CELEX: 62003CJ0537
Obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych
Dyrektywy 84/5/EWG i 90/232/EWG
System odpowiedzialności cywilnej
Przyczynienie się pasażera do powstania szkody
Odmowa lub ograniczenie prawa do odszkodowania

1       Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni drugiej dyrektywy Rady 84/5/EWG z dnia 30 grudnia 1983 r.
w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej
za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych (Dz.U. 1984, L 8, str. 17, zwanej dalej „drugą dyrektywą”) oraz
trzeciej dyrektywy Rady 90/232/EWG z dnia 14 maja 1990 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących
się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych (Dz.U.
L 129, str. 33, zwanej dalej „trzecią dyrektywą”).
2       Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu pomiędzy K. Candolin oraz J.A. Viljaniemim i V.M. Paananenem a towarzystwem
ubezpieczeniowym Vahinkovakuutusosakeyhtiö Pohjola (zwanym dalej „Pohjolą”) i J. Ruokorantą w przedmiocie wypłaty odszkodowania
w związku z wypadkiem samochodowym.

Ramy prawne

Uregulowania wspólnotowe
3       Zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy Rady 72/166/EWG z dnia 24 kwietnia 1972 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich
odnoszących się do ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych
i egzekwowania obowiązku ubezpieczania od takiej odpowiedzialności (Dz.U. L 103, str. 1, zwanej dalej „pierwszą dyrektywą”):
„[…] każde państwo członkowskie podejmie wszelkie stosowne środki, aby zapewnić, że odpowiedzialność cywilna odnosząca się
do ruchu pojazdów normalnie przebywających na jego terytorium jest objęta ubezpieczeniem. Zakres pokrycia szkód oraz warunki
ubezpieczenia zostaną ustalone w ramach tych środków”.
4       Motywy siódmy i dziewiąty drugiej dyrektywy brzmią następująco:
„w interesie ofiar leży, aby skutki niektórych klauzul wyłączających zostały ograniczone do stosunków między zakładem ubezpieczeń
a osobą odpowiedzialną za wypadek; […]
[…]
należy zapewnić rodzinie ubezpieczającego, kierowcy lub każdej innej osoby odpowiedzialnej ochronę porównywalną do ochrony
innych osób trzecich, przynajmniej odnośnie uszkodzeń ciała”.
5       Artykuł 2 ust. 1 drugiej dyrektywy przewiduje:
„Każde państwo członkowskie podejmie odpowiednie środki w celu zapewnienia, że każdy przepis prawny lub postanowienie umowne
zawarte w polisie ubezpieczeniowej wydanej zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy 72/166/EWG, które wyłączają z zakresu ubezpieczenia
użytkowanie pojazdu przez:
–       osoby niebędące ani wyraźnie, ani w sposób dorozumiany do tego upoważnione,
lub
–       osoby nieposiadające prawa jazdy pozwalającego im na prowadzenie danego pojazdu,
lub
–       osoby, które nie przestrzegają ustawowych wymogów technicznych dotyczących stanu i bezpieczeństwa danego pojazdu,
będą, dla celów art. 3 ust. 1 dyrektywy 72/166/EWG, uznane za bezskuteczne w stosunku do roszczeń osób trzecich poszkodowanych
w wypadku.
Jednakże przepis lub postanowienie, o których mowa w pierwszym tiret, mogą być powoływane przeciwko osobom, które dobrowolnie
zajęły miejsce w pojeździe, który spowodował szkodę, jeśli zakład ubezpieczeń udowodni, że wiedziały one o tym, że pojazd
ten został skradziony.
[…]”.
6       Artykuł 1 trzeciej dyrektywy stanowi:
„Bez uszczerbku dla art. 2 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 84/5/EWG, ubezpieczenie, określone w art. 3 ust. 1 dyrektywy 72/166/EWG,
obejmuje odpowiedzialność z tytułu uszkodzenia ciała wszystkich pasażerów innych niż kierowca, wynikającą z ruchu pojazdu.
[…]”.

