CELEX: 61991CJ0165
Sociale zekerheid
Vrij verkeer van werknemers
Gelijkheid van mannen en vrouwen
Ouderdomspensioen
Verhoging voor echtgenoot ten laste

Overwegingen van het arrest
1 Bij arrest van 19 juni 1991, ingekomen ten Hove op 26 juni daaraanvolgend, heeft het Arbeidshof te Antwerpen krachtens artikel 177 EEG-Verdrag twee prejudiciële vragen gesteld over de uitlegging van de artikelen 3, sub c, 48 en 51 EEG-Verdrag, van artikel 4, lid 1, van richtlijn 79/7/EEG van de Raad van 19 december 1978 betreffende de geleidelijke tenuitvoerlegging van het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen op het gebied van de sociale zekerheid (PB 1979, L 6, blz. 24), en van alle andere bepalingen die het Hof in de onderhavige zaak van toepassing zou achten.
2 Deze vragen zijn gerezen in een geding tussen S. van Munster en de Rijksdienst voor pensioenen, een Belgisch sociale-zekerheidsorgaan, betreffende de vaststelling van zijn rustpensioen.
3 Van Munster, van Nederlandse nationaliteit, heeft in Nederland gedurende 37 jaar en in België gedurende 8 jaar arbeid in loondienst verricht, en heeft in beide Lid-Staten een rustpensioen verkregen dat uitsluitend is vastgesteld op basis van de regeling van de betrokken staat. De echtgenote van betrokkene heeft tijdens deze twee periodes nooit arbeid in loondienst verricht.
4 In Nederland kende de Sociale Verzekeringsbank Van Munster per 1 oktober 1985 een ouderdomspensioen toe overeenkomstig de regels van de Algemene Ouderdomswet (hierna: "AOW").
5 Ingevolge de AOW, in de versie die op 1 april 1985 in werking is getreden, heeft elke gehuwde bij het bereiken van de leeftijd van 65 jaar recht op een persoonlijk pensioen, dat gelijk is aan 50 % van het netto-minimumloon. Heeft zijn echtgenoot geen beroepswerkzaamheden en is deze jonger dan 65 jaar, dan ontvangt de pensioengerechtigde een extra bedrag dat maximum 50 % bedraagt van het netto-minimumloon. Heeft de pensioengerechtigde geen echtgenoot, dan bedraagt zijn pensioen 70 % van het netto-minimumloon. De begunstigde kan geen afstand doen van deze uitkeringen.
6 De Nederlandse Sociale Verzekeringsbank heeft op grond van deze regeling aan Van Munster een ouderdomspensioen toegekend dat gelijk is aan 100 % van het netto-minimumloon, 50 % omdat hij gehuwd is, en 50 % omdat zijn echtgenote op de datum van het besluit jonger was dan 65 jaar.
7 In België kende de Rijksdienst voor pensioenen Van Munster per 1 november 1985 eveneens een rustpensioen toe.
8 Volgens artikel 10, paragraaf 1, van het Belgische koninklijk besluit nr. 50 van 24 oktober 1967, zoals gewijzigd, wordt het recht op het rustpensioen per kalenderjaar verkregen naar rata van een breuk van de werkelijke, fictieve en forfaitaire brutolonen, in aanmerking genomen ten belope van 75 %, indien de echtgenoot van de werknemer elke beroepsarbeid heeft gestaakt en geen rustpensioen of als zodanig geldend voordeel geniet ("gezinspensioen"), en van 60 % in de andere gevallen ("alleenstaandenpensioen"). In het kader van deze regeling kan de niet-werkende echtgenoot afstand doen van elk "rustpensioen of als zodanig geldend voordeel", zodat de gepensioneerde werknemer in aanmerking komt voor het "gezinspensioen".
9 Nu mevrouw Van Munster zelf geen enkele uitkering ontving, werd het bedrag van het Belgische pensioen van Van Munster berekend op basis van de regels voor het "gezinspensioen", op basis van zijn 8 jaar arbeid in loondienst in België.
