CELEX: 61989CJ0229
Ίση μεταχείριση ανδρών και γυναικών στον τομέα κοινωνικής ασφαλίσεως
Καθορισμός του ποσού των παροχών ανεργίας και των αποζημιώσεων αναπηρίας

Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 18 Ιουλίου 1989, η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων άσκησε, δυνάμει του άρθρου 169 της Συνθήκης ΕΟΚ, προσφυγή με την οποία ζητεί να αναγνωριστεί ότι το Βασίλειο του Βελγίου, μη λαμβάνοντας εντός της προθεσμίας που τάχθηκε με το άρθρο 8, παράγραφος 1, της οδηγίας 79/7/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 19ης Δεκεμβρίου 1978, περί της προοδευτικής εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως μεταξύ ανδρών και γυναικών σε θέματα κοινωνικής ασφαλίσεως (ΕΕ ειδ. έκδ. 05/003, σ. 160), όλα τα αναγκαία μέτρα για την πλήρη και ακριβή εφαρμογή της οδηγίας αυτής και διατηρώντας, ειδικότερα, σε ισχύ ένα σύστημα υπολογισμού των παροχών ανεργίας και των αποζημιώσεων λόγω αναπηρίας, το οποίο δημιουργεί έμμεσες διακρίσεις, που δεν δικαιολογούνται αντικειμενικώς, σε βάρος των δικαιούχων γυναικών, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τη Συνθήκη.
Τα βελγικά συστήματα που αναφέρει το δικόγραφο καθορίστηκαν αντίστοιχα με το βασιλικό διάταγμα της 8ης Αυγούστου 1986
(Moniteur belge της
27.8.1986, σ. 11825, περί τροποποιήσεως του άρθρου 160 του βασιλικού διατάγματος της 20ής Δεκεμβρίου 1963 ) και με το βασιλικό διάταγμα της 30ής Ιουλίου 1986 (
Moniteur belge
της 2.8.1986, σ. 10854, περί τροποποιήσεως των άρθρων 266, δεύτερο εδάφιο, και 227, παράγραφος 1, του βασιλικού διατάγματος της 4ης Νοεμβρίου 1963 ).
Κατά το άρθρο 4, παράγραφος 1, της προαναφερθείσας οδηγίας 79/7, η αρχή της ίσης μεταχειρίσεως « συνεπάγεται την απουσία κάθε διακρίσεως που βασίζεται στο φύλο, είτε άμεσα είτε έμμεσα, σε συσχετισμό ιδίως με την οικογενειακή κατάσταση και ιδιαίτερα όσον αφορά (... ) τον υπολογισμό των παροχών, συμπεριλαμβανομένων των προσαυξήσεων λόγω συζύγου και προστατευομένου προσώπου και τις προϋποθέσεις διαρκείας και διατηρήσεως του δικαιώματος επί των παροχών ».
Δυνάμει του άρθρου 8, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής, τα κράτη μέλη όφειλαν να θεσπίσουν τα αναγκαία μέτρα προκειμένου να συμμορφωθούν προς τις διατάξεις αυτές εντός προθεσμίας 6 ετών υπολογιζόμενης από της κοινοποιήσεως της, δηλαδή το αργότερο μέχρι τις 22 Δεκεμβρίου 1984.
