CELEX: 62004CJ0295
Artikel 81 EG
Mededinging
Mededingingsregeling
Schadegevallen veroorzaakt door motorrijtuigen, schepen et bromfietsen
Verplichte verzekering voor wettelijke aansprakelijkheid
Premieverhoging
Invloed op handel tussen lidstaten
Recht van derden om schadevergoeding te vorderen
Bevoegde nationale rechter
Verjaringstermijn
Schadevergoeding als sanctie

1       De verzoeken om een prejudiciële beslissing betreffen de uitlegging van artikel 81 EG.
2       Deze verzoeken zijn ingediend in het kader van beroepen tot schadevergoeding, ingesteld door V. Manfredi tegen Lloyd Adriatico
Assicurazioni SpA, door A. Cannito tegen Fondiaria Sai SpA en door, respectievelijk, N. Tricarico en P. Murgolo tegen Assitalia
SpA (hierna: „Assitalia”) en strekkende tot veroordeling van deze verzekeringsmaatschappijen tot restitutie van de verhogingen
van de premies voor verplichte aansprakelijkheidsverzekering voor schadegevallen veroorzaakt door motorrijtuigen, schepen
en bromfietsen (hierna: „WA-motorrijtuigenverzekering”), welke verhogingen door deze vennootschappen zijn doorgevoerd op grond
van een door de nationale mededingingsautoriteit (Autorità garante della concorrenza e del mercato; hierna: „mededingingsautoriteit”)
ongeoorloofd verklaarde mededingingsregeling.

Toepasselijke nationale bepalingen
3       Artikel 2, lid 2, van wet nr. 287 van 10 oktober 1990 op de mededinging (Legge 10 ottobre 1990, n. 287, Norme per la tutela
della concorrenza e del mercato, GURI nr. 240 van 13 oktober 1990, blz. 3; hierna: „wet nr. 287/90”), verbiedt mededingingsregelingen
tussen ondernemingen die ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging op de nationale markt of een deel daarvan
substantieel wordt verhinderd, beperkt of vervalst.
4       Onder mededingingsregelingen wordt volgens voormeld artikel 2, lid 1, verstaan overeenkomsten en/of onderling afgestemde feitelijke
gedragingen tussen ondernemingen, alsook besluiten, ook indien tot stand gekomen op basis van statutaire of reglementaire
bepalingen, van consortia, ondernemingsverenigingen en andere soortgelijke organisaties.
5       Op grond van artikel 2, lid 3, van wet nr. 287/90 zijn verboden mededingingsregelingen nietig.
6       Artikel 33, lid 2, van deze wet bepaalt dat verzoeken om nietigverklaring, schadevorderingen en verzoeken om voorlopige voorzieningen
met betrekking tot schendingen van de bepalingen in de titels I tot en met IV van de wet, waaronder artikel 2, moeten worden
gericht tot de territoriaal bevoegde Corte d’Appello.

