CELEX: 62008CJ0258
Artikolu 49 KE
Restrizzjonijiet għal-libertà li jiġu pprovduti servizzi
Logħob tal-ażżard
Operat ta’ logħob tal-ażżard permezz tal-internet
Leġiżlazzjoni li tirriżerva liċenzja lil operatur uniku
Rifjut li tingħata liċenzja għall-operat lil operatur li għandu liċenzja fi Stati Membri oħrajn
Ġustifikazzjoni
Proporzjonalità
Verifika ta’ kull miżura konkreta li timplementa l-leġiżlazzjoni nazzjonali

It-talba għal deċiżjoni preliminari tittratta dwar l-interpretazzjoni tal‑Artikolu 49 KE.
Din it-talba ġiet ippreżentata fil-kuntest ta’ kawża bejn l-iStichting de Nationale Sporttotalisator, fondazzjoni rregolata
taħt id-dritt Olandiż (iktar ’il quddiem “De Lotto”) u l-kumpanniji Ladbrokes Betting & Gaming Ltd u Ladbrokes International
Ltd, stabbiliti fir-Renju Unit (iktar ’il quddiem il-“kumpanniji Ladbrokes”), dwar l-aġir illegali eventwali ta’ dawn tal-aħħar
fis-suq Olandiż tal‑logħob tal-ażżard.

Il-kuntest ġuridiku
L-Artikolu 1 tal-liġi dwar il-logħob tal-ażżard (Wet op de kansspelen, iktar ’il quddiem il-“Wok”) jipprovdi:
“Bla ħsara għad-dispożizzjonijiet tat-Titolu Va ta’ din il-liġi, huwa pprojbit:
a.      li tingħata l-possibbiltà li wieħed jikkompeti għal premjijiet jew rigali jekk l-għażla tar-rebbieħa tkun imsejsa esklużivament
fuq ix-xorti li fuqha l-parteċipanti ma jkunu jistgħu jeżerċitaw, ġeneralment, l-ebda influwenza effettiva, sakemm ma tkunx
ingħatat il-liċenzja għal dan il-għan, skont din il-liġi;
b.      li tiġi inkoraġġita l-parteċipazzjoni f’attività imsemmija fil-paragrafu a, offruta mingħajr liċenzja skont din il-liġi, jew
f’attività korrispondenti barra mir-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi fl-Ewropa, jew li wieħed ikollu fil-pussess tiegħu għal dan
il-għan dokumenti partikolari għall-pubblikazzjoni jew għad-distribuzzjoni; […]”
L-Artikolu 16 tal-Wok jgħid dan li ġej:
“1.      Il-Ministru għall-Ġustizzja u l-Ministru għall-Benesseri, għas-Saħħa Pubblika u għall-Kultura jistgħu jagħtu lil persuna li
għandha personalità ġuridika sħiħa liċenzja għall-organizzazzjoni ta’ mħatri sportivi għal tul ta’ żmien li huma jistabbilixxu,
bl-għan li jiġu ffavoriti l-interessi ta’ istituzzjonijiet ta’ interess ġenerali, b’mod partikolari fil-qasam tal-isport u
tal-edukazzjoni fiżika, tal-kultura, tal-benesseri soċjali u tas-saħħa pubblika.
2.      Id-dħul tal-organizzazzjoni ta’ mħatra […] għandu jiġi applikat għall-finijiet li l-persuna ġuridika trid twettaq permezz
tal-organizzazzjoni u l-amministrazzjoni ta’ mħatri fuq l-avvenimenti sportivi.
3.      mill-inqas 47.5 % tad-dħul globali mil-logħob tal-ażżard organizzat skont dan it-Titolu u skont it-Titolu IVa, ikkalkulat
fuq il-bażi ta’ sena kalendarja, għandu jiġi allokat għat-tqassim tal-premjijiet. […]”
L-Artikolu 21 tal-Wok jipprovdi li:
“1.      Il-Ministri msemmija fl-Artikolu 16 jistabbilixxu regoli marbuta mal-liċenzja ta’ mħatri fuq l-avvenimenti sportivi.
2.      Ir-regoli jirrigwardaw b’mod partikolari:
a.      in-numru tal-imħatri li għandhom jiġu organizzati;
b.      il-mod ta’ kif għandhom jiġu determinati r-riżultati u l-iskemi tal-premjijiet;
c.      l-amministrazzjoni u l-mod ta’ kif għandhom jiġu koperti l-ispejjeż marbuta mal-organizzazzjoni;
d.      l-allokazzjoni tad-dħul tal-imħatri organizzati;
e.      l-istatut u r-regolamenti tal-persuna ġuridika;
f.      il-verifika tal-osservanza tal-leġiżlazzjoni mill-awtoritajiet;
g.      l-preżentazzjoni u l-pubblikazzjoni tal-attivitajiet u tar-riżultati finanzjarji li minnhom jirriżultaw annwalment mill-persuna
ġuridika.”

Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
Il-leġiżlazzjoni Olandiża dwar il-logħob tal-ażżard hija bbażata fuq sistema ta’ liċenzji esklużivi skont liema leġiżlazzjoni,
minn naħa, huma pprojbiti l-organizzazzjoni jew il‑promozzjoni ta’ logħob tal-ażżard jekk ma tinkisibx liċenzja għal dan il-għan
u, min-naħa l-oħra, l-awtoritajiet nazzjonali jagħtu biss liċenzja waħda għal kull logħba tal-ażżard awtorizzata.
Barra minn hekk, jirriżulta mill-proċess tal-kawża prinċipali kif intbagħat lill‑Qorti tal-Ġustizzja mill-qorti tar-rinviju
li ma teżisti l-ebda possibbiltà li l‑logħob tal-ażżard jiġi offert fil-Pajjiżi l-Baxxi b’mod interattiv permezz tal‑internet.
