CELEX: 62009CJ0082
Rozporządzenie (WE) nr 2152/2003
Monitorowanie lasów i wzajemnego oddziaływania środowiska naturalnego w Unii
Definicje
Pojęcia "las" i "inne obszary zalesione"
Zakres stosowania

Przedmiotem wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest wykładnia rozporządzenia (WE) nr 2152/2003 Parlamentu
Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. dotyczącego monitorowania wzajemnego oddziaływania lasów i środowiska naturalnego
we Wspólnocie (Forest Focus) (Dz.U. L 324, s. 1).
Rozpatrywany wniosek złożono w ramach sporu między Dimos Agiou Nikolaou Kritis (gminą Agios Nikolaos na Krecie) a Ypourgos
Agrotikis Anaptyxis kai Trofimon (ministrem rozwoju rolnictwa i środków spożywczych), którego przedmiotem jest decyzja zobowiązująca
do zalesienia należącej do gminy działki o powierzchni 217,64 m
.

Ramy prawne

Prawo Unii
Zgodnie z art. 1 rozporządzenia nr 2152/2003:
„1.      Wspólnotowy program szeroko zakrojonego, zharmonizowanego i pełnego długofalowego monitorowania stanu lasów (zwany dalej „programem”)
ustanawia się w celu:
a)      kontynuowania oraz dalszego rozwoju:
–        monitorowania zanieczyszczenia powietrza oraz skutków zanieczyszczenia powietrza i innych czynników, które mają wpływ na lasy,
takich jak biotyczne i abiotyczne czynniki oraz czynniki pochodzenia antropogenicznego,
–        monitorowania pożarów lasów oraz ich powodów i skutków,
–        zapobiegania pożarom lasów;
b)      oceny wymagań wobec i poprawy monitorowania gleb, sekwestracji węgla, skutków zmian klimatu oraz bioróżnorodności, jak również
funkcji ochronnych lasów;
c)      ciągłej oceny efektywności działań monitorujących w ocenie stanu lasów oraz dalszego rozwoju działań monitorujących.
Program dostarcza wiarygodnych i porównywalnych danych oraz informacji na temat stanu lasów i szkodliwych wpływów na lasy
na poziomie wspólnotowym. Program pomaga również ocenić realizowane działania w celu promowania zachowania i ochrony lasów
na rzecz stałego rozwoju, ze szczególnym podkreśleniem działań podjętych w celu zmniejszenia negatywnych wpływów na lasy.
Program uwzględnia a gdzie właściwe łączy się z istniejącymi i planowanymi narodowymi, europejskimi i globalnymi mechanizmami
monitorującymi i jest zgodny z odpowiednimi umowami międzynarodowymi”.
Artykuł 3 rozporządzenia nr 2152/2003 stanowi:
„Dla celów niniejszego rozporządzenia stosuje się następujące definicje:
a)      »las« oznacza obszar z pokrywą korony drzew (lub równoważny poziom pni drzew) na ponad 10% i powierzchni większej niż 0,5 ha.
