CELEX: 62001TJ0314
Konkurencja
Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki
Glukonian sodu
Artykuł 81 WE
Grzywna
Przypisanie spółce dominującej odpowiedzialności za noszące znamiona naruszenia zachowanie związku nieposiadającego osobowości prawnej
Artykuł 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17
Prawo do obrony
Dokumenty odciążające
Zasada proporcjonalności
Obowiązek uzasadnienia

Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu
Spółka Coöperatieve Verkoop- en Productievereniging van Aardappelmeel en Derivaten Avebe BA (zwana dalej „Avebe”) jest spółką
dominującą grupy przedsiębiorstw specjalizujących się w przetwórstwie skrobi. W chwili zdarzeń leżących u podstaw postępowania
i aż do grudnia 1995 r. spółka Avebe prowadziła działalność na rynku glukonianu sodu poprzez swoje udziały w spółce Glucona
vof, którą kontrolowała wspólnie ze spółką Akzo Nobel Chemicals BV (zwaną dalej „ANC”), którą kontrolowała Akzo Nobel NV (zwana
dalej „Akzo”). W grudniu 1995 r. spółka Avebe nabyła udziały ANC w spółce Glucona vof, która została przekształcona w spółkę
z ograniczoną odpowiedzialnością i przyjęła nazwę Glucona BV (Glucona vof i Glucona BV zwane są dalej bez rozróżniania „Glucona”).
Glukonian sodu jest jednym z czynników chelatujących, które są produktami powodującymi utratę aktywności jonów metali w procesach
przemysłowych. Do procesów tych zalicza się w szczególności czyszczenie przemysłowe (czyszczenie butli lub urządzeń), obróbkę
powierzchniową (obróbkę antykorozyjną, odtłuszczanie, grawerowanie aluminium) i uzdatnianie wody. Czynniki chelatujące są
więc wykorzystywane w przemyśle spożywczym, kosmetycznym, farmaceutycznym, papierniczym, betonowym i innych gałęziach przemysłu.
Glukonian sodu jest sprzedawany na całym świecie, a na światowych rynkach obecne są konkurujące ze sobą przedsiębiorstwa.
W 1995 r. wartość całkowitej światowej sprzedaży glukonianu sodu wyniosła około 58,7 miliona EUR, natomiast sprzedaży zrealizowanej
w Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG) – około 19,6 miliona EUR. W chwili zdarzeń leżących u podstaw niniejszego postępowania
niemal cała światowa produkcja glukonianu sodu znajdowała się w rękach pięciu przedsiębiorstw, a mianowicie, po pierwsze,
spółki Fujisawa Pharmaceutical Co. Ltd. (zwanej dalej „Fujisawą”), po drugie, spółki Jungbunzlauer AG, po trzecie, spółki
Roquette Frères SA (zwanej dalej „Roquette”), po czwarte, spółki Glucona vof oraz po piąte, spółki Archer Daniels Midland
Co. (zwanej dalej „ADM”).
W marcu 1997 r. amerykańskie ministerstwo sprawiedliwości poinformowało Komisję o tym, że w następstwie dochodzenia prowadzonego
na rynkach lizyny i kwasu cytrynowego wszczęto również dochodzenie dotyczące rynku glukonianu sodu. W październiku i grudniu
1997 r. oraz w lutym 1998 r. Komisja została poinformowana o tym, że spółki Akzo, Avebe, Glucona, Roquette i Fujisawa przyznały
się do uczestnictwa w porozumieniach, decyzjach i uzgodnionych praktykach (zwanych dalej „kartelem”), polegających na ustalaniu
cen glukonianu sodu oraz na podziale wielkości sprzedaży tego produktu w Stanach Zjednoczonych i w innych miejscach. W następstwie
porozumień zawartych z amerykańskim ministerstwem sprawiedliwości władze amerykańskie nałożyły na wspomniane przedsiębiorstwa
grzywny.
W dniu 18 lutego 1998 r. Komisja, na podstawie art. 11 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia
wprowadzającego w życie art. [81] i [82] traktatu (Dz.U. 1962, 13, str. 204), skierowała żądania informacji do głównych producentów,
importerów, eksporterów i nabywców glukonianu sodu w Europie.
W następstwie żądania informacji spółka Fujisawa nawiązała kontakt z Komisją w celu poinformowania jej, że w ramach wspomnianego
powyżej dochodzenia współpracowała z władzami amerykańskimi oraz że chciała współpracować z Komisją na podstawie komunikatu
Komisji z dnia 18 lipca 1996 r. dotyczącego nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli
(Dz.U. C 207, str. 4, zwanego dalej „komunikatem w sprawie współpracy”). W dniu 12 maja 1998 r., w następstwie spotkania odbytego
z Komisją w dniu 1 kwietnia 1998 r., spółka Fujisawa przedłożyła pisemne oświadczenie oraz akta zawierające zwięzłe przedstawienie
chronologii kartelu i pewną liczbę dokumentów.
W dniach 16 i 17 września 1998 r. Komisja na podstawie art. 14 ust. 3 rozporządzenia nr 17 przeprowadziła kontrolę w pomieszczeniach
spółek Avebe, Glucona, Jungbunzlauer i Roquette.
W dniu 2 marca 1999 r. Komisja skierowała do spółek Glucona, Roquette i Jungbunzlauer żądania szczegółowych informacji. W pismach
z dnia 14, 19 i 20 kwietnia 1999 r. przedsiębiorstwa te wyraziły chęć współpracy z Komisją i przedstawiły pewne informacje
dotyczące kartelu. W dniu 25 października 1999 r. Komisja skierowała do spółek ADM, Fujisawa, Glucona, Roquette i Jungbunzlauer
żądania dodatkowych informacji.
W dniu 17 maja 2000 r., na podstawie podanych jej do wiadomości informacji, Komisja skierowała do Avebe oraz innych zainteresowanych
przedsiębiorstw pismo w sprawie przedstawienia zarzutów w związku z naruszeniem art. 81 ust. 1 WE oraz art. 53 ust. 1 porozumienia
o EOG (zwanego dalej „porozumieniem EOG”). W odpowiedzi na zarzuty postawione przez Komisję Avebe i pozostałe zainteresowane
przedsiębiorstwa przekazały pisemne uwagi. Żadna z wymienionych stron nie zażądała przeprowadzenia przesłuchania ani nie podważyła
prawdziwości okoliczności faktycznych przedstawionych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów.
W dniu 11 maja 2001 r. Komisja wysłała do Avebe oraz innych zainteresowanych przedsiębiorstw żądania dodatkowych informacji.
W dniu 2 października 2001 r. Komisja wydała decyzję C(2001) 2931 wersja ostateczna dotyczącą postępowania na podstawie art. 81 WE
oraz art. 53 porozumienia EOG (COMP/E-1/36.756 – Glukonian sodu) (zwaną dalej „decyzją”). Decyzja została doręczona Avebe
pismem z dnia 10 października 2001 r.
Decyzja zawiera w szczególności następujące postanowienia:
„Artykuł 1
[Akzo], [ADM], [Avebe], [Fujisawa], [Jungbunzlauer] i [Roquette] naruszyły art. 81 ust. 1 [...] WE oraz – począwszy od dnia
1 stycznia 1994 r. – art. 53 ust. 1 porozumienia EOG, uczestnicząc w porozumieniu i/lub uzgodnionej praktyce o charakterze
ciągłym w sektorze glukonianu sodu.
Naruszenie to trwało:
–        w przypadku spółek [Akzo], [Avebe], [Fujisawa] i [Roquette] od lutego 1987 r. do czerwca 1995 r.;
–      w przypadku spółki [Jungbunzlauer] od maja 1988 r. do czerwca 1995 r.;
–      w przypadku spółki [ADM] od czerwca 1991 r. do czerwca 1995 r.
[…]
Artykuł 3
Ze względu na określone w art. 1 naruszenie zostają nałożone następujące grzywny:
a)      [Akzo]                                     9 milionów EUR
b)      [ADM]                                     10,13 miliona EUR
c)      [Avebe]                                     3,6 miliona EUR
d)      [Fujisawa]                            3,6 miliona EUR
e)      [Jungbunzlauer]                   20,4 miliona EUR
f)      [Roquette]                            10,8 miliona EUR
[…]” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie cytaty z tej decyzji poniżej].
W motywach 296–309 decyzji Komisja dokonała analizy stosunków istniejących w okresie istnienia kartelu między spółką Glucona
i jej spółkami dominującymi, Avebe i Akzo. Komisja zauważyła w szczególności, że do dnia 15 sierpnia 1993 r. Glucona była
wspólnie zarządzana przez przedstawicieli Avebe i Akzo, ale od tego dnia, wskutek restrukturyzacji spółki Glucona, była ona
zarządzana wyłącznie przez przedstawiciela Avebe. Jednakże Komisja stwierdziła, że spółki Avebe i Akzo należało uznać za odpowiedzialne
za zachowanie niezgodne z zasadami konkurencji ich spółki zależnej przez cały ten okres, a zatem one powinny być adresatami
decyzji.
W celu ustalenia kwoty grzywien Komisja zastosowała w decyzji metodologię przedstawioną w wytycznych w sprawie metody ustalania
grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę
Węgla i Stali (Dz.U. 1998, C 9, str. 3, zwanych dalej „wytycznymi”), jak również komunikat w sprawie współpracy.
W pierwszej kolejności Komisja ustaliła kwotę podstawową grzywny w zależności od wagi i czasu trwania naruszenia.
W tym kontekście, w odniesieniu do wagi naruszenia Komisja w pierwszej kolejności uznała, że zainteresowane przedsiębiorstwa
popełniły bardzo poważne naruszenie, a to ze względu na jego charakter, rzeczywisty wpływ na rynek glukonianu sodu w EOG oraz
rozmiar właściwego rynku geograficznego (motyw 371 decyzji).
Następnie Komisja stwierdziła, że należało uwzględnić rzeczywiste ekonomiczne możliwości spowodowania przez te przedsiębiorstwa
szkód konkurencji i ustalić kwotę grzywny na poziomie, który zapewnia jej wystarczająco odstraszający skutek. W konsekwencji,
opierając się na światowym obrocie osiągniętym przez zainteresowane przedsiębiorstwa poprzez sprzedaż glukonianu sodu w 1995 r.,
czyli w ciągu ostatniego roku trwania naruszenia, podanym do wiadomości przez te przedsiębiorstwa w następstwie żądania informacji
ze strony Komisji, i na podstawie którego Komisja obliczyła udziały tych przedsiębiorstw w rynku, Komisja podzieliła je na
dwie kategorie. Do pierwszej kategorii zaliczyła przedsiębiorstwa, których udziały w światowym rynku glukonianu sodu, według
będących w jej posiadaniu danych, przewyższały 20%, czyli spółki Fujisawa (35,54%), Jungbunzlauer (24,75%) i Roquette (20,96%).
Dla tych przedsiębiorstw Komisja ustaliła kwotę wyjściową grzywny w wysokości 10 milionów EUR. Do drugiej kategorii Komisja
zaliczyła przedsiębiorstwa, których udziały w światowym rynku glukonianu sodu, według będących w jej posiadaniu danych, nie
przekraczały 10%, czyli spółki Glucona (około 9,5%) i ADM (9,35%). Dla tych przedsiębiorstw Komisja ustaliła kwotę wyjściową
grzywny w wysokości 5 milionów EUR, co oznacza, że dla spółek Akzo i Avebe, będących współwłaścicielami spółki Glucona, kwota
wyjściowa wynosiła 2,5 miliona EUR dla każdej z nich (motyw 385 decyzji).
W celu, po pierwsze, zapewnienia wystarczająco odstraszającego skutku grzywny, a po drugie, uwzględnienia tego, że duże przedsiębiorstwa
dysponowały wiedzą i infrastrukturą prawno‑ekonomiczną, które pozwalały im lepiej ocenić, w jakim zakresie ich zachowanie
stanowi naruszenie, oraz ocenić konsekwencje, jakie w związku z tym wynikają z punktu widzenia prawa konkurencji, Komisja
dokonała ponadto dostosowania kwoty wyjściowej. W konsekwencji, biorąc pod uwagę wielkość i całkowite zasoby zainteresowanych
przedsiębiorstw, do kwot wyjściowych ustalonych dla ADM i Akzo Komisja zastosowała współczynnik mnożenia w wysokości 2,5 i podwyższyła
je w ten sposób, że wyniosły one 12,5 miliona EUR dla ADM i 6,25 miliona EUR dla Akzo (motyw 388 decyzji).
