CELEX: 62003CJ0128
Rynek wewnętrzny energii elektrycznej
Podwyższona opłata za dostęp do krajowej sieci przesyłowej energii elektrycznej i korzystanie z niej
Pomoc państwa
Dyrektywa 96/92/WE
Dostęp do sieci
Zasada niedyskryminacji

1       Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczą wykładni art. 87 WE oraz dyrektywy 96/92/WE Parlamentu Europejskiego
i Rady z dnia 19 grudnia 1996 r. dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej ( Dz.U. 1997, L 27, str. 20),
a w szczególności jej art. 7 i 8.
2       Wnioski te zostały złożone w ramach postępowania w sprawie skarg wniesionych przez spółki AEM SpA (zwaną dalej „AEM”) oraz
AEM Torino SpA (zwaną dalej „AEM Torino”) na dwie uchwały Autorità per l’energia elettrica e per il gas (agencji ds. energii
elektrycznej i gazu, zwanej dalej „AEEG”) oraz na dekret ministra, wprowadzające podwyższoną opłatę za dostęp do krajowej
sieci przesyłowej energii elektrycznej oraz za korzystanie z niej dla niektórych elektrowni wodnych i geotermicznych.

Ramy prawne

Uregulowania wspólnotowe
3       Dyrektywa 96/92, zgodnie z jej art. 1, „ustanawia wspólne zasady dotyczące wytwarzania, przesyłania i dystrybucji energii
elektrycznej. Ustala ona zasady odnoszące się do organizacji i funkcjonowania sektora elektroenergetycznego, dostępu do rynku,
kryteriów i procedur mających zastosowanie do zaproszenia do składania ofert i przyznawania zezwoleń, a także eksploatacji
systemów”.
4       Artykuł 7 ust. 1 i 5 dyrektywy 96/92 stanowi:
„1.      Państwa członkowskie wyznaczają lub zwracają się do przedsiębiorstw będących właścicielami sieci przesyłowych o wyznaczenie,
na okres określony przez państwa członkowskie, uwzględniając kwestie efektywności i równowagi gospodarczej, operatora systemu,
który będzie odpowiedzialny za eksploatację, utrzymanie i jeśli to konieczne, za rozbudowę sieci przesyłowej na danym obszarze,
a także za połączenia z innymi sieciami, w celu gwarancji bezpieczeństwa dostaw.
[...]
5.      Operator systemu powstrzymuje się od wszelkiej dyskryminacji wobec użytkowników sieci lub kategorii użytkowników sieci, w szczególności
na korzyść własnych filii lub akcjonariuszy”.
5       Artykuł 8 ust. 1–3 tej dyrektywy stanowi:
„1.      Operator systemu przesyłowego jest odpowiedzialny za dostarczenie instalacji służących do wytwarzania na jego obszarze i za
określenie wykorzystania połączeń z innymi sieciami.
2.      Dostarczenie instalacji służących do wytwarzania i wykorzystanie połączeń określone jest, bez uszczerbku dla dostawy energii
elektrycznej na podstawie zobowiązań umownych, włącznie z tymi, które wynikają z warunków przetargu, na podstawie kryteriów,
które mogą być zatwierdzone przez państwo członkowskie i które muszą być obiektywne, podane do publicznej wiadomości i stosowane
w sposób niedyskryminacyjny, tak aby zapewnić sprawne funkcjonowanie rynku wewnętrznego energii elektrycznej. Biorą one pod
uwagę pierwszeństwo gospodarcze energii elektrycznej pochodzącej z dostępnych instalacji służących do wytwarzania w ramach
transferu połączeń, a także ograniczeń technicznych sieci.
3.      Państwo członkowskie może zobowiązać operatora systemu, jeśli dostarcza on instalacje służące do wytwarzania, aby przyznawał
on pierwszeństwo tym, które używają odnawialnych źródeł energii lub odpadów lub takich, które wytwarzają łącznie ciepło i energię”.
6       Artykuł 24 ust. 1 dyrektywy stanowi:
„1.      Państwa członkowskie, w których zobowiązania lub gwarancje funkcjonowania, przyznane przed wejściem w życie niniejszej dyrektywy,
nie mogą być uznawane ze względu na przepisy niniejszej dyrektywy, mogą ubiegać się o system przejściowy, który może być przyznany
przez Komisję z uwzględnieniem, między innymi, wielkości sieci i poziomu połączenia danej sieci, a także struktury przemysłu
elektroenergetycznego. Komisja powiadamia państwa członkowskie o tych wnioskach przed podjęciem decyzji, z zachowaniem poufności.
Decyzja ta zostaje opublikowana w
Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich
”.
7       Artykuł 24 ust. 2 dyrektywy 96/92 precyzuje, że wnioski o przyznanie systemu przejściowego powinny być złożone Komisji najpóźniej
w rok po wejściu w życie dyrektywy.

Uregulowania krajowe
8       Decreto legislativo nr 79 z dnia 16 marca 1999 r. wykonujący dyrektywę 96/92/WE dotyczącą wspólnych zasad rynku wewnętrznego
energii elektrycznej (
Gazzetta ufficiale della Repubblica italiana
nr 75 z dnia 31 marca 1999 r., str. 8, zwany dalej „dekretem ustawodawczym nr 79/99”) stanowi w art. 3 ust. 10, że za dostęp
do krajowej sieci przesyłowej energii elektrycznej oraz za korzystanie z niej operatorowi systemu należy się opłata. Jest
ona ustalana niezależnie od geograficznego położenia miejsc wytwarzania oraz odbiorców końcowych, a w każdym razie na podstawie
niedyskryminacyjnych kryteriów. Opłatę ustala AEEG, która dokonuje również zmian jej taryfy.
9       Artykuł 3 ust. 11 dekretu ustawodawczego nr 79/99 stanowi, że koszty całkowite systemu elektroenergetycznego obejmują koszty
działalności badawczej, rozbiórki elektrowni jądrowych, które zaprzestały wytwarzania energii, koszty związane z zatrzymaniem
cyklu paliwowego tych elektrowni, jak również koszty działań związanych z powyższym oraz podejmowanych w ich następstwie.
