CELEX: 62009CJ0019
Rechterlijke bevoegdheid, erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken
Verordening (EG) nr. 44/2001
Bijzondere bevoegdheden
Artikel 5, punt 1, sub a en b, tweede streepje
Verrichting van diensten
Agentuurovereenkomst
Uitvoering van overeenkomst in verschillende lidstaten

Het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van de bijzonderebevoegdheidsregel die voor overeenkomsten
voor de verrichting van diensten is opgenomen in artikel 5, punt 1, sub b, tweede streepje, van verordening (EG) nr. 44/2001
van de Raad van 22 december 2000 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen
in burgerlijke en handelszaken (PB 2001, L 12, blz. 1; hierna: „verordening”).
Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen Wood Floor Solutions Andreas Domberger GmbH (hierna: „Wood Floor”),
gevestigd te Amstetten (Oostenrijk), en Silva Trade SA (hierna: „Silva Trade”), gevestigd te Wasserbillig (Luxemburg), betreffende
een vordering tot schadevergoeding voor de beëindiging van een in verschillende lidstaten uitgevoerde agentuurovereenkomst.

Rechtskader
De eerste overweging van de considerans van de verordening luidt:
„De Gemeenschap heeft zich ten doel gesteld een ruimte van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid te handhaven en ontwikkelen
waarin het vrije verkeer van personen gewaarborgd is. Met het oog op de geleidelijke totstandbrenging van een dergelijke ruimte
dient de Gemeenschap onder meer de maatregelen op het gebied van de justitiële samenwerking in burgerlijke zaken vast te stellen
die voor de goede werking van de interne markt nodig zijn.”
In de tweede overweging van de considerans van de verordening wordt verklaard:
„Sommige verschillen in de nationale regels inzake de rechterlijke bevoegdheid en de erkenning van beslissingen bemoeilijken
de goede werking van de interne markt. Bepalingen die de eenvormigheid van de regels inzake jurisdictiegeschillen in burgerlijke
en handelszaken mogelijk maken alsook de vereenvoudiging van de formaliteiten met het oog op een snelle en eenvoudige erkenning
en tenuitvoerlegging van de beslissingen van de lidstaten waarvoor deze verordening verbindend is, zijn onontbeerlijk.”
Volgens de elfde overweging van de considerans van de verordening „[moeten] bevoegdheidsregels […] in hoge mate voorspelbaar
zijn, waarbij als beginsel geldt dat de bevoegdheid in het algemeen gegrond wordt op de woonplaats van de verweerder; de bevoegdheid
moet altijd op die grond kunnen worden gevestigd, behalve in een gering aantal duidelijk omschreven gevallen waarin het voorwerp
van het geschil of de autonomie van de partijen een ander aanknopingspunt wettigt.”
De bij de verordening vastgestelde bevoegdheidsregels zijn opgenomen in hoofdstuk II, dat bestaat uit de artikelen 2 tot en
met 31.
Artikel 2, lid 1, van de verordening, dat staat in voormeld hoofdstuk II, afdeling 1 („Algemene bepalingen”), luidt als volgt:
„Onverminderd deze verordening worden zij die woonplaats hebben op het grondgebied van een lidstaat, ongeacht hun nationaliteit,
opgeroepen voor de gerechten van die lidstaat.”
Artikel 3, lid 1, van dezelfde verordening, dat eveneens in genoemde afdeling 1 is opgenomen, bepaalt:
„Degenen die op het grondgebied van een lidstaat woonplaats hebben, kunnen slechts voor het gerecht van een andere lidstaat
worden opgeroepen krachtens de in de afdelingen 2 tot en met 7 van dit hoofdstuk gegeven regels.”
