CELEX: 62008CJ0395
Richtlijn 97/81/EG
Raamovereenkomst inzake deeltijdarbeid
Gelijke behandeling van deeltijd- en voltijdwerkers
Berekening van ouderdomspensioendiensttijd
Uitsluiting van niet-gewerkte tijdvakken
Discriminatie

De verzoeken om een prejudiciële beslissing betreffen de uitlegging van richtlijn 97/81/EG van de Raad van 15 december 1997
betreffende de door de Unice, het CEEP en het EVV gesloten raamovereenkomst inzake deeltijdarbeid (PB 1998, L 14, blz. 9).
Deze verzoeken zijn ingediend in het kader van gedingen tussen het Istituto nazionale della previdenza sociale (hierna: „INPS”)
en T. Bruno en M. Pettini alsook D. Lotti en C. Matteucci over de berekening van de ouderdomspensioendiensttijd.

Toepasselijke bepalingen

Unierecht
Volgens artikel 1 van richtlijn 97/81 is zij gericht op de uitvoering van de op 6 juni 1997 door de algemene brancheoverkoepelende
organisaties, namelijk de Unie van industrie‑ en werkgeversfederaties in Europa (Unice), het Europees Centrum van gemeenschapsbedrijven
(CEEP) en het Europees Verbond van vakverenigingen (EVV) gesloten raamovereenkomst inzake deeltijdarbeid, zoals opgenomen
in de bijlage bij deze richtlijn (hierna: „raamovereenkomst”).
Punt 3 van de considerans van richtlijn 97/81 luidt:
„Overwegende dat punt 7 van het Gemeenschapshandvest van de sociale grondrechten van de werkenden onder meer bepaalt dat ‚de
verwezenlijking van de interne markt moet leiden tot een verbetering van de levensstandaard en arbeidsvoorwaarden voor de
werkenden in de Europese Gemeenschap. Dit proces wordt verwezenlijkt door onderlinge opwaartse aanpassing van die voorwaarden,
betreffende met name [...] andere arbeidsvormen dan arbeid voor onbepaalde duur, zoals arbeid voor een bepaalde duur, deeltijdarbeid,
uitzendarbeid en seizoenarbeid’.”
Punt 5 van de considerans van deze richtlijn luidt:
„Overwegende dat er in de conclusies van de Europese Raad van Essen op is gewezen dat er maatregelen moeten worden genomen
om de werkgelegenheid en de gelijkheid van kansen voor mannen en vrouwen te bevorderen en het werkgelegenheidseffect van de
groei te vergroten, met name door een flexibelere organisatie van het werk waarbij ingespeeld wordt op de wensen van de werknemers
alsook op de eisen van de concurrentie”.
Punt 23 van de considerans van richtlijn 97/81 luidt:
„Overwegende dat het Gemeenschapshandvest van de sociale grondrechten van de werkenden het belang van de bestrijding van alle
vormen van discriminatie, met name op grond van geslacht, huidskleur, ras, opvattingen en geloof, erkent”.
De eerste twee alinea’s van de preambule van de raamovereenkomst luiden:
„Deze kaderovereenkomst is een bijdrage aan het algemene Europese werkgelegenheidsbeleid. Deeltijdarbeid is in de afgelopen
jaren van belangrijke betekenis geweest voor de werkgelegenheid. Daarom hebben de partijen bij deze overeenkomst hun aandacht
vooral laten uitgaan naar deze vorm van arbeid. Het is hun bedoeling om ook de mogelijkheden na te gaan voor vergelijkbare
overeenkomsten over andere vormen van flexibele arbeid.
Onder erkenning van de uiteenlopende situaties in de lidstaten en van het feit dat deeltijdwerk voor bepaalde sectoren en
activiteiten kenmerkend is, verwoordt deze overeenkomst de algemene beginselen en de minimumvereisten betreffende deeltijdarbeid.
De overeenkomst doet uitkomen dat de sociale partners een algemeen raamwerk wensen op te stellen om de discriminatie van deeltijdwerkers
uit te bannen en om de ontwikkeling van de mogelijkheden voor deeltijdarbeid te bevorderen op een manier die zowel voor werkgevers
als voor werknemers aanvaardbaar is.”
Relevant voor de hoofdgedingen zijn de volgende bepalingen van de raamovereenkomst:
„Algemene overwegingen
[…]
5.      Overwegende dat de partijen bij deze overeenkomst belang hechten aan maatregelen waardoor de toegang tot deeltijdarbeid voor
mannen en vrouwen wordt vergemakkelijkt, teneinde hen in staat te stellen zich op het pensioen voor te bereiden, beroepsleven
en gezinsleven te combineren en de mogelijkheden inzake onderwijs en opleiding te benutten, waardoor hun bekwaamheden en hun
loopbaanontwikkeling worden verbeterd, zulks in het wederzijds belang van werkgevers en werknemers en op een manier waardoor
de ontwikkeling van de ondernemingen wordt bevorderd;
[…]
Clausule 1
: Doel
Het doel van deze raamovereenkomst is:
a)      de opheffing van discriminatie van deeltijdwerkers te verzekeren en de kwaliteit van deeltijdarbeid te verbeteren;
b)      de ontwikkeling van deeltijdarbeid op vrijwillige basis te vergemakkelijken en bij te dragen aan een flexibele organisatie
van de arbeidstijd waarbij rekening wordt gehouden met de behoeften van werkgevers en werknemers.
[…]
Clausule 3
: Definities
1.      In deze overeenkomst wordt onder ‚deeltijdwerker’ verstaan: een werknemer wiens normale arbeidsduur, berekend op weekbasis
of als gemiddelde over een werkperiode van maximaal een jaar, minder is dan die van een vergelijkbare voltijdwerker;
2.      In deze overeenkomst wordt onder ‚vergelijkbare voltijdwerker’ verstaan: een voltijdwerker in dezelfde vestiging, die werkzaam
is uit hoofde van dezelfde soort arbeidsovereenkomst of arbeidsverhouding en hetzelfde of soortgelijk werk verricht of dezelfde
of een soortgelijke functie uitoefent, waarbij rekening wordt gehouden met andere overwegingen, die betrekking kunnen hebben
op anciënniteit en kwalificaties/bekwaamheden.
Indien geen vergelijkbare voltijdwerker in dezelfde vestiging werkzaam is, wordt de vergelijking gemaakt op basis van de van
toepassing zijnde collectieve overeenkomst of, indien geen collectieve overeenkomst van toepassing is, overeenkomstig de nationale
wetgeving, collectieve overeenkomsten of gebruiken.
Clausule 4
: Het beginsel van gelijke behandeling
1.      Met betrekking tot de arbeidsvoorwaarden worden deeltijdwerkers niet minder gunstig behandeld dan vergelijkbare voltijdwerkers
louter op grond van het feit dat zij in deeltijd werkzaam zijn, tenzij het verschil in behandeling om objectieve redenen gerechtvaardigd
is.
2.      Wanneer zulks passend is, wordt het ‚pro rata temporis’-beginsel toegepast.
3.      De wijze waarop deze clausule wordt toegepast, wordt door de lidstaten en/of de sociale partners bepaald met inachtneming
van de Europese wetgeving en de nationale wetgeving, collectieve overeenkomsten of gebruiken.
