CELEX: 61990CJ0196
Μισθωτός που απασχολείται σε αλιευτικό πλοίο με βρετανική σημαία και αμείβεται από βελγική επιχείρηση
Εργατικό ατύχημα που συνέβη επί του πλοίου
Καθορισμός της νομοθεσίας που εφαρμόζεται σε σύμβαση εργασίας και τον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως

Με απόφαση της 18ης Ιουνίου 1990, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 28 Ιουνίου 1990, το Hof van cassatie van België υπέβαλε, δυνάμει του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, δύο προδικαστικά ερωτήματα ως προς την ερμηνεία των άρθρων 48 και 51 της Συνθήκης ΕΟΚ, καθώς και των άρθρων 3, παράγραφος 1, 13, παράγραφος 2, στοιχείο β, και 14, παράγραφος 2, στοιχείο γ, του κανονισμού ( ΕΟΚ ) 1408/71 του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 1971, περί εφαρμογής των συστημάτων κοινωνικής ασφαλίσεως στους μισθωτούς και στα μέλη των οικογενειών τους που διακινούνται εντός της Κοινότητας ( ΕΕ ειδ. έκδ. 05/001, σ. 73 ), όπως ίσχυε τον Φεβρουάριο 1980 ( και στη συνέχεια κωδικοποιήθηκε και δημοσιεύθηκε στο
PB C 138, σ. 1
).
Τα ερωτήματα αυτά ανέκυψαν στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ του Fonds voor Arbeidsongevallen, βελγικό δημόσιο ίδρυμα που έχει ως αποστολή την αποκατάσταση των ζημιών που προκύπτουν από εργατικά ατυχήματα, αναιρεσείοντος ( στο εξής: Fonds ), και της Madeleine De Paep, αναιρεσίβλητης, σχετικά με την άρνηση του Fonds να χορηγήσει στην De Paep ισόβια σύνταξη ως αποζημίωση για τον θάνατο του υιού της Piet Ackx.
Από τη δικογραφία προκύπτει ότι κατά το χρονικό σημείο του ατυχήματος ο Piet Ackx εργαζόταν μαζί με τον Germain Ackx, σύζυγο της De Paep, στο πλοίο Hosanna. Το πλοίο αυτό ανήκε στην εταιρία De Pax, με έδρα το Knokke-Heist ( Βέλγιο ), της οποίας η De Paep ήταν διαχειριστής. Το πλοίο, συνεπεία προσαράξεώς του στις 20 Ιουλίου 1979, υπέστη σημαντικές ζημίες και χαρακτηρίστηκε ακατάλληλο προς πλεύση στη θάλασσα. Κατά τη βελγική νομοθεσία, η απαγόρευση πλεύσεως του πλοίου μπορούσε να λήξη μόνο μετά τη, δεόντως εγκεκριμένη, επισκευή του. Πάντως δεν έγινε καμία επισκευή του πλοίου.
Στις 29 Ιανουαρίου 1980, το πλοίο πωλήθηκε στη βρετανική εταιρία Minerva Fisheries Ltd, η οποία το νηολόγησε στο Ηνωμένο Βασίλειο. Η De Paep και ο σύζυγός της, ο Germain Ackx, κατείχαν το ήμισυ των μετοχών της εταιρίας αυτής.
Τη νύχτα της 15ης προς την 16η Φεβρουαρίου 1980 το πλοίο ναυάγησε. Ο Germain Ackx, πλοίαρχος, και ο Piet Ackx, μέλος του πληρώματος, φέρθηκαν ως αγνοούμενοι. Με απόφαση της 15ης Σεπτεμβρίου 1981 του rechtbank van eerste aanleg te Brugge κηρύχθηκαν επισήμως σε αφάνεια. Κατά τον χρόνο του δυστυχήματος ο Piet Ackx εξακολουθούσε να αμείβεται από την εταιρία De Pax.
Δεδομένου ότι το Fonds αρνήθηκε να χορηγήσει την κατ' αίτηση της De Paep ισόβια σύνταξη ως αποζημίωση για τον θάνατο του υιού της, η ενδιαφερομένη άσκησε προσφυγή ενώπιον του arbeidsrechtbank te Brugge. Με απόφαση της 28ης Δεκεμβρίου 1982, το δικαστήριο αυτό δέχθηκε το αίτημα της De Paep.
