CELEX: 62008CJ0073
Ιθαγένεια της Ένωσης
Άρθρα 18 ΣΛΕΕ και 21 ΣΛΕΕ
Οδηγία 2004/38/ΕΚ
Άρθρα 24, παράγραφος 1
Ελευθερία διαμονής
Αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων
Πρόσβαση στην ανώτερη εκπαίδευση
Σπουδαστές υπήκοοι κράτους μέλους μεταβαίνοντες σε άλλο κράτος μέλος για σπουδές
Ποσόστωση στις εγγραφές σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής σε πανεπιστημιακά προγράμματα σπουδών στον τομέα της δημόσιας υγείας
Δικαιολογητικός λόγος
Αναλογικότητα
Κίνδυνος για την ποιότητα της εκπαιδεύσεως σε ιατρικούς και παραϊατρικούς τομείς
Κίνδυνος ελλείψεως πτυχιούχων επαγγελματιών στον χώρο της δημόσιας υγείας

Επιτροπή κατά Αυστρίας, σκέψη 66).
Εντούτοις, οι δικαιολογητικοί λόγοι που προβάλλονται συναφώς συμπίπτουν με αυτούς που σχετίζονται με την προστασία της δημόσιας
υγείας, δεδομένου ότι όλα τα επίμαχα προγράμματα σπουδών εμπίπτουν στον τομέα αυτόν. Είναι σκόπιμο, επομένως, να εξεταστούν
αποκλειστικά υπό το πρίσμα των δικαιολογητικών λόγων που αφορούν τις απαιτήσεις που σχετίζονται με την προστασία της δημόσιας
υγείας.
Επί του δικαιολογητικού λόγου που αφορά τις σχετικές με την προστασία της δημόσιας υγείας επιταγές
–       Υποβληθείσες στο Δικαστήριο παρατηρήσεις
Η Βελγική Κυβέρνηση, υποστηριζόμενη από την Αυστριακή Κυβέρνηση, ισχυρίζεται ότι η επίμαχη νομοθεσία είναι αναγκαία για την
επίτευξη του σκοπού που έγκειται στη διασφάλιση της ποιότητας και της απρόσκοπτης παροχής ιατρικής και παραϊατρικής περιθάλψεως
στο πλαίσιο της Communauté française.
Ο μεγάλος αριθμός σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής συνεπάγεται, πρώτον, σημαντική υποβάθμιση της ποιότητας της εκπαιδεύσεως σε
προγράμματα ιατρικών και παραϊατρικών σπουδών, η οποία προϋποθέτει ειδικότερα πολύωρη πρακτική εκπαίδευση. Αποδείχθηκε, πάντως,
ότι τέτοιου είδους εκπαίδευση δεν μπορεί να παρασχεθεί προσηκόντως πέραν ορισμένου αριθμού σπουδαστών, καθώς η δυνατότητα
υποδοχής σπουδαστών των ανώτερων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, η διαθεσιμότητα του προσωπικού τους, καθώς και οι δυνατότητες για
πρακτική εκπαίδευση δεν είναι απεριόριστες.
Προκειμένου να καταδείξει τις δυσχέρειες στον εκπαιδευτικό τομέα, η Βελγική Κυβέρνηση επικαλείται ιδίως την κατάσταση στον
τομέα των σπουδών κτηνιατρικής. Ισχυρίζεται ότι, βάσει των ποιοτικών προτύπων των σπουδών κτηνιατρικής –που προϋποθέτουν ιδίως
μια κλινική πρακτική επί επαρκούς αριθμού ζώων ανά σπουδαστή– διαπιστώθηκε ότι δεν ήταν δυνατό να εκπαιδευτούν στην Communauté
française περισσότεροι από 200 κτηνίατροι ανά έτος στον δεύτερο κύκλο ανώτερων σπουδών. Εντούτοις, λόγω της αθρόας προσελεύσεως
σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής, ο συνολικός αριθμός των σπουδαστών που κατανέμονται στα έξη έτη σπουδών αυξήθηκε από 1233 σε
2343 μεταξύ των ακαδημαϊκών ετών 1995-1996 και 2002-2003.
Η κατάσταση είναι ανάλογη και όσον αφορά τα λοιπά προγράμματα σπουδών που προβλέπει το διάταγμα της 16ης Ιουνίου 2006.