Zo bepaalt artikel 5 van verordening nr. 44/2001, opgenomen onder hoofdstuk II, afdeling 2, van de verordening, onder het
kopje „Bijzondere bevoegdheid”:
„Een persoon die woonplaats heeft op het grondgebied van een lidstaat, kan in een andere lidstaat voor de volgende gerechten
worden opgeroepen:
1)      a)     ten aanzien van verbintenissen uit overeenkomst: voor het gerecht van de plaats waar de verbintenis die aan de eis ten grondslag
ligt, is uitgevoerd of moet worden uitgevoerd;
b)      voor de toepassing van deze bepaling en tenzij anders is overeengekomen, is de plaats van uitvoering van de verbintenis die
aan de eis ten grondslag ligt:
–      voor de koop en verkoop van roerende lichamelijke zaken, de plaats in een lidstaat waar de zaken volgens de overeenkomst geleverd
werden of geleverd hadden moeten worden;
–      voor de verstrekking van diensten, de plaats in een lidstaat waar de diensten volgens de overeenkomst verstrekt werden of
verstrekt hadden moeten worden;
c)     punt a) is van toepassing indien punt b) niet van toepassing is;
[...]”

Het hoofdgeding en de prejudiciële vragen
Blijkens de verwijzingsbeslissing heeft Wood Floor Silva Trade op 21 augustus 2007 voor het Landesgericht Sankt Pölten (Oostenrijk)
gedaagd met de vordering laatstgenoemde te doen veroordelen tot betaling van een bedrag van 27 864,65 EUR als vergoeding voor
de beëindiging van een agentuurovereenkomst en van een compensatie ten bedrage van 83 593,95 EUR.
Verzoekster heeft de bevoegdheid van het aangezochte gerecht afgeleid uit artikel 5, punt 1, sub b, van de verordening, met
het betoog dat zij haar werkzaamheden uitsluitend op de plaats van haar zetel, dat wil zeggen te Amstetten, had verricht,
zodat het aanwerven en winnen van klanten in Oostenrijk hadden plaatsgevonden.
Silva Trade heeft de bevoegdheid van het aangezochte gerecht betwist met het betoog dat meer dan drie vierde van de omzet
van Wood Floor in andere landen dan Oostenrijk was behaald en dat artikel 5, punt 1, van de verordening voor dit geval geen
uitdrukkelijke regel bevat. Daar, aldus Silva Trade, de plaats van uitvoering van de aan de eis ten grondslag liggende verbintenis,
die geografisch onbeperkt is, niet kan worden bepaald, is artikel 5, punt 1, van de verordening niet van toepassing en moet
de bevoegdheid op basis van artikel 2 van deze laatste worden bepaald.
De exceptie van niet-ontvankelijkheid is door het Landesgericht Sankt Pölten verworpen met de overweging dat agentuurovereenkomsten
onder het begrip „verstrekking van diensten” in de zin van artikel 5, punt 1, sub b, tweede streepje, van de verordening vallen
en dat op basis van de Oostenrijkse rechtspraak voor de bepaling van de plaats waar de diensten worden verricht het zwaartepunt
van de werkzaamheden in aanmerking moet worden genomen indien in meerdere landen diensten worden verricht.
Silva Trade heeft hoger beroep ingesteld bij het Oberlandesgericht Wien met het betoog dat de ingeroepen Oostenrijkse rechtspraak
enkel toepassing vindt op gevallen waarin de diverse leveringsplaatsen in één lidstaat zijn gelegen. Ingeval de diverse leveringsplaatsen
zich in verschillende lidstaten bevinden, is ieder gerecht slechts bevoegd voor het deel van de verbintenis dat in zijn rechtsgebied
moet worden uitgevoerd. Wanneer een verzoeker, zoals in casu, al zijn vorderingen voor één gerecht aanhangig wil maken, kan
hij dit slechts doen op basis van artikel 2 van de verordening, zodat in deze zaak de Oostenrijkse gerechten onbevoegd zijn.
Volgens de verwijzende rechter, die de in eerste aanleg gegeven beslissing zou willen bevestigen, gelden de in het arrest
van 3 mei 2007, Color Drack (C‑386/05, Jurispr. blz. I‑3699), geformuleerde beginselen ook voor het geval waarin de verscheidene
plaatsen waar de dienst wordt verricht zich in verschillende lidstaten bevinden, en moet de „plaats van uitvoering” in de
zin van artikel 5, punt 1, sub b, tweede streepje, van de verordening op basis van de plaats van de hoofdverrichting of van
het zwaartepunt van de activiteit van de dienstverrichter worden bepaald.
Dienaangaande merkt de verwijzende rechter op dat de handelsagent in casu zijn activiteit nagenoeg maar alleen vanuit Amstetten
heeft verricht en dat daar dus ook het op basis van de bestede tijd en het belang van de activiteit te bepalen zwaartepunt
van zijn dienstverlening is gelegen.