De hoofdgedingen en de prejudiciële vragen
7       Bij besluiten van 8 september en 10 november 1999 en 3 februari 2000 heeft de mededingingsautoriteit een procedure wegens
schending van artikel 2 van wet nr. 287/90 ingeleid tegen verschillende verzekeringsmaatschappijen, waaronder de drie verwerende
maatschappijen in de hoofdgedingen. Deze laatste maatschappijen werd verweten dat zij hadden deelgenomen aan een mededingingsregeling
over „koppelverkoop van verschillende producten en de uitwisseling van informatie tussen concurrerende ondernemingen”. In
de onderhavige zaken is alleen relevant de afspraak over de uitwisseling van informatie tussen concurrerende ondernemingen.
8       De mededingingsautoriteit heeft opgemerkt dat in de periode van 1994 tot en met 1999 in Italië, anders dan in de rest van
Europa, de premies voor de verplichte WA-motorrijtuigenverzekering buitensporig en in toenemende mate zijn gestegen.
9       De mededingingsautoriteit heeft bovendien opgemerkt dat de markt voor WA-motorrijtuigenverzekeringen wordt gekenmerkt door
hoge toegangsbarrières, vooral omdat voor de afwikkeling van schadegevallen een doeltreffend distributienet en een uitgebreid
netwerk van agentschappen in het gehele land nodig is.
10     In de loop van de bij haar aanhangige procedure heeft de mededingingsautoriteit informatie verzameld waaruit bleek dat tal
van verzekeringsmaatschappijen die WA-motorrijtuigenverzekeringen aanboden, uitgebreid informatie hadden uitgewisseld over
alle aspecten van de verzekeringsactiviteit, waaronder prijzen, kortingen, opbrengsten, kosten van schadegevallen en distributiekosten.
11     In haar eindbesluit nr. 8546 (I377) van 28 juli 2000 (Bolletino 30/2000 van 14 augustus 2000) heeft de mededingingsautoriteit
vastgesteld dat de betrokken verzekeringsmaatschappijen een ongeoorloofde overeenkomst hadden gesloten over de uitwisseling
van informatie betreffende de verzekeringssector. Deze overeenkomst heeft deze ondernemingen in staat gesteld de premies voor
WA‑motorrijtuigenverzekering op elkaar af te stemmen en zodanig vast te stellen dat de verzekerden aanzienlijke premieverhogingen
werden opgelegd die niet gerechtvaardigd waren door de marktvoorwaarden en door de consument niet konden worden omzeild.
12     Het besluit van de mededingingsautoriteit, dat door de verzekeringsmaatschappijen is aangevochten, is in essentie bevestigd
door het Tribunale amministrativo regionale per il Lazio en door de Consiglio di Stato.
13     Verzoekers in de hoofdgedingen hebben hun respectieve beroepen ingesteld bij de Giudice di pace di Bitonto teneinde elke betrokken
verzekeringsmaatschappij te doen veroordelen tot restitutie van de premieverhoging die zij hebben betaald als gevolg van de
door de mededingingsautoriteit ongeoorloofd verklaarde mededingingsregeling.
14     Uit de opmerkingen van Assitalia volgt dat volgens verzoekers in de hoofdgedingen het door de mededingingsautoriteit uitgevoerde
onderzoek heeft aangetoond dat de gemiddelde premie voor een WA‑motorrijtuigenverzekering 20 % hoger was dan deze zou zijn
geweest wanneer de mededingingsgedragingen van de verzekeringsmaatschappijen niet waren veranderd door de onderling afgestemde
feitelijke gedraging. De inbreuk door de verzekeringsmaatschappijen die aan deze gedraging hebben deelgenomen heeft dus voor
de eindgebruiker een nadeel opgeleverd bestaande in de betaling van een premie voor de WA‑motorrijtuigenverzekering die gemiddeld
20 % hoger is dan de premie die zij zouden hebben moeten betalen wanneer er geen inbreuk op de mededingingsregels was gemaakt.
15     De verzekeringsmaatschappijen in de hoofdgedingen hebben zich onder meer beroepen op onbevoegdheid van de Giudice di pace
di Bitonto in de zin van artikel 33 van wet nr. 287/90 en op verjaring van het recht op restitutie en/of schadevergoeding.
16     De verwijzende rechter is van oordeel dat aangezien ook verzekeringsmaatschappijen uit andere lidstaten die tevens in Italië
actief waren, aan de door de mededingingsautoriteit ongeoorloofd verklaarde overeenkomst hebben deelgenomen, de bestreden
mededingingsregeling niet alleen artikel 2 van wet nr. 287/90 schendt, maar ook artikel 81 EG, waarvan het tweede lid bepaalt
dat alle verboden mededingingsregelingen nietig zijn.
17     De verwijzende rechter merkt op dat iedere derde, waaronder de consument en de eindgebruiker van een dienst, zich gerechtigd
kan achten, de nietigheid van een door artikel 81 EG verboden mededingingsregeling in te roepen en schadevergoeding te vorderen
indien er een causaal verband bestaat tussen de geleden schade en de verboden mededingingsregeling.
18     Is dat het geval dan kan een bepaling als artikel 33 van wet nr. 287/90 worden geacht tegen het gemeenschapsrecht in te druisen.
Een procedure voor de Corte d’appello duurt immers veel langer en kost veel meer dan een procedure voor de Giudice di pace,
wat de doeltreffendheid van artikel 81 EG zou kunnen aantasten.
19     De verwijzende rechter betwijfelt ook of de verjaringstermijnen voor schadevorderingen en de hoogte van de te betalen schadevergoeding,
zoals deze in het nationale recht zijn vastgesteld, verenigbaar zijn met artikel 81 EG.
20     In die omstandigheden heeft de Giudice di pace di Bitonto in de zaken C‑295/04 tot en met C‑297/04 besloten de behandeling
van de zaak te schorsen en het Hof de volgende prejudiciële vragen te stellen:
„1.      Dient artikel 81 van het Verdrag aldus te worden uitgelegd dat een afspraak tussen verzekeringsmaatschappijen over de onderlinge
uitwisseling van informatie of een onderling afgestemde feitelijke gedraging in die zin, die de betrokken maatschappijen in
staat stelt de premies voor de WA-motorrijtuigenverzekeringen te verhogen in een mate die niet gerechtvaardigd is door de
marktvoorwaarden, nietig is, mede gelet op het feit dat ondernemingen uit verschillende lidstaten aan de overeenkomst of onderling
afgestemde feitelijke gedraging deelnemen?
2.      Dient artikel 81 van het Verdrag aldus te worden uitgelegd dat derden met een rechtens relevant belang de nietigheid kunnen
inroepen van een afspraak of feitelijk afgestemde gedraging die door deze gemeenschapsbepaling is verboden, en schadevergoeding
kunnen vorderen indien er een causaal verband bestaat tussen de afspraak of de gedraging en de schade?
3.      Dient artikel 81 van het Verdrag aldus te worden uitgelegd dat de verjaring van de daarop gebaseerde schadevordering begint
te lopen op de dag waarop de afspraak of de onderling afgestemde feitelijke gedraging tot stand is gekomen, dan wel op de
dag waarop de afspraak of de onderling afgestemde feitelijke gedraging is beëindigd?
4.      Dient artikel 81 van het Verdrag aldus te worden uitgelegd dat de nationale rechter, indien blijkt dat de op basis van het
nationale recht te betalen schadevergoeding in elk geval lager is dan het economische voordeel dat de schadeveroorzakende
onderneming die heeft deelgenomen aan de verboden afspraak of onderling afgestemde feitelijke gedraging heeft genoten, de
benadeelde partij ambtshalve ook een punitieve schadevergoeding dient toe te kennen, die nodig is om ervoor te zorgen dat
de vergoedbare schade groter is dan het door de schadeveroorzakende onderneming genoten voordeel, om door artikel 81 van het
Verdrag verboden afspraken of onderling afgestemde feitelijke gedragingen tegen te gaan?”
21     In zaak C‑298/04 heeft de Giudice di pace di Bitonto besloten de behandeling van de zaak te schorsen en het Hof de volgende
prejudiciële vragen te stellen:
„1.      Dient artikel 81 van het Verdrag aldus te worden uitgelegd dat een afspraak tussen verzekeringsmaatschappijen bestaande in
de onderlinge uitwisseling van informatie of een onderling afgestemde feitelijke gedraging in die zin, die de betrokken maatschappijen
in staat stelt de premies voor de WA‑motorrijtuigenverzekeringen te verhogen in een mate die niet gerechtvaardigd is door
de marktvoorwaarden, nietig is, mede gelet op het feit dat ondernemingen uit verschillende lidstaten aan de overeenkomst of
onderling afgestemde feitelijke gedraging deelnemen?
2.      Dient artikel 81 van het Verdrag aldus te worden uitgelegd dat het zich verzet tegen de toepassing van een nationale norm
als artikel 33 van de Italiaanse wet nr. 287/1990, volgens welke de schadevordering wegens schending van de communautaire
en nationale regels inzake mededingingsverstorende afspraken ook door derden dient te worden ingesteld bij een andere rechter
dan die welke gewoonlijk bevoegd is voor vorderingen van die waarde, waardoor de kosten en de duur van het geding aanzienlijk
toenemen?
3.      Dient artikel 81 van het Verdrag aldus te worden uitgelegd dat derden met een rechtens relevant belang de nietigheid kunnen
inroepen van een afspraak of feitelijk afgestemde gedraging die door deze gemeenschapsbepaling is verboden, en schadevergoeding
kunnen vorderen indien er een causaal verband bestaat tussen de afspraak of de gedraging en de schade?
4.      Dient artikel 81 van het Verdrag aldus te worden uitgelegd dat de verjaring van de daarop gebaseerde schadevordering begint
te lopen op de dag waarop de afspraak of de onderling afgestemde feitelijke gedraging tot stand is gekomen, dan wel op de
dag waarop de afspraak of de onderling afgestemde feitelijke gedraging is beëindigd?
5.      Dient artikel 81 van het Verdrag aldus te worden uitgelegd dat de nationale rechter, indien blijkt dat de op basis van het
nationale recht te betalen schadevergoeding in elk geval lager is dan het economische voordeel dat de schadeveroorzakende
onderneming die heeft deelgenomen aan de verboden afspraak of onderling afgestemde feitelijke gedraging heeft genoten, de
benadeelde partij ambtshalve ook een punitieve schadevergoeding dient toe te kennen, die nodig is om ervoor te zorgen dat
de vergoedbare schade groter is dan het door de schadeveroorzakende onderneming genoten voordeel, om door artikel 81 van het
Verdrag verboden afspraken of onderling afgestemde feitelijke gedragingen tegen te gaan?”
22     Bij beschikking van de president van het Hof van 28 september 2004 zijn de zaken C‑295/04 tot en met C‑298/04 gevoegd voor
de schriftelijke en de mondelinge behandeling en voor het arrest.

De ontvankelijkheid van de prejudiciële vragen

Bij het Hof ingediende opmerkingen
23     Assitalia voert in de eerste plaats aan dat de feitelijke en juridische uiteenzetting die aan de prejudiciële vragen ten grondslag
ligt, onvolledig en onduidelijk is, zodat niet alle potentieel betrokken partijen in staat zijn om op passende wijze hun opmerkingen
dienaangaande te maken en het Hof geen nuttig antwoord op deze vragen kan geven.
24     In de tweede plaats betoogt Assitalia dat de door de Giudice di pace di Bitonto gestelde prejudiciële vragen niet-ontvankelijk
zijn, daar zij betrekking hebben op de uitlegging van een bepaling van het EG-Verdrag die kennelijk niet van toepassing is
op de hoofdgedingen.
25     De mededingingsregeling die in de hoofdgedingen aan de orde is, heeft op het Italiaanse grondgebied immers maar beperkte gevolgen
gehad en dientengevolge geen aanzienlijke schade berokkend aan de handel tussen lidstaten in de zin van artikel 81 EG (zie
onder meer arrest van 21 januari 1999, Bagnasco e.a., C‑215/96 en C‑216/96, Jurispr. blz. I‑135). De niet-toepasselijkheid
van artikel 81 EG is overigens voor de nationale rechter niet bestreden en het op artikel 2 van wet nr. 287/90 gebaseerde
besluit van de mededingingsautoriteit is definitief geworden. Bovendien bepaalt artikel 1, lid 1, van wet nr. 287/90 dat dit
„van toepassing is op mededingingsregelingen, misbruik van machtspositie en concentraties van ondernemingen die niet vallen
binnen de werkingssfeer van [...] de artikelen [81 EG] en/of [82 EG], verordeningen [...] of communautaire handelingen met
een overeenkomstige normatieve werking”.

