CELEX: 62008CJ0145
Direttiva 92/50/KEE
Kuntratti pubbliċi għal servizzi
Konċessjonijiet għal servizzi
Kuntratt imħallat
Kuntratt li jinkludi t-trasferiment ta’ pakkett ta’ azzjonijiet ta’ impriża pubblika ta’ każinò
Kuntratt li permezz tiegħu awtorità kontraenti tinkariga impriża kontraenti bil-ġestjoni tal-impriża ta’ każinò u bl-implementazzjoni ta’ pjan ta’ modernizzar u żvilupp tal-bini tiegħu kif ukoll taż-żona ta’ madwar
Direttiva 89/665/KEE
Deċiżjoni tal-awtorità kontraenti
Rimedji effettivi u mingħajr dewmien
Regoli tal-proċedura nazzjonali
Kundizzjoni għall-għoti ta’ danni
Annullament preliminari tal-att jew tal-ommissjoni illegali jew konstatazzjoni tan-nullità tagħhom mill-qorti kompetenti
Membri ta’ konsorzju li jagħmel offerta fi proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku
Deċiżjoni meħuda fl-ambitu ta’ din il-proċedura minn awtorità li mhijiex l-awtorità kontraenti
Azzjoni mressqa, fuq bażi individwali, minn xi wħud mill-membri tal-konsorzju
Ammissibbiltà

It-talbiet għal deċiżjoni preliminari jirrigwardaw l-interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet rilevanti, fil-kuntest taċ-ċirkustanzi
tal-kwistjonijiet fil-kawżi prinċipali, tad-Direttiva tal-Kunsill 92/50/KEE, tat-18 ta’ Ġunju 1992, relatata mal-koordinazzjoni
ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti tas-servizz pubbliku [kuntratti pubbliċi għal servizzi] (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti,
Kapitolu 6, Vol. 1, p. 322), u tad-Direttiva tal-Kunsill 89/665/KEE, tal-21 ta’ Diċembru 1989, dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet,
ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi rigward l-applikazzjoni tal-proċeduri ta’ reviżjoni għall-għoti ta’ kuntratti
ta’ provvista pubblika u xogħlijiet pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal provvisti u għal xogħlijiet] (ĠU Edizzjoni Speċjali
bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 246), kif emendata bid-Direttiva 92/50 (iktar ’il quddiem id-“Direttiva 89/665”), kif ukoll
tal-prinċipji ġenerali tad-dritt tal-Unjoni fil-qasam tal-kuntratti pubbliċi u, b’mod partikolari, tal-prinċipju ta’ protezzjoni
ġudizzjarja effettiva.
Dawn it-talbiet tressqu fil-kuntest ta’ kawżi bejn, min-naħa, impriżi privati u persuni fiżiċi u, min-naħa l-oħra, l-Ethniko
Symvoulio Radiotileorasis (Kunsill Nazzjonali għar-Radju u t-Televiżjoni, iktar ’il quddiem l-“ESR”), awtorità li, skont il-leġiżlazzjoni
nazzjonali, għandha s-setgħa u l-obbligu li tistħarreġ jekk il-persuni fil-kwalità ta’ sid, soċju, azzjonist ewlieni, membru
ta’ korp amministrattiv jew diriġent eżekuttiv ta’ impriża offerenti fi proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku għandhomx
ċerti inkompatibbiltajiet previsti minn din il-leġiżlazzjoni u li, minħabba f’hekk, għandhom jiġu awtomatikament esklużi mill-proċedura.

Il-kuntest ġuridiku

Il-leġiżlazzjoni tal-Unjoni
Skont l-Artikolu 1(a) tad-Direttiva 92/50:
“[K]untratti ta’ servizz pubbliku [kuntratti pubbliċi għal servizzi] għandhom ifissru kuntratti għal interess pekunjarju konklużi
bil-miktub bejn min jipprovdi s-servizz u awtorità kontraenti […]
[…]”
L-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva jipprovdi:
“Jekk kuntratt pubbliku jkun intenzjonat biex ikopri kemm il-prodotti fis-sens tad-Direttiva [tal-Kunsill] 77/62/KEE [tal-21
ta’ Diċembru 1976, dwar il-koordinazzjoni tal-proċeduri tal-għoti ta’ kuntratti pubbliċi għal provvisti (ĠU L 13, p. 1)] u
servizzi fis-sens ta’ l-Annessi IA u IB għal din id-Direttiva, dan għandu jaqa’ fl-iskop ta’ din id-Direttiva jekk il-valur
tas-servizzi inkwistjoni jaqbeż dak tal-prodotti koperti mill-kuntratt.”
L-Artikolu 3 tal-istess direttiva jipprevedi:
“1.      Fl-għoti ta’ kuntratti tas-servizz pubbliku [kuntratti pubbliċi għal servizzi] jew fl-organizzazzjoni ta’ kuntesti tad-disinn,
l-awtoritajiet kontraenti għandhom japplikaw proċeduri adattati għad-dispożizzjonijiet ta’ din id-Direttiva.
2.      L-awtoritajiet kontraenti għandhom jassiguraw li ma jkun hemm ebda diskriminazzjoni bejn persuni li jipprovdu servizz differenti.
[…]”
Skont l-Artikolu 8 tad-Direttiva 92/50:
“Kuntratti li għandhom bħala l-objettiv tagħhom servizzi elenkati fl-Anness IA għandhom jingħataw skond id-dispożizzjonijiet
tat-Titoli III sa VI.”
L-Artikolu 9 ta’ din id-direttiva jipprovdi:
“Kuntratti li għandhom bħala l-objettiv tagħhom servizzi elenkati fl-Anness IB għandhom jingħataw skond l-Artikoli 14 u 16.”
L-Artikolu 14 jagħmel parti mit-Titolu IV ta’ din id-direttiva, li jikkonċerna r-regoli komuni fil-qasam tekniku u jittratta
speċifikazzjonijiet tekniċi li għandhom jidhru fid-dokumenti ġenerali jew fid-dokumenti kuntrattwali relatati ma’ kull kuntratt,
u l-Artikolu 16 jagħmel parti mit-Titolu V li jipprovdi r-regoli komuni ta’ reklamar.
L-Anness I B tad-Direttiva 92/50, bit-titolu “Servizzi fis-sens ta’ l-Artikolu 9”, jinkludi:
“[…]
17      Servizzi ta’ lukandi u ristoranti
[…]
26      Servizzi rikreazzjonali, kulturali u sportivi
27      Servizzi oħrajn”.
Fl-aħħar nett, l-Artikolu 26(1) tal-istess direttiva jipprovdi:
“L-offerti jistgħu jiġu sottomessi minn gruppi ta’ fornituri tas-servizzi. Dawn il-gruppi jistgħu ma jkunux meħtieġa jassumu
forma ġuridika speċifika sabiex jissottomettu l-offerta; madanakollu l-grupp magħżul jista’ jkun meħtieġ jagħmel hekk meta
jingħata l-kuntratt”.
L-Artikolu 1 tad-Direttiva 89/665 jipprevedi:
“1.      L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri neċessarji biex jiżguraw li, fir-rigward ta’ proċeduri ta’ għoti ta’ kuntratti li
jaqgħu fl-iskop tad-Direttivi [tal-Kunsill] 71/305/KEE [tas-26 ta’ Lulju 1971, dwar il-koordinazzjoni tal-proċeduri tal-għoti
ta’ kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet (ĠU L 185, p. 5)], 77/62 [u 92/50], id-deċiżjonijiet meħuda mill-awtoritajiet kuntrattwali
jistgħu jiġu riveduti effettivament, u b’mod partikolari, malajr kemm jista’ jkun skond il-kondizzjonijiet stabbiliti fl-Artikoli
li ġejjin, u, b’mod partikolari, l-Artikolu 2(7) fuq il-bażi li dawn id-deċiżjonijiet kisru l-liġi tal-Komunità fil-qasam
ta’ l-akkwist pubbliku jew tar-regoli nazzjonali li jimplimentaw dik il-liġi.
2.      L-Istati Membri għandhom jiżguraw li ma jkun hemm ebda diskriminazzjoni bejn intrapriżi li jallegaw ħsara fil-kuntest tal-proċedura
għall-għoti ta’ kuntratt bħala riżultat tad-distinzjoni magħmula b’din id-Direttiva bejn regoli nazzjonali li jimplimentaw
il-liġi tal-Komunità u regoli nazzjonali oħrajn.
3.      L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-proċeduri ta’ reviżjoni huma disponibbli, taħt regoli dettaljati li l-Istati Membri
jistgħu jistabbilixxu, ta’ l-anqas għal kull persuna li jkollha jew kellha interess li takkwista kuntratt partikolari ta’
provvista pubblika jew xogħlijiet publiċi u li tkun sofriet ħsara jew qiegħda f’riskju li ssofri ħsara minn ksur allegat.
