepaalde nauwkeurige
vereisten op het gebied van de aanwezigheid en de uitrusting van wasbakken in hun etablissementen in acht te nemen.
Dienaangaande moet in de eerste plaats worden vastgesteld dat de bewoordingen zelf van bijlage II, hoofdstuk I, punt 4, van
de verordening niet de conclusie wettigen dat volgens die bepaling een wasbak in de zin van deze laatste uitsluitend bestemd
moet zijn voor het reinigen van de handen en dat de kraan en het materiaal voor het drogen van de handen moeten kunnen worden
gebruikt zonder dat zij met de hand hoeven te worden aangeraakt.
Zo bepaalt de laatste volzin van bedoeld punt 4 dat „[v]oorzover dat nodig is [...] de voorzieningen voor het wassen van de
levensmiddelen gescheiden [moeten] zijn van de wasbakken voor het reinigen van de handen”. Zoals de Tsjechische regering en
de Europese Commissie terecht opmerken, heeft deze zin slechts betekenis indien a priori de in die bepaling bedoelde wasbakken
niet alleen bestemd zijn voor het reinigen van de handen, maar ook kunnen dienen voor het wassen van levensmiddelen.
Overigens betekent de uitdrukking „voor zover dat nodig is” blijkens de definitie in artikel 2, lid 3, van de verordening,
voor zover dat nodig is „om de doelstellingen van deze verordening te verwezenlijken”, zodat zij, anders dan inzonderheid
door Ierland wordt betoogd, niet aldus kan worden begrepen dat steeds een voorziening voor het reinigen van de handen aanwezig
moet zijn wanneer het etablissement over een voorziening voor het wassen van levensmiddelen beschikt.
Hieruit volgt dat de term „Handwaschbecken”, in de door de verwijzende rechterlijke instantie in haar eerste vraag bedoelde
Duitse taalversie van dat punt, welke term, anders dan de in de overige taalversies van die bepaling gebruikte terminologie,
uitdrukkelijk doelt op het reinigen van de handen, in de gehele context van dat punt niet aldus kan worden uitgelegd dat daarmee
wordt gedoeld op een voorziening die noodzakelijkerwijs uitsluitend bestemd moet zijn voor het reinigen van de handen.
Voorts hebben de Tsjechische regering en de Commissie terecht opgemerkt dat de bewoordingen van bijlage II, hoofdstuk I, punt 4,
van de verordening niet verlangen dat de kraan en het materiaal om de handen te drogen, moeten kunnen worden gebruikt zonder
dat zij met hand hoeven te worden aangeraakt. Inzonderheid brengt het in dit voorschrift gebruikte begrip „hygiënisch” niet
mee dat het hier een algemeen vereiste betreft ongeacht de omstandigheden van het betrokken geval.
In de tweede plaats moet aangaande de meer algemene context van bedoeld punt 4, die voor de uitlegging mede in aanmerking
moet worden genomen (zie in die zin arrest van 22 december 2010, Feltgen en Bacino Charter Company, C‑116/10, nog niet gepubliceerd
in de Jurisprudentie, punt 12 en aldaar aangehaalde rechtspraak), artikel 5 van de verordening in de beschouwing worden betrokken,
zoals de Tsjechische regering en de Commissie terecht opmerken.
Volgens lid 1 van bedoeld artikel 5 dienen de exploitanten van levensmiddelenbedrijven zorg te dragen voor de invoering, de
uitvoering en de handhaving van één of meer permanente procedures die gebaseerd zijn op de HACCP-beginselen. Tot die beginselen
behoort het beginsel bedoeld in artikel 5, lid 2, sub a, van de verordening, dat het onderkennen verlangt van elk gevaar dat
voorkomen, geëlimineerd of tot een aanvaardbaar niveau gereduceerd moet worden.
Zoals blijkt uit onder meer artikel 1, lid 1, sub a en d, van de verordening, brengt de in artikel 5, lid 1, van deze laatste
neergelegde verplichting het streven van de wetgever van de Unie tot uiting, de verantwoordelijkheid voor de voedselveiligheid
in eerste instantie bij de exploitanten van de levensmiddelenbedrijven te leggen.
Stellig kunnen zich in voorkomend geval naast de vereisten die uitdrukkelijk uit bijlage II, hoofdstuk I, punt 4, van de verordening
voortvloeien aanvullende vereisten opdringen ter bereiking van het voornaamste doel dat de wetgever met de vaststelling van
de verordening nastreefde, te weten, volgens punt 7 van de considerans daarvan, „een hoog niveau van consumentenbescherming
op het vlak van de voedselveiligheid te garanderen”.
Gelet op het doel dat diezelfde wetgever voor ogen had door artikel 5 in de verordening op te nemen, zoals dat in punt 28
van het onderhavige arrest in herinnering is gebracht, moet echter moeten worden geconstateerd dat dergelijke aanvullende
vereisten in voorkomend geval veeleer voortvloeien uit de toepassing van dat artikel in een individueel geval, rekening houdend
met de bijzondere omstandigheden van dat geval, dan algemeen – en zonder dat die omstandigheden in de beschouwing worden betrokken
– uit bijlage II, hoofdstuk I, punt 4.
Op de gestelde vragen moet dus worden geantwoord dat bijlage II, hoofdstuk I, punt 4, van de verordening aldus moet worden
uitgelegd dat een wasbak in de zin van die bepaling niet uitsluitend bestemd hoeft te zijn voor het reinigen van de handen
en dat niet vereist is dat de kraan en het materiaal voor het drogen van de handen zonder handcontact kunnen worden gebruikt.

Kosten
Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale
rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof
gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof (Achtste kamer) verklaart voor recht:
Bijlage II, hoofdstuk I, punt 4, van verordening (EG) nr. 852/2004 van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2004
inzake levensmiddelenhygiëne, moet aldus worden uitgelegd dat een wasbak in de zin van die bepaling niet uitsluitend bestemd
hoeft te zijn voor het reinigen van de handen en dat niet vereist is dat de kraan en het materiaal voor het drogen van de
handen zonder handcontact kunnen worden gebruikt.
ondertekeningen
*
Procestaal: Duits.