4.      Indien zulks om objectieve redenen gerechtvaardigd is, kunnen de lidstaten, na raadpleging van de sociale partners overeenkomstig
de nationale wetgeving, collectieve overeenkomsten of gebruiken, en/of de sociale partners eventueel de toegang tot bepaalde
arbeidsvoorwaarden afhankelijk stellen van een bepaalde diensttijd, arbeidsduur of beloning. Drempelbepalingen voor deeltijdwerkers
moeten op gezette tijden opnieuw worden bezien met inachtneming van het beginsel van non-discriminatie als bedoeld in clausule 4,
punt 1.
Clausule 5
: Mogelijkheden voor deeltijdwerk
1.      In het kader van clausule 1 van deze overeenkomst en van het beginsel van non-discriminatie tussen deeltijd‑ en voltijdwerkers:
a)      moeten de lidstaten, na raadpleging van de sociale partners overeenkomstig de nationale wetgeving of gebruiken, de belemmeringen
van juridische of administratieve aard waardoor de mogelijkheden voor deeltijdwerk kunnen worden beperkt, opsporen, onderzoeken
en in voorkomend geval verwijderen;
b)      moeten de sociale partners, handelend binnen hun bevoegdheden en volgens de procedures als neergelegd in collectieve arbeidsovereenkomsten,
de belemmeringen waardoor de mogelijkheden voor deeltijdwerk kunnen worden beperkt, opsporen, onderzoeken en in voorkomend
geval verwijderen.
[…]”

Nationaal recht
Wetsbesluit nr. 61/2000
Richtlijn 97/81 is in Italiaans recht omgezet bij wetsbesluit nr. 61 van 25 februari 2000 tot uitvoering van richtlijn 97/81/EG
betreffende de door de Unice, het CEEP en het EVV gesloten raamovereenkomst inzake deeltijdarbeid (GURI nr. 66 van 20 maart
2000). Artikel 1 van dit wetsbesluit in de op de hoofdgedingen toepasselijke versie (hierna: „wetsbesluit nr. 61/2000”) geeft
de volgende definities:
„a)      ‚voltijd’: de normale arbeidstijd zoals bepaald in artikel 3, lid 1, van wetsbesluit nr. 66 van 8 april 2003, dan wel een
bij collectieve overeenkomst vastgelegde kortere normale arbeidstijd;
b)      ‚deeltijd’: de in een individuele overeenkomst bepaalde arbeidstijd waaraan de werknemer zich dient te houden en die korter
is dan de normale arbeidstijd bedoeld sub a;
c)      ‚horizontaal deeltijddienstverband’: dienstverband waarbij de reductie van de arbeidstijd vergeleken met een voltijddienstverband
wordt bepaald in verhouding tot de normale dagelijkse arbeidstijd;
d)      ‚verticaal deeltijddienstverband’: dienstverband waarbij de arbeid op voltijdbasis wordt verricht, maar slechts gedurende
vooraf bepaalde gedeelten van een week, maand of jaar;
d-bis) ‚gemengd deeltijddienstverband’: dienstverband waarbij de twee sub c en d genoemde deeltijdvarianten worden gecombineerd;
e)      ‚overwerk’: het aantal uren dat is gewerkt bovenop de door partijen overeengekomen arbeidstijd in de zin van artikel 2, lid 2,
maar de grenzen van een voltijddienstverband niet overschrijdt.”
Artikel 9, leden 1 en 4, van wetsbesluit nr. 61/2000 bepaalt:
„1.      Het minimumuurloon dat in aanmerking moet worden genomen als grondslag voor de berekening van de voor deeltijdwerkers verschuldigde
sociale bijdragen, wordt vastgesteld door het aantal dagen dat bij een normale arbeidstijd per week wordt gewerkt, te vermenigvuldigen
met het dagelijkse minimum bepaald in artikel 7 van voorlopig wetsbesluit nr. 463 van 12 september 1983, gewijzigd bij wet
nr. 638 van 11 november 1983, en het aldus verkregen bedrag te delen door het aantal uren dat bij een normale arbeidstijd
per week wordt gewerkt, zoals vastgelegd in de nationale sectorale collectieve overeenkomst voor voltijdwerkers.
[…]
4.      Ingeval wordt overgegaan van voltijd- naar deeltijdwerk en omgekeerd, worden ter bepaling van het bedrag van het ouderdomspensioen
de perioden van voltijdarbeid volledig in aanmerking genomen en de perioden van deeltijdarbeid naar evenredigheid van de daadwerkelijk
gewerkte uren.”
Voorlopig wetsbesluit nr. 463 van 12 september 1983
Artikel 7 van voorlopig wetsbesluit nr. 463 van 12 september 1983 betreffende spoedmaatregelen inzake voorziening, gezondheid
en controle van openbare uitgaven in verschillende bestuurssectoren en tot verlenging van bepaalde termijnen (GURI nr. 250
van 12 september 1983), zoals gewijzigd bij wet nr. 638 van 11 november 1983, bepaalt:
„1.      Het aantal weken van premiebetaling dat voor werknemers in aanmerking wordt genomen voor de berekening van het door het [INPS]
uit te keren ouderdomspensioen, is voor elk kalenderjaar na 1983 gelijk aan het aantal weken van dit jaar waarvoor loon is
uitbetaald dan wel die als zodanig worden erkend overeenkomstig de bepalingen inzake [gelijkgestelde periodes waarvoor loon
is uitbetaald], mits voor elk van die weken een vergoeding betaald, verschuldigd of fictief gecrediteerd is die niet minder
dan 30 % bedraagt van het maandelijkse minimumpensioen dat op 1 januari van het betrokken jaar wordt uitgekeerd door het pensioenfonds
voor werknemers in loondienst. Vanaf de betaalperiode die loopt op 1 januari 1984, mag de drempel van de dagelijkse vergoeding,
daaronder begrepen het dagelijkse minimum van het gemiddelde cao-loon, voor alle socialezekerheids- en sociale premies niet
minder dan 7,5 % bedragen van het maandelijkse minimumpensioen dat op 1 januari van het betrokken jaar wordt uitgekeerd door
het pensioenfonds voor werknemers in loondienst.
2.      Anders wordt voor de betrokkene een aantal weken premiebetalingen in aanmerking genomen, gelijk aan het naar boven afgeronde
quotiënt dat wordt verkregen door de totale vergoeding die hem gedurende het kalenderjaar betaald, verschuldigd dan wel fictief
gecrediteerd is, te delen door de in het voorgaande lid bedoelde vergoeding. Ongeacht de daadwerkelijke duur van de verzekering
worden de op deze wijze bepaalde premies toegerekend aan een tijdvak dat hetzelfde aantal bezoldigde of daarmee gelijkgestelde
weken beslaat als er, terugrekenend vanaf de laatste gewerkte of daarmee gelijkgestelde week van het kalenderjaar, premies
zijn betaald.
3.      De in de voorgaande leden opgenomen bepalingen zijn van toepassing op tijdvakken na 31 december 1983 waar het gaat om het
recht op andere prestaties dan pensioenen, voor zover daarvoor premies aan het INPS moeten worden betaald.
4.      Voor het jaar waarin het pensioen ingaat, wordt het aantal weken van premiebetaling dat voor werknemers in aanmerking wordt
genomen voor de periode tussen de eerste dag van het jaar en de datum van pensionering, bepaald door de in de voorgaande leden
opgenomen bepalingen enkel toe te passen op de in de relevante periode gelegen tijdvakken waarin daadwerkelijk is gewerkt
of die aanleiding hebben gegeven tot een fictieve creditering. Hetzelfde criterium geldt voor andere socialezekerheids‑ en
sociale uitkeringen.
