CELEX: 62009CJ0160
Regolament (KEE) Nru 1591/84
Ftehim ta’ kooperazzjoni bejn il-Komunità Ekonomika Ewropea minn naħa, u l-Ftehim ta’ Cartagena u l-pajjiżi membri tiegħu, il-Bolivja, il-Kolombja, l-Ekwador, il-Perù u l-Venezwela, min-naħa l-oħra
Klawżola tan-nazzjon l-iktar favorit
Effett dirett
Dazju tas-sisa fuq l-importazzjoni ta’ banana fil-Greċja

It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-klawżola tan‑nazzjon l-iktar favorit li tinsab fl-Artikolu
4 tal-Ftehim ta’ Kooperazzjoni bejn il‑Komunità Ekonomika Ewropea, minn naħa, u l-Ftehim ta’ Cartagena u l-Istati Membri tiegħu
– il-Bolivja, il-Kolombja, l-Ekwador, il-Perù u l-Venezwela – min‑naħa l-oħra (iktar ’il quddiem il-“ftehim ta’ kooperazzjoni”),
approvat bir‑Regolament tal-Kunsill (KEE) Nru 1591/84, tal-4 ta’ Ġunju 1984 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 11,
Vol. 15, p. 162).
Din it-talba ġiet ippreżentata fil-kuntest ta’ kawża bejn Ioannis Katsivardas – Nikolaos Tsitsikas OE (iktar ’il quddiem “Katsivardas”),
kumpanija Griega, u l‑Ypourgos Oikonomikon (Ministru tal-Finanzi) dwar ir-rimbors ta’ somma mħallsa minn Katsivardas bħala
dazju tas-sisa fuq il-banana stabbilit f’dak iż‑żmien mid-dritt Grieg, wara li kien sar sdoganament ta’ kunsinna banana importata
mill-Ekwador fl-1993.

Il-kuntest ġuridiku

Il-ftehim internazzjonali
Il-Ftehim ġenerali dwar it-tariffi u l-kummerċ
Il-Ftehim ġenerali dwar it-tariffi u l-kummerċ tal-1994 (iktar ’il quddiem il‑“GATT tal-1994”), li jinsab fl-Anness 1A tal-Ftehim
li jistabbilixxi l‑Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ (iktar ’il quddiem id-“WTO”), ġie approvat bid-Deċiżjoni tal-Kunsill
94/800/KE, tat-22 ta’ Diċembru 1994, dwar il‑konklużjoni f’isem il-Komunità Ewropea, fejn għandhom x’jaqsmu affarijiet fil‑kompetenza
tagħha, fuq il-ftehim milħuq fil-laqgħa ta’ negozjati multilaterali fl‑Urugwaj (1986-1994) (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti,
Kapitolu 11, Vol. 21, p. 80). L-Artikolu 1(a) tal-GATT tal-1994 jipprovdi li huwa jinkludi d‑dispożizzjonijiet tal-Ftehim
ġenerali dwar it-tariffi u l-kummerċ tal-1947 (iktar ’il quddiem il-“GATT tal-1947”), kif rettifikat, emendat jew immodifikat
bid‑dispożizzjonijiet tal-atti legali li daħlu fis-seħħ qabel id-dħul fis-seħħ tal‑ftehim li jistabbilixxi l-Organizzazzjoni
Dinjija tal-Kummerċ.
Fost dawn id-dispożizzjonijiet tal-GATT tal-1947 riprodotti fil-GATT tal-1994 hemm inkluża, fl-Artikolu 1(1), il-klawżola
tan-nazzjon l-iktar favorit, li tipprovdi kif ġej:
“Il-vantaġġi, benefiċċji, privileġġi jew immunitajiet kollha mogħtija minn parti kontraenti lil prodott li joriġina minn jew
li huwa destinat lejn kull pajjiż ieħor għandhom, immedjatament u mingħajr kundizzjoni, jiġu estiżi għall-prodotti kollha
simili li joriġinaw minn jew li huma destinati lejn it-territorju tal-partijiet kontraenti l-oħra kollha. Din id-dispożizzjoni
tikkonċerna d-dazju doganali u l‑impożizzjonijiet ta’ kull tip fuq l-importazzjoni jew l-esportazzjoni jew li jikkonċernaw
l-importazzjoni jew l-esportazzjoni, kif ukoll dawk imposti fuq it‑trasferimenti internazzjonali ta’ ħlas ta’ importazzjonijiet
jew ta’ esportazzjonijiet, il-metodu ta’ ħlas ta’ dawn id-dazji jew taxxi, ir-regoli kollha u l-formalitajiet marbuta mal-importazzjonijiet
jew mal-esportazzjonijiet kif ukoll il-kwistjonijiet kollha li huma suġġetti għall-paragrafi 2 u 4 tal-Artikolu III.” [traduzzjoni
mhux uffiċjali].
