CELEX: 61989CJ0100
Δικαίωμα διαμονής και εγκαταστάσεως
Υπερπόντιες χώρες και εδάφη
Άρθρο 177
Αρμοδιότητα του Δικαστηρίου

Με δύο αποφάσεις της 21ης Μαρτίου 1989, που περιήλθαν στο Δικαστήριο στις 29 Μαρτίου 1989, το tribunal administratif de Papeete υπέβαλε, κατ' εφαρμογήν του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, προδικαστικό ερώτημα ως προς την ερμηνεία του άρθρου 176 της αποφάσεως 86/283/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 30ής Ιουνίου 1986, σχετικά με τη σύνδεση των υπερπόντιων χωρών και εδαφών με την Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (
ΕΕ L 175, σ. 1
), ενόψει των άρθρων 132, παράγραφος 5, και 135 της Συνθήκης ΕΟΚ.
Το ερώτημα αυτό, που είναι το ίδιο και στις δύο υποθέσεις, ανέκυψε στο πλαίσιο δύο διαφορών, που έχουν ως αντικείμενο δύο αποφάσεις με τις οποίες ο ύπατος αρμοστής της Γαλλικής Δημοκρατίας στην Πολυνησία αφενός μεν αρνήθηκε να χορηγήσει άδεια παραμονής στον Peter Kaefer, περιηγητή γερμανικής ιθαγένειας, αφετέρου δε διέταξε την απέλαση από το εν λόγω έδαφος του Andrea Procacci, ο οποίος έφερε ελβετικό διαβατήριο, αλλά επικαλέστηκε την ιταλική ιθαγένεια.
Η πρώτη απόφαση, η οποία αφορά τον Kaefer, στηρίχτηκε σε κανόνα του γαλλικού δικαίου, κατά τον οποίο «η θεώρηση που χορηγείται για τουρισμό δεν μπορεί να μετατραπεί επί τόπου σε άδεια παραμονής »· η δεύτερη στηρίχτηκε στο ότι ο Procacci δεν ήταν καθ' όλα εντάξει, από πλευράς του γαλλικού διατάγματος της 27ης Απριλίου 1939, καθ' ότι παρέμεινε στο έδαφος της Γαλλικής Πολυνησίας μετά τη λήξη της θεώρησης που του είχε χορηγηθεί για τουρισμό, δεν κατείχε εισιτήριο επιστροφής για τον επαναπατρισμό του και ασκούσε βιοποριστική δραστηριότητα.
Έκαστος από τους ενδιαφερομένους άσκησε, ενώπιον του tribunal administratif de Papeete, προσφυγή προς ακύρωση της αποφάσεως που τον έπληττε, υποστηρίζοντας ότι εκδόθηκε κατά παράβαση των διατάξεων του άρθρου 176 της προαναφερθείσας αποφάσεως του Συμβουλίου. Κρίνοντας ότι, προς επίλυση των διαφορών, ανέκυπταν δυσχέρειες ερμηνείας του κοινοτικού δικαίου, το tribunal administratif de Papeete ανέστειλε τις διαδικασίες και υπέβαλε στο Δικαστήριο το εξής μοναδικό ερώτημα:
« Αφενός, πρέπει το πεδίο εφαρμογής των προαναφερθεισών διατάξεων της αποφάσεως της 30ής Ιουνίου 1986 του Συμβουλίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων να θεωρείται, ενόψει ιδίως των διατάξεων των άρθρων 132, παράγραφος 5, και 135 της Συνθήκης της 25ης Μαρτίου 1957 περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητος, ότι καταλαμβάνει τις πάσης φύσεως αποφάσεις που μπορούν να λάβουν οι αρχές του κράτους, μόνες αρμόδιες επί θεμάτων εισόδου και διαμονής στο έδαφος της Γαλλικής Πολυνησίας αλλοδαπών υπηκόων κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας; Αφετέρου, σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, είναι οι εν λόγω διατάξεις ικανές, βάσει της φύσεως, της οικονομίας και του γράμματος τους, να παραγάγουν άμεσα αποτελέσματα στις σχέσεις μεταξύ των αποδεκτών της αποφάσεως και τρίτων; »
Στην έκθεση για την επ' ακροατηρίου συζήτηση αναπτύσσονται διεξοδικώς τα πραγματικά περιστατικά των διαφορών των κυρίων δικών, η εξέλιξη της διαδικασίας καθώς και οι κατατεθείσες ενώπιον του Δικαστηρίου γραπτές παρατηρήσεις. Τα στοιχεία αυτά της δικογραφίας δεν επαναλαμβάνονται πιο κάτω, παρά μόνο καθόσον απαιτείται για τη συλλογιστική του Δικαστηρίου.
