CELEX: 62005CJ0097
Euro-mediterrane overeenkomst
Tunesische werknemer aan wie verblijf en verrichten van arbeid in lidstaat is toegestaan
Beginsel van non-discriminatie met betrekking tot voorwaarden voor arbeid, beloning en ontslag
Verkorting van geldigheidsduur van verblijfsvergunning

1       Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 64, lid 1, van de Euro-mediterrane overeenkomst
waarbij een associatie tot stand wordt gebracht tussen de Europese Gemeenschappen en hun lidstaten, enerzijds, en de Republiek
Tunesië, anderzijds, gesloten te Brussel op 17 juli 1995 en namens de Europese Gemeenschap en de Europese Gemeenschap voor
Kolen en Staal goedgekeurd bij besluit 98/238/EG, EGKS van de Raad en de Commissie van 26 januari 1998 (PB L 97, blz. 1; hierna:
„Euro-mediterrane overeenkomst”).
2       Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen M. Gattoussi, Tunesisch onderdaan, en de Stadt Rüsselsheim (Duitsland)
over de beslissing van de burgemeester van deze gemeente om met terugwerkende kracht de geldigheidsduur van de verblijfsvergunning
van de belanghebbende te verkorten. Gattoussi was op de dag van de beslissing houder van een verblijfsvergunning voor onbepaalde
tijd en verrichtte arbeid in loondienst.

Toepasselijke bepalingen

Euro-mediterrane overeenkomst
3       Artikel 64 van de Euro-mediterrane overeenkomst, in hoofdstuk I, „Bepalingen inzake werknemers”, van titel VI van deze overeenkomst,
„Sociale en culturele samenwerking”, luidt als volgt:
„1.      Elke lidstaat past op de werknemers van Tunesische nationaliteit die werkzaam zijn op zijn grondgebied een regeling toe die
wordt gekenmerkt door het ontbreken van elke discriminatie op grond van nationaliteit tussen deze werknemers en zijn eigen
onderdanen voor wat betreft de arbeidsvoorwaarden, de lonen en het ontslag.
2.      Op elke Tunesische werknemer die gemachtigd is tijdelijk een beroepsactiviteit in loondienst uit te oefenen op het grondgebied
van een lidstaat zijn de bepalingen van lid 1 van toepassing voor wat betreft de arbeidsvoorwaarden en de lonen.
3.      Tunesië past dezelfde regeling toe op de op zijn grondgebied werkzame werknemers die onderdaan zijn van de lidstaten.”
4       Artikel 66 van de Euro-mediterrane overeenkomst bepaalt:
„De bepalingen van dit hoofdstuk zijn niet van toepassing op onderdanen van een van de partijen die illegaal op het grondgebied
van het gastland verblijven of werken.”
5       De gemeenschappelijke verklaring betreffende artikel 64, lid 1, van de Euro-mediterrane overeenkomst, aangenomen door de overeenkomstsluitende
partijen in de slotakte van deze overeenkomst (hierna: „gemeenschappelijke verklaring”), bepaalt voorts:
„Wat betreft het ontbreken van discriminatie op het gebied van ontslag kan geen beroep op artikel 64, lid 1, worden gedaan
voor de verlenging van een verblijfsvergunning. De toekenning, verlenging en weigering van een verblijfsvergunning valt uitsluitend
onder de wetgeving van elke lidstaat en onder de tussen Tunesië en die lidstaat van kracht zijnde overeenkomsten en bilaterale
verdragen [...]”
6       Ingevolge artikel 91 van de Euro-mediterrane overeenkomst vormt de gemeenschappelijke verklaring een integrerend onderdeel
van deze overeenkomst.

Relevante bepalingen van Duits recht
7       §12, lid 2, van de Duitse vreemdelingenwet (Ausländergesetz), in de versie van 23 juli 2004 (BGBl. 2004 I, blz. 1842; hierna:
„AuslG”), bepaalt:
„De verblijfsvergunning wordt verleend met, dan wel, in de bij de wet geregelde gevallen, zonder beperking van de geldigheidsduur.