Uregulowania krajowe
7       W okresie właściwym dla okoliczności faktycznych leżących u podstaw postępowania przed sądem krajowym art. 7 ust. 1 i 3 ustawy
o ubezpieczeniu posiadaczy pojazdów mechanicznych [liikennevakuutuslaki (nr 279/1959)] z dnia 26 czerwca 1959 r., w brzmieniu
zmienionym ustawą nr 656/1994, stanowił, co następuje:
„1.      Jeśli osoba poszkodowana w wypadku drogowym sama przyczyniła się do jego powstania, zakład ubezpieczeń może odmówić lub ograniczyć
wypłatę odszkodowania za szkody, które poniosła, inne niż uszkodzenia ciała, stosownie do popełnionego uchybienia, sposobu,
w jaki prowadzony był pojazd, oraz innych okoliczności prowadzących do powstania szkody. Jeśli osoba własnym zachowaniem,
w sposób umyślny lub w wyniku rażącego niedbalstwa, spowodowała uszkodzenie swojego ciała, otrzyma odszkodowanie tylko wówczas,
gdy inne okoliczności przyczyniły się do powstania tego uszkodzenia.
[…]
3.      Jeśli prowadząc pojazd, dana osoba spowodowała uszkodzenie swojego ciała, a w momencie prowadzenia pojazdu lub tuż potem zawartość
alkoholu w jej krwi wynosiła co najmniej 1,2 promila lub obecność alkoholu w litrze wydychanego powietrza wynosiła co najmniej
0,6 miligrama, lub gdy spowodowała szkodę, prowadząc pojazd pod wpływem alkoholu lub innej substancji odurzającej, tak że
jej zdolność prawidłowego reagowania była znacząco osłabiona, zakład ubezpieczeń wypłaci odszkodowanie tylko wtedy, gdy jest
to szczególnie uzasadnione. Powyższe przepisy dotyczące prawa do odszkodowania należnego kierowcy mają również zastosowanie
do pasażera, który znajdował się w pojeździe w momencie powstania szkody, chociaż znał lub powinien był znać stan kierowcy,
o którym mowa powyżej”.
8       W związku z uzasadnioną opinią skierowaną w dniu 20 marca 2002 r. przez Komisję Wspólnot Europejskich do Republiki Finlandii
art. 7 ust. 3 zdanie drugie został zmieniony ustawą nr 548/2002. Zgodnie z brzmieniem tego nowego przepisu:
„Odszkodowanie dla pasażera znajdującego się w momencie powstania szkody w pojeździe, którego kierowca wykazywał cechy opisane
w niniejszym ustępie, może być odpowiednio zmniejszone ze względu na jego przyczynienie się do powstania szkody”.
9       Od wejścia w życie w dniu 1 lutego 2003 r. ustawy nr 1144/2002 art. 7 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu posiadaczy pojazdów mechanicznych
ma następujące brzmienie:
„Jeśli osoba własnym zachowaniem w sposób umyślny przyczyniła się do uszkodzenia swojego ciała, otrzyma odszkodowanie tylko
w przypadku, gdy inne okoliczności przyczyniły się do powstania tego uszkodzenia. Jeśli osoba w wyniku rażącego niedbalstwa
własnym zachowaniem przyczyniła się do uszkodzenia swojego ciała, zakład ubezpieczeń może odmówić lub ograniczyć wypłatę odszkodowania,
jeśli względy słuszności za tym przemawiają”.

Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
10     W dniu 21 kwietnia 1997 r. T. Candolin, matka K. Candolin, jak również J.A. Viljaniemi i V.M. Paananen podróżowali w samochodzie
tego ostatniego prowadzonym przez J. Ruokorantę. W czasie tej podróży miał miejsce wypadek drogowy, w którego wyniku T. Candolin
poniosła śmierć, natomiast inni pasażerowie doznali poważnych obrażeń ciała.
11     Z postanowienia odsyłającego wynika, że zarówno kierowca, jak i pozostali pasażerowie byli nietrzeźwi.
12     Porin käräjäoikeus (sąd pierwszej instancji w Pori) skazał J. Ruokorantę na karę pozbawienia wolności oraz zasądził od niego
odszkodowanie na rzecz K. Candolin jak również J.A. Viljaniemiego i V.M. Paananena. Odnośnie wypłaty odszkodowania przez Pohjolę
sąd ten, stwierdziwszy, że pasażerowie powinni byli zauważyć nietrzeźwość kierowcy orzekł, że na podstawie art. 7 ust. 3 ustawy
o ubezpieczeniu posiadaczy pojazdów mechanicznych, w brzmieniu zmienionym ustawą nr 656/1994, co do zasady żaden z nich nie
ma prawa do odszkodowania ze strony wspomnianego towarzystwa ubezpieczeniowego. Jednakże, o ile istniałoby „szczególne uzasadnienie”
w rozumieniu tego przepisu dla wypłaty odszkodowania, Pohjola mogłaby być zobowiązana do jego zapłaty. Uwzględniając poważne
obrażenia poniesione przez V.M. Paananena oraz fakt, że J. Ruokoranta, biorąc pod uwagę jego sytuację finansową, prawdopodobnie
nie byłby w stanie wypłacić odszkodowań, Porin käräjäoikeus orzekł, że Pohjola powinna wypłacić odszkodowania dla V.M. Paananena.