W odniesieniu do czasu trwania naruszenia popełnionego przez każde z przedsiębiorstw kwota wyjściowa została ponadto podwyższona
o 10% rocznie, co oznacza podwyżkę o 80% dla spółek Fujisawa, Akzo, Avebe i Roquette, 70% dla spółki Jungbunzlauer i 35% dla
spółki ADM (motywy 389–392 decyzji).
W ten sposób w odniesieniu do spółki Avebe Komisja ustaliła kwotę podstawową grzywny na 4,5 miliona EUR. W odniesieniu do
spółek ADM, Akzo, Fujisawa, Jungbunzlauer i Roquette kwota podstawowa została ustalona, odpowiednio, na 16,88 miliona EUR,
11,25 miliona EUR, 18 milionów EUR, 17 milionów EUR i 18 milionów EUR (motyw 396 decyzji).
W drugiej kolejności, z tytułu okoliczności obciążających, kwota podstawowa grzywny nałożonej na spółkę Jungbunzlauer została
podwyższona o 50% z powodu tego, że przedsiębiorstwo to odgrywało rolę przywódczą w ramach kartelu (motyw 403 decyzji).
W trzeciej kolejności, Komisja rozważyła argumenty niektórych przedsiębiorstw, w tym Avebe, dotyczące skorzystania z okoliczności
łagodzących i nie uwzględniła ich (motywy 404–410 decyzji).
W czwartej kolejności, na podstawie pkt B komunikatu w sprawie współpracy Komisja zastosowała względem spółki Fujisawa „bardzo
istotne obniżenie” kwoty grzywny (w tym przypadku o 80%), którą by na nią nałożono w braku współpracy. Wreszcie na podstawie
pkt D tego komunikatu Komisja zastosowała względem spółek ADM i Roquette „odczuwalne obniżenie” (w tym przypadku o 40%) kwoty
grzywny, a względem spółek Akzo, Avebe i Jungbunzlauer o 20% (motywy 418, 423, 426 i 427).

Przebieg postępowania i żądania stron
Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 17 grudnia 2001 r. spółka Avebe wniosła niniejszą skargę.
Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (trzecia izba) zdecydował o otwarciu procedury ustnej oraz w ramach środków
organizacji postępowania przewidzianych w art. 64 regulaminu Sądu postawił stronom kilka pytań na piśmie, na które udzieliły
one odpowiedzi w wyznaczonym terminie.
Na rozprawie w dniu 17 lutego 2004 r. wysłuchano wystąpień stron.
Avebe wnosi do Sądu o:
–        stwierdzenie nieważności art. 1 decyzji w zakresie, w jakim stanowi on o popełnieniu przez nią naruszenia w okresie od lutego
1987 r. do 15 sierpnia 1993 r.;
–        ewentualnie, stwierdzenie nieważności art. 1 decyzji w zakresie, w jakim stanowi on o popełnieniu przez nią naruszenia w okresie
poprzedzającym 30 kwietnia 1990 r.;
–        ewentualnie, w dalszej kolejności, stwierdzenie nieważności art. 3 decyzji w zakresie, w jakim jej dotyczy;
–        obciążenie Komisji kosztami postępowania.
Komisja wnosi do Sądu o:
–        oddalenie skargi;
–        obciążenie Avebe kosztami postępowania.

Co do prawa
A –
Wprowadzenie
Avebe nie kwestionuje tego, że kartel stanowił naruszenie art. 81 WE. Nie podważa ona również tego, że należało jej przypisać
odpowiedzialność za popełnienie tego naruszenia w okresie od 15 sierpnia 1993 r., od kiedy sama prowadziła sprawy spółki Glucona
(zob. pkt 13 powyżej), do dnia, w którym kartel przestał istnieć. Jednakże Avebe jest zdania, że Komisja nie mogła skutecznie
przypisać jej odpowiedzialności za naruszenie popełnione przez spółkę Glucona w okresie poprzedzającym 15 sierpnia 1993 r.
W tym kontekście Avebe podnosi cztery zarzuty oparte na naruszeniu: po pierwsze, obowiązku uzasadnienia, po drugie, prawa
do obrony, po trzecie, art. 81 ust. 1 WE i art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, oraz po czwarte, zasady proporcjonalności.
Przed zajęciem przez Sąd stanowiska odnośnie do zasadności różnych zarzutów, które zostały podniesione w przedmiocie naruszenia,
uznał on, że należy przytoczyć pewne elementy dokonanej przez Komisję oceny, która została przedstawiona w motywach 296–309
decyzji.
Komisja rozpoczęła swoją analizę w motywie 296 decyzji, stwierdzając, iż „ze zdarzeń leżących u podstaw postępowania można
wywnioskować, że Glucona nie określała w sposób niezależny sposobu zachowania, lecz stosowała się do poleceń otrzymywanych
od swoich spółek dominujących [ANC i Avebe]: wszyscy pracownicy Glucony zajmowali jednocześnie odpowiedzialne stanowiska zawodowe
w tych spółkach dominujących”.
Dalej, Komisja opisała w motywach 297–299 decyzji wewnętrzny schemat organizacyjny Glucony w sposób następujący:
„(297) Od 1 kwietnia 1972 r. do 15 sierpnia 1993 r. w zarządzie związku zasiadało dwóch dyrektorów, których odpowiednio powoływały
spółki dominujące i którzy wspólnie odpowiadali za podejmowane uchwały o charakterze politycznym oraz za prowadzenie spraw
spółki Glucona. Przedstawiciel Akzo odpowiadał za sprzedaż i politykę handlową, natomiast przedstawiciel Avebe za produkcję
i działalność w dziedzinie badań naukowych i rozwoju technicznego. Glucona posiadała również radę nadzorczą, w której skład
wchodziło po dwóch przedstawicieli z każdej spółki dominującej. Przedstawiciele Akzo i Avebe sprawowali na przemian stanowisko
prezesa rady nadzorczej.
(298)          W dniu 15 sierpnia 1993 r. nastąpiła zmiana w strukturze organizacyjnej kierownictwa Glucony związana z powołaniem na stanowisko
wyłącznego dyrektora generalnego. Stanowisko to objął pracownik Avebe.
(299)          Z przedstawionych dowodów w formie dokumentów wynika, że dyrektor powołany przez Akzo odgrywał istotną rolę w prowadzeniu
spraw Glucony do sierpnia 1993 r. W omawianym okresie Glucona dzieliła lokale biurowe z Akzo w Amersfoort [Niderlandy]. We
wszystkich dokumentach z tego okresu, znajdujących się w posiadaniu Komisji, członkowie kartelu czynią odniesienie do spółki
Glucona przy wykorzystaniu nazwy »Akzo«. Z uwagi na istotę dziedziny, w ramach której ponosili oni odpowiedzialność (polityka
handlowa i sprzedaż), przedstawiciele Akzo uczestniczyli w rzeczywistości w sposób bardziej bezpośredni w działalności kartelu
co najmniej do sierpnia 1993 r. Począwszy od tego dnia na stanowisko dyrektora generalnego Glucony powołano pracownika Avebe,
który następnie – według uzyskanych informacji – brał czynny udział w działalności kartelu. W tym celu latem 1993 r. jego
poprzednik przekazał mu niezbędne informacje”.
W motywie 300 decyzji Komisja zwięźle przedstawiła ocenę, której dokonała w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów na temat
kwestii możliwości przypisania naruszenia wspomnianym przedsiębiorstwom:
„W piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja oznajmiła swój zamiar uznania spółek Akzo i Avebe za wspólnie odpowiedzialne
przez cały okres trwania naruszenia. Komisja uznała, że z uwagi na dwupłaszczyznowy charakter struktury zarządzania, którą
ustanowiły spółki dominujące, ich uczestnictwo na równych prawach we wspólnym przedsiębiorstwie oraz wspólną odpowiedzialność
obu dyrektorów powoływanych rotacyjnie, można było domniemywać, iż spółki te miały jednakowy wpływ na zachowanie wspólnego
przedsiębiorstwa i uzyskały takie same informacje na temat udziału Glucony w kartelu”.
W motywach 301–305 decyzji Komisja zwięźle przedstawiła uwagi, które sformułowały w tym przedmiocie Akzo i Avebe w ich odpowiedzi
na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. W szczególności w motywie 301 decyzji Komisja zaznaczyła:
„W odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów Akzo nie zakwestionowała przedstawionego przez Komisję poglądu i potwierdziła,
że Avebe stale otrzymywała informacje na temat udziału Glucony w kartelu glukonianu sodu: »chociaż wprawdzie przedstawiciel
Akzo w zarządzie był odpowiedzialny za politykę handlową i sprzedaż, natomiast przedstawiciel Avebe za produkcję i działalność
w dziedzinie badań naukowych i rozwoju technicznego, to jednak Avebe była stale informowana o porozumieniach antykonkurencyjnych
zawartych przez Gluconę, i wespół z nią ponosiła za nie odpowiedzialność«. Akzo ponadto nadmienia, że »Avebe była w pełni
poinformowana o porozumieniach antykonkurencyjnych, które zawarła Glucona, nawet jeżeli ona sama nie była stroną porozumienia
ustanawiającego kartel do roku 1993«”.
Komisja potwierdziła w motywie 306 decyzji, „że – zgodnie z informacjami znajdującymi się w jej posiadaniu – Avebe nigdy nie
uczestniczyła właściwie w wielostronnych spotkaniach kartelu w okresie do października 1993 r.” oraz że „Akzo zresztą [przyznała],
iż »w okresie do roku 1993 sama [Avebe] nie była stroną porozumienia ustanawiającego kartel«”. Komisja jednakże dodała, „iż
pracownicy Avebe zasiadający w zarządzie Glucony niewątpliwie wiedzieli o praktykach antykonkurencyjnych tej ostatniej”.
W motywach 307 i 308 decyzji, na poparcie tego ostatniego wniosku, Komisja uwzględniła następujące okoliczności:
–        w pierwszej kolejności Komisja uwzględniła fakt, iż do sierpnia 1993 r. obaj dyrektorzy Glucony, powołani odpowiednio przez
Akzo i Avebe, wspólnie odpowiadali za zarządzanie Gluconą oraz że za ich pośrednictwem Akzo i Avebe na równych warunkach brały
udział w posiedzeniach zarządu i rady nadzorczej Glucony;
–        w drugiej kolejności Komisja powołała się na notatkę sporządzoną w dniu 1 maja 1990 r. przez członka kierownictwa Avebe, której
przedmiotem było spotkanie z przedstawicielami ANC i ADM, które odbyło się w dniu 30 kwietnia 1990 r. (zwaną dalej „notatką
z dnia 1 maja 1990 r.”). Tematem tej notatki było „Spotkanie z ADM dotyczące glukonianu sodu”, a jej adresatami było kilku
członków kierownictwa Avebe, w tym ten, który w tym okresie był dyrektorem Glucony powołanym na to stanowisko przez Avebe.
Komisja wywnioskowała z treści tej notatki, „że Avebe nie mogła być nieświadoma uczestnictwa Glucony w działaniach zmierzających
do zahamowania konkurencji na rynku”;
–        Komisja podniosła w trzeciej kolejności, że gdy w dniu 15 sierpnia 1993 r. Avebe przejęła sama zarząd nad spółką Glucona,
„przedstawiciel Avebe nie podjął żadnych środków zmierzających ku zaprzestaniu lub przynajmniej sprzeciwieniu się praktykom
antykonkurencyjnym, o których spółka ta była wówczas w pełni poinformowana”, lecz że wręcz przeciwnie, „Avebe zapewniła ich
kontynuację i systematycznie zastępowała Akzo, żądając podania dokładnych informacji na temat sytuacji kartelu”.
Ostatecznie motyw 309 decyzji brzmi następująco:
„Uwzględniając powyższe rozważania, Komisja uznaje, że obie spółki dominujące należy uznać za odpowiedzialne za niezgodne
z zasadami konkurencji zachowanie ich spółki zależnej przez cały ten okres, a zatem one powinny być adresatami niniejszej
decyzji”.