Indien niet langer wordt voldaan aan een voor de verlening, de verlenging of de bepaling van de geldigheidsduur van de vergunning
essentiële voorwaarde kan de geldigheidsduur van de voor bepaalde tijd verleende vergunning met terugwerkende kracht worden
verkort.”
8       Overeenkomstig § 19, lid 1, AuslG verkrijgt de buitenlandse echtgenoot ingeval de echtgenoten niet langer samenwonen een zelfstandig
verblijfsrecht, onder meer indien zij meer dan twee jaar legaal hebben samengewoond op het grondgebied van de Bondsrepubliek,
dan wel indien verder verblijf moet worden toegestaan ter voorkoming van bijzondere hardheid jegens die echtgenoot, tenzij
de verlening van een verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd uitgesloten is.
9       Volgens § 284 van boek III van het Sozialgesetzbuch, in de versie van 24 maart 1997 (BGBl. I, blz. 594; hierna: „SGB III”),
mogen vreemdelingen alleen met vergunning van het arbeidsbureau arbeid verrichten en slechts een dienstverband aangaan wanneer
zij over deze vergunning beschikken. In § 284, lid 5, wordt bepaald dat vergunning alleen kan worden verleend indien de vreemdeling
in het bezit is van een verblijfsvergunning.

Feiten van het hoofdgeding en prejudiciële vragen
10     Gattoussi is op 30 augustus 2002 gehuwd met een Duitse. Een inreisvisum voor Duitsland is hem verleend door de ambassade van
de Bondsrepubliek Duitsland te Tunis met als doel gezinshereniging.
11     Op 24 september 2002 werd Gattoussi een verblijfsvergunning voor de duur van drie jaar verleend door de burgemeester van Rüsselsheim,
de gemeente waar de echtgenoten zich hadden gevestigd.
12     Op 22 oktober 2002 heeft het Arbeitsamt (arbeidsbureau) te Darmstadt Gattoussi een arbeidsvergunning voor onbepaalde tijd
verleend, waarop was aangegeven dat § 284 SGB III van toepassing was.
13     Op 11 maart 2003 tekende Gattoussi een arbeidsovereenkomst voor een jaar, nadien verlengd tot 31 maart 2005.
14     Na door de echtgenote van Gattoussi ervan in kennis te zijn gesteld dat zij van haar echtgenoot gescheiden leefde sinds 1 april
2004, heeft de burgemeester van Rüsselsheim de geldigheidsduur van de verblijfsvergunning van Gattoussi beperkt tot de datum
van kennisgeving van deze beslissing, met de verplichting Duitsland onmiddellijk te verlaten, bij gebreke waarvan hij naar
Tunesië zou worden uitgezet.
15     Deze beslissing berustte op de overweging dat de oorspronkelijke grond voor toekenning van de verblijfstitel aan Gattoussi
thans niet meer bestond, aangezien hij niet meer met zijn echtgenote samenwoonde, en dat naar Duits recht een arbeidsvergunning
voor onbepaalde tijd geen recht geeft op voortzetting van de arbeid in loondienst of op verlenging van het verblijf anders
dan op basis van de verblijfsvergunning, die voorgaat op de arbeidsvergunning.
16     Bij deze beslissing werd voorts rekening gehouden met het feit dat Gattoussi geen zelfstandig verblijfsrecht had. Hij kon
zich niet beroepen op de bepalingen van het AuslG omdat de samenwoning in Duitsland met zijn echtgenote niet ten minste twee
jaar had geduurd, de wettelijk vereiste periode, en hij zich niet in een situatie van bijzondere hardheid bevond in de zin
van de wet.
17     Ten slotte kon Gattoussi ook geen recht ontlenen aan de Euro-mediterrane overeenkomst, daar het in artikel 64, lid 1, daarvan
neergelegde discriminatieverbod aan Tunesiërs geen verblijfsrecht verleent.
18     Gattoussi tekende tegen deze beslissing bezwaar aan bij het Regierungspräsidium Darmstadt op grond dat hij door de beëindiging
van zijn verblijf in Duitsland in een situatie van bijzondere hardheid kwam te verkeren, daar zijn pogingen om de samenwoning
met zijn echtgenote te hervatten en de uit het huwelijk ontstane schulden terug te betalen, daardoor bemoeilijkt, zo niet
onmogelijk werden.
