CELEX: 62002CJ0289
Ελεύθερη παροχή υπηρεσιών
Δικηγόρος εγκατεστημένος σε κράτος μέλος ενεργών κατόπιν συμφωνίας με δικηγόρο εγκατεστημένο σε άλλο κράτος μέλος
.ξοδα δικηγόρου, τα οποία ο ηττηθείς διάδικος υποχρεούται να αποδώσει στον νικήσαντα
Περιορισμός

της 12ης Δεκεμβρίου 1996, C-3/95, Reisebüro Broede, Συλλογή 1996, σ. Ι-6511). Πράγματι, η οργάνωση της ένδικης διαδικασίας
εμπίπτει στην αρμοδιότητα των κρατών μελών, τα οποία δύνανται, κατά συνέπεια, να εκδίδουν κατάλληλους κανόνες σχετικά με την
απόδοση των δικαστικών εξόδων. Η απόδοση των εξόδων αυτών δεν χρειάζεται να είναι, οπωσδήποτε, πλήρης, όπως δείχνουν τα πολύ
διιστάμενα συστήματα των κρατών μελών.
Η επιβολή ανωτάτου ορίου στα αποδοτέα έξοδα είναι επίσης ανάλογη και αναγκαία για την επίτευξη του αποτελέσματος της εύρυθμης
λειτουργίας της δικαιοσύνης, καθόσον παρέχει προστασία στον ηττηθέντα διάδικο έναντι υπερβολικών και απρόβλεπτων απαιτήσεων
αποδόσεως εξόδων.
Η Αυστριακή Κυβέρνηση συμμερίζεται, κατ' ουσίαν, την άποψη αυτή. Υποστηρίζει επίσης ότι επιβάλλεται να γίνει διάκριση μεταξύ,
αφενός, της συμβατικής σχέσεως του δικηγόρου με τον πελάτη του και, αφετέρου, του ζητήματος της εκ μέρους του ηττηθέντος διαδίκου
αποδόσεως των δικαστικών εξόδων στον νικήσαντα διάδικο. Το τελευταίο αυτό ζήτημα πρέπει να ρυθμίζεται από διατάξεις αντικειμενικού
δικαίου, για τη θέσπιση των οποίων, δεδομένου ότι πρόκειται περί διαδικαστικού ζητήματος, είναι αρμόδιος ο νομοθέτης της χώρας
του επιληφθέντος δικαστηρίου.
Κατά την Αυστριακή Κυβέρνηση, δεν υπάρχει περιορισμός στην ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών κατά την έννοια του άρθρου 49
ΕΚ ή δυσμενής διάκριση κατά την έννοια του άρθρου 12 ΕΚ, καθόσον δικηγόρος εγκατεστημένος στην Αυστρία μπορεί, πράγματι, να
ασκεί τη δραστηριότητά του στη Γερμανία υπό τους ίδιους όρους, όσον αφορά την απόδοση των εξόδων για την αμοιβή του, με αυτούς
που προβλέπει το εν λόγω κράτος για τους εγκατεστημένους στην επικράτειά του δικηγόρους.
Η Επιτροπή συμμερίζεται την άποψη ότι η επίδικη ρύθμιση δεν αντιβαίνει στο κοινοτικό δίκαιο. Κατ' αυτήν, η απάντηση στο πρώτο
σκέλος του τεθέντος ερωτήματος προκύπτει σαφώς από την οδηγία, χωρίς να είναι αναγκαία η επίκληση των διατάξεων της Συνθήκης.
Συγκεκριμένα, το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας ορίζει ρητώς ότι οι διασυνοριακές οι σχετικές με την εκπροσώπηση του πελάτη
δραστηριότητες δικηγόρου ασκούνται, σε κάθε κράτος μέλος υποδοχής, σύμφωνα με τους όρους που προβλέπονται για τους δικηγόρους,
οι οποίοι είναι εγκατεστημένοι σ' αυτό το κράτος. Τούτο αφορά επίσης διατάξεις όπως οι ρυθμίζουσες την απόδοση των εξόδων
για τον δικηγόρο.