Beoordeling door het Hof
26     Volgens vaste rechtspraak is het in het kader van de in artikel 234 EG neergelegde samenwerking tussen het Hof en de nationale
rechterlijke instanties uitsluitend een zaak van de nationale rechter aan wie het geschil is voorgelegd en die de verantwoordelijkheid
draagt voor de te geven rechterlijke beslissing om, gelet op de bijzonderheden van het geval, zowel de noodzaak van een prejudiciële
beslissing voor het wijzen van zijn vonnis te beoordelen, als de relevantie van de vragen die hij aan het Hof voorlegt. Wanneer
de gestelde prejudiciële vragen betrekking hebben op de uitlegging van het gemeenschapsrecht, is het Hof derhalve in beginsel
verplicht daarop te antwoorden (zie onder meer arresten van 15 december 1995, Bosman, C‑415/93, Jurispr. blz. I‑4921, punt 59,
en 10 november 2005, Stichting Zuid-Hollandse Milieufederatie, C‑316/04, Jurispr. blz. I‑9759, punt 29).
27     Het Hof heeft echter ook geoordeeld dat het in uitzonderlijke gevallen, ter toetsing van zijn eigen bevoegdheid, een onderzoek
dient in te stellen naar de omstandigheden waaronder het door de nationale rechter is geadieerd (zie in die zin arrest van
16 december 1981, Foglia, 244/80, Jurispr. blz. 3045, punt 21). Het Hof kan slechts weigeren een uitspraak te doen op een
prejudiciële vraag van een nationale rechter wanneer duidelijk blijkt dat de gevraagde uitlegging van het gemeenschapsrecht
geen enkel verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, wanneer het vraagstuk van hypothetische
aard is of wanneer het Hof niet beschikt over de feitelijke of juridische gegevens die noodzakelijk zijn om een nuttig antwoord
te geven op de hem gestelde vragen (zie met name reeds aangehaalde arresten Bosman, punt 61, en Stichting Zuid-Hollandse Milieufederatie,
punt 30).
28     In de onderhavige zaak doet geen van deze gevallen zich voor.
29     In dit verband zij in de eerste plaats vastgesteld dat het Hof door de verwijzingsbeslissingen en door de schriftelijke en
mondelinge opmerkingen voldoende is voorgelicht zodat het in staat is, de regels van gemeenschapsrecht uit te leggen in het
licht van de situatie die in de hoofdgedingen aan de orde is (zie onder meer arresten van 3 maart 1994, Vaneetveld, C‑316/93,
Jurispr. blz. I‑763, punt 14, en 21 september 1999, Wijsenbeek, C‑378/97, Jurispr. blz. I‑6207, punt 21).
30     In de tweede plaats blijkt, anders dan Assitalia betoogt, niet duidelijk dat de uitlegging van artikel 81 EG geen enkel verband
houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van de hoofdgedingen. Derhalve betreft het door Assitalia aangevoerde bezwaar
ter zake van de niet-toepasselijkheid van dit artikel op de hoofdgedingen niet de ontvankelijkheid van de onderhavige zaken,
maar de eerste vraag ten gronde.
31     Voor het overige zij eraan herinnerd dat de artikelen 81 EG en 82 EG bepalingen van openbare orde zijn die door de nationale
rechter ambtshalve moeten worden toegepast (zie in die zin arrest van 1 juni 1999, Eco Swiss, C‑126/97, Jurispr. blz. I‑3055,
punten 39 en 40).
32     De prejudiciële vragen zijn derhalve ontvankelijk.

De eerste vraag in de zaken C‑295/04 tot en met C‑298/04
33     Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of een met de nationale mededingingsregels strijdige
mededingingsregeling of onderling afgestemde feitelijke gedraging tussen verzekeringsmaatschappijen zoals in de hoofdgedingen
aan de orde, bestaande in onderlinge uitwisseling van informatie, waardoor de betrokken maatschappijen de premies voor de
WA‑motorrijtuigenverzekeringen kunnen verhogen zonder dat zulks gerechtvaardigd is door de marktvoorwaarden, eveneens artikel 81
EG kan schenden, met name op grond dat ondernemingen uit verschillende lidstaten aan de mededingingsregeling of onderling
afgestemde feitelijke gedraging deelnemen.

Bij het Hof ingediende opmerkingen
34     Assitalia geeft het Hof in overweging te antwoorden dat het, gelet op de louter algemene en instrumentele aard van de vraag,
onmogelijk is een nuttig antwoord te geven over de toepassing van artikel 81 EG.
35     De Italiaanse regering is van oordeel dat artikel 81 EG niet van toepassing is op een mededingingsregeling als die in de hoofdgedingen.
Een mededingingsbeperkende gedraging kan slechts onder de communautaire regelgeving vallen indien voldaan is aan een reeks
voorwaarden, die verder gaan dan de enkele deelneming van ondernemingen uit andere lidstaten.
36     Volgens de Commissie van de Europese Gemeenschappen moet artikel 81 EG aldus worden uitgelegd dat het een verbod stelt op
een mededingingsregeling of onderling afgestemde feitelijke gedraging die de mededinging beperkt, wanneer op grond van een
reeks feitelijke en juridische gegevens met een voldoende mate van waarschijnlijkheid te verwachten valt, dat de betrokken
mededingingsregeling of onderling afgestemde feitelijke gedraging al dan niet rechtstreeks, daadwerkelijk of potentieel, het
handelsverkeer tussen lidstaten beïnvloedt. De omstandigheid dat bepaalde ondernemingen van andere lidstaten aan deze mededingingsregeling
of onderling afgestemde feitelijke gedraging hebben deelgenomen, kan op zich niet tot de conclusie leiden dat deze mededingingsregeling
of onderling afgestemde feitelijke gedraging een dergelijke invloed uitoefent op de handelsstromen tussen lidstaten.