Koszty całkowite są dokładnie określane w jednym lub kilku dekretach Ministro dell’industria, del commercio e dell’artigianato
(ministra przemysłu, handlu i rzemiosła) w porozumieniu z Ministro del tesoro, del biliancio e della programmazione economica
(Ministrem skarbu, budżetu i planowania gospodarczego), na wniosek AEEG.
10     Artykuł 2 ust. 1 dekretu Ministro dell’industria, del commercio e dell’artigianato z dnia 26 stycznia 2000 r., określającego
koszty całkowite systemu elektroenergetycznego, przyjętego w porozumieniu z Ministro del tesoro, del bilancio e della programmazione
economica na wniosek AEEG (
Gazzetta ufficiale della Repubblica italiana
nr 27 z dnia 3 lutego 2000 r., str. 12, zwanego dalej „dekretem z dnia 26 stycznia 2000 r.”) stanowi, że koszty całkowite
systemu elektroenergetycznego to:
„a)      zwrot przedsiębiorstwom energetycznym prowadzącym działalność w zakresie wytwarzania i dystrybucji, na podstawie kryteriów
określonych w niniejszym dekrecie, części kosztów osieroconych powstałych w następstwie wykonania dyrektywy [96/92] w związku
z wytwarzaniem energii elektrycznej;
b)      wyrównanie za zawyżoną wartość energii elektrycznej wytworzonej przez instalacje wodne i geotermiczne, które w dniu 19 lutego
1997 r. były własnością lub były w dyspozycji przedsiębiorstw energetycznych prowadzących działalność w zakresie wytwarzania
i dystrybucji, wynikające z transpozycji dyrektywy [96/92];
c)      koszty związane z rozbiórką nieczynnych elektrowni jądrowych i z zatrzymaniem ich cyklu paliwowego oraz ze związanymi z tym
działaniami;
d)      koszty działalności badawczej i rozwojowej mającej na celu postęp technologiczny w ogólnym interesie systemu elektroenergetycznego;
e)      stosowanie korzystnych warunków taryfowych na dostawy energii elektrycznej, przewidzianych w przepisach przywołanych w art. 2
ust. 2 pkt 4 uchwały [AEEG] nr 70/97 oraz w dekrecie Ministro dell’industria, del commercio e dell’artigianato z dnia 19 grudnia
1995 r.”.
11     W odniesieniu do wyrównania za zawyżoną wartość energii elektrycznej, o którym mowa w art. 2 ust. 1 lit. b) dekretu z dnia
26 stycznia 2000 r., art. 3 ust. 3 tego dekretu, znajdujący się w tytule „Opłaty wynikające z wykonania dyrektywy [96/92]”,
stanowi:
„W celu chociażby częściowego wyrównania kosztów całkowitych systemu elektroenergetycznego za okres siedmiu lat począwszy
od dnia 1 stycznia 2000 r. i zgodnie z warunkami określonymi w art. 5 pobierana jest wyłącznie kwota odpowiadająca zawyżonej
wartości energii elektrycznej wytworzonej za pomocą instalacji wodnych i geotermicznych, nieobjętych systemem wsparcia [na
rzecz nowych instalacji wykorzystujących odnawialne źródła energii], przewidzianym w uchwałach Comitato interministerale dei
prezzi [międzyresortowego komitetu ds. cen] nr 15 z dnia 12 lipca 1989 r., nr 34 z dnia 14 listopada 1990 r. i nr 6 z dnia
29 kwietnia 1992 r., w zmienionym brzmieniu. Przepisów niniejszego ustępu nie stosuje się do instalacji o mocy nominalnej
niższej niż 3 MW ani do pompowni”.
12     Zgodnie z art. 5 ust. 9 dekretu z dnia 26 stycznia 2000 r.:
„Kwota odpowiadająca zawyżonej wartości energii elektrycznej, pobierana w okresie ustalonym w art. 3 ust. 3 jest równa w 2000 r.
przyjętemu zmiennemu kosztowi jednostkowemu energii elektrycznej wytworzonej przez elektrociepłownie, które wykorzystują będące
w obrocie paliwo kopalne, w rozumieniu art. 6 ust. 5 uchwały [AEEG] nr 70/97; w kolejnych latach dla każdej elektrociepłowni
i za każdy dwumiesięczny okres kwota ta jest równa części różnicy między zrównoważoną średnią wartością cen hurtowych energii
elektrycznej na rynku krajowym w różnych okresach dwumiesięcznych, przy użyciu w charakterze współczynnika ilości energii
elektrycznej wytworzonej przez elektrociepłownię w różnych okresach dwumiesięcznych oraz ustalonych średnich kosztów jednostkowych
tej elektrociepłowni, określanych corocznie przez [AEEG], począwszy od dnia 31 grudnia roku poprzedniego. Część ta wynosi
75% za lata 2001 i 2002, 50% za lata 2003 i 2004 oraz 25% za lata 2005 i 2006. Po tym terminie wspomniana część wynosi zero”.
13     Artykuł 2 ust. 1 i 2 uchwały AEEG nr 231/00 z dnia 20 grudnia 2000 r. oraz art. 2 ust. 1, 2 i 8 uchwały AEEG nr 232/00 z dnia
20 grudnia 2000 r., odnoszących się do ustalenia podwyżki opłat za dostęp do krajowej sieci przesyłowej oraz za korzystanie
z niej w odniesieniu do energii elektrycznej wytwarzanej przez instalacje wodne i geotermiczne za lata 2000–2006 (dodatek
zwyczajny do
Gazzetta ufficiale della Repubblica italiana
nr 4 z dnia 5 stycznia 2001 r., str. 13, zwanych dalej „uchwałą nr 231/00” oraz „uchwałą nr 232/00”), wprowadzają w stosunku
do energii elektrycznej, o której mowa w art. 3 ust. 3 dekretu z dnia 26 stycznia 2000 r., wytwarzanej i wprowadzanej do sieci
za pomocą instalacji, które w dniu 19 lutego 1997 r. były własnością lub były w dyspozycji przedsiębiorstw energetycznych
prowadzących działalność w zakresie wytwarzania i dystrybucji, podwyższoną opłatę za korzystanie z sieci w celu pokrycia kosztów
usług dynamicznych jako wyrównanie za zawyżoną wartość energii elektrycznej w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. b) dekretu z dnia
26 stycznia 2000 r.
