CELEX: 62004CJ0053
Richtlijn 1999/70/EG
Clausules 1, sub b, en 5 van raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd
Totstandkoming van arbeidsverhouding voor onbepaalde tijd in geval van schending van regels betreffende opeenvolgende overeenkomsten voor bepaalde tijd
Mogelijkheid van uitzondering voor met overheidsinstantie gesloten arbeidsovereenkomsten

1       Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van de clausules 1, sub b, en 5 van de op 18 maart 1999 gesloten
raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd (hierna: „raamovereenkomst”), die is opgenomen in de bijlage
bij richtlijn 1999/70/EG van de Raad van 28 juni 1999 betreffende de door het EVV, de UNICE en het CEEP gesloten raamovereenkomst
inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd (PB L 175, blz. 43).
2       Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen C. Marrosu en G. Sardino en hun werkgever, Azienda Ospedaliera
Ospedale San Martino di Genova e Cliniche Universitarie Convenzionate (Ziekenhuiscentrum ziekenhuis San Martino te Genua en
aangesloten academische ziekenhuizen; hierna: „ziekenhuiscentrum”), inzake de niet-vernieuwing van hun arbeidsovereenkomsten.

Toepasselijke bepalingen

De gemeenschapsregeling
3       Volgens clausule 1 ervan „[is] [h]et doel van [de] raamovereenkomst [...]:
a)       de kwaliteit van arbeid voor bepaalde tijd te verbeteren door de toepassing van het non-discriminatiebeginsel te waarborgen;
b)      een kader vast te stellen om misbruik als gevolg van het gebruik van opeenvolgende arbeidsovereenkomsten of arbeidsverhoudingen
voor bepaalde tijd te voorkomen”.
4       Clausule 2, punt 1, van de raamovereenkomst bepaalt dat deze „van toepassing [is] op werknemers met een contract voor bepaalde
tijd die werken uit hoofde van een arbeidsovereenkomst of een arbeidsverhouding, als omschreven bij wet, collectieve overeenkomsten
of gebruiken in iedere lidstaat”.
5       Clausule 5 van de raamovereenkomst luidt:
„1.      Teneinde misbruik als gevolg van het gebruik van opeenvolgende arbeidsovereenkomsten of arbeidsverhoudingen voor bepaalde
tijd te voorkomen, voeren de lidstaten, na raadpleging van de sociale partners overeenkomstig de nationale wetgeving, collectieve
overeenkomsten of gebruiken, en/of de sociale partners, wanneer er geen gelijkwaardige wettelijke maatregelen ter voorkoming
van misbruik bestaan, op een wijze die rekening houdt met de behoeften van bepaalde sectoren en/of categorieën werknemers,
een of meer van de volgende maatregelen in:
a)      vaststelling van objectieve redenen die een vernieuwing van dergelijke overeenkomsten of verhoudingen rechtvaardigen;
b)      vaststelling van de maximale totale duur van opeenvolgende arbeidsovereenkomsten of arbeidsverhoudingen voor bepaalde tijd;
c)      vaststelling van het aantal malen dat dergelijke overeenkomsten of verhoudingen mogen worden vernieuwd.
2.      De lidstaten, na raadpleging van de sociale partners, en/of, waar nodig, de sociale partners bepalen onder welke voorwaarden
arbeidsovereenkomsten of arbeidsverhoudingen voor bepaalde tijd:
a)      als ‚opeenvolgend’ worden beschouwd;
b)      geacht worden voor onbepaalde tijd te gelden.”
6       Volgens artikel 2, eerste alinea, van richtlijn 1999/70 moesten de lidstaten de nodige wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen
in werking doen treden om uiterlijk op 10 juli 2001 aan deze richtlijn te voldoen.

De nationale regeling
7       De nationale wetgever heeft bij wet nr. 422 van 29 december 2000 houdende bepalingen ter vervulling van de verplichtingen
voortvloeiende uit het lidmaatschap van Italië van de Europese Gemeenschappen – Communautaire wet 2000 (gewone bijlage bij
GURI nr. 16 van 20 januari 2001; hierna: „wet nr. 422/2000”) de Italiaanse regering gemachtigd om de noodzakelijke wetgevende
decreten vast te stellen voor de omzetting van de in de bijlagen A en B bij deze wet bedoelde gemeenschapsrichtlijnen. In
bijlage B wordt met name richtlijn 1999/70 vermeld.