Δεύτερον, η Βελγική Κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι η αυξημένη παρουσία σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής είναι πιθανό να έχει ως αποτέλεσμα,
μακροπρόθεσμα, να μην υπάρχει επαρκές καταρτισμένο ιατρικό προσωπικό στο σύνολο της επικράτειας με αποτέλεσμα να διακυβεύεται
η ποιότητα του συστήματος δημόσιας υγείας της Communauté française. Ο κίνδυνος αυτός θα μπορούσε να απορρεύσει από το ενδεχόμενο
οι σπουδαστές κάτοικοι αλλοδαπής να επιστρέψουν κατά το πέρας των σπουδών τους στη χώρα προελεύσεως τους, για να ασκήσουν
σε αυτήν το επάγγελμά τους, ενώ ο αριθμός των πτυχιούχων κατοίκων ημεδαπής να παραμείνει πολύ μικρός σε ορισμένες ειδικότητες.
Οι προσφεύγοντες στην υπόθεση της κύριας δίκης υποστηρίζουν, εν προκειμένω, ότι ακόμη και αν οι ως άνω δικαιολογητικοί λόγοι
γίνουν δεκτοί, η Βελγική Κυβέρνηση δεν απέδειξε ότι συντρέχουν πράγματι οι προαναφερθείσες περιστάσεις.
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι λαμβάνει πολύ σοβαρά υπόψη τους κινδύνους που προβάλλει η Βελγική Κυβέρνηση. Εκτιμά εντούτοις ότι
δεν διαθέτει επί του παρόντος όλα τα αναγκαία στοιχεία προκειμένου να κρίνει το βάσιμο του συγκεκριμένου δικαιολογητικού λόγου.
–       Απάντηση του Δικαστηρίου
Από τη νομολογία προκύπτει ότι άνιση μεταχείριση στηριζόμενη εμμέσως στην ιθαγένεια μπορεί να δικαιολογηθεί από τον σκοπό
διατηρήσεως ποιοτικής, ισορροπημένης και προσιτής σε όλους ιατρικής περιθάλψεως στο μέτρο που συμβάλλει στο να υπάρξει υψηλό
επίπεδο προστασίας της υγείας (βλ., σχετικώς, απόφαση της 10ης Μαρτίου 2009, C‑169/07, Hartlauer, Συλλογή 2009, σ. I-1721,
σκέψη 47 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Συνεπώς, σκόπιμο είναι να εξεταστεί αν η επίμαχη ρύθμιση είναι ικανή να διασφαλίσει την επίτευξη του θεμιτού αυτού σκοπού
και αν υπερβαίνει τα αναγκαία για την επίτευξη του σκοπού αυτού όρια.
Συναφώς, απόκειται εν τέλει στο εθνικό δικαστήριο, που είναι το μόνο αρμόδιο να εκτιμήσει τα πραγματικά περιστατικά και να
ερμηνεύσει την εθνική νομοθεσία, να κρίνει αν και σε ποιο βαθμό τέτοιου είδους ρύθμιση πληροί τις εν λόγω επιταγές (βλ., σχετικώς,
αποφάσεις της 13ης Ιουλίου 1989, 171/88, Rinner-Kühn, Συλλογή 1989, σ. 2743, σκέψη 15, καθώς και της 23ης Οκτωβρίου 2003,
C‑4/02 και C‑5/02, Schönheit και Becker, Συλλογή 2003, σ. I‑12575, σκέψη 82).
Πάντως, το Δικαστήριο, καλούμενο να παράσχει στο εθνικό δικαστήριο επωφελείς απαντήσεις, είναι αρμόδιο να παράσχει, με βάση
τη δικογραφία της κύριας δίκης και τις γραπτές και προφορικές παρατηρήσεις που του υποβλήθηκαν, στοιχεία που θα επιτρέψουν
στο εθνικό δικαστήριο να εκδώσει την απόφασή του (βλ. αποφάσεις της 20ής Μαρτίου 2003, C‑187/00, Kutz-Bauer, Συλλογή 2003,
σ. Ι-2741, σκέψη 52, καθώς και προπαρατεθείσα απόφαση Schönheit και Becker, σκέψη 83).
Πρώτον, στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να επαληθεύσει ότι υφίστανται όντως κίνδυνοι για την προστασία της δημόσιας υγείας.