14     Wpływy z podwyższonej opłaty, o której mowa w art. 2 uchwały nr 231/00 oraz art. 2 uchwały nr 232/00 (zwanej dalej „podwyższoną
opłatą”), są zgodnie z art. 3 ust. 1 obu uchwał przelewane na rzecz „Cassa conguaglio per il settore elettrico” (funduszu
wyrównawczego dla sektora elektroenergetycznego, zwanego dalej „funduszem wyrównawczym ”) przez operatora systemu przesyłowego.
Artykuł 3 ust. 2 obu uchwał stanowi, że te przelewy zasilają „Conto per la gestione della compensazione della maggiore valorizzazione
dell’energia elettrica nella transizione” (konto do zarządzania wyrównaniem za zawyżoną wartość energii elektrycznej w okresie
przejściowym). Zgodnie z art. 3 ust. 3 obu wymienionych uchwał ewentualna nadwyżka na tym ostatnim koncie jest przelewana
na „Conto per nuovi impianti da fonti rinnovabili e assimilate” (konto dla nowych instalacji wykorzystujących odnawialne i zbliżone
do nich źródła energii).

Postępowania przed sądem krajowym
15     Z postanowień odsyłających wynika, że AEM i AEM Torino wniosły do Tribunale amministrativo regionale per la Lombardia skargi
na uchwały nr 231/00 i 232/00 oraz akty prawne je poprzedzające, stanowiące ich podstawę oraz z nimi związane, w tym dekret
z dnia 26 stycznia 2000 r.
16     Ponieważ skargi te zostały oddalone, AEM i AEM Torino odwołały się do Consiglio di Stato, wnosząc o uchylenie orzeczeń oddalających
skargi.
17     W postanowieniach odsyłających Consiglio di Stato wskazuje w szczególności, że AEM i AEM Torino zwracają uwagę, iż podwyższona
opłata wchodzi w zupełności w zakres systemu subwencji na działanie określonych przedsiębiorstw lub produkcję określonych
towarów, realizowanych w drodze opłat wyrównawczych na dostawy pochodzące od przedsiębiorstw z sektora, co stanowi pomoc państwa
w rozumieniu art. 87 ust. 1 WE, która w tym przypadku została przyznana bez przeprowadzenia procedury przewidzianej w traktacie WE.
AEM oraz AEM Torino twierdzą również, że zróżnicowana opłata za dostęp do sieci przesyłowej, będąca większym obciążeniem dla
niektórych przedsiębiorstw, stanowi naruszenie jednej z podstawowych zasad dyrektywy 96/92 w odniesieniu do dostępu do sieci
wszystkich podmiotów bez dyskryminacji.

Pytania prejudycjalne
18     Zdaniem Consiglio di Stato z analizy całości spornych przepisów wynika, że podwyższona opłata wynika z konieczności zapobieżenia
odnoszeniu nienależnych korzyści i zaradzenia brakowi równowagi konkurencyjnej, jakie pojawiły się w pierwszym okresie liberalizacji
rynku energii elektrycznej, ustalonym na lata 2000–2006, na skutek transpozycji dyrektywy 96/92.
19     Consiglio di Stato zaznacza w tej kwestii, że w rzeczywistości przed liberalizacją przedsiębiorstwa energetyczne prowadzące
działalność w zakresie wytwarzania i dystrybucji energii elektrycznej pochodzącej z instalacji wodnych i geotermicznych stosowały
taryfę, w której jeden z elementów, element B, uwzględniał koszty paliwa. Jednakże przedsiębiorstwa przekazywały część tego
elementu taryfy na rzecz funduszu wyrównawczego, który z kolei przekazywał je ciepłowniom, które jako jedyne same ponosiły
koszt paliwa.
20     Zdaniem Consiglio di Stato zmiana, która nastąpiła, przyniosła podwójną korzyść wspomnianym przedsiębiorstwom. Z jednej strony
wskutek wyłączenia elementu B taryfy dla odbiorców na rynku zmonopolizowanym, który uprzednio był przeznaczony na fundusz
wyrównawczy, wspomniane przedsiębiorstwa miałyby możliwość żądania ceny ustalonej jednolicie na terytorium kraju dla rynku
zmonopolizowanego, poddanego jeszcze systemowi taryfowemu, na podstawie kryteriów, które w dalszym ciągu brałyby pod uwagę
koszty paliwa, chociaż przedsiębiorstwa te nie ponosiłyby tych kosztów. Z drugiej strony korzyści te mogłyby być odniesione
również na wolnym rynku wobec uprawnionych odbiorców w ten sposób, że ceny w sprzedaży hurtowej na rynku zmonopolizowanym
stanowiłyby odnośnik dla porozumień dwustronnych zawieranych na wolnym rynku. Korzyści te byłyby wyłącznie skutkiem zmiany
treści przepisów w następstwie liberalizacji w sektorze, a nie skutkiem zmiany parametrów skuteczności i konkurencyjności.
21     Consiglio di Stato zwraca uwagę, że w nocie informacyjnej dotyczącej regulacji taryfowych z dnia 4 sierpnia 1999 r. (zwanej
dalej „notą informacyjną”) AEEG zaznaczyła, że gdyby wspomniana zawyżona wartość energii elektrycznej produkowanej w elektrowniach
wodnych i geotermicznych została pozostawiona bez zmian na korzyść przedsiębiorstw energetycznych prowadzących działalność
w zakresie wytwarzania i dystrybucji, tworzyłaby dochody dla tych przedsiębiorstw i poprzez nałożenie na konsumentów wyższych
stawek taryfowych, nieustalonych w oparciu o zwiększone koszty, spowodowałyby dla sieci elektroenergetycznej obciążenie będące
bezpośrednią konsekwencją procesu liberalizacji.
