CELEX: 62003CJ0070
Niet-nakoming
Richtlijn 93/13/EEG
Oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten
Uitleggingsregels
Collisieregels

De Commissie van de Europese Gemeenschappen verzoekt het Hof om vast te stellen dat het Koninkrijk Spanje, door de artikelen
5 en 6, lid 2, van richtlijn 93/13/EEG van de Raad van 5 april 1993 betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten
(PB L 95, blz. 29; hierna: de „richtlijn”) niet correct in zijn nationaal recht om te zetten, de krachtens het EG-Verdrag
en deze richtlijn op hem rustende verplichtingen niet is nagekomen.
Ingevolge artikel 1, lid 1, van de richtlijn strekt deze tot onderlinge aanpassing van de wettelijke en bestuursrechtelijke
bepalingen van de lidstaten betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten.
Volgens artikel 10, lid 1, van de richtlijn moesten de lidstaten de nodige wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen in
werking doen treden om uiterlijk op 31 december 1994 aan deze richtlijn te voldoen.
De richtlijn is in de Spaanse rechtsorde omgezet bij Ley 7/1998 sobre condiciones generales de la contratación (wet van 13
april 1998 betreffende algemene contractvoorwaarden,
Boletín Oficial del Estado
nr. 89 van 14 april 1998, blz. 12304; hierna: „wet 7/1998”), houdende wijziging van Ley General 26/1984 para la defensa de
los consumidores y usuarios (algemene wet 26/1984 van 19 juli 1984 ter bescherming van consumenten en gebruikers,
Boletín Oficial del Estado
nr. 176 van 24 juli 1984, blz. 21686; hierna: „gewijzigde wet 26/1984”).
De precontentieuze procedure
Na het Koninkrijk Spanje in de gelegenheid te hebben gesteld zijn opmerkingen te maken, heeft de Commissie deze lidstaat op
25 mei 2000 een met redenen omkleed advies toegezonden, waarin hem onjuiste implementatie van de artikelen 5 en 6, lid 2,
van de richtlijn wordt verweten, met het verzoek binnen een termijn van twee maanden na de kennisgeving ervan aan dit advies
te voldoen.
Bij brief van 27 september 2000 heeft de Spaanse regering aangegeven, waarom zij van oordeel was dat die bepalingen van de
richtlijn correct waren geïmplementeerd.
Omdat de Commissie het antwoord van het Koninkrijk Spanje op het met redenen omkleed advies ontoereikend achtte, heeft zij
het onderhavige beroep ingesteld.
Het eerste bezwaar: onjuiste implementatie van artikel 5 van de richtlijn
Het rechtskader
De richtlijn
Artikel 5 van de richtlijn bepaalt:
„In het geval van overeenkomsten waarvan alle of bepaalde aan de consument voorgestelde bedingen schriftelijk zijn opgesteld,
moeten deze bedingen steeds duidelijk en begrijpelijk zijn opgesteld. In geval van twijfel over de betekenis van een beding,
prevaleert de voor de consument gunstigste interpretatie. Deze uitleggingsregel is niet van toepassing in het kader van de
in artikel 7, lid 2, bedoelde procedures.”
De in artikel 7, lid 2, van de richtlijn bedoelde acties zijn de zogenaamde „verbods”-acties, dit wil zeggen de procedures
„waarbij personen of organisaties die volgens de nationale wetgeving een legitiem belang hebben bij de bescherming van de
consument, overeenkomstig het nationale recht een beroep kunnen doen op de rechtbanken of de bevoegde administratieve instanties
om te oordelen of contractuele bedingen die zijn opgesteld met het oog op een algemeen gebruik, oneerlijk zijn, en de passende
en doeltreffende middelen aan te wenden om een eind te maken aan het gebruik van deze bedingen”.
De nationale regeling
Artikel 10, lid 2, van de gewijzigde wet 26/1984 bepaalt:
„In geval van twijfel over de betekenis van een beding, prevaleert de voor de consument gunstigste interpretatie.”