19     Het bezwaar van Gattoussi werd bij beschikking van 17 september 2004 afgewezen met als reden dat er geen bepaling van nationaal
recht was op grond waarvan hem een recht van verblijf kon worden verleend en de burgemeester van Rüsselsheim bij het nemen
van de beslissing om de geldigheidsduur van zijn verblijfsvergunning te beperken zijn bevoegdheid niet had overschreden.
20     Gattoussi stelde tegen deze beschikking beroep in bij het Verwaltungsgericht Darmstadt (administratieve rechtbank van Darmstadt),
waarbij hij aanvoerde dat hij voltijds arbeid in loondienst verrichtte in Duitsland, waar hij volledig geïntegreerd was in
het leven in dat land en voornemens was te hertrouwen zodra zijn huwelijk was geëindigd, zodat terugkeer naar Tunesië hem
economisch en sociaal in een situatie van bijzondere hardheid zou brengen.
21     Daarop heeft het Verwaltungsgericht Darmstadt de behandeling van de zaak geschorst en het Hof de volgende prejudiciële vragen
gesteld:
„1)      Heeft artikel 64 van de Euro-mediterrane overeenkomst [...] gevolgen voor het recht van verblijf?
2)      Indien het antwoord op vraag 1 bevestigend luidt, kan dan van het discriminatieverbod in artikel 64 van de Euro-mediterrane
overeenkomst [...] een verblijfsrechtelijke positie worden afgeleid die eraan in de weg staat dat de duur van het verblijfsrecht
wordt beperkt, wanneer een Tunesisch onderdaan in het bezit is van een arbeidsvergunning voor onbepaalde tijd, daadwerkelijk
beroepsarbeid verricht en op het tijdstip van de vreemdelingenrechtelijke beslissing beschikt over een verblijfsrecht voor
bepaalde tijd?
3)      Indien het antwoord op vraag 2 bevestigend luidt, kan dan ter bepaling van de uit het discriminatieverbod van artikel 64 van
de Euro-mediterrane overeenkomst [...] voortvloeiende verblijfsrechtelijke positie worden uitgegaan van een tijdstip nadat
de vreemdelingenrechtelijke beschikking tot beperking van de duur van het verblijfsrecht is gegeven?
3)      Indien het antwoord op vraag 3 bevestigend luidt, moet dan bij de concretisering van het voorbehoud om redenen verband houdend
met de bescherming van een gerechtvaardigd overheidsbelang worden uitgegaan van de met betrekking tot artikel 39, lid 3, EG
ontwikkelde beginselen?”

Beantwoording van de prejudiciële vragen
22     Met zijn prejudiciële vragen, die tezamen moeten worden beantwoord, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of er
aanleiding is, de oplossing die door het Hof is gegeven in het arrest van 2 maart 1999, El-Yassini (C‑416/96, Jurispr. blz. I‑1209),
met betrekking tot de uitlegging van artikel 40, eerste alinea, van de Samenwerkingsovereenkomst tussen de Europese Economische
Gemeenschap en het Koninkrijk Marokko, ondertekend te Rabat op 27 april 1976 en namens de Gemeenschap goedgekeurd bij verordening
(EEG) nr. 2211/78 van de Raad van 26 september 1978 (PB L 264, blz. 1; hierna: „Overeenkomst EEG-Marokko”), toe te passen
op het hoofdgeding, meer in het bijzonder of artikel 64, lid 1, van de Euro-mediterrane overeenkomst eraan in de weg staat
dat de lidstaat van ontvangst de geldigheidsduur van de verblijfsvergunning van een Tunesisch onderdaan die hij heeft toegestaan
voor bepaalde tijd op zijn grondgebied te verblijven en er voor onbepaalde tijd arbeid in loondienst te verrichten, beperkt,
wanneer de oorspronkelijke verblijfsgrond komt te vervallen voordat de geldigheidsduur van zijn verblijfstitel is verstreken.