B –
W przedmiocie naruszenia obowiązku uzasadnienia
Avebe podnosi po pierwsze, iż w motywie 306 decyzji Komisja stwierdziła, „że pracownicy Avebe zasiadający w zarządzie Glucony
niewątpliwie wiedzieli o praktykach antykonkurencyjnych tej ostatniej”. Po drugie, spółka ta potwierdza, że w motywie 308
decyzji Komisja zwróciła uwagę na to, iż o istnieniu porozumienia poinformował pracownika personelu Avebe w trakcie powoływania
go w dniu 15 sierpnia 1993 r. na stanowisko dyrektora Glucony, ponoszącego odtąd pełną odpowiedzialność za zarządzanie spółką,
pracownik Akzo, który do tego czasu odpowiadał za zarządzanie Gluconą. Zdaniem Avebe, z powyższego wynika, iż uzasadnienie
decyzji w przedmiocie tego, czy spółka ta posiadała informacje na temat istnienia kartelu przed 15 sierpnia 1993 r., jest
sprzeczne lub co najmniej niepełne.
Komisja kwestionuje sprzeczność lub niewystarczający charakter zawartego w decyzji uzasadnienia dotyczącego kwestii, czy w okresie
do 15 sierpnia 1993 r. Avebe posiadała informacje na temat istnienia kartelu.
Sąd przypomina, że z utrwalonego orzecznictwa wynika, iż uzasadnienie wymagane w art. 253 WE musi przedstawiać jasno i jednoznacznie
sposób rozumowania instytucji, która wydała zaskarżony akt, umożliwiając zainteresowanym zapoznanie się z podstawami przyjętego
aktu, a właściwemu sądowi dokonanie kontroli (wyroki Trybunału z dnia 2 kwietnia 1998 r. w sprawie C‑367/95 P Komisja przeciwko
Sytraval i Brink’s France, Rec. str. I‑1719, pkt 63 oraz z dnia 30 września 2003 r. w sprawie C‑301/96 Niemcy przeciwko Komisji,
Rec. str. I‑9919, pkt 87; wyrok Sądu z dnia 20 listopada 2002 r. w sprawie T‑251/00 Lagardère i Canal+ przeciwko Komisji,
Rec. str. II‑4825, pkt 155).
Należy wpierw uznać, że podstawą zarzutu podniesionego przez Avebe, który jest oparty na występowaniu sprzeczności między
motywami 306 i 308 decyzji (zob. w odniesieniu do tych ostatnich pkt 36 i 37 niniejszego wyroku), jest niepełna lektura decyzji.
W motywie 308 decyzji Komisja nie wskazała bowiem, wbrew temu, co wydaje się sugerować Avebe, że w dniu 15 sierpnia 1993 r.
nowy dyrektor Glucony po raz pierwszy dowiedział się o istnieniu kartelu, co w rzeczywistości byłoby sprzeczne z motywem 306
decyzji, w którym Komisja potwierdziła, że pracownicy Avebe zasiadający w zarządzie Glucony wiedzieli o praktykach antykonkurencyjnych
tej ostatniej. Natomiast z motywu 308 decyzji wynika, że w tym dniu przedstawiciel Avebe, pełniący obowiązki nowego dyrektora
Glucony, zażądał podania „dokładnych informacji na temat sytuacji kartelu”.
Następnie, skoro Avebe zarzuca Komisji niewystarczające uzasadnienie decyzji w kwestii tego, czy przed dniem 15 sierpnia 1993 r.
spółka ta wiedziała o istnieniu kartelu, z motywów 296 i nast. decyzji można wywnioskować (zob. również pkt 32–38 powyżej),
że Komisja uznała, iż Avebe powinna była wiedzieć o niezgodnym z zasadami konkurencji zachowaniu jej spółki zależnej, ponieważ
aż do sierpnia 1993 r. dwaj współdyrektorzy Glucony wspólnie odpowiadali za zarządzanie spółką, a Akzo i Avebe brały udział
na ściśle równych warunkach w posiedzeniach zarządu i rady nadzorczej Glucony (motyw 307 decyzji). Zresztą Komisja wskazała,
że uważała prezentowane przez nią stanowisko za poparte treścią notatki z dnia 1 maja 1990 r. oraz faktem, iż po przejęciu
przez przedstawiciela Avebe w dniu 15 sierpnia 1993 r. pełnej odpowiedzialności za zarządzanie Gluconą nie podjął on żadnych
środków zmierzających ku zaprzestaniu lub przynajmniej sprzeciwieniu się praktykom antykonkurencyjnym, o których spółka ta
była w pełni poinformowana, lecz wręcz przeciwnie, zalecał on ich kontynuację i systematycznie zastępował Akzo, żądając podania
dokładnych informacji na temat sytuacji kartelu (motywy 307 i 308 decyzji).
W konsekwencji z motywów decyzji w sposób wystarczający pod względem prawnym wynika, że w celu stwierdzenia możliwości przypisania
Avebe odpowiedzialności za popełnione naruszenie, Komisja oparła się, po pierwsze, na strukturze prawnej Glucony, a po drugie,
na różnych aspektach faktycznych dotyczących stosunków między spółkami dominującymi – Akzo i Avebe oraz ich wspólnym przedsiębiorstwem
– Glucona.
W konsekwencji zarzut oparty na naruszeniu obowiązku uzasadnienia należy oddalić.
C –
W przedmiocie naruszenia prawa do obrony
1.
Uwagi wprowadzające
Zarzut ten składa się z dwóch części. Po pierwsze, Avebe zarzuca Komisji to, że uwzględniła ona oświadczenie, które Akzo złożyła
w swojej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów (zwanej dalej „oświadczeniem Akzo”), przy czym nie pozwoliła
Avebe zająć stanowiska w przedmiocie tego oświadczenia, naruszając w ten sposób przysługujące jej prawo do obrony. Po drugie,
Avebe zarzuca Komisji, że nie podjęła ona środków niezbędnych dla uzyskania odpisu oświadczenia, które miało być wcześniej
złożone przez przedstawiciela Akzo w Department of Justice (ministerstwie sprawiedliwości) Stanów Zjednoczonych (zwanego dalej
„domniemanym oświadczeniem Akzo, złożonym przed władzami amerykańskimi”).
2.
W przedmiocie oświadczenia Akzo
Avebe zauważa, że z motywów 301 i 309 decyzji wynika (zob. pkt 35 i 38 powyżej), iż celem stwierdzenia, że przed 1993 r. Avebe
wiedziała o istnieniu kartelu, Komisja oparła się na oświadczeniu Akzo. Jednak Avebe podnosi, że Komisja nie umożliwiła jej
przedstawienia uwag na temat oświadczenia Akzo w toku postępowania administracyjnego. Avebe jest zatem zdania, że Komisja
nie mogła – bez naruszenia przysługującego jej prawa do obrony – oprzeć się na tym oświadczeniu, aby wykazać, że Avebe wiedziała
o kartelu przed 1993 r.
Komisja utrzymuje, że nigdy nie wykorzystała oświadczenia Akzo zawartego w motywie 301 decyzji w charakterze dowodu przeciwko
Avebe, lecz że jedynie powtórzyła je w ramach zwięzłego przedstawienia argumentów stron.
Sąd przypomina, że przestrzeganie prawa do obrony w trakcie każdego postępowania mogącego zakończyć się nałożeniem kar stanowi
podstawową zasadę prawa wspólnotowego, której należy przestrzegać nawet wtedy, gdy chodzi o postępowanie o charakterze administracyjnym.
Nakłada on wymóg, zgodnie z którym należy umożliwić zainteresowanym przedsiębiorstwom i związkom przedsiębiorstw od etapu
postępowania administracyjnego wypowiedzenie się we właściwy sposób w kwestii prawdziwości i znaczenia dla sprawy dowodów,
zarzutów i okoliczności stwierdzonych przez Komisję (wyroki Trybunału z dnia 13 lutego 1979 r. w sprawie 85/76 Hoffmann‑La
Roche przeciwko Komisji, Rec. str. 461, pkt 11 oraz Sądu z dnia 10 marca 1992 r. w sprawie T‑11/89 Shell przeciwko Komisji,
Rec. str. II‑757, pkt 39, po wniesieniu odwołania utrzymany w mocy wyrokiem Trybunału z dnia 8 lipca 1999 r.).
Następnie należy przypomnieć, że jeżeli w celu ustalenia wystąpienia naruszenia w postępowaniu na podstawie art. 81 ust. 1 WE
Komisja zamierza oprzeć się na fragmencie odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów lub załączonym do takiej odpowiedzi
dokumencie, inne strony biorące udział w tym postępowaniu powinny mieć możliwość wypowiedzenia się na temat takiego środka
dowodowego. W takich okolicznościach dany fragment odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów lub załączony do
tej odpowiedzi dokument jest w rzeczywistości dowodem obciążającym różne strony, które uczestniczyły w popełnieniu naruszenia
(wyrok Sądu z dnia 15 marca 2000 r. w sprawach połączonych T‑25/95, T‑26/95, T‑30/95, T‑31/95, T‑32/95, T‑34/95, T‑35/95,
T‑36/95, T‑37/95, T‑38/95, T‑39/95, T‑42/95, T‑43/95, T‑44/95, T‑45/95, T‑46/95, T‑48/95, T‑50/95, T‑51/95, T‑52/95, T‑53/95,
T‑54/95, T‑55/95, T‑56/95, T‑57/95, T‑58/95, T‑59/95, T‑60/95, T‑61/95, T‑62/95, T‑63/95, T‑64/95, T‑65/95, T‑68/95, T‑69/95,
T‑70/95, T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 oraz T‑104/95 Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑491, pkt 386
wraz z cytowanym tam orzecznictwem).
Zasady te mają również zastosowanie w przypadku gdy Komisja opiera się na fragmencie odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia
zarzutów celem przypisania naruszenia danemu przedsiębiorstwu.
Do zainteresowanego przedsiębiorstwa należy wykazanie, iż wnioski, do jakich doszła Komisja w wydanej decyzji, byłyby inne,
gdyby dokument, który nie został udostępniony, a który stanowił dla Komisji podstawę do zarzucenia przedsiębiorstwu popełnienia
naruszenia, został odrzucony jako materiał dowodowy (wyrok Trybunału z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P,
C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P oraz C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑123,
pkt 71–73).
W niniejszej sprawie z motywów 296–309 decyzji wynika, że Komisja przyjęła dla swojej analizy następującą strukturę: w motywach
297–299 opisała strukturę organizacyjną Glucony; w motywie 300 przypomniała wstępny wniosek przedstawiony w piśmie w sprawie
przedstawienia zarzutów, odnoszący się do kwestii możliwości przypisania naruszenia zainteresowanym przedsiębiorstwom; w motywach
301–305 zwięźle przedstawiła uwagi, które omawiane przedsiębiorstwa sformułowały na ten temat; ostatecznie, w motywach 306–309,
dokonała swojej własnej oceny prawnej (zob. podsumowując pkt 32–38 powyżej).
Komisja przedstawiła oświadczenie Akzo, na które powołuje się Avebe w motywie 301 decyzji, tzn. w tej części decyzji, która
zawiera zwięzłe przedstawienie uwag tych przedsiębiorstw na temat wstępnego wniosku Komisji, odnoszącego się do zagadnienia
możliwości przypisania zainteresowanym przedsiębiorstwom naruszenia, który został zamieszczony w piśmie w sprawie przedstawienia
zarzutów.
Avebe nawet nie utrzymuje, że Komisja odwołała się do oświadczenia Akzo w części przeprowadzonej przez nią analizy, która
dotyczyła oceny prawnej stosunków między Gluconą i jej spółkami dominującymi – Avebe i Akzo.
Z powyższego wynika, że wbrew temu, co utrzymuje Avebe, Komisja nie oparła się na oświadczeniu Akzo. Natomiast w motywach 307
i 308 decyzji (zob. pkt 36 i 37 powyżej) Komisja powołała się, po pierwsze, na strukturę prawną Glucony, a po drugie, na różne
faktyczne aspekty dotyczące stosunków między spółkami dominującymi – Akzo i Avebe i ich wspólnym przedsiębiorstwem – Glucona.