De Lotto hija fondazzjoni rregolata taħt id-dritt privat mingħajr skop ta’ lukru li għandha liċenzja għall-organizzazzjoni
ta’ mħatri sportivi, tal-lottu u ta’ logħob tan-numri. Hija għandha bħala għan, skont l-istatut tagħha, il-gbir ta’ fondi
permezz tal-organizzazzjoni ta’ logħob tal-ażżard u t-tqassim ta’ dawn il-fondi bejn istituzzjonijiet li jaħdmu fl-interess
ġenerali, b’mod partikolari fil-qasam tal‑isport, tal-edukazzjoni fiżika, tal-benesseri soċjali, tas-saħħa pubblika u tal‑kultura.
Il-kumpanniji Ladbrokes huma attivi fl-organizzazzjoni ta’ imħatri sportivi u huma magħrufa b’mod partikolari għall-attivitajiet
tagħhom fil-qasam tal-imħatri fissi (“bookmaking”). Fuq is-sit tal-internet tagħha, hija toffri għadd ta’ logħob tal-ażżard,
prinċipalment marbut mal-isport. Barra minn hekk, hija toffri l‑possibbiltà li persuna tipparteċipa fl-imħatri li hija torganizza
billi ċċempel lil numru tat-telefown mingħajr ħlas. L-imsemmija kumpanniji ma jeżerċitaw fiżikament l-ebda attività fit-territorju
Olandiż.
Billi allegat li l-kumpanniji Ladbrokes qed joffru lil persuni li jirrisjedu fil-Pajjiżi l-Baxxi, permezz tal-internet, logħob
tal-ażżard li għalih hija ma għandhiex liċenzja mitluba mill-Wok, De Lotto ressqet kawża quddiem l-Imħallef għal miżuri provviżorji
tar-Rechtbank Arnhem (qorti tal-prim’istanza ta’ Arnhem), sabiex dawn il-kumpanniji jiġu mġiegħla jwaqqfu din l-attività.
Permezz tad-deċiżjoni tas-27 ta’ Jannar 2003, l-Imħallef għal miżuri provviżorji ta’ din il-qorti laqa’ din it-talba u ordna
lill-kumpanniji Ladbrokes sabiex jieħdu l‑miżuri neċessarji sabiex iwaqqfu l-aċċess għas-sit tal-internet tagħhom fir‑rigward
tal-persuni li jirrisjedu fil-Pajjiżi l-Baxxi u li jneħħu l-possibbiltà għalihom li jipparteċipaw fl-imħatri bit-telefown.
Dawn il-miżuri ġew ikkonfermati permezz tas-sentenzi tal-Gerechtshof te Arnhem (qorti tal-appell ta’ Arnhem) u tal-Hoge Raad
der Nederlanden (qorti suprema) fit-2 ta’ Settembru 2003 u fit-18 ta’ Frar 2005 rispettivament.
Fil-21 ta’ Frar 2003, De Lotto fetħet ukoll proċeduri kontra l-kumpanniji Ladbrokes quddiem ir-Rechtbank Arnhem. Fir-rikors
tagħha, De Lotto talbet sabiex tottjeni l-konferma tal-miżuri restrittivi imposti mill-Imħallef għal miżuri provviżorji fuq
dawn il-kumpanniji. Permezz ta’ deċiżjoni tal-31 ta’ Awwissu 2005, din il-qorti laqgħat ir-rikors ippreżentat minn De Lotto
u ordnat lill‑imsemmija kumpanniji, taħt piena ta’ penali, li jżommu l‑miżuri ta’ twaqqif ta’ aċċess għal-logħob tal-ażżard,
permezz tal-internet u tat‑telefown, għall-persuni li jirrisjedu fil-Pajjiżi l-Baxxi. Billi din id-deċiżjoni ġiet ikkonfermata
permezz ta’ sentenza tal-Gerechtshof te Arnhem tas-17 ta’ Ottubru 2006, il-kumpanniji Ladbrokes ressqu appell fl-istanza tal-kassazzjoni
quddiem il-qorti tar-rinviju.
Fid-dawl tal-fatt li l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni hija neċessarja sabiex tkun tista’ tiddeċiedi dwar il-kawża quddiemha,
il-Hoge Raad der Nederlanden ddeċidiet li tissospendi l-proċedimenti quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal‑Ġustizzja d-domandi
preliminari li ġejjin:
“1)      Politika nazzjonali restrittiva fil-qasam tal-logħob tal-ażżard, li hija intiża biex tiggwida l-inklinazzjoni għal-logħob,
u li fil-fatt tikkontribwixxi għall‑kisba tal-għanijiet tal-leġiżlazzjoni nazzjonali kkonċernata, jiġifieri t‑trażżin tal-vizzju
tal-logħob u l-prevenzjoni tal-frodi, billi, permezz tal-fatt li d-disponibbiltà tal-logħob tal-ażżard hija rregolata, in-numru
ta’ mħatri li jsiru huwa (ħafna) inqas milli kien ikun il-każ li kieku ma kinitx teżisti sistema nazzjonali regolatorja, tissodisfa
l-kundizzjoni stipulata fil‑ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Komunitajiet Ewropej, u b’mod partikolari fis-sentenza
tas-6 ta’ Novembru 2003, Gambelli [
et
] (C-243/01, Ġabra p. I-13031), li din il-politika għandha tillimita l-attivitajiet ta’ mħatri b’mod koerenti u sistematiku,
anki jekk id-detentur jew id-detenturi tal‑liċenzja huma awtorizzati jrendu l-logħob tal-ażżard li joffru attraenti billi
jintroduċu logħob tal-ażżard ġdid, billi jirreklamaw il-logħob biex jattiraw l-attenzjoni ta’ pubbliku kbir għal-logħob tal-ażżard
li joffru, biex b’hekk ikunu jistgħu jżommu lil persuni li (potenzjalment) jilgħabu ’l bogħod mil-logħob tal-ażżard illegali
(ara s-sentenza tas-6 ta’ Marzu 2007, Placanica, C-338/04, C-359/04 u C-360/04, Ġabra p. I-1891, punt 55,
in fine
)?