Drzewa powinny osiągać wysokość minimum 5 m w stanie dojrzałym in situ. Może składać się z zamknięt[ych] formacji leśnych,
gdzie drzewa różnych poziomów i podszycia leśnego pokrywają znaczną część powierzchni lub otwartych formacji leśnych z pokrywą
o stałej wegetacji, w której pokrywa koron drzew przekracza 10%. Młode naturalne drzewostany i wszystkie plantacje założone
do celów leśniczych, które nie osiągnęły jeszcze gęstości korony 10% lub 5 m wysokości drzew, są rozumiane także jako las,
tak jak powierzchnie zwykle tworzące część powierzchni leśnej i które są czasowo pozbawione drzew w wyniku ludzkiej interwencji
lub [...] [z przyczyn] naturalnych, ale oczekuje się, że [...] [zostaną ponownie zalesione]. Definicja »lasu« obejmuje: szkółki
leśne i sady nasienne, które stanowią integralną część lasu; drogi leśne, wycięte trakty, pasy przeciwpożarowe i inne małe
otwarte powierzchnie w lesie; las w parkach narodowych, [rezerwatach naturalnych i innych obszarach chronionych takich jak
obszary mające szczególne znaczenie pod względem środowiskowym naturalnym, naukowym, historycznym, kulturalnym lub duchowym];
pasy wiatrochłonne i pasy ochronne drzew o powierzchni większej niż 0,5 ha i o szerokości większej niż 20 m. Definicja obejmuje
plantacje kauczuku i drzewostany dębu korkowego. Jednakże definicja lasu wyłącza: obszary wykorzystywane głównie do praktyk
rolniczych;
b)      »inny obszar zalesiony [zadrzewiony]« oznacza obszar z pokrywą korony (lub równoważny[m] [stopniem zadrzewienia]) 5 do 10%
drzew, które są w stanie osiągnąć wysokość 5 m w stadium dojrzałym in situ, lub [z] pokrywą korony (lub równoważny[m] [stopniem
zadrzewienia]) ponad 10% drzew, które nie są w stanie osiągnąć wysokości 5 m w stadium dojrzałym in situ (np. drzewa karłowe
lub karłowate), i pokryw[ą] krzewów i krzaków. Definicja »innych obszarów zalesionych [zadrzewionych]« wyłącza: powierzchnie
mające pokrywę drzew, krzewów lub krzaków określoną powyżej, ale mniejsz[e] niż 0,5 ha i [mające] szerokoś[ć] [mniejszą niż]
20 m, które są sklasyfikowane jako »inne obszary«; obszary w przeważającej mierze wykorzystywane do praktyk rolniczych;”
Artykuł 12 ust. 1 rozporządzenia nr 2152/2003 przewiduje, że program obejmuje okres 4 lat, począwszy od dnia 1 stycznia 2003 r.
aż do dnia 31 grudnia 2006 r.
Rozporządzeniem (WE) nr 614/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 maja 2007 r. w sprawie instrumentu finansowego
na rzecz środowiska (LIFE+) (Dz.U. L 149, s. 1) uchylono rozporządzenie nr 2152/2003.

Prawo krajowe
W prawie greckim, a mianowicie w art. 3 ustawy o ochronie krajowych lasów i obszarów zalesionych (FEK 289, część pierwsza),
zastąpionym przez art. 1 ust. 1 ustawy nr 3208/2003 (FEK 303 część pierwsza z dnia 24 grudnia 2003 r.), pojęcia „las” i „obszary
zalesione” zdefiniowano następująco:
„1.      Przez »las« lub »ekosystem leśny« należy rozumieć organiczną całość dzikiej roślinności o pniach zdrewniałych znajdującą się
na niezbędnej powierzchni gruntu, która wraz z istniejącą tam fauną i florą przez ich współzależność i wzajemny wpływ stanowi
szczególną biocenozę (biocenozę leśną) i szczególne środowisko naturalne (leśne).
2.      Obszar zadrzewiony występuje, gdy dzika roślinność drzewiasta, która występuje w ww. całości, jest rzadko rozsiana, niezależnie
od tego, czy składa się z drzew wysokopiennych czy roślinności niskopiennej.
3.      Biocenoza w rozumieniu ust. 1 i 2 oraz środowisko o charakterze leśnym powstaje na danym obszarze, gdy:
I.      na terenie tym występuje dzika roślinność drzewiasta, która może dawać w wyniku eksploatacji leśnej produkty leśne (produkty
leśnictwa);
II.      powierzchnia tego obszaru, na którym występują w całości lub w części ww. gatunki leśne, musi mieć co najmniej 0,3 ha i formę
geometryczną jak najbardziej zaokrągloną lub szerokość co najmniej trzydziestu (30) metrów. Biocenoza leśna istnieje i środowisko
leśne powstaje również na obszarach o powierzchni mniejszej niż 0,3 ha, gdy ze względu na położenie obszar ten znajduje się
w stosunku współzależności i wzajemnego wpływu z innymi sąsiednimi obszarami, które stanowią las lub obszar zadrzewiony;
III.      korony gatunków leśnych powinny pokrywać, w rzucie pionowym, co najmniej dwadzieścia pięć procent powierzchni (pokrycie 0,25).