Avebe nie podważa tego, że miała ona dostęp do dokumentów, na które w tym przedmiocie powołuje się Komisja. Nadając zawartemu
w motywie 309 decyzji wnioskowi z przeprowadzonej przez nią oceny prawnej następujące brzmienie: „Z uwzględnieniem powyższych
motywów”, Komisja odwołuje się w ten sposób, co się tyczy uczestnictwa Avebe, jedynie do motywów 307 i 308 decyzji, a nie
do jej motywu 301.
Tytułem uzupełnienia Sąd uznaje, że nawet przy założeniu, iż Komisja oparła się na oświadczeniu Akzo, quod non, Avebe nie
wykazała zgodnie z orzecznictwem cytowanym w pkt 52 powyżej, że wnioski, do jakich doszła Komisja w wydanej decyzji, byłyby
inne, gdyby oświadczenie Akzo zostało odrzucone jako materiał dowodowy służący pociągnięciu Avebe do odpowiedzialności z tytułu
popełnienia naruszenia.
W związku z powyższym należy uznać, że pierwsza część zarzutu dotyczącego oświadczenia Akzo jest oparta na błędnym założeniu,
a zatem nie może zostać przyjęta.
3.
W przedmiocie domniemanego oświadczenia przedstawiciela Akzo, złożonego przed władzami amerykańskimi
a)     Argumenty stron
Avebe podnosi w replice, że w trakcie przesłuchania prowadzonego przez ministerstwo sprawiedliwości Stanów Zjednoczonych,
odbywającego się w ramach postępowania wszczętego w Stanach Zjednoczonych w związku z kartelem, przedstawiciel Akzo oświadczył,
że przed 15 sierpnia 1993 r. Avebe nie posiadała informacji na temat kartelu. Avebe uważa, że poinformowała Komisję o istnieniu
tego domniemanego oświadczenia w toku postępowania administracyjnego. Avebe jest zdania, że zważywszy na fakt, że sama nie
mogła uzyskać odpisu tego oświadczenia, aby móc przedstawić je Komisji, oraz skoro oświadczenie to mogło stanowić dowód odciążający
Avebe, Komisja powinna była zdobyć odpis od właściwych władz Stanów Zjednoczonych. W następstwie skierowanych przez Sąd pytań
na piśmie Avebe wyjaśniła, że nie wystąpiła do Komisji z jednoznacznie sformułowanym wnioskiem o uzyskanie tego dokumentu,
ponieważ wtedy nie wiedziała jeszcze o tym, że Komisja oprze się na oświadczeniu Akzo, które poddano analizie w pkt 49–58
powyżej. W rzeczywistości [Avebe] dopiero w decyzji zapoznała się z oświadczeniem Akzo, którego treść była sprzeczna z treścią
domniemanego oświadczenia Akzo, złożonego przed władzami amerykańskimi.
Zdaniem Komisji, w skardze nie podniesiono tej części zarzutu, a zatem należy ją odrzucić jako niedopuszczalną. W każdym razie
Komisja uważa tą część zarzutu za bezzasadną.
b)     Ocena Sądu
W przedmiocie dopuszczalności
Na mocy art. 48 § 2 regulaminu nie można podnosić nowych zarzutów w toku postępowania, chyba że ich podstawą są okoliczności
prawne i faktyczne ujawnione dopiero w toku postępowania. Tymczasem zarzut, będący rozszerzeniem zarzutu, który został wymieniony
wcześniej w sposób bezpośredni lub dorozumiany w skardze wszczynającej postępowanie i który jest z nim ściśle związany, należy
uznać za dopuszczalny. Podobne rozwiązanie stosuje się dla części powoływanej na poparcie zarzutu (wyrok Sądu z dnia 21 marca
2002 r. w sprawie T‑231/99 Joynson przeciwko Komisji, Rec. str. II‑2085, pkt 156).
W niniejszym przypadku Avebe podniosła istnienie domniemanego oświadczenia Akzo, złożonego przed władzami amerykańskimi jako
zarzut oparty na naruszeniu prawa do obrony dopiero na etapie repliki.
Natomiast Avebe co do zasady podniosła już wcześniej ten sam element zarzutu w swojej skardze w ramach innego zarzutu (zob.
pkt 59 powyżej). W rzeczywistości powoływała się ona na tę argumentację od chwili wniesienia skargi, nawet jeżeli z formalnego
punktu widzenia uczyniła to dopiero w złożonym przez nią piśmie procesowym, w części dotyczącej zarzutu opartego na naruszeniu
art. 81 WE oraz art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17.
A zatem, wbrew twierdzeniom Komisji, nie podniosła ona nowego zarzutu w replice, lecz powołała się na ten sam element zarzutu,
który tym razem został formalnie przedstawiony w tym piśmie procesowym, w części poświęconej naruszeniu prawa do obrony.
W związku z powyższym należy zbadać istotę tej części zarzutu.
Co do istoty sprawy
Należy przypomnieć, że w odniesieniu do dokumentów odciążających w orzecznictwie zostało podkreślone, że w ramach postępowania
kontradyktoryjnego, które odbywa się zgodnie z regulacjami zawartymi w rozporządzeniach wprowadzających w życie art. 81 WE
i 82 WE, podejmowanie decyzji w zakresie dokumentów, które mogą być wykorzystane na obronę przedsiębiorstw biorących udział
w postępowaniu w sprawie naruszenia reguł konkurencji, nie należy jedynie do Komisji (wyrok Sądu z dnia 29 czerwca 1995 r.
w sprawie T‑30/91 Solvay przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1775, pkt 81). Z uwagi w szczególności na ogólną zasadę równości
broni nie można przyzwolić na to, żeby Komisja mogła samodzielnie decydować o wykorzystaniu dokumentów przeciwko stronie skarżącej,
jeżeli ta nie miała do nich dostępu, a zatem nie mogła podjąć odpowiedniej decyzji o ich wykorzystaniu na swoją obronę (ww.
wyrok w sprawie Solvay przeciwko Komisji, pkt 83 oraz wyrok Sądu z dnia 29 czerwca 1995 r. w sprawie T‑36/91 ICI przeciwko
Komisji, Rec. str. II‑1847, pkt 111).
Zgodnie z orzecznictwem, w przypadku gdy w toku postępowania administracyjnego okaże się, że Komisja nie poinformowała strony
skarżącej o dokumentach mogących stanowić materiał dowodowy o charakterze odciążającym, stwierdzenie naruszenia prawa do obrony
będzie możliwe jedynie w przypadku ustalenia, że wynik postępowania administracyjnego mógłby być inny, gdyby omawiane dokumenty
zostały udostępnione stronie skarżącej w toku tego postępowania (wyrok Sądu z dnia 17 grudnia 1991 r. w sprawie T‑7/89 Hercules
Chemicals przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1711, pkt 56 oraz wymieniony w pkt 66 powyżej wyrok w sprawie Solvay przeciwko Komisji,
pkt 98). Jeżeli owe dokumenty zostały włączone do akt prowadzonego przez Komisję dochodzenia, naruszenie prawa do obrony o takim
charakterze występuje niezależnie od czynności podjętych przez dane przedsiębiorstwo w toku postępowania administracyjnego
(wymieniony w pkt 66 powyżej wyrok w sprawie Solvay przeciwko Komisji, pkt 96). Natomiast w przypadku gdy dokumenty mogące
stanowić materiał dowodowy o charakterze odciążającym nie zostały włączone do akt prowadzonego przez Komisję dochodzenia,
stwierdzenie naruszenia prawa do obrony jest możliwe jedynie w przypadku gdy strona skarżąca w trakcie postępowania administracyjnego
przedstawiła Komisji wyraźny wniosek o dostęp do jej dokumentów, pod rygorem utraty możliwości podnoszenia tego zarzutu w przypadku
wniesienia na ostateczną decyzję skargi o stwierdzenie nieważności (wymienione w pkt 50 powyżej wyroki Sądu w sprawie Cimenteries
CBR i in. przeciwko Komisji, pkt 383 oraz z dnia 30 września 2003 r. w sprawach połączonych T‑191/98, od T‑212/98 do T‑214/98
Atlantic Container Line i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑3275, pkt 340).
W niniejszym przypadku nie ulega wątpliwości, że – jak wynika z motywu 300 decyzji (zob. pkt 34 powyżej) – w piśmie w sprawie
przedstawienia zarzutów Komisja ogłosiła zamiar uznania Akzo i Avebe za wspólnie odpowiedzialne przez cały okres trwania naruszenia.
Z udzielonych przez strony odpowiedzi na poszczególne skierowane przez Sąd pytania na piśmie wynika również, że Avebe zakwestionowała
w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów posiadanie informacji na temat istnienia kartelu przed sierpniem 1993 r.,
podkreślając przy tym, że w postępowaniu toczącym się w Stanach Zjednoczonych przyznała się jedynie do popełnienia naruszenia
w okresie następującym po tej dacie. W tym kontekście Avebe zaznaczyła w przypisie zamieszczonym w odpowiedzi na pismo w sprawie
przedstawienia zarzutów, że [w]edług posiadanych przez [nią] informacji […], [przedstawiciel Akzo] również oświadczył w trakcie
przesłuchań [odbywających się] w ramach tego postępowania, że Avebe nie wiedziała o istnieniu porozumień kartelowych przed
sierpniem 1993 r.”.
Ponadto w następstwie skierowanych przez Sąd pytań na piśmie Avebe przedstawiła wymianę korespondencji między zarządem i radą
nadzorczą a służbami ministerstwa sprawiedliwości Stanów Zjednoczonych, z której wynika, że począwszy od lipca 2000 r. Avebe
kilkakrotnie usiłowała uzyskać od nich odpis domniemanego oświadczenia Akzo złożonego przed władzami amerykańskimi. Avebe
chciała przedstawić to oświadczenie Komisji w ramach postępowania administracyjnego. Jednakże z owej wymiany korespondencji
wynika, że wspomniane służby odrzuciły te wnioski, zaznaczając przy tym, że w ostateczności mogą je dostarczyć Komisji, jeżeli
wystąpi ona z takim wnioskiem.
W takiej sytuacji, bez konieczności zbadania tego, czy Komisja powinna była podjąć stosowne kroki w celu uzyskania odpisu
domniemanego oświadczenia Akzo złożonego przed władzami amerykańskimi oraz nawet przy założeniu, że miała ona taką możliwość,
faktem pozostaje, że Avebe nie może zarzucać Komisji tego, że nie postąpiła ona w podobny sposób w celu uzyskania dokumentu,
który w ostateczności mógł stanowić materiał dowodowy o charakterze odciążającym dla Avebe.
Jak wspomniano bowiem w pkt 67 powyżej, w następstwie odpowiedzi udzielonych przez władze amerykańskie Avebe powinna była
w każdym razie zwrócić się wyraźnie do Komisji o zdobycie tego dokumentu. Jednak jak wynika z pkt 69 niniejszego wyroku, Avebe
ograniczyła się jedynie do uczynienia w przypisie zwykłej i nieprecyzyjnej aluzji do tego domniemanego oświadczenia, której
w świetle cytowanego orzecznictwa nie można uznać za wyraźny wniosek.
Avebe niesłusznie zatem uzasadnia brak wyraźnego wniosku w toku postępowania administracyjnego, powołując się na okoliczność,
zgodnie z którą z oświadczeniem Akzo, o treści sprzecznej z treścią domniemanego oświadczenia Akzo złożonego przed władzami
amerykańskimi, zapoznała się dopiero w decyzji. W rzeczywistości Avebe nie kwestionuje tego, że już z pisma w sprawie przedstawienia
zarzutów wynikało jasno, iż Komisja zamierzała uznać Akzo i Avebe za wspólnie odpowiedzialne przez cały okres trwania naruszenia.