23     Om de verwijzende rechter een zinvol antwoord te kunnen geven, moet in eerste instantie worden onderzocht of een particulier
zich voor de rechterlijke instanties van een lidstaat kan beroepen op artikel 64, lid 1, van de Euro-mediterrane overeenkomst,
en zo ja, moet in tweede instantie worden bepaald wat de draagwijdte is van het in deze bepaling neergelegde non-discriminatiebeginsel.

Rechtstreekse werking van artikel 64, lid 1, van de Euro-mediterrane overeenkomst
24     Aangezien de werking van de bepalingen van de Euro-mediterrane overeenkomst in de rechtsorde van de partijen bij die overeenkomst
niet in deze overeenkomst is geregeld, dient het Hof deze vraag op dezelfde wijze te beslechten als andere uitleggingsvragen
in verband met de toepassing van overeenkomsten in de Gemeenschap (zie, mutatis mutandis, met name arresten van 23 november
1999, Portugal/Raad, C‑149/96, Jurispr. blz. I‑8395, punt 34, en 12 april 2005, Simutenkov, C‑265/03, Jurispr. blz. I‑2579,
punt 20).
25     Volgens vaste rechtspraak moet een bepaling van een door de Gemeenschappen met derde landen gesloten overeenkomst worden geacht
rechtstreeks toepasselijk te zijn, wanneer zij, gelet op haar bewoordingen en op het doel en de aard van de overeenkomst,
een duidelijke en nauwkeurig omschreven verplichting behelst voor welker uitvoering of werking geen verdere handeling vereist
is (zie in die zin met name arresten van 27 september 2001, Gloszczuk, C‑63/99, Jurispr. blz. I‑6369, punt 30, en 8 mei 2003,
Wählergruppe Gemeinsam, C‑171/01, Jurispr. blz. I‑4301, punt 54, en het zojuist aangehaald arrest Simutenkov, punt 21).
26     Wat in de eerste plaats de bewoordingen van artikel 64, lid 1, van de Euro-mediterrane overeenkomst betreft, blijkt deze bepaling
in nagenoeg identieke termen te zijn geformuleerd als artikel 40, eerste alinea, van de Overeenkomst EEG-Marokko, met als
enig verschil dat het non-discriminatiebeginsel wordt uitgebreid tot de ontslagvoorwaarden. Het Hof heeft reeds erkend dat
artikel 40, eerste alinea, voldeed aan de vereisten voor rechtstreekse werking (arrest El-Yassini, punt 27).
27     Wat in de tweede plaats het doel en de aard van de Euro-mediterrane overeenkomst betreft, moet worden benadrukt dat volgens
artikel 96, lid 2, ervan deze overeenkomst in de plaats komt van de Samenwerkingsovereenkomst tussen de Europese Economische
Gemeenschap en de Republiek Tunesië, goedgekeurd namens de Gemeenschap bij verordening (EEG) nr. 2212/78 van de Raad van 26 september
1978 betreffende de sluiting van de Samenwerkingsovereenkomst tussen de Europese Economische Gemeenschap en de Republiek Tunesië
(PB L 265, blz. 2; hierna: „Overeenkomst EEG-Tunesië”), en in het verlengde daarvan ligt, aangezien deze overeenkomst onder
andere ten doel heeft, de samenwerking te bevorderen op economisch, sociaal, cultureel en financieel gebied. Deze samenwerkingsovereenkomst
was zelf weer nagenoeg identiek aan de Overeenkomst EEG-Marokko, waarvan het Hof heeft vastgesteld dat het doel en de aard
daarvan, speciaal wat de samenwerking op het gebied van de arbeidskrachten betreft, verenigbaar zijn met de rechtstreekse
werking die voortvloeit uit de bewoordingen van artikel 40, eerste alinea (arrest El-Yassini, punten 28‑31). Dit geldt te
meer nu, omgekeerd aan hetgeen in de Overeenkomst EEG-Marokko het geval was, de Euro-mediterrane overeenkomst volgens artikel 1,
lid 1, een samenwerking tot stand brengt tussen de Gemeenschap en haar lidstaten enerzijds, en Tunesië anderzijds.
28     Derhalve moet worden vastgesteld dat artikel 64, lid 1, van de Euro-mediterrane overeenkomst rechtstreekse werking heeft.

