CELEX: 62008CJ0526
Παράβαση κράτους μέλους
Παραδεκτό
Non bis in idem
Δεδικασμένο
Άρθρα 226 ΕΚ και 228 ΕΚ
Άρθρο 29 του Κανονισμού Διαδικασίας
Γλώσσα διαδικασίας
Οδηγία 91/676/ΕΟΚ
Προστασία των υδάτων κατά της νιτρορυπάνσεως γεωργικής προελεύσεως
Μη συμβατότητα των εθνικών μέτρων με τους κανόνες που αφορούν τις περιόδους, τις προϋποθέσεις και τις τεχνικές διασποράς των λιπασμάτων
Ελάχιστη χωρητικότητα αποθηκεύσεως κόπρου
Απαγόρευση διασποράς σε επικλινή εδάφη
Τεχνικές επιτρέπουσες την ομοιόμορφη και αποτελεσματική διασπορά των λιπασμάτων

του Μεγάλου Δούκα ορίζει στο άρθρο 6, A, σημείο 5, ότι «σε εδάφη με μέτρια κλίση, μεγαλύτερη του 8 %, και μη καλυμμένα
με βλάστηση απαγορεύεται η διασπορά κόπρου, υγρής κόπρου και υγρής λυματολάσπης», χωρίς να επεκτείνει την απαγόρευση αυτή
στα χημικά λιπάσματα.
Με την τέταρτη αιτίαση, η Επιτροπή φρονεί ότι τα μέτρα που έλαβε το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου είναι ανεπαρκή, δεδομένου
ότι, βάσει του παραρτήματος II, A, σημείο 6, της οδηγίας 91/676, η εθνική νομοθεσία πρέπει να περιλαμβάνει κανόνες σχετικά
με τις «μεθόδους για τη διασπορά στο έδαφος τόσο χημικών λιπασμάτων όσο και κόπρου, συμπεριλαμβανομένης της αναλογίας και
της ομοιομορφίας της διασποράς, που να διατηρούν τις απώλειες θρεπτικών στοιχείων στο νερό σε αποδεκτό επίπεδο». Εντούτοις,
κατά την άποψή της, η νομοθεσία του Λουξεμβούργου δεν περιλαμβάνει στοιχεία όσον αφορά τις τεχνικές διασποράς, προκειμένου
ιδίως να διασφαλιστεί η ομοιόμορφη και αποτελεσματική διασπορά των λιπασμάτων. Η Επιτροπή φρονεί ότι ο σύγχρονος χαρακτήρας
της γεωργίας του Λουξεμβούργου και η απόδοση των γεωργικών μηχανημάτων δεν συνιστούν επαρκή απόδειξη περί του ότι η θέσπιση
κανόνων σχετικά με τις τεχνικές διασποράς των χημικών λιπασμάτων και της κόπρου δεν είναι λυσιτελής. Η οδηγία 91/676 δεν απαλλάσσει
τα κράτη μέλη από την υποχρέωση να προβλέπουν τεχνικές διασποράς ακόμη και αν η γεωργία τους είναι ανεπτυγμένη.
Το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου αμφισβητεί επί της ουσίας την προσφυγή της Επιτροπής μόνο με το υπόμνημα ανταπαντήσεως.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Όσον αφορά τους αμυντικούς ισχυρισμούς επί της ουσίας που προβάλλει το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου, πρέπει να υπομνησθεί
ότι, δυνάμει του άρθρου 42, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας, κατά τη διάρκεια της δίκης απαγορεύεται η προβολή νέων
ισχυρισμών, εκτός αν στηρίζονται σε νομικά και πραγματικά στοιχεία που ανέκυψαν κατά τη διαδικασία.