Zatem Avebe powinna była wiedzieć, że to na niej spoczywał obowiązek przedstawienia w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia
zarzutów wszelkiego materiału dowodowego, który mógłby okazać się przydatny w celu wykazania, że przed sierpniem 1993 r. nie
posiadała ona informacji na temat istnienia kartelu. Z przedstawionej Sądowi przez Avebe wymiany korespondencji między zarządem
i radą nadzorczą a służbami ministerstwa sprawiedliwości Stanów Zjednoczonych również wynika, że jej zarząd i rada nadzorczą
były w pełni świadome tego, że w toku postępowania administracyjnego przed Komisją spółka Akzo mogła utrzymywać, że Avebe
wiedziała o istnieniu kartelu przez cały okres jego istnienia. Ponadto zgodnie z tym, co zostało już orzeczone w pkt 56 niniejszego
wyroku, Komisja nie oparła się na oświadczeniu Akzo, lecz jedynie powołała się na nie w części decyzji dotyczącej zwięzłego
przedstawienia argumentów stron.
Uwzględniając powyższe rozważania, drugą część niniejszego zarzutu, odnoszącą się do domniemanego oświadczenia Akzo złożonego
przed władzami amerykańskimi należy również oddalić.
W konsekwencji zarzut oparty na naruszeniu prawa do obrony należy oddalić.
D –
W przedmiocie naruszenia art. 81 ust. 1 WE oraz art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17
1.
Wprowadzenie
Tytułem żądania głównego Avebe podnosi, że Komisja naruszyła prawo, uznając, iż w okresie poprzedzającym 15 sierpnia 1993 r.
to Glucona, a nie Akzo, dopuściła się naruszenia. Avebe podnosi posiłkowo, że nawet jeżeli można byłoby słusznie uznać spółkę
Glucona za odpowiedzialną za naruszenie, do którego doszło w tym okresie, to Avebe nie może ponosić odpowiedzialności za noszące
znamiona naruszenia zachowanie Glucony.
2.
W przedmiocie niemożności Komisji przypisania spółce Glucona odpowiedzialności za naruszenie popełnione przed 15 sierpnia
1993 r.
a)     Wstępne rozważania
Należy zbadać, czy zgodnie z tym, co utrzymuje Avebe, odnosząc się do okresu poprzedzającego 15 sierpnia 1993 r., naruszenie
zostało popełnione nie przez spółkę Glucona, będącą wspólnym przedsiębiorstwem spółek dominujących Akzo i Avebe, lecz wyłącznie
przez Akzo.
Avebe nie kwestionuje tego, że w rozumieniu wspólnotowego prawa konkurencji spółkę Glucona można było zakwalifikować jako
przedsiębiorstwo, nawet jeżeli podmiot ten z uwagi na jego formę prawną nie stanowił odrębnej osoby prawnej. W rzeczywistości,
zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, pojęcie „przedsiębiorstwo” we wspólnotowym prawie konkurencji obejmuje każdą jednostkę
wykonującą działalność gospodarczą niezależnie od jej formy prawnej i sposobu finansowania (wyroki Trybunału z dnia 23 kwietnia
1991 r. w sprawie C‑41/90 Höfner i Elser, Rec. str. I‑1979, pkt 21 oraz wyrok Sądu z dnia 30 marca 2000 r. w sprawie T‑513/93
Consiglio Nazionale degli Spedizionieri Doganali przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1807, pkt 36).
Natomiast, zdaniem Avebe, w szczególnych okolicznościach niniejszej sprawy, w okresie poprzedzającym 15 sierpnia 1993 r. naruszenia
dopuściła się Akzo, a nie Glucona. Avebe opiera się w tym względzie, po pierwsze, na postanowieniach umowy spółki, zawartej
w 1972 r. między Akzo i Avebe, której przedmiot dotyczył utworzenia Glucony (zwanej dalej „umową spółki z 1972 r.”), a po
drugie, na różnych faktycznych aspektach dotyczących stosunków między samą skarżącą oraz spółkami Akzo i Glucona.
b)     W przedmiocie umowy spółki z 1972 r.
Argumenty stron
Avebe na wstępie zaznacza, że na mocy umowy o współpracy, która została zawarta w 1966 r. ze spółką Noury & van der Lande
i dotyczyła produkcji oraz sprzedaży różnych produktów, w tym glukonianu sodu, spółka ta odpowiadała w szczególności za jego
produkcję, podczas gdy druga spółka zajęła się w szczególności jego sprzedażą, a zatem odpowiadała za zachowanie rynkowe.
Avebe podkreśla, że po przejęciu przez Akzo spółki Noury & van der Lande podział zadań pozostał zasadniczo bez zmian aż do
15 sierpnia 1993 r., w którym to dniu Avebe objęła zarząd nad Gluconą. Według Avebe z odpowiednich postanowień umowy spółki
z 1972 r. wynika, że odpowiadała ona za produkcję, podczas gdy Akzo za sprzedaż glukonianu sodu.
Po pierwsze, zdaniem Avebe, z umowy spółki z 1972 r. wynika bowiem, że Glucona była zarządzana przez dwóch dyrektorów, z których
jeden wywodził się z Akzo, a drugi z Avebe, przy czym zajmowali się oni kwestiami, które w pierwszej kolejności dotyczyły
ich odpowiednich wspólników; że utrzymywali oni z tymi wspólnikami odrębne stosunki oraz że wykazywali znikome lub żadne zainteresowanie
sprawami należącymi do uprawnień drugiego dyrektora. Na mocy umowy spółki z 1972 r. sprzedaż glukonianu sodu powierzono Akzo,
która określała i prowadziła politykę Glucony w tym sektorze, tak że sama [Avebe] nie wywierała znaczącego wpływu na zachowanie
rynkowe Glucony. Przeciwnie, z racji tego, że sama Glucona nie posiadała struktury organizacyjnej sprzedaży, działalność w zakresie
sprzedaży prowadzona przez Akzo na rzecz Glucony była, zdaniem Avebe, integralną częścią struktury organizacyjnej sprzedaży
Akzo.
Avebe stwierdza po drugie, że sam fakt uzyskania przez Akzo odszkodowania z tytułu sprzedaży glukonianu sodu zgodnie z umową
spółki z 1972 r. wskazuje na to, że sprzedażą tego produktu zajmowała się w rzeczywistości spółka Akzo, bez udziału Glucony.
Po trzecie, Avebe uważa, że wbrew temu, co utrzymuje Komisja, nie można było uznać Akzo na mocy umowy spółki z 1972 r. za
zwykłego pełnomocnika działającego wyłącznie na rachunek Glucony. Podkreśla ona, że umowa spółki z 1972 r. przewidywała możliwość
wprowadzenia podziału zadań pomiędzy wspólników, co zresztą w niniejszym przypadku nastąpiło. Zdaniem Avebe, Akzo zajmowała
się prowadzeniem działalności marketingowej oraz sprzedaży glukonianu sodu, wprawdzie na rachunek i ryzyko Glucony, lecz w pozostałym
zakresie niezależnie i na własny rachunek, oraz prowadziła ją w ramach struktury organizacyjnej Akzo.
Avebe utrzymuje w tym kontekście, że zajęcie się przez Akzo prowadzeniem sprzedaży na rachunek oraz ryzyko i odpowiedzialność
Glucony niekoniecznie oznacza, że należało ją uznać za przedsiębiorstwo, które dopuściło się naruszenia przewidzianego w art. 81 WE.
Avebe twierdzi, że w celu ustalenia podmiotu, który w tym przypadku naruszył art. 81 WE, należy bowiem ustalić nie podmiot,
na rachunek oraz ryzyko i odpowiedzialność którego zostały zrealizowane transakcje, lecz co najważniejsze, zidentyfikować
podmiot, który rzeczywiście zrealizował transakcje świadczące o popełnieniu naruszenia.
Stanowisko reprezentowane przez Komisję prowadziłoby, zdaniem Avebe, do tego, że mocodawcy pełnomocnika działającego na rzecz
kilku przedsiębiorstw, który popełnia naruszenia przewidziane w art. 81 ust. 1 WE, byliby odpowiedzialni za naruszenie popełnione
przez tego pełnomocnika w ramach prowadzonej przez niego działalności. Zdaniem Avebe, jest tak w przypadku gdy mocodawca zobowiązał
pełnomocnika do popełnienia naruszenia lub gdy jest on świadom zachowania swojego pełnomocnika i nie nakazuje mu zaprzestania
naruszenia. Jednakże w przypadku gdy pełnomocnik popełnia naruszenie bez wiedzy jego mocodawcy, nie można temu ostatniemu
zarzucić popełnienia naruszenia. Według opinii Avebe, Komisja nie udowodniła, że Glucona udzieliła Akzo pełnomocnictwa do
uczestnictwa w kartelu ani tego, że sama Glucona była poinformowana o uczestnictwie Akzo w kartelu. Avebe dodaje, że sama
okoliczność, iż jeden z dyrektorów Glucony, a mianowicie ten wywodzący się ze spółki Akzo, wiedział o zaistniałym naruszeniu,
nie wystarcza do zarzucenia Gluconie popełnienia naruszenia, ponieważ ten dyrektor podejmował działania jako współpracownik
Akzo odpowiedzialny za sprzedaż produktów Glucony.
Avebe przyznaje, że co do zasady nie można utrzymywać, iż mocodawca nie może być pociągnięty do odpowiedzialności w związku
z zachowaniem pełnomocnika, który również pełni funkcję dyrektora tego mocodawcy lub sprawuje inne stanowisko kierownicze
w jego strukturze organizacyjnej. Jednakże w niniejszym przypadku, zdaniem Avebe, zasadne jest wprowadzenie rozróżnienia pomiędzy
funkcją pełnomocnika a stanowiskiem dyrektora struktury organizacyjnej mocodawcy. Avebe twierdzi bowiem, po pierwsze, że powodem
wyznaczenia Akzo na pełnomocnika nie jest troska o uchylenie się od wszelkiej ewentualnej odpowiedzialności z tytułu popełnienia
naruszeń wymienionych w art. 81 WE, lecz jest nim fakt wcześniejszego posiadania przez Akzo, zgodnie z umową spółki z 1972 r.,
struktury organizacyjnej sprzedaży glukonianu sodu. Po drugie, w tym przypadku pełnomocnik, czyli spółka Akzo, jest dużym
przedsiębiorstwem, którego współpracownik sprawował w niepełnym wymiarze stanowisko dyrektora Glucony, lecz w pozostałym zakresie
wykonywał on zadania w ramach struktury organizacyjnej własnego przedsiębiorstwa.
Komisja wnosi o odrzucenie argumentacji przedstawionej przez Avebe.
Ocena Sądu
W pierwszej kolejności z art. 1 umowy spółki z 1972 r. wynika, że Avebe i Akzo utworzyły wspólne przedsiębiorstwo Glucona,
którego celem była „produkcja, sprzedaż i marketing na wspólny rachunek” określonych produktów, w tym glukonianu sodu.
Ponadto na mocy art. 5 ust. 1 umowy spółki z 1972 r. „wspólnicy [Glucony byli] uprawnieni do działania i składania oświadczeń
w imieniu spółki, wchodzenia w stosunki zobowiązaniowe z osobami trzecimi i pozyskiwania oraz wydatkowania funduszy w imieniu
spółki jedynie na zasadzie reprezentacji łącznej”. Na mocy art. 5 ust. 2 tejże umowy obaj wspólnicy, Akzo i Avebe, mieli odpowiednio
wyznaczyć dwóch przedstawicieli, którzy „mieli za zadanie wspólnie wykonywać uprawnienia, które dla każdego ze wspólników
zostały przewidziane w ust. 1, bez uszczerbku dla prawa do samodzielnego wykonywania tych uprawnień”. Zadaniem tych przedstawicieli
było utrzymywanie „regularnych kontaktów wzajemnych i prowadzenie rozmów z dyrektorami [Glucony] na wszystkie tematy istotne
dla spółki”. Na mocy art. 5 ust. 3 umowy spółki z 1972 r. obaj dyrektorzy, powołani odpowiednio przez Akzo i Avebe, posiadali
uprawnienia w zakresie prowadzenia bieżących spraw spółki. Spoczywał na nich obowiązek poświęcenia znacznej części ich czasu
sprawom Glucony. Byli oni zobowiązani do „ścisłej współpracy i [byli] odpowiedzialni solidarnie za realizowaną politykę” oraz
mieli obowiązek „regularnego sporządzania sprawozdań dla ich przedstawicieli na temat realizowanej polityki i dostarczania
im wszelkich niezbędnych informacji na ten temat”.