B’mod partikolari, l-Istati Membri jistgħu jeħtieġu li persuna li tfittex reviżjoni għandha tkun qabel innotifikat lill-awtorità
kuntrattwali bil-ksur allegat u bl-intenzjoni tagħha li tfittex reviżjoni.”
Skont l-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva:
“1.      L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-miżuri meħuda li jikkonċernaw il-proċeduri ta’ reviżjoni speċifikati fl-Artikolu 1
jinkludi dispożizzjoni għall-poteri biex:
(a)      jieħdu, ma’ l-ewwel opportunità u permezz ta’ proċeduri interlokutorji, miżuri interim bl-iskop li jikkoreġu l-ksur allegat
jew jipprevienu aktar ħsara għall-interessi kkonċernati, inklużi miżuri biex jissospendu jew jiżguraw is-sospensjoni tal-proċedura
ta’ l-għoti ta’ kuntratt pubbliku jew l-implimentazzjoni ta’ xi deċiżjoni meħuda mill-awtorità li tagħmel il-kuntratt;
(b)      jew iwarrbu jew jiżguraw it-twarrib ta’ deċiżjonijiet meħuda illegalment, inkluża t-tneħħija ta’ speċifikazzjonijiet tekniċi,
ekonomiċi jew finanzjarji diskriminatorji fl-invit għal offerta, fid-dokumenti tal-kuntratt jew f’kull dokument ieħor li jirrelata
għall-proċedura ta’ l-għoti tal-kuntratt;
(ċ)      jagħtu kumpens lill-persuni milquta minn ksur.
[…]
5.      L-Istati Membri jistgħu jipprovdu illi meta jintalbu danni fuq il-bażi li deċiżjoni kienet ittieħdet illegalment, id-deċiżjoni
kontestata għandha l-ewwel tiġi mwarrba mill-korp li jkollu l-poteri meħtieġa.
6.      L-effetti ta’ l-eżerċizzju tal-poteri msemmij fil-pargrafu 1 dwar kuntratt konkluż sussegwentement għall-għoti tiegħu għandhom
jiġu stabbilit bil-liġi nazzjonali.
Barraminnhekk, ħlief meta deċiżjoni għandha titwarrab qabel ma jingħataw id-danni, Stat Membru jista’ jipprovdi li, wara l-konklużjoni
ta’ kuntratt wara l-għoti tiegħu, il-poteri tal-korp responsabbli għall-proċeduri ta’ reviżjoni għandhom jiġu limitati għall-għoti
ta’ danni lil kull persuna li ssofri minn ksur.
[…]”

Il-leġiżlazzjoni nazzjonali
Id-Direttiva 89/665 ġiet trasposta fid-dritt Grieg permezz tal-Liġi 2522/1997, li tipprovdi protezzjoni ġudizzjarja fl-istadju
qabel l-għoti ta’ kuntratt pubbliku għal xogħlijiet, għal provvisti u għal servizzi (FEK A’ 178).
L-Artikolu 2 ta’ din il-liġi, bit-titolu “Estent tal-protezzjoni ġudizzjarja”, jipprevedi:
“1.      Kull persuna li għandha jew kellha interess fl-għoti ta’ kuntratt pubbliku għal xogħlijiet, għal provvisti jew għal servizzi
u li kienet jew li tista’ tkun ippreġudikata minn ksur tad-dritt Komunitarju jew nazzjonali tista’, skont ir-regoli ddefiniti
fl-artikoli li ġejjin, tressaq azzjoni quddiem il-qrati għal miżuri provviżorji, għal annullament jew għal konstatazzjoni
tan-nullità tal-att illegali adottat mill-awtorità kontraenti u għad-danni.
[…]”
L-Artikolu 4 tal-imsemmija liġi, bit-titolu “Annullament jew konstatazzjoni tan-nullità”, jipprovdi:
“1.      Il-parti kkonċernata għandha d-dritt titlob l-annullament jew il-konstatazzjoni tan-nullità ta’ kull att jew ommissjoni tal-awtorità
kontraenti li jmur kontra regola tad-dritt Komunitarju jew nazzjonali fir-rigward tal-proċedura li tippreċedi l-għoti tal-kuntratt.
[…]
2.      Fil-każ li l-qorti tannulla jew tikkonstata n-nullità ta’ att jew ta’ ommissjoni tal-awtorità kontraenti wara l-għoti tal-kuntratt,
dan il-kuntratt ma jiġix affettwat ħlief jekk, qabel ma ngħata, il-proċedura tal-għoti tiegħu tkun ġiet sospiża b’deċiżjoni
li tipprevedi miżuri provviżorji jew b’digriet provviżorju. F’dan il-każ, il-parti kkonċernata għandha d-dritt teżiġi d-danni,
skont id-dispożizzjonijiet tal-artikolu li ġej.”
L-Artikolu 5 ta’ din l-istess liġi, bit-titolu “Talba għad-danni”, jipprevedi:
“1.      Il-parti kkonċernata li tkun ġiet eskluża mill-parteċipazzjoni fi proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku għal xogħlijiet,
għal provvisti jew mill-għoti ta’ dan il-kuntratt, bi ksur ta’ regola tad-dritt Komunitarju jew nazzjonali, għandha d-dritt
teżiġi d-danni mingħand l-awtorità kontraenti, bl-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet tal-Artikoli 197 u 198 tal-Kodiċi Ċivili.
Kull dispożizzjoni li teskludi jew tillimita dan id-dritt ma hijiex applikabbli.
2.      L-għoti tad-danni jirrikjedi l-annullament preliminari jew il-konstatazzjoni tan-nullità tal-att illegali jew tal-ommissjoni
illegali mill-qorti kompetenti. Azzjoni għad-danni tista’ titressaq flimkien ma’ azzjoni għal konstatazzjoni ta’ nullità skont
id-dispożizzjonijiet ta’ applikazzjoni ġenerali.”
L-Artikoli 197 u 198 tal-Kodiċi Ċivili, li għalihom tirreferi d-dispożizzjoni preċedenti, jipprevedu r-responsabbiltà “minħabba
n-negozjati”, jiġifieri l-obbligu li jitħasslu danni fil-każijiet fejn il-partijiet kkonċernati jkunu esposti għal spejjeż
inġustifikati fil-kuntest ta’ proċedura intiża sabiex jiġi konkluż kuntratt.
Id-Digriet Presidenzjali 18/1989 jipprovdi kodifikazzjoni tal-liġijiet relattivi għas-Symvoulio tis Epikrateias (FEK A’ 8).
L-Artikolu 47 tiegħu, bit-titolu “Interess leġittimu”, jipprevedi:
“1.      Il-persuna fiżika jew ġuridika milquta minn att amministrattiv jew li l-interessi leġittimi tagħha, anki jekk mhux finanzjarji,
huma affettwati minn dan l-att, għandha d-dritt tressaq azzjoni għal annullament.
[…]”
Il-Liġi 2206/1994 tipprovdi għal “Ħolqien, organizzazzjoni, użu, kontroll ta’ każinos, eċċ.” (FEK A’ 62). Skont l-Artikolu 1(7)
ta’ din il-liġi, bit-titolu “Ħruġ tal-liċenzji ta’ każinò”:
“Il-liċenzji ta’ każinò għall-impriżi jingħataw permezz ta’ deċiżjoni tal-ministru tat-Turiżmu wara proċedura ta’ sejħa għall-offerti
pubblika internazzjonali organizzata minn kummissjoni b’seba’ membri.”
L-Artikolu 3 ta’ din il-liġi, bit-titolu “Operazzjoni tal-każinos”, jipprovdi:
“L-operazzjoni tal-każinos hija suġġetta għall-kontroll mill-Istat.
[…]”
L-Artikolu 14(9) tal-Kostituzzjoni Griega u l-Liġi ta’ applikazzjoni 3021/2002 (FEK A’ 143) jintroduċu sistema ta’ restrizzjonijiet
applikabbli għall-konklużjoni ta’ kuntratti pubbliċi ma’ persuni li jkunu attivi jew li jkollhom interessi fis-settur tal-mezzi
ta’ informazzjoni. Din is-sistema tistabbilixxi preżunzjoni ta’ inkompatibbiltà bejn il-kwalità ta’ sid, soċju, azzjonist
ewlieni jew diriġent eżekuttiv ta’ impriża li teżerċita attività fis-settur tal-mezzi ta’ informazzjoni u dik ta’ sid, soċju,
azzjonist ewlieni jew diriġent eżekuttiv ta’ impriża li tkun fdata mill-Istat jew minn entità ġuridika tas-settur pubbliku
f’sens wiesa’ bl-eżekuzzjoni ta’ kuntratti għal xogħlijiet, għal provvisti jew għal servizzi. Din l-inkompatibbiltà testendi
wkoll għall-persuni fiżiċi li jkunu jiġu minn xulxin f’ċertu grad.