5.      De in de punten 1, 2, 3 en 4 van het onderhavige artikel bedoelde bepalingen zijn niet van toepassing op werknemers die huishoudelijk
werk en zorgtaken binnen gezinnen verrichten, landbouwarbeiders, leerjongens en leermeisjes alsook periodes van militaire
dienst of gelijkgestelde. […]”

Hoofdgedingen en prejudiciële vragen
Verweerders in de hoofdgedingen maken deel uit van het cabinepersoneel van de luchtvaartmaatschappij Alitalia. Zij werken
in zogenaamde „verticale cyclische deeltijdarbeid”. Daarbij werkt de werknemer slechts enkele weken of maanden per jaar, waarbij
hij een volledige of verminderde arbeidstijd heeft. Zij stellen dat hun collectieve arbeidsovereenkomst wegens de aard van
het werk van cabinepersoneel als deeltijdformule alleen voorziet in verticaal deeltijddienstverband.
Deze werknemers verwijten het INPS als tijdvakken van premiebetaling voor het verkrijgen van pensioenrechten slechts gewerkte
tijdvakken in aanmerking te nemen, met uitsluiting van niet-gewerkte tijdvakken naar evenredigheid van de tijd dat zij minder
hebben gewerkt dan vergelijkbare voltijdwerkers. In beroep bij het Tribunale di Roma betwistten zij de door het INPS gezonden
individuele afrekeningen van de tijdvakken van premiebetaling in wezen op grond dat de uitsluiting van niet-gewerkte tijdvakken
neerkwam op een verschillende behandeling van werknemers in verticale cyclische deeltijdarbeid en werknemers die hebben gekozen
voor de zogenaamde „horizontale” formule, die voor een gelijke arbeidsduur een gunstiger positie krijgen. Deze rechter wees
deze beroepen toe, waarop het INPS hoger beroep bij de Corte d’appello di Roma instelde. Ter ondersteuning van zijn beroepen
stelt het INPS in wezen dat de relevante tijdvakken van premiebetaling voor de pensioenberekening de tijdvakken zijn waarin
verweerders in de hoofdgedingen daadwerkelijk hebben gewerkt en waarin zij zijn bezoldigd en premies zijn betaald, waarbij
pro rata temporis wordt berekend.
Daarop heeft de Corte d’appello di Roma de behandeling van de zaken geschorst en het Hof de volgende in de twee hoofdgedingen
gelijkluidende prejudiciële vragen voorgelegd:
„1)      Is de Italiaanse wettelijke regeling, (meer bepaald artikel 7, lid 1, van wet nr. 638 [van 11 november 1983]), op grond waarvan
tijdvakken waarin in het kader van verticale deeltijdarbeid niet wordt gewerkt, niet als tijdvakken van premiebetaling voor
het verwerven van pensioenrechten in aanmerking worden genomen, verenigbaar met richtlijn [97/81], meer bepaald met clausule 4
[van de bij deze richtlijn gevoegde raamovereenkomst], betreffende het beginsel van non-discriminatie?
2)      Is voornoemde nationale bepaling in overeenstemming met richtlijn [97/81], meer bepaald met clausule 1 [van de bij de richtlijn
gevoegde raamovereenkomst], volgens welke de lidstaten de ontwikkeling van deeltijdarbeid dienen te vergemakkelijken, met
clausule 4 en met clausule 5 [van voornoemde raamovereenkomst], die van de lidstaten verlangen dat zij de belemmeringen van
juridische of administratieve aard waardoor de mogelijkheden voor deeltijdwerk kunnen worden beperkt, verwijderen, gelet op
het feit dat de niet-inaanmerkingneming voor pensioendoeleinden van de weken waarin niet is gewerkt, ontegenzeglijk een belangrijke
belemmering vormt voor de keuze voor deeltijdarbeid van het verticale type?
3)      Kan clausule 4 [van voormelde raamovereenkomst], betreffende het beginsel van non-discriminatie, ook gelden voor verschillende
soorten deeltijdarbeid, in aanmerking genomen dat naar nationaal recht bij horizontale deeltijdarbeid, anders dan bij verticale
deeltijdarbeid,
voor een gelijk aantal gewerkte en bezoldigde uren per kalenderjaar
alle weken van het kalenderjaar worden meegeteld?”
Bij beschikking van de president van het Hof van 3 december 2008 zijn de zaken C‑395/08 en C‑396/08 gevoegd voor de schriftelijke
en de mondelinge behandeling alsmede voor het arrest.

Beantwoording van de prejudiciële vragen

Ontvankelijkheid
Volgens het INPS zijn de verzoeken om een prejudiciële beslissing niet-ontvankelijk daar de raamovereenkomst materieel noch
temporeel van toepassing is op de feiten in de hoofdgedingen.
De Commissie van de Europese Gemeenschappen betwijfelt ook enigszins de ontvankelijkheid van deze verzoeken wegens onduidelijkheden
in de verwijzingsbeslissingen over de feitelijke en juridische situaties die aan de hoofdgedingen ten grondslag liggen.
In het kader van de procedure van artikel 267 VWEU is het uitsluitend een zaak van de nationale rechter aan wie het geschil
is voorgelegd en die de verantwoordelijkheid draagt voor de te geven rechterlijke beslissing, om, gelet op de bijzonderheden
van het geval, zowel de noodzaak van een prejudiciële beslissing voor het wijzen van zijn vonnis te beoordelen, als de relevantie
van de vragen die hij aan het Hof voorlegt. Wanneer de vragen betrekking hebben op de uitlegging van Unierecht, is het Hof
derhalve in beginsel verplicht daarop te antwoorden (zie met name arresten van 18 juli 2007, Lucchini, C‑119/05, Jurispr.
blz. I‑6199, punt 43, en 22 december 2008, Magoora, C‑414/07, Jurispr. blz. I‑10921, punt 22).
Volgens vaste rechtspraak rust een vermoeden van relevantie op de vragen betreffende de uitlegging van Unierecht die de nationale
rechter heeft gesteld binnen het onder zijn verantwoordelijkheid geschetste feitelijke en wettelijke kader, ten aanzien waarvan
het niet aan het Hof is de juistheid te onderzoeken. Het Hof kan slechts weigeren uitspraak te doen op een verzoek van een
nationale rechter om een prejudiciële beslissing, wanneer duidelijk blijkt dat de gevraagde uitlegging van Unierecht geen
verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, of wanneer het vraagstuk van hypothetische aard
is of het Hof niet beschikt over de gegevens, feitelijk en rechtens, die noodzakelijk zijn om een zinvol antwoord op de gestelde
vragen te geven (zie in die zin arrest van 7 juni 2007, Van der Weerd e.a., C‑222/05–C‑225/05, Jurispr. blz. I‑4233, punt 22
en aldaar aangehaalde rechtspraak).