2)      a)     Jekk wieħed jassumi li leġiżlazzjoni nazzjonali li tirregola l-politika tal-logħob tal-ażżard hija kompatibbli mal-Artikolu
49 KE, meta qorti nazzjonali tiġi biex tapplika din il-leġiżlazzjoni għal każ partikolari, għandha, kull darba, teżamina l-kwistjoni
jekk il-miżura li għandha tittieħed, bħal inġunzjoni biex websajt partikolari tiġi reża inaċċessibbli, permezz ta’ softwer
disponibbli għal dan il-għan, għar‑residenti tal-Istat Membru kkonċernat sabiex ma jkunux jistgħu jipparteċipaw fil-logħob
tal-ażżard disponibbli fuq dan is-sit internet, tikkorrispondix bħala tali u fiha nnifisha, fiċ-ċirkustanzi speċifiċi tal‑każ,
għall-kundizzjoni li l-miżura tissodisfa realment l-għanijiet invokati biex jiġġustifikaw il-leġiżlazzjoni nazzjonali, kif
ukoll il‑kwistjoni jekk ir-restrizzjoni fuq il-libertà li jiġu pprovduti servizzi li tirriżulta minn din il-leġiżlazzjoni
u mill-applikazzjoni tagħha hijiex sproporzjonata fid-dawl ta’ dawn l-għanijiet?
b)      Biex tingħata risposta għad-domanda 2a, tagħmel xi differenza jekk il‑miżura li għandha tittieħed mhijiex ordnata u imposta
mill‑awtoritajiet nazzjonali sabiex tiġi osservata l-leġiżlazzjoni nazzjonali iżda hija ordnata fil-kuntest ta’ proċeduri
ċivili li fiha persuna li torganizza l-logħob tal-ażżard li topera bil-liċenzja meħtieġa titlob li tiġi adottata l-miżura
billi ssostni li seħħ att illegali taħt id-dritt ċivili fil-konfront tagħha, inkwantu l-kontroparti kisret il-leġiżlazzjoni
nazzjonali kkonċernata u b’hekk kisbet vantaġġ inġust fil-konfront tal‑parti li topera bil-liċenzja meħtieġa?
3)      L-Artikolu 49 KE għandu jiġi interpretat fis-sens li l-applikazzjoni tiegħu ġġib magħha l-konsegwenza li, abbażi ta’ sistema
magħluqa ta’ għoti ta’ liċenzji applikabbli fit-territorju tagħha għall-provvista ta’ servizzi fil-qasam tal-logħob tal-ażżard,
l-awtorità kompetenti ma tistax tipprojbixxi lill‑persuna li toffri dawn is-servizzi u li diġà ngħatat liċenzja fi Stat Membru
ieħor biex toffri dawn is-servizzi fuq l-internet milli tipprovdi dawn is-servizzi fuq l-internet anki fl-ewwel Stat Membru
msemmi hawn fuq?”

Fuq id-domandi preliminari

Fuq l-ewwel domanda
Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju ssaqsi, essenzjalment, jekk leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik fil-kawża
prinċipali, intiża sabiex trażżan id‑dipendenza għal-logħob kif ukoll sabiex tiġġieled kontra l-frodi, u li tikkontribwixxi
b’mod effettiv sabiex jintlaħqu dawn l-għanijiet, tistax tiġi kkunsidrata li tillimita l-attivitajiet ta’ mħatri b’mod koerenti
u sistematiku, anki jekk id-detentur jew id-detenturi ta’ liċenzja esklużiva huma awtorizzati jrendu l‑logħob tal-ażżard li
joffru attraenti billi jintroduċu logħob tal-ażżard ġdid u billi jirrikorru għar-reklamar.
L-Artikolu 49 KE jeżiġi t-tneħħija ta’ kull restrizzjoni għal-libertà li jiġu pprovduti servizzi, anki jekk din ir-restrizzjoni
tapplika mingħajr distinzjoni bejn il-prestatarji nazzjonali u dawk ta’ Stati Membri oħra, meta din ir-restrizzjoni tkun ta’
natura li tipprojbixxi, tfixkel jew tagħmel inqas attraenti l-attivitajiet tal‑prestatarju stabbilit fi Stat Membru ieħor
fejn jipprovdi legalment servizzi analogi. Il-libertà li jiġu pprovduti servizzi hija għall-benefiċċju kemm tal‑prestatarju
kif ukoll tad-destinatarju ta’ servizzi (sentenza tat-8 ta’ Settembru 2009, Liga Portuguesa de Futebol Profissional u Bwin
International, C-42/07, Ġabra p. I-7633, punt 51 u l-ġurisprudenza ċċitata).
Huwa paċifiku li leġiżlazzjoni ta’ Stat Membru li tissuġġetta l-organizzazzjoni u l-promozzjoni ta’ logħob tal-ażżard għal
sistema ta’ esklużività favur operatur wieħed u li tipprekludi kull operatur ieħor, inkluż lil operatur stabbilit fi Stat
Membru ieħor, milli joffri, permezz tal-internet, fit-territorju tal-ewwel Stat Membru, servizzi li jaqgħu taħt l-imsemmija
sistema tikkostitwixxi restrizzjoni għal-libertà li jiġu pprovduti servizzi ggarantita mill-Artikolu 49 KE (sentenzi Liga
Portuguesa de Futebol Profissional u Bwin International, iċċitata iktar ’il fuq, punt 52, kif ukoll ta’ llum stess, Sporting
Exchange, C-203/08, Ġabra p. I-0000, punt 24).
Madankollu, għandu jiġi eżaminat sa fejn tali restrizzjoni tista’ tiġi aċċettata taħt il-miżuri derogatorji espressament previsti
fl-Artikoli 45 KE u 46 KE, applikabbli għal dan il-qasam bis-saħħa tal-Artikolu 55 KE, jew ġustifikata, inkonformità mal-ġurisprudenza
tal-Qorti tal-Ġustizzja, minħabba raġunijiet imperattivi ta’ interess ġenerali (ara, f’dan is-sens, is-sentenza Liga Portuguesa
de Futebol Profissional u Bwin International, iċċitata iktar ’il fuq, punt 55).