Il-Liġi 3021/2002 tipprevedi, essenzjalment, li, qabel ma jiġi deċiż jew mogħti l-kuntratt pubbliku u, f’kull każ, qabel l-iffirmar
tal-kuntratt, l-awtorità kontraenti kkonċernata għandha, taħt piena ta’ nullità tal-kuntratt jew tal-kuntratt pubbliku, titlob
lill-ESR joħroġ ċertifikat li jikkonferma li ma hemmx il-kundizzjonijiet ta’ inkompatibbiltà stipulati f’din il-liġi. Id-deċiżjoni
tal-ESR torbot lill-awtorità kontraenti, iżda tista’ tkun suġġetta għal azzjoni għal annullament mill-persuni li jippruvaw
interess ġuridiku, inklużi l-awtoritajiet pubbliċi.
Fis-sentenza tagħha tas-16 ta’ Diċembru 2008, Michaniki (C‑213/07, Ġabra p. I‑9999, punti 1 u 2 tad-dispożittiv), il-Qorti
tal-Ġustizzja ddeċidiet li, minkejja li d-dritt tal-Unjoni ma jipprekludix leġiżlazzjoni li tfittex għanijiet leġittimi ta’
trattament ugwali tal-offerenti u ta’ trasparenza fil-kuntest ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti pubbliċi, huwa madankollu
jipprekludi, mill-perspettiva tal-prinċipju ta’ proporzjonalità, li tiġi stipulata preżunzjoni inkonfutabbli ta’ inkompatibbiltà
bħal dik prevista fil-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni.

Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari

Il-Kawża C‑145/08
Mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li, b’deċiżjoni tal-10 ta’ Ottubru 2001, il-kummissjoni interministerjali kompetenti
ddeċidiet li tipprivatizza l-kumpannija Elliniko Kazino Parnithas AE (iktar ’il quddiem “EKP”), sussidjarja ta’ Ellinika Touristika
Akinita AE (iktar ’il quddiem “ETA”), li għandha l-azzjonijiet kollha tagħha miżmuma mill-Istat Grieg. L-avviż tas-sejħa għal
offerti ppubblikat fix-xahar ta’ Ottubru 2001 kien jipprovdi għal stadju preliminari ta’ preselezzjoni ta’ dawk minn fost
il-partijiet ikkonċernati li kienu jissodisfaw il-kundizzjonijiet stipulati fl-imsemmi avviż. Fi stadju sussegwenti kellu
jintgħażel l-aħjar minn fost il-partijiet ikkonċernati, li jiġi mitlub jiffirma l-kuntratt. Matul l-ewwel stadju, saret il-preselezzjoni
tal-konsorzju ta’ impriżi Hyatt Regency Xenodocheiaki kai Touristiki (Ellas) AE – Elliniki Technodomiki AE.
Wara avviż addizzjonali ppubblikat fix-xahar ta’ April 2002, it-termini kuntrattwali li kellhom jiġu ffirmati ġew ikkristillizzati
kif ġej:
Il-kuntratt huwa ta’ natura mħallta u jinkludi:
–        ftehim dwar it-trasferiment minn ETA ta’ 49 % tal-azzjonijiet ta’ EKP lil “kumpannija” b’responsabbiltà limitata b’għan wieħed
(iktar ’il quddiem l-“AEAS”) li għandha tiġi kkostitwita mill-offerent li jintgħażel fl-aħħar;
–        ftehim li fuq il-bażi tiegħu l-AEAS tintrabat li timplementa pjan ta’ żvilupp li għandu jiġi eżegwit fi żmien perijodu ta’ 750
jum tal-kalendarju dekorribbli minn meta jinkisbu l-awtorizzazzjonijiet meħtieġa. Dan il-pjan ta’ żvilupp jinkludi l-irranġar
tal-bini tal-każinò u t-titjib tal-faċilitajiet mogħtija mil-liċenzja tal-operazzjoni tiegħu, l-iżvilupp u t-titjib mill-ġdid
ta’ żewġ lukandi li jappartjenu għall-kumpless tal-immobbli, kif ukoll l-iżvilupp tal-artijiet ta’ madwar, b’kejl ta’ madwar 280
ettaru. L-eżekuzzjoni ta’ dawn ix-xogħlijiet tikkostitwixxi parti mill-prezz li għandu jitħallas bl-akkwist ta’ 49 % tal-azzjonijiet
ta’ EKP;
–        ftehim bejn ETA u l-AEAS, li permezz tiegħu din tal-aħħar tikseb id-dritt li taħtar il-maġġoranza tal-bord tad-diretturi tal-EKP
u li b’hekk tamministra l-kumpannija skont il-kundizzjonijiet stipulati fil-kuntratt;
–        ftehim li jipprovdi li l-AEAS tieħu f’idejha l-ġestjoni tal-impriża tal-każinò bi ħlas li jsir minn ETA. Bħala tali ħlas,
l-AEAS tirċievi somma li ma tistax teċċedi perċentwali skalat mal-profitti operattivi annwali (li jonqos minn 20 % tal-profitti
sa EUR 30 miljun għal 5 % tal-profitti li jaqbżu EUR 90 miljun) u 2 % tad-dħul mill-bejgħ;
–        bħala ġestitur, l-AEAS għandha tiġġestixxi l-impriża ta’ każinò b’mod li żżomm dejjem ambjent lussuż li joffri servizzi ta’
livell għoli u b’mod li jrendi profitti lill-EKP. B’mod konkret, il-profitti mill-ġestjoni qabel it-taxxa ma għandhomx ikunu
inqas minn total ta’ EUR 105 miljun għall-ewwel ħames snin finanzjarji wara d-dħul fis-seħħ tal-kuntratt. Il-profitti netti
għandhom jinqasmu bejn ETA u l-AEAS skont il-perċentwali tal-kapital miżmum minn kull waħda minnhom f’EKP;
–        peress li EKP hija l-unika impriża ta’ każinò li fil-preżent topera fil-provinċja tal-Attica, il-kuntratt jipprevedi li, fil-każ
li jiġi legalment stabbilit każinò ieħor f’dawn il-limiti ġeografiċi fi żmien għaxar snin dekorribbli minn meta l-kuntratt
jidħol fis-seħħ, ETA tkun marbuta tikkumpensa lill-AEAS billi tħallasha, bħala danni, somma ugwali għal 70 % tal-prezz tat-tranżazzjoni.
L-ammont tal-kumpens jitnaqqas kull sena b’parti minn kull għaxra b’effett minn meta l-kuntratt jidħol fis-seħħ;
–        f’dak li jirrigwarda l-ġestjoni tal-impriża ta’ każinò, il-kuntratt jiġi fi tmiemu għaxar snin wara li jkun daħal fis-seħħ.
Peress li l-grupp Hyatt Regency Xenodocheiaki kai Touristiki (Tessaloniki) AE – Elliniki Technodomiki AE kien l-aħjar offerent
fl-ambitu tal-proċedura inkwistjoni, huwa ntgħażel bħala l-offerent rebbieħ. Qabel l-iffirmar tal-kuntratt, ETA għarrfet lill-ESR
bl-identità tas-sidien, is-soċji, l-azzjonarji ewlenin u d-diriġenti eżekuttivi tal-offerent rebbieħ, sabiex jiġi ċċertifikat
li fir-rigward tagħhom ma kien hemm ebda wieħed mill-każijiet ta’ inkompatibbiltà previsti fl-Artikolu 3 tal-Liġi 3021/2002.
B’ċertifikat li nħareġ fis-27 ta’ Settembru 2002, l-ESR ikkonferma li f’dan il-każ ma kien hemm ebda każ ta’ inkompatibbiltà
fost il-persuni indikati qabel.
Dan l-att tal-ESR kien is-suġġett ta’ azzjoni għal annullament imressqa biss minn tlieta mis-seba’ membri li jikkostitwixxu
l-konsorzju offerent “Koinopraxia Kazino Attikis”, li ma ngħatax il-kuntratt. Ir-rikorrenti sostnew li membru tal-konsorzju
li ngħata l-kuntratt kien jaqa’ taħt wieħed mill-każijiet ta’ inkompatibbiltà previsti mil-leġiżlazzjoni nazzjonali u li,
minħabba f’hekk, l-għoti tal-kuntratt kellu jiġi annullat.