L-Artikolu III(2) tal-GATT tal-1947 jirreferi għat-taxxi jew impożizzjonijiet oħra interni, filwaqt li l-Artikolu III(4) jirreferi
għal-liġijiet, għar-regolamenti jew għar‑rekwiżiti li jaffettwaw il-bejgħ, l-offerta għall-bejgħ, ix-xiri, it-trasport, id‑distribuzzjoni
u l-użu ta’ prodotti.
Il-ftehim ta’ kooperazzjoni
Skont l-Artikolu 1 tal-ftehim ta’ kooperazzjoni, li t-test tiegħu huwa parti integrali mir-Regolament Nru 1591/84 li permezz
tiegħu ġie approvat dan il-ftehim, “il‑Partijiet Kontraenti jimpenjaw ruħhom li jkabbru, fil-limiti tal-kompetenza tagħhom,
il-kooperazzjoni ekonomika l-aktar wiesgħa li minnha l-ebda qasam m’għandu jitħalla barra bil-quddiem, wara li jitqiesu l-livelli
differenti tagħhom ta’ żvilupp”. L-istess dispożizzjoni tipprovdi li l-għanijiet ta’ din il-kooperazzjoni għandhom ikunu li
“jikkontribwixxu ġeneralment għall-iżvilupp ta’ l-ekonomiji rispettivi tal-Partijiet u biex jgħollu l-istandard tagħhom tal-ħajja”.
L-Artikolu 4 tal-imsemmi ftehim jipprovdi:
“Trattament tan-nazzjon l-aktar favorit
1.       Il-Partijiet Kontraenti għandhom, fir-rigward ta’ merkanzija importata jew esportata, jagħtu lil xulxin trattament tan-nazzjon[i]
l-aktar favorit fil-kwistjonijiet kollha rigward:
–        dazji doganali u piżijiet ta’ kull tip, inkluż proċeduri għall-ġbir ta’ dawk id‑dazji u piżijiet,
–        regolamenti dwar l-isdoganament, it-transitu, id-depost [il-ħażna] jew it‑trasbord,
–        taxxi diretti jew indiretti u tibdil ieħor intern [impożizzjonijiet oħra interni],
–        regolamenti dwar il-ħlasijiet, inkluz l-allokazzjoni tal-valuta barranija u t‑trasferiment ta’ dawn il-ħlasijiet,
–        regolamenti li jaffettwaw il-bejgħ, ix-xiri, it-trasport, id-distribuzzjoni u l‑użu ta’ merkanzija fuq is-suq intern.
2.      Il-Paragrafu 1 m’għandux japplika għal:
a)       vantaġġi mogħtija lill-pajjiżi ġirien biex ikun faċilitat it-traffiku taż-żona tal‑fruntiera;
b)      vantaġġi mogħtija bil-għan li titwaqqaf għaqda doganali jew żona ta’ kummerċ ħlieles jew kif meħtieġ minn din l-għaqda doganali
jew żona ta’ kummerċ ħieles, inkluż vantaġġi mogħtija fil-kuntest ta’ żona ta’ integrazzjoni ekonomika reġjonali fl-Amerika
Latina;
c)      vantaġġi mogħtija lill-pajjiżi partikolari f’konformità [mal-GATT tal-1947];
d)       vantaġġi li l-pajjiżi membri tal-Ftehim ta’ Kartagena jagħtu lil ċerti pajjiżi skond il-Protokoll fuq in-negozjati tal-kummerċ
fost pajjiżi li qed jiżviluppaw, fil-kuntest [tal-GATT tal-1947].
3.       Dan l-Artikolu għandu jgħoddu mingħajr preġudizzju għad-drittijiet u l‑obbligi li jeżistu skond [il-GATT tal-1947].”
L-Artikolu 5 tal-ftehim ta’ kooperazzjoni, dwar il-Kumitat Konġunt ta’ Kooperazzjoni, jipprovdi,
inter alia
, fil-paragrafu 2 tiegħu, li dan għandu jirrakkomanda soluzzjonijiet fil-każ ta’ diverġenzi bejn il-partijiet fl‑interpretazzjoni
u l-eżekuzzjoni ta’ dan il-ftehim.
L-Anness II tal-ftehim ta’ kooperazzjoni, intitolat “Dikjarazzjoni ta’ Kooperazzjoni Kummerċjali”, jipprovdi kif ġej:
“Skond il-kooperazzjoni kummerċjali provduta f’dan il-Ftehim, il-Partijiet jiddikjaraw li huma ppreparati li jeżaminaw, fi
ħdan il-Kumitat Konġunt u fil‑kuntest tal-politiki ekonomiċi rispettivi tagħhom, kull problema speċifika li tista’ tinqala
fl-isfera tal-kummerċ.”