Ekosystemy leśne są kwalifikowane jako »las« lub »obszar zadrzewiony« na podstawie następujących kryteriów:
a)      jeśli w ww. biocenozie gatunki leśne mają wyraźnie rozpoznawalną strukturę wertykalną (piętrową) a ich wierzchołki pokrywają
ponad trzydzieści procent powierzchni (pokrycie ponad 0,30), rzeczony obszar jest uznawany za las, z zastrzeżeniem że pokrycie
piętra wyższego przekracza piętnaście procent (0,15), a w braku podszycia leśnego pokrycie piętra wyższego przekracza dwadzieścia
pięć procent (0,25);
b)      jeśli w ww. biocenozie roślinność drzewiasta składa się z gatunków leśnych szerokolistnych zrzucających liście lub nie, występujących
w postaci krzewów, obszar taki jest uznawany za »obszar zadrzewiony«, gdy korony tych gatunków pokrywają ponad dwadzieścia
pięć procent powierzchni (pokrycie przekraczające 0, 25);
c)      pojęcie ekosystemu leśnego obejmuje też obszary, które z jakiegokolwiek względu utraciły roślinność leśną i którym nie przyznano
w następstwie aktów administracyjnych innego przeznaczenia do wejścia w życie niniejszej ustawy. Rzeczone obszary, objęte
art. 117 ust. 3 konstytucji, podlegają ponownemu zalesieniu i zachowują kwalifikację, którą miały przed ich zniszczeniem.
4.      Za »obszary zadrzewione« uznaje się wszelkie obszary odkryte o jakimkolwiek charakterze (pokryte suchą roślinnością drzewiastą,
trawą lub skałami) otoczone lasami lub obszarami zadrzewionymi, oraz szczyty i obszary górskie znajdujące się ponad lasami
i obszarami zadrzewionymi. Na tych obszarach nie zezwala się na żadną interwencję poza działaniami dopuszczalnymi i przewidzianymi
na podstawie art. 13 ust. 2 ustawy 1734/1987 (FEK 189 część pierwsza) i art. 45–61 niniejszej ustawy. Obszary wskazane w niniejszym
artykule ust. 6 lit. a), d) i e) nie podlegają przepisom niniejszego ustępu również gdy są otoczone lasami lub obszarami zadrzewionymi.
5.      Przepisy niniejszej ustawy mają również zastosowanie do parków i lasów znajdujących się w miastach i na obszarach zamieszkałych
oraz do obszarów przeznaczonych do ponownego zalesienia na podstawie decyzji właściwych władz”.

Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
Decyzją z dnia 3 czerwca 2004 r. Genikos Grammateas Perifereias Kritis (sekretarz generalny regionu Krety) postanowił, że
należąca do Dimos Agiou Nikolaou działka o powierzchni 217,64 m
winna zostać zalesiona ze względu na to, że stanowi ona część większego obszaru kwalifikowanego jako las, którego roślinność
została częściowo zniszczona w wyniku karczowania.
Dimos Agiou Nikolaou zaskarżyła wspomnianą decyzję przed Symvoulio tis Epikrateias, podnosząc, że nie zostały spełnione określone
przez przepisy krajowe przesłanki uznania wskazanej działki za „las”, w szczególności zaś kryteria minimalnej powierzchni
oraz stopnia pokrycia koroną drzew.