Z drugiej strony, sąd ten uznał, że nie można powołać się na żadne „szczególne uzasadnienie” w odniesieniu do K. Candolin
oraz J.A. Viljaniemiego.
13     Po wniesieniu apelacji Turun hovioikeus (sąd apelacyjny w Turku) orzekł, że odszkodowanie należne V.M. Paananenowi od J. Ruokoranty
również nie musi być przez Pohjolę wypłacane.
14     K. Candolin jak również J.A. Viljaniemi i V.M. Paananen wnieśli kasację od wyroku Turun hovioikeus do Korkein oikeus (sądu
najwyższego). Żądają oni, aby towarzystwo ubezpieczeniowe wypłaciło im odszkodowania z ubezpieczenia posiadaczy pojazdów mechanicznych.
Pohjola kwestionuje istnienie takiego zobowiązania do wypłaty odszkodowania, argumentując, że skoro pasażer wsiada do pojazdu,
wiedząc, że ściąga na siebie wyższe niż normalne ryzyko poniesienia szkody, powinien odpowiadać za skutki swoich działań.
15     Stwierdzając, że przepisy prawne obowiązujące w czasie okoliczności faktycznych sprawy powinny być interpretowane zgodnie
z prawem wspólnotowym, Korkein oikeus postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami
prejudycjalnymi:
„1)      Czy art. 1 trzeciej dyrektywy […], zgodnie z którym ubezpieczenie obejmuje odpowiedzialność z tytułu uszkodzenia ciała wszystkich
pasażerów, innych niż kierowca, wynikłego z ruchu pojazdu lub też inny akt lub zasada prawa wspólnotowego ograniczają możliwość
uwzględnienia w prawie krajowym faktu przyczynienia się pasażera do powstania szkody, jaką poniósł, przy ocenie jego prawa
do odszkodowania wypłacanego z obowiązkowego ubezpieczenia posiadaczy pojazdów mechanicznych?
2)      Czy we wszystkich sytuacjach poza sytuacją, o której mowa w art. 2 ust. 1 akapit drugi drugiej dyrektywy […] odmowa lub ograniczenie
prawa pasażera pojazdu, w związku z jego zachowaniem, do odszkodowania z obowiązkowego ubezpieczenia posiadaczy pojazdów mechanicznych
za szkody przez niego poniesione w wyniku wypadku są zgodne z prawem wspólnotowym? Czy może tak być np. w przypadku, gdy osoba
wsiadła do pojazdu, mimo że mogła zauważyć, iż ryzyko wypadku i szkody było wyższe niż zwykle?
3)      Czy prawo wspólnotowe stoi na przeszkodzie uwzględnieniu stanu nietrzeźwości kierowcy jako elementu wpływającego na jego zdolność
do bezpiecznego prowadzenia pojazdu mechanicznego?
4)      Czy prawo wspólnotowe stoi na przeszkodzie surowszej ocenie prawa właściciela pojazdu, który zezwolił osobie w stanie nietrzeźwości
prowadzić ten pojazd, do odszkodowania za uszkodzenia ciała z obowiązkowego ubezpieczenia niż prawa innych pasażerów?”.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych
16     Pytania sądu krajowego, które należy poddać łącznej analizie, zmierzają zasadniczo do ustalenia, czy art. 2 ust. 1 akapit
drugi drugiej dyrektywy oraz art. 1 trzeciej dyrektywy stoją na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które zezwalają na odmowę
lub ograniczenie odszkodowania wypłacanego z obowiązkowego ubezpieczenia posiadaczy pojazdów mechanicznych w związku z przyczynieniem
się pasażera do powstania szkody, którą poniósł, i czy odpowiedź byłaby inna w przypadku, gdy pasażer jest właścicielem pojazdu.
17     Tytułem wstępu należy przypomnieć, że dyrektywy pierwsza, druga i trzecia zmierzają, z jednej strony, do zapewnienia zarówno
swobodnego ruchu pojazdów znajdujących się zwykle na terytorium Wspólnoty, jak i przemieszczania się osób w tych pojazdach
oraz, z drugiej strony, do zagwarantowania ofiarom wypadków spowodowanych przez te pojazdy podobnego sposobu traktowania bez
względu na miejsce w obrębie Wspólnoty, w którym nastąpił wypadek (wyrok z dnia 28 marca 1996 r. w sprawie C‑129/94 Ruiz Bernáldez,
Rec. str. I‑1829, pkt 13).