Δεν αμφισβητείται ότι, εν προκειμένω, οι αμυντικοί ισχυρισμοί επί της ουσίας, που προβλήθηκαν το πρώτον με το υπόμνημα ανταπαντήσεως,
είχαν, κατ’ ουσίαν, διατυπωθεί με την απάντηση του Μεγάλου Δουκάτου του Λουξεμβούργου στην αιτιολογημένη γνώμη. Κατόπιν της
απαντήσεως αυτής, η Επιτροπή άσκησε την προσφυγή της, ανακαλώντας τέσσερις από τις οκτώ αιτιάσεις που διατυπώθηκαν με την
αιτιολογημένη γνώμη και διατηρώντας τις λοιπές τέσσερις. Με το υπόμνημα αντικρούσεως, το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου
δεν έλαβε θέση επί του βασίμου της προσφυγής της Επιτροπής ούτε ζήτησε να απορριφθεί αυτή ως αβάσιμη, στηρίζοντας την άμυνά
του αποκλειστικώς στο απαράδεκτο της εν λόγω προσφυγής.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το αίτημα απορρίψεως της προσφυγής επί της ουσίας και οι ισχυρισμοί επί των οποίων στηρίζεται, που
προβλήθηκαν το πρώτον με το υπόμνημα ανταπαντήσεως, πρέπει να θεωρηθούν ως εκπρόθεσμοι και, συνεπώς, απαράδεκτοι (βλ., υπό
την έννοια αυτή, απόφαση της 5ης Νοεμβρίου 2002, C-471/98, Επιτροπή κατά Βελγίου, Συλλογή 2002, σ. I‑9681, σκέψεις 41 έως
43).
Επομένως, αρκεί να εξεταστεί αν η παράβαση αποδεικνύεται βάσει αποκλειστικώς των αιτιάσεων της Επιτροπής.
Όσον αφορά το πρώτο σκέλος της πρώτης αιτιάσεως, πρέπει να υπομνησθεί ότι το παράρτημα II, A, σημείο 1, της οδηγίας 91/676
επιβάλλει την υποχρέωση να περιληφθούν στους κώδικες ορθής γεωργικής πρακτικής οι περίοδοι κατά τη διάρκεια των οποίων δεν
ενδείκνυται η διασπορά λιπασμάτων.
Πρέπει επίσης να υπομνησθεί, αφενός, ότι το άρθρο 2, στοιχείο ε΄, της οδηγίας ορίζει ως «λίπασμα» κάθε ουσία που περιέχει
αζωτούχο ένωση ή ενώσεις και διασπείρεται στο έδαφος προκειμένου να τονώσει την ανάπτυξη των φυτών, συμπεριλαμβανομένης της
κόπρου. Αφετέρου, ότι το άρθρο 2, στοιχείο στ΄, της ίδιας οδηγίας ορίζει ως «χημικό λίπασμα» κάθε βιομηχανικώς παρασκευαζόμενο
λίπασμα. Επομένως, ο όρος «λίπασμα», κατά την έννοια της οδηγίας 91/676, περιλαμβάνει τα χημικά λιπάσματα.
Υπό τις συνθήκες αυτές, δεδομένου ότι η οδηγία 91/676 επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να καθορίζουν τις περιόδους απαγορεύσεως
διασποράς κάθε είδους λιπασμάτων, χωρίς να επιτρέπει εξαίρεση, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου
δεν τήρησε την υποχρέωση αυτή όσον αφορά τα χημικά λιπάσματα.
Όσον αφορά το δεύτερο σκέλος της πρώτης αιτιάσεως, επιβάλλεται καταρχάς η διαπίστωση ότι οι διατάξεις της νομοθεσίας του Λουξεμβούργου
σχετικά με τις περιόδους κατά τη διάρκεια των οποίων απαγορεύεται η διασπορά ορισμένων χημικών λιπασμάτων δεν έχουν εφαρμογή
στους βοσκοτόπους, παρά το γεγονός ότι η οδηγία 91/676 δεν εξαιρεί ρητώς το εν λόγω είδος εκτάσεων.
Εν πάση περιπτώσει, ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι οι βοσκότοποι απορροφούν σημαντική ποσότητα αζώτου, το γεγονός αυτό δεν αρκεί
για να δικαιολογήσει, όπως προβλέπει το άρθρο 6, A, σημείο 4, της κανονιστικής αποφάσεως του Μεγάλου Δούκα, τη δυνατότητα
διασποράς συνολικής ποσότητας κόπρου, υγρής κόπρου και υγρής λυματολάσπης περιέχουσας έως 80 kg άζωτο ανά εκτάριο μεταξύ 1ης
Σεπτεμβρίου και 1ης Μαρτίου. Όπως επισήμανε η γενική εισαγγελέας με το σημείο 93 των προτάσεών της, η ποσότητα αυτή είναι
υπερβολική, δεδομένου ότι το παράρτημα III, παράγραφος 2, της οδηγίας 91/676 επιτρέπει τη διασπορά ποσότητας περιέχουσας 170 kg
άζωτο καθ’ όλο το έτος. Επομένως, το να επιτρέπεται το ήμισυ σχεδόν της ποσότητας αυτής κατά τη διάρκεια του χειμερινού εξαμήνου
σημαίνει ότι η βλάστηση απορροφά και επεξεργάζεται στη διάρκεια αυτής της περιόδου σχεδόν τόσο άζωτο όσο και κατά τη διάρκεια
του θερινού εξαμήνου. Επιπροσθέτως, ενώ το όριο που περιλαμβάνεται στο παράρτημα III, παράγραφος 2, της οδηγίας αφορά την
ποσότητα αζώτου που προέρχεται από όλα τα λύματα κόπρου, το όριο που προβλέπει το άρθρο 6, A, σημείο 4, της κανονιστικής αποφάσεως
του Μεγάλου Δούκα αφορά μόνον την ποσότητα αζώτου που προέρχεται αποκλειστικώς από τη διασπορά κόπρου, υγρής κόπρου και υγρής
λυματολάσπης.