Beoordeling door het Hof
37     Vooraf moet worden vastgesteld dat, anders dan Assitalia betoogt, deze vraag voldoende nauwkeurig is om het Hof in staat te
stellen de verwijzende rechter een nuttig antwoord te verschaffen.
38     Voorts dient eraan te worden herinnerd dat volgens vaste rechtspraak het communautaire en het nationale mededingingsrecht
naast elkaar van toepassing zijn, aangezien zij de restrictieve gedragingen vanuit verschillende gezichtshoeken beschouwen.
Terwijl de artikelen 81 EG en 82 EG het oog hebben op de belemmeringen die daaruit kunnen voortvloeien voor de handel tussen
lidstaten, worden de restrictieve gedragingen in de nationale wettelijke regelingen, die zijn ontstaan uit overwegingen die
aan elk van deze regelingen eigen zijn, uitsluitend binnen dat kader bezien (zie met name arresten van 13 februari 1969, Wilhelm
e.a., 14/68, Jurispr. blz. 1, punt 3; 10 juli 1980, Giry en Guerlain e.a., 253/78 en 1/79–3/79, Jurispr. blz. 2327, punt 15,
en 9 september 2003, Milk Marque en National Farmers’ Union, C‑137/00, Jurispr. blz. I‑7975, punt 61).
39     Ook dient eraan te worden herinnerd dat de artikelen 81, lid 1, EG en 82 EG rechtstreekse gevolgen teweegbrengen in de betrekkingen
tussen particulieren en voor de justitiabelen rechten doen ontstaan die de nationale rechter dient te handhaven (zie arresten
van 30 januari 1974, BRT en SABAM, „BRT I”, 127/73, Jurispr. blz. 51, punt 16; 18 maart 1997, Guérin automobiles/Commissie,
C‑282/95 P, Jurispr. blz. I‑1503, punt 39, en 20 september 2001, Courage en Crehan, C‑453/99, Jurispr. blz. I‑6297, punt 23),
en dat de voorrang van het gemeenschapsrecht vereist dat iedere bepaling van een nationale wet die in strijd is met een gemeenschapsregel,
buiten toepassing wordt gelaten, of deze nu van eerdere of latere datum dan laatstgenoemde regel is (zie onder meer arrest
van 9 september 2003, CIF, C‑198/01, Jurispr. blz. I‑8055, punt 48).
40     Zoals reeds blijkt uit de bewoordingen van de artikelen 81 EG en 82 EG, zijn op een mededingingsregeling of ongeoorloofde
praktijk slechts de communautaire mededingingsregels van toepassing indien zij de handel tussen lidstaten ongunstig kan beïnvloeden.
41     Bij de uitlegging en toepassing van deze voorwaarde betreffende de invloed op de handel tussen lidstaten, dient het uitgangspunt
te zijn dat zij tot doel heeft, op het gebied van de mededingingsregels het toepassingsgebied van het gemeenschapsrecht af
te bakenen ten opzichte van het recht van de lidstaten. Zo is het gemeenschapsrecht van toepassing op elke mededingingsregeling
en elke gedraging die de handel tussen lidstaten ongunstig kan beïnvloeden op een wijze die schadelijk kan zijn voor de verwezenlijking
van de doelstellingen van een gemeenschappelijke markt tussen de lidstaten, inzonderheid door afscherming van de nationale
markten of door wijziging van de mededingingsstructuur op de gemeenschappelijke markt (zie in die zin arresten van 31 mei
1979, Hugin/Commissie, 22/78, Jurispr. blz. 1869, punt 17, en 25 oktober 2001, Ambulanz Glöckner, C‑475/99, Jurispr. blz. I‑8089,
punt 47).
42     Wil van een ongunstige beïnvloeding van de handel tussen lidstaten sprake zijn, dan moeten besluiten, overeenkomsten of feitelijke
gedragingen op grond van een reeks van objectieve feitelijke of juridische gegevens met een voldoende mate van waarschijnlijkheid
doen verwachten dat zij al dan niet rechtstreeks, daadwerkelijk of potentieel, het handelsverkeer tussen lidstaten kunnen
beïnvloeden op een manier dat zij doen vrezen dat zij de totstandkoming van een gemeenschappelijke markt tussen lidstaten
kunnen belemmeren (zie arrest van 11 juli 1985, Remia e.a./Commissie, 42/84, Jurispr. blz. 2545, punt 22, en arrest Ambulanz
Glöckner, reeds aangehaald, punt 48). Voorts is vereist dat die invloed niet van geringe betekenis is (arrest van 28 april
1998, Javico, C‑306/96, Jurispr. blz. I‑1983, punt 16).
43     De ongunstige beïnvloeding van de handel tussen lidstaten is in de regel dus het gevolg van een combinatie van verschillende
factoren, die, elk afzonderlijk, niet per se beslissend hoeven te zijn (zie arrest Bagnasco e.a., reeds aangehaald, punt 47,
en arrest van 29 april 2004, British Sugar/Commissie, C‑359/01 P, Jurispr. blz. I‑4933, punt 27).
44     Dienaangaande is in de eerste plaats door de advocaat-generaal in punt 37 van zijn conclusie terecht vastgesteld, dat het
enkele feit dat onder de deelnemers aan een nationale mededingingsregeling zich ook marktdeelnemers uit andere lidstaten bevinden,
een belangrijk element is bij de beoordeling, maar op zich bezien nog niet doorslaggevend is om te kunnen stellen dat aan
de voorwaarde van beïnvloeding van de handel tussen lidstaten is voldaan.
45     In de tweede plaats volstaat de omstandigheid dat een mededingingsregeling alleen de verhandeling van producten in één enkele
lidstaat betreft, niet om uit te sluiten dat de handel tussen lidstaten ongunstig kan worden beïnvloed (zie arrest van 11 juli
1989, Belasco e.a./Commissie, 246/86, Jurispr. blz. I‑2117, punt 33). Een mededingingsregeling die het gehele grondgebied
van een lidstaat bestrijkt, heeft naar haar aard immers een versterking van de nationale drempelvorming tot gevolg, hetgeen
de in het Verdrag beoogde economische vervlechting doorkruist (arrest van 17 oktober 1972, Vereeniging van Cementhandelaren/Commissie,
8/72, Jurispr. blz. 977, punt 29; arrest Remia e.a./Commissie, reeds aangehaald, punt 22, en arrest van 18 juni 1998, Commissie/Italië,
C‑35/96, Jurispr. blz. I‑3851, punt 48).
46     Bovendien heeft het Hof met betrekking tot diensten reeds geoordeeld dat de beïnvloeding van het handelsverkeer hierin kan
bestaan, dat de betrokken activiteiten zo zijn geregeld dat de gemeenschappelijke markt wordt gecompartimenteerd en het vrij
verrichten van diensten, een van de doelstellingen van het Verdrag, wordt belemmerd (zie arrest van 4 mei 1988, Bodson, 30/87,
Jurispr. blz. 2479, punt 24, en arrest Ambulanz Glöckner, reeds aangehaald, punt 49).
47     Het is aan de nationale rechter om na te gaan of, gelet op de kenmerken van de betrokken nationale markt, het voldoende waarschijnlijk
is dat de mededingingsregeling of de onderling afgestemde feitelijke gedraging die aan de orde is in de hoofdgedingen, al
dan niet rechtstreeks, daadwerkelijk of potentieel, de verkoop van WA‑motorrijtuigenverzekeringen in de betrokken lidstaat
door marktdeelnemers uit andere lidstaten kan beïnvloeden en dat die invloed niet van geringe betekenis is.
48     Het Hof kan echter in zijn prejudiciële beslissing in voorkomend geval preciseringen geven teneinde de nationale rechterlijke
instantie bij haar uitlegging te leiden (zie met name arrest van 17 oktober 2002, Payroll e.a., C‑79/01, Jurispr. blz. I‑8923,
punt 29).
49     In dit verband zij eraan herinnerd dat volgens de rechtspraak van het Hof de leden van een nationaal prijskartel hun marktaandeel
op een voor dienstverlening door marktdeelnemers van andere lidstaten toegankelijke markt slechts kunnen behouden door zich
te wapenen tegen concurrentie uit het buitenland (zie met betrekking tot invoer, reeds aangehaalde arresten Belasco e.a./Commissie,
punt 34, en British Sugar/Commissie, punt 28).
50     Luidens de verwijzingsbeslissingen heeft de mededingingsautoriteit te kennen gegeven dat de markt voor WA-motorrijtuigenverzekeringen
wordt gekenmerkt door hoge toegangsbarrières, vooral omdat voor de afwikkeling van schadegevallen een doeltreffend distributienet
en een uitgebreid netwerk van agentschappen in geheel Italië nodig is. De verwijzende rechter merkt echter eveneens op dat
verzekeringsmaatschappijen uit andere lidstaten, die eveneens hun activiteiten in Italië uitoefenen, ook hebben deelgenomen
aan de door de mededingingsautoriteit ongeoorloofd verklaarde overeenkomst. Het gaat hier derhalve om een voor dienstverlening
door verzekeringsmaatschappijen uit andere lidstaten toegankelijke markt, ook al maken deze barrières het verrichten van deze
diensten moeilijker.
51     In dergelijke omstandigheden is het met name aan de verwijzende rechter om te onderzoeken of reeds het bestaan van de mededingingsregeling
of onderling afgestemde feitelijke gedraging verzekeringsmaatschappijen uit andere lidstaten die geen activiteiten in Italië
uitoefenden, kon ontmoedigen, onder meer doordat de premies voor WA-motorrijtuigenverzekeringen konden worden gecoördineerd
en vastgesteld op een niveau waarop de verkoop van een dergelijke verzekering door deze maatschappijen niet rendabel zou zijn
(zie in die zin arrest British Sugar, reeds aangehaald, punten 29 en 30).
52     Derhalve dient op de eerste vraag in de zaken C‑295/04 tot en met C‑298/04 te worden geantwoord dat een met de nationale mededingingsregels
strijdige mededingingsregeling of onderling afgestemde feitelijke gedraging tussen verzekeringsmaatschappijen, zoals in de
hoofdgedingen aan de orde, bestaande in de onderlinge uitwisseling van informatie waardoor de betrokken maatschappijen de
premies voor de WA-motorrijtuigenverzekeringen kunnen verhogen zonder dat zulks gerechtvaardigd is door de marktvoorwaarden,
eveneens artikel 81 EG kan schenden indien het, gelet op de kenmerken van de betrokken nationale markt, voldoende waarschijnlijk
is dat de betrokken mededingingsregeling of onderling afgestemde feitelijke gedraging al dan niet rechtstreeks, daadwerkelijk
of potentieel, de verkoop van polissen van deze verzekering in de betrokken lidstaat door marktdeelnemers uit andere lidstaten
kan beïnvloeden en dat die invloed niet van geringe betekenis is.

