CELEX: 61988CJ0337
Κύρος κανονισμού
Αναδρομικότητα
Κανονισμοί (ΕΟΚ) 49/81 και 57/81

Με Διάταξη της 29ης Σεπτεμβρίου 1988, που περιήλθε στο Δικαστήριο στις 22 Νοεμβρίου 1988, το Tribunale civile της Γένοβας υπέβαλε, δυνάμει του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, δύο ερωτήματα ως προς την ερμηνεία και το κύρος του κανονισμού 57/81 της Επιτροπής, της 1ης Ιανουαρίου 1981, περί λήψεως μεταβατικών μέτρων, λόγω της προσχωρήσεως της Ελλάδας, όσον αφορά τις συναλλαγές των γεωργικών προϊόντων (
ΕΕ L 4, σ. 43
) και του κανονισμού 49/81 της Επιτροπής, της 1ης Ιανουαρίου 1981, περί των μεθόδων διοικητικής συνεργασίας που αποσκοπούν στη διασφάλιση, κατά τη μεταβατική περίοδο, της ελευθέρας κυκλοφορίας των εμπορευμάτων μεταξύ της Ελλάδας και των άλλων κρατών μελών (
ΕΕ L 4, σ. 1
).
Τα ερωτήματα αυτά ανέκυψαν στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ της εταιρίας Società agricola fattoria SpA ( στο εξής: SAFA ) και των ιταλικών τελωνειακών αρχών αναφορικά με την είσπραξη εισφοράς λόγω εισαγωγής επί της ποσότητας ελαιολάδου που η SAFA είχε εξαγάγει από την Ελλάδα πριν από την ένταξη της χώρας αυτής στην Κοινότητα, δηλαδή την 1η Ιανουαρίου 1981, και την οποία διέθεσε στην κατανάλωση την επομένη της ημερομηνίας αυτής.
Η πράξη περί των όρων προσχωρήσεως της Ελληνικής Δημοκρατίας (
ΕΕ 1979, L 291, σ. 17
, στο εξής: πράξη προσχωρήσεως) τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 1981. Το άρθρο 41 της πράξεως αυτής ανέθεσε στην Επιτροπή να καθορίσει τις μεθόδους συνεργασίας που αποσκοπούσαν στην εξασφάλιση του ότι, από 1ης Ιανουαρίου 1981, θα καταργούνταν οι δασμοί και οι φορολογικές επιβαρύνσεις ισοδυνάμου αποτελέσματος για τα εμπορεύματα που πληρούσαν τις απαιτούμενες προϋποθέσεις.
Δυνάμει του τέταρτου τίτλου της πράξεως προσχωρήσεως, το καθεστώς που θέσπιζε η συμφωνία συνδέσεως μεταξύ της Κοινότητας των Εννέα και της Ελλάδας, το οποίο είχε ως χαρακτηριστικό την επιβολή εισφορών, επρόκειτο να αντικατασταθεί από ένα καθεστώς εξισωτικών ποσών « προσχωρήσεως ». Εντούτοις, το άρθρο 73 της πράξεως προσχωρήσεως προέβλεπε τη δυνατότητα λήψεως μεταβατικών μέτρων. Πράγματι, βάσει της διατάξεως αυτής:
« Αν μεταβατικά μέτρα είναι αναγκαία για να διευκολυνθεί η μετάβαση από το υφιστάμενο καθεστώς εντός της Ελλάδας στο καθεστώς που προκύπτει από την εφαρμογή της κοινής οργανώσεως των αγορών σύμφωνα με τις προϋποθέσεις που προβλέπονται στον παρόντα τίτλο, ιδίως αν η θέση σε εφαρμογή του νέου καθεστώτος κατά την προβλεπομένη ημερομηνία προσκρούει για ορισμένα προϊόντα σε αισθητές δυσχέρειες, τα μέτρα αυτά θεσπίζονται σύμφωνα με τη διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 38 του κανονισμού αριθ. 135/66/ΕΟΚ ή, κατά περίπτωση, στα αντίστοιχα άρθρα των άλλων κανονισμών περί κοινής οργανώσεως των γεωργικών αγορών. Τα μέτρα αυτά δύνανται να ληφθούν κατά τη διάρκεια περιόδου που λήγει την 31η Δεκεμβρίου 1982 και η εφαρμογή τους δε δύναται να παραταθεί πέραν της ημερομηνίας αυτής. »
Στις 12 Σεπτεμβρίου 1980 η Επιτροπή ανέλαβε την υποχρέωση να εκδώσει την 1η Ιανουαρίου 1981 μια σειρά κανονισμών βάσει του άρθρου 41 της πράξεως προσχωρήσεως. Για να μπορέσουν οι τελωνειακές αρχές των κρατών μελών και οι επιχειρηματίες να λάβουν γνώση των κειμένων των εν λόγω σχεδίων, η Επιτροπή τα δημοσίευσε στο φύλλο της
ΕΕ 1980, C 259, σ. 1
.