Sąd krajowy uznał, że definicje pojęć „las” i „obszary zadrzewione” zawarte w przepisach krajowych obowiązujących w czasie,
w którym należało dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, nie odpowiadały definicjom zawartym w rozporządzeniu
nr 2152/2003. Doszedł zatem do wniosku, że rozpatrywane przepisy mogą być niezgodne z prawem wspólnotowym, wobec czego w niniejszej
sprawie należałoby odstąpić od ich stosowania na rzecz zastosowania przepisów, które obowiązywały dawniej. Sąd krajowy ma
jednak wątpliwości co do zasadności tej oceny.
W tych okolicznościach Symvoulio tis Epikrateias postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi
pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy definicje pojęć »las« lub »obszar zadrzewiony« zawarte w art. 3 ust. a) i b) rozporządzenia [...] nr 2152/2003 mają również
zastosowanie w dziedzinach dotyczących ochrony, a bardziej ogólnie, zarządu »lasami« i »obszarami zadrzewionymi« w rozumieniu
tych definicji, które nie są wyraźnie uregulowane w tym rozporządzeniu, lecz zostały przewidziane w krajowym porządku prawnym?
2)      Czy w przypadku twierdzącej odpowiedzi na pytanie pierwsze krajowy porządek prawny może zdefiniować jako »las« lub »obszar
zadrzewiony« obszary, które nie są »lasami« ani »obszarami zadrzewionymi« w rozumieniu art. 3 lit. a) i b) rozporządzenia
[...] nr 2152/2003?
3)      Czy w przypadku twierdzącej odpowiedzi na pytanie drugie, jeśli krajowy porządek prawny może zdefiniować jako »lasy« lub »obszary
zadrzewione« obszary, które nie są »lasami« ani »obszarami zadrzewionymi« w rozumieniu art. 3 lit. a) i b) rozporządzenia
[...] nr 2152/2003, definicja taka może odbiegać od definicji przewidzianej we wskazanym rozporządzeniu zarówno w zakresie
elementów konstytutywnych tych pojęć w rozumieniu rozporządzenia, jak i w zakresie liczbowego określenia wielkości tych elementów
konstytutywnych, które ewentualnie mogą być zgodne z przewidzianymi w rozporządzeniu, czy też należy uznać, że ta definicja,
przewidziana w krajowym porządku prawnym, może zawierać elementy konstytutywne pojęć »las« lub »obszar zadrzewiony«, które
są odmienne od przewidzianych w definicjach rozporządzenia, przyjmując jednakże, iż gdy chodzi o elementy wspólne, nie powinny
one być określane liczbowo, a w przypadku określenia liczbowego nie może ono odbiegać od określenia liczbowego przewidzianego
w rozporządzeniu?”

W przedmiocie pytań prejudycjalnych

W przedmiocie dopuszczalności
Komisja Europejska kwestionuje dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym z tego powodu, że przydatność
odpowiedzi na przedstawione pytania dla rozstrzygnięcia sporu zawisłego przed sądem krajowym nie jest oczywista. Z postanowienia
odsyłającego wynika bowiem, iż sąd krajowy stoi na stanowisku, że działkę rozpatrywaną w toczącym się przed nim postępowaniu
można uznać za „las” zarówno na podstawie prawa krajowego, jak i rozporządzenia nr 2152/2003. Pytania prejudycjalne mają zatem
charakter teoretyczny, gdyż zmierzają one jedynie do zweryfikowania poprawności definicji przyjętych w prawie krajowym.
Tej argumentacji nie można jednak uwzględnić.
Należy przypomnieć, że – jak wynika z utrwalonego orzecznictwa – w ramach współpracy między Trybunałem Sprawiedliwości Unii
Europejskiej a sądami krajowymi, o której mowa w art. 234 WE, wyłącznie do sądów krajowych rozpatrujących sprawę, które winny
wziąć odpowiedzialność za wydane następnie orzeczenie sądowe, należy dokonanie oceny, z uwzględnieniem charakterystycznych
elementów każdej sprawy, zarówno niezbędności orzeczenia prejudycjalnego dla wydania przez nie wyroku, jak i wagi pytań, które
stawiają Trybunałowi. W rezultacie, gdy pytania te dotyczą wykładni prawa wspólnotowego, Trybunał jest w zasadzie zobowiązany
do wydania orzeczenia (zob. w szczególności wyroki: z dnia 13 marca 2001 r. w sprawie C‑379/98 PreussenElektra, Rec. s. I‑2099,
pkt 38, i z dnia 1 października 2009 r. w sprawie C‑103/08 Gottwald, Zb.Orz. s. I‑9117, pkt 16).