8       Artikel 2, lid 1, sub b, van wet nr. 422/2000 bepaalt inzonderheid dat „om onverenigbaarheid te voorkomen met de regels die
gelden op de verschillende gebieden die worden geraakt door de uit te voeren regeling [...] de betrokken regels in voorkomend
geval [worden] gewijzigd of aangevuld [...]”, en volgens sub f „waarborgen de wetgevende decreten in elk geval dat, op de
door de uit te voeren richtlijnen behandelde gebieden, de vastgestelde regels volledig stroken met de voorschriften van de
richtlijnen in kwestie [...]”.
9       Op 6 september 2001 heeft de Italiaanse regering op basis van artikel 2, lid 1, sub f, van wet nr. 422/2000 wetgevend decreet
nr. 368 vastgesteld, inzake de uitvoering van richtlijn 1999/70/EG betreffende de door het EVV, de UNICE en het CEEP gesloten
raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd (GURI nr. 235 van 9 oktober 2001, blz. 4; hierna: „wetgevend
decreet nr. 368/2001”).
10     Artikel 1, lid 1, van wetgevend decreet nr. 368/2001 bepaalt dat „een termijn mag worden gesteld aan de duur van de arbeidsovereenkomst
om redenen van technische, productieve, organisatorische aard of van vervanging van werknemers”.
11     Krachtens artikel 4, lid 1, van wetgevend decreet nr. 368/2001 kan de duur van de arbeidsovereenkomst één keer worden verlengd
wanneer de aanvankelijke duur ervan korter was dan drie jaar, „op voorwaarde dat dit gebeurt om objectieve redenen en dit
betrekking heeft op hetzelfde werk als dat waarvoor in de arbeidsovereenkomst een bepaalde tijd werd vastgelegd”. In dat geval
mag de totale duur van de genoemde overeenkomst evenwel niet langer zijn dan drie jaar.
12     Artikel 5 van wetgevend decreet nr. 368/2001, „Verstrijken van de termijn en sancties. Opeenvolgende overeenkomsten”, bepaalt:
„1.      Indien de arbeidsverhouding wordt voortgezet na het verstrijken van de aanvankelijk vastgestelde of nadien overeenkomstig
artikel 4 verlengde termijn, moet de werkgever voor elke dag dat de arbeidsverhouding wordt voortgezet het salaris van de
werknemer verhogen met 20 % per dag tot en met de tiende dag en met 40 % voor elke dag daarna.
2.      Indien de arbeidsverhouding in het geval van arbeidsovereenkomsten van minder dan zes maanden na de twintigste dag of in de
andere gevallen na de dertigste dag wordt voortgezet, dan geldt de arbeidsovereenkomst bij het verstrijken van de genoemde
termijnen als een overeenkomst voor onbepaalde tijd.
3.      Wanneer de werknemer binnen tien dagen na afloop van een arbeidsovereenkomst van maximaal zes maanden of binnen twintig dagen
na afloop van een arbeidsovereenkomst van meer dan zes maanden opnieuw wordt aangesteld voor bepaalde tijd in de zin van artikel 1,
dan geldt de tweede arbeidsovereenkomst als een overeenkomst voor onbepaalde tijd.
4.      Bij twee opeenvolgende aanstellingen voor bepaalde tijd, waaronder aanstellingen worden verstaan die zonder onderbrekingen
plaatsvinden, geldt de arbeidsverhouding als voor onbepaalde tijd tot stand gekomen vanaf de sluiting van de eerste arbeidsovereenkomst.”
13     Artikel 10 van wetgevend decreet nr. 368/2001 bevat een lijst van gevallen waarop de nieuwe regeling inzake de overeenkomsten
voor bepaalde tijd niet van toepassing is. Geen enkel daarvan betreft de sector van de overheidsdienst.
14     Wetgevend decreet nr. 368/2001 is volgens de verwijzende rechter op 21 september 2001 in werking getreden. Artikel 11, lid 1,
ervan preciseert dat „met ingang van de inwerkingtreding van het onderhavige wetgevend decreet worden ingetrokken [...] alle
wettelijke bepalingen die hoe dan ook onverenigbaar zijn en in het onderhavige wetgevend decreet niet uitdrukkelijk zijn vermeld”.
Lid 3 van het genoemde artikel voegt hieraan toe dat „ter uitvoering van de voorheen geldende regeling gesloten individuele
arbeidsovereenkomsten tot de afloop daarvan blijven gelden”.
15     Bovendien bepaalt artikel 36 van wetgevend decreet nr. 165 van 30 maart 2001 houdende algemene bepalingen inzake de regeling
van het werk van de werknemers in overheidsdienst (gewone bijlage bij GURI nr. 106 van 9 mei 2001; hierna: „wetgevend decreet
nr. 165/2001”):
„1.      Met inachtneming van de bepalingen inzake de aanwerving van personeel in de zin van de voorgaande leden, maken de overheidsorganen
gebruik van de flexibele vormen van overeenkomsten voor de aanstelling en de tewerkstelling van het personeel als voorzien
bij het Burgerlijk Wetboek en de wetten inzake de arbeidsverhoudingen in loondienst in de onderneming. De nationale collectieve
arbeidsovereenkomsten regelen het gebied van de overeenkomsten voor bepaalde tijd, de opleidings‑ en arbeidsovereenkomsten,
de andere opleidingsverhoudingen en het verrichten van tijdelijke arbeid [...]