Wreszcie w art. 13 ust. 2 umowy uściślono, że „[o] ile obaj wspólnicy nie opowiedzą się za innym systemem, [Glucona] powierzy
[Akzo] sprzedaż swoich produktów” i zwróci Akzo proporcjonalną część kosztów poniesionych w związku z systemem sprzedaży tej
ostatniej odpowiednio do czasu przeznaczonego na sprzedaż wyrobów Glucony.
Jak wynika z postanowień umowy spółki z 1972 r., nawet jeżeli Akzo „powierzono” sprawy bieżące związane ze sprzedażą glukonianu
sodu na rachunek Glucony, Avebe nie może słusznie utrzymywać, że na mocy samych postanowień umowy spółki z 1972 r. popełnienie
naruszenia można przypisać jedynie Akzo, powołując się na jej wyłączną odpowiedzialność za politykę marketingową.
W rzeczywistości z uwagi na strukturę prawną Glucony, spółki Akzo i Avebe wspólnie określały politykę spółki Glucona. Wiązało
się to z obowiązkiem regularnych uzgodnień między Akzo i Avebe, które miały odbywać się za pośrednictwem przedstawicieli tych
spółek i dyrektorów Glucony. Należy zatem uznać, że na mocy umowy spółki z 1972 r. Avebe miała pewien wkład zarówno w określanie,
jak i realizowanie polityki marketingowej w sektorze glukonianu sodu.
Twierdzenia Avebe, w myśl których obaj dyrektorzy zajmowali się przede wszystkim lub wyłącznie kwestiami dotyczącymi w pierwszej
kolejności dziedziny, za którą odpowiadał stosowny wspólnik, który powołał ich na to stanowisko i z którym utrzymywali oni
odrębne stosunki oraz że wykazywali znikome lub żadne zainteresowanie sprawami należącymi do uprawnień drugiego dyrektora,
nie znajdują odzwierciedlenia w postanowieniach zawartych w umowie spółki, a nawet są z nimi częściowo sprzeczne. W rzeczywistości,
nawiązując do wcześniejszych twierdzeń, na podstawie umowy spółki z 1972 r. Akzo i Avebe odpowiadały wspólnie za określanie
kierunków polityki Glucony, która powinna być przedmiotem ich regularnych uzgodnień mających odbywać się za pośrednictwem
ich przedstawicieli i dyrektorów Glucony.
Zgodnie z tym, co utrzymuje Avebe, nawet jeżeli w świetle wykładni postanowień umowy spółki z 1972 r., w szczególności jej
art. 13 ust. 2 i art. 14 ust. 1, dyrektor powołany przez Akzo miał się zajmować marketingiem glukonianu sodu jako współpracownik
Akzo, odpowiedzialny za sprzedaż produktów Glucony, to niewątpliwie, zważywszy na sytuację prawną, która powstała na mocy
umowy spółki z 1972 r., poczynania dyrektora powołanego przez Akzo mogły być przypisane Gluconie.
W konsekwencji, opierając się wyłącznie na postanowieniach umowy spółki z 1972 r., dla potrzeb zastosowania art. 81 WE Komisja
mogła uznać, nie popełniając oczywistego błędu w ocenie, że wszyscy członkowie zarządu Glucony wiedzieli o antykonkurencyjnych
praktykach tej spółki.
W tej sytuacji na Avebe spoczywał obowiązek dowiedzenia w toku postępowania administracyjnego, przy użyciu wszystkich środków
dowodowych stanowiących zbiór zbieżnych i przekonywujących wskazówek, że pomimo zaistniałej sytuacji prawnej Akzo była jedynym
podmiotem, który ustalał zachowanie Glucony noszące znamiona naruszenia i wiedział o nim.
c)     W przedmiocie różnych okoliczności faktycznych
Avebe przytacza sześć okoliczności faktycznych celem wykazania, że nie posiadała ona informacji na temat istnienia kartelu.
Avebe podkreśla po pierwsze, że jej przedstawiciele nie uczestniczyli w zebraniach kartelu przed październikiem 1993 r.
Komisja nie przedstawiła na ten temat żadnych szczegółowych argumentów.
Sąd zauważa, że Komisja nie kwestionuje tego faktu, którego wystąpienie uznała zresztą w motywie 306 decyzji. Jednakże biorąc
pod uwagę podział zadań przewidziany w umowie spółki z 1972 r., sprzężony z klauzulami tej umowy, przewidującej dla wspólników
upoważnienie łączne do reprezentacji spółki i zapewniającej każdemu ze wspólników Glucony możliwość uczestnictwa w czynnościach
podejmowanych przez drugą stronę i otrzymywania od niej informacji na ten temat (zob. pkt 90 powyżej), okoliczność ta nie
pozwala na stwierdzenie, że przedstawiciele Avebe w Gluconie, a tym samym sama Avebe, nie mogli być informowani o zachowaniu
noszącym znamiona naruszenia.
Po drugie, Avebe uważa, że Komisja nie mogła skutecznie oprzeć się w motywie 307 decyzji na notatce z dnia 1 maja 1990 r.
Wskazuje ona bowiem na fakt przedstawiony już w jej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, że spotkanie będące
przedmiotem tej notatki nie miało żadnego związku z wielostronnymi spotkaniami kartelu oraz że odbywało się w ramach współpracy
strukturalnej, która miała być nawiązana z ADM. Avebe twierdzi, że rozmowy te nie odbywały się w ramach regularnej działalności
sprzedaży prowadzonej przez Gluconę, lecz dotyczyły zmian o charakterze strukturalnym w procesie produkcyjnym Glucony w Stanach
Zjednoczonych. Zdaniem Avebe, tłumaczy to obecność przy tych rozmowach dyrektora Glucony, powołanego przez Avebe, oraz zasięgnięcie
przez Avebe, jako wspólnika spółki Glucona, informacji na temat etapu, na jakim znajdowały się prowadzone z ADM rozmowy.
Komisja uważa, że z notatki z dnia 1 maja 1990 r. wynika, że nie tylko Akzo, lecz właśnie Glucona zajmowała się sprzedażą
glukonianu sodu, przyjmowała określone zachowanie rynkowe, uczestniczyła w negocjacjach, a inni członkowie kartelu uznawali
ją za posiadającą udziały w tym rynku.
Sąd zauważa, że notatkę z dnia 1 maja 1990 r. w przedmiocie spotkania, które odbyło się z przedstawicielami ANC i ADM w dniu
30 kwietnia 1990 r., sporządził członek kierownictwa Avebe. Z notatki tej wynika, że uczestnicy spotkania dyskutowali na temat
wznowienia niektórych umów dostawy glukonianu sodu zawartych przez ADM.
Nawet przy założeniu, że spotkanie to nie miało nic wspólnego z wielostronnymi spotkaniami kartelu, lecz odbyło się – jak
podkreśla Avebe – w ramach współpracy strukturalnej, która miała być nawiązana z ADM, to jednak, jak słusznie podkreśla Komisja,
owa notatka dowodzi, że spółce Avebe nie były obce zagadnienia związane z marketingiem glukonianu sodu przez Gluconę. Wniosek
ten poparty jest zresztą faktem istnienia projektu porozumienia między Akzo, Avebe i ADM, który zresztą sama Avebe przedstawiła
Sądowi i z którego wynika, że Avebe i Akzo miały wspólnie zapewnić marketing glukonianu sodu na obszarze Stanów Zjednoczonych.
Z dokumentu tego w żaden sposób nie wynikało, że działalność Avebe miała być ograniczona do produkcji glukonianu sodu ani
że wprowadzaniem tego produktu do obrotu miała się zająć wyłącznie spółka Akzo.
W konsekwencji Avebe niesłusznie zarzuca Komisji, że ta ostatnia powołała się na tę notatkę jako na jedną z okoliczności faktycznych
wskazujących na to, że Avebe nie mogła być nieświadoma tego, że Glucona uczestniczyła w antykonkurencyjnych działaniach.
Avebe uznaje po trzecie, że Komisja niesłusznie powołała się w motywie 308 decyzji na zachowanie Avebe, kiedy w dniu 15 sierpnia
1993 r. spółka ta przejęła samodzielne zarządzanie Gluconą, i na tej podstawie wyciągnęła wniosek, że Avebe była odpowiedzialna
za naruszenie, którego dopuszczono się przed tą datą. Zdaniem Avebe, rozumowanie to zostało potwierdzone w wyroku Sądu z dnia
14 maja 1998 r. w sprawie T‑347/94 Mayr‑Melnhof przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1751, pkt 400 i nast.
Zdaniem Komisji, Avebe niesłusznie powołuje się na wyrok w sprawie Mayr-Melnhof przeciwko Komisji, cytowany w pkt 107 powyżej,
ponieważ odnosił się on do sytuacji odmiennej od tej, która miała miejsce. Komisja dodaje, że w tym przypadku wykorzystała
ten środek dowodowy, jako jeden z wielu, wyłącznie w celu wykazania, że Avebe musiała wiedzieć o uczestnictwie Glucony w kartelu
już w okresie poprzedzającym datę 15 sierpnia 1993 r.
Sąd zauważa, że – jak słusznie podkreśliła Komisja – w wymienionym w pkt 107 powyżej wyroku w sprawie Mayr‑Melnhof przeciwko
Komisji orzeczono, że spółkę Mayr‑Melnhof można było uznać za odpowiedzialną za zachowanie jednej z jej spółek zależnych dopiero
od dnia, w którym przejęła ona kontrolę nad tą spółką. Jednak w niniejszym przypadku, mając na uwadze prawne powiązania natury
własnościowej i kontrolnej, które zostały ustanowione wraz z utworzeniem Glucony, nie chodziło o to, czy Avebe należało uznać
za odpowiedzialną za działania poczynione przez spółkę w momencie, w którym nie sprawowała ona nad nią kontroli. W następstwie
powyższego, Avebe nie może zasadnie powoływać się na ten wyrok celem poparcia swoich twierdzeń.
W związku z tym, nawet jeżeli zachowanie Avebe rozpatrywane z osobna nie wystarczy, aby wykazać, że wiedziała ona o uczestnictwie
Glucony w kartelu przed dniem 15 sierpnia 1993 r., kiedy przejęła zarządzanie Gluconą, to jednak nie można zarzucić Komisji,
że w celu umocnienia swojego stanowiska uwzględniła tą okoliczność w świetle innych, szczególnie prawdopodobnych okoliczności,
w tym solidarnej odpowiedzialności dwóch współdyrektorów spółki Glucona (zob. motyw 307 decyzji i pkt 90–96 niniejszego wyroku).
Po czwarte, Avebe podnosi, że sprawozdania ze spotkań odbywających się w Gluconie nie zawierają żadnej wzmianki na temat istnienia
kartelu. Tak więc, zdaniem Avebe, organy Glucony ani w sposób wyraźny, ani milczący nie wyraziły zgody na zachowanie Akzo,
ponieważ o nim nie wiedziały.
Według Komisji, ze sprawozdań tych wynika, że omawiane na spotkaniach tematy obejmowały cały zakres działalności Glucony.
Sąd zauważa, że brak jakichkolwiek adnotacji na piśmie na temat istnienia kartelu w protokołach ze spotkań, które odbyły się
w Gluconie, zważywszy na niejawny charakter kartelu, nie jest właściwym argumentem dla wykazania, że Avebe nie wiedziała lub
nie mogła wiedzieć o kartelu, ani tym bardziej, że organy Glucony nie wyraziły zgody ani w sposób wyraźny, ani milczący na
to zachowanie, które jest niezgodne z regułami konkurencji.