Il-Ftehim qafas dwar kooperazzjoni
Il-Ftehim kwadru [qafas] dwar kooperazzjoni bejn il-Komunità Ekonomika Ewropea u l‑Ftehim ta’ Kartaġena u l-pajjiżi membri
tiegħu, jiġifieri r-Repubblika tal‑Bolivja, ir-Repubblika tal-Kolombja, ir-Repubblika tal-Ekwador, ir‑Repubblika tal-Perù
u r-Repubblika tal-Venezwela (iktar ’il quddiem il-“ftehim qafas dwar il-kooperazzjoni”) ġie approvat f’isem il-Komunità bid-Deċiżjoni
tal-Kunsill 98/278/KE, tas-7 ta’ April 1998 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 11, Vol. 28, p. 230).
Skont l-Artikolu 2 tal-imsemmi ftehim qafas dwar il-kooperazzjoni, il-partijiet kontraenti jintrabtu li jagħtu ħeġġa ġdida
lir-relazzjonijiet ta’ bejniethom billi jsaħħu l-iżvilupp tal-kooperazzjoni tagħhom billi jiġi estiż għall-oqsma ġodda ta’
kooperazzjoni.
L-Artikolu 4 ta’ dan il-ftehim qafas jipprovdi:
“Il-Partijiet Kontraenti hawnhekk jagħtu lil xulxin it-trattament tan-nazzjon l-iktar iffavorit fil-kummerċ, skond il-[GATT
tal-1994].
Iż-żewġ Partijiet jaffermaw mill-ġdid ir-rieda tagħhom li jagħmlu kummerċ ma’ xulxin skond dak il-Ftehim.”
L-Artikolu 33(2) tal-imsemmi ftehim qafas jipprovdi li dawn id‑dispożizzjonijiet għandhom jissostitwixxu lil dawk tal-ftehim
preċedenti bejn il-Komunità u l-Istati Membri tal-Ftehim ta’ Kartaġena li huma inkompatibbli magħhom jew li huma identiċi
għalihom.
Ir-Raba’ Konvenzjoni AKP-KEE
Ir-Raba’ Konvenzjoni AKP-KEE, iffirmata f’Lomé fil-15 ta’ Diċembru 1989, ġiet approvata bid-Deċiżjoni 91/400/KEFA, KEE tal-Kunsill
u tal-Kummissjoni, tal‑25 ta’ Frar 1991 (ĠU L 229, p. 1). L-Artikolu 1 tal-Protokoll Nru 5 dwar il‑banana, anness ma’ din
il-konvenzjoni, jipprovdi kif ġej:
“Fir-rigward tal-esportazzjonijiet tiegħu tal-banana lejn il-Komunità, ebda Stat [fost l-Istati tal-Afrika, tal-Karibew u
tal-Paċifiku li jkunu kkonkludew l‑imsemmija konvenzjoni (iktar ’il quddiem l-‘Istati AKP’)] ma jista’ jitqiegħed, f’dak li
jirrigwarda l-aċċess għas-swieq u għall-vantaġġi tas-suq, f’sitwazzjoni inqas favorevoli minn dik li kien fiha preċedentement
jew minn dik li qiegħed fiha attwalment”. [traduzzjoni mhux uffiċjali]

Id-dritt nazzjonali
L-Artikolu 7 tal-Liġi Nru 1798/1988, kif emendata bil-Liġi Nru 1914/1990, kien jipprovdi, b’effett mill-1 ta’ Lulju 1988,
l-applikazzjoni ta’ dazju tas-sisa ta’ GRD 150  għal kull kilogramma ta’ banana importata minn barra, u f’ċerti każijiet,
għal banana prodotta fil-Greċja. Sussegwentement, dan id-dazju żdied u mbagħad tnaqqas, qabel ma tneħħa fl-1998.

Il-kawża prinċipali u d-domanda preliminari
Matul Lulju tal-1993, wara sdoganament ta’ kunsinna banana importati direttament mill-Ekwador, Katsivardas intalbet tħallas
dazju doganali u taxxi oħra għall-ammont ta’ GRD 6 785 565 GRD (EUR 19 913. 61), li hija ħallset, filwaqt li madankollu għamlet
riżerva fir-rigward tas-somma ta’ GRD 4 986 100 li tħallset bħala dazju tas-sisa. Sussegwentement, Katsivardas talbet ir-rimbors
ta’ din is‑somma u tas-sehem korrispondenti tat-taxxa fuq il-valur miżjud, li hija qalet kienet tħallset indebitament.