18     Właśnie mając na względzie cel, jakim jest ochrona ofiar, Trybunał orzekł, że art. 3 ust. 1 pierwszej dyrektywy stoi na przeszkodzie
temu, aby zakład ubezpieczeń mógł wykorzystywać przepisy prawne lub postanowienia umowne, aby odmówić wypłaty odszkodowania
osobom trzecim, które są ofiarami wypadku spowodowanego przez ubezpieczony pojazd (ww. wyrok w sprawie Ruiz Bernáldez, pkt 20).
19     Trybunał orzekł również, że art. 2 ust. 1 akapit pierwszy drugiej dyrektywy przypomina jedynie o tym obowiązku w zakresie
dotyczącym przepisów prawnych lub postanowień umownych wykluczających z ubezpieczenia użytkowanie pojazdów w szczególnych
przypadkach (osoby nieupoważnione do prowadzenia pojazdu, osoby nieposiadające prawa jazdy lub osoby, które nie przestrzegają
ustawowych wymogów technicznych dotyczących stanu i bezpieczeństwa pojazdu) (ww. wyrok w sprawie Ruiz Bernáldez, pkt 21).
20     Jako odstępstwo od tego obowiązku wspomniany art. 2 ust. 1 akapit drugi przewiduje, że pewne ofiary mogą nie otrzymać odszkodowania
od zakładu ubezpieczeń ze względu na sytuację, którą same stworzyły (osoby, które zajęły miejsce w pojeździe, wiedząc, że
został on skradziony) (ww. wyrok w sprawie Ruiz Bernáldez, pkt 21).
21     Jednakże, z uwagi na to, że chodzi o przepis stanowiący odstępstwo od zasady ogólnej, art. 2 ust. 1 akapit drugi drugiej dyrektywy
powinien być przedmiotem wąskiej interpretacji.
22     Jak słusznie zaznaczył rzecznik generalny w pkt 42 swojej opinii, wszelka inna wykładnia zezwoliłaby państwom członkowskim
na ograniczenie do określonych okoliczności odszkodowania na rzecz osób trzecich, które są ofiarami wypadku drogowego  czyli
dokładnie na to, czego wspomniane dyrektywy miały uniknąć
23     Z tego wynika, że art. 2 ust. 1 akapit drugi drugiej dyrektywy powinien być interpretowany w ten sposób, że przepis prawny
lub klauzula umowna zawarta w polisie ubezpieczeniowej, które wykluczają z ubezpieczenia użytkowanie pojazdów, mogą tylko
wówczas być użyte przeciwko osobom trzecim będącym ofiarami wypadku drogowego, gdy zakład ubezpieczeń może udowodnić, że osoby
zajmujące całkowicie dobrowolnie miejsce w pojeździe, który spowodował szkodę, wiedziały, że pojazd ów był skradziony.
24     Odnośnie do odmowy lub ograniczenia prawa do odszkodowania z obowiązkowego ubezpieczenia posiadaczy pojazdów mechanicznych
z uwagi na przyczynienie się pasażera, który jest ofiarą wypadku, do powstania szkody, z celu jak i z brzmienia pierwszej,
drugiej i trzeciej dyrektywy wynika, że nie mają one na celu harmonizacji systemów odpowiedzialności cywilnej państw członkowskich
i że w obecnym stanie prawa wspólnotowego państwa te zachowują swobodę co do określenia systemu odpowiedzialności cywilnej
mającego zastosowanie do szkód wynikających z ruchu pojazdów (wyrok z dnia 14 września 2000 r. w sprawie C‑348/98 Mendes Ferreira
i Delgado Correia Ferreira, Rec. str. I‑6711, pkt 23 i 29).
25     W odniesieniu do powyższego Pohjola jak również rządy fiński, niemiecki, austriacki i norweski utrzymują, że prawo wspólnotowe
nie ustala żadnego ograniczenia w ocenie, dokonywanej zgodnie z prawem krajowym regulującym odpowiedzialność cywilną, zakresu
przyczynienia się pasażera do powstania szkody, jaką poniósł.
26     Taki argument nie może być przyjęty.
27     Państwa członkowskie powinny wykonywać swoje uprawnienia z poszanowaniem prawa wspólnotowego oraz, w szczególności, art. 3
ust. 1 pierwszej dyrektywy, art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy oraz art. 1 trzeciej dyrektywy, których celem jest zagwarantowanie,
aby wszystkim pasażerom będącym ofiarami wypadku spowodowanego przez pojazd przysługiwało odszkodowanie za szkody, jakie ponieśli,
wypłacane z obowiązkowego ubezpieczenia posiadaczy pojazdów mechanicznych.