10 Op 10 oktober 1987 bereikte mevrouw Van Munster de leeftijd van 65 jaar, waarop de Nederlandse Sociale Verzekeringsbank haar overeenkomstig de bepalingen van de AOW een eigen ouderdomspensioen toekende, dat gelijk was aan 50 % van het netto-minimumloon. Tegelijkertijd ontnam de Sociale Verzekeringsbank Van Munster het extra pensioenbedrag dat hem tot die datum was toegekend. De toekenning van een pensioen aan mevrouw Van Munster bracht dus geen stijging van het totale gezinsinkomen mee.
11 Toen de Belgische Rijksdienst voor pensioenen evenwel vernam, dat de Nederlandse Sociale Verzekeringsbank mevrouw Van Munster een eigen ouderdomspensioen had toegekend, verlaagde hij bij besluit van 2 februari 1988 per 1 oktober 1987 het pensioen van haar echtgenoot, dat dus van een "gezinspensioen" in een "alleenstaandenpensioen" werd omgezet, op grond dat, in de termen van de Belgische wettelijke regeling, mevrouw Van Munster een "rustpensioen of als zodanig geldend voordeel" ontving.
12 Van Munster heeft beroep ingesteld tegen het besluit van de Belgische Rijksdienst voor pensioenen om het bedrag van zijn rustpensioen te verminderen. Het Arbeidshof te Antwerpen, dat zich over de zaak had uit te spreken, heeft besloten de behandeling van de zaak te schorsen en het Hof van Justitie om een antwoord te verzoeken op de volgende prejudiciële vragen:
"1. Is verenigbaar met het gemeenschapsrecht, met name het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap van 25 maart 1957, het beginsel van het vrij verkeer van werknemers, in het bijzonder artikel 3, sub c, artikel 48, lid 1, en volgende, en artikel 51 van het Verdrag, het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen, meer bepaald de richtlijn 79/7 van de Raad van 19 december 1978 betreffende de geleidelijke tenuitvoerlegging van het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen op het gebied van de sociale zekerheid, in het bijzonder artikel 4, lid 1, een nationale bepaling (zoals artikel 10, § 1, van het koninklijk besluit nr. 50 van 24 oktober 1967 betreffende het rust- en overlevingspensioen voor werknemers), die aan een pensioenuitkering die verband houdt met de situatie van de niet-werkende echtgenoot verschillende gevolgen verbindt naargelang deze uitkering wordt verleend in de vorm van een verhoging van het pensioen van de actieve echtgenoot, of in de vorm van een eigen pensioen toegekend aan de niet-actieve echtgenoot (zoals door de Nederlandse Algemene Ouderdomswet sedert 1 april 1985 toegekend aan de gehuwde vrouw)?
2. Vertoont een pensioen, toegekend aan de niet-actieve echtgenoot (zoals dit het geval is in de Nederlandse Algemene Ouderdomswet, meer bepaald sedert 1 april 1985), zodanige specifieke kenmerken dat het in het licht van het gemeenschapsrecht, meer bepaald de onder vraag 1 aangehaalde regels, gerechtvaardigd is het anders te behandelen dan de uitkering toegekend onder de vorm van een verhoging van het pensioen wegens echtgenoot ten laste (gezinspensioen, zoals voorzien in de Belgische pensioenwetgeving voor werknemers)?"
13 Met deze twee vragen verzoekt de verwijzende rechter het Hof om een uitspraak over de verenigbaarheid met het gemeenschapsrecht van een nationale wettelijke bepaling zoals artikel 10, paragraaf 1, van het Belgische koninklijk besluit nr. 50, en bovendien over de concrete toepassing ervan op een situatie zoals die van de echtgenoten Van Munster.
De eerste vraag
14 Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen, of het gemeenschapsrecht, inzonderheid de artikelen 48 en 51 van het Verdrag en artikel 4, lid 1, van richtlijn 79/7, zich ertegen verzet, dat een nationale wettelijke regeling een recht op een "gezinspensioen" toekent wanneer de echtgenoot van de werknemer elke beroepsactiviteit heeft gestaakt en geen rustpensioen of een als zodanig geldend voordeel geniet, doch enkel een minder voordelig "alleenstaandenpensioen" toekent wanneer de echtgenoot van de werknemer een pensioen of een als zodanig geldend voordeel geniet.