Peress li l-awtorità doganali kompetenti rrifjutat li tirrimborsaha, Katsivardas ippreżentat rikors quddiem id-Dioikitiko
Protodikeio Athinon (qorti amministrattiva ta’ Ateni), li laqgħet ir-rikors tagħha fir-rigward tal-annullament tal-avviżi
tal-impożizzjoni inkwistjoni u tat-talba għar-rimbors. Madankollu, peress li l-qorti tal-appell bidlet din id-deċiżjoni, Katsivardas
appellat fuq punt ta’ liġi quddiem is-Symvoulio tis Epikrateias.
Din il-qorti, bil-kontra tar-rikorrenti fl-ewwel istanza, tqis li d-dazju tas-sisa inkwistjoni għandu jiġi kklassifikat bħala
taxxa interna fis-sens tal-Artikolu 95 tat‑Trattat KEE (li sar l-Artikolu 95 tat-Trattat KE, li min-naħa tiegħu sar, wara
emenda, l-Artikolu 90 KE), u mhux bħala piż ta’ effett ekwivalenti għal dazju doganali fis-sens tal-Artikoli 9 u 12 tat-Trattat
KEE (li saru, rispettivament, l‑Artikoli 9 u 12 tat-Trattat KE, li min-naħa tagħhom saru, wara emenda, l‑Artikoli 23 u 25
KE). Issa, taxxa interna bħal din tista’ tiġi legalment applikata għall‑banana importata direttament minn pajjiż terz jekk
ma jkunx eskluż trattament fiskali inqas favorevoli minn klawżoli speċifiċi li joriġinaw minn ftehim kummerċjali bejn il-Komunità
u l-pajjiżi terzi, bħall-Artikolu 4 tal-ftehim ta’ kooperazzjoni.
Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju tirreferi għas-sentenza tat-12 ta’ Diċembru 1995, Chiquita Italia (C‑469/93, Ġabra p. I‑4533),
li tgħid li l-Protokoll Nru 5 dwar il-banana anness mar-Raba’ Konvenzjoni AKP-KEE jinkludi dispożizzjoni intiża li tiżgura
li l-banana li toriġina minn Stati AKP jkollha aċċess għas-swieq tradizzjonali tagħhom taħt kundizzjonijiet li ma humiex inqas
favorevoli minn dawk li kien hemm fl-1 ta’ April 1976, meta daħlet fis-seħħ klawżola simili inkluża fil‑punt 1 tal-Protokoll
Nru 6 dwar il-banana anness mal-Konvenzjoni AKP-KEE ta’ Lomé, iffirmat fit-28 ta’ Frar 1975 (iktar ’il quddiem il-“klawżola
‘standstill’”).
Minn dan jirriżulta li l-għoti ta’ trattament tan-nazzjon l-iktar favorit lill-Istati Membri tal-Ftehim ta’ Kartaġena jimplika
li l-banana li toriġina minn dawn l-Istati qed tiġi ekwiparata mal-banana li toriġina mill-Istati AĊP. Għalhekk, il‑possibbiltà
għall-qorti tar-rinviju li tevalwa l-legalità ta’ dazju tas-sisa bħal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali tiddependi mill-kwistjoni
dwar jekk il-ftehim ta’ kooperazzjoni, u b’mod partikolari, l-Artikolu 4 tiegħu, jagħtix drittijiet li jistgħu jiġu direttament
invokati minn individwi quddiem il-qrati nazzjonali tal-Istati Membri, b’mod li Katsivardas tista’ tibbaża ruħha fuq dan l-artikolu,
moqri flimkien mal-klawżola “standstill”, sabiex tikkontesta d-dazju tas-sisa fuq il‑banana inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
Il-qorti tar-rinviju tikkonstata li l-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat, fis-sentenza tal-1 ta’ Marzu 2005,  Van Parys (C‑377/02,
Ġabra p. I‑1465), li tali drittijiet ma jistgħux jiġu dedotti mill-klawżola tan-nazzjon l-iktar favorit inkluża fil-ftehim
qafas dwar il-kooperazzjoni, konkluż sussegwentement mal-Istati Membri tal‑Ftehim ta’ Cartagena, u li l-vantaġġi li jirriżultaw
mill-Konvenzjonijiet AKP‑KEE jikkonċernaw biss il-banana AKP “tradizzjonali”, jiġifieri l-banana li toriġina mill-Istati AKP,
sal-limitu tal-kwantità annwali importata fl-1 ta’ April 1976, b’mod li dawn il-vantaġġi ma jidhrux li jistgħu jiġu estiżi
għal banana li toriġina minn pajjiżi oħra.