Wynika stąd, że domniemanie istotności związane z pytaniami prejudycjalnymi przedkładanymi przez sądy krajowe może zostać
obalone jedynie w wyjątkowych przypadkach, gdy oczywiste jest, że wnioskowana wykładnia przepisów prawa wspólnotowego, których
dotyczą te pytania, nie ma żadnego związku z realiami bądź przedmiotem sporu przed sądem krajowym (zob. w szczególności ww.
wyrok w sprawie Gottwald, pkt 17, i przytoczone tam orzecznictwo).
Jednakże w niniejszej sprawie z treści postanowienia odsyłającego nie wynika, jakoby sąd krajowy definitywnie stał na stanowisku,
że sporną działkę należy w każdym razie uznać za las, zarówno w świetle prawa krajowego, jak i prawa wspólnotowego. Z pkt 13
i 14 postanowienia wynika bowiem, że sąd krajowy uzależnia wydanie rozstrzygnięcia w rozpatrywanej przezeń sprawie od brzmienia
wykładni, o której przedstawienie zwrócił się do Trybunału.
Należy stwierdzić, iż nie jest oczywiste, że przedłożone w niniejszej sprawie pytania prejudycjalne nie mają znaczenia dla
celów orzeczenia, które ma wydać sąd krajowy.
W konsekwencji należy stwierdzić dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.

Co do istoty
W pytaniu pierwszym sąd krajowy zmierza zasadniczo do wyjaśnienia, czy przepisy art. 3 lit. a) i b) rozporządzenia nr 2152/2003,
które definiują pojęcia „las” i „obszary zadrzewione” na potrzeby omawianego aktu, należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają
się one przepisom krajowym wprowadzającym odmienne definicje tych pojęć w odniesieniu do działań nieobjętych wyraźnie zakresem
regulacji tego rozporządzenia.
Z art. 1 rozporządzenia nr 2152/2003 wynika, że akt ten ma na celu ustanowienie szeroko zakrojonego, zharmonizowanego, pełnego
i długofalowego wspólnotowego programu monitorowania stanu lasów. Program ten służy kontynuacji oraz dalszemu rozwojowi monitorowania
zanieczyszczenia powietrza oraz skutków zanieczyszczenia powietrza i innych czynników, które mają wpływ na lasy, monitorowania
pożarów lasów oraz ich powodów i skutków, a także zapobiegania pożarom lasów. Służy on także ocenie wymagań w zakresie monitorowania
gleb, sekwestracji węgla, skutków zmian klimatu oraz bioróżnorodności, jak również funkcji ochronnych lasów oraz dalszemu
rozwojowi tego monitorowania, a także ciągłej ocenie efektywności działań monitorujących w ocenie stanu lasów oraz dalszemu
rozwojowi działań monitorujących.
Z przytoczonych przepisów jasno wynika zatem, iż prawodawca wspólnotowy – który również w art. 12 ust. 1 rozporządzenia nr 2152/2003
wskazał, że program ten obowiązuje przez okres 4 lat od 1 stycznia 2003 r. do 31 grudnia 2006 r. – miał na celu ograniczenie
zakresu jego zastosowania.
Pewne jest, że w ramach tego zakresu zastosowania, a także na podstawie art. 249 akapit drugi WE, analizowane rozporządzenie
miało zasięg ogólny, było wiążące w całości i bezpośrednio stosowane we wszystkich państwach członkowskich.