Η σχετική με τις παροχές ανεργίας βελγική κανονιστική ρύθμιση, η οποία εξακολούθησε να ισχύει μετά την ημερομηνία αυτή, επεφύλασσε, όσον αφορά τον υπολογισμό των εν λόγω παροχών, προτιμησιακή μεταχείριση στους ανέργους οι οποίοι, υπό την ιδιότητα τους του αρχηγού οικογενείας, συντηρούσαν σύζυγο, σύσκηνο, γονέα ή τέκνο χωρίς εισοδήματα. Κρίνοντας ότι η κατηγορία αυτή απετελείτο κατ' εξοχήν από άνδρες, η Επιτροπή διατύπωσε στις 2 Ιουνίου 1986, κατ' εφαρμογή του άρθρου 169 της Συνθήκης, αιτιολογημένη γνώμη κατά την οποία το Βασίλειο του Βελγίου παρέβη τις υποχρεώσεις του διατηρώντας ένα σύστημα υπολογισμού των παροχών ανεργίας με το οποίο προκαλούνται έμμεσες και αντικειμενικά αδικαιολόγητες διακρίσεις σε βάρος των γυναικών δικαιούχων, οι οποίες ως επί το πλείστον ανήκαν στις δύο άλλες κατηγορίες ανέργων που προβλέπει η βελγική κανονιστική ρύθμιση, δηλαδή, την κατηγορία των « μοναχικών ατόμων », δηλαδή των ανέργων που κατοικούν μόνοι και την κατηγορία των « συγκατοικοόντων » που ζουν με σύζυγο, σύσκηνο ή τέκνο που έχει επαγγελματικά εισοδήματα ή από άλλες πηγές.
Εν συνεχεία της αιτιολογημένης αυτής γνώμης, η προσβαλλομένη κανονιστική ρύθμιση τροποποιήθηκε με το προαναφερθέν βασιλικό διάταγμα της 8ης Αυγούστου 1986 και με την υπουργική απόφαση της 23ης Ιανουαρίου 1987 (
Moniteur belge
της 11.2.1987, σ. 1817). Το σύστημα επιδομάτων στηρίζεται στην κατανομή των δικαιούχων σε τρεις ομάδες:
—
εργαζόμενος συμβιών με σύζυγο ή σύσκηνο, γονέα ή τέκνο που δεν διαθέτει εισοδήματα ούτε από επάγγελμα ούτε από άλλες πηγές ( ομάδα 1 )
—
εργαζόμενος κάτοικων μόνος ( ομάδα 2 )
—
εργαζόμενος συμβίων με πρόσωπο που διαθέτει εισοδήματα από επάγγελμα ή από άλλη πηγή ( ομάδα 3 ).
Το ύψος των επιδομάτων του εν λόγω συστήματος υπολογίζεται βάσει του τελευταίου, ανωτάτου επαγγελματικού εισοδήματος και με διαφορετικούς συντελεστές ανάλογα με τις ομάδες. Πρώτον, όλοι οι ενδιαφερόμενοι λαμβάνουν βασικό επίδομα που αντιστοιχεί στο 35 ο/ο του τελευταίου εισοδήματος. Εντούτοις, μετά από 18 μήνες ανεργίας παρατεινόμενους κατά τρεις μήνες για κάθε συμπληρωθέν έτος εργασίας, οι δικαιούχοι της τρίτης ομάδας λαμβάνουν ένα κατ' αποκοπή επίδομα συνοδευόμενο ενδεχομένως από συμπλήρωμα οσάκις τα σωρευτικά μηνιαία επιδόματα των προσώπων που συγκατοικούν δεν φθάνουν ορισμένο ύψος. Δεύτερον, οι δικαιούχοι της πρώτης και δεύτερης ομάδας λαμβάνουν προσαύξηση 5 ο/ο του τελευταίου εισοδήματος για απώλεια του μοναδικού εισοδήματος. Τρίτον, ένα συμπλήρωμα προσαρμογής καθοριζόμενο στο 20 ο/ο του τελευταίου εισοδήματος καταβάλλεται σε όλους τους δικαιούχους επιδομάτων αλλά περιορίζεται στο πρώτο έτος ανεργίας γι' αυτούς που ανήκουν στη δεύτερη και τρίτη ομάδα.