Συναφώς, δεν μπορεί να αποκλειστεί εκ των προτέρων ότι τυχόν υποβάθμιση της ποιότητας της εκπαιδεύσεως των μελλοντικών επαγγελματιών
στον χώρο της υγείας θα μπορούσε ενδεχομένως να επηρεάσει μακροπρόθεσμα, την ποιότητα της περιθάλψεως που παρέχεται στην οικεία
επικράτεια, δεδομένου ότι η ποιότητα των παρεχόμενων σε δεδομένη επικράτεια ιατρικών και παραϊατρικών υπηρεσιών εξαρτάται
από τις ικανότητες των επαγγελματιών στον χώρο της υγείας που ασκούν σε αυτήν τη δραστηριότητά τους.
Δεν θα μπορούσε να αποκλειστεί ούτε ότι τυχόν μείωση του συνολικού αριθμού των σπουδαστών στα επίμαχα προγράμματα σπουδών
–κυρίως για τη διασφάλιση της ποιότητας της εκπαιδεύσεως– θα μπορούσε να μειώσει, αναλογικά, τον αριθμό των πτυχιούχων που
προτίθενται να αναλάβουν –μακροπρόθεσμα– την παροχή ιατρικών υπηρεσιών στην οικεία επικράτεια, γεγονός που θα μπορούσε στη
συνέχεια να επηρεάσει το επίπεδο της προστασίας της δημόσιας υγείας. Στο σημείο αυτό σκόπιμο είναι να αναγνωριστεί ότι η έλλειψη
επαγγελματιών στον χώρο της υγείας θα προκαλούσε σοβαρά προβλήματα όσον αφορά την προστασία της δημόσιας υγείας και ότι η
αποτροπή του ενδεχομένου αυτού προϋποθέτει ότι επαρκής αριθμός πτυχιούχων θα εγκατασταθούν στη συγκεκριμένη επικράτεια προκειμένου
να ασκήσουν ένα από τα ιατρικά ή παραϊατρικά επαγγέλματα που προβλέπονται στο επίμαχο διάταγμα.
Κατά την αξιολόγηση των κινδύνων αυτών, το αιτούν δικαστήριο πρέπει να λάβει υπόψη, καταρχάς, ότι ο σύνδεσμος μεταξύ της εκπαιδεύσεως
των μελλοντικών επαγγελματιών στον χώρο της υγείας και του σκοπού της διατηρήσεως ποιοτικής, ισορροπημένης και προσιτής σε
όλους ιατρικής περιθάλψεως είναι μόνον έμμεσος και λιγότερο αιτιώδης έναντι του συνδέσμου μεταξύ του σκοπού της δημόσιας υγείας
και της δραστηριότητας των επαγγελματιών στον χώρο της υγείας που δραστηριοποιούνται ήδη στην αγορά (βλ. προπαρατεθείσες αποφάσεις
Hartlauer, σκέψεις 51 έως 53, και Apothekerkammer des Saarlandes κ.λπ., σκέψεις 34 έως 40). Η αξιολόγηση τέτοιου είδους συνδέσμου
προϋποθέτει ουσιαστικά αφενός ανάλυση προοπτικών η οποία πρέπει να βασιστεί σε πλείονα τυχαία και αβέβαια στοιχεία και να
λάβει υπόψη τη μελλοντική εξέλιξη του επίμαχου τομέα της υγείας, και αφετέρου από ανάλυση της αρχικής καταστάσεως, δηλαδή
της υφιστάμενης καταστάσεως.
Ακολούθως, κατά τη συγκεκριμένη εκτίμηση των περιστάσεων της υποθέσεως στην κύρια δίκη, το αιτούν δικαστήριο πρέπει να λάβει
υπόψη το γεγονός ότι οσάκις υφίστανται αμφιβολίες ως προς τη συνδρομή ή τη σημασία των κινδύνων για την υγεία των ατόμων,
πρέπει το κράτος μέλος να μπορεί να λαμβάνει μέτρα προστασίας χωρίς να οφείλει να αναμείνει την πραγματική έλλειψη επαγγελματιών
στον χώρο της υγείας. (βλ., κατ’ αναλογία, προπαρατεθείσα απόφαση Apothekerkammer des Saarlandes, σκέψη 30 και εκεί παρατιθέμενη
νομολογία). Το ίδιο ισχύει και όσον αφορά τους κινδύνους για την ποιότητα της εκπαιδεύσεως στον εν λόγω τομέα.