Το πρώτο από αυτά τα σχέδια κατέστη στη συνέχεια ο κανονισμός 49/81. Οι συνδυασμένες διατάξεις των άρθρων 1 και 18 του κανονισμού αυτού όριζαν ότι είχε εφαρμογή το καθεστώς που προέβλεπε την κατάργηση των δασμών και των φορολογικών επιβαρύνσεων ισοδυνάμου αποτελέσματος για τα εμπορεύματα τα οποία, την 1η Ιανουαρίου 1981, είτε ήταν καθ' οδόν προς την Κοινότητα, είτε είχαν τεθεί υπό καθεστώς της προσωρινής αποθηκεύσεως, των τελωνειακών αποταμιεύσεων ή των ελευθέρων ζωνών και για τα οποία είχαν εκδοθεί τα πιστοποιητικά κυκλοφορίας AG ľ ή AG 3, που προβλέπονταν από τη συμφωνία συνδέσεως μεταξύ της Ελλάδας και της Κοινότητας των Εννέα. Το άρθρο 20 του κανονισμού 44/81 όριζε ως ημερομηνία ενάρξεως της ισχύος του την 1η Ιανουαρίου 1981.
Το άρθρο 2 του κανονισμού 57/81, που βασιζόταν στο άρθρο 73 της πράξεως προσχωρήσεως, ο οποίος δεν περιλαμβανόταν μεταξύ των κειμένων που είχει δημοσιεύσει η Επιτροπή στην
ΕΕ 1980, C 259
, όριζε τα εξής:
« Τα γεωργικά προϊόντα που εξάγονται από την Ελλάδα πριν από την 1η Ιανουαρίου 1981 και που εισάγονται στην Κοινότητα των Εννέα από την ημερομηνία αυτή, υποβάλλονται στην Κοινότητα των Εννέα, κατά παρέκκλιση από τις διατάξεις του κανονισμού ( ΕΟΚ ) αριθ. 49/81 :
—
στο καθεστώς που ισχύει για τις συναλλαγές μεταξύ της Κοινότητος των Εννέα και της Ελλάδας την 31η Δεκεμβρίου 1980, αν συνοδεύονται με πιστοποιητικό κυκλοφορίας AG 1 ή AG 3,
—
... »
Ο κανονισμός 57/81 όριζε επίσης, στο άρθρο 6, ως ημερομηνία ενάρξεως της ισχύος του την 1η Ιανουαρίου 1981.
Οι δύο κανονισμοί δημοσιεύθηκαν στο φύλλο της ΕΕ L 4 με ημερομηνία 1η Ιανουαρίου 1981, ως προς το οποίο δεν αμφισβητείται ότι ήταν πραγματικά διαθέσιμο από την Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων μόλις στις 23 Ιανουαρίου 1981.
Κατ' εφαρμογή του κανονισμού 57/81, οι ιταλικές τελωνειακές αρχές ζήτησαν την καταβολή των εισφορών που ίσχυαν στις 31 Δεκεμβρίου 1980, η δε SAFA τις κατέβαλε. Στη συνέχεια όμως η SAFA άσκησε αγωγή κατά της εναγομένης ενώπιον του Tribunale civile της Γένοβας, ζητώντας να υποχρεωθεί να επιστρέψει τα καταβληθέντα ποσά, επικαλούμενη το ανίσχυρο του κανονισμού 57/81 λόγω της αναδρομικής ισχύος του και ζητώντας την εφαρμογή, στην περίπτωση της, του κανονισμού 49/81.
Κρίνοντας ότι το πρόβλημα της. αναδρομικότητας τίθεται επίσης για τον κανονισμό 49/81, το Tribunale ανέστειλε τη διαδικασία και ζήτησε από το Δικαστήριο την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως ως προς το αν:
« α)
είναι ή όχι νόμιμη η από 1ης Ιανουαρίου 1981 αναδρομική εφαρμογή του κανονισμού 57/81 της Επιτροπής, της 1ης Ιανουαρίου 1981, “περί λήψεως μεταβατικών μέτρων, λόγω της προσχωρήσεως της Ελλάδας, όσον αφορά τις συναλλαγές των γεωργικών προϊόντων ”, που προβλέπεται στο άρθρο 6 του ίδιου κανονισμού, αν ληφθεί υπόψη ότι το φύλλο της 1ης Ιανουαρίου 1981 της
Επίσημης Εφημεοίδας
των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων,
στο οποίο είχε δημοσιευθεί ο κανονισμός 57/81, ήταν πραγματικά διαθέσιμο από την Υπηρεσία Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων μόλις στις 23 Ιανουαρίου 1981·
β)
ωσαύτως, αν το Δικαστήριο διαπιστώσει το ανίσχυρο του άρθρου 6 του προαναφερθέντος κανονισμού καθόσον ορίζει αναδρομική εφαρμογή από 1ης Ιανουαρίου 1981, είναι ή όχι νόμιμη η επίσης αναδρομική εφαρμογή από 1ης Ιανουαρίου 1981 του κανονισμού 49/81 της Επιτροπής, της 1ης Ιανουαρίου 1981, “περί των μεθόδων διοικητικής συνεργασίας που αποσκοπούν στη διασφάλιση, κατά τη μεταβατική περίοδο, της ελευθέρας κυκλοφορίας των εμπορευμάτων μεταξύ της Ελλάδας και των άλλων κρατών μελών ”, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 20 του εν λόγω κανονισμού, αν ληφθεί υπόψη ότι το φύλλο της 1ης Ιανουαρίου 1981 της
Επίοημης Εφημερίοας των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων,
στο οποίο είχε δημοσιευθεί ο κανονισμός 49/81, ήταν πραγματικά διαθέσιμο από την Υπηρεσία Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων μόλις στις 23 Ιανουαρίου 1981».