De tweede vraag in de zaken C‑295/04 tot en met C‑297/04 en de derde vraag in zaak C‑298/04
53     Met deze vraag, die moet worden onderzocht vóór de tweede vraag in zaak C‑298/04, wenst de verwijzende rechter in wezen te
vernemen of artikel 81 EG aldus moet worden uitgelegd dat eenieder de nietigheid kan inroepen van een door dit artikel verboden
mededingingsregeling of onderling afgestemde feitelijke gedraging en, indien er een causaal verband bestaat tussen deze regeling
of gedraging en de schade, schadevergoeding kan vorderen.

Bij het Hof ingediende opmerkingen
54     Assitalia geeft het Hof in overweging een bevestigend antwoord te geven, maar herinnert eraan dat bij gebreke van een communautaire
regelgeving ter zake het een aangelegenheid van de interne rechtsorde van elke lidstaat is om de bevoegde rechterlijke instanties
aan te wijzen en de procedureregels vast te stellen voor vorderingen die worden ingediend ter bescherming van de rechten die
de justitiabelen aan de rechtstreekse werking van het gemeenschapsrecht ontlenen, mits die regels het gelijkwaardigheidsbeginsel
en het doeltreffendheidsbeginsel in acht nemen (zie arrest Courage en Crehan, reeds aangehaald, punt 29).
55     Volgens de Duitse regering en de Commissie moet artikel 81 EG aldus worden uitgelegd dat op grond hiervan derden met een rechtens
relevant belang de nietigheid kunnen inroepen van een mededingingsregeling of onderling afgestemde feitelijke gedraging die
ingevolge deze gemeenschapsbepaling verboden is en schadevergoeding kunnen vorderen indien er een causaal verband bestaat
tussen de mededingingsregeling of de gedraging en de schade.

Beoordeling door het Hof
56     Allereerst zij eraan herinnerd dat artikel 81, lid 2, EG bepaalt dat alle krachtens artikel 81 EG verboden overeenkomsten
en besluiten nietig zijn.
57     Volgens vaste rechtsprak is deze nietigheid, die door eenieder kan worden ingeroepen, voor de rechter bindend wanneer de voorwaarden
voor toepassing van artikel 81, lid 1, EG vervuld zijn en de betrokken overeenkomst een vrijstelling krachtens artikel 81,
lid 3, EG niet kan rechtvaardigen (zie voor dit laatste punt met name arrest van 9 juli 1969, Portelange, 10/69, Jurispr.
blz. 309, punt 10). Aangezien de in artikel 81, lid 2, EG bedoelde nietigheid absoluut is, heeft een krachtens deze bepaling
nietige overeenkomst geen gevolgen voor de betrekkingen tussen de overeenkomstsluitende partijen en kan zij niet aan derden
worden tegengeworpen (zie arrest van 25 november 1971, Béguelin, 22/71, Jurispr. blz. 949, punt 29). Deze nietigheid kan bovendien
alle gevolgen, voor het verleden en voor de toekomst, van de betrokken overeenkomst of het betrokken besluit treffen (zie
arrest van 6 februari 1973, Brasserie de Haecht, 48/72, Jurispr. blz. 77, punt 26, en arrest Courage en Crehan, reeds aangehaald,
punt 22).
58     Bovendien brengt, zoals in punt 39 van het onderhavige arrest in herinnering is gebracht, artikel 81, lid 1, EG rechtstreekse
gevolgen teweeg in de betrekkingen tussen particulieren en doet het voor de justitiabelen rechten ontstaan die de nationale
rechter dient te handhaven.
59     Daaruit volgt dat eenieder zich in rechte op schending van artikel 81 EG kan beroepen (zie arrest Courage en Crehan, reeds
aangehaald, punt 24) en bijgevolg de nietigheid kan inroepen van een door dit artikel verboden mededingingsregeling of onderling
afgestemde feitelijke gedraging.
60     Wat voorts de mogelijkheid betreft om vergoeding te vorderen van schade die is veroorzaakt door een overeenkomst of gedraging
die de mededinging kan beperken of vervalsen, zij eraan herinnerd dat afbreuk zou worden afgedaan aan de volle werking van
artikel 81 EG, in het bijzonder het nuttig effect van het in lid 1 daarvan neergelegde verbod, indien niet eenieder vergoeding
zou kunnen vorderen van de schade die hem is berokkend door een overeenkomst of een gedraging die de mededinging kan beperken
of vervalsen (zie arrest Courage en Crehan, reeds aangehaald, punt 26).
61     Bijgevolg kan eenieder vergoeding van de geleden schade vorderen indien er een causaal verband bestaat tussen die schade en
een door artikel 81 EG verboden mededingingsregeling of onderling afgestemde feitelijke gedraging.
62     Bij gebreke van communautaire regelgeving ter zake is het een aangelegenheid van de interne rechtsorde van elke lidstaat om
de bevoegde rechterlijke instanties aan te wijzen en de procedureregels vast te stellen voor vorderingen die worden ingediend
ter bescherming van de rechten die de justitiabelen aan de rechtstreekse werking van het gemeenschapsrecht ontlenen, mits
die regels niet ongunstiger zijn dan die welke voor soortgelijke vorderingen naar nationaal recht gelden (gelijkwaardigheidsbeginsel)
en de uitoefening van de door de communautaire rechtsorde verleende rechten in de praktijk niet onmogelijk of uiterst moeilijk
maken (doeltreffendheidsbeginsel) (zie arrest van 10 juli 1997, Palmisani, C‑261/95, Jurispr. blz. I‑4025, punt 27, en arrest
Courage en Crehan, reeds aangehaald, punt 29).
63     Op de tweede vraag in de zaken C‑295/04 tot en met C‑297/04 en de derde vraag in zaak C‑298/04 moet derhalve worden geantwoord
dat artikel 81 EG aldus moet worden uitgelegd dat eenieder de nietigheid kan inroepen van een door dit artikel verboden mededingingsregeling
of onderling afgestemde feitelijke gedraging en, indien er een causaal verband bestaat tussen deze regeling of gedraging en
de schade, schadevergoeding kan vorderen.
64     Bij gebreke van communautaire regelgeving ter zake is het een aangelegenheid van de interne rechtsorde van elke lidstaat om
de regels vast te stellen voor de uitoefening van dit recht, met inbegrip van de regels voor de toepassing van het begrip
„causaal verband”, mits het gelijkwaardigheidsbeginsel en het doeltreffendheidsbeginsel in acht worden genomen.