Il-qorti tar-rinviju tirrileva li l-kuntratt inkwistjoni huwa kuntratt imħallat, li jinkludi, minn naħa, parti li tirrigwarda
l-bejgħ ta’ azzjonijiet minn ETA lill-aħjar offerent, parti li, bħala tali, ma taqax taħt ir-regoli tal-Unjoni fil-qasam tal-kuntratti
pubbliċi, u, min-naħa l-oħra, parti li tirrigwarda kuntratt għal servizzi li għandu jiġi konkluż mal-aħjar offerent, li jassumi
l-obbligi ta’ ġestjoni tal-impriża ta’ każinò. Il-parti li tirrigwarda t-trasferiment tal-azzjonijiet hija, skont il-qorti
tar-rinviju, l-iktar parti importanti ta’ dan il-kuntratt imħallat. Barra minn hekk, dan il-kuntratt jinkludi wkoll parti
li tinvolvi kuntratt għal xogħlijiet, inkwantu l-offerent rebbieħ jassumi l-obbligu li jeżegwixxi x-xogħlijiet imsemmija fid-deċiżjoni
tar-rinviju, bħala ħlas parzjali għall-azzjonijiet ttrasferiti. Il-qorti tar-rinviju tirrileva li din l-aħħar parti hija ta’
natura għalkollox anċillari meta mqabbla mal-parti tas-“servizzi”.
F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk il-parti tas-“servizzi” tal-kuntratt inkwistjoni tistax tiġi kkunsidrata
bħala li tikkostitwixxi kuntratt ta’ konċessjoni għal servizzi pubbliċi, li ma huwiex suġġett għal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni.
F’dan ir-rigward, għandu jiġi vverifikat sa fejn l-offerent rebbieħ jassumi r-riskji marbuta mal-organizzazzjoni u l-operazzjoni
tas-servizzi inkwistjoni, fid-dawl ukoll tal-fatt li dawn is-servizzi jinvolvu attivitajiet li, b’mod konformi mar-regoli
nazzjonali li għalihom huma suġġetti, jistgħu jinvolvu drittijiet esklużivi u speċjali.
Fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja tqis li l-parti tal-kuntratt inkwistjoni li tikkonċerna l-ġestjoni tal-każinò tikkostitwixxi
kuntratt pubbliku għal servizzi, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-azzjoni għal annullament imressqa fil-livell nazzjonali
hijiex koperta mill-garanziji proċedurali previsti mid-Direttiva 89/665, fid-dawl tal-fatt li l-għan prinċipali tal-kuntratt,
jiġifieri l-bejgħ tal-azzjonijiet ta’ EKP, ma jaqax fil-kamp ta’ applikazzjoni tar-regoli Komunitarji fil-qasam tal-kuntratti
pubbliċi u li l-kuntratti li għandhom bħala għan tali servizzi, li jaqgħu taħt l-Anness I B tad-Direttiva 92/50, għandhom
jingħataw skont l-Artikoli 14 u 16 ta’ din id-direttiva, li jinvolvu biss obbligi ta’ natura proċedurali. Madankollu, il-qorti
tar-rinviju tistaqsi jekk, minkejja dan l-aspett restrittiv tal-obbligi, il-prinċipju ta’ trattament ugwali tal-parteċipanti
fi proċedura għall-għoti ta’ kuntratt, li d-Direttiva 89/665 għandha l-għan li tipproteġi, japplikax ukoll f’każ bħal dan.
Fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja kellha tikkunsidra li azzjoni għal annullament bħalma hija dik fil-kawża prinċipali taqa’
fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 89/665, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk ir-regoli tad-dritt tal-Unjoni jipprekludix
regola proċedurali nazzjonali, bħalma hija dik li tidher fl-Artikolu 47(1) tad-Digriet Presidenzjali 18/1989 kif interpretat
minn dik il-qorti, li tipprovdi li dawk li jipparteċipaw fi proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku bħala konsorzju jistgħu
jressqu azzjoni għal annullament kontra atti magħmula fl-ambitu ta’ din il-proċedura biss billi jaġixxu lkoll flimkien u kollettivament,
u fin-nuqqas ta’ dan l-azzjoni tiġi miċħuda bħala inammissibbli.
F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju tirreferi għas-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tat-8 ta’ Settembru 2005, Espace Trianon
u Sofibail (C‑129/04, Ġabra p. I‑7805, punt 22), li tipprovdi li regola nazzjonali ta’ proċedura li teħtieġ li azzjoni għal
annullament kontra d-deċiżjoni ta’ awtorità kontraenti li tagħti kuntratt pubbliku għandha titressaq mill-membri kollha li
jiffurmaw konsorzju offerent ma tillimitax l-aċċessibbiltà għal tali azzjoni b’mod li jmur kontra l-Artikolu 1(3) tad-Direttiva 89/665.
Madankollu, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk din il-konklużjoni, li kienet tikkonċerna, f’dik is-sentenza, azzjoni għall-annullament
tad-deċiżjoni tal-awtorità kontraenti li tagħti kuntratt pubbliku, hijiex valida wkoll għal kull forma ta’ protezzjoni ġudizzjarja
taħt id-direttiva hawn fuq imsemmija, u b’mod partikolari għal azzjoni għad-danni. Din il-kwistjoni hija marbuta mal-fatt
li, fil-każ ineżami, fl-eżerċizzju tal-fakultà mogħtija lill-Istati Membri taħt l-Artikolu 2(5) tad-Direttiva 89/665, il-leġiżlatur
nazzjonali ssuġġetta, bl-adozzjoni tal-Artikolu 5(2) tal-Liġi 2522/1997, l-għoti ta’ danni għall-annullament preliminari tal-att
allegatament illegali.
Din id-dispożizzjoni flimkien mar-regola proċedurali li tidher fl-Artikolu 47(1) tad-Digriet Presidenzjali 18/1989, kif interpretata
mill-qorti tar-rinviju, twassal għall-impossibbiltà għal kull membru individwali ta’ konsorzju li jkun ipparteċipa mingħajr
suċċess fi proċedura għall-għoti ta’ kuntratt, mhux biss li jikseb l-annullament tal-att li jippreġudika l-interessi tiegħu,
iżda wkoll milli jadixxi lill-qorti kompetenti sabiex jingħata kumpens għad-dannu minnu subit individwalment. Hemm lok li
jiġi enfasizzat li, fil-każ ineżami, il-qorti kompetenti fil-qasam ta’ azzjoni għal annullament hija s-Symvoulio tis Epikrateias
(Kunsill tal-Istat), filwaqt li, fil-qasam tad-danni, il-kompetenza hija ta’ qorti oħra.
F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju tirrileva li l-possibbiltà għal kull wieħed mill-membri ta’ konsorzju li jitlob lill-qorti
kompetenti li jingħata danni tiddependi, għalhekk, mir-rieda tal-membri l-oħra kollha tal-konsorzju li jressqu azzjoni għal
annullament, meta l-preġudizzju li l-membri tal-konsorzju jkunu sostnew, fuq bażi individwali, minħabba li ma jkunux ngħataw
il-kuntratt jista’ jkun differenti skont l-ammont ta’ spejjeż li l-membri jkunu għamlu għall-finijiet tal-parteċipazzjoni
tagħhom f’din il-proċedura. Konsegwentement, l-interess ta’ kull wieħed mill-membri tal-konsorzju li jaġixxi b’azzjoni għall-annullament
ta’ deċiżjoni jista’ wkoll ikun differenti. Għaldaqstant, huwa aċċettabbli li jiġi mistoqsi jekk, f’kuntest proċedurali bħal
dan, il-prinċipju ta’ protezzjoni ġudizzjarja effettiva taħt id-Direttiva 89/665 ikunx imħares.
Fl-aħħar nett, il-qorti tar-rinviju tirrimarka li, skont ir-regoli proċedurali nazzjonali dwar id-dritt ġenerali għall-kumpens
għad-danni kkawżati minn atti illegali tal-Istat jew minn persuni ġuridiċi taħt id-dritt pubbliku, hija l-qorti kompetenti
fil-qasam tal-għoti tad-danni li tistħarreġ ukoll, b’mod inċidentali, il-legalità tal-att amministrattiv fil-każ tal-azzjoni
għad-danni, u mhux qorti oħra bħalma huwa l-każ fil-każ ta’ azzjonijiet għal annullament imressqa fil-kuntest tal-proċeduri
għall-kuntratti pubbliċi. Għalhekk, hija tistaqsi jekk il-proċeduri intiżi sabiex tiżgura l-ħarsien tad-drittijiet taħt id-dritt
tal-Unjoni humiex inqas favorevoli minn dawk li jikkonċernaw il-ħarsien ta’ drittijiet simili jew analogi taħt ir-regoli nazzjonali.
Fl-aħħar nett, il-qorti tar-rinviju tirrileva li l-interpretazzjoni attwali tagħha tal-Artikolu 47(1) tad-Digriet Presidenzjali 18/1989,
fis-sens li huma biss l-membri kollha ta’ konsorzju, li jaġixxu kollettivament, li jistgħu jitolbu l-annullament ta’ att imwettaq
fl-ambitu ta’ proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku, tikkostitwixxi bidla fil-ġurisprudenza stabbilita tagħha li kienet
tipprovdi li l-membri setgħu jressqu azzjoni b’mod individwali.