22     Nota informacyjna uściśla dodatkowo, że „w przypadku energii elektrycznej wytwarzanej przez instalacje wodne i geotermiczne
należy unikać takich konsekwencji poprzez podwyższenie względem takiej energii elektrycznej opłaty za dostęp do krajowej sieci
przesyłowej oraz za korzystanie z niej w rozumieniu art. 3 ust. 10 dekretu ustawodawczego nr 79/99, aż do wygaśnięcia aktualnych
koncesji na odprowadzanie wody z kanałów dla celów hydroelektrycznych oraz na wykorzystywanie źródeł geotermicznych dla celów
elektrociepłowniczych. Wpływy z podwyżki będą mogły zostać wykorzystane na pokrycie pojawiających się kosztów osieroconych,
które nie mogą być odzyskane w inny sposób, lub w celu pokrycia kosztów całkowitych systemu elektroenergetycznego, a w szczególności
kosztów promowania energii elektrycznej wytwarzanej przez instalacje wykorzystujące odnawialne źródła energii”.
23     Załącznik nr 2 do wspomnianej noty informacyjnej zaznacza w pierwszej kolejności, że regulacje taryfowe oparte na systemie
poprzedzającym transpozycję dyrektywy 96/92 przewidywały przyznawanie wsparcia z funduszu wyrównawczego w odniesieniu do wytwarzania
energii elektrycznej, które były zróżnicowane w zależności od rodzajów instalacji oraz producentów.
24     We wspomnianym załączniku stwierdza się, że takie zróżnicowanie w systemie wspierania w odniesieniu do wywarzania energii
elektrycznej jest niezgodne ze zliberalizowanym systemem wytwarzania energii. W systemie tym nieuniknione byłoby wykształcenie
się dla każdego okresu jednolitej ceny na rynku hurtowym energii elektrycznej, ustalonej i pobieranej przez wszystkich producentów
niezależnie od wykorzystywanych instalacji.
25     Wspomniany załącznik określa wreszcie, że wynikający stąd dochód z energii elektrycznej wytwarzanej za pomocą instalacji wodnych
i geotermicznych zależałby od dysponowania rzadkimi źródłami, czyli wodą oraz źródłami geotermicznymi wykorzystywanymi do
wytwarzania energii elektrycznej, których dochodowość w obecnym systemie nie jest wystarczająca.
26     Consiglio di Stato przypomina, że w odniesieniu do energii elektrycznej dystrybuowanej na wolnym rynku podwyższoną opłatę
za dostęp do krajowej sieci przesyłowej oraz za korzystanie z niej wprowadzono począwszy od 2000 r. na podstawie uchwały nr 231/00,
natomiast w odniesieniu do energii elektrycznej dystrybuowanej na rynku zmonopolizowanym wprowadzono ją dopiero począwszy
od 2001 r., na podstawie uchwały nr 232/00. Consiglio di Stato wyjaśnia to w ten sposób, że w odniesieniu do rynku zmonopolizowanego
element B taryfy, jak również wsparcie związanych z tym kosztów paliwa, zostały zniesione dopiero od 2001 r.
27     Consiglio di Stato zaznacza ponadto, że wyrównywanie zawyżonej wartości energii elektrycznej jest ustalone w sposób malejący
aż do końca 2006 r., w sposób umożliwiający rynkowi osiągnięcie rzeczywistej równowagi konkurencyjnej.
28     Consiglio di Stato podkreśla także przyjęcie do wiadomości faktu, że podwyższona opłata nie jest oparta na art. 24 dyrektywy
96/92.
29     Na podstawie powyższych rozważań Consiglio di Stato stwierdza, że w pierwszym rzędzie konieczna jest ocena, czy system tego
rodzaju jak będący przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym pociąga za sobą pomoc państwa w rozumieniu przepisów
art. 87 i nast. WE.
30     W odniesieniu do tej kwestii Consiglio di Stato zaznacza, że wpływy z podwyższonej opłaty nie są przekazywane określonym przedsiębiorstwom
lub kategoriom przedsiębiorstw działających na rynku zgodnie z systemem subwencjonowania krzyżowego, ale mają na celu pokrycie
kosztów całkowitych systemu elektroenergetycznego z korzyścią dla użytkownika. Zdaniem Consiglio di Stato chodzi tu więc o ogólny
środek polityki gospodarczej, którego celem nie jest uprzywilejowanie niektórych, określonych przedsiębiorstw lub produkcji
określonych towarów, lecz przeciwnie – dążenie do celu leżącego w interesie ogólnym. Zdaniem Consiglio di Stato, w przeciwieństwie
do tego, co wynika z niektórych wskazówek zawartych w dokumentach z prac przygotowawczych, celem spornych przepisów nie jest
w istocie nowy rozdział dochodów na korzyść określonego rodzaju przedsiębiorstw w celu pokrycia kosztów osieroconych. Ponadto
uchwały nr 231/00 i 232/00 przewidują tylko jako możliwość przelewanie ewentualnych nadwyżek na koncie do zarządzania wyrównaniem
za zawyżoną wartość energii elektrycznej w okresie przejściowym na konto związane z nowymi instalacjami wykorzystującymi odnawialne
i zbliżone do nich źródła energii. W ostateczności to nie właściwe przepisy dekretu z dnia 26 stycznia 2000 r., które przewidują
wpływ spornych kwot na jedno konto przeznaczone na pokrywanie kosztów całkowitych systemu kwalifikowałyby się jako pomoc państwa,
lecz ewentualnie odrębne i późniejsze przeznaczenie wspomnianych kwot, odtąd w dyspozycji Skarbu Państwa, na rzecz określonych
przedsiębiorstw lub produkcji określonych towarów w rozumieniu art. 87 ust. 1 WE.
31     Po drugie, Consiglio di Stato stwierdza, że konieczna jest ocena zgodności takiego systemu z zasadami i przepisami dyrektywy
96/92, w szczególności z przepisami art. 7 tej dyrektywy oraz jej motywem dwudziestym piątym w odniesieniu do zagwarantowania
dostępu do sieci wszystkim podmiotom bez dyskryminacji oraz z przepisami art. 8 tej dyrektywy w odniesieniu do ustalania kryteriów
dla dostarczania instalacji służących do wytwarzania.