L-Artikolu 46(1) KE jaċċetta restrizzjonijiet ġustifikati minħabba raġunijiet ta’ ordni pubbliku, ta’ sigurtà pubblika jew
ta’ saħħa pubblika. Barra minn hekk, il‑ġurisprudenza identifikat ċertu numru ta’ raġunijiet imperattivi ta’ interess ġenerali
li jistgħu wkoll jiġġustifikaw l-imsemmija restrizzjonijiet, bħalma huma l-għanijiet ta’ protezzjoni tal-konsumaturi, ta’
prevenzjoni tal-frodi u tal‑inkoraġġiment taċ-ċittadini li jidħlu f’nefqa eċċessiva marbuta mal-logħob kif ukoll ta’ prevenzjoni
ta’ problemi ta’ natura soċjali b’mod ġenerali (sentenza Liga Portuguesa de Futebol Profissional u Bwin International, iċċitata
iktar ’il fuq, punt 56).
F’dan il-kuntest, il-karatteristiċi ta’ ordni morali, reliġjuża jew kulturali, kif ukoll il-konsegwenzi moralment u finanzjarjament
dannużi għall-individwu u għas‑soċjetà li huma relatati mal-logħob u l-imħatri jistgħu jkunu ta’ natura li jiġġustifikaw l-eżistenza
favur l-awtoritajiet nazzjonali ta’ setgħa diskrezzjonali suffiċjenti sabiex jiġu ddeterminati l-ħtiġijiet li jinkludu l-protezzjoni
tal‑konsumatur u tal-ordni soċjali (sentenzi ċċitati iktar ’il fuq Gambelli
et
, punt 63, kif ukoll Placanica
et
, punt 47).
L-Istati Membri huma liberi li jiffissaw, skont l-iskala ta’ valuri tagħhom stess, l‑għanijiet tal-politika tagħhom fil-qasam
tal-logħob tal-ażżard u, jekk ikun il-każ, li jiddefinixxu bi preċiżjoni l-livell ta’ protezzjoni mixtieq. Ir-restrizzjonijiet
li huma jimponu għandhom, madankollu, jissodisfaw il-kundizzjonijiet li jirriżultaw mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja,
b’mod partikolari għal dak li jirrigwarda l-proporzjonalità tagħhom (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi ċċitati iktar ’il fuq
Placanica
et
, punt 48, kif ukoll Liga Portuguesa de Futebol Profissional u Bwin International, punt 59).
B’mod iktar partikolari, ir-restrizzjonijiet ibbażati fuq ir-raġunijiet indikati fil-punt 18 ta’ din is-sentenza għandhom
ikun adatti sabiex jiggarantixxu li jintlaħqu l‑imsemmija għanijiet fis-sens li dawn ir-restrizzjonijiet għandhom jikkontribwixxu
sabiex jillimitaw l-attivitajiet ta’ mħatri b’mod koerenti u sistematiku (ara, f’dan is-sens, is-sentenza Gambelli
et
, iċċitata iktar ’il fuq, punt 67).
Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, huwa l-kompitu tal-qorti tar-rinviju sabiex tivverifika jekk il-leġiżlazzjonijiet
tal-Istati Membri jwieġbux verament għall-għanijiet li jistgħu jiġġustifikawhom u jekk ir-restrizzjonijiet minnhom imposti
jidhrux li huma sproporzjonati fir-rigward ta’ dawn l-għanijiet (sentenzi ċċitati iktar ’il fuq Gambelli
et
, punt 75, kif ukoll Placanica
et
, punt 58).
Fil-kawża inkwistjoni, jirriżulta mill-kliem tal-ewwel domanda magħmula mill‑qorti tar-rinviju li din tal-aħħar tidentifika
b’mod ċar l-għanijiet li l-Wok tipprova tilħaq, jiġifieri l-protezzjoni tal-konsumaturi billi trażżan id-dipendenza għal-logħob
tal-ażżard kif ukoll il-ġlieda kontra l-frodi, u li l-leġiżlazzjoni nazzjonali tindirizza b’mod effettiv dawn l-għanijiet
u ma tmurx lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex tilħaqhom.
Madankollu, l-imsemmija qorti għandha dubji inkwantu għan-natura koerenti u sistematiku tal-leġiżlazzjoni nazzjonali, peress
li din tipprova tilħaq l-għanijiet indikati fil-punt preċedenti filwaqt li tippermetti lill-operaturi ekonomiċi li għandhom
liċenzja esklużiva fil-Pajjiżi l-Baxxi sabiex jorganizzaw logħob tal‑ażżard, li fosthom hemm De Lotto, li joffru logħob ġdid
u li jirrikorru għar‑reklamar sabiex irendu iktar attraenti l-offerta tagħhom fis-suq.
Hekk kif diġà ddeċidiet il-Qorti tal-Ġustizzja, politika ta’ espansjoni kkontrollata fis-settur tal-logħob tal-ażżard tista’
tkun kompletament koerenti mal-għan intiż sabiex jiġbdu persuni li jilgħabu li jeżerċitaw attivitajiet ta’ logħob u ta’ mħatri
klandestini pprojbiti bħala tali lejn attivitajiet awtorizzati u rregolati. Sabiex jintlaħaq dan il-għan, l-operaturi b’liċenzja
għandhom jikkostitwixxu alternattiva affidabbli, iżda fl-istess waqt attraenti, għall-attività pprojbita, li fiha nnifisha
tkun tista’ timplika l-offerta ta’ firxa estiża ta’ logħob, reklamar fuq skala partikolari u l-użu ta’ teknika ġdida ta’ distribuzzjoni
(sentenza Placanica
et
, iċċitata iktar ’il fuq, punt 55).
Għalkemm huwa minnu li l-motivi tas-sentenza Placanica
et
, iċċitata iktar ’il fuq, jirreferu biss għall-għan ta’ prevenzjoni tal-kriminalità fil-qasam tal-logħob tal‑ażżard filwaqt
li, fil-kawża prinċipali, il-leġiżlazzjoni Olandiża hija intiża wkoll sabiex trażżan id-dipendenza għal-logħob, jibqa’ l-fatt
li dawn iż-żewġ għanijiet għandhom jiġu kkunsidrati flimkien peress li jirrigwardaw il-protezzjoni kemm tal-konsumaturi kif
ukoll tal-ordni soċjali (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal-24 ta’ Marzu 1994, Schindler, C-275/92, Ġabra p. I-1039, punt
58; tal-21 ta’ Settembru 1999, Läärä
et
, C-124/97, Ġabra p. I-6067, punt 33, kif ukoll tal-21 ta’ Ottubru 1999, Zenatti, C-67/98, Ġabra p. I-7289, punt 31).