B’mod parallel hija tenfasizza l-kuntest partikorali tal-kawża prinċipali, jiġifieri li, inizjalment, l-azzjoni inkwistjoni
tressqet mill-konsorzju bħala tali u mis-seba’ membri tagħha quddiem ir-Raba’ Awla tas-Symvoulio tis Epikrateias. Din il-formazzjoni
tal-qorti ddikjarat inammissibbli l-azzjoni fir-rigward tal-konsorzju kif ukoll ta’ erbgħa mill-membri tiegħu minħabba l-fatt
li ma kinux awtorizzaw b’mod regolari lill-avukat tagħhom sabiex jipproċedi ġudizzjarjament, u, fir-rigward tat-tliet membri
l-oħra tal-konsorzju, hija bagħtet il-kawża, fid-dawl tal-importanza tagħha, quddiem il-formazzjoni plenarja ta’ din il-qorti.
B’dan il-mod, l-imsemmija raba’ awla applikat il-ġurisprudenza sa dak iż-żmien stabbilita, li kienet tipprovdi li l-azzjoni
mressqa minn ċerti membri ta’ konsorzju kienet ammissibbli wkoll.
Madankollu, id-deċiżjoni ta’ inammissibbiltà ta’ din ir-raba’ awla fir-rigward tal-azzjoni tal-konsorzju bħala tali u tal-erbgħa
mill-ħames membri tiegħu saret definittiva b’tali mod li ma kienx hemm rimedju disponibbli fl-ambitu tal-proċedura pendenti
quddiem il-formazzjoni plenarja tal-qorti tar-rinviju. Għalhekk, din il-qorti qed tistaqsi jekk din il-bidla fil-ġurisprudenza
tagħha hijiex konformi mal-prinċipju tas-smigħ imparzjali, li jikkostitwixxi prinċipju ġenerali tad-dritt tal-Unjoni u huwa
wkoll stipulat fl-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali,
iffirmata Ruma fl-4 ta’ Novembru 1950 (iktar ’il quddiem il-“KEDB”), kif ukoll mal-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi
leġittimi.
Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazjonijiet, is-Symvoulio tis Epikrateias, fil-formazzjoni plenarja tiegħu, iddeċieda li jissospendi
l-proċeduri quddiemu u li jagħmel is-segwenti domandi preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1)      Kuntratt li bih awtorità kontraenti tagħti lill-impriża kontraenti r-responsabbiltà għall-ġestjoni ta’ impriża ta’ każinò
u għat-twettiq ta’ pjan ta’ żvilupp, li jikkonsisti fil-modernizzazzjoni tal-bini tal-każinò u l-użu kummerċjali tal-possibbiltajiet
tal-liċenzja ta’ dan il-każinò, u li għandu l-kundizzjoni li jekk, fil-futur, fiż-żona fejn hemm il-każinò inkwistjoni, ikun
hemm każinò ieħor li jopera legalment, l-awtorità kontraenti għandha l-obbligu li tħallas kumpens lill-impriża kontraenti,
jikkostitwixxi kuntratt ta’ konċessjoni mhux irregolat mid-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 92/50 […]?
2)      Fil-każ ta’ risposta negattiva għall-ewwel domanda preliminari: azzjoni ġudizzjarja mressqa mill-persuni li ħadu sehem fi
proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku ta’ natura mħallta li jipprevedi b’mod partikolari l-provvista ta’ servizzi li
jaqgħu fl-Anness I B tad-Direttiva 92/50 […], li fil-kuntest tagħha r-rikorrenti jsostnu ksur tal-prinċipju ta’ trattament
ugwali tal-persuni li ħadu sehem fil-proċedura għall-għoti tal-kuntratt (prinċipju kkonfermat mill-Artikolu 3(2) tad-direttiva
inkwistjoni), taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 89/665 […], jew din l-applikazzjoni hija eskluża peress li, skont
id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 9 tad-Direttiva 92/50 […], huma biss l-Artikoli 14 u 16 ta’ din tal-aħħar li japplikaw għall-proċedura
għall-għoti tal-kuntratt għal servizzi msemmi iktar ’il fuq?
3)      Fil-każ ta’ risposta pożittiva għat-tieni domanda preliminari: jekk jiġi kkunsidrat li dispożizzjoni nazzjonali li tipprevedi
li huma biss il-membri flimkien ta’ konsorzju, li ma għandux personalità ġuridika li jkun ħa sehem mingħajr suċċess fil-proċedura
għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku, li jistgħu jressqu azzjoni ġudizzjarja kontra l-att ta’ aġġudikazzjoni u mhux il-membri
b’mod individwali tiegħu ma hijiex kuntrarja, bħala regola ġenerali, għad-dritt Komunitarju, b’mod partikolari għad-dispożizzjonijiet
tad-Direttiva 89/665 […], u li dan jgħodd ukoll meta l-azzjoni tkun ġiet imressqa inizjalment mill-membri kollha tal-konsorzju
flimkien iżda finalment jirriżulta li kienet inammissibbli fir-rigward ta’ wħud minnhom, huwa neċessarju wkoll, sabiex l-azzjoni
msemmija tiġi ddikjarata inammissibbli, li jiġi eżaminat, fir-rigward tal-applikazzjoni tad-direttiva ċċitata iktar ’il fuq,
jekk dawn il-membri tal-konsorzju jibqgħalhomx wara dan, b’mod individwali, id-dritt li jitolbu quddiem qorti oħra nazzjonali
d-danni possibbilment previsti minn dispożizzjoni tal-liġi nazzjonali?
4)      Meta, skont ġurisprudenza stabbilita, qorti nazzjonali kkunsidrat li l-azzjoni ġudizzjarja mressqa minn membru individwali
ta’ konsorzju kontra att li jagħmel parti minn proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku hija ammissibbli, id-dispożizzjonijiet
tad-Direttiva 89/665 […], interpretata fid-dawl tal-Artikolu 6 tal-[KEDB], bħala prinċipju ġenerali tad-dritt Komunitarju,
jippermettu li azzjoni tiġi miċħuda bħala inammissibbli minħabba tibdil fil-ġurisprudenza stabbilita msemmija qabel, mingħajr
ma tingħata minn qabel lir-rikorrent il-possibbiltà li jirrimedja l-inammissibbiltà, jew, fi kwalunkwe każ, il-possibbiltà
li jressaq l-osservazzjonijiet tiegħu fuq din il-kwistjoni, skont il-prinċipju tal-kontradittorju?”

Kawża C‑149/08
Il-belt ta’ Thessaloniki ddeċidiet li torganizza proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku għall-aġġudikazzjoni tax-xogħol
bl-isem “Kostruzzjoni tas-sala muniċipali ta’ Thessaloniki u parkeġġ taħt l-art”. B’deċiżjoni tal-1 ta’ Lulju 2004 tal-kummissjoni
muniċipali, il-kuntratt ngħata lill-konsorzju kkostitwit mill-kumpanniji Aktor ATE, Themeliodomi AE u Domotechniki AE. Bil-għan
li jiġi konkluż kuntratt, l-awtorità kontraenti informat lill-ESR, skont il-leġiżlazzjoni nazzjonali fis-seħħ, bl-identità
tal-persuni li għandhom l-istatus ta’ sid, soċju, azzjonarju ewlieni jew diriġent eżekuttiv tal-kumpanniji membri tal-konsorzju
hawn fuq imsemmi, sabiex jiġi kkonfermat li ma hemmx, fost dawn il-persuni, każijiet ta’ inkompatibbiltà li jaqgħu taħt dawk
imsemmija fl-Artikolu 3 tal-Liġi 3021/2002.