32     W tych okolicznościach Consiglio di Stato postanowiła zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z dwoma następującymi
pytaniami prejudycjalnymi, sformułowanymi jednakowo w sprawie C‑128/03 i C‑129/03:
„1)      Czy stanowi pomoc państwa w rozumieniu art. 87 WE i nast. środek administracyjny, który – na warunkach i dla celów dokładnie
określonych w uzasadnieniu – nakłada na pewne przedsiębiorstwa, które korzystają z krajowej sieci przesyłowej energii elektrycznej,
podwyższone świadczenie wzajemne za dostęp i korzystanie z niej w celu sfinansowania kosztów całkowitych systemu elektroenergetycznego?
2)      Czy przewidziane w dyrektywie 96/92 zasady liberalizacji rynku wewnętrznego energii elektrycznej, a w szczególności przepisy
art. 7 i 8 dotyczące eksploatacji sieci przesyłowej, stoją na przeszkodzie przyjęciu przez państwo członkowskie środków o charakterze
przejściowym, nakładających na pewne przedsiębiorstwa podwyższone świadczenie wzajemne, które ma na celu wyrównanie za zawyżoną
wartość energii wodnej i geotermicznej wynikającą – zgodnie z powodami określonymi w uzasadnieniu – ze zmiany przepisów krajowych
oraz sfinansowanie kosztów całkowitych systemu elektroenergetycznego?”.
33     Postanowieniem Prezesa Trybunału z dnia 6 maja 2003 r. sprawy C‑128/03 oraz C‑129/03 zostały połączone.

Co do istoty sprawy

W przedmiocie pytania pierwszego
34     W pierwszym z postawionych pytań sąd krajowy dąży w istocie do ustalenia, czy środek tego rodzaju jak będący przedmiotem sporu
w postępowaniu przed sądem krajowym, na mocy którego państwo członkowskie nakłada tylko na niektórych użytkowników krajowej
sieci przesyłowej energii elektrycznej podwyższoną opłatę za dostęp i korzystanie z niej, stanowi pomoc państwa w rozumieniu
art. 87 WE.
Uwagi przedłożone Trybunałowi
35     AEM i AEM Torino przypominają, że dekret z dnia 26 stycznia 2000 r. oraz uchwały nr 231/00 i 232/00, jak również uchwała AEEG
nr 228/01 z dnia 18 października 2001 r., zatwierdzające przepisy AEEG w odniesieniu do świadczenia usług przesyłu, pomiaru
oraz sprzedaży energii elektrycznej w wersji ujednoliconej (dodatek zwyczajny do
Gazzetta ufficiale della Repubblica italiana
nr 277 z dnia 22 grudnia 2001 r., str. 5), nakładają na niektóre podmioty prowadzące działalność w zakresie wytwarzania i dystrybucji
energii wodnej oraz energii pochodzenia geotermicznego podwyższoną opłatę za dostęp do krajowej sieci przesyłowej w celu wyrównania
kosztów całkowitych systemu elektroenergetycznego oraz kosztów wytwarzania elektrowni objętych systemem wsparcia na korzyść
nowych instalacji wykorzystujących odnawialne źródła energii. AEM i AEM Torino utrzymują, że przepisy te stanowią integralną
część systemu pomocy państwa przewidzianego w dekrecie z dnia 26 stycznia 2000 r. w celu pokrywania kosztów całkowitych włoskiego
systemu elektroenergetycznego (kosztów osieroconych) oraz w art. 22 ust. 3 ustawy nr 9/91 z dnia 9 stycznia 1991 r. w sprawie
zasad wykonania nowego krajowego planu energetycznego: aspekty instytucjonalne, elektrownie wodne i linie kablowe, węglowodory
i geotermodynamika, autoprodukcja oraz przepisy skarbowe (dodatek zwyczajny do
Gazetta ufficiale della Repubblica italiana
nr 13 z dnia 16 stycznia 1991 r., str. 3) w celu zachęcenia do wytwarzania energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych i do
nich zbliżonych.
36     Rząd włoski zauważa, że środek administracyjny, który w związku z obniżeniem kosztów wytwarzania nakłada na niektóre przedsiębiorstwa
prowadzące działalność w zakresie wytwarzania i dystrybucji energii wodnej i geotermicznej korzystające z krajowej sieci przesyłowej
tymczasową i malejącą podwyżkę opłaty za dostęp i korzystanie z niej, która ma na celu pokrycie kosztów całkowitych systemu
elektroenergetycznego, nie może być kwalifikowany jako pomoc państwa.
37     Komisja Wspólnot Europejskich ze swej strony twierdzi, że środek tego rodzaju jak będący przedmiotem sporu w postępowaniu
przed sądem krajowym, który na warunkach i dla celów dokładnie określonych w uzasadnieniu przewiduje w odniesieniu do niektórych
określonych przedsiębiorstw korzystających z krajowej sieci przesyłowej energii elektrycznej podwyższoną opłatę za dostęp
i korzystanie z niej, jeżeli podwyższenie to ma na celu pokrycie kosztów całkowitych systemu elektroenergetycznego, nie stanowi
pomocy państwa w rozumieniu art. 87 i nast. WE.
Ocena Trybunału
38     Należy przypomnieć, że art. 87 ust. 1 WE definiuje pomoc państwa uregulowaną w traktacie jako wszelką pomoc przyznawaną przez
państwa lub przy użyciu zasobów państwowych w jakiejkolwiek formie, która zakłóca konkurencję lub grozi jej zakłóceniem poprzez
sprzyjanie niektórym przedsiębiorstwom lub produkcji niektórych towarów, w zakresie w jakim wpływa na wymianę handlową między
państwami członkowskimi. Pojęcie pomocy państwa w rozumieniu tego postanowienia jest bardziej ogólne od pojęcia subwencji,
ponieważ obejmuje ono nie tylko rzeczywiste świadczenia, jak same subwencje, ale również działania, które w różnych formach
zmniejszają normalne obciążenia budżetu przedsiębiorstwa (zob. w szczególności wyrok z dnia 23 lutego 1961 r. w sprawie 30/59
De Gezamenlijke Steenkolenmijnen in Limburg przeciwko Wysokiej Władzy, Rec. str. 1, 39; z dnia 29 czerwca 1999 r. w sprawie
C‑256/97 DM Transport, Rec. str. I‑3913, pkt 19, oraz z dnia 14 września 2004 r. w sprawie C‑276/02 Hiszpania przeciwko Komisji,
Zb.Orz. str. I‑8091, pkt 24).