Όσον αφορά την ασφάλιση κατά της αναπηρίας, το σύστημα που θεσπίστηκε με το βασιλικό διάταγμα της 30ής Ιουλίου 1986 ακολουθεί τις ίδιες αρχές με το σύστημα της ασφαλίσεως κατά της ανεργίας τόσο ως προς την κατανομή των δικαιούχων αποζημιώσεων σε τρεις ομάδες όσο και ως προς το σύστημα υπολογισμού της αποζημιώσεως, της οποίας το ποσόν είναι ανάλογο προς το τελευταίο ανώτερο εισόδημα. Το ποσό αυτό αντιπροσωπεύει το 65 ο/ο του εν λόγω εισοδήματος για την πρώτη ομάδα, το 45 ο/ο για τη δεύτερη ομάδα, το 40 ο/ο για την τρίτη ομάδα.
Η Επιτροπή θεωρεί αφενός ότι από τα νέα νομοθετήματα ουσιαστικά προέκυψε αλλαγή ονομασίας των δύο από τις τρεις ομάδες ανέργων, δηλαδή ότι, πλην της ομάδας των ανέργων που καλούνται « μόνοι », της οποίας η ονομασία δεν τροποποιήθηκε, οι ομάδες των « αρχηγών οικογενείας » και των « συγκατοικούντων » αντιστοιχούν στις πιο πάνω αναφερθείσες ομάδες 1 και 3.
Η Επιτροπή ισχυρίζεται αφετέρου ότι η βελγική κανονιστική ρύθμιση διατηρεί σε ισχύ ένα σύστημα επιδομάτων ανεργίας παρόμοιο προς το προηγούμενο και ότι επεκτείνει το σύστημα υπολογισμού στο σύστημα ασφαλίσεως κατά της αναπηρίας. Κατ' αυτήν, ο συντελεστής των επιδομάτων ανεργίας και των αποζημιώσεων λόγω αναπηρίας ευνοεί την ομάδα 1 και επιφέρει εξ αυτού του λόγου διάκριση μεταξύ των ανδρών, από τους οποίους κατ' εξοχήν αποτελείται η ομάδα αυτή, και των γυναικών που αποτελούν κυρίως την ομάδα 3η διάκριση αυτή είναι αντίθετη προς το άρθρο 4, παράγραφος 1, της προαναφερθείσας οδηγίας 79/7 του Συμβουλίου.
Στις αιτιολογημένες γνώμες της της 2ας Ιουνίου 1986 και της 20ής Ιουνίου 1988, εν συνεχεία δε στο δικόγραφό της, η Επιτροπή αναφέρει την ύπαρξη διακρίσεως υπέρ των ανδρών λόγω της ευνοϊκότερης μεταχειρίσεως της οποίας τυγχάνουν τα μέλη της ομάδας 1. Αντιθέτως, δεν αμφισβητεί τη διαφορετική μεταχείριση μεταξύ των δικαιούχων της ομάδας 2 και αυτών της ομάδας 3, η οποία προκύπτει από την προσαύξηση του 5 % του τελευταίου εισοδήματος για απώλεια του μοναδικού εισοδήματος η οποία χορηγείται αποκλειστικώς στους ανέργους των ομάδων 1 και 2.
Στην έκθεση για την επ' ακροατηρίου συζήτηση αναπτύσσονται διεξοδικώς οι διατάξεις της εφαρμοστέας εθνικής νομοθεσίας, τα ποσά των επιδομάτων και των αποζημιώσεων, η εξέλιξη της διαδικασίας καθώς οι ισχυρισμοί και τα επιχειρήματα των διαδίκων. Τα στοιχεία αυτά της δικογραφίας δεν επαναλαμβάνονται κατωτέρω παρά μόνο καθόσον απαιτείται για τη συλλογιστική του Δικαστηρίου.
