CELEX: 62010CJ0442
Obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów
Dyrektywa 84/5/EWG
Artykuł 1 ust. 4 i art. 2 ust. 1
Osoby trzecie poszkodowane w wypadku
Wyraźne lub dorozumiane zezwolenie na prowadzenie pojazdu
Dyrektywa 90/232/EWG
Artykuł 1akapit pierwszy
Dyrektywa 2009/103/WE
Artykuł 10, art. 12 ust. 1 i art. 13 ust. 1
Poszkodowany w wypadku komunikacyjnym będący pasażerem pojazdu, w odniesieniu do którego jest ubezpieczony jako kierowca
Pojazd prowadzony przez osobę nieobjętą polisą ubezpieczeniową
Ubezpieczony poszkodowany niewykluczony z zakresu ubezpieczenia

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 12 ust. 1 i art. 13 ust. 1 dyrektywy Parlamentu
Europejskiego i Rady 2009/103/WE z dnia 16 września 2009 r. w sprawie ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody
powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych i egzekwowania obowiązku ubezpieczania od takiej odpowiedzialności (Dz.U.
L 263, s. 11).
Wniosek ten został złożony w ramach sporów pomiędzy, po pierwsze, Churchill Insurance Company Limited (zwaną dalej „Churchill”)
a B. Wilkinsonem oraz, po drugie, pomiędzy T. Evans a Equity Claims Limited (zwaną dalej „Equity”) dotyczących odszkodowania
za szkody poniesione w wypadkach komunikacyjnych.

Ramy prawne

Prawo Unii
Zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy Rady 72/166/EWG z dnia 24 kwietnia 1972 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich
odnoszących się do ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych
i egzekwowania obowiązku ubezpieczania od takiej odpowiedzialności (Dz.U. L 103, s. 1, zwanej dalej „pierwszą dyrektywą”):
„[…] każde państwo członkowskie podejmie, wszelkie stosowne środki, aby zapewnić, że odpowiedzialność cywilna odnosząca się
do ruchu pojazdów normalnie przebywających na jego terytorium jest objęta ubezpieczeniem. Zakres pokrycia szkód oraz warunki
ubezpieczenia zostaną ustalone w ramach tych środków”.
Druga dyrektywa Rady 84/5/EWG z dnia 30 grudnia 1983 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących
się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów silnikowych (Dz.U.
1984, L 8, s. 17, zwana dalej „drugą dyrektywą”), w motywach od szóstego do ósmego stanowi:
„konieczne jest ustanowienie instytucji, która zagwarantuje, iż poszkodowany nie zostanie pozbawiony odszkodowania w przypadku,
kiedy pojazd, który spowodował wypadek, jest nieubezpieczony lub niezidentyfikowany; istotne jest zapewnienie, aby nie zmieniając
przepisów stosowanych w państwach członkowskich w odniesieniu do pomocniczego lub głównego charakteru odszkodowania wypłacanego
przez tę instytucję, a także w odniesieniu do przepisów stosowanych w odniesieniu do subrogacji, ofiara takiego wypadku mogła
zgłosić się bezpośrednio do tej instytucji, jako miejsca pierwszego kontaktu; jednakże należy pozostawić państwom członkowskim
możliwość stosowania pewnych wyłączeń w odniesieniu do wypłaty odszkodowania przez tę instytucję oraz możliwość ograniczenia
lub wyłączenia odszkodowania za szkody majątkowe spowodowane przez pojazd niezidentyfikowany, w celu uniknięcia ryzyka oszustwa;
w interesie ofiar leży, aby skutki niektórych klauzul wyłączających zostały ograniczone do stosunków między zakładem ubezpieczeń
a osobą odpowiedzialną za wypadek; jednakże w przypadku pojazdów skradzionych lub uzyskanych w wyniku przemocy, państwa członkowskie
mogą zapewnić, że odszkodowania będą wypłacane przez wspomnianą wyżej instytucję;
w celu zmniejszenia obciążenia finansowego tej instytucji, jeśli wypłaca ona odszkodowania za szkody majątkowe spowodowane
przez pojazd nieubezpieczony lub, w danym przypadku, skradziony lub uzyskany w wyniku przemocy, państwa członkowskie mogą
pozwolić na zastosowanie pewnej franszyzy”.
Artykuł 1 ust. 4 drugiej dyrektywy stanowi, że każde państwo członkowskie utworzy lub upoważni instytucję mającą za zadanie
wypłacanie odszkodowań, co najmniej w granicach obowiązkowego ubezpieczenia szkód majątkowych i uszkodzeń ciała spowodowanych
przez pojazd niezidentyfikowany lub nieubezpieczony (zwaną dalej „instytucją krajową”). Przepis ten w akapicie trzecim przewiduje,
że:
„[...] państwa członkowskie mogą wykluczyć możliwość wypłacania odszkodowania przez tę instytucję osobom, które dobrowolnie
zajęły miejsce w pojeździe, który spowodował szkodę, jeśli instytucja udowodni, że wiedziały one o fakcie nieubezpieczenia
tego pojazdu”.
Zgodnie z akapitem czwartym tego przepisu państwa członkowskie mogą również ograniczyć lub wykluczyć wypłacanie odszkodowania
przez tę instytucję w wypadku szkód majątkowych, spowodowanych przez pojazd niezidentyfikowany, a zgodnie z akapitem piątym
rzeczonego przepisu mogą one także dopuścić, w przypadku szkód majątkowych spowodowanych przez pojazd nieubezpieczony, franszyzę
nieprzekraczającą 500 EUR, za którą będzie odpowiedzialny poszkodowany.