Artikel 6, lid 2, van wet 7/1998 bepaalt:
„Twijfels over de uitlegging van onduidelijke algemene voorwaarden worden opgelost ten gunste van de tot de overeenkomst toetredende
partij.”
Middelen en argumenten van partijen
De Commissie verwijt het Koninkrijk Spanje dat de Spaanse wetgever niet heeft gepreciseerd dat de regel van uitlegging ten
gunste van de consument niet van toepassing is in het kader van de in artikel 7, lid 2, van de richtlijn bedoelde collectieve
verbodsacties. Deze omissie zou de doeltreffendheid van dergelijke acties kunnen ondergraven voorzover de verkoper met een
beroep op de regel van de voor de consument gunstigste uitlegging zou kunnen bewerkstelligen dat een onduidelijk beding dat
als een oneerlijk beding kan worden uitgelegd, niet wordt verboden.
De Spaanse regering stelt dat de betrokken uitleggingsregel slechts van toepassing is in het kader van individuele acties
en dat bij collectieve acties de regel van de objectieve uitlegging geldt. Zij voegt eraan toe dat de nationale wettelijke
regeling, die een verdergaande bescherming biedt dan die van de richtlijn, een lijst van bedingen bevat die in alle gevallen
als oneerlijk worden beschouwd. Het dwingende karakter van deze lijst verzet zich tegen het inroepen van de uitlegging ten
gunste van de consument om verbodsacties te ontkrachten.
Beoordeling door het Hof
Zoals de advocaat-generaal in punt 7 van zijn conclusie opmerkt, is wat de partijen met betrekking tot het eerste bezwaar
verdeeld houdt, niet zozeer de inhoud van de uit artikel 5 van de richtlijn voortvloeiende verplichting, als wel de wijze
waarop deze verplichting in de nationale regeling dient te worden vastgelegd.
Volgens vaste rechtspraak vereist de implementatie van een richtlijn weliswaar niet noodzakelijkerwijs een optreden van de
wetgever van elke lidstaat, doch dient het betrokken nationale recht daadwerkelijk de volledige toepassing van de richtlijn
te verzekeren, moet de uit dit recht voortvloeiende rechtssituatie voldoende bepaald en duidelijk zijn, en moeten de begunstigden
in staat zijn, kennis te nemen van al hun rechten en deze zo nodig geldend te maken voor de nationale rechterlijke instanties
(zie met name arresten van 10 mei 2001, Commissie/Nederland, C‑144/99, Jurispr. blz. I-3541, punt 17, en 7 mei 2002, Commissie/Zweden,
C‑478/99, Jurispr. blz. I-4147, punt 18).
Het onderscheid dat in artikel 5 van de richtlijn met betrekking tot de toepasselijke uitleggingsregel wordt gemaakt tussen
enerzijds de acties ingesteld door een individuele consument en anderzijds de verbodsacties waarbij personen of organisaties
betrokken zijn die het collectieve belang van de consumenten vertegenwoordigen, valt te verklaren door de verschillende doelstelling
van deze acties. In het eerste geval dienen de bevoegde rechterlijke of administratieve instanties in concreto te beoordelen
of een beding in een reeds gesloten overeenkomst als oneerlijk moet worden aangemerkt, terwijl zij in het tweede geval in
abstracto moeten beoordelen of een beding dat misschien zal worden opgenomen in nog niet gesloten overeenkomsten, als oneerlijk
moet worden beschouwd. In het eerste geval komt een uitlegging ten gunste van de individueel betrokken consument onmiddellijk
ten goede aan deze consument. In het tweede geval daarentegen dient het beding, om preventief het voor alle consumenten gunstigste
resultaat te bereiken, bij twijfel niet aldus te worden uitgelegd dat het voor hen gunstige gevolgen heeft. Een objectieve
uitlegging levert vaker de nodige grond op om een onduidelijk of dubbelzinnig beding te verbieden, hetgeen tot een hogere
graad van bescherming van de consumenten leidt.