Το Fonds άσκησε έφεση ενώπιον του arbeidshof te Gent. Με απόφαση της 9ης Ιουνίου 1988, το arbeidshof έκρινε ότι, σύμφωνα με τους κανόνες άρσεως συγκρούσεως που ορίζονται στον κανονισμό 1408/71, εφαρμοστέα εν προκειμένω ήταν η βελγική νομοθεσία περί εργατικών ατυχημάτων και, κατά συνέπεια, επιδίκασε στην De Paep σύνταξη αντίστοιχη προς το 20 % των ετησίων αποδοχών του υιού της.
Κατόπιν αναιρέσεως που άσκησε το Fonds κατά της αποφάσεως του arbeidshof te Gent, το Hof van cassatie van België βρέθηκε αντιμέτωπο με δύο προβλήματα. Πρώτον, διαπίστωσε ότι δυνάμει του άρθρου 89, παράγφαφος 2, του βελγικού νόμου της 5ης Ιουνίου 1928, περί ρυθμίσεως των συμβάσεων ναυτολογήσεως (
Belgisch Staatsblad της
26. 7. 1928), η σύμβαση ναυτολογήσεως λήγει, όποια και αν είναι η φύσης της, μεταξύ άλλων, συνεπεία επισήμως διαπιστουμένης ακαταλληλότητας του πλοίου προς πλεύση. Στηριζόμενο στο γεγονός ότι το πλοίο Hosanna είχε χαρακτηριστεί ακατάλληλο προς πλεύση, το Hof van cassatie κατέληξε στο ότι, κατά τη βελγική νομοθεσία, ο Piet Ackx δεν δεσμευόταν με σύμβαση εργασίας κατά το χρονικό σημείο του ατυχήματος. Έθεσε πάντως το ερώτημα αν, για την εφαρμογή των άρθρων 13, παράγραφος 2, στοιχείο β, και 14, παράγραφος 2, στοιχείο γ, του κανονισμού 1408/71, το κύρος συμβάσεως εργασίας ή η ύπαρξη σχέσεως εργασίας μεταξύ ενός ναυτικού και της επιχειρήσεως που τον αμείβει πρέπει να κρίνεται με βάση τη νομοθεσία της χώρας στην οποία η επιχείρηση αυτή έχει την έδρα της.
Δεύτερον, το Hof van cassatie τόνισε ότι δυνάμει του άρθρου 58, παράγραφος 1, στοιχείο 1, του βελγικού νόμου της 10ης Απριλίου 1971 περί εργατικών ατυχημάτων (
Belgiscb Staatsblad,
1971, σ. 5201 ), όπως ίσχυε κατά το χρονικό σημείο του ατυχήματος, το Fonds έχει ως αποστολή την αποκατάσταση των ζημιών που υφίστανται οι ναυτικοί από εργατικά ατυχήματα, ενώ, κατά το άρθρο 76, παράγραφος 1, του ίδιου νόμου, θεωρούνται ως « ναυτικοί » : « 4 τα πληρώματα βελγικών αλιευτικών ». Εκκινώντας από τη σκέψη ότι κατά το χρονικό σημείο του ατυχήματος το εν λόγω πλοίο είχε βρετανική σημαία, κατέληξε στο ότι ο βελγικός νόμος περί εργατικών ατυχημάτων δεν μπορούσε να εφαρμοστεί. Έθεσε πάντως το ερώτημα κατά πόσο πρέπει να εφαρμοστεί ο κανονισμός 1408/71, δεδομένου ότι ο ενδιαφερόμενος αμειβόταν από επιχείρηση που είχε την έδρα της στο Βέλγιο.