Zasady znajdujące zastosowanie w odniesieniu do tych instytucji krajowych zostały następnie doprecyzowane i uzupełnione w szczególności
w dyrektywie 2005/14/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. zmieniającej dyrektywy Rady 72/166/EWG, 84/5/EWG,
88/357/EWG i 90/232/EWG oraz dyrektywę 2000/26/WE Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczące ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności
cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych (Dz.U. L 149, s. 14). Artykuł 1 ust. 4 akapit trzeci
drugiej dyrektywy został w istocie zastąpiony art. 1 ust. 5 akapit drugi drugiej dyrektywy, w brzmieniu nadanym dyrektywą
2005/14.
Artykuł 2 ust. 1 drugiej dyrektywy stanowi:
„Każde państwo członkowskie podejmie odpowiednie środki w celu zapewnienia, że każdy przepis prawny lub postanowienie umowne
zawarte w polisie ubezpieczeniowej wydanej zgodnie z art. 3 ust. 1 [pierwszej dyrektywy], które wyłącza z zakresu ubezpieczenia
użytkowanie pojazdu przez:
–        osoby niebędące ani wyraźnie, ani w sposób dorozumiany do tego upoważnione, lub
–        osoby nieposiadające prawa jazdy pozwalającego im na prowadzenie danego pojazdu, lub
–        osoby, które nie przestrzegają ustawowych wymogów technicznych dotyczących stanu i bezpieczeństwa danego pojazdu;
będzie, dla celów art. 3 ust. 1 [pierwszej dyrektywy], uznane za bezskuteczne w stosunku do roszczeń osób trzecich poszkodowanych
w wypadku.
Jednakże przepis lub postanowienie, o których mowa w pierwszym tiret, mogą być powoływane przeciwko osobom, które dobrowolnie
zajęły miejsce w pojeździe, który spowodował szkodę, jeśli zakład ubezpieczeń udowodni, że wiedziały one o tym, że pojazd
ten został skradziony.
[...]”.
Zgodnie z motywami czwartym i piątym trzeciej dyrektywy Rady 90/232/EWG z dnia 14 maja 1990 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw
państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem
pojazdów mechanicznych (Dz.U. L 129, s. 33, zwanej dalej „trzecią dyrektywą”):
„poszkodowanym w wypadkach pojazdów mechanicznych należy zagwarantować porównywalne traktowanie, bez względu na to, gdzie
na obszarze Wspólnoty wypadek miał miejsce;
w szczególności istnieją luki w obowiązkowym ubezpieczeniu pasażerów pojazdów mechanicznych w niektórych państwach członkowskich;
aby chronić tę szczególnie zagrożoną grupę potencjalnych poszkodowanych, powinno się wypełnić te luki”.
Artykuł 1 akapit pierwszy trzeciej dyrektywy stanowi:
„Bez uszczerbku dla art. 2 ust. 1 akapit drugi [drugiej dyrektywy] ubezpieczenie, określone w art. 3 ust. 1 [pierwszej dyrektywy],
obejmuje odpowiedzialność z tytułu uszkodzenia ciała wszystkich pasażerów, innych niż kierowca, wynikającą z ruchu pojazdu”.
Dyrektywa 2009/103 ujednoliciła wcześniejsze dyrektywy z dziedziny obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej
wynikającej z ruchu pojazdów mechanicznych (zwanej dalej „odpowiedzialnością cywilną posiadaczy pojazdów”) i w rezultacie
uchyliła je z dniem 27 października 2009 r. Zgodnie z tabelą korelacji zawartą w załączniku II do tej dyrektywy, art. 3 ust. 1
pierwszej dyrektywy odpowiada art. 3 akapity pierwszy i drugi dyrektywy 2009/103, art. 1 ust. 4 akapit trzeci i art. 2 ust. 1
drugiej dyrektywy odpowiadają, odpowiednio, art. 10 ust. 2 akapit drugi i art. 13 ust. 1 dyrektywy 2009/103, a art. 1 akapit
pierwszy trzeciej dyrektywy odpowiada art. 12 ust. 1 dyrektywy 2009/103.

Prawo krajowe
Paragraf 151 Road Traffic Act 1988 (ustawy o ruchu drogowym z 1988 r., zwanej dalej „ustawą z 1988 r.”), odnoszący się do
obowiązku wykonania przez zakłady ubezpieczeń wyroku dotyczącego odpowiedzialności cywilnej tego rodzaju jak odpowiedzialność
objęta polisą obowiązkowego ubezpieczenia, stanowi:
„1.      Niniejszy paragraf stosuje się, gdy po wydaniu polisy […] osobie uprawnionej z umowy ubezpieczenia […] zostanie wydany wyrok,
do którego ma zastosowanie niniejszy ustęp.
[...]
5.      Niezależnie od tego, że zakład ubezpieczeń może być uprawniony do uchylenia się od skutków umowy ubezpieczenia albo jej wypowiedzenia,
lub też uchylił się od skutków umowy bądź ją wypowiedział […], zobowiązany jest, zgodnie z przepisami niniejszego paragrafu,
wypłacić odszkodowanie osobom, które mają prawo powoływać się na ten wyrok:
a)       w wypadku śmierci lub uszczerbku na zdrowiu – sumę określoną w wyroku w przedmiocie [tej] odpowiedzialności [...],
[...]
[...]