De verwijzende rechter zet echter om te beginnen uiteen dat het Hof in het arrest Color Drack heeft gepreciseerd dat de in
die zaak verstrekte antwoorden enkel betrekking hadden op het geval van een verscheidenheid van leveringsplaatsen binnen één
lidstaat, en niet vooruitliepen op het antwoord dat moest worden gegeven in het geval van een verscheidenheid van leveringsplaatsen
in verschillende lidstaten.
Vervolgens vraagt de verwijzende rechter zich af hoe de plaats van de verrichting van de diensten moet worden bepaald en,
voor het geval niet één plaats van verrichting kan worden bepaald, of de verzoeker naar keuze al zijn vorderingen kan indienen
bij ieder gerecht in het rechtsgebied waarvan een dienst is verricht.
Tot slot vraagt de verwijzende rechter zich af of artikel 5, punt 1, sub a, van de verordening van toepassing zou zijn voor
het geval het Hof mocht beslissen dat artikel 5, punt 1, sub b, tweede streepje, van de verordening niet kan worden toegepast
ingeval in verschillende lidstaten diensten worden verricht.
In die omstandigheden heeft het Oberlandesgericht Wien de behandeling van de zaak geschorst en aan het Hof de volgende vragen
voorgelegd:
„1      a)     Is artikel 5, punt 1, sub b, tweede streepje, van [de verordening] in het geval van een overeenkomst tot het verrichten van
diensten ook van toepassing indien de diensten volgens de overeenkomst in verschillende lidstaten moeten worden verricht?
Indien deze vraag bevestigend wordt beantwoord, moet genoemde bepaling dan aldus worden uitgelegd dat:
b)      de plaats van uitvoering van de kenmerkende verbintenis de plaats is waar het – naar de tijdbesteding en het belang van de
activiteit te beoordelen – zwaartepunt van de activiteiten van de dienstverrichter ligt;
c)      indien geen zwaartepunt van de activiteiten kan worden vastgesteld, de eiser de verweerder ter zake van alle vorderingen uit
de overeenkomst naar zijn keuze kan oproepen voor het gerecht van elke plaats van dienstverrichting binnen de Gemeenschap?
2.      Indien de eerste vraag ontkennend wordt beantwoord, is dan artikel 5, punt 1, sub a, van verordening (EG) nr. 44/2001 in het
geval van een overeenkomst tot het verrichten van diensten ook van toepassing indien de diensten overeenkomstig de overeenkomst
in verschillende lidstaten worden verricht?”

Beantwoording van de prejudiciële vragen

De eerste vraag, sub a
Met de eerste vraag, sub a, wenst de verwijzende rechter in hoofdzaak te vernemen of artikel 5, punt 1, sub b, tweede streepje,
van de verordening toepasselijk is ingeval in verschillende lidstaten diensten worden verricht.
Dienaangaande zij om te beginnen in herinnering gebracht dat het Hof in het reeds aangehaalde arrest Color Drack heeft geoordeeld
dat de bijzonderebevoegdheidsregel in artikel 5, punt 1, van de verordening voor verbintenissen uit overeenkomst, waarmee
de algemene regel dat het gerecht van de woonplaats van de verweerder bevoegd is, wordt aangevuld, aan een doelstelling van
nabijheid beantwoordt en is ingegeven door de wenselijkheid van een nauwe band tussen de overeenkomst en het gerecht dat daarvan
kennis moet nemen (arrest Color Drack, reeds aangehaald, punt 22, arresten van 9 juli 2009, Rehder, C‑204/08, nog niet gepubliceerd
in de Jurisprudentie, punt 32, en 25 februari 2010, Car Trim, C‑381/08, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 45).
Voorts heeft het Hof erop gewezen dat, wat de plaats van uitvoering van verbintenissen uit overeenkomsten voor de koop en
verkoop van roerende lichamelijke zaken betreft, artikel 5, punt 1, sub b, eerste streepje, van de verordening dit aanknopingspunt
ter bevordering van de doelstellingen van eenvormigheid van de regels inzake rechterlijke bevoegdheid en voorspelbaarheid
op autonome wijze omschrijft. In dergelijke gevallen wordt de plaats van levering van de zaken dus gehanteerd als zelfstandig
aanknopingspunt dat bestemd is om te worden toegepast op alle vorderingen uit één koop‑ en verkoopovereenkomst (reeds aangehaalde
arresten Color Drack, punten 24 en 26, Rehder, punt 33, en Car Trim, punten 46 en 47).