In de hoofdgedingen is aan de orde of een wijze van berekening van de ouderdomspensioendiensttijd eventueel discriminerend
is voor werknemers die hebben gekozen voor een bepaalde deeltijdformule, in casu verticale cyclische deeltijdarbeid. De verwijzende
rechter vraagt zich af of deze berekeningswijze verenigbaar is met richtlijn 97/81. In zijn verwijzingsbeslissingen heeft
deze rechter verklaard waarom hij de vragen aan het Hof relevant en nuttig acht voor de beslechting van de voor hem aanhangige
gedingen. Deze beslissingen gaan weliswaar niet exhaustief in op de relevante bepalingen van de toepasselijke nationale regeling,
maar zijn afdoende duidelijk voor een nuttig antwoord van het Hof op de gestelde vragen. Of deze richtlijn en de raamovereenkomst
van toepassing zijn op de hoofdgedingen, zal bij het onderzoek ten gronde van de prejudiciële vragen worden behandeld.
De verzoeken om een prejudiciële beslissing moeten dus ontvankelijk worden verklaard.

Ten gronde
Met zijn drie vragen wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of de clausules 1, 4 en 5 van de raamovereenkomst zich
verzetten tegen een regeling als die in de hoofdgedingen, voor zover volgens deze regeling niet-gewerkte tijdvakken van werknemers
in verticale cyclische deeltijdarbeid niet meetellen voor de berekening van de ouderdomspensioendiensttijd, terwijl die regel
niet geldt voor werknemers in horizontale deeltijd en in voltijd.
Vooraf moet worden vastgesteld of en in voorkomend geval in hoeverre situaties als die in de hoofdgedingen zowel materieel
als temporeel binnen de werkingssfeer van richtlijn 97/81 en de raamovereenkomst vallen.
Werkingssfeer van de raamovereenkomst
–       Materiële werkingssfeer
Richtlijn 97/81 en de raamovereenkomst willen enerzijds deeltijdarbeid bevorderen en anderzijds discriminatie tussen deeltijd‑ en
voltijdwerkers uitbannen (zie arrest van 24 april 2008, Michaeler e.a., C‑55/07 en C‑56/07, Jurispr. blz. I‑3135, punt 21).
Overeenkomstig de doelstelling om discriminatie tussen deeltijd‑ en voltijdwerkers op te heffen, verzet clausule 4 van de
raamovereenkomst zich tegen minder gunstige arbeidsvoorwaarden voor deeltijdwerkers, alleen op grond van deeltijdwerk, dan
vergelijkbare voltijdwerkers, tenzij een verschillende behandeling om objectieve redenen gerechtvaardigd is.
Nagegaan dient dus te worden of de bepalingen inzake de pensioenrechten van het cabinepersoneel van Alitalia arbeidsvoorwaarden
in de zin van deze clausule 4 vormen.
Dienaangaande dient te worden vastgesteld dat de Raad van de Europese Unie bij de vaststelling van richtlijn 97/81 betreffende
de tenuitvoerlegging van de raamovereenkomst zich heeft gebaseerd op de overeenkomst betreffende de sociale politiek gesloten
tussen de lidstaten van de Europese Gemeenschap met uitzondering van het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland
(PB 1992, C 191, blz. 91), gehecht aan protocol (nr. 14) over de sociale politiek, gehecht aan het Verdrag tot oprichting
van de Europese Gemeenschap (hierna: „overeenkomst betreffende de sociale politiek”), en met name op artikel 4, lid 2, ervan,
dat bepaalt dat de tenuitvoerlegging van de op het niveau van de Europese Unie gesloten overeenkomsten geschiedt voor zaken
die onder artikel 2 ervan vallen. Deze bepalingen van de overeenkomst betreffende de sociale politiek zijn overgenomen in
de artikelen 139, lid 2, EG respectievelijk 137 EG.
Artikel 2, lid 1, tweede streepje, van de overeenkomst betreffende de sociale politiek noemt de „arbeidsvoorwaarden” als een
van deze zaken; deze bepaling is overgenomen in artikel 137, lid 1, sub b, EG, zoals gewijzigd bij het Verdrag van Nice. Alleen
aan de hand van de bewoordingen van deze bepaling van de overeenkomst betreffende de sociale politiek of van clausule 4 van
de raamovereenkomst kan niet worden beslist of de in deze twee bepalingen bedoelde arbeidsvoorwaarden al dan niet de voorwaarden
omvatten voor in de hoofdgedingen aan de orde zijnde elementen als beloningen en pensioenen. Deze bepalingen dienen overeenkomstig
vaste rechtspraak dus te worden uitgelegd met inachtneming van de context ervan en de doelstellingen die de regeling waarvan
deze clausule deel uitmaakt, nastreeft (zie naar analogie arrest van 15 april 2008, Impact, C‑268/06, Jurispr. blz. I‑2483,
punt 110).
Uit clausule 1, sub a, van de raamovereenkomst blijkt dat deze overeenkomst onder meer tot doel heeft „de opheffing van discriminatie
van deeltijdwerkers te verzekeren en de kwaliteit van deeltijdarbeid te verbeteren”. Ook volgens de tweede alinea van de preambule
van de raamovereenkomst doet deze overeenkomst „uitkomen dat de sociale partners een algemeen raamwerk wensen op te stellen
om de discriminatie van deeltijdwerkers uit te bannen en om de ontwikkeling van de mogelijkheden voor deeltijdarbeid te bevorderen
op een manier die zowel voor werkgevers als voor werknemers aanvaardbaar is”; dit doel wordt ook beklemtoond in punt 11 van
de considerans van richtlijn 97/81.
De raamovereenkomst, inzonderheid clausule 4, streeft dus een doel na dat deel uitmaakt van de fundamentele doelstellingen
die zijn vermeld in artikel 1 van de overeenkomst betreffende de sociale politiek en zijn overgenomen in artikel 136, eerste
alinea, EG alsook in de derde alinea van de preambule van het VWEU en in de punten 7 en 10, eerste alinea, van het Gemeenschapshandvest
van de sociale grondrechten van de werkenden, dat op 9 december 1989 is aangenomen op de vergadering van de Europese Raad
te Straatsburg en waarnaar voormelde bepaling van het EG-Verdrag verwijst. Deze fundamentele doelstellingen houden verband
met de verbetering van de levensomstandigheden en de arbeidsvoorwaarden en met het bestaan van een adequate sociale bescherming
van de werkenden. Meer bepaald gaat het blijkens de punten 3 en 23 van de considerans van richtlijn 97/81 om een verbetering
van de arbeidsvoorwaarden van deeltijdwerkers en om de bestrijding van alle vormen van discriminatie.
Overigens verwijst artikel 136, eerste alinea, EG, dat bepaalt voor welke doelstellingen de Raad met betrekking tot de in
artikel 137 EG bedoelde zaken op communautair niveau gesloten overeenkomsten tussen de sociale partners overeenkomstig artikel 139,
lid 2, EG, ten uitvoer kan leggen, naar het op 18 oktober 1961 te Turijn ondertekende Europees Sociaal Handvest. Deel I, punt 4,
daarvan noemt het recht van alle werknemers „op een billijke beloning welke hun en hun gezin een behoorlijk levenspeil waarborgt”
als een van de doelstellingen die de overeenkomstsluitende partijen volgens artikel 20 van deel III van het Handvest verplicht
zijn na te streven (arrest Impact, reeds aangehaald, punt 113).
Gelet op deze doelstellingen moet clausule 4 van de raamovereenkomst worden opgevat als de uitdrukking van een beginsel van
sociaal recht van de Unie dat niet restrictief mag worden uitgelegd (zie naar analogie arrest van 13 september 2007, Del Cerro
Alonso, C‑307/05, Jurispr. blz. I‑7109, punt 38, en arrest Impact, reeds aangehaald, punt 114).