8.      Gdy na mocy niniejszego paragrafu zakład ubezpieczeń zostaje zobowiązany do wypłaty określonej kwoty ze względu na odpowiedzialność
cywilną osoby, która nie jest ubezpieczona na mocy umowy ubezpieczenia […], zakład może żądać zwrotu tej kwoty od tej osoby
lub od każdej osoby, która:
a)      jest ubezpieczona na mocy umowy ubezpieczenia […], która obejmowałaby odpowiedzialność za zaistniały wypadek, gdyby ubezpieczeniem
były objęte wszystkie osoby […], oraz
b)      sprawiła, że pojazd był użytkowany w sposób, który doprowadził do wypadku, albo zezwoliła na takie użytkowanie.
[...]”.

Postępowania przed sądem krajowymi i pytania prejudycjalne
B. Wilkinson został wskazany jako kierowca w polisie ubezpieczeniowej zawartej z Churchill dotyczącej korzystania z pojazdu.
W dniu 23 listopada 2005 r. zezwolił on przyjacielowi na prowadzenie tego pojazdu i zajął w nim miejsce jako pasażer. Wiadomo
jest, że B. Wilkinson wiedział, iż ta osoba nie jest objęta zakresem tej polisy ubezpieczeniowej. Kierujący wskazanym pojazdem
stracił nad nim panowanie i zderzył się z pojazdem nadjeżdżającym z przeciwka. B. Wilkinson odniósł ciężkie obrażenia. Churchill
uznała obowiązek wypłaty odszkodowania na rzecz B. Wilkinsona, ale jako zakład ubezpieczeniowy zażądała od niego odszkodowania
na mocy § 151 ust. 8 ustawy z 1988 r. w takiej samej kwocie jak należne mu odszkodowanie, co B. Wilkinson zakwestionował.
Ponieważ sąd pierwszej instancji wydał orzeczenie na korzyść tego ostatniego, Churchill wniosła od niego odwołanie do sądu
krajowego.
T. Evans, będąca właścicielem motocykla ubezpieczonego w Equity, była z wyłączeniem innych osób ubezpieczona w zakresie prowadzenia
tego pojazdu. W dniu 4 sierpnia 2004 r. zezwoliła przyjacielowi na prowadzenie tego motocykla i sama zajęła miejsce z tyłu
jako pasażer. Z uwagi na niezachowanie ostrożności kierujący motocyklem uderzył w tył samochodu ciężarowego. T. Evans została
ciężko ranna. Sąd pierwszej instancji uznał, że zezwalając temu kierowcy na prowadzenie motocykla, T. Evans nie zastanawiała
się nad tym, czy był on w tym zakresie ubezpieczony. Sąd ten orzekł również, że Equity miała prawo, na mocy § 151 ust. 8 ustawy
z 1988 r. do uzyskania odszkodowania za kwoty, jakie była zobowiązana wypłacić T. Evans, gdyż ta ostatnia zezwoliła osobie
nieobjętej ubezpieczeniem na prowadzenie motocykla. T. Evans wniosła odwołanie od tego wyroku do sądu krajowego.
Churchill i Equity podnoszą przed sądem krajowym, że § 151 ust. 8 ustawy z 1988 r. nie stanowi przepisu, który „wyklucza z zakresu
ubezpieczenia” w rozumieniu art. 13 ust. 1 dyrektywy 2009/103, oraz że obaj kierowcy w omawianych przypadkach posiadali stosowne
zezwolenie na użytkowanie lub prowadzenie danego pojazdu. Natomiast B. Wilkinson i T. Evans twierdzą, po pierwsze, że przepis
ten, jeżeli jest stosowany do objętego ubezpieczeniem poszkodowanego w takie sposób, że nie może on uzyskać odszkodowania
od swego zakładu ubezpieczeń, wyłącza tego poszkodowanego z zakresu ubezpieczenia w rozumieniu wskazanego art. 13 ust. 1 oraz,
po drugie, że zezwolenie, o którym mowa, dotyczy zezwolenia udzielonego przez zakład ubezpieczeń, a nie przez ubezpieczonego.
Sąd krajowy zauważa, że w prawie angielskim zakres § 151 ust. 8 ustawy z 1988 r. prowadzi do automatycznego wykluczenia z zakresu
ubezpieczenia osoby ubezpieczonej, która – zajmując miejsce jako pasażer w pojeździe, do którego prowadzenia była ubezpieczona
– zezwoliła osobie nieobjętej ubezpieczeniem na prowadzenie tego pojazdu. Sąd ten zastanawia się, czy prawo Unii sprzeciwia
się takiemu wykluczeniu oraz, stosownie do okoliczności, czy przepis ten może być przedmiotem wykładni zgodnej z prawem Unii.
Sąd krajowy uważa, że zgodnie z orzecznictwem art. 12 ust. 1 dyrektywy 2009/103 powinien być przedmiotem rozszerzającej wykładni.
Zauważa on jednak, że w okolicznościach takich jak w sprawach rozstrzyganych przez ten sąd taka wykładnia prowadzi do powstania
różnicy w traktowaniu w stosunku do sytuacji, o której mowa w art. 10 ust. 2 wskazanej dyrektywy. Sąd krajowy podkreśla również,
że sytuacja pasażera pojazdu, który jest ubezpieczony i zezwala nieobjętemu ubezpieczeniem kierowcy na jego prowadzenie, może
różnić się w zależności od tego, czy pasażer ten wiedział bądź nie, iż ten kierowca nie jest ubezpieczony, lub też w zależności
od tego, czy pasażer ten zastanawiał się bądź nie, czy rzeczony kierowca jest ubezpieczony.