In het licht van de doelstellingen van nabijheid en voorspelbaarheid heeft het Hof geoordeeld dat de in artikel 5, punt 1,
sub b, eerste streepje, van de verordening neergelegde regel ook van toepassing is in het geval van een verscheidenheid van
leveringsplaatsen binnen één lidstaat, daar één gerecht bevoegd moet zijn om kennis te nemen van alle vorderingen uit de overeenkomst
(reeds aangehaalde arresten Color Drack, punten 36 en 38, en Rehder, punt 34).
In de tweede plaats zij in herinnering gebracht dat het Hof vervolgens heeft geoordeeld dat de overwegingen waarop het zich
heeft gebaseerd om tot de in het arrest Color Drack, reeds aangehaald, geformuleerde uitlegging te komen, tevens gelden voor
overeenkomsten voor de verrichting van diensten, ook wanneer die diensten niet binnen één lidstaat worden verricht. (arrest
Rehder, reeds aangehaald, punt 36).
De bijzonderebevoegdheidsregels waarin de verordening voorziet voor overeenkomsten voor de koop en verkoop van roerende lichamelijke
zaken en de verrichting van diensten, hebben immers dezelfde ontstaansgeschiedenis, streven hetzelfde doel na en nemen in
het door deze verordening ingevoerde systeem dezelfde plaats in (arrest Rehder, reeds aangehaald, punt 36).
De doelstellingen van nabijheid en voorspelbaarheid die moeten worden verwezenlijkt met de concentratie van de rechterlijke
bevoegdheid op de plaats waar de diensten volgens de betrokken overeenkomst moeten worden verricht en met de aanwijzing van
één bevoegde rechter voor alle vorderingen uit die overeenkomst, kunnen niet anders worden benaderd wanneer de betrokken diensten
op meerdere plaatsen in verschillende lidstaten moeten worden verricht (arrest Rehder, reeds aangehaald, punt 37).
Afgezien van het feit dat een dergelijke differentiatie geen grondslag vindt in de bepalingen van de verordening, is zij namelijk
in tegenspraak met het doel dat bij de vaststelling van die verordening voorop heeft gestaan, namelijk dat zij, zoals blijkt
uit de eerste en de tweede overweging van de considerans, door de harmonisatie van de regels inzake jurisdictiegeschillen
in burgerlijke en handelszaken zou bijdragen tot de ontwikkeling van een ruimte van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid,
en tot de goede werking van de interne markt binnen de Gemeenschap (arrest Rehder, reeds aangehaald, punt 37).
Gelet op bovenstaande overwegingen moet op de eerste vraag, sub a, worden geantwoord dat artikel 5, punt 1, sub b, tweede
streepje, van de verordening aldus moet worden uitgelegd dat deze bepaling van toepassing is in geval van dienstverrichting
in verschillende lidstaten.

De eerste vraag, sub b
Met zijn eerste vraag, sub b, wenst de verwijzende rechter in hoofdzaak te vernemen op basis van welke criteria op basis van
artikel 5, punt 1, sub b, tweede streepje, van de verordening moet worden bepaald op welke plaats de kenmerkende verbintenis
wordt uitgevoerd en, bijgevolg, welk gerecht bevoegd is om van alle vorderingen uit de overeenkomst kennis te nemen in geval
van dienstverrichting in verschillende lidstaten. Gelet op de feiten in het hoofdgeding moet deze vraag aldus worden begrepen
dat zij inzonderheid ertoe strekt te vernemen, volgens welke criteria die plaats in geval van een agentuurovereenkomst moet
worden bepaald.
Dienaangaande moet in de eerste plaats in herinnering worden gebracht dat het Hof in het arrest Color Drack, reeds aangehaald,
heeft verklaard dat voor de toepassing van de bijzonderebevoegdheidsregel die in artikel 5, punt 1, sub b, tweede streepje,
van de verordening is neergelegd inzake de koop en verkoop van roerende lichamelijke zaken, in het geval van een verscheidenheid
van plaatsen van levering van zaken onder plaats van uitvoering in beginsel moet worden verstaan de plaats die de nauwste
band tussen de overeenkomst en het bevoegde gerecht verzekert en dat die nauwste band in de regel aanwezig is op de plaats
van de hoofdlevering (arrest Color Drack, reeds aangehaald, punt 40).