Απάντηση του Δικαστηρίου
Εκ προοιμίου, όσον αφορά την εκ μέρους του αιτούντος δικαστηρίου νομική εκτίμηση της επίδικης ρυθμίσεως υπό το πρίσμα του
άρθρου 12 ΕΚ, πρέπει να επισημανθεί ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η διάταξη αυτή, η οποία καθιερώνει τη γενική
αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ιθαγενείας, μπορεί να εφαρμοστεί αυτοτελώς μόνο σε καταστάσεις διεπόμενες από το
κοινοτικό δίκαιο για τις οποίες η Συνθήκη δεν προβλέπει ειδική απαγόρευση των διακρίσεων (βλ. την απόφαση της 26ης Νοεμβρίου
2002, C-100/01, Oteiza Olazabal, Συλλογή 2002, σ. Ι-10981, σκέψη 25).
Όσον αφορά την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών, η ανωτέρω αρχή τέθηκε σε εφαρμογή και συγκεκριμενοποιήθηκε με το άρθρο 49 ΕΚ (βλ.
την απόφαση της 28ης Οκτωβρίου 1999, C-55/98, Vestergaard, Συλλογή 1999, σ. Ι-7641, σκέψη 17). Επομένως, δεν συντρέχει λόγος
αποφάνσεως επί του άρθρου 12 ΕΚ.
Το άρθρο 49 EK απαγορεύει τους περιορισμούς της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών στο εσωτερικό της Κοινότητας. Πράγματι, δεν αποκλείεται
ο καθορισμός ανωτάτου ορίου, όσον αφορά τα αποδοτέα έξοδα για αμοιβή δικηγόρου εγκατεστημένου σε κράτος μέλος, του αυτού ύψους
με εκείνα που προβλέπονται για τους εγκατεστημένους σε άλλο κράτος μέλος δικηγόρους, να έχει ως συνέπεια, οσάκις τα έξοδα
υπερβαίνουν αυτά που θα απέρρεαν από την εφαρμογή του πίνακα αμοιβών που ισχύει στο τελευταίο αυτό κράτος, να καταστεί λιγότερο
συμφέρουσα η διασυνοριακή παροχή δικηγορικών υπηρεσιών.
Το άρθρο 50, τρίτο εδάφιο, ΕΚ προβλέπει ότι ο παρέχων υπηρεσία διασυνοριακώς δύναται να ασκήσει τη δραστηριότητά του στο κράτος
όπου παρέχεται η υπηρεσία
με τους ίδιους όρους που το κράτος αυτό επιβάλλει στους δικούς του υπηκόους.
Όπως τόνισε η Επιτροπή, η διάταξη αυτή εξειδικεύθηκε, στον οικείο τομέα, με την οδηγία. Το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας
αυτής ορίζει ότι η δικαστική εκπροσώπηση πελάτου σε άλλο κράτος μέλος πρέπει να ασκείται
σύμφωνα με τους όρους που προβλέπονται για τους δικηγόρους, οι οποίοι είναι εγκατεστημένοι σε αυτό το κράτος, αποκλειομένου
οποιουδήποτε όρου κατοικίας ή εγγραφής σε επαγγελματική οργάνωση του κράτους αυτού. Εξάλλου, η παράγραφος 2 αυτού του άρθρου προβλέπει υποχρέωση τηρήσεως των επαγγελματικών κανόνων του κράτους υποδοχής κατά
την άσκηση αυτών των δραστηριοτήτων.
Κατά συνέπεια, όπως τόνισε ο γενικός εισαγγελέας με το σημείο 42 των προτάσεών του, ο κοινοτικός νομοθέτης έκρινε ότι, πλην
των ρητώς προβλεπομένων εξαιρέσεων, όλοι οι όροι και κανόνες που ισχύουν στο κράτος υποδοχής μπορούν να έχουν εφαρμογή επί
της διασυνοριακής παροχής δικηγορικών υπηρεσιών. Επομένως, η απόδοση των εξόδων για αμοιβή δικηγόρου εγκατεστημένου σε κράτος
μέλος μπορεί, επίσης, να υπόκειται στους κανόνες που εφαρμόζονται επί των εγκατεστημένων σε άλλο κράτος μέλος δικηγόρων. Εξάλλου,
η λύση αυτή είναι η μόνη η οποία συνάδει προς την αρχή της προβλεψιμότητας και, επομένως, της ασφάλειας δικαίου για τον διάδικο,
ο οποίος, διά της συμμετοχής του στη δίκη, διατρέχει τον κίνδυνο να καταδικαστεί στην καταβολή των δικαστικών εξόδων του αντιδίκου
του σε περίπτωση ήττας.