Περί της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου
Η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου καλεί το Δικαστήριο να κηρυχθεί αναρμόδιο, για τον λόγο ότι το tribunal administratif de Papeete δεν είναι « δικαστήριο κράτους μέλους », κατά την έννοια του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ.
Εξάλλου, η Βρετανική Κυβέρνηση φρονεί ότι το τέταρτο μέρος της Συνθήκης ΕΟΚ συνιστά lex specialis εφαρμοστέα στις υπερπόντιες χώρες και εδάφη, αποκλείοντας τις λοιπές διατάξεις της Συνθήκης, και δη το άρθρο 177. Στηρίζει την ερμηνεία αυτή, πρώτον, στα άρθρα 131 έως 136α της Συνθήκης και, δεύτερον, στη διάκριση μεταξύ υπερπόντιων διαμερισμάτων αφενός και υπερπόντιων χωρών και εδαφών αφετέρου, η οποία γίνεται στις παραγράφους 2 και 3 του άρθρου 227.
Συναφώς, αρκεί να σημειωθεί, πρώτον, ότι δεν αμφισβητείται ότι το tribunal administratif de Papeete είναι γαλλικό δικαστήριο.
Δεύτερον, πρέπει να γίνει δεκτό ότι το τέταρτο μέρος της Συνθήκης ΕΟΚ, και συγκεκριμένα το άρθρο 136, παρέχει στα όργανα της Κοινότητας, και ειδικότερα στο Συμβούλιο, την αρμοδιότητα να θεσπίζουν, βάσει των αρχών της Συνθήκης, διατάξεις περί των υπερπόντιων χωρών και εδαφών τέτοια διάταξη συνιστά και η απόφαση 86/283 του Συμβουλίου.
Πρέπει, επομένως, να γίνει δεκτό ότι το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να αποφανθεί προδικαστικώς επί του ερωτήματος που του υπέβαλε το tribunal administratif de Papeete.
Επί του υποβληθέντος ερωτήματος
Το ερώτημα αυτό περιέχει δύο σκέλη, από τα οποία το πρώτο αφορά το αν οι πάσης φύσεως αποφάσεις τις οποίες λαμβάνουν οι εθνικές αρχές που είναι αρμόδιες για την είσοδο και τη διαμονή, σε υπερπόντια χώρα ή έδαφος, υπηκόων κρατών μελών της Κοινότητας εμπίπτουν στις διατάξεις του άρθρου 176 της αποφάσεως 86/283 του Συμβουλίου' με το δεύτερο ερωτάται αν, σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, οι εν λόγω διατάξεις είναι ικανές, βάσει της φύσεως, της οικονομίας και του γράμματος τους, να παραγάγουν άμεσα αποτελέσματα.
Περί του πεδίου εφαρμογής του άρθρου 176
Σχετικά με το πρώτο σκέλος του ερωτήματος, πρέπει να υπομνηστεί η διατύπωση του άρθρου 176 της αποφάσεως:
« Όσον αφορά το καθεστώς που ισχύει στον τομέα της εγκατάστασης και των υπηρεσιών, οι αρμόδιες αρχές των χωρών και εδαφών δεν κάνουν διακρίσεις εις βάρος των υπηκόων και εταιριών των κρατών μελών. Αν όμως, για μια συγκεκριμένη δραστηριότητα, ένα κράτος μέλος δεν είναι σε θέση να εξασφαλίσει τέτοια μεταχείριση έναντι των υπηκόων ή των εταιριών της Γαλλικής Δημοκρατίας, του Βασιλείου της Δανίας, του Βασιλείου των Κάτω Χωρών ή του Ηνωμένου Βασιλείου της Μεγάλης Βρετανίας και Βόρειας Ιρλανδίας που έχουν εγκατασταθεί σε μια χώρα ή έδαφος, καθώς και έναντι των εταιριών που υπάγονται στην ίδια νομοθεσία της εν λόγω χώρας ή εδάφους και έχουν εγκατασταθεί σ' αυτήν τη χώρα ή έδαφος, η αρμόδια αρχή της χώρας ή του εδάφους δεν υποχρεούται να παράσχει παρόμοια μεταχείριση. »
Όσον αφορά τους μισθωτούς, από το άρθρο 135 της Συνθήκης προκύπτει ότι η ελευθερία κυκλοφορίας των εργαζομένων των υπερποντίων χωρών και εδαφών εντός των κρατών μελών και των εργαζομένων των κρατών μελών εντός των υπερποντίων χωρών και εδαφών έπρεπε να ρυθμιστεί με συμφωνίες. Δεδομένου όμως ότι καμία τέτοια συμφωνία δεν έχει συναφθεί, οι υπήκοοι των κρατών μελών δεν μπορούν να στηριχθούν στο κοινοτικό δίκαιο για να αξιώσουν να τους αναγνωριστεί το δικαίωμα εισόδου και διαμονής σε υπερπόντια χώρα ή έδαφος, προκειμένου να απασχοληθούν εκεί ως μισθωτοί.