Om de redenen die in de punten 25 tot en met 28 van het onderhavige arrest uiteen zijn gezet, geldt dezelfde oplossing mutatis
mutandis in het kader van artikel 5, punt 1, sub b, tweede streepje, van de verordening.
Bijgevolg moet voor de toepassing van de bijzonderebevoegdheidsregel ten aanzien van verbintenissen uit overeenkomst zoals
die in artikel 5, punt 1, sub b, tweede streepje, van de verordening is neergelegd voor de verrichting van diensten, ingeval
op meerdere plaatsen diensten worden verricht onder plaats van uitvoering in beginsel worden verstaan de plaats die de nauwste
band tussen de overeenkomst en het bevoegde gerecht verzekert, welke nauwste band in de regel aanwezig is op de plaats van
de hoofdlevering.
In de tweede plaats moet worden gepreciseerd dat in geval van een agentuurovereenkomst de handelsagent de voor deze overeenkomst
kenmerkende prestatie en de diensten in de zin van artikel 5, punt 1, sub b, tweede streepje, van de verordening verricht.
Volgens artikel 1, lid 2, van richtlijn 86/653/EEG van de Raad van 18 december 1986 inzake de coördinatie van de wetgevingen
van de lidstaten inzake zelfstandige handelsagenten (PB L 382, blz. 17), is de handelsagent immers belast met de onderhandelingen
over de verkoop of de aankoop van goederen voor de principaal, en, in voorkomend geval, met het sluiten van deze transacties
namens en voor rekening van laatstgenoemde. Bovendien moet de handelsagent ingevolge artikel 3 van deze richtlijn „zich naar
behoren wijden aan de onderhandelingen over en, in voorkomend geval, aan het sluiten van de transacties waarmede hij wordt
belast[,] aan de principaal alle nodige inlichtingen verschaffen waarover hij beschikt [en] de redelijke instructies opvolgen
die de principaal hem geeft”.
Voor de toepassing van de bijzonderebevoegdheidsregel voor verbintenissen uit overeenkomst neergelegd in artikel 5, punt 1,
sub b, tweede streepje, van de verordening, moet, ingeval de handelsagent op meerdere plaatsen diensten verricht, onder plaats
van uitvoering in beginsel worden verstaan de plaats waar de handelsagent hoofdzakelijk zijn diensten verricht.
In de derde plaats moet worden nagegaan aan de hand van welke criteria de plaats moet worden bepaald waar de diensten hoofdzakelijk
worden verricht, ingeval die diensten in verschillende lidstaten worden verricht.
Gelet op het door de wetgever in de elfde overweging van de considerans van de verordening uiteengezette doel van voorspelbaarheid
en gezien de bewoordingen van artikel 5, punt 1, sub b, tweede streepje, van de verordening, volgens hetwelk bepalend is op
welke plaats in een lidstaat de diensten „volgens de overeenkomst” werden verricht of hadden moeten worden verricht, moet
de plaats waar de diensten hoofdzakelijk worden verricht zo veel mogelijk uit de bepalingen van de overeenkomst zelf worden
afgeleid. In geval van een agentuurovereenkomst moet dan ook op basis van die overeenkomst worden bepaald op welke plaats
de handelsagent zijn werkzaamheid voor rekening van zijn principaal, die er onder meer in bestond, de transacties waarmee
hij was belast voor te bereiden, erover te onderhandelen en ze in voorkomend geval te sluiten, hoofdzakelijk moest verrichten.
De bepaling van de plaats waar de diensten hoofdzakelijk worden verricht op basis van de contractuele keuze van partijen,
beantwoordt aan de doelstelling van nabijheid, aangezien die plaats naar haar aard een band vertoont met het voorwerp van
geschil.