Βάσει των προεκτεθέντων, στις αρμόδιες εθνικές αρχές απόκειται να αποδείξουν ότι τέτοιου είδους κίνδυνοι όντως υφίστανται
(βλ., κατ’ αναλογία, απόφαση Apothekerkammer des Saarlandes κ.λπ., σκέψη 39). Κατά πάγια νομολογία, στις αρχές αυτές απόκειται
όντως, όταν λαμβάνουν μέτρο κατά παρέκκλιση αρχής που κατοχυρώνει το δίκαιο της Ένωσης, να αποδείξουν, σε κάθε περίπτωση,
ότι το εν λόγω μέτρο είναι κατάλληλο για την επίτευξη του προβαλλόμενου σκοπού και ότι δεν υπερβαίνει τα αναγκαία για την
επίτευξη του σκοπού αυτού όρια. Οι δικαιολογητικοί λόγοι που μπορούν να προβληθούν από κράτος μέλος πρέπει να συνοδεύονται
από ανάλυση της καταλληλότητας και της αναλογικότητας του περιοριστικού μέτρου που λαμβάνεται από το κράτος μέλος αυτό, καθώς
και των συγκεκριμένων στοιχείων που μπορούν να στηρίξουν την επιχειρηματολογία του (βλ., υπό την έννοια αυτή, αποφάσεις της
18ης Μαρτίου 2004, C-8/02, Leichtle, Συλλογή 2004, σ. I-2641, σκέψη 45, και προπαρατεθείσα απόφαση Επιτροπή κατά Αυστρίας,
σκέψη 63). Πρέπει βάσει τέτοιου είδους αντικειμενικής, λεπτομερούς και αριθμητικής αναλύσεως να αποδειχτεί, με τη χρήση αξιόπιστων
και συγκλινόντων δεδομένων με αποδεικτική ισχύ ότι υφίστανται πράγματι κίνδυνοι για τη δημόσια υγεία.
Εν προκειμένω, η ανάλυση αυτή πρέπει ιδίως να καταστήσει δυνατό τον προσδιορισμό, για καθένα από τα εννέα προγράμματα σπουδών
που προβλέπει το διάταγμα της 16ης Ιουνίου 2006, του ανώτατου αριθμού σπουδαστών που μπορεί να εκπαιδευτεί ώστε να διασφαλιστεί
η τήρηση των σχετικών προτύπων ποιότητας στην εκπαίδευση. Πρέπει εξάλλου να προσδιοριστεί ο απαιτούμενος αριθμός πτυχιούχων
που πρέπει να εγκατασταθούν στην Communauté française προκειμένου να ασκήσουν ιατρικό ή παραϊατρικό επάγγελμα ώστε να εξασφαλιστεί
η επαρκής παροχή δημόσιων ιατρικών υπηρεσιών.
Άλλωστε, δεν είναι δυνατό η εν λόγω ανάλυση να περιοριστεί στην παράθεση αριθμητικών στοιχείων σχετικά με την καθεμία κατηγορία
σπουδαστών στη βάση της γενικεύσεως ότι, κατά το πέρας των σπουδών τους, το σύνολο των σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής εγκαθίστανται
στο κράτος στο οποίο είχαν την κατοικία τους πριν ξεκινήσουν τις σπουδές τους, προκειμένου να ασκήσουν ένα από τα επίμαχα
επαγγέλματα. Συνεπώς, στην εν λόγω ανάλυση πρέπει να συνεκτιμηθεί η επίδραση που ασκεί η κατηγορία των σπουδαστών κατοίκων
αλλοδαπής στην επίτευξη του σκοπού της διασφαλίσεως επαρκούς αριθμού επαγγελματιών στην Communauté française. Άλλωστε, πρέπει
να ληφθεί υπόψη το ενδεχόμενο οι σπουδαστές κάτοικοι ημεδαπής να επιλέξουν να ασκήσουν το επάγγελμά τους σε κράτος μέλος διαφορετικό
από το Βασίλειο του Βελγίου μετά το πέρας των σπουδών τους. Ομοίως, πρέπει να ληφθεί υπόψη σε ποιο βαθμό άτομα που δεν έχουν
πραγματοποιήσει τις σπουδές τους στην Communauté française εγκαθίστανται σε αυτή μεταγενέστερα προκειμένου να ασκήσουν ένα
από τα ως άνω επαγγέλματα.