Είναι σαφές ότι το άρθρο 176 της αποφάσεως 86/283 αφορά το δικαίωμα εισόδου και διαμονής κατά το μέτρο και μόνο που το δικαίωμα αυτό συνδέεται με το δικαίωμα εγκαταστάσεως και παροχής υπηρεσιών και δεν αφορά το δικαίωμα εισόδου και διαμονής εν γένει. Με γνώμονα αυτή τη διευκρίνιση πρέπει να εξεταστεί και το ερώτημα του δικαστηρίου της Papeete.
Είναι προφανές ότι η άσκηση του δικαιώματος εγκαταστάσεως και παροχής υπηρεσιών εντός των υπερποντίων χωρών και εδαφών προϋποθέτει κατ' ανάγκη το δικαίωμα εισόδου και διαμονής.
Το εν λόγω δικαίωμα εγκαταστάσεως και παροχής υπηρεσιών ρυθμίζεται, σύμφωνα με τις ειδικές διατάξεις που θεσπίζονται δυνάμει του άρθρου 136 της Συνθήκης ΕΟΚ, από το άρθρο 176 της αποφάσεως 86/283, κατά το οποίο οι αρμόδιες αρχές των υπερπόντιων χωρών και εδαφών δεν κάνουν διακρίσεις εις βάρος των υπηκόων και εταιριών των κρατών μελών, υπό την επιφύλαξη της αμοιβαιότητας.
Όταν δηλαδή, σε μια υπερπόντια χώρα ή έδαφος κράτους μέλους, η είσοδος των ημεδαπών του κράτους μέλους αυτού, οι οποίοι δεν κατάγονται από την εν λόγω χώρα ή έδαφος, σε ορισμένα ελεύθερα επαγγέλματα υπόκειται σε κάποιους περιορισμούς, όπως η προηγουμένη χορήγηση αδείας εγκαταστάσεως, οι περιορισμοί αυτοί ισχύουν και για τους υπηκόους των άλλων κρατών μελών.
Πρέπει, εξάλλου, να γίνει δεκτό ότι η οδηγία 73/148/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1973, περί καταργήσεως των περιορισμών στη διακίνηση και στη διαμονή των υπηκόων των κρατών μελών στο εσωτερικό της Κοινότητος στον τομέα της εγκαταστάσεως και της παροχής υπηρεσιών (ΕΕ ειδ. έκδ. 06/001, σ. 144), δεν εφαρμόζεται στις υπερπόντιες χώρες και εδάφη, τα οποία υπόκεινται στο ειδικό καθεστώς της οδηγίας 86/283.
Κατά συνέπεια, το καθεστώς που ισχύει για την εγκατάσταση και την παροχή υπηρεσιών εντός των υπερπόντιων χωρών και εδαφών, στο οποίο περιλαμβάνεται και το δικαίωμα εισόδου και διαμονής, που αποτελεί αναγκαία του προϋπόθεση, πρέπει να εφαρμόζεται αδιακρίτως μόνο στους υπηκόους των κρατών μελών οι οποίοι ασκούν ή επιδιώκουν πράγματι να ασκήσουν ελεύθερο επάγγελμα υπό τις ίδιες προϋποθέσεις με τις ισχύουσες για τους υπηκόους του κράτους μέλους από το οποίο εξαρτάται η οικεία υπερπόντια χώρα ή έδαφος, υπό την επιφύλαξη όμως της αμοιβαιότητας που προβλέπεται στο προαναφερθέν άρθρο 176. Αντιθέτως, το καθεστώς αυτό δεν καταλαμβάνει την είσοδο ή τη διαμονή σ' αυτές τις χώρες ή εδάφη άλλων υπηκόων των κρατών μελών, οι οποίοι δεν ασκούν ούτε επιδιώκουν να ασκήσουν ελεύθερο επάγγελμα.