De tweede vraag in de zaak C‑298/04
65     Met deze vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 81 EG aldus moet worden uitgelegd dat het zich
verzet tegen een nationale bepaling als artikel 33, lid 2, van wet nr. 287/90, volgens welke derden hun schadevordering wegens
schending van de communautaire en nationale mededingingsregels moeten indienen bij een andere rechter dan die welke gewoonlijk
bevoegd is voor schadevorderingen van dezelfde waarde, waardoor de kosten en de duur van de procedure aanzienlijk toenemen.

Bij het Hof ingediende opmerkingen
66     Assitalia merkt op dat artikel 33, lid 2, van wet nr. 287/90 alleen van toepassing is op schadevorderingen wegens schending
van nationale mededingingsregels en dat daarentegen ten aanzien van schadevorderingen wegens schending van de artikelen 81
EG en 82 EG, bij gebreke van expliciete wetsbepalingen de gewone rechter bevoegd is.
67     In het licht van het beginsel van procesautonomie zou de nationale rechter derhalve, indien hij moest nagaan of met betrekking
tot artikel 33 van wet nr. 287/90 het gelijkwaardigheidsbeginsel en het doeltreffendheidsbeginsel in acht zijn genomen, moeten
constateren dat de rechtssituatie die op het gemeenschaprecht is gebaseerd, gezien de waarborg van rechtspraak in twee instanties,
beter is beschermd dan die welke op het nationale recht is gebaseerd.
68     De Italiaanse regering betoogt dat de attributie van de bevoegdheid om van de betrokken geschillen kennis te nemen, uitsluitend
een aangelegenheid is van de rechterlijke organisatie van elk van de lidstaten, mits het gelijkwaardigheids‑ en het doeltreffendheidsbeginsel
in acht worden genomen.
69     De Commissie betoogt dat een nationale regeling met bevoegdheidsregels die verschillen al naar gelang het gaat om civiele
vorderingen wegens schending van de communautaire mededingingsregels dan wel soortgelijke vorderingen op basis van nationaal
recht, verenigbaar is met het gemeenschapsrecht wanneer eerstgenoemde regels niet minder gunstig zijn dan de tweede en de
uitoefening van de door de communautaire rechtsorde aan particulieren verleende rechten in de praktijk niet onmogelijk of
uiterst moeilijk maken.

Beoordeling door het Hof
70     Wat allereerst de vraag betreft of artikel 33, lid 2, van wet nr. 287/90 alleen van toepassing is op schadevorderingen wegens
schending van nationale mededingingsregels of ook op schadevorderingen wegens schending van de artikelen 81 EG en 82 EG, zij
opgemerkt dat het niet aan het Hof staat om het nationale recht uit te leggen of om de toepassing ervan op het concrete geval
te onderzoeken (zie onder meer arresten van 24 oktober 1996, Dietz, C‑435/93, Jurispr. blz.  I‑5223, punt 39, en 19 januari
2006, Bouanich, C‑265/04, Jurispr. blz. I‑923, punt 51).
71     Voorts is het, zoals uit punt 62 van het onderhavige arrest blijkt, bij gebreke van communautaire regelgeving ter zake, een
aangelegenheid van de interne rechtsorde van elke lidstaat om de bevoegde rechterlijke instanties aan te wijzen en de procedureregels
vast te stellen voor vorderingen die worden ingediend ter bescherming van de rechten die de justitiabelen aan de rechtstreekse
werking van het gemeenschapsrecht ontlenen, mits die regels niet ongunstiger zijn dan die welke voor soortgelijke vorderingen
naar nationaal recht gelden (gelijkwaardigheidsbeginsel) en de uitoefening van de door de communautaire rechtsorde verleende
rechten in de praktijk niet onmogelijk of uiterst moeilijk maken (doeltreffendheidsbeginsel).
72     Derhalve dient op de tweede vraag in zaak C‑298/04 te worden geantwoord dat het bij gebreke van communautaire regelgeving
ter zake een aangelegenheid van de interne rechtsorde van elke lidstaat is om de rechterlijke instanties aan te wijzen die
bevoegd zijn kennis te nemen van schadevorderingen wegens schending van de communautaire mededingingsregels en om de procedureregels
vast te stellen voor deze beroepen, mits de betrokken bepalingen niet ongunstiger zijn dan de bepalingen ter zake van schadevorderingen
wegens schending van de nationale mededingingsregels en deze nationale bepalingen de uitoefening van het recht om vergoeding
te vorderen van schade die is veroorzaakt door een ingevolge artikel 81 EG verboden mededingingsregeling of onderling afgestemde
feitelijke gedraging, in de praktijk niet onmogelijk of uiterst moeilijk maken.

De derde vraag in de zaken C‑295/04 tot en met C‑297/04 en de vierde vraag in zaak C‑298/04
73     Met deze vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 81 EG aldus moet worden uitgelegd dat het zich
verzet tegen een nationale regel volgens welke de verjaringstermijn voor de vordering tot vergoeding van schade die veroorzaakt
door een ingevolge artikel 81 EG verboden mededingingsregeling of onderling afgestemde feitelijke gedraging, begint te lopen
op de dag waarop deze mededingingsregeling of gedraging tot stand is gekomen.

Bij het Hof ingediende opmerkingen
74     Assitalia betoogt dat het krachtens het beginsel van proceseconomie aan de nationale rechter is om, met inachtneming van het
gelijkwaardigheidsbeginsel en het doeltreffendheidsbeginsel, tegen de achtergrond van zijn eigen rechtsorde de verjaringstermijnen
en de uitvoeringsbepalingen daarvoor te bepalen (zie arrest van 14 december 1995, Peterbroeck, C‑312/93, Jurispr. blz. I‑4599).
75     De Italiaanse regering betoogt dat met ingang van de dag waarop de mededingingsregeling tot stand is gekomen de bescherming
tegen de negatieve gevolgen daarvan van kracht is. De verjaringstermijn voor de schadevordering op grond van artikel 81 EG
begint dus vanaf dat moment te lopen.
76     De Commissie betoogt dat bij gebreke van communautaire bepalingen ter zake de rechtsorde van elke lidstaat de regeling bevat
voor kwesties als het verstrijken van de verjaringstermijn voor vorderingen wegens schending van de communautaire mededingingsregels,
mits deze termijn niet ongunstiger is dan die welke voor soortgelijke vorderingen krachtens nationaal recht geldt en de uitoefening
van de door de communautaire rechtsorde verleende rechten in de praktijk niet onmogelijk of uiterst moeilijk maakt.

Beoordeling door het Hof
77     Zoals in punt 62 van dit arrest in herinnering is gebracht, is het bij gebreke van een communautaire regelgeving ter zake
een aangelegenheid van de interne rechtsorde van elke lidstaat om de procedureregels vast te stellen voor vorderingen die
worden ingediend ter bescherming van de rechten die de justitiabelen aan de rechtstreekse werking van het gemeenschapsrecht
ontlenen, mits die regels het gelijkwaardigheidsbeginsel en het doeltreffendheidsbeginsel in acht nemen.
78     Een nationale bepaling krachtens welke de verjaringstermijn voor het indienen van een schadevordering begint te lopen op de
dag waarop de mededingingsregeling of de onderling afgestemde feitelijke gedraging tot stand is gekomen, zou de uitoefening
van het recht om vergoeding te vorderen van de door die mededingingsregeling of gedraging veroorzaakte schade in de praktijk
onmogelijk maken, met name wanneer de in deze nationale bepaling neergelegde termijn tevens kort is en deze termijn niet kan
worden geschorst.
79     In een dergelijke situatie is het in geval van doorlopende of herhaalde inbreuken immers niet uitgesloten dat de verjaringstermijn
al verstrijkt voordat de inbreuk is beëindigd, in welk geval het eenieder die schade heeft geleden na het verstrijken van
de verjaringstermijn onmogelijk is beroep in te stellen.
80     Het is aan de nationale rechter om na te gaan of dit het geval is met de nationale bepaling in de hoofdgedingen.
81     Derhalve dient op de derde vraag in de zaken C‑295/04 tot en met C‑297/04 en op de vierde vraag in zaak C‑298/04 te worden
geantwoord dat bij gebreke van communautaire regelgeving ter zake het een aangelegenheid van de interne rechtsorde van elke
lidstaat is om de verjaringstermijn vast te stellen voor een vordering tot vergoeding van schade die is veroorzaakt door een
ingevolge artikel 81 EG verboden mededingingsregeling of onderling afgestemde feitelijke gedraging, mits het gelijkwaardigheidsbeginsel
en het doeltreffendheidsbeginsel in acht worden genomen.
82     In dat verband is het aan de nationale rechter om na te gaan of een nationale bepaling krachtens welke de verjaringstermijn
voor het indienen van een vordering tot vergoeding van schade die is veroorzaakt door een ingevolge artikel 81 EG verboden
mededingingsregeling of onderling afgestemde feitelijke gedraging, begint te lopen op de dag waarop deze mededingingsregeling
of gedraging tot stand is gekomen, de uitoefening van het recht vergoeding van de geleden schade te vorderen in de praktijk
onmogelijk of uiterst moeilijk maakt, inzonderheid wanneer de in deze nationale bepaling neergelegde termijn tevens kort is
en niet kan worden geschorst.