W tej sytuacji Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division) postanowił zawiesić postępowanie i skierować do Trybunału
następujące pytanie prejudycjalne:
„1)      Czy art. 12 ust. 1 i art. 13 ust. 1 dyrektywy [2009/103/WE] należy interpretować w ten sposób, że niezgodne z nimi są przepisy
krajowe, które na gruncie danego prawa krajowego wykluczają z zakresu ubezpieczenia osobę poszkodowaną w wypadku drogowym,
w przypadku gdy:
–        wypadek ten został spowodowany przez kierowcę nieobjętego ubezpieczeniem;
–        osoba poszkodowana zezwoliła nieobjętemu ubezpieczeniem kierowcy na prowadzenie pojazdu;
–        osoba poszkodowana była pasażerem pojazdu w czasie wypadku; oraz
–        osoba poszkodowana była objęta ubezpieczeniem w zakresie prowadzenia tego pojazdu.
W szczególności:
–        Czy taki przepis prawa krajowego »wyłącza z zakresu ubezpieczenia« w rozumieniu art. 13 ust. 1 dyrektywy [2009/103/WE]?
–        Czy w stanie faktycznym takim jak stan faktyczny niniejszej sprawy, zezwolenie udzielane przez [ubezpieczonego] osobie nieobjętej
ubezpieczeniem stanowi »wyraźn[e lub] dorozumian[e] […] upoważni[enie]« w rozumieniu art. 13 ust. 1 lit. a) dyrektywy [2009/103/WE]?
–        Czy na odpowiedź na niniejsze pytanie wpływ ma okoliczność, że zgodnie z art. 10 dyrektywy [2009/103/WE] krajowe instytucje
mające za zadanie wypłacanie odszkodowań za szkody spowodowane przez nieustalone lub nieobjęte ubezpieczeniem pojazdy mogą
odmówić wypłaty odszkodowania osobom, które dobrowolnie wsiadły do pojazdu, który spowodował szkodę, jeżeli instytucja ta
jest w stanie udowodnić, że osoby te wiedziały o fakcie nieobjęcia tego pojazdu ubezpieczeniem?
2)      Czy odpowiedź na pytanie [pierwsze] uzależniona jest od tego, [że] zezwolenie, o którym mowa […], oparte było na rzeczywistej
wiedzy, że kierowca, który ma prowadzić pojazd, jest nieubezpieczony, lub […] oparte było na przeświadczeniu, że kierowca
jest ubezpieczony [, lub też czy odpowiedź ta uzależniona jest od tego, że rozważane zezwolenie] zostało udzielone przez osobę
ubezpieczoną, która nie rozważała tego zagadnienia?”.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych

W przedmiocie pytania pierwszego
Należy zauważyć na wstępie, że dyrektywa 2009/103 nie obowiązywała w dniach zaistnienia okoliczności faktycznych istotnych
dla spraw przed sądem krajowym. Dlatego też przedłożone pytanie należy rozumieć w ten sposób, że odnosi się ono nie do przepisów
dyrektywy 2009/103, lecz do odpowiednich przepisów drugiej i trzeciej dyrektywy, które znajdują zastosowanie ratione temporis
do tych okoliczności faktycznych i które zostały następnie powtórzone w dyrektywie 2009/103.
Wynika stąd, że w pierwszym pytaniu sąd krajowy dąży w istocie do ustalenia, czy wykładni art. 1 akapit pierwszy trzeciej
dyrektywy i art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy należy dokonywać w ten sposób, że sprzeciwiają się one obowiązywaniu przepisów
krajowych, które wykluczają w sposób automatyczny z zakresu ubezpieczenia poszkodowanego w wypadku komunikacyjnym, jeżeli
wypadek ten został spowodowany przez kierowcę nieobjętego ubezpieczeniem i jeżeli poszkodowany ten, będący pasażerem w chwili
wypadku, był ubezpieczony w zakresie prowadzenia tego pojazdu i zezwolił temu kierowcy na jego prowadzenie.
W tym względzie Churchill i Equity podnoszą przede wszystkim, że przepisy dyrektywy 2009/103 odpowiadające art. 2 ust. 1 drugiej
dyrektywy nie znajdują zastosowania w niniejszym przypadku. Paragraf 151 ust. 8 ustawy z 1988 r. nie oznacza wykluczenia z zakresu
obowiązkowego ubezpieczenia. Ich zdaniem przepis ten umożliwia wyłącznie zakładowi ubezpieczeń, jeżeli jest on zobowiązany
do wypłaty odszkodowania z tytułu odpowiedzialności kierowcy nieobjętego ubezpieczeniem, wniesienie powództwa regresowego
przeciwko ubezpieczonemu w celu odzyskania tego odszkodowania, jeżeli ten ubezpieczony doprowadził do użytkowania pojazdu
przez tego kierowcę lub zezwolił na takie użytkowanie.
Jednakże zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach procedury przewidzianej w art. 267 TFUE funkcje Trybunału i sądu krajowego
są jednoznacznie rozdzielone, a wykładnia przepisów krajowych i ocena w zakresie ich skutków należy wyłącznie do sądu krajowego
(zob. wyroki: z dnia 3 lutego 1977 r. w sprawie 52/76 Benedetti, Rec. s. 163, pkt 25; z dnia 21 września 1999 r. w sprawie
C‑397/96 Kordel i in., Rec. s. I‑5959, pkt 25; a także wyrok z dnia 17 lipca 2008 r. w sprawie C‑500/06 Corporación Dermoestética,
Zb.Orz. s. I‑5785, pkt 21).