Στο πρώτο σκέλος του υποβληθέντος από το εθνικό δικαστήριο ερωτήματος πρέπει, επομένως, να δοθεί η απάντηση ότι το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 176 της αποφάσεως 86/283 του Συμβουλίου, της 30ής Ιουνίου 1986, σχετικά με τη σύνδεση των υπερπόντιων χωρών και εδαφών με την Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα, δεν καταλαμβάνει τις αποφάσεις των αρχών των κρατών μελών που είναι αρμόδιες για την είσοδο και τη διαμονή των υπηκόων των άλλων κρατών μελών σε υπερπόντιο έδαφος, παρά μόνο κατά το μέτρο που οι αποφάσεις αυτές αφορούν τους υπηκόους άλλων κρατών μελών οι οποίοι ασκούν ή επιδιώκουν να ασκήσουν το δικαίωμα της εγκαταστάσεως ή της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών στο έδαφος αυτό.
Περί του ζητήματος του αμέσου αποτελέσματος
Το δεύτερο σκέλος του ερωτήματος αφορά το άμεσο αποτέλεσμα του άρθρου 176 της αποφάσεως, όπως αυτό ερμηνεύθηκε παραπάνω.
Η Γαλλική και η Βρετανική Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή, υποστήριξαν ότι η απόφαση 86/283 δεν παράγει άμεσα αποτελέσματα, διότι δεν ανταποκρίνεται, κατ' αυτές, στα κριτήρια που έχει αντλήσει συναφώς η νομολογία, τα οποία αναφέρονται στους σκοπούς, τη φύση, την οικονομία και το γράμμα των εκάστοτε διατάξεων.
Κατά το Ηνωμένο Βασίλειο, από την απόφαση της 5ης Φεβρουαρίου 1963, Van Gend en Loos (
26/62, Rec. 1963, σ. 1
), προκύπτει ότι το άμεσο αποτέλεσμα του κοινοτικού δικαίου απορρέει από τον σκοπό της Συνθήκης να συντελέσει την οικονομική ολοκλήρωση μέσα σε μια κοινή αγορά· σκοπός όμως του τετάρτου μέρους της Συνθήκης δεν είναι να δημιουργήσει κοινή αγορά, ούτε καν να συμβάλει στη δημιουργία της, αλλά να προαγάγει τα συμφέροντα των κατοίκων των εν λόγω χωρών και εδαφών, ώστε να τους οδηγήσει στην ανάπτυξη.
Το επιχείρημα αυτό δεν μπορεί να γίνει δεκτό. Από τότε που εξέδωσε την απόφαση στην οποία παραπέμπει η Βρετανική Κυβέρνηση, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί επανειλημμένα επί ερωτημάτων αφορώντων το ενδεχόμενο άμεσο αποτέλεσμα ορισμένων διατάξεων συμφωνιών τις οποίες έχει συνάψει η Κοινότητα με τρίτες χώρες. Εξάλλου, κατά πάγια νομολογία, οι διατάξεις αποφάσεως του Συμβουλίου παράγουν άμεσα αποτελέσματα στις σχέσεις των κρατών μελών με τα υποκείμενα στη δικαιοδοσία τους πρόσωπα, υπό την έννοια ότι γεννούν υπέρ των ιδιωτών δικαιώματα τα οποία τα εθνικά δικαστήρια υποχρεούνται να προστατεύουν, όταν οι διατάξεις αυτές επιβάλλουν στα κράτη μέλη υποχρέωση ανεπιφύλακτη και επαρκώς σαφή και ακριβή (βλ. απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 1970, Grad, σκέψη 9,
9/70, Rec. 1970, σ. 825
· όσον αφορά αποφάσεις εκδοθείσες βάσει Συμφωνίας Συνδέσεως, βλ. απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 1990, Sevince,
C-192/89, Συλλογή 1990, σ. I-3461
).
Η Γαλλική Κυβέρνηση και η Επιτροπή υποστήριξαν σχετικώς ότι το άρθρο 176 της αποφάσεως καθιερώνει απλώς υποχρέωση αποτελέσματος υπό αίρεση, διότι συνοδεύεται με ρήτρα αμοιβαιότητας. Κατά την Επιτροπή, η διάταξη αυτή καταλείπει, κατά συνέπεια, σε κάθε κράτος μέλος τη μέριμνα να κρίνει, για κάθε συγκεκριμένο κλάδο δραστηριότητας, αν είναι ή όχι σε θέση να εξασφαλίσει την προβλεπόμενη ίση μεταχείριση.
Πρέπει να υπομνηστεί ότι μια διάταξη είναι ανεπιφύλακτη όταν δεν αφήνει στα κράτη μέλη κανένα περιθώριο εκτιμήσεως.