Een uitlegging van clausule 4 van de raamovereenkomst volgens welke van het begrip „arbeidsvoorwaarden” in de zin van deze
clausule financiële voorwaarden als die met betrekking tot beloning en pensioenen uitsluit, zou neerkomen op een met het doel
van deze clausule strijdige vermindering van de omvang van de aan de betrokken werknemers geboden bescherming tegen discriminatie,
doordat naar de aard van de arbeidsvoorwaarden een onderscheid zou worden ingevoerd zonder dat een dergelijk onderscheid uit
de bewoordingen van deze clausule volgt.
Een dergelijke uitlegging zou ook elke zin ontnemen aan de verwijzing in clausule 4, punt 2, van de raamovereenkomst naar
het pro-rata-temporisbeginsel, dat per definitie enkel kan worden toegepast op deelbare prestaties, zoals die welke voortvloeien
uit financiële arbeidsvoorwaarden, die bijvoorbeeld verband houden met de beloning en de pensioenen (zie naar analogie arrest
Impact, reeds aangehaald, punt 116).
Volgens de bewoordingen van artikel 2, lid 6, van de overeenkomst betreffende de sociale politiek, die zijn overgenomen in
artikel 137, lid 5, EG, zoals gewijzigd bij het Verdrag van Nice, zijn de bepalingen van dit artikel weliswaar „niet van toepassing
op de beloning, het recht van vereniging, het stakingsrecht of het recht tot uitsluiting”, maar moeten de in lid 5 uitgezonderde
onderwerpen, aangezien deze bepaling een uitzondering inhoudt op de leden 1 tot en met 4 van dit artikel, zoals het Hof reeds
heeft geoordeeld, strikt worden uitgelegd zonder nodeloze afbreuk aan de strekking van de leden 1 tot en met 4, of gevaar
voor de doelstellingen van artikel 136 EG (zie reeds aangehaalde arresten Del Cerro Alonso, punt 39, en Impact, punt 122).
Wat in het bijzonder de in artikel 137, lid 5, EG gemaakte uitzondering voor de „beloning” betreft, is reeds geoordeeld dat
deze haar bestaansreden vindt in het feit dat de vaststelling van de hoogte van de beloningen op nationaal niveau behoort
tot de contractsautonomie van de sociale partners en tot de bevoegdheid van de lidstaten op dit gebied. Derhalve is bij de
huidige stand van het Unierecht beslist om de vaststelling van de hoogte van de salarissen uit te sluiten van harmonisatie
uit hoofde van de artikelen 136 EG en volgende (zie reeds aangehaalde arresten Del Cerro Alonso, punten 40 en 46, en Impact,
punt 123).
Die uitzondering moet bijgevolg aldus worden begrepen dat zij geldt voor maatregelen die, zoals een uniformisering van alle
of een deel van de bestanddelen van de salarissen en/of de hoogte daarvan in de lidstaten of de invoering van een communautair
minimumloon, zouden leiden tot een rechtstreekse inmenging van het Unierecht in de vaststelling van de beloningen in de Unie.
Deze uitzondering kan echter niet worden uitgebreid tot alle kwesties die enig verband vertonen met de beloning, daar anders
bepaalde in artikel 137, lid 1, EG bedoelde gebieden tot grotendeels loze bepalingen zouden verworden (zie naar analogie arrest
Impact, reeds aangehaald, punt 125).
Het in artikel 2, lid 6, van de overeenkomst betreffende de sociale politiek gemaakte en in artikel 137, lid 5, EG overgenomen
voorbehoud belet dus niet clausule 4 van de raamovereenkomst aldus op te vatten dat zij de lidstaten verplicht deeltijdwerkers
te waarborgen dat ook voor de beloningen het non-discriminatiebeginsel wordt toegepast met inachtneming, waar nodig, van het
pro-rata-temporisbeginsel.
Ofschoon de vaststelling van de hoogte van de verschillende beloningsbestanddelen van een werknemer buiten de bevoegdheid
van de Uniewetgever valt en ontegenzeglijk onder de bevoegdheid van de betrokken instanties in de verschillende lidstaten
ressorteert, dienen die instanties hun bevoegdheid op gebieden die niet onder de bevoegdheid van de Unie vallen, niettemin
uit te oefenen in overeenstemming met het Unierecht (zie in die zin arrest Impact, reeds aangehaald, punt 129), met name clausule 4
van de raamovereenkomst.
Bijgevolg moeten de bevoegde nationale instanties bij de vaststelling van zowel de beloningsbestanddelen als de hoogte van
die bestanddelen, op deeltijdwerkers het non-discriminatiebeginsel toepassen dat is neergelegd in clausule 4 van de raamovereenkomst.
Voor pensioenen geldt overeenkomstig vaste rechtspraak van het Hof in verband met artikel 119 EG, en sinds 1 mei 1999 in verband
met artikel 141 EG, die betrekking hebben op het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen inzake beloning, dat
het begrip „beloning” in de zin van artikel 141, lid 2, EG de pensioenen omvat die worden bepaald door de arbeidsverhouding
die de werknemer verbindt met zijn werkgever, maar niet die welke worden verleend krachtens een wettelijke regeling die wordt
gefinancierd door werknemers, werkgevers en eventueel door de overheid, wier bijdragen niet zozeer worden bepaald door de
arbeidsverhouding als wel door overwegingen van sociaal beleid (zie met name arresten van 25 mei 1971, Defrenne, 80/70, Jurispr.
blz. 445, punten 7 en 8; 13 mei 1986, Bilka-Kaufhaus, 170/84, Jurispr. blz. 1607, punten 16‑22; 17 mei 1990, Barber, C‑262/88,
Jurispr. blz. I‑1889, punten 22‑28, en 23 oktober 2003, Schönheit en Becker, C‑4/02 en C‑5/02, Jurispr. blz. I‑12575, punten 56‑64).
Gelet op deze rechtspraak is het begrip „arbeidsvoorwaarden” in de zin van clausule 4, punt 1, van de raamovereenkomst van
toepassing op de pensioenen die worden bepaald door een arbeidsverhouding tussen een werknemer en een werkgever, maar niet
op de wettelijke socialezekerheidspensioenen, die niet zozeer worden bepaald door een arbeidsverhouding als wel door overwegingen
van sociaal beleid (zie naar analogie arrest Impact, reeds aangehaald, punt 132).
Deze uitlegging wordt bevestigd door de derde alinea van de preambule van de raamovereenkomst, waarin de partijen erkennen
„dat de regeling van de wettelijke stelsels van sociale zekerheid tot de bevoegdheid van de lidstaten behoort” en deze laatste
oproepen concrete gestalte te geven aan hun verklaring over werkgelegenheid van de Europese Raad van Dublin van december 1996,
waarin deze onder meer de noodzaak heeft onderstreept de socialezekerheidsstelsels aan te passen aan nieuwe arbeidspatronen
teneinde een goede sociale bescherming te kunnen bieden aan mensen die in dat kader arbeid verrichten.
Deze uitlegging vindt ook steun in het feit dat de raamovereenkomst die werd gesloten door de sociale partners vertegenwoordigd
door de brancheorganisaties, niet beoogt socialezekerheidsvragen te regelen of verplichtingen op te leggen aan de nationale
socialezekerheidsinstellingen, die geen partij bij deze overeenkomst waren (zie naar analogie arrest van 16 juli 2009, Gómez-Limón
Sánchez-Camacho, C‑537/07, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punten 48‑50).