Wara li kkonstatat li membru tal-bord tad-diretturi tal-kumpannija Aktor ATE kien jikkostitwixxi każ ta’ inkompatibbiltà li
jaqa’ taħt dawk imsemmija fid-dispożizzjoni nazzjonali hawn fuq imsemmija, l-ESR, b’att tal-1 ta’ Novembru 2004, irrifjuta
joħroġ ċertifikat li kien jikkostitwixxi kundizzjoni neċessarja għall-iffirmar tal-kuntratt. L-ilment tal-kumpannija Aktor
ATE kontra dan l-att negattiv tal-ESR ġie miċħud b’deċiżjoni tad-9 ta’ Novembru 2004. Huwa kontra dawn iż-żewġ deċiżjonijiet
negattivi tal-ESR li l-kumpannija Aktor ATE, l-unika waħda minn fost it-tliet kumpanniji li jikkostitwixxu l-konsorzju li
ngħata l-kuntratt, ressqet azzjoni għal annullament quddiem il-qorti tar-rinviju, billi bbażat ruħha fuq il-ġurisprudenza
eżistenti ta’ din tal-aħħar li kienet tqis ammissibbli l-azzjonijiet imressqa minn membri ta’ konsorzju fuq bażi individwali.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, is-Symvoulio tis Epikrateias, għal darba oħra fil-formazzjoni plenarja tiegħu, iddeċieda li jissospendi
l-proċeduri quddiemu u li jagħmel is-segwenti domandi preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1)      Jekk jitqies li, bħala prinċipju, liġi nazzjonali li tipprovdi li huma biss il-membri kollha flimkien ta’ konsorzju mingħajr
personalità ġuridika, u mhux il-membri individwali tiegħu, li jistgħu jressqu azzjoni kontra l-att ta’ għoti ta’ kuntratt,
liema konsorzju jkun ipparteċipa, mingħajr suċċess, fi proċedura ta’ għoti ta’ kuntratti pubbliċi, ma tmurx kontra d-dritt
Komunitarju u b’mod partikolari kontra d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 89/665 […], ħaġa li tgħodd ukoll meta l-azzjoni tkun
għall-ewwel ġiet imressqa mill-membri kollha tal-konsorzju kollettivament, iżda iktar tard ikun irriżulta li kien inammissibbli
fil-konfront ta’ wħud minnhom, huwa meħtieġ, fil-kuntest tal-applikazzjoni tal-imsemmija direttiva u qabel ma tiġi ddikjarata
l-imsemmija inammissibbiltà, li jiġi vverifikat jekk dawn il-membri individwali jitilfux jew le, wara dan kollu, id-dritt
li jadixxu qorti nazzjonali oħra sabiex jiksbu l-kumpens għad-danni eventwalment previst minn dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali?
2)      Fil-każ fejn kienet teżisti ġurisprudenza stabbilita ta’ qorti nazzjonali li kienet tipprovdi li anki membru individwali ta’
konsorzju jista’ validament iressaq azzjoni kontra att adottat fil-kuntest ta’ proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku,
il-fatt li dan il-mod ta’ azzjoni jiġi miċħud bħala inammissibbli, minħabba bdil f’tali ġurisprudenza stabbilita, mingħajr
ma r-rikorrent jingħata, preliminarjament, il-possibbiltà li jirrimedja għal tali inammissibbiltà jew, f’kull każ, li jressaq,
skont il-prinċipju tal-kontradittorju, l-osservazzjonijiet tiegħu fuq il-kwistjoni, huwa kompatibbli mad-dispożizzjonijiet
tad-Direttiva 89/665 […], interpretata fid-dawl tal-Artikolu 6 tal-[KEDB] bħala prinċipju ġenerali tad-dritt Komunitarju?”
B’digriet tal-President tal-Qorti tal-Ġustizzja tat-22 ta’ Mejju 2008, il-Kawżi C‑145/08 u C‑149/08 ġew magħquda għall-finijiet
tal-proċedura bil-miktub u orali u kif ukoll tas-sentenza.

Fuq id-domandi preliminari

Fuq id-domandi mressqa fil-Kawża C‑145/08
Permezz tad-domandi tagħha dwar l-applikabbiltà tad-Direttiva 92/50 għal kuntratt bħal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali,
il-qorti tar-rinviju tistaqsi dwar jekk id-Direttiva 89/665 għandhiex tkun applikabbli fil-każ ineżami, ladarba l-applikazzjoni
tagħha tippresupponi l-applikabbiltà ta’ waħda mid-direttivi dwar il-kuntratti pubbliċi msemmija fl-Artikolu 1 tad-Direttiva 89/665.
Għaldaqstant, dawn id-domandi għandhom jiġu eżaminati flimkien u għandu jiġi ddeterminat jekk tali kuntratt jaqax fil-kamp
ta’ applikazzjoni ta’ waħda mid-direttivi msemmija fl-imsemmi artikolu.
Kemm mill-argumenti dettaljati u sostanzjati tad-deċiżjoni tar-rinviju kif ukoll mill-klassifikazzjoni mogħtija mill-qorti
tar-rinviju tat-tranżazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali jirriżulta li din tal-aħħar tikkostitwixxi kuntratt imħallat.
Fil-fatt, dan huwa kkostitwit, essenzjalment, minn ftehim li jirrigwarda t-trasferiment minn ETA ta’ 49 % tal-azzjonijiet
ta’ EKP lill-AEAS (iktar ’il quddiem il-“parti ‘bejgħ ta’ azzjonijiet’”), ftehim li jipprovdi li l-AEAS għandha tassumi l-ġestjoni
tal-impriża ta’ każinò bi ħlas (iktar ’il quddiem il-“parti ‘servizzi’”), u ftehim li jipprovdi li l-AEAS tintrabat li timplementa
pjan ta’ titjib tal-bini tal-każinò u tal-lukandi ta’ maġenbu kif ukoll tal-iżvilupp tal-art ta’ madwar (iktar ’il quddiem
il-“parti ‘xogħlijiet’”).
Mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li, fil-każ ta’ kuntratt imħallat li, skont l-avviż tal-kuntratt, id-diversi
partijiet tiegħu huma marbuta b’mod inseparabbli u jifformaw għalhekk kuntratt wieħed indiviżibbli, l-operazzjoni inkwistjoni
għandha tiġi eżaminata fl-intier tagħha b’mod unitarju għall-finijiet tal-klassifikazzjoni ġuridika tagħha u għandha tiġi
evalwata fuq il-bażi ta’ regoli li jirregolaw il-parti li tikkostitwixxi l-għan prinċipali jew l-element predominanti tal-kuntratt
(ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal-5 ta’ Diċembru 1989, Il-Kummissjoni vs L-Italja, C‑3/88, Ġabra p. 4035, punt 19; tad-19
ta’ April 1994, Gestión Hotelera Internacional, C‑331/92, Ġabra p. I‑1329, punti 23 sa 26; tat-18 ta’ Jannar 2007, Auroux
et
, C‑220/05, Ġabra p. I‑385, punti 36 u 37; tal-21 ta’ Frar 2008, Il-Kummissjoni vs L-Italja, C‑412/04, Ġabra p. I‑619, punt 47,
kif ukoll tad-29 ta’ Ottubru 2009, Il-Kummissjoni vs Il-Ġermanja, C‑536/07, Ġabra p. I-10355, punti 28, 29, 57 u 61).
Din il-konklużjoni hija valida indipendentement mill-kwistjoni ta’ jekk il-parti li tikkostitwixxi l-għan prinċipali ta’ kuntratt
imħallat taqax jew le fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-direttivi dwar il-kuntratti pubbliċi.
Konsegwentement, għandu jiġi eżaminat jekk il-kuntratt imħallat inkwistjoni fil-kawża prinċipali jikkostitwixxix kuntratt
kompletament indiviżibbli u, jekk dan ikun il-każ, jekk jaqax fl-intier tiegħu, minħabba l-għan prinċipali tiegħu, taħt xi
waħda mid-direttivi msemmija fl-Artikolu 1 tad-Direttiva 89/665, li jirregolaw il-kuntratti pubbliċi.
Fl-ewwel lok, għandu jiġi rrilevat li dan il-kuntratt jifforma parti minn operazzjoni ta’ privatizzazzjoni parzjali ta’ impriża
pubblika ta’ każinò, li ġiet deċiża mill-kummissjoni interministerjali kompetenti fil-livell nazzjonali u ngħata bidu għaliha
b’sejħa għal offerti unika.
Mill-proċess jirriżulta, b’mod partikolari mill-kundizzjonijiet tal-avviż supplimentari ppubblikat fix-xahar ta’ April 2002,
li l-kuntratt imħallat inkwistjoni fil-kawża prinċipali huwa kuntratt uniku li jirrigwarda konġuntament it-trasferiment tal-azzjonijiet
ta’ EKP, il-ksib tad-dritt li taħtar il-maġġoranza tal-membri tal-bord tad-diretturi ta’ EKP, l-obbligu li tassumi l-ġestjoni
tal-impriża ta’ każinò u li tagħti servizzi ta’ livell għoli li jrendu profitti, u kif ukoll l-obbligu li tagħmel xogħlijiet
ta’ ristrutturar u ta’ titjib tal-postijiet ikkonċernati u kif ukoll tal-artijiet ta’ madwar.
Dawn il-konstatazzjonijiet juru n-neċessità li l-imsemmi kuntratt imħallat jiġi konkluż ma’ sieħeb uniku li jkollu fl-istess
ħin kemm il-kapaċità finanzjarja neċessarja sabiex jixtri l-azzjonijiet inkwistjoni u kif ukoll esperjenza professjonali fil-qasam
tal-operazzjoni ta’ każinò.
Minn dan isegwi li d-diversi partijiet ta’ dan il-kuntratt għandhom jinftiehmu bħala li jifformaw kuntratt wieħed indiviżibbli.