Στις αρμόδιες αρχές απόκειται να παράσχουν στο αιτούν δικαστήριο ανάλυση που να πληροί τις απαιτήσεις αυτές.
Δεύτερον, αν το αιτούν δικαστήριο κρίνει ότι υφίστανται πράγματι κίνδυνοι για την προστασία της δημόσιας υγείας, το εν λόγω
δικαστήριο πρέπει να εκτιμήσει βάσει των παρασχεθέντων από τις αρμόδιες αρχές στοιχείων, αν η επίμαχη ρύθμιση μπορεί να θεωρηθεί
κατάλληλη προς επίτευξη του σκοπού της προστασίας της δημόσιας υγείας.
Στο πλαίσιο αυτό, στο αιτούν δικαστήριο απόκειται κατά βάση να κρίνει αν τυχόν περιορισμός του αριθμού των σπουδαστών κατοίκων
αλλοδαπής είναι δυνατό να προκαλέσει αύξηση του αριθμού των πτυχιούχων που μπορούν να διασφαλίσουν, μακροπρόθεσμα, την επαρκή
παροχή ιατρικών υπηρεσιών στην Communauté française.
Τρίτον, στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να κρίνει αν η επίμαχη νομοθεσία δεν υπερβαίνει τα αναγκαία για την επίτευξη του προβαλλόμενου
σκοπού όρια, ήτοι αν δεν υπάρχουν λιγότερο περιοριστικά μέτρα που θα καθιστούσαν δυνατή την επίτευξή του.
Συναφώς, διευκρινίζεται ότι το εν λόγω δικαστήριο οφείλει να επαληθεύει συγκεκριμένα κατά πόσο ο προβαλλόμενος σκοπός γενικού
συμφέροντος δεν μπορεί να επιτευχθεί μέσω λιγότερο περιοριστικών μέτρων τα οποία θα αποσκοπούσαν στην παρότρυνση των σπουδαστών
που πραγματοποιούν τις σπουδές τους στην Communauté française να εγκατασταθούν σε αυτή μετά το πέρας των σπουδών τους ή τα
οποία θα αποσκοπούσαν να προσελκύσουν επαγγελματίες εκπαιδευθέντες εκτός της Communauté française να εγκατασταθούν σε αυτή.
Ομοίως, στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να εξετάσει αν οι αρμόδιες αρχές έχουν συμβιβάσει προσηκόντως την επίτευξη του εν
λόγω σκοπού με τις επιταγές που απορρέουν από το δίκαιο της Ένωσης και ιδίως με τη δυνατότητα προσβάσεως των καταγόμενων από
άλλα κράτη μέλη σπουδαστών στην ανώτερη εκπαίδευση, δεδομένου ότι η δυνατότητα αυτή συνιστά την ίδια την ουσία της αρχής της
ελεύθερης κυκλοφορίας των σπουδαστών (βλ., σχετικώς, προπαρατεθείσα απόφαση Επιτροπή κατά Αυστρίας, σκέψη 70). Συνεπώς, οι
περιορισμοί της προσβάσεως στις εν λόγω σπουδές που θεσπίζει κράτος μέλος πρέπει να είναι οι απολύτως αναγκαίοι για την επίτευξη
των επιδιωκόμενων σκοπών και πρέπει να είναι εφικτή η αρκούντως ευρεία πρόσβαση των συγκεκριμένων σπουδαστών στην ανώτερη
εκπαίδευση.
Συναφώς, από την ενώπιον του Δικαστηρίου κατατεθείσα δικογραφία προκύπτει ότι οι σπουδαστές μη κάτοικοι που επιθυμούν να πραγματοποιήσουν
σπουδές ανώτερης εκπαιδεύσεως επιλέγονται ενόψει της εγγραφής τους μετά από κλήρωση, διαδικασία που καθαυτή δεν λαμβάνει υπόψη
τις ικανότητες και την εμπειρία τους.