Aangezien clausule 4, punt 1, van de raamovereenkomst van toepassing is op de pensioenen die worden bepaald door een arbeidsverhouding
tussen een werknemer en een werkgever, en niet op wettelijke socialezekerheidspensioenen, dient nog te worden bepaald of de
pensioenregeling in de hoofdgedingen onder de een dan wel de andere categorie valt. Daartoe dienen de door de rechtspraak
geformuleerde criteria ter beoordeling of een pensioen binnen de werkingsfeer van artikel 141 EG valt, naar analogie te worden
toegepast.
Dienaangaande dient eraan te worden herinnerd dat enkel het criterium op basis van de vaststelling dat het pensioen aan de
werknemer wordt uitgekeerd op grond van de arbeidsverhouding tussen de betrokkene en zijn voormalige werkgever, dat wil zeggen
het uit de bewoordingen zelf van artikel 141 EG afgeleide dienstverbandcriterium, beslissend kan zijn. Dit kan evenwel geen
exclusief criterium zijn, daar bij pensioenen die op grond van wettelijke socialezekerheidsregelingen worden uitgekeerd, geheel
of gedeeltelijk rekening kan worden gehouden met het arbeidsloon. Dergelijke pensioenen zijn echter geen beloning in de zin
van artikel 141 EG (zie arrest Schönheit en Becker, reeds aangehaald, punten 56 en 57 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
Niettemin kunnen overwegingen van sociaal beleid, overwegingen betreffende de organisatie van de staat, overwegingen van ethische
of zelfs van budgettaire aard, die een rol hebben of kunnen hebben gespeeld toen de nationale wetgever een regeling vaststelde,
niet beslissend zijn indien het pensioen slechts geldt voor een bijzondere categorie werknemers, indien het rechtstreeks afhankelijk
is van het aantal dienstjaren en indien het bedrag ervan wordt berekend op basis van het laatste loon (zie arrest Schönheit
en Becker, reeds aangehaald, punt 58 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
Om te bepalen of een ouderdomspensioen dat wordt uitgekeerd krachtens een regeling als die voor het cabinepersoneel van Alitalia
binnen de werkingssfeer van de raamovereenkomst valt, dient dus te worden nagegaan of dit pensioen voldoet aan de in het vorige
punt vermelde drie voorwaarden. Het staat aan de nationale rechter die bij uitsluiting bevoegd is om de feiten van de voor
hem aanhangige gedingen te beoordelen en om de toepasselijke nationale wetgeving uit te leggen, te bepalen of aan deze voorwaarden
is voldaan.
Het Hof kan echter in zijn prejudiciële beslissing in voorkomend geval preciseringen geven om de nationale rechterlijke instantie
bij haar uitlegging te leiden (zie met name arrest van 23 november 2006, Asnef-Equifax en Administración del Estado, C‑238/05,
Jurispr. blz. I‑11125, punt 40 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
Dat de pensioenregeling van het cabinepersoneel van Alitalia door een openbare instelling als het INPS wordt beheerd, dat
krachtens de wet ook het Italiaanse socialezekerheidsstelsel beheert, is niet beslissend om te bepalen of deze pensioenregeling
onder het wettelijke socialezekerheidsstelsel of daarentegen onder de beloningsvoorwaarden valt (zie met name in die zin arrest
van 1 april 2008, Maruko, C‑267/06, Jurispr. blz. I‑1757, punt 57).
Evenmin is beslissend of het aandeelhouderschap van Alitalia in handen van particulieren of van de overheid is, daar in de
rechtspraak reeds is erkend dat wanneer is voldaan aan de drie in punt 47 van het onderhavige arrest gestelde voorwaarden,
het door de werkgever in de openbare sector uitgekeerde pensioen dan volstrekt vergelijkbaar is met het pensioen dat een werkgever
in de particuliere sector aan zijn voormalige werknemers zou uitkeren (zie arrest Schönheit en Becker, reeds aangehaald, punt 58).
–       Temporele werkingssfeer
Het INPS stelt in wezen dat de raamovereenkomst slechts kan worden toegepast op arbeidstijdvakken na de inwerkingtreding van
de nationale maatregel tot omzetting van richtlijn 97/81, namelijk wetsbesluit nr. 61/2000. Voor Bruno, Lotti en Matteucci
betreft de berekening van de ouderdomspensioendiensttijd volledig of gedeeltelijk tijdvakken vóór het verstrijken van de omzettingstermijn
van deze richtlijn, die dus buiten de werkingssfeer van de raamovereenkomst vallen.
Volgens vaste rechtspraak is een nieuwe regeling, behalve afwijking, in beginsel onmiddellijk van toepassing op de toekomstige
gevolgen van een onder de oude regeling ontstane situatie (zie in die zin met name arresten van 14 april 1970, Brock, 68/69,
Jurispr. blz. 171, punt 7; 10 juli 1986, Licata/ESC, 270/84, Jurispr. blz. 2305, punt 31; 18 april 2002, Duchon, C‑290/00,
Jurispr. blz. I‑3567, punt 21; 11 december 2008, Commissie/Freistaat Sachsen, C‑334/07 P, Jurispr. blz. I‑9465, punt 43, en
22 december 2008, Centeno Mediavilla e.a./Commissie, C‑443/07 P, Jurispr. blz. I‑10945, punt 61).
Zoals de advocaat-generaal in punt 39 van haar conclusie heeft opgemerkt, wijkt richtlijn 97/81 noch de raamovereenkomst af
van het in het vorige punt aangehaalde beginsel.
De berekening van de ouderdomspensioendiensttijd in de hoofdgedingen wordt dus geregeld door richtlijn 97/81, met inbegrip
van de arbeidstijdvakken vóór de datum van inwerkingtreding ervan.
Eerste vraag
Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of clausule 4 van de raamovereenkomst betreffende
het non-discriminatiebeginsel aldus moet worden uitgelegd dat zij zich verzet tegen de wettelijke regeling van een lidstaat
als die in de hoofdgedingen volgens welke bij verticale cyclische deeltijdarbeid niet-gewerkte tijdvakken niet meetellen voor
de berekening van de ouderdomspensioendiensttijd.
Volgens clausule 4, punt 1, van de raamovereenkomst worden deeltijdwerkers met betrekking tot de arbeidsvoorwaarden niet minder
gunstig behandeld dan vergelijkbare voltijdwerkers louter op grond van het feit dat zij in deeltijd werkzaam zijn, tenzij
het verschil in behandeling om objectieve redenen gerechtvaardigd is.
Het in deze bepaling vervatte discriminatieverbod is slechts de specifieke uitdrukking van het algemene gelijkheidsbeginsel,
dat deel uitmaakt van de fundamentele beginselen van Unierecht (zie arrest van 12 oktober 2004, Wippel, C‑313/02, Jurispr.
blz. I‑9483, punten 54 en 56).
Nagegaan moet dus worden of de uitsluiting van tijdvakken waarin werknemers in verticale cyclische deeltijdarbeid niet hebben
gewerkt, van de berekening van de ouderdomspensioendiensttijd louter op grond van het feit dat zij in deeltijd werkzaam zijn,
leidt tot een minder gunstige behandeling dan de voltijdwerkers die zich in een vergelijkbare situatie bevinden.