Πρέπει εκ προοιμίου να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία, το άρθρο 4, παράγραφος 1, της προαναφερθείσας οδηγίας 79/7 αντιτίθεται στην ολιγότερο ευνοϊκή μεταχείριση κοινωνικής ομάδας οσάκις αποδεικνύεται ότι αποτελείται από πολύ μεγαλύτερο αριθμό προσώπων του ενός ή του άλλου φύλου, εκτός αν το εν λόγω μέτρο « οφείλεται σε αντικειμενικούς παράγοντες ξένους προς οποιαδήποτε διάκριση λόγω φύλου» (απόφαση της 27ης Ιουνίου 1990,
C-33/89, Kowalska, Συλλογή 1990, σ. I-2591, σκέψη 16
).
Πρέπει επίσης να υπομνησθεί ότι το Δικαστήριο έκρινε ειδικότερα ότι ένα σύστημα παροχών όπου προβλέπονται προσαυξήσεις οι οποίες δεν βασίζονται απ' ευθείας στο φύλο των δικαιούχων, αλλά λαμβάνονται κατ' αυτές υπόψη η έγγαμη και οικογενειακή τους κατάσταση και από το οποίο προκύπτει ότι ένα σαφώς μικρότερο ποσοστό γυναικών παρά ανδρών μπορούν να τύχουν αυτών των προσαυξήσεων είναι αντίθετο προς το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας, αν το εν λόγω σύστημα παροχών δεν μπορεί να δικαιολογηθεί από λόγους που αποκλείουν διάκριση λόγω. φύλου ( απόφαση της 11ης Ιουνίου 1987,
30/85, Teuling, Συλλογή 1987, σ. 2497, σκέψη 13
).
Από τη δικογραφία προκύπτει ότι, κατά τα στατιστικά στοιχεία που προσκόμισε η Βελγική Κυβέρνηση, οι άνδρες άνεργοι ή ανάπηροι είναι αισθητά περισσότεροι στην προαναφερθείσα ομάδα 1 και ότι, αντιστρόφως, οι γυναίκες αποτελούν την πλειονότητα των προσώπων που ανήκουν στην ομάδα 3.
Υπ' αυτές τις συνθήκες, το σύστημα αποζημιώσεως λόγω ανεργίας και λόγω αναπηρίας που συνδέεται αντίστοιχα με τα οικογενειακά βάρη των μεν και την ύπαρξη εισοδήματος του συζύγου των δε είναι αντίθετο προς το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας, σε περίπτωση που η Βελγική Κυβέρνηση δεν μπορεί να αποδείξει ότι οφείλεται σε λόγους ξένους προς διάκριση λόγω φύλου.
Κατά τη Βελγική Κυβέρνηση, η διαφορά της κατανομής των γυναικών και των ανδρών μεταξύ των τριών ομάδων δικαιούχων αποτελεί την αντανάκλαση του κοινωνικού φαινομένου κατά το οποίο ο αριθμός των επαγγελματικά απασχολουμένων γυναικών είναι κατώτερος αυτού των ανδρών.
Αυτές οι θεωρήσεις που στηρίζονται στην άνιση κατάσταση μεταξύ ανδρών και γυναικών, η οποία κυριαρχεί εντός του ενεργού βελγικού πληθυσμού, δεν καθιστούν εντούτοις δυνατή τη συναγωγή κριτηρίων αντικειμενικών και ξένων προς κάθε διάκριση λόγω φύλου.
Αντιθέτως, αν το Βασίλειο του Βελγίου είναι σε θέση να αποδείξει ότι τα επιλεγέντα μέσα ανταποκρίνονται σ' έναν αναγκαίο σκοπό της κοινωνικής πολιτικής του, ότι είναι κατάλληλα για την επίτευξη του επιδιωκομένου με την πολιτική αυτή σκοπού και είναι αναγκαία προς τον σκοπό αυτό, το γεγονός και μόνο ότι το σύστημα επιδομάτων ευνοεί πολύ μεγαλύτερο αριθμό ανδρών εργαζομένων δεν μπορεί να θεωρηθεί ως παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως (απόφαση της 13ης Ιουλίου 1989,
171/88, Rinner-Kühn, Συλλογή 1989, σ. 2743, σκέψη 14
).