Υπό αυτές ακριβώς τις συνθήκες το Hof van cassatie van België υπέβαλε στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
Σε περίπτωση κατά την οποία ένα πρόσωπο, που έχει την κατοικία του στο Βέλγιο, εργάζεται σε αλιευτικό σκάφος με αγγλική σημαία και αμείβεται από επιχείρηση που έχει την έδρα της στο Βέλγιο, υφίσταται εργατικό ατύχημα πάνω σ' αυτό το πλοίο:
1)
Έχουν την έννοια τα άρθρα 13, παράγραφος 2, στοιχείο β (ήδη γ), και 14, παράγραφος 2, στοιχείο γ (ήδη 14β), του κανονισμού (ΕΟΚ) 1408/71 ότι η σχέση εργασίας μεταξύ του ενδιαφερομένου και της επιχειρήσεως που τον αμείβει πρέπει να κρίνεται βάσει του νόμου της χώρας στην οποία η επιχείρηση έχει την έδρα της;
2)
Έχουν την έννοια οι διατάξεις της κοινοτικής ρυθμίσεως περί της ελεύθερης κυκλοφορίας και της ίσης μεταχειρίσεως των εργαζομένων από τα κράτη μέλη, ιδίως τα άρθρα 48 και 51 της Συνθήκης ΕΟΚ και τα άρθρα 3, παράγραφος 1, 13, παράγραφος 2, στοιχείο β (ήδη γ), και 14, παράγραφος 2, στοιχείο γ, (ήδη 14β), ότι εμποδίζουν τη νομοθεσία της οικείας χώρας που ρυθμίζει τη σύμβαση εργασίας και τη νομοθεσία της ίδιας χώρας που ρυθμίζει τα της αποζημιώσεως σε περίπτωση εργατικού ατυχήματος να έχουν ως αποτέλεσμα να μη μπορεί ο ενδιαφερόμενος, ως προς τη σχέση του με την επιχείρηση που τον αμείβει και τη σχέση του ( καθώς και αυτή των ελκόντων δικαιώματα από αυτόν) με τον υπόχρεο για την καταβολή αποζημιώσεως στην περίπτωση εργατικού ατυχήματος, να επικαλεσθεί τις νομοθεσίες αυτές, επειδή το πλοίο δεν είχε τη σημαία της χώρας στην οποία η επιχείρηση έχει την έδρα της;
Στην έκθεση ακροατηρίου εκτίθενται διεξοδικώς τα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως της κύριας δίκης, η εξέλιξη της διαδικασίας καθώς και οι γραπτές παρατηρήσεις που κατατέθηκαν στο Δικαστήριο. Τα στοιχεία αυτά της δικογραφίας δεν επαναλαμβάνονται κατωτέρω παρά μόνον καθόσον απαιτείται για τη συλλογιστική του Δικαστηρίου.
Επί του πρώτου ερωτήματος
Αρκεί να τονιστεί συναφώς ότι από το άρθρο 4, παράγραφος 1, του κανονισμού 1408/71 προκύπτει ότι ο κανονισμός αυτός ισχύει για τις νομοθεσίες των κρατών μελών που αφορούν τους διαφόρους κλάδους κοινωνικής ασφαλίσεως. Επομένως, μόνο τις νομοθεσίες αυτές αφορούν οι κανόνες άρσεως συγκρούσεως του τίτλου II του κανονισμού, στον οποίο περιλαμβάνονται τα άρθρα 13 και 14.
Κατά συνέπεια, στο πρώτο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι ο κανονισμός 1408/71 δεν περιέχει κανόνες άρσεως συγκρούσεως ως προς τη νομοθεσία που εφαρμόζεται στη σχέση εργασίας που υφίσταται μεταξύ μισθωτού και εργοδότη.
Επί του δευτέρου ερωτήματος
Πρέπει κατ' αρχάς να παρατηθεί ότι η περίπτωση την οποία αντιμετωπίζει το εθνικό δικαστήριο είναι η περίπτωση μισθωτού που απασχολείται σε πλοίο με σημαία κράτους μέλους και αμείβεται για τη δραστηριότητα αυτή από επιχείρηση που έχει την έδρα της σε άλλο κράτος μέλος, στο έδαφος του οποίου έχει την κατοικία του ο μισθωτός.
Όμως, δυνάμει του άρθρου 14, παράγραφος 2, στοιχείο γ, του προαναφερθέντος κανονισμού 1408/71, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των επίδικων περιστατικών της κύριας δίκης, η εθνική νομοθεσία κοινωνικής ασφαλίσεως που εφαρμόζεται σε μια τέτοια περίπτωση είναι η νομοθεσία του κράτους μέλους στο οποίο η επιχείρηση έχει την έδρα της.