2.      In elk geval kan schending van dwingende bepalingen betreffende de aanstelling of de tewerkstelling van werknemers door de
overheidsorganen niet leiden tot de totstandkoming van arbeidsovereenkomsten voor onbepaalde tijd met die overheidsorganen,
ongeacht het bestaan van aansprakelijkheid en sancties. De betrokken werknemer heeft aanspraak op vergoeding van de schade
die het gevolg is van arbeid in strijd met dwingende bepalingen. De overheidsorganen zijn verplicht de als zodanig betaalde
bedragen terug te vorderen van de verantwoordelijke bestuurders, wanneer de schending aan opzet of aan een ernstige fout te
wijten is.”
16     De verwijzende rechter benadrukt dat de Corte costituzionale (Italiaans grondwettelijk hof) in haar arrest nr. 89 van 13 maart
2003 heeft geoordeeld dat artikel 36, lid 2, eerste volzin, van wetgevend decreet nr. 165/2001 in overeenstemming is met de
grondwettelijke beginselen van gelijkheid en behoorlijk bestuur, die respectievelijk worden geformuleerd in de artikelen 3
en 97 van de Italiaanse grondwet. De Corte costituzionale heeft zich op het standpunt gesteld dat wanneer er een onregelmatigheid
wordt vastgesteld bij het sluiten van opeenvolgende overeenkomsten voor bepaalde tijd, werknemers in de particuliere sector
en werknemers in overheidsdienst verschillend mogen worden behandeld op grond van het fundamentele beginsel volgens hetwelk
de toegang tot betrekkingen bij overheidsorganen krachtens artikel 97, derde alinea, van die grondwet bij wege van vergelijkend
onderzoek plaatsvindt.
Hoofdgeding en prejudiciële vraag
17     Verzoekers in het hoofdgeding waren door het ziekenhuiscentrum tewerkgesteld als technisch medewerker/kok op grond van een
reeks opeenvolgende overeenkomsten voor bepaalde tijd, waarvan de laatste werden gesloten in januari 2002 voor een duur van
zes maanden.
18     Deze aanstellingen hadden plaatsgevonden op basis van een lijst van geschikte kandidaten die was opgesteld na afloop van een
openbaar vergelijkend onderzoek dat het ziekenhuiscentrum in 1998 had uitgeschreven voor de tijdelijke aanstelling van „technische
medewerkers/koks”, waaraan verzoekers in het hoofdgeding met goed gevolg hadden deelgenomen.
19     De laatste overeenkomsten voor bepaalde tijd, die afliepen in juli 2002, werden niet vernieuwd door het ziekenhuiscentrum,
dat verzoekers in het hoofdgeding formeel ontsloeg toen zij op de dag dat hun respectieve overeenkomsten afliepen op hun werk
verschenen.
20     Verzoekers in het hoofdgeding hebben het ontslagbesluit aangevochten voor het Tribunale di Genova; zij vorderden in de eerste
plaats vaststelling, op basis van wetgevend decreet nr. 368/2001, van het bestaan van met het ziekenhuiscentrum gesloten arbeidsovereenkomsten
voor onbepaalde tijd vanaf de aanvangsdatum van de eerste arbeidsverhoudingen die bestonden ten tijde van de inwerkingtreding
van dit wetgevend decreet, en in de tweede plaats veroordeling van dit centrum tot betaling van de verschuldigde salarissen
en tot vergoeding van de geleden schade.
21     In casu stelt de verwijzende rechter voor elk van de bij hem aanhangige zaken vast dat er acht dagen zijn verstreken tussen
het tijdstip waarop de voorlaatste met het ziekenhuiscentrum gesloten overeenkomst is afgelopen en het tijdstip waarop de
laatste overeenkomst met dit centrum is gesloten. Artikel 5, lid 3, van wetgevend decreet nr. 368/2001 bepaalt echter dat
wanneer een werknemer „binnen tien dagen na afloop van een arbeidsovereenkomst van maximaal zes maanden” opnieuw wordt aangesteld
voor bepaalde tijd, de tweede arbeidsovereenkomst dan automatisch geldt als een overeenkomst voor onbepaalde tijd.