Draagwijdte van artikel 64, lid 1, van de Euro-mediterrane overeenkomst
29     In het arrest El-Yassini heeft het Hof voor recht verklaard dat bij de stand van het gemeenschapsrecht ten tijde van dat arrest
artikel 40, eerste alinea, van de Overeenkomst EEG-Marokko aldus moest worden uitgelegd dat het er in beginsel niet aan in
de weg stond dat de lidstaat van ontvangst weigert de verblijfstitel te verlengen van een Marokkaans onderdaan die hij tot
zijn grondgebied heeft toegelaten en aan wie hij heeft toegestaan aldaar arbeid in loondienst te verrichten zolang betrokkene
er over zijn dienstbetrekking beschikt, wanneer de oorspronkelijke reden voor de verlening van zijn verblijfsrecht niet meer
bestaat op het tijdstip waarop de geldigheidsduur van zijn verblijfsvergunning verstrijkt. Het Hof heeft verklaard dat dit
slechts anders zou zijn, indien die weigering tot gevolg had dat het recht op het daadwerkelijk verrichten van arbeid, dat
de betrokkene door die lidstaat is verleend door middel van een door de bevoegde autoriteiten volgens de regels afgegeven
arbeidsvergunning met een langere duur dan die van de verblijfstitel, in gevaar zou komen, zonder dat zulks om redenen van
bescherming van een wettig overheidsbelang, zoals redenen van openbare orde, openbare veiligheid en volksgezondheid, gerechtvaardigd
was (arrest El-Yassini, punt 67).
30     Blijkens de verwijzingsbeslissing zijn de omstandigheden van het onderhavige geval vergelijkbaar met die welke door het Hof
zijn onderzocht in het arrest El-Yassini.
31     In beide zaken heeft de lidstaat van ontvangst langs de weg van een beperking van het verblijfsrecht het recht van de onderdaan
van een derde land op het verrichten van arbeid beknot, terwijl hem dit recht was verleend bij wege van een arbeidsvergunning.
32     De Duitse regering vestigt evenwel de aandacht op enkele verschillen tussen artikel 64, lid 1, van de Euro-mediterrane overeenkomst
en artikel 40, eerste alinea, van de Overeenkomst EEG-Marokko, die volgens haar verhinderen dat de met betrekking tot die
laatste bepaling in het arrest El-Yassini gehanteerde uitlegging ook wordt gevolgd met betrekking tot artikel 64, lid 1.
33     In de eerste plaats komt volgens de Duitse regering in de gemeenschappelijke verklaring betreffende artikel 64, lid 1, van
de Euro-mediterrane overeenkomst de wil van de partijen bij deze overeenkomst tot uitdrukking, te beletten dat Tunesische
onderdanen zich op het in die bepaling neergelegde discriminatieverbod beroepen om aanspraak te maken op een recht van verblijf.
34     In de tweede plaats kan aan deze bepaling, vanwege de bewoordingen, de effectiviteit en de logica ervan, geen enkele werking
worden toegekend ten aanzien van het verblijfsrecht van Tunesische onderdanen.
35     Zoals de Duitse regering benadrukt, volgt reeds uit de formulering van artikel 64, lid 1, van de Euro-mediterrane overeenkomst
zelf, alsmede uit de gemeenschappelijke verklaring dienaangaande, dat deze bepaling niet tot doel heeft het verblijfsrecht
van Tunesische onderdanen in de lidstaten te regelen.
36     Derhalve moet worden vastgesteld, evenals het Hof in het arrest El-Yassini met betrekking tot de Overeenkomst EEG-Marokko
heeft gedaan, dat de Euro-mediterrane overeenkomst, daar deze niet als doel heeft vrij verkeer van werknemers tot stand te
brengen, een lidstaat in beginsel niet verbiedt om maatregelen te nemen betreffende het verblijfsrecht van een Tunesisch onderdaan
die hij aanvankelijk had toegestaan het land binnen te komen en aldaar beroepsarbeid te verrichten (arrest El-Yassini, punten 58‑62).