Peress li kkunsidrat, min-naħa l-oħra, li l-Qorti tal-Ġustizzja qatt ma tat deċiżjoni rigward il-ftehim ta’ kooperazzjoni,
is-Symvoulio tis Epikrateias iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel is-segwenti domanda preliminari lill-Qorti
tal‑Ġustizzja:
“Individwu (importatur importanti [fil-kummerċ] tal-banana [li toriġina] mill‑Ekwador) li qed jitlob li jingħata rifużjoni
tad-dazju tas-sisa interna, meqjusa minnu li tħallset indebitament, jista’, quddiem qorti nazzjonali, jinvoka l-fatt li l‑leġiżlazzjoni
fiskali nazzjonali (Artikolu 7 tal-Liġi Ellenika Nru 1798/1988, kif emendata bl-Artikolu 10 tal-Liġi Ellenika Nru 14/1990)
hija inkompatibbli mal‑Artikolu 4 tal-Ftehim [ta’ kooperazzjoni]?”

Fuq id-domanda preliminari

Fuq l-ammissibbiltà
Il-Gvern tal-Greċja jikkontesta l-ammissibbiltà tad-domanda preliminari peress li, minn naħa, din ma għandhiex bħala għan
l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad‑dritt Komunitarju, iżda l-kwistjoni li jsir magħruf sa fejn individwu jista’ jinvoka
l-kontradizzjoni bejn dispożizzjonijiet nazzjonali u att Komunitarju, u, min-naħa l-oħra, ma tispeċifikax liema dispożizzjoni
teħtieg interpretazzjoni.
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, għalkemm il-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex ġurisdizzjoni, taħt l-Artikolu 234 KE,
li tapplika dispożizzjoni Komunitarja għal kawża partikolari u, għaldaqstant, li tevalwa dispożizzjoni tad‑dritt nazzjonali
fid-dawl tad-dispożizzjoni Komunitarja, hija madankollu tista’, fil-kuntest tal-kooperazzjoni ġudizzjarja stabbilita b’dan
l-artikolu u abbażi tal-atti tal-proċess, tipprovdi lill-qorti nazzjonali b’interpretazzjoni tad-dritt Komunitarju li tista’
tkun utli għaliha fl-evalwazzjoni tal-effetti ta’ din id‑dispożizzjoni (sentenza tal-11 ta’ Settembru 2003, Anomar
et
, C‑6/01, Ġabra p. I‑8621, punt 37 u l-ġurisprudenza ċċitata).
Issa, id-domanda preliminari magħmula fil-kuntest tal-proċeduri preżenti, li tikkonċerna l-possibbiltà għal individwu li jinvoka
quddiem qorti nazzjonali l‑klawżola tan-nazzjon l-iktar favorit li tinsab fl-Artikolu 4 tal-ftehim ta’ kooperazzjoni sabiex
jikkontesta l-applikazzjoni ta’ dispożizzjoni fiskali nazzjonali, tikkonċerna l-kapaċità ta’ din il-klawżola li jkollha effett
dirett għal individwu u, għalhekk, l-interpretazzjoni tagħha.
L-imsemmija klawżola tinsab fil-ftehim ta’ kooperazzjoni, li ġie approvat f’isem il-Komunità bir-Regolament Nru 1591/84, u
għaldaqstant tikkostitwixxi, fid‑dawl tal-ġurisprudenza stabbilita, att li ġie adottat mill-istituzzjonijiet tal-Komunità
u li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha l-kompetenza li tinterpreta fil-kuntest ta’ proċeduri għal deċiżjoni preliminari (ara,
f’dan is-sens, is-sentenzi tat-30 ta’ April 1974, Haegeman, 181/73, Ġabra p. 449, punti 4 sa 6; tas-16 ta’ Ġunju 1998, Racke,
C‑162/96, Ġabra p. I‑3655, punt 41, kif ukoll tat-22 ta’ Ottubru 2009, Bogiatzi, C‑301/08, Ġabra p. I-10185, punt 23).