22     Het ziekenhuiscentrum betoogt dat artikel 5 van wetgevend decreet nr. 368/2001 in casu niet van toepassing is, daar artikel 36
van wetgevend decreet nr. 165/2001 de overheid verbiedt om arbeidsovereenkomsten voor onbepaalde tijd te sluiten.
23     De verwijzende rechter merkt op dat de raamovereenkomst geen enkele sector aanduidt die van de werkingssfeer ervan zou kunnen
worden uitgesloten, behalve bepaalde leerovereenkomsten of arbeidsverhoudingen bedoeld in clausule 2, punt 2, van deze raamovereenkomst,
die evenwel geen verband houden met de aan deze rechter voorgelegde zaak. Bovendien heeft wet nr. 422/2000, waarbij de regering
is gemachtigd om richtlijn 1999/70 uit te voeren, in geen enkele beperking voorzien inzake de toepassing ervan op de overheidsdiensten.
Wetgevend decreet nr. 368/2001 bevat inderdaad geen enkele beperking van dien aard. Van latere datum dan wetgevend decreet
nr. 165/2001, heeft het zelfs uitdrukkelijk „alle wettelijke bepalingen die hoe dan ook onverenigbaar zijn en in het onderhavige
wetgevend decreet niet uitdrukkelijk zijn vermeld”, ingetrokken.
24     De verwijzende rechter vraagt zich af of artikel 36, lid 2, eerste zin, van wetgevend decreet nr. 165/2001 verenigbaar is
met het gemeenschapsrecht, voor zover deze zin met betrekking tot de gevolgen van een schending van dwingende bepalingen betreffende
opeenvolgende arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd een zeer duidelijk onderscheid daartussen maakt al naargelang zij werden
gesloten met overheidsdiensten of met werkgevers uit de particuliere sector. Hij merkt dienaangaande op dat de bescherming
bij wege van, in het nationale recht algemene, schadevergoeding niet gelijkwaardig kan worden geacht aan de bescherming die
voortvloeit uit het herstel in de vroegere betrekking, gelet op met name de kwesties van de bewijslast van de schade waarmee
de betrokken werknemers worden geconfronteerd. De laatstgenoemde vorm van bescherming beantwoordt beter aan de noodzaak om
eventuele misbruiken te voorkomen van een werkgever die opeenvolgende overeenkomsten voor bepaalde tijd sluit.
25     In deze omstandigheden heeft het Tribunale di Genova besloten de behandeling van de zaken te schorsen en het Hof de volgende
prejudiciële vraag te stellen:
„Moet richtlijn 1999/70/EG (artikel 1, alsmede clausule 1, sub b, en clausule 5 van de [...] raamovereenkomst [...]) aldus
worden uitgelegd dat zij in de weg staat aan een nationale regeling (die reeds vóór de omzetting van de richtlijn gold), die
onderscheid maakt tussen met de overheid gesloten arbeidsovereenkomsten en arbeidsovereenkomsten met particuliere werkgevers
door eerstgenoemde overeenkomsten uit te sluiten van de bescherming door de totstandkoming van een arbeidsverhouding voor
onbepaalde tijd bij schending van dwingende bepalingen inzake opeenvolgende arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd?”

Beantwoording van de prejudiciële vraag

Ontvankelijkheid van het verzoek om een prejudiciële beslissing
Bij het Hof ingediende opmerkingen
26     Het ziekenhuiscentrum is van mening dat het verzoek om een prejudiciële beslissing niet-ontvankelijk is, aangezien richtlijn
1999/70 – gelet op het feit dat richtlijnen geen horizontale rechtstreekse werking hebben – niet rechtstreeks van toepassing
is op het hoofdgeding, daar het ziekenhuiscentrum noch onder de Italiaanse staat, noch onder een ministerie valt. Het is een
autonome instelling met eigen bestuurders, die in het kader van hun beheer verplicht zijn om de nationale rechtsregels toe
te passen, welke zij niet in twijfel kunnen trekken en waarvan zij niet kunnen afwijken.
27     De Italiaanse regering stelt eveneens dat het verzoek om een prejudiciële beslissing niet-ontvankelijk is. Zij is enerzijds
van mening dat dit verzoek zuiver hypothetisch is, daar het voor de verwijzende rechter – die bij uitsluiting bevoegd is voor
de uitlegging van de nationale rechtsregels – vaststaat dat artikel 5 van wetgevend decreet nr. 368/2001, dat afwijkt van
artikel 36 van wetgevend decreet nr. 165/2001, van toepassing is op het hoofdgeding.
28     Anderzijds is zij van mening dat dit verzoek niet relevant is voor de oplossing van het hoofdgeding, daar de eerste overeenkomsten
werden gesloten vóór de afloop van de termijn voor de omzetting van richtlijn 1999/70, te weten 10 juli 2001.