Hija l-qorti tar-rinviju li għandha tevalwa, fid-dawl taċ-ċirkustanzi tal-kawża li tressqet quddiemha, jekk il-leġiżlazzjoni
nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali, billi tippermetti lid-detenturi ta’ liċenzja esklużiva li joffru logħob ġdid
u li jirrikorru għar-reklamar, tistax tiġi kkunsidrata bħala li taqa’ fil-kuntest ta’ politika ta’ espansjoni kkontrollata
fis-settur tal-logħob tal-ażżard, intiża sabiex tiggwida l-inklinazzjoni għal-logħob lejn attivitajiet legali.
Jekk jiġi kkonstatat li r-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi qed jadotta politika ta’ espansjoni sostanzjali tal-logħob tal-ażżard,
billi jinċita u jinkoraġġixxi eċċessivament il‑konsumaturi sabiex jipparteċipaw f’dan il-logħob, u li, dan din ir-raġuni,
il‑finanzjament ta’ attivitajiet soċjali permezz ta’ taxxa fuq id-dħul li joriġina mil-logħob tal-ażżard b’liċenzja jikkostitwixxi
mhux konsegwenza ta’ benefiċċju anċillari iżda ġustifikazzjoni reali tal-politika restrittiva implementata minn dan l‑Istat
Membru, f’dak il-każ għandu jiġi konkluż li tali politika ma tillimitax b’mod koerenti u sistematiku l-attivitajiet tal-logħob
tal-ażżard u għalhekk ma hijiex adatta sabiex tiggarantixxi t-twettiq tal-għan intiż għat-trażżin tad‑dipendenza tal-konsumaturi
għal dan il-logħob.
Fil-kuntest ta’ din l-evalwazzjoni, huwa b’mod partikolari l-kompitu tal-qorti tar‑rinviju li tivverifika jekk l-attivitajiet
ta’ logħob illegali jistgħux jikkostitwixxu problema fil-Pajjiżi l-Baxxi u jekk espansjoni tal-attivitajiet awtorizzati u
rregolati tkunx ta’ natura li tkun rimedju għal din il-problema.
Fil-fatt, billi fil-prinċipju l-għan li jiġu protetti l-konsumaturi mid-dipendenza għal-logħob huwa diffiċilment kompatibbli
ma’ politika ta’ espansjoni tal-logħob tal-ażżard, ikkaratterizzata b’mod partikolari mill-ħolqien ta’ logħob ġdid u mir‑reklamar
tiegħu, tali politika tista’ tiġi kkunsidrata bħala koerenti biss jekk l‑iskala tal-attivitajiet illegali hija sostanzjali
u jekk il-miżuri adottati huma intiżi sabiex jiggwidaw l-inklinazzjoni għal-logħob tal-konsumaturi lejn attivitajiet legali.
Il-fatt li d-domanda għal-logħob tal-ażżard żdiedet diġà b’mod sostanzjali, b’mod partikolari fuq livell klandestin, kif indikat
De Lotto waqt is-seduta, għandu jittieħed inkunsiderazzjoni..
Il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali hija intiża mhux biss sabiex tiġġieled il-frodi u l-kriminalità
fil-qasam tal-logħob tal-ażżard, iżda wkoll sabiex tiżgura l-protezzjoni tal-konsumaturi. Għaldaqstant, għandu jinstab bilanċ
adatt bejn il-ħtieġa ta’ espansjoni kkontrollata tal-logħob tal-ażżard b’liċenzja bl‑għan li tirrendi dan il-logħob attraenti
għall-pubbliku u n-neċessità li titnaqqas id-dipendenza tal-konsumaturi għal dan it-tip ta’ logħob.
Għall-finijiet ta’ din l-evalwazzjoni, ċerti elementi li jinstabu fil-proċess li ngħata lill-Qorti tal-Ġustizzja jistgħu jkunu
utli.
Skont il-kundizzjonijiet tad-deċiżjoni tal-2004 li tattribwixxi liċenzja esklużiva lil De Lotto għall-organizzazzjoni ta’
mħatri sportivi, din “il-fondazzjoni għandha tiżgura li l-attivitajiet ta’ tfittxija ta’ klijenti u ta’ reklamar jkollhom
kontenut sensibbli u bbilanċjat, u għandha b’mod partikolari tiġġieled kontra parteċipazzjoni sproporzjonata fil-logħob tal-ażżard
organizzat skont din id‑deċiżjoni”.
Barra minn hekk, permezz ta’ ittra tat-23 ta’ Ġunju 2004, il-Ministru tal-Ġustizzja Olandiż talab lid-detenturi ta’ liċenzji
sabiex “jiġi mnaqqas sostanzjalment ir‑reklamar u tingħata forma u kontenut lil din il-politika restrittiva fil-qasam tar‑reklamar
billi jiġi mfassal kodiċi ta’ kondotta u ta’ reklamar tal-operaturi ta’ logħob tal-ażżard applikabbli lilhom kollha”. Dan
il-kodiċi daħal fis-seħħ fil‑Pajjiżi l-Baxxi fil-15 ta’ Frar 2006.
Dawn l-elementi jistgħu jkunu tali li jistabbilixxu l-eżistenza ta’ rieda tal‑awtoritajiet nazzjonali li tiġi limitata l-espansjoni
tal-logħob tal-ażżard fil‑Pajjiżi l-Baxxi b’mod strett.