Tymczasem z postanowienia odsyłającego wynika, że sąd krajowy, przed którym toczy się postępowanie, dokonuje wykładni § 151
ust. 8 ustawy z 1988 r., w okolicznościach przedstawionych w pierwszym pytaniu prejudycjalnym, nie w ten sposób, że przepis
ten przewiduje wypłatę odszkodowania przez zakład ubezpieczeń na rzecz poszkodowanego objętego ubezpieczeniem, a następnie
zwrot tego odszkodowania przez ubezpieczonego zakładowi ubezpieczeń, lecz w ten sposób, że przepis ten wyklucza automatycznie
z zakresu ubezpieczenia pasażera poszkodowanego w wypadku komunikacyjnym, który był ubezpieczony i który zezwolił nieobjętemu
ubezpieczeniem kierowcy na prowadzenie pojazdu.
Wynika stąd, że pytania przedłożone Trybunałowi w niniejszej sprawie nie dotyczą zgodności z prawem Unii zasady regulującej
odpowiedzialność cywilną, lecz dotyczą zgodności z tym prawem przepisu, który zgodnie z wykładnią sądu krajowego poprzez automatyczne
wykluczenie odszkodowania należnego ewentualnie ubezpieczonemu ogranicza zakres ubezpieczania z tytułu odpowiedzialności cywilnej.
Przedłożone pytania objęte są zatem zakresem stosowania przepisów Unii w tej dziedzinie.
Churchill, Equity, a także rząd Zjednoczonego Królestwa podnoszą ponadto, że na pierwsze pytanie należy odpowiedzieć przecząco.
Osoby znajdujące się bowiem w sytuacji takiej jak sytuacja B. Wilkinsona i T. Evans nie mogą być uznane za osoby trzecie poszkodowane
w wypadku w rozumieniu art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy.
B. Wilkinson, T. Evans oraz Komisja Europejska uważają natomiast, że przepisy Unii w dziedzinie obowiązkowych ubezpieczeń
z tytułu odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów sprzeciwiają się obowiązywaniu przepisu krajowego, takiego jak przepis
przedstawiony pytaniu pierwszym. Komisja uważa w szczególności, że poszkodowanemu w wypadku komunikacyjnym nie można odmówić
statusu pasażera wyłącznie z tego powodu, że jest on również osobą ubezpieczoną. W rezultacie, zdaniem Komisji poszkodowany,
który jest jednocześnie ubezpieczonym, powinien być uznany za osobę trzecią poszkodowaną w wypadku w rozumieniu art. 2 ust. 1
drugiej dyrektywy.
W tym względzie należy przypomnieć, że przepisy Unii w dziedzinie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy
pojazdów zmierzają do zapewnienia zarówno swobodnego ruchu pojazdów znajdujących się zwykle na terytorium Unii, jak i przemieszczania
się osób w tych pojazdach oraz do zagwarantowania poszkodowanym w wypadkach spowodowanych przez te pojazdy podobnego sposobu
traktowania bez względu na miejsce w obrębie Unii, w którym nastąpił wypadek (zob. w szczególności wyroki: z dnia 28 marca
1996 r. w sprawie C‑129/94 Ruiz Bernáldez, Rec. s. I‑1829, pkt 13; a także z dnia 30 czerwca 2005 r. w sprawie C‑537/03 Candolin
i in., Zb.Orz. s. I‑5745, pkt 17). Przepisy te dążą również, zgodnie z motywem piątym trzeciej dyrektywy, do zapewnienia ochrony
szczególnie zagrożonej grupie potencjalnych poszkodowanych, jakimi są pasażerowi pojazdów mechanicznych, poprzez wypełnienie
luk w zakresie obowiązkowego ubezpieczenia tych pasażerów występujących w niektórych państwach członkowskich (wyrok z dnia
19 kwietnia 2007 r. w sprawie C‑356/05 Farrell, Zb.Orz. s. I‑3067, pkt 24).
W tym celu art. 3 ust. 1 pierwszej dyrektywy, doprecyzowany i uzupełniony drugą i trzecią dyrektywą, zobowiązuje państwa członkowskie
do zagwarantowania, aby odpowiedzialność cywilna za szkody spowodowane przez pojazdy mechaniczne przebywające zwykle na ich
terytorium była objęta ubezpieczeniem, i precyzuje w szczególności typy szkód i poszkodowanych osób trzecich, które ubezpieczenie
to ma objąć (zob. podobnie wyroki: z dnia 14 września 2000 r. w sprawie C‑348/98 Mendes Ferreira i Delgado Correia Ferreira,
Rec. s. I‑6711, pkt 25–27; a także z dnia 17 marca 2011 r. w sprawie C‑484/09 Carvalho Ferreira Santos, Zb.Orz. s. I‑1821,
pkt 25–27).
W tym ostatnim względzie Trybunał orzekł już, że celem art. 3 ust. 1 pierwszej dyrektywy, art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy
i art. 1 trzeciej dyrektywy jest zagwarantowanie, aby obowiązkowe ubezpieczenie z tytułu odpowiedzialności cywilnej posiadaczy
pojazdów zapewniło wszystkim pasażerom poszkodowanym w wypadkach spowodowanych przez pojazd uzyskanie odszkodowania za szkody,
jakie ponieśli (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Candolin i in., pkt 27). Trybunał uznał zatem, że przewidując, iż obowiązkowe
ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów obejmuje odpowiedzialność z tytułu uszkodzenia ciała wszystkich
pasażerów innych niż kierowca, art. 1 trzeciej dyrektywy ustanawia jedynie rozróżnienie pomiędzy tym kierowcą a innymi pasażerami
i bezspornie przyznaje ochronę ubezpieczeniową wszystkim pasażerom (ww. wyroki: w sprawie Candolin i in., pkt 32; w sprawie
Farrell, pkt 23).