De vierde vraag in de zaken C‑295/04 tot en met C‑297/04 en de vijfde vraag in zaak C‑298/04
83     Met deze vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 81 EG aldus moet worden uitgelegd dat het de nationale
rechter verplicht punitieve schadevergoeding toe te kennen, opdat het bedrag van de vergoeding hoger is dan het door de marktdeelnemer
die deze bepaling heeft geschonden verkregen voordeel en aldus de totstandkoming van door dit artikel verboden mededingingsregelingen
of onderling afgestemde feitelijke gedragingen ontmoedigt.

Bij het Hof ingediende opmerkingen
84     Assitalia betoogt dat ook op de vraag betreffende de toekenning van punitieve schadevergoeding aan derden die door een mededingingsbeperkende
gedraging zijn benadeeld, het beginsel van procesautonomie van toepassing is. Omdat er geen communautaire regeling inzake
punitieve schadevergoeding bestaat, dient het nationale recht van elke lidstaat de criteria te bepalen voor de vaststelling
van de omvang van de schadevergoeding, ook hier met inachtneming van het gelijkwaardigheidsbeginsel en het doeltreffendheidsbeginsel
(zie in die zin onder meer arrest van 5 maart 1996, Brasserie du pêcheur en Factortame, C‑46/93 en C‑48/93, Jurispr. blz. I‑1029,
punten 89 en 90).
85     De Italiaanse regering betoogt dat punitieve schadevergoeding vreemd is aan de Italiaanse rechtsorde en aan de bestaansreden
van schadevergoeding als zodanig. Schadevergoeding is immers bedoeld als een maatregel tot herstel van de door het slachtoffer
geleden en bewezen schade. Zij kan in geen geval dienen als sanctie of ter repressie, hetgeen bij wet moet worden geregeld.
86     De Duitse regering is van oordeel dat deze vraag ontkennend moet worden beantwoord.
87     Volgens de Oostenrijkse regering is het om de toepassing van artikel 81 EG te waarborgen, niet nodig dat derden die schade
hebben geleden ambtshalve punitieve schadevergoeding wordt toegekend, aangezien verrijking van degene die schade heeft geleden,
beoogd noch noodzakelijk is. De rechtsorden van de meeste lidstaten verbinden geen rechtsgevolgen van deze aard aan schending
van artikel 81, lid 1, EG. Zij voorzien veeleer in rechten op schadevergoeding of verbodsrechten, hetgeen voor de effectieve
toepassing van artikel 81 EG volstaat.
88     De Commissie is van oordeel dat bij gebreke van communautaire bepalingen ter zake de rechtsorde van elke lidstaat de regeling
bevat voor kwesties als de afwikkeling van schade die voortvloeit uit schending van de communautaire mededingingsregels, mits
de schadevergoeding in een dergelijk geval voor de benadeelde persoon niet ongunstiger is dan de schadevergoeding die hij
zou hebben kunnen verkrijgen door middel van soortgelijke vorderingen op basis van nationaal recht.

Beoordeling door het Hof
89     Volgens vaste rechtspraak dient de nationale rechter die in het kader van zijn bevoegdheden belast is met de toepassing van
het gemeenschapsrecht, de volle werking van dat recht te verzekeren en de daarin aan particulieren toegekende rechten te beschermen
(zie met name arresten van 9 maart 1978, Simmenthal, 106/77, Jurispr. blz. 629, punt 16, en 19 juni 1990, Factortame e.a.,
C‑213/89, Jurispr. blz. I‑2433, punt 19, en arrest Courage en Crehan, reeds aangehaald, punt 25).
90     Zoals in punt 60 van het onderhavige arrest in herinnering is gebracht, zou afbreuk worden gedaan aan de volle werking van
artikel 81 EG, in het bijzonder het nuttig effect van het in lid 1 daarvan neergelegde verbod, indien niet eenieder vergoeding
kon vorderen van de schade die hem is berokkend door een overeenkomst of een gedraging die de mededinging kan beperken of
vervalsen.
91     Een dergelijk recht maakt de communautaire mededingingsregels immers gemakkelijker toepasbaar, waardoor – vaak verborgen –
overeenkomsten of praktijken die de mededinging kunnen beperken of vervalsen, minder aantrekkelijk worden. In zoverre kunnen
bij de nationale rechter ingediende schadevorderingen wezenlijk bijdragen tot de handhaving van een daadwerkelijke mededinging
in de Gemeenschap (arrest Courage en Crehan, reeds aangehaald, punt 27).
92     Wat de toekenning van schadevergoeding betreft en de eventuele mogelijkheid om punitieve schadevergoeding toe te kennen, dient
bij gebreke van communautaire bepalingen ter zake de nationale rechtsorde van elke lidstaat de criteria te bevatten ter bepaling
van de omvang van de schadevergoeding, mits het gelijkwaardigheidsbeginsel en het doeltreffendheidsbeginsel in acht worden
genomen.
93     In dat verband moeten allereerst, in overeenstemming met het gelijkwaardigheidsbeginsel, bijzondere vergoedingen, zoals exemplaire
of punitieve schadevergoeding, in het kader van vorderingen uit hoofde van de communautaire mededingingsregels kunnen worden
toegekend, voorzover zulks in het kader van soortgelijke, op het nationale recht gebaseerde vorderingen mogelijk is (zie in
die zin arrest Brasserie du pêcheur en Factortame, reeds aangehaald, punt 90).
94     Het is evenwel vaste rechtspraak dat het gemeenschapsrecht de nationale rechter niet belet erop toe te zien dat de bescherming
van de door de communautaire rechtsorde gewaarborgde rechten niet uitloopt op ongerechtvaardigde verrijking van de rechthebbenden
(zie met name arresten van 4 oktober 1979, Ireks-Arkady/Raad en Commissie, 238/78, Jurispr. blz. 2955, punt 14, en 21 september
2000, Michaïlidis, C‑441/98 en C‑442/98, Jurispr. blz. I‑7145, punt 31, en arrest Courage en Crehan, reeds aangehaald punt 30).
95     In de tweede plaats volgt uit het doeltreffendheidsbeginsel en het recht van eenieder om vergoeding te vorderen van de schade
die is veroorzaakt door een overeenkomst of een gedraging die de mededinging kan beperken of vervalsen, dat personen die schade
hebben geleden niet alleen vergoeding moeten kunnen vorderen van de reële schade (damnum emergens), maar ook van gederfde
winst (lucrum cessans), alsmede van rente.
96     De totale uitsluiting van winstderving als voor vergoeding in aanmerking komende schade kan immers in geval van schending
van het gemeenschapsrecht niet worden aanvaard, omdat inzonderheid bij geschillen van economische of commerciële aard een
dergelijke volledige uitsluiting van winstderving herstel van de schade feitelijk onmogelijk zou maken (zie arrest Brasserie
du pêcheur en Factortame, reeds aangehaald, punt 87, en arrest van 8 maart 2001, Metallgesellschaft e.a., C‑397/98 en C‑410/98,
Jurispr. blz. I‑1727, punt 91).
97     Aangaande de betaling van rente heeft het Hof in punt 31 van het arrest van 2 augustus 1993, Marshall (C‑271/91, Jurispr.
blz. I‑4367), eraan herinnerd dat de toekenning daarvan volgens de toepasselijke nationale regels een wezenlijk bestanddeel
van schadeloosstelling vormt.
98     Bijgevolg moet op de vierde vraag in de zaken C‑295/04 tot en met C‑297/04 en de vijfde vraag in zaak C‑298/04 worden geantwoord
dat bij gebreke van communautaire bepalingen ter zake de interne rechtsorde van elke lidstaat de criteria dient te bevatten
ter bepaling van de omvang van de vergoeding van de schade die is veroorzaakt door een ingevolge artikel 81 EG verboden mededingingsregeling
of onderling afgestemde feitelijke gedraging, mits het gelijkwaardigheidsbeginsel en het doeltreffendheidsbeginsel in acht
worden genomen.
99     Overeenkomstig het gelijkwaardigheidsbeginsel moeten derhalve in de eerste plaats, indien in het kader van nationale vorderingen
die vergelijkbaar zijn met vorderingen op grond van de communautaire mededingingsregels bijzondere vergoedingen, zoals exemplaire
of punitieve schadevergoeding, kunnen worden toegekend, deze vergoedingen ook kunnen worden toegekend in het kader van deze
laatste vorderingen. Het gemeenschapsrecht belet de nationale rechter echter niet erop toe te zien dat de bescherming van
de door de communautaire rechtsorde gewaarborgde rechten niet leidt tot ongerechtvaardigde verrijking van de rechthebbenden.
100   In de tweede plaats volgt uit het doeltreffendheidsbeginsel en het recht van particulieren om vergoeding te vorderen van de
schade die is veroorzaakt door een overeenkomst of een gedraging die de mededinging kan beperken of vervalsen, dat de personen
die schade hebben geleden niet alleen vergoeding moeten kunnen vorderen van de reële schade (damnum emergens), maar ook van
gederfde winst (lucrum cessans), alsmede van rente.