39     Jednakże pojęcie pomocy nie obejmuje środków wprowadzających zróżnicowanie przedsiębiorstw pod względem obciążeń, jeżeli wynika
ono z rodzaju oraz struktury systemu spornych obciążeń (zob. w szczególności wyrok z dnia 26 września 2002 r. w sprawie C‑351/98
Hiszpania przeciwko Komisji, Rec. str. I‑8031, pkt 42, oraz z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie C‑159/01 Niderlandy przeciwko
Komisji, Rec. str. I‑4461, pkt 42).
40     W postępowaniu przed sądem krajowym, jak wynika z postanowień odsyłających, podwyższona opłata za dostęp do krajowej sieci
przesyłowej i za korzystanie z niej wyłącznie w odniesieniu do przedsiębiorstw prowadzących działalność w zakresie wytwarzania
i dystrybucji energii elektrycznej pochodzącej z instalacji wodnych i geotermicznych ma na celu wyrównanie korzyści odniesionych
wskutek liberalizacji rynku energii elektrycznej w następstwie transpozycji dyrektywy 96/92. System przejściowy pierwszego
okresu tej liberalizacji umożliwia bowiem wspomnianym przedsiębiorstwom, po pierwsze, żądanie na rynku zmonopolizowanym ceny
ustalonej na podstawie parametrów uwzględniających koszty paliwa, których one nie ponoszą i które nie są już wyrównywane za
pomocą elementu taryfy przekazywanego na rzecz funduszu wyrównawczego, a po drugie, na wolnym rynku, żądanie ceny, dla której
odnośnikiem jest cena sprzedaży hurtowej na rynku zmonopolizowanym, podczas gdy jak wynika w szczególności z załącznika nr 2
do noty informacyjnej, w ramach koncesji na odprowadzanie wody z kanałów dla celów hydroelektrycznych oraz na wykorzystywanie
źródeł geotermicznych dla celów elektrociepłowniczych dochodowość tych źródeł nie jest dotychczas wystarczająca.
41     Jak zauważa sąd krajowy, odniesione korzyści nie wynikały ze zmiany parametrów skuteczności i konkurencyjności, ale ze zmiany
treści przepisów w następstwie liberalizacji w sektorze energii elektrycznej.
42     Z noty informacyjnej wynika ponadto, że podwyższona opłata w odniesieniu do energii elektrycznej wytwarzanej przez te przedsiębiorstwa będzie
obowiązywała tylko do momentu wygaśnięcia aktualnych koncesji na odprowadzanie wody z kanałów dla celów hydroelektrycznych
oraz na wykorzystywanie źródeł geotermicznych dla celów elektrociepłowniczych. Z postanowienia odsyłającego wynika również,
że podwyższona opłata jest ustalona malejąco do końca 2006 r.
43     Z powyższego należy wnioskować, że środek tego rodzaju jak będący przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym, nakładający
w charakterze przejściowym podwyższoną opłatę za dostęp do krajowej sieci przesyłowej i korzystanie z niej wyłącznie na przedsiębiorstwa
prowadzące działalność w zakresie wytwarzania i dystrybucji energii elektrycznej pochodzącej z instalacji wodnych i geotermicznych
w celu wyrównania korzyści odniesionych przez nie w okresie przejściowym w związku z liberalizacją rynku energii elektrycznej
w następstwie transpozycji dyrektywy 96/92, stanowi zróżnicowanie przedsiębiorstw pod względem obciążeń, wynikające z rodzaju
oraz struktury systemu spornych obciążeń. Zróżnicowanie to nie stanowi zatem samo w sobie pomocy państwa w rozumieniu art. 87 WE.
44     Jednakże AEM i AEM Torino stwierdziły, że podwyższona opłata stanowi integralny składnik systemu pomocy państwa, przewidzianego
w dekrecie z dnia 26 stycznia 2000 r. w celu pokrycia kosztów całkowitych włoskiego systemu elektroenergetycznego (kosztów
osieroconych) oraz w art. 22 ust. 3 ustawy nr 9/91 z dnia 9 stycznia 1991 r. w celu zachęcenia do wytwarzania energii elektrycznej
ze źródeł odnawialnych i do nich zbliżonych.
45     W tej kwestii należy przypomnieć, że jak wynika z orzecznictwa Trybunału, sposób finansowania pomocy może spowodować, iż cały
system pomocy jest niezgodny ze wspólnym rynkiem. W konsekwencji ocena pomocy nie powinna być oderwana od skutków, jakie powoduje
sposób jej finansowania. Przeciwnie, ocena środka pomocowego przez Komisję zawsze musi uwzględniać sposób finansowania pomocy,
w przypadku gdy stanowi on integralny składnik tego środka (zob. wyrok z dnia 21 października 2003 r. w sprawach połączonych
C‑261/01 i C‑262/01 Van Calster i in., Rec. str. I‑12249, pkt 49).
46     Aby można było uznać opłatę parafiskalną za integralny składnik środka pomocowego, niezbędne jest istnienie w świetle odpowiednich
uregulowań krajowych koniecznego związku między przeznaczeniem opłaty parafiskalnej a pomocą, w tym znaczeniu, że wpływy z opłaty
parafiskalnej są obowiązkowo przeznaczane na finansowanie pomocy. Jeżeli istnieje taki związek, wpływy z opłaty parafiskalnej
wpływają bezpośrednio na stopień natężenia pomocy, a w konsekwencji również na ocenę z punktu widzenia zgodności pomocy ze
wspólnym rynkiem (zob. podobnie wyroki z dnia 13 stycznia 2005 r. w sprawie C‑174/02, Streekgewest, Zb.Orz. str. I‑85, pkt 26,
oraz w sprawie C‑175/02 Pape, Zb.Orz. str. I‑127, pkt 15).