15 In de eerste plaats zij erop gewezen, dat artikel 4, lid 1, van richtlijn 79/7 het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen als norm stelt bij de berekening van sociale-zekerheidsuitkeringen, met inbegrip van verhogingen voor een echtgenoot. De AOW is gewijzigd om ze in overeenstemming te brengen met deze bepaling en om aan het gelijkheidsbeginsel een zo ruim mogelijke toepassing te geven. De Belgische wetgeving daarentegen is op dit punt ongewijzigd gebleven.
16 Er zij evenwel op gewezen, dat de aanpassing van de AOW niet door richtlijn 79/7 was opgelegd. Uit de tekst van artikel 7, lid 1, sub c, volgt namelijk, dat de Lid-Staten het verlenen van rechten op prestaties inzake ouderdom uit hoofde van de afgeleide rechten van de echtgenote mogen uitsluiten van de werkingssfeer van de richtlijn.
17 Hieruit volgt, dat het in richtlijn 79/7 neergelegde beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen zich er niet tegen verzet, dat een Lid-Staat het "gezinspensioen" waarin zijn wetgeving voorziet ten behoeve van personen met een echtgenoot ten laste, niet toekent wanneer de echtgenoot van de betrokkene recht heeft op een eigen rustpensioen.
18 Wat het vrij verkeer van werknemers betreft, zij eraan herinnerd, dat artikel 51 van het Verdrag verschillen laat bestaan tussen de sociale-zekerheidsregelingen van de Lid-Staten en bijgevolg ook in de rechten van de personen die er werkzaam zijn. Artikel 51 raakt derhalve niet aan de materiële en formele verschillen tussen de sociale-zekerheidsregelingen van de Lid-Staten (arrest van 7 februari 1991, zaak C-227/89, Roenfeldt, Jurispr. 1991, blz. I-323, r.o. 12).
19 De thans in geding zijnde bepaling van de Belgische wettelijke regeling is zonder onderscheid van toepassing op eigen onderdanen en op onderdanen van de andere Lid-Staten. Op zich is zij dus niet te beschouwen als een belemmering van het vrij verkeer van werknemers.
20 Hieruit volgt, dat noch de gemeenschapsbepalingen inzake het vrij verkeer van werknemers, inzonderheid de artikelen 48 en 51 van het Verdrag, noch artikel 4, lid 1, van richtlijn 79/7 zich verzet tegen een nationale wettelijke regeling die een "gezinspensioen" toekent aan een werknemer wiens echtgenoot elke beroepsarbeid heeft gestaakt en geen rustpensioen of als zodanig geldend voordeel geniet, doch hem een minder voordelig "alleenstaandenpensioen" toekent wanneer zijn echtgenoot een pensioen of als zodanig geldend voordeel geniet.
De tweede vraag
21 Met zijn tweede vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen, of en hoe de nationale rechter, die met het oog op de toepassing van een bepaling van zijn nationaal recht, zoals artikel 10, § 1, van koninklijk besluit nr. 50, een sociale-zekerheidsuitkering kwalificeert die onder de wettelijke regeling van een andere Lid-Staat is toegekend, zoals de uitkering van mevrouw Van Munster, zijn nationale wetgeving moet uitleggen in het licht van de regels van gemeenschapsrecht waar hij naar verwijst.
22 Voor een beter begrip van het probleem dat met deze tweede vraag aan de orde wordt gesteld, moeten verschillende specifieke aspecten van de betrokken situatie in het licht worden gesteld.
23 In de eerste plaats heeft de betrokken gemeenschapsonderdaan een pensioenrecht verkregen in twee Lid-Staten, na het grootste deel (nagenoeg 37/45) van zijn beroepsloopbaan in één van deze twee staten te hebben vervuld. De echtgenote van deze werknemer heeft evenwel nooit een beroepsactiviteit uitgeoefend, en heeft dus geen pensioenaanspraken als werknemer.
24 In de tweede plaats wordt in één van de twee betrokken Lid-Staten het pensioen van de werknemer berekend op basis van een hoger percentage van de werkelijke, fictieve of forfaitaire lonen, wanneer zijn echtgenoot geen beroepswerkzaamheden uitoefent en geen recht heeft op een eigen "rustpensioen of als zodanig geldend voordeel".