Bijgevolg is de in artikel 5, derde zin, van de richtlijn opgenomen precisering een normatieve en dwingende regel die de consumenten
rechten verleent en bijdraagt aan het resultaat dat deze richtlijn wil bereiken.
De Spaanse regering heeft evenwel niet aangetoond dat dit resultaat in de nationale rechtsorde kan worden bereikt.
Met betrekking tot de verklaring van de Spaanse autoriteiten dat de regel van uitlegging ten gunste van de consument slechts
van toepassing is in het kader van individuele acties, zij opgemerkt dat het Koninkrijk Spanje ter ondersteuning van dit betoog
niet heeft verwezen naar enige nationale bepaling noch naar een beslissing van een nationale rechterlijke instantie.
Vaststaat immers dat artikel 10, lid 2, van de gewijzigde wet 26/1984 en artikel 6, lid 2, van wet 7/1998 een algemene regel
van uitlegging ten gunste van de consumenten bevatten zonder daaraan beperkingen te stellen, en dat in artikel 12 van wet
7/1998 inzake collectieve verbodsacties geen enkele uitzondering wordt gemaakt wat de toepassing van deze uitleggingsregel
betreft.
De draagwijdte van deze bepalingen wordt bevestigd door de plaats die zij in de nationale regeling innemen. Artikel 10 van
de gewijzigde wet 26/1984 maakt immers deel uit van hoofdstuk II van deze wet met als opschrift „Bescherming van de economische
en sociale belangen”, terwijl artikel 6 van wet 7/1998 is opgenomen in hoofdstuk I van die wet onder het opschrift „Algemene
bepalingen”. Uit die opschriften valt op te maken dat het gaat om algemeen toepasselijke bepalingen die geen enkele beperking
bevatten voor het specifieke geval van collectieve verbodsacties.
Derhalve dient te worden geoordeeld dat het eerste bezwaar gegrond is.
Het tweede bezwaar: onjuiste implementatie van artikel 6, lid 2, van de richtlijn
Het rechtskader
De richtlijn
Artikel 6, lid 2, van de richtlijn luidt als volgt:
„De lidstaten nemen de nodige maatregelen om ervoor te zorgen dat de consument de door deze richtlijn geboden bescherming
niet wordt ontzegd door de keuze van het recht van een derde land als recht dat op de overeenkomst van toepassing is, wanneer
er een nauwe band bestaat tussen de overeenkomst en het grondgebied van een lidstaat.”
De nationale regeling
Artikel 10 bis, lid 3, van de gewijzigde wet 26/1984 bepaalt:
„De bepalingen voor de bescherming van de consument tegen oneerlijke bedingen in overeenkomsten zijn van toepassing, ongeacht
de keuze van het recht dat partijen op de overeenkomst van toepassing hebben verklaard, onder de voorwaarden voorzien in artikel
5 van het verdrag van Rome van 1980 inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst.”
Artikel 3, lid 2, van wet 7/1998 bepaalt:
„Voorts is [deze wet] van toepassing op overeenkomsten die worden beheerst door buitenlands recht wanneer de [tot de overeenkomst
toetredende] partij haar wilsverklaring op Spaans grondgebied kenbaar heeft gemaakt en zij daar haar gebruikelijke woonplaats
heeft, onverminderd de bepalingen van verdragen en internationale overeenkomsten.”