Madankollu, huwa l-kompitu tal-qorti tar-rinviju li tiddetermina jekk l-evoluzzjoni tas-suq tal-logħob tal-ażżard fil-Pajjiżi
l-Baxxi tippermettix li tiġi kkonstatata l‑eżistenza ta’ verifika effettiva mill-awtoritajiet ta’ dan l-Istat Membru tal‑espansjoni
tal-logħob tal-ażżard, għal dak li jirrigwarda kemm l-iskala tar‑reklamar imwettaq mill-benefiċjarji ta’ liċenzja esklużiva
kif ukoll il-ħolqien minn dawn tal-aħħar ta’ logħob ġdid, u, konsegwentement, li tirrikonċilja b’mod xieraq it-twettiq simultanju
tal-għanijiet tal-leġiżlazzjoni nazzjonali.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ir-risposta li għandha tingħata għal‑ewwel domanda hija li leġiżlazzjoni nazzjonali,
bħal dik inkwistjoni fil‑kawża prinċipali, intiża sabiex trażżan id-dipendenza għal-logħob kif ukoll sabiex tiġġieled kontra
l-frodi, u li tikkontribwixxi b’mod effettiv sabiex jintlaħqu dawn l-għanijiet, tista’ tiġi kkunsidrata li tillimita l-attivitajiet
ta’ mħatri b’mod koerenti u sistematiku, anki jekk id-detentur jew id-detenturi ta’ liċenzja esklużiva huma awtorizzati jrendu
l-logħob tal-ażżard li joffru attraenti billi jintroduċu logħob tal-ażżard ġdid u billi jirrikorru għar-reklamar. Hija l-qorti
tar-rinviju li għandha tivverifika jekk l-attivitajiet ta’ logħob illegali jistgħux jikkostitwixxu problema fl-Istat Membru
kkonċernat, li għaliha espansjoni tal-attivitajiet awtorizzati u rregolati tista’ tkun ta’ rimedju, u jekk din l-espansjoni
hijiex fuq skala li tista’ tirrendiha irrikonċiljabbli mal-għan li tittrażżan l-imsemmija dipendenza.

Fuq it-tieni domanda
Permezz tat-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju ssaqsi essenzjalment jekk, sabiex tiġi applikata leġiżlazzjoni ta’
Stat Membru dwar il-logħob tal-ażżard kompatibbli mal-Artikolu 49 KE, l-qorti nazzjonali hijiex obbligata tivverifika, f’kull
każ, jekk il-miżura ta’ implementazzjoni intiża sabiex tiżgura l-osservanza ta’ din il-leġiżlazzjoni hijiex adatta li tiggarantixxi
t-twettiq tal-għan segwit minnha u hijiex konformi mal-prinċipju ta’ proporzjonalità. L-imsemmija qorti ssaqsi wkoll jekk
din id-domanda għandhiex tingħata risposta differenti f’każ li l-miżura li għandha tittieħed hija mitluba mhux mill-awtoritajiet
pubbliċi iżda minn individwu fil-kuntest ta’ proċedura ċivili.
Kif ġie mfakkar fil-punt 22 ta’ din is-sentenza, huwa l-kompitu tal-qrati nazzjonali sabiex jivverifikaw jekk il-leġiżlazzjonijiet
tal-Istati Membri li jirrestrinġu libertà fundamentali stabbilita fit-trattat humiex adatti sabiex jiggarantixxu t-twettiq
tal‑għanijiet ta’ interess ġenerali li jistgħu jiġġustifikawhom u jekk ir‑restrizzjonijiet minnhom imposti jidhrux li huma
sproporzjonati fir-rigward ta’ dawn l-għanijiet.
Il-formulazzjoni tat-tieni domanda hija bbażata fuq il-premessa li l-leġiżlazzjoni Olandiża fil-qasam tal-logħob tal-ażżard
hija kompatibbli mal-Artikolu 49 KE.
Fil-kawża prinċipali, ir-restrizzjoni għal-libertà li jiġu pprovduti servizzi ggarantita mill-Artikolu 49 KE toriġina direttament
mid-dispożizzjonijiet tal-Wok, sa fejn hija tissuġġetta l-organizzazzjoni u l-promozzjoni ta’ logħob tal-ażżard għal sistema
ta’ esklużività favur operatur wieħed u tipprekludi kull operatur ieħor, inkluż lil operatur stabbilit fi Stat Membru ieħor,
milli joffri, permezz tal‑internet, fit-territorju tal-ewwel Stat Membru, servizzi li jaqgħu taħt l‑imsemmija sistema.
Miżura ta’ implementazzjoni tal-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali, bħall-ordni mill-Imħallef għal
miżuri provviżorji lill-kumpanniji Ladbrokes sabiex iwaqqfu l-aċċess lis-sit tal-internet tagħhom fir-rigward tal‑persuni
li jirrisjedu fil-Pajjiżi l-Baxxi u sabiex ineħħu l-possibbiltà għalihom li jipparteċipaw fl-imħatri bit-telefown, hija element
indispensabbli għall‑protezzjoni li dan l-Istat Membru jixtieq jiżgura fit-territorju tiegħu fil-qasam tal‑logħob tal-ażżard
u għalhekk ma tistax tiġi kkunsidrata bħala restrizzjoni supplementari għal dik li tirriżulta direttament mid-dispożizzjonijiet
tal-Wok.
Fil-fatt, l-imsemmija miżura ta’ implementazzjoni tiżgura biss l-effetttività tal‑leġiżlazzjoni Olandiża fil-qasam tal-logħob
tal-ażżard. Fin-nuqqas ta’ tali miżura, il-projbizzjoni prevista fil-Wok ma jkollha l-ebda effikaċja, peress li operaturi
ekonomiċi mingħajr liċenzja mogħtija lilhom mill-awtoritajiet nazzjonali jkunu jistgħu joffru logħob tal-ażżard fis-suq Olandiż.
Billi l-miżura ta’ implementazzjoni stabbilita mill-qorti nazzjonali ma timponix, fiha nnifisha, restrizzjonijiet supplementari
fuq is-suq, l-eżami tal-konformità tagħha mad-dritt tal-Unjoni huwa marbut strettament ma’ dak li wettqet il-qorti nazzjonali
għal dak li jirrigwarda l-kompatibbiltà tal-Wok mal-Artikolu 49 KE.
F’dawn il-kundizzjonijiet, kuntrarjament għal dak li jsostnu l-kumpanniji Ladbrokes, ma huwiex iktar neċessarju li jiġi eżaminat
jekk il-miżura ta’ implementazzjoni hijiex realment iġġustifikata minn raġuni imperattiva ta’ interess ġenerali, jekk hijiex
adatta sabiex tilħaq l-għanijiet intiżi sabiex tiġi limitata d-dipendenza għal-logħob u tiġi miġġielda l-frodi u jekk din
ma tmurx lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex tilħaq dawn l-għanijiet.