Kosten
101   Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale
rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof
gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof van Justitie (Derde kamer) verklaart voor recht:
1)
Een met de nationale mededingingsregeling strijdige mededingingsregeling of onderling afgestemde feitelijke gedraging tussen
verzekeringsmaatschappijen, zoals in de hoofdgedingen aan de orde, bestaande in de onderlinge uitwisseling van informatie
waardoor de betrokken maatschappijen de premies voor verplichte aansprakelijkheidsverzekering voor ongevallen veroorzaakt
door motorrijtuigen, schepen en bromfietsen kunnen verhogen zonder dat zulks gerechtvaardigd is door de marktvoorwaarden,
kan eveneens artikel 81 EG schenden indien het, gelet op de kenmerken van de betrokken nationale markt, voldoende waarschijnlijk
is dat de betrokken mededingingsregeling of onderling afgestemde feitelijke gedraging al dan niet rechtstreeks, daadwerkelijk
of potentieel, de verkoop van polissen van deze verzekering in de betrokken lidstaat door marktdeelnemers uit andere lidstaten
kan beïnvloeden en dat die invloed niet van geringe betekenis is.
2)
Artikel 81 EG moet aldus worden uitgelegd dat eenieder de nietigheid kan inroepen van een door dit artikel verboden mededingingsregeling
of onderling afgestemde feitelijke gedraging en, indien er een causaal verband bestaat tussen deze regeling of gedraging en
de schade, schadevergoeding kan vorderen.
Bij gebreke van communautaire regelgeving ter zake is het een aangelegenheid van de interne rechtsorde van elke lidstaat om
de regels vast te stellen voor de uitoefening van dit recht, met inbegrip van de regels voor de toepassing van het begrip
„causaal verband”, mits het gelijkwaardigheidsbeginsel en het doeltreffendheidsbeginsel in acht worden genomen.
3)
Bij gebreke van communautaire regelgeving ter zake is het een aangelegenheid van de interne rechtsorde van elke lidstaat om
de rechterlijke instanties aan te wijzen die bevoegd zijn kennis te nemen van schadevorderingen wegens schending van de communautaire
mededingingsregels en om de procedureregels vast te stellen voor deze beroepen, mits de betrokken bepalingen niet ongunstiger
zijn dan de bepalingen ter zake van schadevorderingen wegens schending van de nationale mededingingsregels en deze nationale
bepalingen de uitoefening van het recht om vergoeding te vorderen van schade die is veroorzaakt door een ingevolge artikel 81
EG verboden mededingingsregeling of onderling afgestemde feitelijke gedraging, in de praktijk niet onmogelijk of uiterst moeilijk
maken.
4)
Bij gebreke van communautaire regelgeving ter zake is het een aangelegenheid van de interne rechtsorde van elke lidstaat om
de verjaringstermijn vast te stellen voor een vordering tot vergoeding van schade die is veroorzaakt door een ingevolge artikel 81
EG verboden mededingingsregeling of onderling afgestemde feitelijke gedraging, mits het gelijkwaardigheidsbeginsel en het
doeltreffendheidsbeginsel in acht worden genomen.
In dat verband is het aan de nationale rechter om na te gaan of een nationale bepaling krachtens welke de verjaringstermijn
voor het indienen van een vordering tot vergoeding van schade die is veroorzaakt door een ingevolge artikel 81 EG verboden
mededingingsregeling of onderling afgestemde feitelijke gedraging, begint te lopen op de dag waarop deze mededingingsregeling
of gedraging tot stand is gekomen, de uitoefening van het recht vergoeding van de geleden schade te vorderen in de praktijk
onmogelijk of uiterst moeilijk maakt, inzonderheid wanneer de in deze nationale bepaling neergelegde termijn tevens kort is
en niet kan worden geschorst.
5)
Bij gebreke van communautaire bepalingen ter zake dient de interne rechtsorde van elke lidstaat de criteria te bevatten ter
bepaling van de omvang van de vergoeding van de schade die is veroorzaakt door een ingevolge artikel 81 EG verboden mededingingsregeling
of onderling afgestemde feitelijke gedraging, mits het gelijkwaardigheidsbeginsel en het doeltreffendheidsbeginsel in acht
worden genomen.
Overeenkomstig het gelijkwaardigheidsbeginsel moeten derhalve in de eerste plaats, indien in het kader van nationale vorderingen
die vergelijkbaar zijn met vorderingen op grond van de communautaire mededingingsregels bijzondere vergoedingen, zoals exemplaire
of punitieve schadevergoeding, kunnen worden toegekend, deze vergoedingen ook kunnen worden toegekend in het kader van deze
laatste vorderingen. Het gemeenschapsrecht belet de nationale rechter echter niet erop toe te zien dat de bescherming van
de door de communautaire rechtsorde gewaarborgde rechten niet leidt tot ongerechtvaardigde verrijking van de rechthebbenden.
In de tweede plaats volgt uit het doeltreffendheidsbeginsel en het recht van particulieren om vergoeding te vorderen van de
schade die is veroorzaakt door een overeenkomst of een gedraging die de mededinging kan beperken of vervalsen, dat de personen
die schade hebben geleden niet alleen vergoeding moeten kunnen vorderen van de reële schade (damnum emergens), maar ook van
gederfde winst (lucrum cessans), alsmede van rente.
ondertekeningen
*
Procestaal: Italiaans.