Συνεπώς, στο πρώτο σκέλος του υποβληθέντος προδικαστικού ερωτήματος προσήκει η απάντηση ότι τα άρθρα 49 ΕΚ και 50 ΕΚ, καθώς
και η οδηγία, πρέπει να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι δεν αντιβαίνει προς αυτά νομολογιακώς διαμορφωθείς κανόνας σε κράτος
μέλος, ο οποίος προβλέπει ότι τα αποδοτέα εκ μέρους του ηττηθέντος διαδίκου δικαστικά έξοδα προς τον νικήσαντα διάδικο, τα
οποία προήλθαν εκ της παροχής υπηρεσιών δικηγόρου εγκατεστημένου σε άλλο κράτος μέλος, δεν μπορούν να υπερβαίνουν τα έξοδα
τα οποία θα συνεπήγετο η εκπροσώπηση του διαδίκου από δικηγόρο εγκατεστημένο στο κράτος αυτό.
Επί του δευτέρου σκέλους του προδικαστικού ερωτήματος, όσον αφορά την απόδοση των πρόσθετων εξόδων εκ της αμοιβής δικηγόρου
ασκούντος το λειτούργημά του παρά τω δικαστηρίω που επελήφθη της υποθέσεως
Με το δεύτερο σκέλος του προδικαστικού ερωτήματος, το αιτούν δικαστήριο θέτει, κατ' ουσίαν, το ζήτημα αν το άρθρο 49 ΕΚ και
η οδηγία έχουν την έννοια ότι αντιβαίνει προς αυτά νομολογιακώς διαμορφωθείς κανόνας σε κράτος μέλος ο οποίος ορίζει ότι ο
νικήσας διάδικος, εκπροσωπηθείς κατά τη δίκη από δικηγόρο εγκατεστημένο σε άλλο κράτος μέλος, δεν δικαιούται να ζητήσει από
τον ηττηθέντα διάδικο, πέραν των εξόδων αυτού του δικηγόρου, τα έξοδα για δικηγόρο ασκούντα το λειτούργημά του παρά τω επιληφθέντι
δικαστηρίω, ο οποίος έπρεπε να παραστεί, κατ' επιταγή της οικείας εθνικής νομοθεσίας, για να νομιμοποιήσει τον πρώτο δικηγόρο.
Παρατηρήσεις που υποβλήθηκαν στο Δικαστήριο
Κατά τη Γερμανική Κυβέρνηση, το γεγονός ότι η παράσταση δικηγόρου ασκούντος το λειτούργημά του παρά τω επιληφθέντι δικαστηρίω
επιφέρει αύξηση των εξόδων της δίκης είναι σύμφυτο προς το άρθρο 5 της οδηγίας και δεν αποτελεί περιορισμό της ελεύθερης παροχής
υπηρεσιών. Η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών δεν απαιτεί να μπορεί ο διάδικος να επωφελείται
αδαπάνως των υπηρεσιών δύο συνηγόρων, πολλώ δε μάλλον που υπάρχουν επίσης διαδικασίες ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, κατά τις οποίες
δεν προβλέπεται απόδοση των δικαστικών εξόδων εκ μέρους του ηττηθέντος διαδίκου. Στο μέτρο που ο παρά τω επιληφθέντι δικαστηρίω
δικηγόρος πρέπει να αμείβεται πάντοτε από τον πελάτη, δεν υπάρχει διάκριση εις βάρος του εγκατεστημένου σε άλλος κράτος μέλος
δικηγόρου από το γεγονός ότι ο ηττηθείς διάδικος δεν υποχρεούται να αποδώσει στον αντίδικό του τα έξοδα του πρώτου δικηγόρου.
Κατά τα λοιπά, η Γερμανική Κυβέρνηση παραπέμπει, όσον αφορά το δεύτερο σκέλος του ερωτήματος, στα επιχειρήματα που ήδη ανέπτυξε
ως προς το πρώτο σκέλος.
Η Επιτροπή διαφωνεί. Κατ' αυτήν, εάν το εθνικό δίκαιο προβλέπει υποχρεωτική παράσταση δικηγόρου ασκούντος το λειτούργημά του
παρά τω επιληφθέντι δικαστηρίω, ο διάδικος που υποχρεούται να φέρει τα έξοδα δικηγόρου του νικήσαντος διαδίκου πρέπει, επίσης,
να αποδίδει τα έξοδα από την παράσταση αυτή. Η λύση αυτή απορρέει εμμέσως από την οδηγία, οπότε δεν είναι αναγκαία η επίκληση
των διατάξεων της Συνθήκης.