Barra minn hekk, il-fatt li l-imsemmija miżura ta’ implementazzjoni ġiet adottata wara intervent tal-awtoritajiet pubbliċi
intiż sabiex tiġi żgurata l-osservanza tal‑leġiżlazzjoni nazzjonali jew wara talba ta’ individwu fil-kuntest ta’ proċedura
ċivili sabiex jiġu protetti d-drittijiet li minnhom jibbenefika permezz tal‑imsemmija leġiżlazzjoni huwa mingħajr importanza
sabiex tiġi riżolta l-kawża li tressqet quddiem il-qorti tar-rinviju.
Fil-fatt, is-suġġett ta’ din il-kawża jittratta dwar l-applikazzjoni tal-Artikolu 49 KE li d-dispożizzjonijiet tiegħu jagħtu
lill-individwi drittijiet li jistgħu jiġu invokati minnhom quddiem qorti u li l-qrati nazzjonali għandhom jipproteġu (ara
s-sentenzi tat-3 ta’ Diċembru 1974, van Binsbergen, 33/74, Ġabra p. 1299, punt 27, u tal-11 ta’ Jannar 2007, ITC, C-208/05,
Ġabra p. I-181, punt 67).
Huma l-qrati nazzjonali li għandhom, indipendentement mill-proċedura li permezz tagħha tressqet il-kawża quddiemhom, jieħdu
l-miżuri kollha neċessarji sabiex jiġi ggarantit l-eżerċizzju, fi Stat Membru u f’sitwazzjonijiet li jaqgħu taħt il-kamp ta’
applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, tad-dritt għal-libertà li jiġu pprovduti servizzi minn operaturi ekonomiċi.
Mill-osservazzjonijiet preċedenti jirriżulta li r-risposta li għandha tingħata għat‑tieni domanda hija li, sabiex tiġi applikata
leġiżlazzjoni ta’ Stat Membru dwar il-logħob tal-ażżard kompatibbli mal-Artikolu 49 KE, il-qorti nazzjonali ma hijiex obbligata
tivverifika, f’kull każ, jekk il-miżura ta’ implementazzjoni intiża sabiex tiżgura l-osservanza ta’ din il-leġiżlazzjoni hijiex
adatta li tiggarantixxi t-twettiq tal-għan segwit minnha u hijiex konformi mal‑prinċipju ta’ proporzjonalità, sakemm din il-miżura
hija element neċessarju sabiex jiġi żgurat l-effettività tal-imsemmija leġiżlazzjoni u ma timponi ebda restrizzjoni supplementari
għal dik li tirriżulta mill-istess leġiżlazzjoni. Il-fatt li l‑miżura ta’ implementazzjoni ġiet adottata wara intervent tal-awtoritajiet
pubbliċi intiż sabiex tiġi żgurata l-osservanza tal-leġiżlazzjoni nazzjonali jew wara talba ta’ individwu fil-kuntest ta’
proċedura ċivili sabiex jiġu protetti d-drittijiet li minnhom jibbenefika permezz tal-istess leġiżlazzjoni huwa mingħajr importanza
sabiex tiġi riżolta l-kawża li tressqet quddiem il-qorti tar-rinviju.

Fuq it-tielet domanda
Permezz tat-tielet domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju ssaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 49 KE għandux jiġi interpretat
fis-sens li jipprojbixxi leġiżlazzjoni ta’ Stat Membru, bħal dik fil-kawża prinċipali, li tissuġġetta l-organizzazzjoni u
l‑promozzjoni ta’ logħob tal-ażżard għal sistema ta’ esklużività favur operatur wieħed u li tipprekludi kull operatur ieħor,
inkluż lil operatur stabbilit fi Stat Membru ieħor, milli joffri, permezz tal-internet, fit-territorju tal-ewwel Stat Membru,
servizzi li jaqgħu taħt l-imsemmija sistema.
Din id-domanda taqa’ fl-istess kuntest legali bħall-ewwel domanda magħmula fil‑kawża li tat lok għas-sentenza Sporting Exchange,
iċċitata iktar ’il fuq, u hija identika għal din l-aħħar domanda.
Il-kumpanniji Ladbrokes isostnu li huma għandhom liċenzja mogħtija lilhom mill‑awtoritajiet tar-Renju Unit tal-Gran Brittanja
u l-Irlanda ta’ Fuq li tippermettilhom joffru mħatri sportivi u logħob tal-ażżard ieħor permezz tal‑internet kif ukoll permezz
tat-telefown u huma suġġetti, f’dan l-Istat Membru, għal leġiżlazzjoni stretta ħafna għal prevenzjoni tal-frodi u d-dipendenza
għal‑logħob tal-ażżard. Huma jallegaw ukoll li, meta Stat Membru jimponi restrizzjonijiet fir-rigward tal-organizzazzjoni
ta’ dan il-logħob, huwa għandu jieħu inkunsiderazzjoni l-fatt li l-interess pubbliku li jiġġustifika r-restrizzjoni inkwistjoni
huwa diġà protett mir-regoli stabbiliti mill-Istat Membru li fih il‑prestatarju ta’ servizzi għandu liċenzja għall-operat
ta’ dan il-logħob. Il-verifiki u l-garanziji ma għandhomx ikunu doppji.
F’dan ir-rigward għandu jiġi osservat li s-settur tal-logħob tal-ażżard offert permezz tal-internet ma huwiex is-suġġett ta’
armonizzazzjoni fi ħdan l-Unjoni Ewropea. Għalhekk, Stat Membru jista’ jikkunsidra li s-sempliċi fatt li operatur bħal Betfair
jipproponi legalment servizzi li jaqgħu f’dan is-settur permezz tal‑internet fi Stat Membru ieħor, fejn ikun stabbilit u fejn
fil-prinċipju jkun diġà suġġett għal kundizzjonijiet legali u għal kontrolli min-naħa tal-awtoritajiet kompetenti ta’ dan
l-Istat tal-aħħar, ma jistax jitqies bħala garanzija suffiċjenti ta’ protezzjoni tal-konsumaturi nazzjonali kontra r-riskji
ta’ frodi u ta’ kriminalità, fid-dawl tad-diffikultajiet li jistgħu jsibu, f’tali kuntest, l-awtoritajiet tal-Istat Membru
ta’ stabbiliment fir-rigward tal-evalwazzjoni tal-kwalitajiet u tal-onestà professjonali tal-operaturi (ara, f’dan is-sens,
is-sentenza Liga Portuguesa de Futebol Profissional u Bwin International, iċċitata iktar ’il fuq, punt 69).