Beoordeling door het Hof
29     Aangaande op de eerste plaats de door het ziekenhuiscentrum aangevoerde exceptie van niet-ontvankelijkheid, volstaat de vaststelling
dat uit de verwijzingsbeslissing blijkt dat de nationale rechter als vaststaand aanneemt dat dit centrum een met de overheid
verbonden instelling van de openbare sector is. Volgens vaste rechtspraak kan een richtlijn niet enkel tegenover de autoriteiten
van de staat worden ingeroepen, maar eveneens tegenover lichamen of entiteiten die onder gezag of toezicht van de staat staan
of die over bijzondere bevoegdheden beschikken die verder gaan dan die welke voortvloeien uit de regels die in de betrekkingen
tussen particulieren gelden, zoals territoriale overheden of lichamen die, ongeacht hun rechtsvorm, krachtens een overheidsmaatregel
zijn belast met de uitvoering, onder toezicht van de overheid, van een dienst van openbaar belang (arresten van 22 juni 1989,
Fratelli Costanzo, 103/88, Jurispr. blz. 1839, punt 31; 12 juli 1990, Foster e.a., C‑188/89, Jurispr. blz. I‑3313, punt 19,
alsmede 5 februari 2004, Rieser Internationale Transporte, C‑157/02, Jurispr. blz. I‑1477, punt 24).
30     Derhalve kan die exceptie van niet-ontvankelijkheid in casu niet worden aanvaard.
31     Aangaande op de tweede plaats de eerste door de Italiaanse regering aangevoerde exceptie van niet-ontvankelijkheid, dient
te worden vastgesteld dat het blijkens de rechtspraak in het kader van een krachtens artikel 234 EG ingeleide procedure stellig
niet aan het Hof staat om zich uit te spreken over de uitlegging van het nationale recht of over de verenigbaarheid van bepalingen
van nationaal recht met het gemeenschapsrecht (zie met name arresten van 19 maart 1964, Unger, 75/63, Jurispr. blz. 369, 388,
en 8 september 2005, Yonemoto, C‑40/04, Jurispr. blz. I‑7755, punt 27).
32     Er dient evenwel aan te worden herinnerd dat het volgens vaste rechtspraak in het kader van de in hetzelfde artikel van het
EG-Verdrag neergelegde samenwerking tussen de nationale rechterlijke instanties en het Hof, uitsluitend een zaak is van de
nationale rechter aan wie het geschil is voorgelegd en die de verantwoordelijkheid draagt voor de te geven rechterlijke beslissing,
om, gelet op de bijzonderheden van het geval, zowel de noodzaak van een prejudiciële beslissing voor het wijzen van zijn vonnis
te beoordelen, als de relevantie van de vragen die hij aan het Hof voorlegt. Wanneer de vragen betrekking hebben op de uitlegging
van het gemeenschapsrecht, is het Hof derhalve in beginsel verplicht daarop te antwoorden (zie met name arresten van 15 december
1995, Bosman, C‑415/93, Jurispr. blz. I‑4921, punt 59, en 10 november 2005, Stichting Zuid-Hollandse Milieufederatie, C‑316/04,
Jurispr. blz. I‑9759, punt 29).
33     Slechts in uitzonderlijke gevallen staat het aan het Hof om, ter toetsing van zijn eigen bevoegdheid, een onderzoek in te
stellen naar de omstandigheden waaronder het door de nationale rechter is geadieerd (zie in die zin arrest van 16 december
1981, Foglia, 244/80, Jurispr. blz. 3045, punt 21). Het Hof kan slechts weigeren een uitspraak te doen op een prejudiciële
vraag van een nationale rechter wanneer duidelijk blijkt dat de gevraagde uitlegging van het gemeenschapsrecht geen enkel
verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, wanneer het vraagstuk van hypothetische aard
is of wanneer het Hof niet beschikt over de feitelijke of juridische gegevens die voor hem noodzakelijk zijn om een nuttig
antwoord te geven op de gestelde vragen (zie met name reeds aangehaalde arresten Bosman, punt 61, en Stichting Zuid-Hollandse
Milieufederatie, punt 30).
34     In casu kan echter niet op goede gronden worden betoogd dat de uitlegging van richtlijn 1999/70 geen enkel verband houdt met
een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, of dat het vraagstuk van hypothetische aard is, aangezien die uitlegging,
waarom de verwijzende rechter verzoekt, juist ertoe strekt om hem in staat te stellen te antwoorden op een vraag inzake de
verenigbaarheid van een bepaling van het nationale recht met deze richtlijn.