Όσον αφορά το τρίτο σκέλος της πρώτης αιτιάσεως, η Επιτροπή ορθώς υποστηρίζει ότι η απαγόρευση διασποράς κατά τη διάρκεια
ορισμένων περιόδων του έτους αποτελεί ουσιώδη διάταξη της οδηγίας 91/676 και ότι η οδηγία δεν προβλέπει εξαιρέσεις.
Εντούτοις, το άρθρο 7 της κανονιστικής αποφάσεως του Μεγάλου Δούκα επιτρέπει στους αρμόδιους υπουργούς, σε περίπτωση ιδιαίτερων
κλιματολογικών συνθηκών ή έκτακτων γεγονότων που επηρεάζουν τις γεωργικές εκμεταλλεύσεις, να θεσπίζουν εξαιρέσεις από τις
περιόδους απαγορεύσεως διασποράς.
Ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να προβλέπουν, στο εθνικό τους δίκαιο, εξαιρέσεις από τις περιόδους
απαγορεύσεως διασποράς, σε περίπτωση ιδιαίτερων κλιματολογικών συνθηκών ή έκτακτων γεγονότων που επηρεάζουν τις γεωργικές
εκμεταλλεύσεις, οι εξαιρέσεις αυτές πρέπει, εν πάση περιπτώσει, να ορίζονται σαφώς στην εθνική νομοθεσία με την οποία η οδηγία
91/676 μεταφέρεται στην εσωτερική έννομη τάξη.
Πάντως, εθνική νομοθεσία παρέχουσα διακριτική ευχέρεια στους αρμόδιους υπουργούς όσον αφορά την τύχη ατομικών αιτήσεων περί
παροχής εξαιρέσεων, δεν πληροί την εν λόγω απαίτηση.
Όσον αφορά τη χωρητικότητα αποθηκεύσεως στην οποία αναφέρεται η δεύτερη αιτίαση της Επιτροπής, διαπιστώνεται ότι η μοναδική
καθοριστική συναφώς διάταξη περιλαμβάνεται στο παράρτημα III, παράγραφος 1, σημείο 2, της οδηγίας 91/676.
Κατά τη διάταξη αυτή, τα προγράμματα δράσης περιλαμβάνουν κανόνες σχετικούς με τη χωρητικότητα των δοχείων αποθήκευσης κοπριάς,
η δε χωρητικότητα αυτή πρέπει να υπερβαίνει τη χωρητικότητα που απαιτείται για αποθήκευση κατά τη διάρκεια της μακρότερης
περιόδου κατά την οποία απαγορεύεται η διασπορά κοπριάς στο έδαφος στην ευπρόσβλητη ζώνη.
Η μοναδική εξαίρεση που προβλέπεται από τη διάταξη αυτή αφορά την περίπτωση κατά την οποία μπορεί να αποδειχθεί ότι κάθε πλεονάζουσα
ποσότητα κοπριάς πέραν από όση χωρούν τα δοχεία θα διατίθεται κατά τρόπο αβλαβή για το περιβάλλον.
Εντούτοις, το άρθρο 8 της κανονιστικής αποφάσεως του Μεγάλου Δούκα δεν προβλέπει τέτοιον όρο.
Υπό τις συνθήκες αυτές, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι, καθόσον η κανονιστική απόφαση του Μεγάλου Δούκα δεν επιβάλλει, όσον
αφορά τις υφιστάμενες εγκαταστάσεις οι οποίες δεν πρόκειται να εκσυγχρονιστούν, την υποχρέωση που περιλαμβάνεται στο παράρτημα
III, παράγραφος 1, σημείο 2, της οδηγίας 91/676, δεν είναι σύμφωνος με την οδηγία.