Απάντηση του Δικαστηρίου
Επιβάλλεται η διαπίστωση ότι το γεγονός ότι ο νικήσας διάδικος, ο οποίος εκπροσωπήθηκε κατά τη δίκη από δικηγόρο εγκατεστημένο
σε άλλο κράτος μέλος, δεν δύναται να ζητήσει επίσης, από τον ηττηθέντα διάδικο, τα έξοδα για δικηγόρο ασκούντα το λειτούργημά
του παρά τω επιληφθέντι δικαστηρίω, τον οποίο ο διάδικος αυτός προσέλαβε, με το σκεπτικό ότι τέτοια έξοδα δεν θεωρούνται αναγκαία,
μπορεί να καταστήσει λιγότερο συμφέρουσα τη διακρατική παροχή δικηγορικών υπηρεσιών. Πράγματι, παρόμοια λύση ενδέχεται να
έχει αποτρεπτικό αποτέλεσμα, δυνάμενο να επηρεάσει τη θέση των δικηγόρων από άλλα κράτη μέλη έναντι των ανταγωνιστών τους.
Είναι μεν αληθές ότι η οδηγία, χωρίς να παρέχει διευκρινίσεις ως προς τα δικηγορικά έξοδα που απορρέουν εκ της εφαρμογής της,
προβλέπει, στο άρθρο 5, ότι τα κράτη μέλη δύνανται να επιβάλουν στους δικηγόρους, οι οποίοι είναι εγκατεστημένοι σε άλλα κράτη
μέλη, να ενεργούν δικαστικώς κατόπιν συμφωνίας με δικηγόρο ασκούντα το λειτούργημά του ενώπιον του Δικαστηρίου που επελήφθη
της υποθέσεως. Με το άρθρο 28 του EuRAG, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας έκανε χρήση αυτής της ευχέρειας.
Κατά συνέπεια, η παράσταση του δικηγόρου που ασκεί το λειτούργημά του παρά τω επιληφθέντι δικαστηρίω αποτελεί απαίτηση απορρέουσα
εκ των μέτρων εναρμονίσεως και, επομένως, είναι ανεξάρτητη της βουλήσεως των διαδίκων, όπως προκύπτει από το άρθρο 28, παράγραφος
3, του EuRAG σύμφωνα με το οποίο, εάν δεν συνεφωνήθη άλλως μεταξύ των ενδιαφερομένων, δεν δημιουργείται συμβατική σχέση μεταξύ
του ημεδαπού δικηγόρου και του εντολέα.
Από την απαίτηση αυτή δεν είναι δυνατό να συναχθεί ότι το μειονέκτημα που απορρέει από την παράσταση δικηγόρου ασκούντος το
λειτούργημά του παρά τω επιληφθέντι δικαστηρίω, ήτοι τα πρόσθετα σχετικά έξοδα, πρέπει να βαρύνει άνευ ετέρου και εν πάση
περιπτώσει τον διάδικο που προσέλαβε δικηγόρο εγκατεστημένο σε άλλο κράτος μέλος, ανεξαρτήτως του εάν ο εν λόγω διάδικος κέρδισε,
ή όχι, τη δίκη. Αντιθέτως, η υποχρέωση προσλήψεως δικηγόρου ασκούντος το λειτούργημά του παρά τω επιληφθέντι δικαστηρίω έχει
ως συνέπεια ότι τα εξ αυτής έξοδα είναι αναγκαία για την προσήκουσα δικαστική εκπροσώπηση. Η κατά γενική αρχή εξαίρεση των
εν λόγω εξόδων από τα δικαστικά έξοδα, τα οποία οφείλει να αποδώσει ο ηττηθείς διάδικος, συνιστά ποινή για τον νικήσαντα διάδικο,
θα είχε δε ως αποτέλεσμα, όπως επεσήμανε ο γενικός εισαγγελέας με το σημείο 70 των προτάσεών του, ότι οι διάδικοι θα αποθαρρύνονταν
εντόνως από το να προσφεύγουν στις υπηρεσίες δικηγόρων εγκατεστημένων σε άλλα κράτη μέλη. Επομένως, η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών
από τους δικηγόρους αυτούς θα παρεμποδιζόταν, θα επηρεαζόταν δε η επιχειρούμενη με την οδηγία εναρμόνιση του τομέα.