35     Deze exceptie van niet-ontvankelijkheid dient dus eveneens te worden verworpen.
36     Aangaande op de derde plaats de tweede door de Italiaanse regering aangevoerde exceptie van niet-ontvankelijkheid, volstaat
de vaststelling dat uit richtlijn 1999/70, waarvan de omzettingstermijn op 10 juli 2001 is verstreken, blijkt dat deze beoogt
om misbruik als gevolg van het gebruik van opeenvolgende arbeidsovereenkomsten of arbeidsverhoudingen voor bepaalde tijd te
voorkomen en dat de bepalingen ervan hoofdzakelijk betrekking hebben op de vernieuwing van overeenkomsten voor bepaalde tijd
alsmede de voorwaarden waaraan een dergelijke vernieuwing is onderworpen. De in het hoofdgeding aan de orde zijnde overeenkomsten
werden op 10 respectievelijk 11 januari 2002 vernieuwd, dus na de datum waarop de genoemde richtlijn moest zijn omgezet in
het nationale recht. In deze omstandigheden kan niet op goede gronden staande worden gehouden dat de uitlegging van deze richtlijn
irrelevant is voor de oplossing van de aan de verwijzende rechter voorgelegde geschillen.
37     Uit de voorafgaande overwegingen volgt dat het verzoek om een prejudiciële beslissing ontvankelijk is.

Ten gronde
38     Met zijn vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of de raamovereenkomst aldus dient te worden uitgelegd dat
zij in de weg staat aan een nationale regeling die in geval van misbruik als gevolg van het gebruik van opeenvolgende arbeidsovereenkomsten
of arbeidsverhoudingen voor bepaalde tijd door een werkgever uit de openbare sector, uitsluit dat deze worden omgezet in arbeidsovereenkomsten
of arbeidsverhoudingen voor onbepaalde tijd, hoewel een dergelijke omzetting wel is voorzien voor arbeidsovereenkomsten en
arbeidsverhoudingen die zijn aangegaan met een werkgever uit de particuliere sector.
39     Voor een antwoord op deze vraag moet allereerst worden opgemerkt dat richtlijn 1999/70 en de raamovereenkomst, anders dan
de Italiaanse regering ter terechtzitting heeft betoogd, toepassing kunnen vinden op arbeidsovereenkomsten en arbeidsverhoudingen
voor bepaalde tijd die met overheidsdiensten en andere entiteiten van de openbare sector zijn aangegaan (arrest van 4 juli
2006, Adeneler e.a., C‑212/04, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 54).
40     Niets in die twee handelingen wijst er namelijk op dat enkel arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd tussen werknemers en
werkgevers uit de particuliere sector binnen de werkingssfeer ervan zouden vallen (arrest Adeneler e.a., reeds aangehaald,
punt 55).
41     Integendeel, in de eerste plaats volgt uit de bewoordingen van clausule 2, punt 1, van de raamovereenkomst dat de werkingssfeer
van die overeenkomst ruim is opgevat, nu zij in het algemeen geldt voor „werknemers met een contract voor bepaalde tijd die
werken uit hoofde van een arbeidsovereenkomst of een arbeidsverhouding, als omschreven bij wet, collectieve overeenkomsten
of gebruiken in iedere lidstaat”. Bovendien omvat de definitie in clausule 3, punt 1, van de raamovereenkomst van het begrip
„werknemer met een arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd” in de zin van die overeenkomst alle werknemers, zonder onderscheid
naar de openbare dan wel particuliere aard van hun werkgever (arrest Adeneler e.a., reeds aangehaald, punt 56).
42     In de tweede plaats sluit clausule 2, punt 2, van de raamovereenkomst arbeidsovereenkomsten of arbeidsverhoudingen voor bepaalde
tijd met een werkgever uit de openbare sector niet uit, maar maakt zij het de lidstaten en/of sociale partners enkel mogelijk
„leerovereenkomsten en het leerlingwezen” en arbeidsovereenkomsten en ‑verhoudingen „die zijn gesloten in het kader van een
speciaal door of met steun van de overheid uitgevoerd opleidings‑, arbeidsinpassings‑ en omscholingsprogramma”, aan de werkingssfeer
van deze raamovereenkomst te onttrekken (arrest Adeneler e.a., reeds aangehaald, punt 57).
43     Er moet eveneens aan worden herinnerd dat de raamovereenkomst, zoals blijkt uit clausule 1, sub b, ervan, tot doel heeft om
een kader vast te stellen om misbruik als gevolg van het gebruik van opeenvolgende arbeidsovereenkomsten of arbeidsverhoudingen
voor bepaalde tijd te voorkomen.