47     Jak z powyższego wynika, jeżeli w sytuacji tego rodzaju jak w postępowaniu przed sądem krajowym istnieje konieczny związek
między przeznaczeniem podwyższonej opłaty za dostęp do krajowej sieci przesyłowej i korzystanie z niej a krajowym systemem
pomocy, w tym znaczeniu, że wpływy z podwyższonej opłaty są obowiązkowo przeznaczane na finansowanie pomocy, wspomniana podwyżka
stanowi integralny składnik tego systemu i powinna być oceniana wraz z nim.
48     Należy stwierdzić, że akta sprawy nie zawierają wystarczająco dokładnych informacji pozwalających Trybunałowi na rozstrzygnięcie
tej kwestii.
49     W tym kontekście należy ponadto zauważyć, że zgodnie z informacją Komisji w dniu 25 lipca 2000 r. władze włoskie poinformowały
ją, iż dekret z dnia 26 stycznia 2000 r. jest środkiem pomocowym w rozumieniu art. 88 ust. 3 WE oraz że dekret ten odnosi
się do wyrównania za zawyżoną wartość energii elektrycznej, a więc pośrednio także do podwyższonej opłaty. W trakcie rozprawy
Komisja wskazała, że procedura oceny tego dekretu jest ciągle w toku.
50     Na pierwsze z postawionych pytań prejudycjalnych należy więc odpowiedzieć w ten sposób, że środek tego rodzaju jak będący
przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym, nakładający przejściowo podwyższoną opłatę za dostęp do krajowej sieci
przesyłowej i korzystanie z niej wyłącznie na przedsiębiorstwa prowadzące działalność w zakresie wytwarzania i dystrybucji
energii elektrycznej pochodzącej z instalacji wodnych i geotermicznych w celu wyrównania korzyści odniesionych przez nie w okresie
przejściowym, spowodowanych liberalizacją rynku energii elektrycznej wskutek transpozycji dyrektywy 96/92, stanowi zróżnicowanie
przedsiębiorstw pod względem obciążeń wynikające z rodzaju oraz struktury systemu spornych obciążeń. Zróżnicowanie to nie
stanowi zatem samo w sobie pomocy państwa w rozumieniu art. 87 WE.
51     Jednakże ocena pomocy nie może mieć miejsca w oderwaniu od skutków wywołanych przez sposób jej finansowania. Jeżeli w sytuacji
tego rodzaju jak w postępowaniu przed sądem krajowym istnieje konieczny związek między przeznaczeniem podwyższonej opłaty
za dostęp do krajowej sieci przesyłowej i korzystanie z niej a krajowym systemem pomocy, w tym znaczeniu, że wpływy z podwyższonej
opłaty są obowiązkowo przeznaczane na finansowanie pomocy, wspomniana opłata stanowi integralny składnik tego systemu i powinna
być oceniana wraz z nim.

W przedmiocie pytania drugiego
52     Poprzez drugie pytanie sąd krajowy dąży w istocie do ustalenia, czy przepisy art. 7 ust. 5 oraz art. 8 ust. 2 dyrektywy 96/92,
zakazujące wszelkiej dyskryminacji między użytkownikami krajowej sieci przesyłowej energii elektrycznej, stoją na przeszkodzie
przyjęciu przez państwo członkowskie środka o charakterze przejściowym tego rodzaju jak będący przedmiotem sporu w postępowaniu
przed sądem krajowym, nakładającego podwyższoną opłatę za dostęp do sieci i korzystanie z niej tylko na niektóre przedsiębiorstwa
energetyczne prowadzące działalność w zakresie wytwarzania i dystrybucji.
Uwagi przedłożone Trybunałowi
53     AEM i AEM Torino twierdzą, że podwyższona opłata za dostęp do krajowej sieci przesyłowej i korzystanie z niej, nałożona, nawet
przejściowo, jedynie na niektóre przedsiębiorstwa, zwłaszcza przy uwzględnieniu, że okres obowiązywania podwyżki ma miejsce
równocześnie z fazą wprowadzania konkurencji na włoskim rynku energii elektrycznej po jego otwarciu, jest sprzeczna z podstawową
zasadą dostępu do sieci zgodnie z kryteriami obiektywnymi, przejrzystymi i niedyskryminacyjnymi, przewidzianymi w dyrektywie
96/92.
54     Rząd włoski jest zdania, że fakt nałożenia przez państwo członkowskie na niektóre przedsiębiorstwa prowadzące działalność
w zakresie wytwarzania i dystrybucji energii tymczasowej i malejącej podwyższonej opłaty za dostęp i korzystanie z krajowej
sieci przesyłowej w celu zrekompensowania korzyści wynikających z zawyżenia wartości energii elektrycznej pochodzenia wodnego
i geotermicznego, wynikających z nowej treści przepisów po liberalizacji wewnętrznego rynku energii elektrycznej, nie jest
niezgodny z zasadami ustalonymi w dyrektywie 96/92.
55     Komisja uważa, że zasady ustalone w dyrektywie 96/92 w zakresie liberalizacji rynku wewnętrznego energii elektrycznej, w szczególności
przepisy art. 7 i 8 dotyczące eksploatacji krajowej sieci przesyłowej, nie stoją na przeszkodzie przyjęciu przez państwo członkowskie
środka o charakterze przejściowym nakładającego na niektóre określone przedsiębiorstwa podwyższoną opłatę przeznaczoną na
wyrównanie za zawyżoną wartość energii elektrycznej pochodzenia wodnego i geotermicznego, wynikającą ze zmiany przepisów oraz
na pokrycie kosztów całkowitych systemu elektroenergetycznego.