Barra minn hekk, skont ġurisprudenza li hija wkoll stabbilita, id-domandi dwar l‑interpretazzjoni tad-dritt Komunitarju magħmula
minn qorti nazzjonali fil‑kuntest leġiżlattiv u fattwali li hija responsabbli li tiddefinixxi, u li ma hijiex il-Qorti tal-Ġustizzja
li għandha tivverifika l‑eżattezza tiegħu, igawdu minn preżunzjoni ta’ rilevanza. Iċ‑ċaħda mill‑Qorti tal-Ġustizzja li tiddeċiedi
fuq domanda preliminari magħmula minn qorti nazzjonali hija possibbli biss meta jidher b’mod manifest li l‑interpretazzjoni
tad-dritt Komunitarju mitluba ma għandhiex x’taqsam mal-fatti jew mas-suġġett tal-kawża prinċipali, meta l-problema hija ta’
natura ipotetika jew inkella meta l-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex għad‑dispożizzjoni tagħha l-punti ta’ fatt u ta’ liġi
neċessarji sabiex twieġeb b’mod effettiv għad-domandi li jkunu sarulha (sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2008, Cartesio, C‑210/06,
Ġabra p. I‑9641, punt 67 u l-ġurisprudenza ċċitata).
Fil-każ ineżami, ir-risposta għad-domanda dwar jekk individwu bħal Katsivardas jistax jinvoka, quddiem il-qrati nazzjonali,
l‑Artikolu 4 tal-ftehim ta’ kooperazzjoni, magħmula mill-qorti tar-rinviju, ser tiddetermina jekk ir-rikorrenti fil-kawża
prinċipali tistax validament tinvoka l-klawżola “standstill”, li fuqha huwa bbażat l-argument li hija tiżviluppa fil-kawża
prinċipali fir-rigward tal‑illegalità tad-dazju tas-sisa fuq il-banana stabbilit mil-leġiżlazzjoni nazzjonali.
B’hekk, ma jidhirx b’mod ċar li l-interpretazzjoni mitluba tad-dritt Komunitarju hija irrilevanti għall-qorti tar-rinviju.
Minn dan jirriżulta li d-domanda preliminari hija ammissibbli.

Fuq il-mertu
Permezz tad-domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju essenzjalment tistaqsi jekk l‑Artikolu 4 tal-ftehim ta’ kooperazzjoni jistax
jiġi direttament invokat minn individwu fil-kuntest ta’ kawża quddiem il-qrati nazzjonali ta’ Stat Membru.
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar, preliminarjament, li skont il-prinċipji tad-dritt internazzjonali, l-istituzzjonijiet
tal-Unjoni Ewropea, li għandhom il-kompetenza li jinnegozjaw u jilħqu ftehim ma’ pajjiżi terzi, jistgħu liberament jiftiehmu
ma’ dawn fuq l-effetti li d-dispożizzjonijiet tal-ftehim għandhom joħolqu fis-sistema legali interna tal-partijiet kontraenti.
Huwa biss fil-każ fejn din il-kwistjoni ma hijiex irregolata bl-imsemmi ftehim li l-qrati kompetenti, b’mod partikolari, il‑Qorti
tal-Ġustizzja, fil-kuntest tal-ġurisdizzjoni tagħha skont it-Trattat FUE, għandhom jiddeċiedu dwarha bl-istess mod bħal kull
kwistjoni oħra ta’ interpretazzjoni relatata mal-applikazzjoni tal-ftehim fl-Unjoni (ara s-sentenzi tas‑26 ta’ Ottubru 1982,
Kupferberg, 104/81, Ġabra p. 3641, punt 17; tat-23 ta’ Novembru 1999, Il-Portugall vs Il-Kunsill, C-149/96, Ġabra p. I‑8395,
punt 34, kif ukoll tad-9 ta’ Settembru 2008, FIAMM u FIAMM Technologies vs Il-Kunsill u Il-Kummissjoni, C‑120/06 P u C‑121/06 P,
Ġabra p. I‑6513, punt 108).
Għandu jitfakkar ukoll li minn ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li l-eżami tal-effett dirett tad-dispożizzjonijiet
li jinsabu fi ftehim konkluż mill-Unjoni ma’ pajjiżi terzi jinvolvi invarjabbilment analiżi tal-ispirtu, tal‑istruttura u
tat-termini ta’ dan il-ftehim (ara s-sentenza Chiquita Italia, iċċitata iktar ’il fuq, punt 25 u l-ġurisprudenza ċċitata).
Min-naħa l-oħra, kif osservat il-Kummissjoni Ewropea waqt is-seduta, in-natura tal-att legali li japprova l-ftehim internazzjonali
kkonċernat ma hijiex rilevanti fil‑kuntest ta’ tali eżami. Fil-fatt, kif jirriżulta mis-sentenza tat-30 ta’ Settembru 1987,
Demirel (12/86, Ġabra p. 3719, punt 25), il-fatt li dispożizzjoni ta’ ftehim internazzjonali ġiet approvata jew b’deċiżjoni
jew inkella b’regolament ma għandu ebda rilevanza fuq ir-rikonoxximent tal-effett dirett ta’ tali dispożizzjoni. Għaldaqstant,
għandu jiġi miċħud l-argument favur l-effett dirett tal-klawżola tan‑nazzjon l-iktar favorit tal-ftehim ta’ kooperazzjoni,
li ġie ppreżentat minn Katsivardas abbażi tal-fatt li l-ftehim ta’ kooperazzjoni ġie approvat b’regolament, filwaqt li l-ftehim
qafas dwar il-kooperazzjoni ġie approvat b’deċiżjoni.