25 In de derde plaats is in rechtsoverweging 15 van het onderhavige arrest reeds uiteengezet, dat de andere betrokken Lid-Staat, getrouw aan de geest van richtlijn 79/7, de wijze van betaling van zijn pensioenen in dier voege heeft gewijzigd, dat beide echtgenoten bij het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd een pensioen ontvangen waarvan het bedrag gelijk is. Voorwaarde voor de toekenning van dit pensioen is, dat de betrokkene in deze staat heeft gewoond, doch niet dat hij er een beroepswerkzaamheid heeft uitgeoefend. De betrokkene kan geen afstand doen van dit pensioen.
26 In de vierde plaats brengt de toekenning in deze tweede staat van een eigen pensioen aan elk van de twee echtgenoten die de leeftijd van 65 jaar hebben bereikt, geen wijziging mee van het totale inkomen van de echtgenoten ten opzichte van het inkomen dat twee echtgenoten ouder dan 65 jaar ontvingen vóór de herziening op 1 april 1985 van het AOW-stelsel.
27 Hoewel, zoals gezegd in rechtsoverweging 18, artikel 51 van het Verdrag verschillen laat bestaan tussen de sociale-zekerheidsregelingen van de Lid-Staten, en dus ook tussen de rechten van de personen die er werkzaam zijn, staat niettemin vast, dat het doel van de artikelen 48 tot en met 51 van het Verdrag niet zou worden bereikt, indien migrerende werknemers, ten gevolge van de uitoefening van hun recht van vrij verkeer, voordelen op het gebied van de sociale zekerheid zouden verliezen die hun door de wettelijke regeling van een Lid-Staat zijn gewaarborgd. Een dergelijk gevolg zou een werknemer in de Gemeenschap er immers van kunnen weerhouden zijn recht van vrij verkeer uit te oefenen, en daarmee een belemmering voor dit vrije verkeer kunnen opleveren (arrest van 4 oktober 1991, zaak C-349/87, Paraschi, Jurispr. 1991, blz. I-4501, r.o. 22).
28 Wat rustpensioenen zoals het in het hoofdgeding bedoelde betreft, zij erop gewezen, dat zowel de migrerend werknemer als de werknemer die zijn volledige beroepsloopbaan in een en dezelfde Lid-Staat heeft vervuld, hun pensioenrechten geleidelijk verwerven, naarmate hun loopbaan vordert.
29 Het enige verschil tussen de twee werknemers bestaat hierin, dat de werknemer die steeds in hetzelfde land is gebleven, zijn volledige pensioenrechten verkrijgt krachtens één enkele wettelijke regeling, terwijl bij de migrerend werknemer telkens een gedeelte van zijn pensioenaanspraken overeenkomt met elk van de opeenvolgende tijdvakken van arbeid die hij in de verschillende Lid-Staten onder verschillende wettelijke regelingen heeft vervuld. In dergelijke situaties strekt artikel 51 van het Verdrag ertoe, via cooerdinatie veeleer dan via harmonisatie de eenheid van de sociale-zekerheidsloopbaan van de migrerend werknemer te verwezenlijken.
30 In casu blijkt, dat de toepassing van een nationale wettelijke regeling op een migrerend werknemer, op dezelfde wijze als op een werknemer die steeds in hetzelfde land is gebleven, onverwachte gevolgen teweegbrengt die moeilijk te verenigen zijn met het doel van de artikelen 48 tot en met 51 van het Verdrag en die zijn terug te voeren op de omstandigheid, dat de pensioenaanspraken van de migrerend werknemer onder twee verschillende wettelijke regelingen vallen.
31 Deze verschillen hebben hiermee te maken, dat een van de twee pensioenregelingen een hoger pensioen toekent aan de werknemer waarvan de echtgenoot geen rustpensioen of als zodanig geldend voordeel geniet, waarbij moet worden aangetekend, dat een dergelijk pensioen of voordeel het totale gezinsinkomen doet stijgen en dat van dit pensioen of voordeel steeds afstand kan worden gedaan, terwijl onder de andere regeling in dezelfde situatie elk van beide echtgenoten bij het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd een pensioen van gelijke hoogte ontvangt, waarvan geen afstand kan worden gedaan en waardoor het totale gezinsinkomen niet stijgt.