37     De omstandigheid dat een dergelijke maatregel de betrokkene verplicht, vóór het einde van de met zijn werkgever overeengekomen
termijn zijn arbeidsverhouding in de lidstaat van ontvangst te beëindigen, doet in het algemeen aan deze uitlegging niet af
(arrest El-Yassini, punt 63).
38     Niettemin volgt niet uit deze uitlegging, anders dan de Duitse regering betoogt, dat een Tunesisch onderdaan zich in geen
geval op het discriminatieverbod van artikel 64, lid 1, van de Euro-mediterrane overeenkomst kan baseren om een maatregel
aan te vechten die door een lidstaat is genomen om zijn verblijfsrecht te beperken.
39     Het kan immers niet worden toegestaan dat de lidstaten het in artikel 64, lid 1, van de Euro-mediterrane overeenkomst neergelegde
non-discriminatiebeginsel aldus hanteren dat de werking daarvan wordt beperkt door bepalingen van nationaal recht. Indien
dit mogelijk was, zou dat in de eerste plaats afbreuk doen aan de bepalingen van een door de Gemeenschap en haar lidstaten
gesloten overeenkomst, en in de tweede plaats de uniforme toepassing van dit beginsel in gevaar brengen.
40     Meer in het bijzonder, zoals het Hof reeds heeft geoordeeld, kan de lidstaat van ontvangst indien deze aanvankelijk de migrerende
werknemer nauwkeurig bepaalde rechten op het gebied van het verrichten van arbeid heeft verleend, die ruimer zijn dan die
welke die lidstaat hem op het gebied van verblijf had toegekend, de situatie van die werknemer niet op losse schroeven zetten
op gronden die niet de bescherming van een gerechtvaardigd overheidsbelang, zoals redenen van openbare orde, openbare veiligheid
en volksgezondheid, betreffen (arrest El-Yassini, punten 64, 65 en 67).
41     Volgens vaste rechtspraak veronderstelt het begrip openbare orde dat sprake is van een werkelijke en voldoende ernstige bedreiging,
die een fundamenteel belang van de samenleving aantast (zie in die zin arresten van 28 oktober 1975, Rutili, 36/75, Jurispr.
blz. 1279, punt 28; 10 februari 2000, Nazli, C‑340/97, Jurispr. blz. I‑957, punt 57, en 25 juli 2002, MRAX, C‑459/99, Jurispr.
blz. I‑6591, punt 79).
42     Gelet op het vertrouwensbeginsel en het rechtszekerheidsbeginsel is het in punt 40 weergegeven criterium van des te groter
belang wanneer, zoals in casu, de lidstaat van ontvangst de verblijfsvergunning heeft beperkt met terugwerkende kracht.
43     Mitsdien moet artikel 64, lid 1, van de Euro-mediterrane overeenkomst aldus worden uitgelegd dat dit artikel gevolgen kan
hebben voor het recht van verblijf van een Tunesisch onderdaan op het grondgebied van een lidstaat, wanneer het deze onderdaan
door die lidstaat volgens de regels is toegestaan beroepsarbeid te verrichten op dat grondgebied voor een periode die langer
is dan de geldigheidsduur van zijn verblijfsvergunning.

Kosten
44     Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale
rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof
gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof van Justitie (Eerste kamer) verklaart voor recht:
Artikel 64, lid 1, van de Euro-mediterrane overeenkomst waarbij een associatie tot stand wordt gebracht tussen de Europese
Gemeenschappen en hun lidstaten, enerzijds, en de Republiek Tunesië, anderzijds, gesloten te Brussel op 17 juli 1995 en namens
de Europese Gemeenschap en de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal goedgekeurd bij besluit 98/238/EG, EGKS van de Raad
en de Commissie van 26 januari 1988 moet aldus worden uitgelegd dat dit artikel gevolgen kan hebben voor het recht van een
Tunesisch onderdaan om te verblijven op het grondgebied van een lidstaat, wanneer het deze onderdaan door die lidstaat volgens
de regels is toegestaan beroepsarbeid te verrichten op dat grondgebied voor een periode die langer is dan de geldigheidsduur
van zijn verblijfsvergunning.
ondertekeningen
*
Procestaal: Duits.