Fir-rigward tal-Artikolu 4 tal-ftehim ta’ kooperazzjoni, bil-kontra ta’ dak li jsostni l-Gvern Taljan, il-fatt li dan jinsab
fi ftehim ta’ kooperazzjoni ma jeskludix, bħala regola ġenerali, il-fatt li individwu jkun jista’ jinvokah. Fil-fatt, skont
ġurisprudenza stabbilita, il-fatt li tali ftehim huwa essenzjalment intiż li jiffavorixxi l-iżvilupp ekonomiku tal-pajjiżi
terzi kontraenti billi sempliċement jistabbilixxi kooperazzjoni bejn il-partijiet, mingħajr ma jagħmel riferiment għall‑adeżjoni
ta’ dawn il-pajjiżi fl-Unjoni fil-futur, ma huwiex ta’ natura li jipprekludi l-applikabbiltà diretta ta’ wħud minn dawn id-dispożizzjonijiet
(ara, b’analoġija, is-sentenzi tal-5 ta’ Frar 1976, Conceria Bresciani, 87/75, Ġabra p. 129, punt 23; Kupferberg, iċċitata
iktar ’il fuq, punt 22, kif ukoll tal-31 ta’ Jannar 1991, Kziber, C‑18/90, Ġabra p. I-199, punt 21).
Madankollu, fil-punt 58 tas-sentenza Van Parys, iċċitata iktar ’il fuq, fir-risposta tagħha għal domanda dwar l-interpretazzjoni
tal-klawżola tan-nazzjon l-iktar favorit li tinsab fil-ftehim qafas dwar il-kooperazzjoni li ġie adottat wara l‑ftehim ta’
kooperazzjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-imsemmija klawżola ma setgħetx tiġi invokata minn individwu quddiem qorti
ta’ Stat Membru. Din l-interpretazzjoni ma hija kkontestata minn ebda persuna kkonċernata li ppreżentat sottomissjonijiet
quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja fil‑kuntest tal-proċeduri preżenti.
Għaldaqstant, għandu jiġi eżaminat jekk jeżistux provi li jistgħu jiċħdu din l‑evalwazzjoni tal-klawżola tan-nazzjon l-iktar
favorit li tinsab fil-ftehim qafas dwar il-kooperazzjoni fir-rigward tal-interpretazzjoni tal-klawżola tan-nazzjon l‑iktar
favorit li tinsab fil-ftehim ta’ kooperazzjoni.
Ċertament, il-klawżola tan-nazzjon l-iktar favorit kif tinsab, minn naħa, fil-ftehim qafas dwar il-kooperazzjoni, u, min-naħa
l-oħra, fil-ftehim ta’ kooperazzjoni, hija mfassla fi kliem differenti. Madankollu, din ir-redazzjoni differenti ma tistax
titqies li hija element li jeħtieġ interpretazzjoni differenti fir-rigward tal-effett dirett possibbli tagħha ħlief sa fejn
l-istruttura ġenerali tal-ftehim u l-finalità tiegħu huma prova tar-rieda tal-partijiet kontraenti li, permezz ta’ din id-differenza
fir-redazzjoni, iċaħħdu lill-Artikolu 4 tal-ftehim qafas dwar il-kooperazzjoni mill-effett dirett li kien ġie preċedentement
rikonoxxut lill-Artikolu 4 tal-ftehim ta’ kooperazzjoni.
Issa, il-ftehim qafas dwar il-kooperazzjoni, u b’mod partikolari l-Artikolu 4 tiegħu, ma jinkludix karatteristiċi li juru
li l-partijiet kontraenti jkunu f’pożizzjoni inqas favorevoli meta mqabbla ma’ dik li kienu jkunu fiha bis-saħħa tal-ftehim
ta’ kooperazzjoni, b’mod partikolari, fir-rigward tal-klawżola tat-trattament tan‑nazzjon l-iktar favorit.