32 Gelet op het aanzienlijke verschil tussen deze wettelijke regelingen, verlangt het in artikel 5 EEG-Verdrag neergelegde beginsel van loyale samenwerking van de bevoegde autoriteiten van de Lid-Staten, dat zij alle hun ter beschikking staande middelen aanwenden ter verwezenlijking van het doel van artikel 48 van het Verdrag.
33 Deze verplichting houdt in, dat deze autoriteiten nagaan of hun wettelijke regeling op de migrerend werknemer kan worden toegepast naar de letter, en op dezelfde wijze als op de werknemer die steeds in hetzelfde land is gebleven, zonder dat deze toepassing voor de migrerend werknemer het verlies van een sociale-zekerheidsvoordeel meebrengt en dus tot gevolg heeft, dat hij ervan wordt weerhouden zijn recht van vrij verkeer uit te oefenen.
34 In dit verband zij eraan herinnerd, dat het aan de nationale rechter staat om de nationale bepalingen die hij moet toepassen, zoveel mogelijk in overeenstemming met de eisen van het gemeenschapsrecht uit te leggen (arrest van 4 februari 1988, zaak 157/86, Murphy e.a., Jurispr. 1988, blz. 673, r.o. 11; in dezelfde zin, arresten van 13 november 1990, zaak C-106/89, Marleasing, Jurispr. 1990, blz. I-4135, r.o. 8, en 14 juli 1994, zaak C-91/92, Faccini Dori, Jurispr. 1994, blz. I-0000, r.o. 26).
35 Mitsdien moet op de tweede vraag worden geantwoord, dat de nationale rechter, die met het oog op de toepassing van een bepaling van zijn nationaal recht een sociale-zekerheidsuitkering kwalificeert die onder de wettelijke regeling van een andere Lid-Staat is toegekend, zijn nationale wetgeving moet uitleggen in het licht van de doelstellingen van de artikelen 48 tot en met 51 van het Verdrag en zoveel mogelijk moet voorkomen, dat zijn uitlegging de migrerend werknemer ervan weerhoudt daadwerkelijk zijn recht van vrij verkeer uit te oefenen.
Beslissing inzake de kosten
Kosten
36 De kosten door de Belgische, de Duitse, de Nederlandse en de Britse regering en de Commissie van de Europese Gemeenschappen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakt, kunnen niet voor vergoeding in aanmerking komen. Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen.
Dictum
HET HOF VAN JUSTITIE,
uitspraak doende op de door het Arbeidshof te Antwerpen bij arrest van 19 juni 1991 gestelde vragen, verklaart voor recht:
1) Het gemeenschapsrecht, inzonderheid de artikelen 48 en 51 EEG-Verdrag en artikel 4, lid 1, van richtlijn 79/7/EEG van de Raad van 19 december 1978 betreffende de geleidelijke tenuitvoerlegging van het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen op het gebied van de sociale zekerheid, verzet zich niet tegen een nationale wettelijke regeling die een "gezinspensioen" toekent aan een werknemer wiens echtgenoot elke beroepsarbeid heeft gestaakt en geen rustpensioen of als zodanig geldend voordeel geniet, doch hem een minder voordelig "alleenstaandenpensioen" toekent wanneer zijn echtgenoot een pensioen of als zodanig geldend voordeel geniet, zoals het pensioen dat krachtens de Algemene Ouderdomswet aan mevrouw Van Munster is toegekend.
2) De nationale rechter, die met het oog op de toepassing van een bepaling van zijn nationaal recht een sociale-zekerheidsuitkering kwalificeert die onder de wettelijke regeling van een andere Lid-Staat is toegekend, moet zijn nationale wetgeving uitleggen in het licht van de doelstellingen van de artikelen 48 tot en met 51 EEG-Verdrag en moet zoveel mogelijk voorkomen, dat zijn uitlegging de migrerend werknemer ervan weerhoudt daadwerkelijk zijn recht van vrij verkeer uit te oefenen.