Uwzględniając powyższe oraz nawiązując do słusznych twierdzeń Komisji, z kilku sprawozdań wynika, że Avebe była informowana
o wachlarzu działalności handlowej spółki Glucona, czasami w sposób szczegółowy, co też wynika ze sprawozdań ze spotkań, które
odbyły się w dniach 8 października 1991 r., 14 kwietnia i 10 grudnia 1992 r. oraz 2 września 1993 r. Przykładowo należy zauważyć,
że pkt 8 protokołu ze spotkania, które odbyło się w dniu 10 grudnia 1992 r., brzmi następująco:
„Biorąc pod uwagę siły rynkowe (ADM), budżet dla glukonianu sodu na rok 1993 jest znacznie mniejszy niż w roku ubiegłym. Nawet
wobec mniejszego budżetu, spodziewane są korzystniejsze ceny. Ponadto wystąpimy o wyższe refundacje wywozowe. Ma to związek
z rozcieńczeniem naszych surowców. Zostanie położony nacisk na wywóz do państw trzecich poza obszar WE. Po raz pierwszy od
kilku lat marża brutto glukonianu sodu mogła osiągnąć próg rentowności. Jednak jest to częściowo związane z zagospodarowaniem
kosztów stałych […]”.[tłumaczenie nieoficjalne]
Z powyższego wynika, że spotkania dotyczyły całego zakresu działalności Glucony. Omawiano w szczególności tematy takie jak
strategia handlowa, rozwój rynkowy i polityka cenowa oraz udziały w rynku. Jednak zważywszy na znaczącą rolę kartelu przy
określaniu możliwości prowadzenia działalności na rynku glukonianiu sodu, możliwość omawiania tych tematów bez wspominania
o istnieniu kartelu i związanych z tym czynników wydaje się być całkowicie wykluczona.
W związku z powyższym, również Avebe nie może skutecznie powoływać się na sprawozdania ze spotkań Glucony na poparcie swojej
argumentacji.
Po piąte, Avebe podnosi fakt, że partnerzy handlowi i konkurenci Glucony utożsamiali ją zawsze z Akzo, a nigdy z Avebe, że
Akzo wykorzystała w korespondencji prowadzonej z klientami papier firmowy Akzo, a nie Glucona, jak również to, że Akzo pośredniczyła
w fakturowaniu i pobieraniu należności.
Komisja odrzuca tę argumentację.
Na wstępie Sąd stwierdza, że przedstawiona przez Avebe argumentacja jest sprzeczna z projektem umowy wymienionym w pkt 105
powyżej, który wskazuje nie tylko Akzo, lecz również Avebe jako potencjalnych partnerów handlowych ADM w zakresie marketingu
glukonianu sodu na obszarze Stanów Zjednoczonych. W każdym razie, nawet w przypadku ustalenia, że partnerzy i konkurenci Glucony
stale utożsamiali ją z Akzo, nie ulega wątpliwości, że okoliczność ta dotyczyłaby wyłącznie stosunków zewnętrznych Glucony
i sposobu postrzegania jej przez osoby trzecie. Natomiast nie dotyczy ona w żaden sposób tego, czy zważywszy na wewnętrzną
strukturę organizacyjną Glucony, spółka Avebe wiedziała lub powinna była wiedzieć o tym, że Glucona zachowała się na rynku
glukonianu sodu w sposób noszący znamiona naruszenia.
W związku z powyższym Avebe nie może również podnosić tych okoliczności na poparcie swojego argumentu.
Po szóste wreszcie, Avebe utrzymuje, że lokal biurowy powołanego przez Akzo dyrektora mieścił się w Amersfoort (Niderlandy),
w budynku Akzo, podczas gdy dyrektor powołany przez Avebe zarządzał na miejscu zakładami Avebe, które mieściły się w Ter Apelkanaal
(Niderlandy), oraz że owe miejscowości były położone od siebie w odległości 200 kilometrów. Ponadto utrzymuje ona, że produkcja
i sprzedaż glukonianu sodu stanowiła jedynie niewielką część całej działalności zarówno Akzo, jak i Avebe.
Komisja nie przywołuje na ten temat żadnych szczegółowych argumentów.
Sąd przypomina w tym kontekście, że umowa spółki z 1972 r. wyraźnie przewidywała ścisłe porozumienie pomiędzy dyrektorami
we wszystkich kwestiach istotnych dla wspólnego przedsiębiorstwa. Ponadto, jak wskazano w pkt 115 powyżej, ze sprawozdań ze
spotkań Glucony wynika, że podczas spotkań dyskutowano na temat całego zakresu działalności Glucony, a w szczególności poruszano
tematy takie jak strategia handlowa, rozwój rynku i polityka cenowa oraz udziały w rynku. Tak więc odległość geograficzna
między Akzo i Avebe nie jest przekonującym argumentem dla twierdzenia, że dyrektor powołany przez Avebe nie wiedział o zachowaniu
niezgodnym z zasadami konkurencji.
Nie ma w tym wypadku znaczenia także okoliczność, na którą powołała się Avebe, zgodnie z którą produkcja i sprzedaż glukonianu
sodu stanowiła jedynie niewielką część całej działalności zarówno Akzo, jak i Avebe. Glucona została bowiem utworzona w celu
produkcji, sprzedaży i wspólnego marketingu niektórych produktów, w tym glukonianu sodu, której to działalności na mocy umowy
spółki z 1972 r. dyrektorzy Glucony mieli poświęcić znaczną ilość ich czasu pracy.
W związku z powyższym Avebe niesłusznie przywołuje te okoliczności na poparcie swojego argumentu.
Przez wzgląd na całość powyższych rozważań, Komisja słusznie uznała, że nie można stwierdzić na podstawie różnych okoliczności
faktycznych przywołanych przez Avebe, że pomimo wyraźnych ram prawnych, które regulują strukturę wspólnego przedsiębiorstwa
i podział obowiązków pomiędzy ich wspólników, Avebe nie miała związku z określaniem i realizacją polityki marketingowej w zakresie
glukonianu sodu, a zatem nie była lub nie mogła być poinformowana o antykonkurencyjnych poczynaniach Glucony.
W konsekwencji Komisja mogła słusznie uznać, że naruszenia dopuściła się Glucona.
3.
W przedmiocie niemożliwości po stronie Komisji zarzucenia Avebe naruszenia, którego dopuściła się Glucona
a)     Argumenty stron
Avebe zasadniczo podnosi, że nawet przy założeniu, że to Glucona, a nie Akzo, zachowała się w sposób niezgodny z regułami
konkurencji, Komisja nie mogła w żaden sposób przypisać Avebe tego zachowania.
Avebe utrzymuje w tym kontekście, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, okoliczność, iż spółka zależna ma odrębną osobowość
prawną, nie wystarcza, by wykluczyć możliwość, że jej postępowanie było motywowane przez spółkę dominującą, w szczególności
wówczas, gdy spółka zależna nie określa w sposób autonomiczny swego postępowania na rynku, ale stosuje co do zasady polecenia
przekazywane jej przez spółkę dominującą (zob. wyrok Trybunału z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑286/98 P Stora Kopparbergs
Bergslags przeciwko Komisji, Rec. str. I‑9925, pkt 26 wraz z cytowanym tam orzecznictwem). Zdaniem skarżącej, wynika z tego,
że należałoby uwzględnić nie formalną strukturę prawną przedsiębiorstwa, lecz jego rzeczywistą strukturę decyzyjną. Powtarzając
w zasadzie te same argumenty, które zostały już wcześniej przedstawione w ramach pierwszej części niniejszego zarzutu, Avebe
twierdzi, że Glucona nie stosowała się do poleceń wydawanych przez Avebe, lecz przeciwnie, wprowadzaniem glukonianu sodu do
obrotu zajmowała się Akzo.
Avebe twierdzi ponadto, że w sytuacji, w której związek nieposiadający osobowości prawnej zachował się w sposób spełniający
znamiona naruszenia, formalne kryterium powiązań natury prawnej między tym związkiem a jego spółką dominującą nie ma znaczenia.
Zdaniem Avebe, w takiej sytuacji ważne jest ustalenie, czy Glucona stanowiła wraz z Avebe jedną całość pod względem gospodarczym,
co nie miało miejsca, ponieważ Glucona nie posiadała struktury organizacyjnej sprzedaży, a większość współpracowników tej
spółki wykonywała powierzone im zadania w ramach działalności, którą prowadzili na rzecz ich drugiego pracodawcy. Zdaniem
Avebe, Komisja mogłaby oprzeć się na domniemaniu, że ta spółka zależna stosuje się zasadniczo do poleceń, które zostały jej
wydane przez spółkę dominującą jedynie w przypadku, w którym spółka dominująca posiadałaby 100% udziałów w spółce zależnej.
Jedynie w takim kontekście Komisja nie miałaby obowiązku sprawdzenia, czy te uprawnienia były rzeczywiście wykonane przez
spółkę dominującą. W niniejszym przypadku Avebe posiadała jedynie 50% udziałów w spółce Glucona, natomiast pozostałe 50% przypadało
Akzo.
Ponadto Avebe wskazuje na wyrok Sądu z dnia 14 maja 1998 r. w sprawach połączonych T‑339/94, T‑340/94, T‑341/94 oraz T‑342/94
Metsä-Serla i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1727, pkt 51–58. Podnosi ona, że w tej sprawie Sąd uwzględnił fakt, iż związek
przedsiębiorstw został upoważniony przez swoich członków do prowadzenia całości ich sprzedaży kartonu i ustalił jednolite
ceny, działając przy tym w imieniu i na rachunek każdego członka. Stąd też w tej sprawie Sąd miał uwzględnić zachowanie stanowiące
naruszenie, jak również bezpośredni związek istniejący między tym zachowaniem a przedsiębiorstwem, które należało uznać za
odpowiedzialne za naruszenie.
Avebe wskazuje również na okoliczność, iż jest niemożliwe, że w dniu 15 sierpnia 1993 r., kiedy dyrektor powołany przez Akzo
poinformował dyrektora powołanego przez Avebe o istnieniu zorganizowanej struktury kartelu, Avebe wiedziała o istnieniu tego
kartelu. Avebe podkreśla, że pismem z dnia 23 kwietnia 1999 r. Komisja została o tym fakcie poinformowana, lecz że niewłaściwie
zinterpretowała tę informację, stwierdzając w decyzji, że Avebe zażądała udzielenia jej dogłębnych informacji na temat sytuacji
kartelu. Skarżąca twierdzi, że Komisja nie uwzględniła również tego, że jak wskazano w pkt 26 odpowiedzi na pismo w sprawie
przedstawienia zarzutów, przedstawiciel Avebe w Gluconie udzielił informacji prezesowi Avebe w późniejszym okresie, co osłabia
twierdzenie o uprzedniej wiedzy Avebe o istnieniu kartelu.
Avebe utrzymuje ponadto w replice, że przedstawiony przez nią argument znajduje potwierdzenie w świetle dokonanej przez Europejski
Trybunał Praw Człowieka wykładni art. 6 ust. 2 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej
w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r.
Komisja przyznaje, że cytowane przez nią orzecznictwo nie nawiązywało do omawianego przypadku, w którym naruszenia dopuścił
się związek współpracy między dwoma niezależnymi przedsiębiorstwami. Jednakże nawiązując zasadniczo do argumentów wcześniej
przytoczonych w ramach pierwszej części niniejszego zarzutu, Komisja uznaje, że w tym przypadku Avebe mogła mieć znaczący
wpływ na rynkowe zachowanie Glucony oraz że w szczególności mogła ona w każdej chwili zakończyć swoje uczestnictwo w kartelu.
Zdaniem Komisji, w świetle orzecznictwa (wyrok Sądu z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑354/94 Stora Kopparbergs Bergslags
przeciwko Komisji, Rec. str. II‑2111, pkt 80) pozwala to stwierdzić, że Avebe była współodpowiedzialna za popełnienie naruszenia
i nie ma konieczności przedstawiania dowodów na to, że rzeczywiście wywierała ona taki wpływ na Gluconę.
b)     Ocena Sądu
Należy przede wszystkim przypomnieć utrwalone orzecznictwo, zgodnie z którym niezgodne z zasadami konkurencji zachowanie przedsiębiorstwa
można przypisać innemu przedsiębiorstwu wtedy, gdy jego zachowanie na rynku nie jest wynikiem autonomicznej decyzji, ale zasadniczo
zastosowania wytycznych wydanych przez to inne przedsiębiorstwo ze względu na istniejące między nimi powiązania natury ekonomicznej
i prawnej (wyroki Trybunału z dnia 28 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych C‑189/02 P, C‑202/02 P, C‑205/02 P, C‑208/02 P
oraz C‑213/02 P, Rec. str. I‑5425, pkt 117, oraz z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑294/98 P Metsä‑Serla Oyj i in. przeciwko
Komisji, Rec. str. I‑10065, pkt 27).