Fit-tieni lok, mill-konstatazzjonijiet tal-qorti tar-rinviju jirriżulta li l-għan prinċipali tal-kuntratt imħallat kien il-bejgħ,
lill-aħjar offerent, ta’ 49 % tal-azzjonijiet ta’ EKP u li l-parti “xogħlijiet” ta’ din it-tranżazzjoni u kif ukoll il-parti
“servizzi”, indipendentement mill-kwistjoni ta’ jekk din tal-aħħar tikkostitwixxix kuntratt pubbliku għal servizzi jew konċessjoni
għal servizzi, kienu anċillari meta mqabbla mal-għan prinċipali tal-kuntratt. Il-qorti tar-rinviju indikat ukoll li l-parti
“xogħlijiet” kienet ta’ natura għalkollox anċillari meta mqabbla mal-parti “servizzi”.
Din l-evalwazzjoni hija kkonfermata mill-atti tal-proċess sottomess lill-Qorti tal-Ġustizzja.
Fil-fatt, ma jistax ikun hemm dubju li, fejn ikun hemm xiri ta’ 49 % tal-azzjonijiet ta’ impriża pubblika bħalma hija EKP,
din it-tranżazzjoni tikkostitwixxi l-għan prinċipali tal-kuntratt. Għandu jiġi rrilevat li d-dħul li l-AEAS tikseb bħala azzjonarja
jidher li huwa sostanzjalment ikbar mill-ħlas li hija tieħu bħala fornitur ta’ servizzi. Barra minn hekk, l-AEAS tikseb dan
id-dħul mingħajr limitu ta’ żmien, filwaqt li l-attività ta’ ġestjoni tiġi fi tmiemha wara għaxar snin.
Mill-kunsiderazzjonijiet premessi jirriżulta li d-diversi partijiet tal-kuntratt imħallat inkwistjoni fil-kawża prinċipali
jifformaw kuntratt wieħed indiviżibbli, li l-parti minnu li tirrigwarda t-trasferiment tal-azzjonijiet tikkostitwixxi l-għan
prinċipali.
Issa, it-trasferiment ta’ azzjonijiet lil offerent fil-kuntest ta’ operazzjoni ta’ privatizzazzjoni ta’ impriża pubblika ma
taqax taħt id-direttivi dwar il-kuntratti pubbliċi.
Barra minn hekk, dan huwa ġustament imfakkar fil-punt 66 tal-Green Paper tal-Kummissjoni dwar sħubijiet bejn is-settur pubbliku
u l-privat u d-dritt Komunitarju dwar kuntratti u konċessjonijiet pubbliċi [COM(2004) 327 finali].
Il-Kummissjoni, fil-punt 69 tal-Green paper tagħha dwar sħubijiet bejn is-settur pubbliku u l-privat, hawn fuq imsemmija,
tenfasizza li għandu jiġi żgurat li tranżazzjoni kapitali ma taħbix, fir-realtà, l-għoti lil sieħeb privat ta’ kuntratti li
jistgħu jiġu kklassifikati bħala kuntratti pubbliċi jew konċessjonijiet. Mandankollu, f’dan il-każ, ma hemm xejn fil-proċess
li jista’ jqiegħed f’dubju n-natura tat-tranżazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali, kif ikklassifikata mill-qorti tar-rinviju.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet premessi, għandu jiġi konkluż li kuntratt imħallat li l-għan prinċipali tiegħu huwa l-ksib
minn impriża ta’ 49 % tal-kapital ta’ impriża pubblika u l-għan anċillari tiegħu, marbut b’mod indiviżibbli ma’ dan l-għan
prinċipali, jinvolvi l-provvista ta’ servizzi u l-eżekuzzjoni ta’ xogħlijiet ma jaqax, fl-intier tiegħu, fil-kamp ta’ applikazzjoni
tad-direttivi dwar il-kuntratti pubbliċi.
Din il-konklużjoni ma teskludix li kuntratt bħal dan għandu josserva r-regoli fundamentali u l-prinċipji ġenerali tat-Trattat,
b’mod partikolari fil-qasam tal-libertà tal-istabbiliment u l-moviment liberu tal-kapital. Madankollu, f’dan il-każ, ma hemmx
ħtieġa li l-kwistjoni tal-osservanza tal-imsemmija regoli u prinċipji tiġi eżaminata, ladarba r-riżultat ta’ tali eżami bl-ebda
mod ma jista’ jwassal għall-applikazzjoni tad-Direttiva 89/665.
Għaldaqstant, fid-dawl tal-premess, ma hemmx ħtieġa ta’ risposta għad-domandi l-oħra mressqa fil-kuntest tal-Kawża C‑145/08.

Fuq l-ewwel domanda mressqa fil-Kawża C‑149/08
B’din id-domanda, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk id-Direttiva 89/665 tipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali,
bħal dik interpretata minn dik il-qorti, li tipprovdi li huma biss il-membri flimkien ta’ konsorzju li jagħmel offerta li
jistgħu jressqu azzjoni kontra d-deċiżjoni li jingħata kuntratt mogħtija minn awtorità kontraenti, b’mod li l-membri tal-imsemmi
konsorzju, individwalment, huma preklużi mhux biss mill-possibbiltà li jannullaw deċiżjoni tal-awtorità kontraenti, iżda wkoll
mill-possibbiltà li jitolbu kumpens għal dannu individwali mġarrab bħala riżultat tal-irregolaritajiet li jkunu saru fil-proċedura
tal-għoti tal-kuntratt inkwistjoni.
Sabiex tingħata risposta għal din id-domanda, għandu jiġi kkonstatat li l-att li qed jintalab l-annullament tiegħu quddiem
il-qorti tar-rinviju joriġina mill-ESR, jiġifieri awtorità li ma hijiex l-awtorità kontraenti li organizzat il-proċedura għall-għoti
tal-kuntratt pubbliku inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
Issa, mit-termini tad-Direttiva 89/665, ġeneralment imsejħa d-Direttiva “Rimedji”, jirriżulta li l-protezzjoni li din id-direttiva
tikkonċerna l-atti jew l-ommissjonijiet tal-awtoritajiet kontraenti.
Għaldaqstant, mill-kliem tal-ħames premessa u l-Artikolu 1(1) ta’ din id-direttiva jidher ċar li dawn jirreferu għall-miżuri
li għandhom jittieħdu fir-rigward tad-deċiżjonijiet tal-awtoritajiet kontraenti. Bl-istess mod, skont il-paragrafu 3 tal-istess
artikolu, l-Istati Membri jistgħu jipprovdu li l-persuna li jkollha l-intenzjoni li tuża proċedura ta’ reviżjoni għandha l-ewwel
tinforma lill-awtorità kontraenti bl-allegat ksur, sabiex din tal-aħħar tkun tista’ tirrimedja għalih. Barra minn hekk, l-Artikolu 3(2)
tal-imsemmija direttiva jagħti l-possibbiltà lill-Kummissjoni li tinnotifika lill-awtorità kontraenti r-raġunijiet li għalihom
hija tqis li jkun twettaq ksur fil-proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku, u li titlob il-korrezzjoni tiegħu.
Għaldaqstant, għandu jiġi konkluż li l-kwistjonijiet dwar id-deċiżjonijiet ta’ awtorità bħalma huwa l-ESR ma jaqgħux taħt
is-sistema ta’ rimedji stabbilita mid-Direttiva 89/665.
Madankollu, id-deċiżjonijiet tal-ESR jista’ jkollhom ċertu impatt fuq il-prosegwiment, jekk mhux l-eżitu, ta’ proċedura għall-għoti
ta’ kuntratt pubbliku, sa fejn dawn jistgħu jwasslu għall-esklużjoni ta’ offerent, jekk mhux offerent rebbieħ, li fuq bażi
individwali jkollu xi waħda jew oħra mill-inkompatibbiltajiet previsti mil-leġiżlazzjoni nazzjonali rilevanti. Għaldaqstant,
dawn id-deċiżjonijiet ma humiex nieqsa mill-interess fir-rigward tal-applikazzjoni korretta tad-dritt tal-Unjoni f’dan il-qasam.
F’din il-kawża, mill-informazzjoni pprovduta mill-qorti tar-rinviju jirriżulta li d-deċiżjoni tal-ESR, li wasslet sabiex ir-rikorrent
fil-kawża prinċipali ġie mċaħħad milli jingħata l-kuntratt pubbliku inkwistjoni meta huwa kien diġà ġie indikat bħala l-offerent
rebbieħ, kienet, skont l-istess rikorrent, adottata bi ksur tad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva tal-Kunsill 93/37/KEE, tal-14
ta’ Ġunju 1993, li tikkonċerna l-koordinament tal-proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti tax-xogħlijiet pubbliċi [kuntratti pubbliċi
għal xogħlijiet] (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 2 p. 163), kif ukoll ta’ prinċipji li joħorġu mid-dritt
primarju tal-Unjoni.