Υπ’ αυτές τις συνθήκες, στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να επαληθεύσει αν η διαδικασία επιλογής σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής
περιορίζεται αποκλειστικώς στην επιλογή μετά από κλήρωση και, στην περίπτωση αυτή, αν ο συγκεκριμένος τρόπος επιλογής ο οποίος
δεν στηρίζεται στις ικανότητες των ενδιαφερόμενων υποψηφίων αλλά στην τύχη είναι αναγκαίος για την επίτευξη των επιδιωκόμενων
σκοπών.
Κατά συνέπεια, σκόπιμο είναι στο πρώτο και στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα να δοθεί η απάντηση ότι αντίκειται στα άρθρα 18
ΣΛΕΕ και 21 ΣΛΕΕ εθνική ρύθμιση, όπως η επίμαχη, που περιορίζει τον αριθμό των σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής οι οποίοι μπορούν
να εγγραφούν για πρώτη φορά σε προγράμματα ιατρικών και παραϊατρικών σπουδών ιδρυμάτων ανώτερης εκπαιδεύσεως, εκτός αν το
αιτούν δικαστήριο, αξιολογώντας τα παρασχεθέντα από τις αρμόδιες αρχές κρίσιμα στοιχεία, κρίνει ότι η εν λόγω ρύθμιση δικαιολογείται
υπό το πρίσμα της προστασίας της δημόσιας υγείας.

Επί του τρίτου ερωτήματος
Με το τρίτο ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν από το Δικαστήριο να διευκρινίσει κατά πόσο επηρεάζουν την επίδικη
κατάσταση οι υποχρεώσεις που βαρύνουν τα κράτη μέλη δυνάμει του άρθρου 13, παράγραφος 2, στοιχείο γ΄, του Συμφώνου.
Η Βελγική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η έκδοση του διατάγματος της 16ης Ιουνίου 2006 ήταν αναγκαία για την κατοχύρωση του δικαιώματος
του πληθυσμού της Communauté française στην εκπαίδευση, όπως αυτό αναγνωρίζεται από το άρθρο 13, παράγραφος 2, στοιχείο γ΄,
του Συμφώνου. Η οικεία διάταξη περιέχει ρήτρα standstill που επιβάλλει στην εν λόγω Κοινότητα να διασφαλίζει ευρεία και δημοκρατική
πρόσβαση σε ανώτερη εκπαίδευση υψηλού επιπέδου. Ελλείψει του ως άνω διατάγματος, η διασφάλιση τέτοιου είδους προσβάσεως θα
διακυβευόταν.
Συναφώς, επισημαίνεται ότι δεν υφίσταται καμία ασυμβατότητα μεταξύ του Συμφώνου και των υποχρεώσεων που απορρέουν, ενδεχομένως,
από τα άρθρα 18 ΣΛΕΕ και 21 ΣΛΕΕ.
Ειδικότερα, από το γράμμα του άρθρου 13, παράγραφος 2, στοιχείο γ΄, του Συμφώνου συνάγεται ότι με αυτό επιδιώκεται ο ίδιος
κατ’ ουσίαν σκοπός με τα άρθρα 18 ΣΛΕΕ και 21 ΣΛΕΕ, ήτοι η διασφάλιση της αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων κατά την πρόσβαση
στην ανώτερη εκπαίδευση. Τούτο επιβεβαιώνει το άρθρο 2, παράγραφος 2, του Συμφώνου, κατά το οποίο τα συμβαλλόμενα κράτη του
Συμφώνου αναλαμβάνουν να εγγυώνται ότι τα δικαιώματα που αναφέρονται σ’ αυτό θα ασκούνται χωρίς οποιαδήποτε διάκριση, ιδίως
με βάση την εθνική προέλευση.
Αντιθέτως, το άρθρο 13, παράγραφος 2, στοιχείο γ΄, του Συμφώνου δεν επιβάλλει στα συμβαλλόμενα κράτη, ούτε εξάλλου παρέχει
τη δυνατότητα σε αυτά να διασφαλίζουν ευρεία πρόσβαση σε ανώτερη εκπαίδευση υψηλού επιπέδου μόνο στους υπηκόους τους.
Βάσει των προεκτεθεισών σκέψεων, στο τρίτο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι οι αρμόδιες αρχές δεν μπορούν να επικαλεστούν
το άρθρο 13, παράγραφος 2, στοιχείο γ΄, του Συμφώνου σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο κρίνει ότι το διάταγμα της 16ης
Ιουνίου 2006 δεν είναι συμβατό με τα άρθρα 18 ΣΛΕΕ και 21 ΣΛΕΕ.