Dienaangaande geeft clausule 3 van de raamovereenkomst de criteria voor de definitie van „vergelijkbare voltijdwerker”. Punt 2
eerste alinea, van deze clausule definieert hem als „een voltijdwerker in dezelfde vestiging, die werkzaam is uit hoofde van
dezelfde soort arbeidsovereenkomst of arbeidsverhouding en hetzelfde of soortgelijk werk verricht of dezelfde of een soortgelijke
functie uitoefent, waarbij rekening wordt gehouden met andere overwegingen, die betrekking kunnen hebben op anciënniteit en
kwalificaties/bekwaamheden”. Volgens punt 2, tweede alinea, van deze clausule wordt indien geen vergelijkbare voltijdwerker
in dezelfde vestiging werkzaam is, „de vergelijking gemaakt op basis van de van toepassing zijnde collectieve overeenkomst
of, indien geen collectieve overeenkomst van toepassing is, overeenkomstig de nationale wetgeving, collectieve overeenkomsten
of gebruik”.
Voor voltijdwerkers valt de tijdsduur voor de berekening van de ouderdomspensioendiensttijd samen met die van de arbeidsbetrekking.
Voor werknemers in verticale cyclische deeltijdarbeid wordt de diensttijd daarentegen niet op de dezelfde basis berekend,
aangezien hij alleen op basis van de tijdsduur van de daadwerkelijk gewerkte tijdvakken wordt berekend rekening houdend met
de reductie van de arbeidstijd.
Zo geldt voor een voltijdwerker een werkperiode van twaalf opeenvolgende maanden als een jaar diensttijd voor de vaststelling
van de datum van pensioengerechtigdheid. Dezelfde periode geldt voor een werknemer in een vergelijkbare situatie die volgens
de formule van de verticale cyclische deeltijdarbeid heeft gekozen voor een reductie van 25 % van zijn arbeidstijd, daarentegen
als een diensttijd van slechts 75 % van zijn voltijds werkende collega louter op grond dat hij deeltijds werkt. Ondanks de
daadwerkelijk gelijke tijdsduur van hun arbeidsovereenkomsten bouwt een deeltijdwerker dus trager pensioendiensttijd op dan
een voltijdwerker. Er is dus een verschillende behandeling alleen op basis van deeltijdwerk.
Zowel het INPS als de Italiaanse regering stelt in wezen dat dit verschil geen ongelijke behandeling vormt aangezien voltijdwerkers
en werknemers in verticale cyclische deeltijdarbeid niet in een vergelijkbare situatie verkeren. Zo stellen zij dat de werknemers
van elk van deze categorieën slechts diensttijd op basis van daadwerkelijke werkperiodes opbouwen. Zij wijzen erop dat de
werkgevers de sociale bijdragen alleen betalen over de gewerkte periodes en dat alle deeltijdwerkers naar Italiaans recht
voor de tijdvakken waarin niet is gewerkt, vrijwillig diensttijd kunnen inkopen.
Het beginsel van non-discriminatie tussen deeltijd‑ en voltijdwerkers is evenwel van toepassing op de arbeidsvoorwaarden,
waaronder de beloning; dit begrip omvat, zoals uiteengezet in de punten 42 tot en met 46 van het onderhavige arrest, ook de
pensioenen met uitsluiting van de socialezekerheidspensioenen. Deeltijd‑ en voltijdwerkers moeten dus dezelfde beloning krijgen
onder voorbehoud van de toepassing van het in clausule 4, punt 2, van de raamovereenkomst gestelde pro-rata-temporisbeginsel.
Zo wordt het pensioenbedrag rechtstreeks gekwantificeerd naar de daadwerkelijke dienst van de werknemer en de overeenkomstige
bijdragen volgens het pro-rata-temporisbeginsel. Het Hof heeft reeds geoordeeld dat het Unierecht zich niet verzet tegen de
berekening van een ouderdomspensioen pro rata temporis in geval van deeltijdarbeid. De kwantificatie naar de daadwerkelijke
dienst van een deeltijdwerker tijdens zijn loopbaan, vergeleken met die van een voltijdwerker met een volledige loopbaan,
vormt namelijk een objectief criterium voor een evenredige verlaging van zijn pensioenrechten (zie in die zin voormelde arresten
Schönheit en Becker, punten 90 en 91, en Gómez-Limón Sánchez-Camacho, punt 59).
Het pro-rata-temporisbeginsel is daarentegen niet van toepassing op de vaststelling van de datum van pensioengerechtigdheid,
aangezien die uitsluitend afhangt van de duur van de diensttijd van de werknemer. Deze diensttijd komt namelijk overeen met
de daadwerkelijke tijdsduur van de arbeidsbetrekking en wordt niet gekwantificeerd naar de daadwerkelijke dienst in de loop
ervan. Volgens het beginsel van non-discriminatie tussen deeltijd‑ en voltijdwerkers moet de duur van de diensttijd voor de
vaststelling van de datum van pensioengerechtigdheid voor de deeltijdwerker dus worden berekend alsof hij voltijds had gewerkt
waarbij de tijdvakken waarin niet is gewerkt, volledig meetellen.
De in de punten 61 en 62 van het onderhavige arrest vastgestelde verschillende behandeling wordt nog versterkt doordat verticale
cyclische deeltijdarbeid blijkens de debatten voor het Hof voor het cabinepersoneel van Alitalia de enige deeltijdformule
krachtens de op hen toepasselijke collectieve arbeidsovereenkomst is.
Een regeling als die in de hoofdgedingen behandelt werknemers in verticale cyclische deeltijdarbeid dus alleen op grond van
deeltijdwerk minder gunstig dan vergelijkbare voltijdwerkers.
Blijkens clausule 4, punt 1, van de raamovereenkomst kan een dergelijke verschillende behandeling evenwel in overeenstemming
met het non-discriminatiebeginsel worden geacht, indien zij om objectieve redenen gerechtvaardigd is.
Het INPS en de Italiaanse regering hebben op een verzoek om toelichting bij de rechtvaardigingsgronden voor deze verschillende
behandeling ter terechtzitting verklaard dat de overeenkomst voor verticale cyclische deeltijdarbeid naar Italiaans recht
geschorst wordt geacht tijdens de niet-gewerkte tijdvakken, waarin geen beloning of bijdrage wordt betaald.
In de eerste plaats is deze rechtvaardiging moeilijk verenigbaar met het feit dat de Italiaanse wettelijke regeling blijkens
de bij het Hof ingediende dossiers en de debatten voor het Hof voor werknemers in overheidsdienst in artikel 8 van wet nr. 554
van 29 december 1988, betreffende bepalingen voor functies bij de overheid (GURI nr. 1 van 2 januari 1989) uitdrukkelijk bepaalt
dat „voor de verkrijging van recht op pensioen bij de betrokken overheidsdienst […] de dienstjaren met reductie van de arbeidstijd
volledig in aanmerking komen”. Deze verschillende regeling wekt al twijfel over de relevantie van de rechtvaardiging door
het INPS en de Italiaanse regering.