Het Verdrag van Rome
Volgens de bewoordingen van artikel 5, lid 1, van het Verdrag inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit
overeenkomst, ter ondertekening opengesteld te Rome op 19 juni 1980 (PB L 266, blz. 1; hierna: „Verdrag van Rome”), is dit
artikel „van toepassing op overeenkomsten die betrekking hebben op de levering van roerende lichamelijke zaken of de verstrekking
van diensten aan een persoon, de consument, voor een gebruik dat als niet bedrijfs‑ of beroepsmatig kan worden beschouwd,
alsmede op overeenkomsten ter financiering van een dergelijke levering of verstrekking”. Volgens de leden 4 en 5 van artikel
5 is dit artikel niet van toepassing op de vervoerovereenkomst, tenzij daarbij voor één enkele prijs zowel vervoer als verblijf
wordt aangeboden, en evenmin op de overeenkomst tot verstrekking van diensten, wanneer de diensten aan de consument uitsluitend
moeten worden verstrekt in een ander land dan dat waar hij zijn gewone verblijfplaats heeft.
Artikel 5, lid 2, van het Verdrag van Rome bepaalt:
„[D]e rechtskeuze van partijen [kan] er niet toe leiden dat de consument de bescherming verliest welke hij geniet op grond
van de dwingende bepalingen van het recht van het land waar hij zijn gewone verblijfplaats heeft, indien:
–
de sluiting van de overeenkomst in dat land is voorafgegaan door een bijzonder voorstel of publiciteit en indien de consument
in dat land de voor de sluiting van die overeenkomst noodzakelijke handelingen heeft verricht,
–
de wederpartij van de consument of zijn vertegenwoordiger de bestelling van de consument in dat land heeft ontvangen, of
–
het een koopovereenkomst betreft en de consument vanuit dat land naar een ander land is gereisd en daar de bestelling heeft
gedaan, mits de reis door de verkoper is georganiseerd met het doel de consument tot koop te bewegen.”
Middelen en argumenten van partijen
De Commissie voert aan dat artikel 6, lid 2, van de richtlijn tot doel heeft, bescherming te bieden aan alle consumenten bij
het sluiten van om het even welke overeenkomst met een verkoper, terwijl artikel 10 bis van de gewijzigde wet 26/1984 een
dergelijke bescherming beperkt tot bepaalde soorten overeenkomsten, namelijk tot de in artikel 5, lid 1, van het Verdrag van
Rome bedoelde overeenkomsten, en alleen indien is voldaan aan bepaalde voorwaarden, te weten aan de in artikel 5, lid 2, gestelde
voorwaarden. Deze voorwaarden zijn strenger dan het enige in artikel 6, lid 2, van de richtlijn gestelde vereiste dat „er
een nauwe band bestaat tussen de overeenkomst en het grondgebied van een lidstaat”.
Volgens de Spaanse regering vloeit uit een coherente uitlegging van de nationale bepalingen betreffende de bescherming van
de consument tegen oneerlijke bedingen voort, dat deze bepalingen dwingend zijn, ongeacht het recht dat partijen op de overeenkomst
van toepassing hebben verklaard. Zij betoogt dat artikel 3, lid 2, van wet 7/1998 voorziet in de verplichte toepassing van
deze nationale bepalingen – en dus van de door de richtlijn geboden bescherming – op overeenkomsten die worden beheerst door
buitenlands recht, wanneer de tot de overeenkomst toetredende partij haar wilsverklaring op het Spaanse grondgebied kenbaar
heeft gemaakt en zij daar haar woonplaats heeft. Op deze wijze wordt voor overeenkomsten die een band hebben met het Spaanse
recht, invulling gegeven aan het begrip „een nauwe band […] tussen de overeenkomst en het grondgebied van een lidstaat” in
artikel 6, lid 2, van de richtlijn.
Beoordeling door het Hof
Volgens de zesde overweging van de considerans beoogt de richtlijn „de burger in zijn rol als consument bescherming te bieden
bij het kopen van goederen en bij dienstverrichtingen op basis van overeenkomsten waarop de wetgeving van een andere lidstaat
dan de zijne van toepassing is” (zie in dit verband de reeds aangehaalde arresten Commissie/Nederland, punt 18, en Commissie/Zweden,
punt 18). Artikel 6, lid 2, van de richtlijn vervolledigt deze regeling. Zoals blijkt uit de tweeëntwintigste overweging van
de considerans van de richtlijn, beoogt deze bepaling het gevaar uit te sluiten dat in sommige gevallen de consument de communautaire
bescherming wordt ontnomen door de aanwijzing van het recht van een derde land als het op de overeenkomst toepasselijke recht.