Issa, ir-rikorrent fil-kawża prinċipali jsostni li, bl-applikazzjoni tal-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni, huwa ġie prekluż
mhux biss milli jipproċedi sabiex jannulla d-deċiżjoni allegatament illegali tal-ESR, li wasslet għall-esklużjoni tiegħu mill-proċedura
inkwistjoni fil-kawża prinċipali, iżda wkoll milli jitlob kumpens għad-dannu kkawżat minn din id-deċiżjoni. B’dan il-mod,
huwa ġie mċaħħad minn protezzjoni ġudizzjarja effettiva.
F’dan ir-rigward, għandu jiġi mfakkar li l-prinċipju ta’ protezzjoni ġudizzjarja effettiva jikkostitwixxi prinċipju ġenerali
tad-dritt tal-Unjoni (ara s-sentenza tat-13 ta’ Marzu 2007, Unibet, C‑432/05, Ġabra p. I‑2271, punt 37 u l-ġurisprudenza ċċitata).
Skont ġurisprudenza stabbilita, fin-nuqqas ta’ leġiżlazzjoni Komunitarja f’dan il-qasam, huwa kull wieħed mill-Istati Membri
li għandu jindika l-qrati li għandhom ġurisdizzjoni u jirregola l-modalitajiet proċedurali ta’ azzjonijiet ġudizzjarji intiżi
sabiex jiżguraw il-ħarsien tad-drittijiet li l-individwi għandhom taħt id-dritt tal-Unjoni. Madankollu, dawn il-modalitajiet
proċedurali ma għandhomx ikunu inqas favorevoli minn dawk li jikkonċernaw azzjonijiet simili previsti għall-protezzjoni ta’
drittijiet taħt l-ordinament ġuridiku intern (prinċipju ta’ ekwivalenza) u ma għandhomx jirrendu prattikament impossibbli
jew eċċessivament diffiċli l-eżerċizzju ta’ drittijiet mogħtija mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni (prinċipju ta’ effettività)
(ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal-15 ta’ April 2008, Impact, C‑268/06, Ġabra p. I‑2483, punti 44 u 46 kif ukoll il-ġurisprudenza
ċċitata).
Fir-rigward tal-prinċipju ta’ ekwivalenza, mill-informazzjoni pprovduta mill-qorti tar-rinviju jirriżulta li, skont id-dritt
intern li jirregola b’mod ġenerali l-kumpens għad-danni kkawżati minn atti illegali tal-Istat jew ta’ persuni ġuridiċi taħt
id-dritt pubbliku, il-qorti kompetenti fil-qasam tal-għoti tad-danni hija kompetenti wkoll sabiex tistħarreġ, b’mod inċidentali,
il-legalità tal-att amministrattiv li joħloq preġudizzju, u dan jista’ jwassal, wara azzjoni mressqa fuq bażi individwali
minn persuna partikolari, għall-għoti ta’ kumpens jekk il-kundizzjonijiet previsti għal dan il-għan ikunu sodisfatti.
Min-naħa l-oħra, fil-qasam tal-kuntratti pubbliċi, qasam kopert mid-dritt tal-Unjoni, dawn iż-żewġ tipi ta’ kompetenzi, jiġifieri,
minn naħa, il-kompetenza li tannulla jew li tikkonstata n-nullità ta’ att amministrattiv u, min-naħa l-oħra, il-kompetenza
li tagħti kumpens għad-dannu sostnut, jaqgħu, fil-kuntest ġuridiku nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali, taħt il-kompetenza
ta’ żewġ qrati differenti.
B’dan il-mod, fil-qasam tal-kuntratti pubbliċi, l-Artikolu 5(2) tal-Liġi 2522/1997, li jissuġġetta l-għoti ta’ danni għall-annullament
tal-att li jikkawża preġudizzju, flimkien mal-Artikolu 47(1) tad-Digriet Presidenzjali 18/1989, li jipprovdi li huma biss
il-membri kollha ta’ konsorzju li jistgħu jaġixxu għall-annullament ta’ att imwettaq fl-ambitu ta’ proċedura għall-għoti ta’
kuntratt pubbliku, iwasslu, kif il-qorti tar-rinviju tosserva, għall-impossibbiltà għal kull membru ta’ konsorzju, li jaġixxi
individwalment, mhux biss li jikseb l-annullament tal-att li jikkawżalu preġudizzju, iżda wkoll li jadixxi lill-qorti kompetenti
għall-finijiet tal-kumpens għad-dannu li huwa jkun sostna individwalment, meta ma jidhirx li tali impossibbiltà teżisti f’oqsma
oħra, skont dispożizzjonijiet legali interni applikabbli għat-talbiet għal kumpens ibbażati fuq dannu kkawżat minn att illegali
ta’ awtorità pubblika.
Fir-rigward tal-prinċipju ta’ effettività, għandu jiġi kkonstatat li, bl-applikazzjoni tal-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni
fil-kawża prinċipali, offerent bħalma huwa r-rikorrent fil-kawża prinċipali huwa prekluż minn kull possibbiltà li jitlob,
quddiem il-qorti kompetenti, il-kumpens għad-dannu li jkun sostna minħabba ksur tad-dritt tal-Unjoni b’att amministrattiv
li seta’ influwenza l-prosegwiment u kif ukoll l-eżitu tal-proċedura għall-għoti tal-kuntratt pubbliku. Għalhekk, tali offerent
huwa mċaħħad mill-protezzjoni ġudizzjarja effettiva tad-drittijiet li huwa għandu taħt id-dritt tal-Unjoni f’dan il-qasam.
Kif l-Avukat Ġenerali rrilevat fil-punti 107 sa 116 tal-konklużjonijiet tagħha, għandu, f’dan ir-rigward, jiġi enfasizzat
li l-kuntest preżenti huwa differenti minn dak tal-kawża li wasslet għas-sentenza Espace Trianon u Sofibail, iċċitata iktar
’il fuq. Fil-fatt, filwaqt li din il-kawża tal-aħħar kienet tinvolvi azzjoni għall-annullament ta’ deċiżjoni ta’ aġġudikazzjoni
li ċaħħdet mill-kuntratt inkwistjoni l-konsorzju offerent fl-intier tiegħu, din il-kawża tikkonċerna, fil-fatt, talba intiża
għall-kumpens għad-dannu allegatament ikkawżat b’deċiżjoni illegali ta’ awtorità amministrattiva li kkonstatat l-eżistenza
ta’ inkompatibbiltà, fis-sens tal-leġiżlazzjoni nazzjonali rilevanti, fir-rigward tal-uniku offerent rikorrent.
Fid-dawl tal-premess, għall-ewwel domanda mressqa fil-Kawża C‑149/08 għandha tingħata r-risposta li d-dritt tal-Unjoni, b’mod
partikolari d-dritt għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva, jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża
prinċipali, interpretata fis-sens li l-membri ta’ konsorzju li jagħmel offerta fi proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku
huma preklużi mill-possibbiltà li jitolbu, fuq bażi individwali, kumpens għad-dannu li huma jkunu sostnew individwalment bħala
riżultat ta’ deċiżjoni adottata minn awtorità, li ma tkunx l-awtorità kontraenti, involuta f’din il-proċedura skont ir-regoli
nazzjonali applikabbli, u li hija ta’ natura li tinfluwenza l-prosegwiment tagħha.
Fid-dawl ta’ din ir-risposta, ma hemmx għalfejn tingħata risposta għat-tieni domanda mressqa fil-kuntest tal-Kawża C‑149/08.

Fuq l-ispejjeż
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti
tar-rinviju, hija din il-qorti li għandha tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet
lill-Qorti, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (Ir-Raba’ Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
1)
Kuntratt imħallat li l-għan prinċipali tiegħu huwa l-ksib minn impriża ta’ 49 % tal-kapital ta’ impriża pubblika u li l-għan
anċillari tiegħu, marbut b’mod indiviżibbli ma’ dan l-għan prinċipal, jinvolvi l-provvista ta’ servizzi u l-eżekuzzjoni ta’
xogħlijiet ma jaqax, fl-intier tiegħu, fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-direttivi dwar il-kuntratti pubbliċi.
2)
Id-dritt tal-Unjoni, b’mod partikolari d-dritt għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva, jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali,
bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, interpretata fis-sens li l-membri ta’ konsorzju li jagħmel offerta fi proċedura
għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku huma preklużi mill-possibbiltà li jitolbu, fuq bażi individwali, kumpens għad-dannu li huma
jkunu sostnew individwalment bħala riżultat ta’ deċiżjoni adottata minn awtorità, li ma tkunx l-awtorità kontraenti, involuta
f’din il-proċedura skont ir-regoli nazzjonali applikabbli, u li hija ta’ natura li tinfluwenza l-prosegwiment tagħha.
Firem
*
Lingwa tal-kawża: il-Grieg.