Ocena Trybunału
56     Należy stwierdzić przede wszystkim, że art. 7 ust. 5 dyrektywy 96/92 dotyczy operatora systemu przesyłowego, a art. 8 ust. 2
tej dyrektywy dotyczy dostarczania instalacji służących do wytwarzania energii elektrycznej. Tymczasem, po pierwsze, środkami
będącymi przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym są dekret ministra oraz uchwały podjęte przez organ władzy
publicznej, a nie przez operatora systemu; po drugie zaś przepisy krajowe będące przedmiotem skarg złożonych przez AEM i AEM
Torino dotyczą warunków dostępu do sieci, a nie dostarczania instalacji służących do wytwarzania energii elektrycznej.
57     Jednakże z art. 16 dyrektywy 96/92 wynika, że o ile przy organizacji dostępu do sieci państwa członkowskie mogą wybrać pomiędzy
procedurą negocjowanego dostępu do sieci oraz procedurą jedynego nabywcy, to jednak obie procedury muszą być realizowane zgodnie
z kryteriami obiektywnymi, przejrzystymi i niedyskryminacyjnymi.
58     W każdym razie wymienione przypisy, tak jak wyrażana przez nie w sposób szczególny ogólna zasada niedyskryminacji, zakazują
po pierwsze traktowania w odmienny sposób jednakowych sytuacji, a po drugie traktowania w jednakowy sposób sytuacji odmiennych
(zob. w odniesieniu do zasady niedyskryminacji w szczególności wyrok z dnia 12 grudnia 2002 r. w sprawie C‑442/00 Rodríguez
Caballero, Rec. str. I‑11915, pkt 32).
59     Środek krajowy będący przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym nakłada w charakterze przejściowym, jak stwierdził
Trybunał w pkt 42 i 43 niniejszego wyroku, podwyższoną opłatę za dostęp do krajowej sieci przesyłowej energii elektrycznej
i korzystanie z niej wyłącznie na przedsiębiorstwa energetyczne prowadzące działalność w zakresie wytwarzania i dystrybucji
energii elektrycznej pochodzącej z instalacji wodnych i geotermicznych w celu wyrównania korzyści odniesionych przez nie w okresie
przejściowym wskutek zmiany przepisów w następstwie liberalizacji rynku energii, wynikającej z transpozycji dyrektywy 96/92.
Jeżeli środek taki traktuje w odmienny sposób sytuacje niejednakowe, sąd krajowy powinien upewnić się, że podwyższona opłata
nie wykraczała ponad poziom niezbędny do wyrównania wspomnianych korzyści.
60     W konsekwencji na drugie z postawionych pytań prejudycjalnych należy odpowiedzieć w ten sposób, że zasada dostępu do krajowej
sieci przesyłowej energii elektrycznej bez dyskryminacji, przyjęta w dyrektywie 96/92, nie stoi na przeszkodzie przyjęciu
przez państwo członkowskie środka o charakterze przejściowym tego rodzaju jak będący przedmiotem sporu w postępowaniu przed
sądem krajowym, nakładającego podwyższoną opłatę za dostęp do sieci i korzystanie z niej tylko na niektóre przedsiębiorstwa
energetyczne prowadzące działalność w zakresie wytwarzania i dystrybucji energii w celu wyrównania korzyści odniesionych przez
nie w okresie przejściowym wskutek zmiany przepisów w następstwie liberalizacji rynku energii, wynikającej z transpozycji
wspomnianej dyrektywy. Jednak sąd krajowy musi upewnić się, że podwyższona opłata nie wykracza ponad poziom niezbędny do wyrównania
wspomnianych korzyści.

W przedmiocie kosztów
61     Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:
1)
Środek tego rodzaju jak będący przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym, nakładający przejściowo podwyższoną
opłatę za dostęp do krajowej sieci przesyłowej i korzystanie z niej wyłącznie na przedsiębiorstwa prowadzące działalność w zakresie
wytwarzania i dystrybucji energii elektrycznej pochodzącej z instalacji wodnych i geotermicznych w celu wyrównania korzyści
odniesionych przez nie w okresie przejściowym, spowodowanych liberalizacją rynku energii elektrycznej wskutek transpozycji
dyrektywy 96/92/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 19 grudnia 1996 r. dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego
energii elektrycznej, stanowi zróżnicowanie przedsiębiorstw pod względem obciążeń wynikające z rodzaju oraz struktury systemu
spornych obciążeń. Zróżnicowanie to nie stanowi zatem samo w sobie pomocy państwa w rozumieniu art. 87 WE.
Jednakże ocena pomocy nie może mieć miejsca w oderwaniu od skutków wywołanych przez sposób jej finansowania. Jeżeli w sytuacji
tego rodzaju jak w postępowaniu przed sądem krajowym istnieje konieczny związek między przeznaczeniem podwyższonej opłaty
za dostęp do krajowej sieci przesyłowej i korzystanie z niej a krajowym systemem pomocy, w tym znaczeniu, że wpływy z podwyższonej
opłaty są obowiązkowo przeznaczane na finansowanie pomocy, wspomniana opłata stanowi integralny składnik tego systemu i powinna
być oceniana wraz z nim.
2)
Zasada dostępu do krajowej sieci przesyłowej energii elektrycznej sieci bez dyskryminacji, przyjęta w dyrektywie 96/92, nie
stoi na przeszkodzie przyjęciu przez państwo członkowskie środka o charakterze przejściowym tego rodzaju jak będący przedmiotem
sporu w postępowaniu przed sądem krajowym, nakładającego podwyższoną opłatę za dostęp do sieci i korzystanie z niej tylko
na niektóre przedsiębiorstwa energetyczne prowadzące działalność w zakresie wytwarzania i dystrybucji energii w celu wyrównania
korzyści odniesionych przez nie w okresie przejściowym wskutek zmiany przepisów w następstwie liberalizacji rynku energii,
wynikającej z transpozycji wspomnianej dyrektywy. Jednak sąd krajowy musi upewnić się, że podwyższona opłata nie wykracza
ponad poziom niezbędny do wyrównania wspomnianych korzyści.
Podpisy
*
Język postępowania: włoski.