Barra minn hekk, minħabba n-nuqqas ta’ kuntatt dirett bejn il-konsumatur u l‑operatur, il-logħob tal-ażżard aċċessibbli bl-internet
jimplika riskji ta’ natura differenti u ta’ portata ikbar meta mqabbla mas-swieq tradizzjonali ta’ tali logħob fir-rigward
ta’ eventwali frodi mwettqa mill-operaturi fil-konfront tal-konsumaturi (sentenza Liga Portuguesa de Futebol Profissional
u Bwin International, iċċitata iktar ’il fuq, punt 70).
Il-fatt li operatur li joffri logħob tal-ażżard permezz tal-internet ma għandux politika attiva ta’ bejgħ fl-Istat Membru
kkonċernat, b’mod partikolari minħabba l-fatt li ma għandux aċċess għar-reklamar f’dan l-Istat, ma jistax jiġi kkunsidrat
bħala li jmur kontra l-kunsiderazzjonijiet magħmula fiż-żewġ punti preċedenti. Dawn huma bbażati unikament fuq l-effetti tas-sempliċi
aċċessibbiltà tal-logħob tal-ażżard permezz tal-internet u mhux fuq il-konsegwenzi eventwalment diverġenti tal-offerta attiva
jew passiva ta’ servizzi minn dan l-operatur.
Minn dan jirriżulta li r-restrizzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali tista’, fid-dawl tal-karatteristiċi partikolari tal-offerta
ta’ logħob tal-ażżard permezz tal-internet, titqies bħala ġustifikata minħabba l-għan tal-ġlieda kontra l-frodi u l-kriminalità
(ara, f’dan is-sens, is-sentenza Liga Portuguesa de Futebol Profissional u Bwin International, iċċitata iktar ’il fuq, punt
72).
Għaldaqstant, ir-risposta għat-tielet domanda għandha tkun li l-Artikolu 49 KE għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprojbixxix
leġiżlazzjoni ta’ Stat Membru, bħal dik fil-kawża prinċipali, li tissuġġetta l-organizzazzjoni u l-promozzjoni ta’ logħob
tal-ażżard għal sistema ta’ esklużività favur operatur wieħed u li tipprekludi kull operatur ieħor, inkluż lil operatur stabbilit
fi Stat Membru ieħor, milli joffri, permezz tal-internet, fit-territorju tal-ewwel Stat Membru, servizzi li jaqgħu taħt l-imsemmija
sistema.

Fuq l-ispejjeż
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in‑natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti
tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal‑osservazzjonijiet
lill-Qorti, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (It-Tieni Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
1)
Leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, intiża sabiex trażżan id-dipendenza għal-logħob kif ukoll
sabiex tiġġieled kontra l-frodi, u li tikkontribwixxi b’mod effettiv sabiex jintlaħqu dawn l-għanijiet, tista’ tiġi kkunsidrata
li tillimita l-attivitajiet ta’ mħatri b’mod koerenti u sistematiku, anki jekk id-detentur jew id‑detenturi ta’ liċenzja esklużiva
huma awtorizzati jrendu l-logħob tal‑ażżard li joffru attraenti billi jintroduċu logħob tal-ażżard ġdid u billi jirrikorru
għar-reklamar. Hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika jekk l-attivitajiet ta’ logħob illegali jistgħux jikkostitwixxu
problema fl-Istat Membru kkonċernat, li għaliha espansjoni tal‑attivitajiet awtorizzati u rregolati tista’ tkun ta’ rimedju,
u jekk din l-espansjoni hijiex fuq skala li tista’ tirrendiha irrikonċiljabbli mal-għan li tittrażżan l-imsemmija dipendenza.
2)
Sabiex tiġi applikata leġiżlazzjoni ta’ Stat Membru dwar il-logħob tal‑ażżard kompatibbli mal-Artikolu 49 KE, il-qorti nazzjonali
ma hijiex obbligata tivverifika, f’kull każ, jekk il-miżura ta’ implementazzjoni intiża sabiex tiżgura l-osservanza ta’ din
il-leġiżlazzjoni hijiex adatta li tiggarantixxi t-twettiq tal-għan segwit minnha u hijiex konformi mal-prinċipju ta’ proporzjonalità,
sakemm din il-miżura hija element neċessarju sabiex tiġi żgurata l-effettività tal-imsemmija leġiżlazzjoni u ma timponi ebda
restrizzjoni supplementari għal dik li tirriżulta mill‑istess leġiżlazzjoni. Il-fatt li l-miżura ta’ implementazzjoni ġiet
adottata wara intervent tal-awtoritajiet pubbliċi intiż sabiex tiġi żgurata l-osservanza tal-leġiżlazzjoni nazzjonali jew
wara talba ta’ individwu fil-kuntest ta’ proċedura ċivili sabiex jiġu protetti d-drittijiet li minnhom jibbenefika permezz
tal-istess leġiżlazzjoni huwa mingħajr importanza għall-eżitu tal-kawża li tressqet quddiem il-qorti tar‑rinviju.
3)
L-Artikolu 49 KE għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprojbixxix leġiżlazzjoni ta’ Stat Membru, bħal dik fil-kawża prinċipali,
li tissuġġetta l-organizzazzjoni u l-promozzjoni ta’ logħob tal-ażżard għal sistema ta’ esklużività favur operatur wieħed
u li tipprekludi kull operatur ieħor, inkluż lil operatur stabbilit fi Stat Membru ieħor, milli joffri, permezz tal-internet,
fit-territorju tal-ewwel Stat Membru, servizzi li jaqgħu taħt l-imsemmija sistema.
Firem
*
Lingwa tal-kawża: l-Olandiż.