Bil-kontra, fir-rigward l-ewwel nett tan-natura u tal-għan tal-ftehim qafas dwar il-kooperazzjoni, għandu jiġi kkonstatat
li dan għandu bħala għan li jġedded u jispeċifika f’iktar dettall l-impenji reċiproċi tal-partijiet kontraenti fil-kuntest
tal‑ftehim ta’ kooperazzjoni. Dan peress li, filwaqt li dawn iż-żewġ ftehim ġew konklużi bejn l-istess partijiet u minkejja
li l-implementazzjoni tagħhom taqa’ taħt l-istess kuntest istituzzjonali, permezz taż-żamma, skont l-Artikolu 32(1) tal‑ftehim
qafas dwar il-kooperazzjoni, ta’ kumitat konġunt u ta’ sottokumitati stabbiliti mill-ftehim ta’ kooperazzjoni, il-ftehim qafas
dwar il-kooperazzjoni jipprovdi kooperazzjoni iktar wiesgħa, fir-rigward tan-numru ta’ oqsma kkonċernati, u iktar elaborata,
fir-rigward tal-azzjonijiet speċifiċi msemmija.
Barra minn hekk, il-bidla tal-isem tal-ftehim ta’ kooperazzjoni fi ftehim qafas dwar il-kooperazzjoni tirriżulta, kif jidher
mill-Artikolu 39(1) ta’ dan tal-aħħar, mir-rieda tal-partijiet kontraenti li jkollhom il-possibbiltà li jikkompletaw il‑ftehim
qafas permezz ta’ ftehim settorjali jew marbuta ma’ attivitajiet speċifiċi, u mhux mir-rieda li jikkonkludu ftehim ta’ portata
iżgħar.
Għaldaqstant, il-paragun bejn dawn iż-żewġ ftehim juri tisħiħ gradwali tal‑intensità tal-kooperazzjoni li ntrabtu li jwettqu
l-partijiet.
Barra minn hekk, kif tfakkar il-Kummissjoni, fil-mument tal-adozzjoni tal‑Artikolu 4 tal-ftehim ta’ kooperazzjoni, l-Istati
Membri tal-Ftehim ta’ Cartagena ma kinux kollha partijiet kontraenti tal-GATT tal-1947. Issa, kif irrilevat il-Qorti tal-Ġustizzja
fil-punt 57 tas-sentenza Van Parys, iċċitata iktar ’il fuq, fir-rigward tal-ftehim qafas dwar il-kooperazzjoni, l-intenzjoni
tal-partijiet għal dan il-ftehim qafas kienet li s-sistema elaborata fil-kuntest tal‑GATT tal-1994 tiġi estiża lill-Istati
Membri tal-Ftehim ta’ Cartagena, sabiex jibbenefikaw mill-klawżola tan-nazzjon l-iktar favorit li tinsab fl-Artikolu 1(1)
tal‑GATT, mingħajr ma tinbidel il-portata tagħha. L-istess raġunament japplika fir‑rigward tal-ftehim ta’ kooperazzjoni, peress
li r-redazzjoni tal-Artikolu 4 ta’ dan tal-aħħar ma turix,  f’dan il-każ, ir-rieda tal-partijiet kontraenti li jagħtu lit-tliet
Stati Membri tal-Ftehim ta’ Cartagena li għad ma humiex membri tal-GATT tal-1947 konċessjonijiet kummerċjali li jmorru lil
hinn minn dawk li kienu taw lill‑imsieħba tagħhom tal-GATT.
Minn dan jirriżulta li d-deċiżjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Van Parys, iċċitata iktar ’il fuq, fir-rigward tan-nuqqas
tal-effett dirett tal-klawżola tan‑nazzjon l-iktar favorit li tinsab fil-ftehim qafas dwar il-kooperazzjoni, hija wkoll valida
fir-rigward tal-Artikolu 4 tal-ftehim ta’ kooperazzjoni.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ir-risposta li għandha tingħata għad‑domanda magħmula għandha tkun li l-Artikolu
4 tal-ftehim ta’ kooperazzjoni, approvat bir-Regolament Nru 1591/84, ma jagħtix lil individwi drittijiet li huma jistgħu jinvokaw
quddiem il-qrati ta’ Stat Membru.

Fuq l-ispejjeż
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in‑natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti
tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal‑osservazzjonijiet
lill-Qorti tal-Ġustizzja, minbarra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (It-Tielet Awla) taqta’ u tiddeċiedi li:
L-Artikolu 4 tal-Ftehim ta’ Koperazzjoni bejn il-Komunità Ekonomika Ewropea, minn naħa, u l-Ftehim ta’ Cartagena u l-Istati
Membri tiegħu – il‑Bolivja, il-Kolombja, l-Ekwador, il-Perù u l-Venezwela – min-naħa l-oħra, approvat bir-Regolament tal-Kunsill
(KEE) Nru 1591/84, ma jagħtix lil individwi drittijiet li huma jistgħu jinvokaw quddiem il-qrati ta’ Stat Membru.
Firem
*
Lingwa tal-kawża: il-Grieg.