Z tego względu Trybunał orzekł, że cel, jakim jest ochrona poszkodowanych w wypadkach, założony w pierwszej, drugiej i trzeciej
dyrektywie i przypomniany w pkt 27 niniejszego wyroku wymaga, aby sytuacja prawna właściciela pojazdu znajdującego się w nim
w momencie wypadku w charakterze pasażera była zbliżona do sytuacji każdego innego pasażera poszkodowanego w wypadku (ww.
wyrok w sprawie Candolin i in., pkt 33). Trybunał orzekł również, że cel ten sprzeciwia się też temu, aby przepisy krajowe
zawężały w nieuzasadniony sposób pojęcie pasażera objętego obowiązkowym ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej posiadaczy
pojazdów, wyłączając z zakresu tego pojęcia osoby, które zajęły miejsce w części pojazdu, która nie była ani zaprojektowana
do przewozu osób, ani odpowiednio w tym celu wyposażona (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Farrell, pkt 28–30).
Ponieważ jedynym rozróżnieniem dopuszczonym w przepisach Unii w dziedzinie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej
posiadaczy pojazdów jest, jak zauważono w pkt 29 niniejszego wyroku i jak podkreślił rzecznik generalny w pkt 28 swojej opinii,
rozróżnienie między kierowcą i pasażerem, wskazany cel ochrony poszkodowanych w wypadkach wymaga również, aby sytuacja prawna
osoby, która była ubezpieczona w zakresie prowadzenia pojazdu, lecz która była pasażerem w chwili wypadku, była zbliżona do
sytuacji każdego innego pasażera poszkodowanego w tym wypadku.
Wynika stąd, że fakt, iż osoba była ubezpieczona w zakresie prowadzenia pojazdu, który spowodował wypadek, nie pozwala wykluczyć
tej osoby z pojęcia osoby trzeciej poszkodowanej w wypadku w rozumieniu art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy, jeżeli była ona pasażerem,
a nie kierowcą tego pojazdu.
Co się tyczy uznanych praw takich osób trzecich poszkodowanych w wypadkach, należy przypomnieć, że Trybunał orzekł, iż art. 3
ust. 1 pierwszej dyrektywy sprzeciwia się temu, aby zakład ubezpieczeń w zakresie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów
mógł powołać się na przepisy prawne lub postanowienia umowy w celu odmówienia im wypłaty odszkodowania w związku z wypadkiem
spowodowanym przez ubezpieczony pojazd (zob. podobnie ww. wyroki: w sprawie Ruiz Bernáldez, pkt 20; w sprawie Candolin i in.,
pkt 18; a także w sprawie Carvalho Ferreira Santos, pkt 29).
Trybunał orzekł również, że art. 2 ust. 1 akapit pierwszy drugiej dyrektywy przypomina jedynie o tym obowiązku w odniesieniu
do postanowień lub warunków umowy ubezpieczenia, o której mowa w tym przepisie, wykluczających z zakresu ubezpieczenia odpowiedzialności
cywilnej posiadaczy pojazdów szkody wyrządzone osobom trzecim poszkodowanym w wypadku w wyniku użytkowania lub prowadzenia
ubezpieczonego pojazdu przez osoby nieposiadające prawa jazdy lub osoby, które nie przestrzegają ustawowych wymogów technicznych
dotyczących stanu i bezpieczeństwa pojazdu (ww. wyroki: w sprawie Ruiz Bernáldez, pkt 21; w sprawie Candolin i in., pkt 19;
a także w sprawie Carvalho Ferreira Santos, pkt 30).
Bez wątpienia, jako odstępstwo od tego obowiązku art. 2 ust. 1 akapit drugi drugiej dyrektywy przewiduje, że niektóre osoby
poszkodowane w wypadkach mogą nie otrzymać odszkodowania od zakładu ubezpieczeń ze względu na sytuację, którą same stworzyły.
Chodzi o osoby dobrowolnie zajmujące miejsce w pojeździe, który spowodował szkodę, jeżeli zakład ubezpieczeń może wykazać,
że wiedziały one, iż pojazd został skradziony (ww. wyroki: w sprawie Ruiz Bernáldez, pkt 21; a także w sprawie Candolin i in.,
pkt 20). Jednakże i jak stwierdził już Trybunał, odstępstwo od art. 2 ust. 1 akapit pierwszy drugiej dyrektywy jest dopuszczalne
wyłącznie w tej szczególnej sytuacji (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Candolin i in., pkt 23).
Z powyższych uwag wynika, że wykładni art. 1 akapit pierwszy trzeciej dyrektywy i art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy należy dokonywać
w ten sposób, że sprzeciwiają się one obowiązywaniu przepisów krajowych prowadzących do automatycznego wykluczenia obowiązku
ciążącego na zakładzie ubezpieczeń, obejmującego wypłacenie odszkodowania pasażerowi, poszkodowanemu w wypadku komunikacyjnym,
z uwagi na fakt, że pasażer ten był ubezpieczony w zakresie prowadzenia pojazdu, który wyrządził mu szkodę, a kierowca nie
był ubezpieczony.