In de tweede plaats definieert clausule 3 van de raamovereenkomst de deeltijdwerker alleen op basis van een kortere normale
arbeidstijd dan een vergelijkbare voltijdwerker. Deeltijdwerk is dus een bijzondere wijze van uitvoering van de arbeidsbetrekking
waarvoor alleen de reductie van de normale arbeidstijd kenmerkend is. Dit kenmerk kan evenwel niet worden gelijkgesteld met
de gevallen waarin de uitvoering van de voltijd‑ of deeltijdarbeidsovereenkomst is geschorst wegens verhindering van of tijdelijke
onderbreking door de werknemer, de onderneming of om een reden buiten hun toedoen. De niet-gewerkte tijdvakken, die overeenkomen
met de in de deeltijdarbeidsovereenkomst overeengekomen reductie van de arbeidstijd, vloeien namelijk voort uit de normale
uitvoering van deze overeenkomst en niet uit schorsing ervan. Deeltijdarbeid houdt geen onderbreking van de arbeidsbetrekking
in (zie naar analogie met de tweelingbaan, arrest van 17 juni 1998, Hill en Stapleton, C‑243/95, Jurispr. blz. I‑3739, punt 32).
Voor zover het INPS en de Italiaanse regering kunnen worden geacht te betogen dat de verschillende behandeling in de hoofdgedingen
is gerechtvaardigd doordat de tijdvakken die overeenkomen met de reductie van de arbeidstijd van een deeltijdarbeidsovereenkomst,
de schorsing van de uitvoering ervan tot gevolg hebben, staat dit betoog dus lijnrecht op de definitie van deeltijd in clausule 3
van de raamovereenkomst en ontneemt het nuttige werking aan het in clausule 4, punt 1, van deze raamovereenkomst gestelde
beginsel dat inzake de arbeidsvoorwaarden verbiedt om deeltijdwerkers alleen op grond van deeltijdwerk minder gunstig te behandelen
dan vergelijkbare voltijdwerkers.
Gesteld dat de strekking van dit betoog is aan te tonen dat de verschillende behandeling tussen werknemers in verticale cyclische
deeltijdarbeid en voltijdwerkers is gerechtvaardigd om redenen van nationaal recht, dient eraan te worden herinnerd dat de
nationale rechter een bepaling van nationaal recht met volledige gebruikmaking van de hem door het nationale recht toegekende
beoordelingsvrijheid in overeenstemming met de eisen van het Unierecht dient uit te leggen en toe te passen en, indien een
dergelijke conforme toepassing onmogelijk is, elke strijdige bepaling van nationaal recht buiten toepassing dient te laten
(zie arrest van 18 december 2007, Frigerio Luigi & C., C‑357/06, Jurispr. blz. I‑12311, punt 28).
Uit een en ander volgt dat op de eerste vraag dient te worden geantwoord dat clausule 4 van de raamovereenkomst wat ouderdomspensioenen
betreft aldus moet worden uitgelegd dat zij zich verzet tegen een nationale regeling die de niet-gewerkte tijdvakken van werknemers
in verticale cyclische deeltijdarbeid niet meetelt voor de berekening van de pensioendiensttijd, tenzij deze verschillende
behandeling is gerechtvaardigd om objectieve redenen.
Tweede vraag
Met zijn tweede vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of de clausules 1 en 5, lid 1, van de raamovereenkomst
aldus moeten worden uitgelegd dat zij zich verzetten tegen een nationale regeling als die in de hoofdgedingen voor zover zij
de keuze van werknemers voor verticale cyclische deeltijdarbeid aanzienlijk hindert.
Blijkens met name clausule 1 van de raamovereenkomst heeft deze overeenkomst een tweevoudig doel: deeltijdarbeid bevorderen
door verbetering van de kwaliteit ervan en discriminatie tussen deeltijd‑ en voltijdwerkers opheffen (zie arrest Michaeler
e.a., reeds aangehaald, punt 22).
Volgens clausule 5, punt 1, sub a, van de raamovereenkomst moeten de lidstaten overeenkomstig dit tweevoudig doel „de belemmeringen
van juridische of administratieve aard waardoor de mogelijkheden voor deeltijdwerk kunnen worden beperkt, opsporen, onderzoeken
en in voorkomend geval verwijderen”.
De regeling in de hoofdgedingen, voor zover zij ziet op ouderdomspensioenen die afhangen van de arbeidsverhouding, en niet
op socialezekerheidspensioenen, voert, door niet-gewerkte tijdvakken niet mee te tellen voor de berekening van de ouderdomspensioendiensttijd,
een verschillende behandeling tussen werknemers in verticale cyclische deeltijdarbeid en voltijdwerkers in en gaat dus voorbij
aan het in clausule 4 van de raamovereenkomst gestelde non-discriminatiebeginsel. Zoals blijkt uit punt 67 van het onderhavige
arrest, wordt deze verschillende behandeling versterkt doordat verticale cyclische deeltijdarbeid de enige aan het cabinepersoneel
van Alitalia geboden deeltijdformule is.
Een en ander samen maakt deeltijdarbeid voor deze categorie werknemers minder aantrekkelijk, en ontmoedigt hen zelfs om hun
beroepsactiviteit in deeltijd uit te oefenen, aangezien zij door deze keuze naar evenredigheid van de tijd dat zij minder
hebben gewerkt dan vergelijkbare voltijdwerkers, later pensioengerechtigd worden. Deze gevolgen gaan duidelijk in tegen de
doelstelling van de raamovereenkomst om de ontwikkeling van deeltijdarbeid te vergemakkelijken.
Op de tweede vraag dient dus te worden geantwoord dat, ingeval de verwijzende rechter tot de conclusie komt dat de nationale
regeling in de hoofdgedingen onverenigbaar is met clausule 4 van de raamovereenkomst, de clausules 1 en 5, lid 1, ervan aldus
moeten worden uitgelegd dat zij zich ook verzetten tegen deze regeling.
Derde vraag
Met zijn derde vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of clausule 4 van de raamovereenkomst, betreffende
het non-discriminatiebeginsel, aldus moet worden uitgelegd dat zij, naast de discriminaties tussen deeltijd‑ en voltijdwerkers,
discriminaties tussen verschillende deeltijdarbeidformules, zoals verticale cyclische deeltijdarbeid en horizontale deeltijdarbeid,
verbiedt.
Gelet op de antwoorden op de vorige twee vragen behoeft deze vraag niet te worden beantwoord.

Kosten
Ten aanzien van de partijen in de hoofdgedingen is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale
rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof
gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof (Tweede kamer) verklaart voor recht:
1)
Clausule 4 van de raamovereenkomst inzake deeltijdarbeid, gehecht aan richtlijn 97/81/EG van de Raad van 15 december 1997
betreffende de door de Unice, het CEEP en het EVV gesloten raamovereenkomst inzake deeltijdarbeid, moet, wat ouderdomspensioenen
betreft, aldus worden uitgelegd dat zij zich verzet tegen een nationale regeling die de niet-gewerkte tijdvakken van werknemers
in verticale cyclische deeltijdarbeid niet meetelt voor de berekening van de pensioendiensttijd, tenzij deze verschillende
behandeling is gerechtvaardigd om objectieve redenen.
2)
Ingeval de verwijzende rechter tot de conclusie komt dat de nationale regeling in de hoofdgedingen onverenigbaar is met clausule 4
van de raamovereenkomst inzake deeltijdarbeid, gehecht aan richtlijn 97/81, moeten de clausules 1 en 5, lid 1, ervan aldus
worden uitgelegd dat zij zich ook verzetten tegen deze regeling.
ondertekeningen
*
Procestaal: Italiaans.