Należy w tym względzie podkreślić, że zgodnie z tym orzecznictwem i w przeciwieństwie do tezy Komisji przedstawionej w pkt 48–52
jej odpowiedzi na skargę, Komisja nie może ograniczyć się do stwierdzenia, że przedsiębiorstwo „mogło” wywrzeć tak znaczący
wpływ na drugie przedsiębiorstwo, bez potrzeby zbadania, czy taki wpływ miał w rzeczywistości miejsce. Przeciwnie, z orzecznictwa
tego wynika, że do Komisji należy w zasadzie udowodnienie takiego znaczącego wpływu na podstawie wszystkich okoliczności faktycznych,
w tym w szczególności ewentualnych uprawnień kierowniczych jednego z tych przedsiębiorstw względem drugiego (zob. podobnie
wymieniony w pkt 135 powyżej wyrok Trybunału w sprawie Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 118–122, wyrok Trybunału
z dnia 2 października 2003 r. w sprawie C‑196/99 P Aristrain przeciwko Komisji, Rec. str. I‑11005, pkt 95–99; wyrok Sądu z dnia
20 marca 2002 r. w sprawie T‑9/99 HFB i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1487, pkt 527). W wymienionym w pkt 129 powyżej
wyroku z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji, powołanym przez Komisję, Trybunał
uznał, że w przypadku gdy spółka dominująca kontroluje w 100% swoją spółkę zależną, ponoszącą odpowiedzialność za zachowanie
o znamionach naruszenia, istnieje podważalne domniemanie, że rzeczona spółka dominująca rzeczywiście miała znaczący wpływ
na zachowanie jej spółki zależnej. Tak więc do spółki dominującej należy obalenie tego domniemania poprzez przedstawienie
materiału dowodowego, za pomocą którego można dowieść niezależny charakter jej spółki zależnej (zob. podobnie ww. w pkt 129
wyrok z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji, pkt 28–29, oraz ww. w pkt 134wyrok
z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji, pkt 80).
Następnie przypomnieć należy, że na mocy umowy spółki z 1972 r. Glucona została założona w formie prawnej w postaci „vennootschap
onder firma” (vof). Bezsprzecznym pozostaje fakt, iż w świetle prawa niderlandzkiego Glucona stanowiła więc podmiot o charakterze
czysto umownym, nieposiadający osobowości prawnej odrębnej od swoich wspólników Akzo i Avebe, których udziały w tym podmiocie
wynosiły odpowiednio 50%. Ponadto na mocy art. 5 ust. 1 tej umowy obaj wspólnicy byli uprawnieni do działania i składania
oświadczeń w imieniu spółki, wchodzenia w stosunki zobowiązaniowe z osobami trzecimi i pozyskiwania oraz wydatkowania funduszy
w imieniu spółki jedynie na zasadzie reprezentacji łącznej. Zgodnie z ust. 2 tego samego przepisu obaj wspólnicy mieli odpowiednio
wyznaczyć dwóch przedstawicieli, którzy „mieli za zadanie wspólnie wykonywać uprawnienia, które dla każdego ze wspólników
zostały przewidziane w ust. 1, bez uszczerbku dla prawa do samodzielnego wykonywania tych uprawnień”. Zadaniem tych przedstawicieli
było utrzymywanie „regularnych kontaktów wzajemnych i prowadzenie rozmów z kierownictwem [Glucony] na wszystkie tematy istotne
dla spółki”. Na mocy art. 5 ust. 3 wspomnianej umowy obaj dyrektorzy, powołani odpowiednio przez Akzo i Avebe, posiadali uprawnienia
w zakresie prowadzenia bieżących spraw spółki. Spoczywał na nich obowiązek poświęcenia znacznej części ich czasu sprawom Glucony.
Byli oni zobowiązani do „ścisłej współpracy i [byli] odpowiedzialni solidarnie za realizowaną politykę” oraz mieli obowiązek
„regularnego sporządzania sprawozdań dla ich przedstawicieli na temat realizowanej polityki i dostarczania im wszelkich niezbędnych
informacji na ten temat”. Ostatecznie, uwzględniając strukturę prawną Glucony, Akzo i Avebe przyjęły zobowiązania Glucony
solidarnie i w sposób nieograniczony.
Z całości przedstawionych wyżej okoliczności wynika, że mocą umowy spółki z 1972 r. ustanowiono dla Akzo i Avebe wspólne uprawnienia
kierownicze w zakresie handlowego zarządzania Gluconą, a uprawnienia te mieli wykonywać wspólnie oraz w stałym i ścisłym porozumieniu
we wszystkich kwestiach istotnych dla Glucony dwaj dyrektorzy powołani odpowiednio przez Akzo i Avebe i w szczególności kontrolowani
za pośrednictwem dwóch przedstawicieli tych dwóch wspólników. Z uwagi na ich wspólne uprawnienia kierownicze oraz wielkość
udziałów Akzo i Avebe w Gluconie, wynoszącą odpowiednio 50%, co w konsekwencji dawało im wspólną kontrolę nad wszystkimi udziałami,
w celu przyjęcia domniemania, że omawiana spółka dominująca miała w rzeczywistości znaczący wpływ na zachowanie swojej spółki
zależnej, Sąd uznaje, że w sprawie tej mamy do czynienia z sytuacją podobną do tej, o której mowa w wyroku z dnia 14 maja
1998 r. w sprawie Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji, w którym spółka zależna była w 100% kontrolowana przez jedną
spółkę dominującą.
Sąd stwierdza bowiem, że okoliczności faktyczne wymienione w pkt 137 niniejszego wyroku, rozważane całościowo, stanowią wystarczająco
znaczące wskazówki, by oprzeć na nich domniemanie, zgodnie z którym sposób postępowania Glucony na rynku był wspólnie określany
przez Akzo i Avebe, w takim stopniu, że spółka Glucona była uważana za nieposiadającą w tym zakresie żadnej faktycznej niezależności.
Ponadto z twierdzeń przedstawionych w pkt 92–126 powyżej, dotyczących posiadania przez skarżącą informacji na temat poczynań
Glucony wynika, że skarżąca nie przedstawiła materiału dowodowego, który pozwalałby na obalenie tego domniemania.
Ostatecznie należy podkreślić, że wspólna odpowiedzialność obu wspólników Akzo i Avebe za zachowanie Glucony, niezależnie
od jego dokładnego zakresu zgodnie z prawem niderlandzkim, wzmacnia domniemanie dotyczące faktycznego wspólnego określania
polityki handlowej Glucony przez jej wspólników. W takich okolicznościach uniknięcie sytuacji, w której spółka zależna nie
uwzględniała ich poleceń, leżało bowiem w interesie wspólników, tym bardziej że nielegalne poczynania ich spółki zależnej
mogłyby się wiązać z możliwością narażenia ich na wszczęcie postępowania lub wniesienie roszczeń odszkodowawczych przez osoby
trzecie.
Z powyższego wynika, że zważywszy na ścisłe więzi gospodarcze i prawne łączące z jednej strony Gluconę, a z drugiej strony
Akzo i Avebe, sprawujące wspólnie rzeczywistą kontrolę nad spółką Glucona, Komisja nie popełniła błędu, stwierdzając, że zachowanie
Glucony posiadające znamiona naruszenia można przypisać Avebe. Wynika z tego również, że wbrew twierdzeniom przedstawionym
przez skarżącą, zarówno Glucona, jak i Akzo oraz Avebe, zgodnie z orzecznictwem cytowanym w pkt 78 powyżej stanowią łącznie
jeden podmiot gospodarczy, w ramach którego noszące znamiona naruszenia zachowanie spółki zależnej można przypisać jej spółkom
dominującym, które za nie odpowiadają ze względu na to, że sprawują one rzeczywistą kontrolę nad polityką handlową spółki
zależnej (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 11 grudnia 2003 r. w sprawie T‑66/99 Minoan Lines przeciwko Komisji, Rec. str. II‑5515,
pkt 122).
W związku z powyższym zarzut oparty na naruszeniu art. 81 ust. 1 WE oraz art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 należy w całości
oddalić.
E –
W przedmiocie naruszenia zasady proporcjonalności
Avebe uważa, że nawet zakładając, iż można przypisać jej popełnienie naruszenia przy ustalaniu dla niej podstawowej kwoty
grzywny, Komisja powinna była uwzględnić, tytułem okoliczności łagodzących, rolę pełnioną przez nią w ramach kartelu przed
15 sierpnia 1993 r.
Komisja podkreśla, że grzywna nałożona na Avebe została ustalona ze względu na zachowanie spółki Glucona w ramach kartelu
oraz zaznacza, że uwzględniła w tym kontekście specyfikę tego zachowania. Zdaniem Komisji, nie ma powodu, aby zmniejszyć zakres
odpowiedzialności przedsiębiorstwa dominującego z powodu zachowania jego spółki zależnej. Opinia ta jest tym bardziej zasadna,
że Glucona nie posiadała osobowości prawnej odrębnej od Avebe i Akzo. Avebe w żaden sposób nie odpowiada zatem za zachowanie
osoby trzeciej, lecz za działania podmiotu o charakterze czysto umownym, który jest zależny od jej własnej osobowości prawnej
i za który jest ona solidarnie odpowiedzialna.
Nawiązując do opinii wyrażonej przez Komisję, Sąd stwierdza, że Komisja mogła słusznie nałożyć na Avebe grzywnę z powodu zachowania
Glucony, które można było przypisać zarówno Avebe, jak i Akzo, nie naruszając przy tym zasady proporcjonalności. Uwzględniając
w szczególności postanowienia umowy spółki z 1972 r. ustanawiającej wspólne przedsiębiorstwo Glucona (zob. pkt 90–91 powyżej),
Sąd jest zdania, że rola, jaką Avebe odegrała w kartelu w okresie przed 15 sierpnia 1993 r., nie może stanowić okoliczności
łagodzącej mającej wpływ na proporcjonalność nałożonej na nią grzywny.
W związku z powyższym zarzut oparty na naruszeniu zasady proporcjonalności jest bezzasadny.
Ponieważ nie można przychylić się do żadnego z zarzutów podniesionych wobec decyzji, skarga podlega w całości oddaleniu.

W przedmiocie kosztów
Zgodnie z art. 87 § 2 regulaminu Sądu kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę.
Ponieważ skarżąca przegrała sprawę, zgodnie z żądaniem pozwanej należy obciążyć ją kosztami postępowania.
Z powyższych względów
SĄD (trzecia izba)
orzeka, co następuje:
1)
Skarga zostaje oddalona.
2)
Coöperatieve Verkoop- en Productievereniging van Aardappelmeel en Derivaten Avebe BA zostaje obciążona kosztami postępowania.
Azizi
Jaeger
Dehousse
Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 27 września 2006 r.
Sekretarz

Prezes
E. Coulon

J. Azizi
Spis treści
Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu
Przebieg postępowania i żądania stron
Co do prawa
A –  Wprowadzenie
B –  W przedmiocie naruszenia obowiązku uzasadnienia
C –  W przedmiocie naruszenia prawa do obrony
1.  Uwagi wprowadzające
2.  W przedmiocie oświadczenia Akzo
3.  W przedmiocie domniemanego oświadczenia przedstawiciela Akzo, złożonego przed władzami amerykańskimi
a)  Argumenty stron
b)  Ocena Sądu
W przedmiocie dopuszczalności
Co do istoty sprawy
D –  W przedmiocie naruszenia art. 81 ust. 1 WE oraz art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17
1.  Wprowadzenie
2.  W przedmiocie niemożności Komisji przypisania spółce Glucona odpowiedzialności za naruszenie popełnione przed 15 sierpnia
1993 r.
a)  Wstępne rozważania
b)  W przedmiocie umowy spółki z 1972 r.
Argumenty stron
Ocena Sądu
c)  W przedmiocie różnych okoliczności faktycznych
3.  W przedmiocie niemożliwości po stronie Komisji zarzucenia Avebe naruszenia, którego dopuściła się Glucona
a)  Argumenty stron
b)  Ocena Sądu
E –  W przedmiocie naruszenia zasady proporcjonalności
W przedmiocie kosztów
Język postępowania: niderlandzki.