W tym kontekście sąd krajowy zwraca się również do Trybunału o rozstrzygnięcie kwestii, czy zezwolenie na prowadzenie pojazdu
udzielone przez ubezpieczonego nieobjętemu ubezpieczeniem kierowcy stanowi w okolicznościach takich jak występujące w sprawach
przed sądem krajowym „wyraźn[e lub] dorozumian[e] […] upoważni[enie]” w rozumieniu art. 2 ust. 1 tiret pierwsze drugiej dyrektywy.
Jak podkreślił rzecznik generalny w pkt 42 swojej opinii, sąd krajowy przedkłada to pytanie w celu ustalenia, czy względem
poszkodowanego w wypadku można powołać się na przepisy prawa lub postanowienia umowne wykluczające objęcie ubezpieczeniem
w przypadku prowadzenia pojazdu przez osobę, która nie została w sposób wyraźny lub dorozumiany upoważniona przez zakład ubezpieczeń.
Nie można uznać tego argumentu. Zakładając nawet, że zwrot „wyraźn[e lub] dorozumian[e] […] upoważni[enie]” obejmuje wyłącznie
zezwolenie udzielone przez ubezpieczonego, nie może w każdym wypadku z tego wynikać, że klauzula wykluczająca objęcie ubezpieczeniem
w przypadku prowadzenia pojazdu przez osobę, która nie została upoważniona przez zakład ubezpieczeń, jest ważna względem osoby
trzeciej poszkodowanej w wypadku lub że można się na nią powołać względem takiej osoby. Jedyną sytuacją, w której poszkodowana
osoba trzecia może być wykluczona z zakresu ubezpieczenia, jest sytuacja, o której mowa w art. 2 ust. 1 akapit drugi drugiej
dyrektywy. Tymczasem nie ulega wątpliwości, że w niniejszym przypadku nie zachodzi taka sytuacja.
Wobec tego sąd krajowy rozważa również kwestię, czy na odpowiedź, którą należy udzielić na pytanie pierwsze, może mieć wpływ
fakt, że na mocy art. 1 ust. 4 akapit trzeci drugiej dyrektywy państwa członkowskie mogą wykluczyć możliwość wypłacenia odszkodowania
przez daną instytucję krajową osobom, które dobrowolnie zajęły miejsce w pojeździe, który spowodował szkodę, jeśli ta instytucja
udowodni, że wiedziały one o fakcie nieubezpieczenia tego pojazdu.
W związku z tym należy w pierwszej kolejności podkreślić, że sytuacja, w której pojazd powodujący szkodę był prowadzony przez
osobę nieobjętą w tym zakresie ubezpieczeniem, podczas gdy kierowca był ubezpieczony w zakresie prowadzenia tego pojazdu,
oraz sytuacja, o której mowa w art. 1 ust. 4 akapit trzeci drugiej dyrektywy, w której pojazd powodujący wypadek nie był objęty
żadną polisą ubezpieczeniową, nie są sytuacjami ani podobnymi, ani porównywalnymi. Okoliczność, że pojazd jest prowadzony
przez osobę, której nie obejmuje związana z tym polisa ubezpieczeniowa, uwzględniając w szczególności cel, jakim jest ochrona
osób poszkodowanych w wypadkach komunikacyjnych założony w pierwszej, drugiej i trzeciej dyrektywie, pozwala uznać, że taki
pojazd nie jest ubezpieczony w rozumieniu wskazanego przepisu.
W drugiej kolejności, jak zauważyła Komisja, działanie ze strony instytucji krajowej zostało przewidziane jako środek ostateczny
wyłącznie w przypadku, gdy szkody zostały spowodowane przez niezidentyfikowany pojazd lub pojazd, co do którego nie wypełniono
obowiązku w zakresie ubezpieczenia, o którym mowa w art. 3 ust. 1 pierwszej dyrektywy.
Dlatego też, pomimo ogólnego celu, jakim jest ochrona poszkodowanych w wypadkach, założonego w przepisach Unii w dziedzinie
obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów, prawodawca Unii umożliwił państwom członkowskim
wykluczenie wypłacenia odszkodowania przez tę instytucję w pewnych ograniczonych wypadkach i w szczególności w odniesieniu
do osób, które dobrowolnie zajęły miejsce w pojeździe, który spowodował szkodę, jeżeli wskazana instytucja może udowodnić,
że osoby te wiedziały o fakcie, iż ani kierowca, ani pojazd nie były ubezpieczone.
W rezultacie fakt, że na mocy art. 1 ust. 4 akapit trzeci drugiej dyrektywy państwa członkowskie mogą wykluczyć możliwość
wypłacania odszkodowania przez instytucję krajową osobom, które dobrowolnie zajęły miejsce w pojeździe, który spowodował szkodę,
jeśli ta instytucja udowodni, że osoby te wiedziały o fakcie, iż ani kierowca, ani pojazd nie były ubezpieczone, nie wpływa
w niniejszym wypadku na wykładnię art. 1 akapit pierwszy trzeciej dyrektywy i art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy.