44     Daartoe verplicht clausule 5, punt 1, van de raamovereenkomst de lidstaten om in hun rechtsorde minstens één van de in punt 1,
sub a tot en met c, ervan opgesomde maatregelen in te voeren, wanneer in de betrokken lidstaat nog geen gelijkwaardige wettelijke
voorschriften bestaan om het misbruik van opeenvolgende arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd efficiënt te voorkomen (arrest
Adeneler e.a., reeds aangehaald, punt 65).
45     Er moet evenwel op worden gewezen dat de genoemde bepaling, zoals blijkt uit de bewoordingen ervan, de lidstaten de mogelijkheid
toekent om, voor zover dit objectief wordt gerechtvaardigd, rekening te houden met de bijzondere behoeften van bepaalde sectoren
en/of de categorieën werknemers in kwestie.
46     Het is juist dat clausule 5, punt 2, van de raamovereenkomst de lidstaten niet uitdrukkelijk dezelfde mogelijkheid toekent
inzake de vaststelling van de voorwaarden waaronder opeenvolgende arbeidsovereenkomsten of arbeidsverhoudingen voor bepaalde
tijd moeten worden geacht voor onbepaalde tijd te gelden.
47     Aangezien die bepaling de lidstaten niet in het algemeen de verplichting oplegt om te voorzien in de omzetting van arbeidsovereenkomsten
voor bepaalde tijd in arbeidsovereenkomsten voor onbepaalde tijd, en daarin al evenmin in bijzonderheden de voorwaarden zijn
vastgesteld waaronder gebruik kan worden gemaakt van arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd (arrest Adeneler e.a., reeds
aangehaald, punt 91), laat zij de lidstaten op dit gebied evenwel een zekere beoordelingsvrijheid.
48     Bijgevolg staat clausule 5 van de raamovereenkomst er als zodanig niet aan in de weg dat een lidstaat het misbruik als gevolg
van het gebruik van opeenvolgende arbeidsovereenkomsten of arbeidsverhoudingen voor bepaalde tijd verschillend behandelt,
al naargelang de genoemde overeenkomsten of verhoudingen werden aangegaan met een werkgever uit de particuliere sector of
een werkgever uit de openbare sector.
49     Zoals blijkt uit punt 105 van voormeld arrest Adeneler e.a., kan een nationale regeling als die welke in het hoofdgeding aan
de orde is, die enkel voor de openbare sector voorziet in een verbod van omzetting in een arbeidsovereenkomst voor onbepaalde
tijd van opeenvolgende overeenkomsten voor bepaalde tijd, evenwel alleen in overeenstemming met de raamovereenkomst worden
geacht, wanneer de interne rechtsorde van de betrokken lidstaat voor de betrokken sector voorziet in een andere effectieve
maatregel ter voorkoming, en in voorkomend geval ter bestraffing, van het misbruik van opeenvolgende overeenkomsten voor bepaalde
tijd.
50     Aangaande deze laatste voorwaarde dient erop te worden gewezen dat clausule 5, punt 1, van de raamovereenkomst de lidstaten
verplicht om op efficiënte en dwingende wijze minstens één van de in deze bepaling opgesomde maatregelen in te voeren, die
misbruik van opeenvolgende arbeidsovereenkomsten of arbeidsverhoudingen voor bepaalde tijd beogen te voorkomen, wanneer er
in het nationale recht niet reeds gelijkwaardige maatregelen bestaan.
51     Wanneer, zoals in casu, het gemeenschapsrecht niet voorziet in specifieke sancties voor het geval dat toch misbruiken worden
vastgesteld, staat het bovendien aan de nationale overheidsinstanties om, teneinde het hoofd te bieden aan een dergelijke
situatie, passende maatregelen vast te stellen, die niet alleen evenredig moeten zijn, maar eveneens voldoende effectief en
afschrikkend om ervoor te zorgen dat de krachtens de raamovereenkomst vastgestelde normen hun volle uitwerking krijgen (arrest
Adeneler e.a., reeds aangehaald, punt 94).
52     Hoewel de wijze waarop dergelijke normen ten uitvoer worden gelegd krachtens het beginsel van de procedurele autonomie van
de lidstaten een zaak is van de interne rechtsorde van die staten, mag zij echter niet ongunstiger zijn dan die voor vergelijkbare
vorderingen op basis van nationaal recht (gelijkwaardigheidsbeginsel) en mag zij evenmin de uitoefening van de door de communautaire
rechtsorde verleende rechten in de praktijk onmogelijk of uiterst moeilijk maken (effectiviteitsbeginsel) (zie met name arrest
van 14 december 1995, Peterbroeck, C‑312/93, Jurispr. blz. I‑4599, punt 12, alsmede arrest Adeneler e.a., reeds aangehaald,
punt 95).