28     Przepisy krajowe, które regulują warunki odszkodowania za szkody wynikające z ruchu pojazdów, nie mogą zatem pozbawić skuteczności
(„effet utile”) wspomnianych przepisów.
29     Tak byłoby zwłaszcza w przypadku, gdyby – jedynie w oparciu o przyczynienie się pasażera do powstania szkody – uregulowania
krajowe sformułowane w sposób ogólny i abstrakcyjny odmawiały pasażerowi prawa do odszkodowania z obowiązkowego ubezpieczenia
posiadaczy pojazdów mechanicznych albo ograniczały takie prawo w sposób nieproporcjonalny.
30     Jedynie w wyjątkowych okolicznościach, na podstawie indywidualnej oceny, zakres odszkodowania dla ofiary może zostać ograniczony.
31     Do celu oceny istnienia takich okoliczności i proporcjonalnego charakteru ograniczenia odszkodowania, co pozostaje we właściwości
sądu krajowego, fakt, że dany pasażer jest właścicielem pojazdu, którego kierowca spowodował wypadek, pozostaje bez znaczenia.
32     W istocie, przewidując, że ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej w zakresie ruchu pojazdów obejmuje odpowiedzialność z tytułu
uszkodzenia ciała wszystkich pasażerów innych niż kierowca, art. 1 trzeciej dyrektywy ustanowił jedynie rozróżnienie pomiędzy
tym kierowcą a innymi pasażerami.
33     Ponadto cele ochrony, które zostały przypomniane w pkt 18–20 niniejszego wyroku, wymagają, aby sytuacja prawna właściciela
pojazdu znajdującego się w nim w momencie wypadku nie w charakterze kierowcy, lecz pasażera, była zbliżona do sytuacji każdego
innego pasażera, który jest ofiarą wypadku.
34     Za taką wykładnią przemawia ewolucja prawa wspólnotowego. Motyw siódmy drugiej dyrektywy wskazuje, że w interesie ofiar leży,
aby skutki niektórych klauzul wyłączających zostały ograniczone do stosunków między zakładem ubezpieczeń a osobą odpowiedzialną
za wypadek. W celu zapewnienia ochrony porównywalnej do ochrony innych osób trzecich będących ofiarami wypadku, jak wynika
z motywu dziewiątego tej samej dyrektywy, art. 3 tej dyrektywy rozszerzył zakres ubezpieczenia na uszkodzenia ciała na członków
rodziny ubezpieczającego, kierowcy lub każdej innej osoby odpowiedzialnej. Artykuł 1 trzeciej dyrektywy przyjmuje jeszcze
szerszą formułę, przewidując odszkodowanie z tytułu uszkodzeń ciała dla wszystkich pasażerów innych niż kierowca. Stąd właściciel
pojazdu występujący w charakterze pasażera może być objęty odszkodowaniem.
35     Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, na zadane pytania należy odpowiedzieć w ten sposób, że w okolicznościach takich jak
te w postępowaniu przed sądem krajowym art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy i art. 1 trzeciej dyrektywy stoją na przeszkodzie uregulowaniom
krajowym, które zezwalają na odmowę lub ograniczenie w nieproporcjonalny sposób odszkodowania z obowiązkowego ubezpieczenia
posiadaczy pojazdów mechanicznych w związku z przyczynieniem się pasażera do powstania szkody, którą poniósł. Fakt, że dany
pasażer jest właścicielem pojazdu, którego kierowca spowodował wypadek, pozostaje bez znaczenia.

W przedmiocie kosztów
36     Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
W okolicznościach takich jak te w postępowaniu przed sądem krajowym art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy Rady 84/5/EWG z dnia 30 grudnia
1983 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności
cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych i art. 1 trzeciej dyrektywy Rady 90/232/EWG z dnia 14 maja
1990 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności
cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych stoją na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które
zezwalają na odmowę lub ograniczenie w nieproporcjonalny sposób odszkodowania z obowiązkowego ubezpieczenia posiadaczy pojazdów
mechanicznych w związku z przyczynieniem się pasażera do powstania szkody, którą poniósł. Fakt, że dany pasażer jest właścicielem
pojazdu, którego kierowca spowodował wypadek, pozostaje bez znaczenia.
Podpisy
*
Język postępowania: fiński.