Όπως προκύπτει από το γράμμα του άρθρου 176 της αποφάσεως, άπαξ πληρούται ο όρος της αμοιβαιότητας, η διάταξη αυτή υποχρεώνει ανεπιφύλακτα τις αρμόδιες αρχές να μην επιβάλλουν διακρίσεις εις βάρος των υπηκόων των άλλων κρατών μελών, στον τομέα της εγκαταστάσεως και της παροχής υπηρεσιών, και δεν αφήνει στα κράτη μέλη κανένα περιθώριο εκτιμήσεως. Εναπόκειται στις αρμόδιες αρχές και στο εθνικό δικαστήριο που ενδέχεται να επιληφθεί της διαφοράς να κρίνουν αν ο εν λόγω όρος αμοιβαιότητας πληρούται.
Στο δεύτερο σκέλος του υποβληθέντος από το εθνικό δικαστήριο ερωτήματος πρέπει, επομένως, να δοθεί η απάντηση ότι ο υπήκοος κράτους μέλους άλλου, πλην εκείνου με το οποίο μια υπερπόντια χώρα ή έδαφος διατηρεί ιδιαίτερες σχέσεις, μπορεί να επικαλεστεί, ενώπιον των αρμοδίων αρχών της χώρας ή του εδάφους αυτού, την απαγόρευση των διακρίσεων που διατυπώνεται στο άρθρο 176 της αποφάσεως 86/283 του Συμβουλίου, προκειμένου να εγκατασταθεί σ' αυτό ή να προβεί εκεί σε παροχή υπηρεσιών, εφόσον συγκεντρώνει τις προϋποθέσεις που απαιτούνται για τους μη εγκατεστημένους στη χώρα ή στο έδαφος αυτό ημεδαπούς και εφόσον προκύπτει ότι το κράτος μέλος του οποίου έχει την ιθαγένεια εξασφαλίζει την ίδια μεταχείριση στα καταγόμενα από την εν λόγω χώρα ή έδαφος πρόσωπα.
Eni των δικαστικών εξόδων
Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν η Γαλλική Κυβέρνηση, η Βρετανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, οι οποίες κατέθεσαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους των κυρίων δικών τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.

Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ,
κρίνοντας επί του ερωτήματος που του υπέβαλε με αποφάσεις της 21ης Μαρτίου 1989 το tribunal administratif de Papeete, αποφαίνεται:

Το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 176 της αποφάσεως 86/283/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 30ής Ιουνίου 1986, σχετικά με τη σύνδεση των υπερπόντιων χωρών και εδαφών με την Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα, δεν καταλαμβάνει τις αποφάσεις των αρχών των κρατών μελών που είναι αρμόδιες για την είσοδο και τη διαμονή των υπηκόων των άλλων κρατών μελών σε υπερπόντιο έδαφος, παρά μόνο κατά το μέτρο που οι αποφάσεις αυτές αφορούν τους υπηκόους άλλων κρατών μελών οι οποίοι ασκούν ή επιδιώκουν να ασκήσουν το δικαίωμα της εγκαταστάσεως ή της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών στο έδαφος αυτό.

Ο υπήκοος κράτους μέλους άλλου, πλην εκείνου με το οποίο μια υπερπόντια χώρα ή έδαφος διατηρεί ιδιαίτερες σχέσεις, μπορεί να επικαλεστεί, ενώπιον των αρμοδίων αρχών της χώρας ή του εδάφους αυτού, την απαγόρευση των διακρίσεων που διατυπώνεται στο άρθρο 176 της αποφάσεως 86/283/ΕΟΚ του Συμβουλίου, προκειμένου να εγκατασταθεί σ' αυτό ή να προβεί εκεί σε παροχή υπηρεσιών, εφόσον συγκεντρώνει τις προϋποθέσεις που απαιτούνται για τους μη εγκατεστημένους στη χώρα ή στο έδαφος αυτό ημεδαπούς και εφόσον προκύπτει ότι το κράτος μέλος του οποίου έχει την ιθαγένεια εξασφαλίζει την ίδια μεταχείριση στα καταγόμενα από την εν λόγω χώρα ή έδαφος πρόσωπα.

Mancini
O'Higgins
Moitinho de Almeida
Rodríguez Iglesias
Diez de Velasco
Slynn
Κακούρης
Joliét
Schockweiler
Grévisse
Zuleeg
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 12 Δεκεμβρίου 1990.
Ο Γραμματέας
J.-G. Giraud
Ο Προεδρεύων
G. F. Mancini
πρόεδρος τμήματος
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γαλλική.