53     Hieruit vloeit voort dat wanneer een misbruik van opeenvolgende arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd heeft plaatsgevonden,
er een maatregel moet kunnen worden toegepast die voorziet in effectieve en op het vlak van de werknemersbescherming gelijkwaardige
garanties, teneinde dit misbruik naar behoren te bestraffen en de gevolgen van de schending van het gemeenschapsrecht ongedaan
te maken. Volgens de tekst zelf van artikel 2, eerste alinea, van richtlijn 1999/70 moeten de lidstaten immers „alle nodige
maatregelen treffen om de in deze richtlijn voorgeschreven resultaten te allen tijde te kunnen waarborgen” (arrest Adeneler
e.a., reeds aangehaald, punt 102).
54     Het staat niet aan het Hof om uitspraak te doen over de uitlegging van het nationale recht; deze uitlegging is uitsluitend
een taak van de verwijzende rechter, die in het onderhavige geval dient vast te stellen of de bepalingen van de relevante
nationale regeling voldoen aan de in de drie voorgaande punten genoemde vereisten. Het Hof kan echter in zijn prejudiciële
beslissing in voorkomend geval preciseringen geven teneinde de nationale rechterlijke instantie bij haar beoordeling te leiden
(zie arrest van 21 februari 2006, Halifax e.a., C‑255/02, Jurispr. blz. I‑1609, punten 76 en 77).
55     Dienaangaande moet worden opgemerkt dat een nationale regeling als die welke in het hoofdgeding aan de orde is, die voorziet
in dwingende voorschriften inzake de duur en de vernieuwing van overeenkomsten voor bepaalde tijd, alsmede in het recht op
vergoeding van de schade die de werknemer heeft geleden door het misbruik van opeenvolgende arbeidsovereenkomsten of arbeidsverhoudingen
voor bepaalde tijd door de overheid, op het eerste gezicht lijkt te voldoen aan de in de punten 51 tot en met 53 van het onderhavige
arrest genoemde vereisten.
56     Het staat evenwel aan de verwijzende rechter om te beoordelen in hoeverre artikel 36, lid 2, eerste zin, van wetgevend decreet
nr. 165/2001, gelet op de voorwaarden voor de toepassing alsook de daadwerkelijke uitvoering ervan, een passende maatregel
is ter voorkoming, en in voorkomend geval ter bestraffing, van het misbruik van opeenvolgende arbeidsovereenkomsten of arbeidsverhoudingen
voor bepaalde tijd door de overheid.
57     Gelet op een en ander, dient op de gestelde vraag te worden geantwoord dat de raamovereenkomst aldus moet worden uitgelegd
dat zij in beginsel niet in de weg staat aan een nationale regeling die in geval van misbruik als gevolg van het gebruik van
opeenvolgende arbeidsovereenkomsten of arbeidsverhoudingen voor bepaalde tijd door een werkgever uit de openbare sector, uitsluit
dat deze worden omgezet in arbeidsovereenkomsten of arbeidsverhoudingen voor onbepaalde tijd, hoewel een dergelijke omzetting
wel is voorzien voor arbeidsovereenkomsten en arbeidsverhoudingen die zijn aangegaan met een werkgever uit de particuliere
sector, wanneer deze regeling voorziet in een andere effectieve maatregel ter voorkoming, en in voorkomend geval ter bestraffing,
van misbruik van opeenvolgende overeenkomsten voor bepaalde tijd door een werkgever uit de openbare sector.

Kosten
58     Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale
rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof
gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof van Justitie (Tweede kamer) verklaart voor recht:
De op 18 maart 1999 gesloten raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd, die is opgenomen in de bijlage
bij richtlijn 1999/70/EG van de Raad van 28 juni 1999 betreffende de door het EVV, de UNICE en het CEEP gesloten raamovereenkomst
inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd, dient aldus te worden uitgelegd dat zij in beginsel niet in de weg staat
aan een nationale regeling die in geval van misbruik als gevolg van het gebruik van opeenvolgende arbeidsovereenkomsten of
arbeidsverhoudingen voor bepaalde tijd door een werkgever uit de openbare sector, uitsluit dat deze worden omgezet in arbeidsovereenkomsten
of arbeidsverhoudingen voor onbepaalde tijd, hoewel een dergelijke omzetting wel is voorzien voor arbeidsovereenkomsten en
arbeidsverhoudingen die zijn aangegaan met een werkgever uit de particuliere sector, wanneer deze regeling voorziet in een
andere effectieve maatregel ter voorkoming, en in voorkomend geval ter bestraffing, van misbruik van opeenvolgende overeenkomsten
voor bepaalde tijd door een werkgever uit de openbare sector.
ondertekeningen
*
Procestaal: Italiaans.