Η επίδικη ρύθμιση δεν είναι δυνατό να δικαιολογηθεί από τις απαιτήσεις εύρυθμης λειτουργίας της δικαιοσύνης. Η Γερμανική Κυβέρνηση
υποστηρίζει, συναφώς, ότι επιβάλλεται να προστατευθεί ο ηττηθείς διάδικος έναντι υπερβολικών και απρόβλεπτων απαιτήσεων αποδόσεως
δικαστικών εξόδων. Όμως, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι, εντός του εν λόγω κράτους μέλους, τα έξοδα του δικηγόρου που ασκεί
το λειτούργημά του παρά τω επιληφθέντι δικαστηρίω είναι απολύτως προβλέψιμα, καθόσον περιλαμβάνονται ρητώς στο άρθρο 24a της
BRAGO. Ομοίως, λαμβανομένης υπόψη της σχετικώς περιορισμένης δραστηριότητας του δικηγόρου αυτού, τα εξ αυτής έξοδα υπολείπονται
κατά πολύ αυτών που απορρέουν από την παράσταση του άλλου δικηγόρου.
Κατά συνέπεια, στο δεύτερο σκέλος του υποβληθέντος προδικαστικού ερωτήματος προσήκει η απάντηση ότι το άρθρο 49 ΕΚ και η οδηγία
πρέπει να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι αντιβαίνει προς αυτά νομολογιακώς διαμορφωθείς κανόνας σε κράτος μέλος, ο οποίος
ορίζει ότι ο νικήσας διάδικος, εκπροσωπηθείς κατά τη δίκη από δικηγόρο εγκατεστημένο σε άλλο κράτος μέλος, δεν δικαιούται
να ζητήσει από τον ηττηθέντα διάδικο, πέραν των εξόδων για την αμοιβή αυτού του δικηγόρου, τα έξοδα για δικηγόρο ασκούντα
το λειτούργημά του παρά τω επιληφθέντι δικαστηρίω, ο οποίος έπρεπε να παραστεί, κατ' επιταγή της οικείας εθνικής νομοθεσίας,
για να νομιμοποιήσει τον πρώτο δικηγόρο.
Επί των δικαστικών εξόδων
Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν η Γερμανική και η Αυστριακή Κυβέρνηση καθώς και η Επιτροπή, οι οποίες κατέθεσαν παρατηρήσεις
στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα
παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.
Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πέμπτο τμήμα),
κρίνοντας επί του ερωτήματος που του υπέβαλε με διάταξη της 25ης Ιουλίου 2002, το Oberlandesgericht München, αποφαίνεται:
1)
Τα άρθρα 49 ΕΚ και 50 ΕΚ, καθώς και η οδηγία
77/249/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 22ας Μαρτίου 1977, περί διευκολύνσεως της πραγματικής ασκήσεως της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών
από δικηγόρους, πρέπει να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι δεν αντιβαίνει προς αυτά νομολογιακώς διαμορφωθείς κανόνας σε κράτος
μέλος, ο οποίος προβλέπει ότι τα αποδοτέα εκ μέρους του ηττηθέντος διαδίκου δικαστικά έξοδα προς τον νικήσαντα διάδικο, τα
οποία προήλθαν εκ της παροχής υπηρεσιών δικηγόρου εγκατεστημένου σε άλλο κράτος μέλος, δεν μπορούν να υπερβαίνουν τα έξοδα
τα οποία θα συνεπήγετο η εκπροσώπηση του διαδίκου από δικηγόρο εγκατεστημένο στο κράτος αυτό.
2)
Εντούτοις, το άρθρο 49 ΕΚ και η οδηγία 77/249 πρέπει να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι αντιβαίνει προς αυτά νομολογιακώς διαμορφωθείς
κανόνας σε κράτος μέλος, ο οποίος ορίζει ότι ο νικήσας διάδικος, εκπροσωπηθείς κατά τη δίκη από δικηγόρο εγκατεστημένο σε
άλλο κράτος μέλος, δεν δικαιούται να ζητήσει από τον ηττηθέντα διάδικο, πέραν των εξόδων για την αμοιβή αυτού του δικηγόρου,
τα έξοδα για δικηγόρο ασκούντα το λειτούργημά του παρά τω επιληφθέντι δικαστηρίω, ο οποίος έπρεπε να παραστεί, κατ' επιταγή
της οικείας εθνικής νομοθεσίας, για να νομιμοποιήσει τον πρώτο δικηγόρο.
Jann
La Pergola
von Bahr
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 11 Δεκεμβρίου 2003.
Ο Γραμματέας
Ο Πρόεδρος
R. Grass
Β. Σκουρής
–
Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.