Daartoe bepaalt zij dat de bescherming die deze richtlijn aan consumenten in intracommunautaire contractuele betrekkingen
biedt, ook geldt in contractuele betrekkingen waarbij derde landen betrokken zijn, wanneer er een nauwe band bestaat tussen
de overeenkomst en het grondgebied van een lidstaat.
Wat de materiële werkingssfeer van de door de richtlijn geboden bescherming betreft, blijkt uit de artikelen 1, lid 1, en
3, lid 1, van deze richtlijn dat de bescherming voor alle overeenkomsten tussen een verkoper en een consument geldt met betrekking
tot de bedingen waarover niet afzonderlijk is onderhandeld. De Commissie heeft terecht opgemerkt dat de werkingssfeer van
artikel 10 bis van de gewijzigde wet 26/1984 beperkter is, aangezien deze bepaling alleen van toepassing is op de in artikel
5, leden 1, 4 en 5, van het Verdrag van Rome vermelde soorten overeenkomsten. Zoals de Spaanse regering heeft betoogd, wordt
evenwel in deze leemte voorzien door artikel 3, lid 2, van wet 7/1998, dat van toepassing is op alle overeenkomsten die zonder
individuele onderhandeling op basis van algemene voorwaarden zijn gesloten.
Wat de band met de Gemeenschap betreft, bepaalt artikel 6, lid 2, van de richtlijn alleen dat er „een nauwe band [moet] bestaa[n]
tussen de overeenkomst en het grondgebied van een lidstaat”. Deze algemene formulering biedt de mogelijkheid, rekening te
houden met verschillende aanknopingspunten naar gelang van de concrete omstandigheden.
Het bewust vage begrip „nauwe band” dat de gemeenschapswetgever hanteert, kan worden geconcretiseerd door vermoedens, maar
kan niet worden beperkt tot een combinatie van vooraf vastgestelde aanknopingscriteria, zoals de in artikel 5 van het Verdrag
van Rome gestelde cumulatieve voorwaarden met betrekking tot de verblijfplaats en het sluiten van de overeenkomst.
Door naar laatstgenoemde bepaling te verwijzen – op expliciete wijze in artikel 10 bis van de gewijzigde wet 26/1984 en op
impliciete wijze in artikel 3, lid 2, van wet 7/1998 –, voeren de bepalingen van de Spaanse rechtsorde waarbij artikel 6,
lid 2, van de richtlijn wordt geïmplementeerd, dus een beperking in die onverenigbaar is met het door de richtlijn vastgestelde
beschermingsniveau.
Bijgevolg is het tweede bezwaar eveneens gegrond.
In deze omstandigheden moet worden vastgesteld dat het Koninkrijk Spanje, door de artikelen 5 en 6, lid 2, van de richtlijn
niet correct in zijn nationaal recht om te zetten, de krachtens deze richtlijn op hem rustende verplichtingen niet is nagekomen.
Kosten
Volgens artikel 69, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering wordt de in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen,
voorzover dit is gevorderd. Aangezien het Koninkrijk Spanje in het ongelijk is gesteld, moet het overeenkomstig de vordering
van de Commissie worden verwezen in de kosten.
Het Hof van Justitie (Eerste kamer) verklaart:
1)
Door de artikelen 5 en 6, lid 2, van richtlijn 93/13/EEG van de Raad van 5 april 1993 betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten
niet correct in zijn nationaal recht om te zetten, is het Koninkrijk Spanje de krachtens deze richtlijn op hem rustende verplichtingen
niet nagekomen.
2)
Het Koninkrijk Spanje wordt verwezen in de kosten.
ondertekeningen
–
Procestaal: Spaans.