Indien de plaats waar de diensten hoofdzakelijk worden verricht niet kan worden bepaald op basis van de bepalingen van de
overeenkomst, hetzij omdat verschillende plaatsen zijn voorzien, hetzij omdat uitdrukkelijk geen plaats voor die verrichting
is vastgelegd, maar de handelsagent reeds diensten heeft verricht, moet – subsidiair – de plaats in aanmerking worden genomen
waar de handelsagent zijn werkzaamheden ter uitvoering van de overeenkomst overwegend heeft uitgeoefend, mits de verrichting
van diensten op die plaats niet indruist tegen de wil van partijen zoals die uit de bepalingen van de overeenkomst blijkt.
Daarbij kan rekening worden gehouden met de feitelijke aspecten van de zaak, inzonderheid de ter plaatse doorgebrachte tijd
en het belang van de werkzaamheden die er zijn verricht. Het staat aan de aangezochte nationale rechter om gelet op de aan
hem voorgelegde bewijsmiddelen zijn bevoegdheid te bepalen (zie arrest Color Drack, reeds aangehaald, punt 41).
In de vierde plaats moet, indien de plaats waar de diensten hoofdzakelijk worden verricht noch op grond van de bepalingen
van de overeenkomst zelf, noch op grond van de daadwerkelijke uitvoering van de overeenkomst kan worden bepaald, die plaats
worden bepaald op een andere manier, die de twee door de wetgever nagestreefde doelstellingen van voorspelbaarheid en nabijheid
eerbiedigt.
Daartoe zal voor de toepassing van artikel 5, punt 1, sub b, tweede streepje, van de verordening als plaats waar de diensten
van een handelsagent hoofdzakelijk zijn verricht zijn te beschouwen de woonplaats van die handelsagent. Die plaats kan immers
steeds met zekerheid worden vastgesteld en is dus voorspelbaar. Bovendien beantwoordt dit aan de doelstelling van nabijheid,
aangezien de handelsagent in zijn woonplaats naar alle waarschijnlijkheid een aanzienlijk deel van zijn diensten zal verrichten.
Gelet op bovenstaande overwegingen moet op de eerste vraag, sub b, worden geantwoord dat artikel 5, punt 1, sub b, tweede
streepje, van de verordening aldus moet worden uitgelegd dat bij de verrichting van diensten in verschillende lidstaten het
gerecht dat bevoegd is om kennis te nemen van alle vorderingen uit de overeenkomst het gerecht is binnen het rechtsgebied
waarvan de plaats ligt waar de diensten hoofdzakelijk worden verricht. Voor een agentuurovereenkomst is die plaats de plaats
waar de diensten van de handelsagent hoofdzakelijk worden verricht, zoals die blijkt uit de bepalingen van de overeenkomst,
alsmede, bij gebreke van dergelijke bepalingen, uit de daadwerkelijke uitvoering van de overeenkomst en, indien de plaats
op die grondslag niet kan worden bepaald, de woonplaats van de handelsagent.

De eerste vraag, sub c, en de tweede vraag
Gelet op de antwoorden op de eerste vraag, sub a en b, hoeven de eerste vraag, sub c, en de tweede vraag geen beantwoording.

Kosten
Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale
rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof
gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof (Derde kamer) verklaart voor recht:
1)
Artikel 5, punt 1, sub b, tweede streepje, van verordening (EG) nr. 44/2001 van de Raad van 22 december 2000 betreffende de
rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken, moet aldus
worden uitgelegd dat deze bepaling van toepassing is in geval van dienstverrichting in verschillende lidstaten.
2)
Artikel 5, punt 1, sub b, tweede streepje, van verordening nr. 44/2001 moet aldus worden uitgelegd dat bij de verrichting
van diensten in verschillende lidstaten het gerecht dat bevoegd is om kennis te nemen van alle vorderingen uit de overeenkomst
het gerecht is binnen het rechtsgebied waarvan de plaats ligt waar de diensten hoofdzakelijk worden verricht. Voor een agentuurovereenkomst
is die plaats de plaats waar de diensten van de handelsagent hoofdzakelijk worden verricht, zoals die blijkt uit de bepalingen
van de overeenkomst, alsmede, bij gebreke van dergelijke bepalingen, uit de daadwerkelijke uitvoering van de overeenkomst
en, indien de plaats op die grondslag niet kan worden bepaald, de woonplaats van de handelsagent.
ondertekeningen
*
Procestaal: Duits.