Το Βασίλειο του Βελγίου ισχυρίζεται σχετικά ότι το εθνικό σύστημα του αποβλέπει. στο να απονέμεται, εντός των ορίων που υπαγορεύουν κατ' ανάγκη οι δημοσιονομικοί πόροι, σε κάθε άτομο, και χωρίς χρονικό περιορισμό, ένα κατώτατο εισόδημα προερχόμενο από μη επαγγελματική πηγή, λαμβάνοντας υπόψη την οικογενειακή κατάσταση του ενδιαφερομένου, ο οποίος μπορεί είτε να αντιμετωπίζει επιπλέον ανάγκες οφειλόμενες σε συντηρούμενα πρόσωπα είτε, αντιθέτως, να επωφελείται του εισοδήματος του συζύγου.
Πρέπει να παρατηρηθεί ότι η χορήγηση αυτού του εισοδήματος αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της κοινωνικής πολιτικής των κρατών μελών.
Σκοπός της βελγικής νομοθεσίας είναι να λαμβάνεται υπόψη η ύπαρξη διαφορετικών αναγκών. Αφενός αναγνωρίζει τα μεγαλύτερα βάρη που απορρέουν από την ανεργία για τα νοικοκυριά που διαθέτουν μόνο ένα εισόδημα και αφετέρου λαμβάνει υπόψη την οικονομική ενίσχυση που αντιπρσωπεύει για τον άνεργο το εισόδημα του συζύγου. Εξάλλου, επιδιώκει να διευκολύνει την προσαρμογή των ενδιαφερομένων στη νέα οικονομική κατάσταση τους, αποφεύγοντας την πολύ απότομη μείωση των εισοδημάτων τους κατά τη διάρκεια του πρώτου έτους, ενώ ταυτόχρονα καθιστά δυνατό στον άνεργο που συντηρεί άλλα άτομα να φέρει τα έξοδα ενός νοικοκυριού πέραν της περιόδου των 18 μηνών. Οι αρχές αυτές και οι σκοποί αυτοί εγγράφονται στο πλαίσιο μιας κοινωνικής πολιτικής η οποία, στην παρούσα κατάσταση του κοινοτικού δικαίου, εμπίπτει στην αρμοδιότητα των κρατών μελών, τα οποία διαθέτουν εύλογο περιθώριο εκτιμήσεως όσον αφορά τη φύση των μέτρων κοινωνικής προστασίας και τους συγκεκριμένους τρόπους πραγματοποιήσεως τους ( απόφαση της 12ης Ιουλίου 1984,
148/83, Hofmann, Συλλογή 1984, σ. 3047, σκέψη 27
).
Το ανώτατο όριο, κατά τη λήψη υπόψη του τελευταίου εισοδήματος, και η ύπαρξη ενός ανωτάτου ποσού παροχών που μπορούν να χορηγηθούν, ο καθορισμός ενός κατ' αποκοπή επιδόματος για τα μέλη της τρίτης ομάδας μετά ορισμένη περίοδο ανεργίας και η χορήγηση συμπληρωματικού επιδόματος στην περίπτωση κατά την οποία τα σωρευτικά μηνιαία επιδόματα των συγκατοίκων της τρίτης ομάδας δεν φτάνουν το ποσό που αντιστοιχεί στο ανώτατο ποσό που καταβάλλεται στους δικαιούχους της πρώτης ομάδας συνιστούν στοιχεία τα οποία, μεταξύ άλλων, τείνουν στο να προσδώσουν στο εισόδημα από άλλη πλην του επαγγέλματος πηγή που έχει θεσμοθετηθεί στο Βέλγιο τον χαρακτήρα ενός κατωτάτου κοινωνικού εισοδήματος διασφαλιζομένου στις οικογένειες. Από τη δικογραφία προκύπτει ότι οι προσαυξήσεις που χορηγούνται σ' αυτούς που συγκατοικούν με τον σύζυγο ή τα τέκνα που στερούνται εισοδήματος δεν υπερβαίνουν το ποσό των επιβαρύνσεων που ευλόγως αποδίδονται στην παρουσία των προσώπων αυτών.