Επί των διαχρονικών αποτελεσμάτων της αποφάσεως
Σε περίπτωση που το Δικαστήριο αποφανθεί ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση αντίκειται στο δίκαιο της Ένωσης, η Βελγική Κυβέρνηση
ζήτησε από το Δικαστήριο να περιορίσει τα διαχρονικά αποτελέσματα της εκδοθησομένης αποφάσεως. Ο περιορισμός αυτός είναι αναγκαίος
επειδή ο αριθμός των εννόμων σχέσεων που είχαν συναφθεί καλοπίστως είναι μεγάλος, καθόσον πολλοί σπουδαστές κάτοικοι αλλοδαπής
υπέβαλαν υποψηφιότητα με σκοπό την εγγραφή τους σε ένα από τα προγράμματα σπουδών που προβλέπει το διάταγμα της 16ης Ιουνίου
2006 για το ακαδημαϊκό έτος 2006-2007. Κατά συνέπεια, η θέση υπό αμφισβήτηση των έννομων σχέσεων που έχουν δημιουργηθεί καλοπίστως
θα μπορούσε να έχει σοβαρές οικονομικές επιπτώσεις ικανές να διαταράξουν το ισοζύγιο του προϋπολογισμού της Communauté française
στον τομέα της εκπαιδεύσεως.
Κατά πάγια νομολογία, η ερμηνεία που δίνει το Δικαστήριο σε κανόνα του δικαίου της Ένωσης, κατά την άσκηση της αρμοδιότητας
που του παρέχει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, διαφωτίζει και διευκρινίζει, εφόσον παρίσταται ανάγκη, την έννοια και το περιεχόμενο του
κανόνα αυτού, όπως πρέπει ή θα έπρεπε να νοείται και να εφαρμόζεται αφότου τέθηκε σε ισχύ. Επομένως, ο κανόνας που έχει κατ’
αυτόν τον τρόπο ερμηνευθεί μπορεί και πρέπει να εφαρμόζεται από τα δικαστήρια ακόμα και επί εννόμων σχέσεων που γεννήθηκαν
και συστάθηκαν πριν από την έκδοση της αποφάσεως επί της αιτήσεως ερμηνείας, εφόσον, εξάλλου, συντρέχουν οι προϋποθέσεις που
επιτρέπουν να έλθει ενώπιον των αρμοδίων δικαστηρίων η σχετική με την εφαρμογή του εν λόγω κανόνα διαφορά (βλ., ιδίως, απόφαση
της 2ας Φεβρουαρίου 1988, 24/86, Blaizot, Συλλογή 1988, σ. 379, σκέψη 27, καθώς και της 15ης Δεκεμβρίου 1995, C-415/93, Bosman,
Συλλογή 1995, σ. Ι-4921, σκέψη 141).
Το Δικαστήριο μπορεί, σε εξαιρετικές περιπτώσεις, κατ’ εφαρμογήν της γενικής αρχής της ασφάλειας δικαίου που είναι συμφυής
με την έννομη τάξη της Ένωσης, να υποχρεωθεί να περιορίσει τη δυνατότητα κάθε ενδιαφερομένου να επικαλεστεί την ερμηνεία που
έχει δώσει σε μία διάταξη για να θέσει υπό αμφισβήτηση τις έννομες σχέσεις που έχουν δημιουργηθεί καλοπίστως. Προκειμένου
να μπορεί να αποφασιστεί ο περιορισμός αυτός, δύο βασικά κριτήρια πρέπει να πληρούνται, και συγκεκριμένα της καλής πίστεως
των ενδιαφερομένων κύκλων και του κινδύνου σημαντικών διαταραχών (βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 28ης Σεπτεμβρίου 1994,
C-57/93, Vroege, Συλλογή 1994, σ. I-4541, σκέψη 21, καθώς και της 10ης Ιανουαρίου 2006, C-402/03, Skove και Bilka, Συλλογή
2006, σ. I-199, σκέψη 51).
Επιπλέον, κατά πάγια νομολογία, οι οικονομικές συνέπειες που θα μπορούσαν να απορρέουν για κράτος μέλος από απόφαση εκδοθείσα
επί προδικαστικής παραπομπής δεν δικαιολογούν καθεαυτές τον κατά χρόνο περιορισμό των αποτελεσμάτων της αποφάσεως αυτής (βλ.,
μεταξύ άλλων, απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 2001, C-184/99, Grzelczyk, Συλλογή 2001, σ. Ι-6193, σκέψη 52).
Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο προσέφυγε στη λύση αυτή υπό πολύ συγκεκριμένες περιστάσεις, αφενός, όταν υπήρχε κίνδυνος σοβαρών
οικονομικών επιπτώσεων οφειλομένων ιδίως στον μεγάλο αριθμό των εννόμων σχέσεων που είχαν συσταθεί καλοπίστως βάσει ρυθμίσεως
η οποία εθεωρείτο εγκύρως θεσπισθείσα και, αφετέρου, όταν καθίστατο σαφές ότι οι ιδιώτες και οι εθνικές αρχές είχαν ωθηθεί
σε συμπεριφορά μη σύμφωνη προς τη νομοθεσία της Ένωσης λόγω αντικειμενικής και σοβαρής αβεβαιότητας ως προς το περιεχόμενο
των διατάξεων της Ένωσης, αβεβαιότητας στη δημιουργία της οποίας είχε συμβάλει η ίδια η συμπεριφορά άλλων κρατών μελών ή της
Επιτροπής (βλ. προπαρατεθείσα απόφαση Grzelczyk, σκέψη 53).
Στις υποθέσεις της κύριας δίκης, διαπιστώνεται ότι η Βελγική Κυβέρνηση δεν προσκόμισε ενώπιον του Δικαστηρίου κανένα συγκεκριμένο
στοιχείο από το οποίο να μπορεί να συναχθεί ότι οι συντάκτες του διατάγματος της 16ης Ιουνίου 2006 είχαν ωθηθεί σε συμπεριφορά
ενδεχομένως μη σύμφωνη προς τη νομοθεσία της Ένωσης λόγω αντικειμενικής και σοβαρής αβεβαιότητας ως προς το περιεχόμενο των
διατάξεων της Ένωσης.
Ομοίως, η συγκεκριμένη κυβέρνηση ουδόλως τεκμηρίωσε την επιχειρηματολογία της κατά την οποία αν δεν περιοριστούν κατά χρόνο
τα αποτελέσματα της αποφάσεως αυτής υπάρχει κίνδυνος σοβαρών οικονομικών επιπτώσεων.
Υπ’ αυτές τις συνθήκες, δεν συντρέχει λόγος κατά χρόνο περιορισμού των αποτελεσμάτων της παρούσας αποφάσεως.

Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον
του εθνικού δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν
παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τμήμα μείζονος συνθέσεως) αποφαίνεται:
1)
Αντίκειται στα άρθρα 18 ΣΛΕΕ και 21 ΣΛΕΕ εθνική ρύθμιση, όπως η επίμαχη, που περιορίζει τον αριθμό των σπουδαστών που δεν
κατοικούν στο Βέλγιο και που μπορούν να εγγραφούν για πρώτη φορά σε προγράμματα ιατρικών και παραϊατρικών σπουδών ιδρυμάτων
ανώτερης εκπαιδεύσεως, εκτός αν το αιτούν δικαστήριο, αξιολογώντας τα παρασχεθέντα από τις αρμόδιες αρχές κρίσιμα στοιχεία,
κρίνει ότι η εν λόγω ρύθμιση δικαιολογείται υπό το πρίσμα της προστασίας της δημόσιας υγείας.
2)
Οι αρμόδιες αρχές δεν μπορούν να επικαλεστούν το άρθρο 13, παράγραφος 2, στοιχείο γ΄, του Διεθνούς Συμφώνου για τα Οικονομικά,
Κοινωνικά και Πολιτιστικά Δικαιώματα, που υιοθετήθηκε από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών στις 16 Δεκεμβρίου 1966,
σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο κρίνει ότι το διάταγμα της Communauté française, της 16ης Ιουνίου 2006, περί καθορισμού
του αριθμού των σπουδαστών σε ορισμένα προγράμματα σπουδών του πρώτου κύκλου της τριτοβάθμιας εκπαιδεύσεως, δεν είναι συμβατό
με τα άρθρα 18 ΣΛΕΕ και 21 ΣΛΕΕ.
(υπογραφές)
*
Γλώσσα διαδικασίας: η γαλλική.