Wprawdzie państwa członkowskie były związane przez określony czas obowiązkiem realizacji wyznaczonych względem tego programu
celów, o których mowa w pkt 20 niniejszego wyroku, tak aby doprowadzić do stworzenia systemu monitorowania lasów, jednakże
bezsporne jest to, że prawodawca wspólnotowy nie zamierzał dokonać pełnej harmonizacji wszystkich działań dotyczących zarządzania
obszarami leśnymi.
W tym względzie trzeba zaznaczyć, że omawiane rozporządzenie zostało przyjęte na podstawie art. 175 WE, zawartego w tytule XIX
traktatu WE poświęconym polityce wspólnotowej w dziedzinie środowiska naturalnego. Należy przypomnieć, że uregulowania wspólnotowe
w tej dziedzinie nie wprowadzają całkowitej harmonizacji (wyrok z dnia 14 kwietnia 2005 r. w sprawie C‑6/03 Deponiezweckverband
Eiterköpfe, Zb.Orz. s. I‑2753, pkt 27). Nawet jeśli art. 174 WE wymienia określone cele wspólnotowe, do których osiągnięcia
się dąży, art. 176 WE przewiduje dla państw członkowskich możliwość ustanowienia bardziej rygorystycznych środków ochronnych
(wyrok z dnia 22 czerwca 2000 r. w sprawie C‑318/98 Fornasar i in., Rec. s. I‑4785, pkt 46, a także ww. wyrok w sprawie Deponiezweckverband
Eiterköpfe, pkt 27).
O ile zatem, w celu wprowadzenia w życie programu monitorowania lasów, prawodawca wspólnotowy wprowadził definicję obszarów
objętych rzeczonym programem, o tyle z żadnego z przepisów rozporządzenia nr 2152/2003 nie wynika, jakoby akt ten miał służyć
ustanowieniu reguł wspólnotowych w odniesieniu do podejmowania innych działań.
Oznacza to, że – jak stanowi wprost art. 3 rozporządzenia – obydwa analizowane pojęcia zostały zdefiniowane wyłącznie dla
celów tego aktu. Wobec tego należy stwierdzić, iż ani celem, ani skutkiem tego artykułu nie może być wyłączenie wszelkich
innych definicji lasów i obszarów zadrzewionych, jakie państwa członkowskie zamierzają wprowadzić na potrzeby jakichkolwiek
programów działań innych niż te, które objęte są zakresem regulacji rozporządzenia nr 2152/2003.
Zadaniem sądu krajowego jest zbadanie, czy program działań rozpatrywany w toczącym się przed nim postępowaniu objęty jest
zakresem regulacji rozporządzenia nr 2152/2003.
Wobec powyższego na pytanie pierwsze należy udzielić odpowiedzi, że przepisy art. 3 lit. a) i b) rozporządzenia nr 2152/2003,
które definiują pojęcia „las” i „obszary zadrzewione” na potrzeby tego rozporządzenia, należy interpretować w ten sposób,
że nie sprzeciwiają się one przepisom krajowym wprowadzającym odmienne definicje tych pojęć w odniesieniu do działań nieobjętych
zakresem regulacji tego rozporządzenia.
Uwzględniając odpowiedź udzieloną na pytanie pierwsze, nie ma potrzeby odpowiedzi na dwa pozostałe pytania sądu.

W przedmiocie kosztów
Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:
Przepisy art. 3 lit. a) i b) rozporządzenia (WE) nr 2152/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r.
dotyczącego monitorowania wzajemnego oddziaływania lasów i środowiska naturalnego we Wspólnocie (Forest Focus), które definiują
pojęcia „las” i „obszary zadrzewione” na potrzeby tego rozporządzenia, należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwiają
się one przepisom krajowym wprowadzającym odmienne definicje tych pojęć w odniesieniu do działań nieobjętych zakresem regulacji
tego rozporządzenia.
Podpisy
*
Język postępowania: grecki.