Κατά το αιτούν δικαστήριο, η δυνάμει αυτής της διατάξεως εφαρμοστέα νομοθεσία είναι εν προκειμένω ο προαναφερθείς βελγικός νόμος της 10ης Απριλίου 1971 περί εργατικών ατυχημάτων. Όμως, το άρθρο 76, παράγραφος 1, περίπτωση 4, του νόμου αυτού εξαρτά την υπαγωγή στο σύστημα κοινωνικής ασφαλίσεως που προβλέπει από την προϋπόθεση ότι το πλοίο στο οποίο εργάζεται ο μισθωτός φέρει τη βελγική σημαία. Η προϋπόθεση αυτή έχει έτσι ως αποτέλεσμα να αποκλείει από την εφαρμογή αυτού του νόμου τον μισθωτό που εργάζεται σε πλοίο με σημαία άλλου κράτους μέλους εκτός του Βελγίου, ακόμη και όταν η επιχείρηση που τον αμείβει έχει την έδρα της στο Βέλγιο και αυτός κατοικεί στο Βέλγιο.
Επομένως, με το δεύτερο ερώτημα που υπέβαλε το εθνικό δικαστήριο ερωτάται αν η διάταξη του άρθρου 14, παράγραφος 2, στοιχείο γ, του κανονισμού 1408/71, όπως ίσχυε τον Φεβρουάριο του 1980, έχει την έννοια ότι συνεπάγεται την αδυναμία αντιτά-ξεως στα άτομα στα οποία αναφέρεται ή στους έλκοντες από αυτά δικαιώματα: α) μιας ρήτρας της εφαρμοστέας νομοθεσίας κράτους μέλους δυνάμει της οποίας η υπαγωγή στο προβλεπόμενο σύστημα κοινωνικής ασφαλίσεως εξαρτάται από την προϋπόθεση ότι το πλοίο στο οποίο εργάζεται ο μισθωτός φέρει τη σημαία του κράτους αυτού, καθώς και β ) κάθε διατάξεως της νομοθεσίας του κράτους μέλους που προβλέπει την ακυρότητα συμβάσεως εργασίας, καθόσον εμποδίζει τον κανόνα άρσεως συγκρούσεως που περιέχεται σ' αυτή τη διάταξη να παραγάγει πλήρως τα αποτελέσματά του.
Πρέπει συναφώς να τονιστεί ότι κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου οι διατάξεις του τίτλου II του κανονισμού 1408/71, στον οποίο περιλαμβάνεται το άρθρο 14, συνιστούν ένα πλήρες και ομοιόμορφο σύστημα κανόνων άρσεως συγκρούσεως ( βλ. ιδίως στην απόφαση της 10ης Ιουλίου 1986,
60/85, Luijten, Συλλογή 1986, σ. 2365
) και ότι με τις διατάξεις αυτές δεν αποσκοπείται μόνο η αποφυγή της παράλληλης εφαρμογής περισσοτέρων εθνικών νομοθεσιών και των δυναμένων να προκύψουν από αυτήν περιπλοκών, αλλά και η αποφυγή του ενδεχομένου τα υπαγόμενα στο πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 1408/71 πρόσωπα να στερούνται προστασίας σε θέματα κοινωνικής ασφαλίσεως λόγω ανυπαρξίας οποιασδήποτε εφαρμοστέας νομοθεσίας. Ειδικότερα, οι προϋποθέσεις που καθορίζει κράτος μέλος ως προς την υπαγωγή ενός προσώπου σε σύστημα κοινωνικής ασφαλίσεως δεν μπορούν να έχουν ως συνέπεια τον αποκλεισμό από την εφαρμογή της επίδικης νομοθεσίας των προσώπων στα οποία εφαρμόζεται η εν λόγω νομοθεσία δυνάμει του κανονισμού 1408/71 (απόφαση της 3ης Μαΐου 1990,
C-2/89, Kits van Heijningen, Συλλογή 1990, σ. I-1755, σκέψεις 12 και 20
).