Όσον αφορά την εγγύηση για τη διασφάλιση ενός κατωτάτου ορίου βιοποριστικών μέσων, το Δικαστήριο έχει ήδη αναγνωρίσει ότι το κοινοτικό δίκαιο δεν αντιτίθεται στο να λαμβάνει ένα κράτος μέλος υπόψη, ελέγχοντας τις κοινωνικές δαπάνες του, τις σχετικά μεγαλύτερες ανάγκες των δικαιούχων, οι οποίοι έχουν συντηρούμενο σύζυγο ή σύζυγο με πολύ χαμηλό εισόδημα ή που έχουν συντηρούμενο τέκνο, σε σχέση προς τις ανάγκες των προσώπων που ζουν μόνα τους. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έκρινε ότι η οδηγία 79/7 δεν αντιτίθεται σε νόμο δυνάμει του οποίου η εγγύηση, η οποία παρεχόταν προηγουμένως σε όλους τους εργαζομένους που ήσαν ανίκανοι προς εργασία και των οποίων το εισόδημα ήταν περίπου ίσο με τον προβλεπόμενο από τον νόμο κατώτατο μισθό,περί της λήψεως ( καθαρής ) παροχής τουλάχιστον ίσης προς τον προβλεπόμενο από τον νόμο ( καθαρό ) κατώτατο μισθό, ισχύει πλέον μόνο για όσους έχουν είτε συντηρούμενο σύζυγο είτε σύζυγο με πολύ χαμηλό εισόδημα, είτε συντηρούμενο τέκνο (προαναφερθείσα απόφαση της 11ης Ιουνίου 1987, σκέψεις 22 και 23 ).
Συνεπώς, αν ένα κράτος μέλος μπορεί, για τις ανάγκες της κοινωνικής πολιτικής του, να αποκλείει από το πλεονέκτημα παροχής τους εργαζομένους που ζουν μόνοι, κατά μείζονα λόγο μπορεί, λόγω μη υπάρξεως συντηρουμένου προσώπου, να μειώνει την αποζημίωση που τους καταβάλλεται.
Απ' όλες τις προηγούμενες σκέψεις προκύπτει ότι η Βελγική Κυβέρνηση απέδειξε ότι το σύστημα της επιδομάτων ανεργίας και αναπηρίας ανταποκρίνεται σε θεμιτό σκοπό κοινωνικής πολιτικής, συνεπάγεται προσαυξήσεις κατάλληλες για την επίτευξη του σκοπού αυτού και αναγκαίες προς τον σκοπό αυτό και ότι, επομένως, δικαιολογείται για λόγους ξένους προς τη διάκριση λόγω φύλου.
Ως εκ τούτου, η προσφυγή της Επιτροπής δεν είναι βάσιμη και πρέπει, επομένως, να απορριφθεί.
Επί των δικαστικών εξόδων
Κατά το άρθρο 69, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα. Δεδομένου ότι η προσφεύγουσα ηττήθη, πρέπει να καταδικαστεί στα δικαστικά έξοδα.

Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ
αποφασίζει:

1)
Απορρίπτει την προσφυγή της Επιτροπής.

2)
Καταδικάζει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.

Due
Mancini
O'Higgins
Moitinho de Almeida
Rodríguez Iglesias
Diez de Velasco
Slynn
Κακούρης
Joliét
Schockweiler
Grévisse
Zuleeg
Kapteyn
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 7 Μαΐου 1991.
Ο Γραμματέας
J.-G. Giraud
Ο Πρόεδρος
Ο. Due
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γαλλική.