Uwzględniając wszystkie powyższe okoliczności, na pierwsze pytanie należy odpowiedzieć, że wykładni art. 1 akapit pierwszy
trzeciej dyrektywy i art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy należy dokonywać w ten sposób, że sprzeciwiają się one obowiązywaniu
przepisów krajowych powodujących automatyczne wykluczenie ciążącego na zakładzie ubezpieczeń obowiązku wypłacenia odszkodowania
poszkodowanemu w wypadku komunikacyjnym, jeżeli wypadek ten został spowodowany przez kierowcę nieobjętego ubezpieczeniem w ramach
polisy ubezpieczeniowej, a poszkodowany ten, będący pasażerem w pojeździe w chwili wypadku, był ubezpieczony w zakresie prowadzenia
tego pojazdu i zezwolił temu kierowcy na jego prowadzenie.

W przedmiocie pytania drugiego
W pytaniu drugim sąd krajowy dąży w istocie do ustalenia, czy odpowiedź na pytanie pierwsze mogłaby być inna w zależności
od tego, czy ubezpieczony poszkodowany w wypadku wiedział o fakcie, że osoba, której zezwolił na prowadzenie pojazdu, nie
była w tym zakresie ubezpieczona, lub też był przeświadczony, że była ona ubezpieczona, lub też w zależności od tego, czy
rozważał on tę kwestię bądź jej nie rozważał.
W związku z tym należy przypomnieć, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 50 swojej opinii, że ubezpieczenie odpowiedzialności
cywilnej posiadaczy pojazdów, o którym mowa w art. 3 ust. 1 pierwszej dyrektywy, powinno obejmować wszystkich poszkodowanych
innych niż kierowca pojazdu, który spowodował szkodę, chyba że zastosowanie znajduje jeden z wyjątków wyraźnie przewidzianych
w pierwszej, drugiej lub trzeciej dyrektywie.
Okoliczność, że ubezpieczony poszkodowany wiedział o fakcie, że osoba, której zezwolił na prowadzenie pojazdu, nie była ubezpieczona
w tym zakresie, lub że był przeświadczony, iż była ona ubezpieczona, lub też że rozważał on tę kwestię bądź jej nie rozważał,
nie ma w tym względzie znaczenia dla odpowiedzi, której należy udzielić na pytanie pierwsze.
Nie wyklucza to jednakże możliwości uwzględnienia przez państwa członkowskie tego aspektu w ramach ich przepisów dotyczących
odpowiedzialności cywilnej, pod warunkiem jednak, że ich kompetencje w tym zakresie będą wykonywane z zachowaniem prawa Unii
i w szczególności art. 3 ust. 1 pierwszej dyrektywy, art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy i art. 1 trzeciej dyrektywy oraz że wskazane
przepisy krajowe nie prowadzą do pozbawienia tych dyrektyw ich skuteczności (ww. wyroki: w sprawie Ruiz Bernáldez, pkt 19;
w sprawie Candolin i in., pkt 27, 28; w sprawie Farrell, pkt 34; w sprawie Carvalho Ferreira Santos, pkt 35, 36; a także wyrok
z dnia 9 czerwca 2011 r. w sprawie C‑409/09 Ambrósio Lavrador i Olival Ferreira Bonifácio, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze,
pkt 28).
Przepisy krajowe, sformułowane w sposób ogólny i abstrakcyjny nie mogą zatem odmówić lub w sposób nieproporcjonalny ograniczyć
prawa pasażera do odszkodowania w ramach obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów wyłącznie
z uwagi na przyczynienie się przez niego do powstania szkody. Jedynie w wyjątkowych okolicznościach, na podstawie indywidualnej
oceny, zakres odszkodowania może być ograniczony (ww. wyroki: w sprawie Candolin i in., pkt 29, 30, 35; w sprawie Farrell,
pkt 35; w sprawie Carvalho Ferreira Santos, pkt 38; a także w sprawie Ambrósio Lavrador i Olival Ferreira Bonifácio, pkt 29).
Wynika stąd, że na pytanie drugie należy odpowiedzieć, iż odpowiedź na pierwsze przedłożone pytanie nie będzie inna w zależności
od tego, czy ubezpieczony poszkodowany w wypadku wiedział o fakcie, że osoba, której zezwolił na prowadzenie pojazdu, nie
była w tym zakresie ubezpieczona, lub był przeświadczony, iż była ona ubezpieczona, lub też czy rozważał on tę kwestię bądź
jej nie rozważał.

W przedmiocie kosztów
Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:
1)
Wykładni art. 1 akapit pierwszy trzeciej dyrektywy Rady 90/232/EWG z dnia 14 maja 1990 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw
państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem
pojazdów mechanicznych i art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy Rady 84/5/EWG z dnia 30 grudnia 1983 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw
państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem
pojazdów silnikowych należy dokonywać w ten sposób, że sprzeciwiają się one obowiązywaniu przepisów krajowych powodujących
automatyczne wykluczenie ciążącego na zakładzie ubezpieczeń obowiązku wypłacenia odszkodowania poszkodowanemu w wypadku komunikacyjnym,
jeżeli wypadek ten został spowodowany przez kierowcę nieobjętego ubezpieczeniem w ramach polisy ubezpieczeniowej, a poszkodowany
ten, będący pasażerem w pojeździe w chwili wypadku był ubezpieczony w zakresie prowadzenia tego pojazdu i zezwolił temu kierowcy
na jego prowadzenie.
2)
Odpowiedź na pierwsze przedłożone pytanie nie będzie inna w zależności od tego, czy ubezpieczony poszkodowany w wypadku wiedział
o fakcie, że osoba, której zezwolił na prowadzenie pojazdu, nie była w tym zakresie ubezpieczona, lub był przeświadczony,
iż była ona ubezpieczona, lub też czy rozważał on tę kwestię bądź jej nie rozważał.
Podpisy
*
Język postępowania: angielski.