Όσον αφορά την τρίτη αιτίαση της Επιτροπής, πρέπει να υπομνησθεί ότι, κατά το παράρτημα II, A, σημείο 2, της οδηγίας 91/676,
οι κώδικες ορθής γεωργικής πρακτικής πρέπει να περιέχουν κανόνες σχετικά με τη διασπορά λιπασμάτων σε επικλινή εδάφη, εφόσον
το στοιχείο αυτό είναι λυσιτελές.
Το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι το παράρτημα ΙΙ, Α, της οδηγίας 91/676 αφορά το σύνολο των λιπασμάτων και όχι μόνον τα οργανικά
λιπάσματα, όπως η κόπρος (απόφαση Επιτροπή κατά Κάτω Χωρών, προπαρατεθείσα, σκέψη 134).
Εντούτοις, το άρθρο 6, A, σημείο 5, της κανονιστικής αποφάσεως του Μεγάλου Δούκα απαγορεύει μόνον τη διασπορά κόπρου, υγρής
κόπρου και υγρής λυματολάσπης που αποτελούν οργανικά λιπάσματα, αλλά δεν περιέχει διάταξη σχετική με τη διασπορά χημικών λιπασμάτων.
Επομένως, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι, όσον αφορά το σημείο αυτό, η οδηγία 91/676 δεν μεταφέρθηκε ορθώς στην εσωτερική έννομη
τάξη από το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου.
Όσον αφορά την τέταρτη αιτίαση της Επιτροπής, πρέπει να υπομνησθεί ότι το παράρτημα II, A, σημείο 6, της οδηγίας 91/676 προβλέπει
ότι οι κώδικες ορθής γεωργικής πρακτικής πρέπει να περιλαμβάνουν κανόνες σχετικά με τις μεθόδους για τη διασπορά στο έδαφος
τόσο χημικών λιπασμάτων όσο και κόπρου, συμπεριλαμβανομένης της αναλογίας και της ομοιομορφίας της διασποράς, που να διατηρούν
τις απώλειες θρεπτικών στοιχείων στο νερό σε αποδεκτό επίπεδο, εφόσον το στοιχείο αυτό είναι λυσιτελές.
Δεδομένου ότι τέτοιες διατάξεις δεν υφίστανται στο Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι συντρέχει
παράβαση της εν λόγω διατάξεως.
Κατά συνέπεια, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η παράβαση αποδεικνύεται βάσει αποκλειστικώς των αιτιάσεων της Επιτροπής.
Υπό τις συνθήκες αυτές, διαπιστώνεται ότι το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου, παραλείποντας να θεσπίσει τις αναγκαίες νομοθετικές,
κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις προκειμένου να συμμορφωθεί με τα άρθρα 4 και 5 της οδηγίας 91/676, σε συνδυασμό με
τα παραρτήματα II, A, σημεία 1, 2, 5 και 6, καθώς και III, παράγραφος 1, σημεία 1 και 2, της οδηγίας, παρέβη τις υποχρεώσεις
που υπέχει από την οδηγία αυτή.

Επί των δικαστικών εξόδων
Κατά το άρθρο 69, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα εφόσον υπάρχει
σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου. Δεδομένου ότι η Επιτροπή ζήτησε την καταδίκη του Μεγάλου Δουκάτου του Λουξεμβούργου
στα δικαστικά έξοδα και ότι το τελευταίο ηττήθηκε, το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου πρέπει να καταδικασθεί στα δικαστικά
έξοδα.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τμήμα μείζονος συνθέσεως) αποφασίζει:
1)
Το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου, παραλείποντας να θεσπίσει τις αναγκαίες νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις
προκειμένου να συμμορφωθεί με τα άρθρα 4 και 5 της οδηγίας 91/676/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 1991, για την προστασία
των υδάτων από τη νιτρορρύπανση γεωργικής προέλευσης, σε συνδυασμό με τα παραρτήματα II, A, σημεία 1, 2, 5 και 6, καθώς και
III, παράγραφος 1, σημεία 1 και 2, της οδηγίας, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία αυτή.
2)
Καταδικάζει το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου στα δικαστικά έξοδα.
(υπογραφές)
*
Γλώσσα διαδικασίας: η γαλλική.