Κατά συνέπεια, το άρθρο 14, παράγραφος 2, στοιχείο γ, του κανονισμού 1408/71 θα έχανε κάθε πρακτική αποτελεσματικότητα, αν η προϋπόθεση υπαγωγής στο κοινωνικοασφαλιστικό σύστημα που συνδέεται με τη σημαία του πλοίου και επιβάλλεται από τη νομοθεσία του κράτους μέλους στο έδαφος του οποίου έχει την έδρα της η επιχείρηση που αμείβει τον μισθωτό ήταν αντιτάξιμη στα πρόσωπα στα οποία αναφέρεται το άρθρο 14, παράγραφος 2, στοιχείο γ.
Η ανωτέρω ερμηνεία ισχύει και ως προς τις διατάξεις της εθνικής νομοθεσίας που αφορούν την ακυρότητα συμβάσεως εργασίας. Οι διατάξεις αυτές δεν μπορούν να έχουν ως αποτέλεσμα την αδυναμία εφαρμογής των κανόνων άρσεως συγκρούσεως που περιέχονται στον κανονισμό 1408/71.
Ενόψει του συνόλου των ανωτέρω σκέψεων, στο δεύτερο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η διάταξη του άρθρου 14, παράγραφος 2, στοιχείο γ, του κανονισμού 1408/71, όπως ίσχυε τον Φεβρουάριο του 1980, έχει την έννοια ότι συνεπάγεται την αδυναμία αντιτάξεως στα πρόσωπα στα οποία αναφέρεται ή στους έλκοντες από αυτά δικαιώματα: α) μιας ρήτρας της εφαρμοστέας νομοθεσίας κράτους μέλους δυνάμει της οποίας η υπαγωγή στο προβλεπόμενο σύστημα κοινωνικής ασφαλίσεως εξαρτάται από την προϋπόθεση ότι το πλοίο στο οποίο εργάζεται ο μισθωτός έχει τη σημαία του κράτους αυτού, καθώς και β ) κάθε διατάξεως της νομοθεσίας του κράτους μέλους που προβλέπει την ακυρότητα συμβάσεως εργασίας, καθόσον εμποδίζει τον κανόνα άρσεως συγκρούσεως που περιέχεται σ' αυτή τη διάταξη να παραγάγει πλήρως τα αποτελέσματά του.
Επί των δικαστικών εξόδων
Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκε η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, η οποία κατέθεσε παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.

Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ( έκτο τμήμα ),
κρίνοντας επί των ερωτημάτων που του υπέβαλε το Hof van cassatie Belgë, με απόφαση της 18ης Ιουνίου 1990, αποφαίνεται:

1)
Ο κανονισμός ( ΕΟΚ ) 1408/71 του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 1971, περί εφαρμογής των συστημάτων κοινωνικής ασφαλίσεως στους μισθωτούς και στα μέλη των οικογενειών τους που διακινούνται εντός της Κοινότητας, δεν περιέχει κανόνες άρσεως συγκρούσεως ως προς τη νομοθεσία που εφαρμόζεται στη σχέση εργασίας που υφίσταται μεταξύ του μισθωτού και του εργοδότη.

2)
Η διάταξη του άρθρου 14, παράγραφος 2, στοιχείο γ, του κανονισμού 1408/71, όπως ίσχυε τον Φεβρουάριο του 1980, έχει την έννοια ότι συνεπάγεται την αδυναμία αντι-τάξεως στα πρόσωπα στα οποία αναφέρεται ή στους έλκοντες από αυτά δικαιώματα: α ) μιας ρήτρας της εφαρμοστέας νομοθεσίας κράτους μέλους δυνάμει της οποίας η υπαγωγή στο προβλεπόμενο σύστημα κοινωνικής ασφαλίσεως εξαρτάται από την προϋπόθεση ότι το πλοίο στο οποίο εργάζεται ο μισθωτός έχει τη σημαία του κράτους αυτού, καθώς και β) κάθε διατάξεως της νομοθεσίας του κράτους μέλους που προβλέπει την ακυρότητα συμβάσεως εργασίας, καθόσον εμποδίζει τον κανόνα άρσεως συγκρούσεως που περιέχεται σ' αυτή τη διάταξη να παραγάγει πλήρως τα αποτελέσματά του.

Mancini
O'Higgins
Κακούρης
Schockweiler
Kapteyn
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 4 Οκτωβρίου 1991.
Ο Γραμματέας
J.-G. Giraud
Ο Πρόεδρος του έκτου τμήματος
G. F. Mancini
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ολλανδική.