Στην έκθεση για την επ' ακροατηρίου συζήτηση αναπτύσσονται διεξοδικώς τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης, η εξέλιξη της διαδικασίας και οι γραπτές παρατηρήσεις που κατατέθηκαν στο Δικαστήριο. Τα στοιχεία αυτά της δικογραφίας δεν επαναλαμβάνονται κατωτέρω παρά μόνο καθόσον απαιτείται για τη συλλογιστική του Δικαστηρίου.
Πρέπει να υπογραμμιστεί καταρχάς ότι ορθώς η Επιτροπή δεν αμφισβήτησε τον αναδρομικό χαρακτήρα των εν λόγω κανονισμών. Ένας κανονισμός πρέπει να θεωρείται ότι δημοσιεύθηκε στο σύνολο της Κοινότητας κατά την ημερομηνία που αναφέρεται στο φύλλο της ΕΕ στο οποίο περιλαμβάνεται το κείμενο του κανονισμού αυτού. Εντούτοις, σε περίπτωση που αποδεικνύεται ότι η ημέρα κατά την οποία το φύλλο ήταν πράγματι διαθέσιμο δεν αντιστοιχεί προς την αναφερόμενη σ' αυτό το φύλλο ημερομηνία, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η ημερομηνία της πραγματικής δημοσιεύσεως ( βλέπε αποφάσεις της 25ης Ιανουαρίου 1979, Räcke κατά Hauptzollamt Mainz,
98/78, Race. 1979, σ. 69
, και Decker κατά Hauptzollamt Landau,
99/78, Race. 1979, σ. 101
). Επομένως, πρέπει να θεωρηθεί ότι οι δύο κανονισμοί δημοσιεύθηκαν στις 23 Ιανουαρίου 1981, τρεις και πλέον εβδομάδες μετά την ημερομηνία ενάρξεως της ισχύος τους.
Όπως έχει ήδη αποφανθεί το Δικαστήριο, ιδίως με τις προαναφερθείσες αποφάσεις, αν και αντιβαίνει κατά κανόνα στην αρχή της ασφάλειας δικαίου να καθορίζεται ως χρόνος ενάρξεως της ισχύος μιας κοινοτικής πράξεως ημερομηνία προηγούμενη της δημοσιεύσεως της, εντούτοις τούτο μπορεί να συμβεί, κατ' εξαίρεση, όταν το απαιτεί ο επιδιωκόμενος σκοπός και όταν έχει δεόντως ληφθεί υπόψη η δικαιολογημένη εμπιστοσύνη των ενδιαφερομένων. Επομένως, για να δοθεί απάντηση στα υποβληθέντα ερωτήματα πρέπει να ελεγχθεί αν τα δύο αυτά κριτήρια ελήφθησαν υπόψη στην παρούσα υπόθεση.
Όσον αφορά τον κανονισμό 57/81
Όπως παρατήρησε η Επιτροπή στις γραπτές της παρατηρήσεις, η κατάσταση κατά το τέλος του 1980 ήταν εξαιρετική. Αφενός, η πράξη προσχωρήσεως προέβλεπε ότι θα εφαρμοζόταν αμέσως στην Ελλάδα, εφόσον δεν θεσπίζονταν μέτρα παρεκκλίσεως, η κοινοτική κανονιστική ρύθμιση περί γεωργικών θεμάτων και, αφετέρου, η Επιτροπή δεν μπορούσε να θεσπίσει τέτοια μέτρα πριν από την έναρξη της ισχύος της πράξεως προσχωρήσεως, δηλαδή την 1η Ιανουαρίου 1981. Υπό τις περιστάσεις αυτές, ήταν σχεδόν αδύνατο οι εν λόγω κανονισμοί να θεσπιστούν, να δημοσιευθούν και να είναι συγχρόνως διαθέσιμοι την 1η Ιανουαρίου 1981. Επιπλέον, η δημοσίευση των νομοθετικών κειμένων που ήταν απαραίτητη λόγω της εντάξεως της Ελλάδας επιδείνωσε αισθητά τη συνηθισμένη για την περίοδο αυτή συσσώρευση των προς έκδοση εντύπων στην ΕΕ.
Πρέπει επίσης να γίνει δεκτό ότι ο σκοπός τον οποίο επιδίωκε ο κανονισμός 57/81 δικαιολογούσε την εφαρμογή του από 1ης Ιανουαρίου 1981. Πράγματι, από την πρώτη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 57/81 προκύπτει ότι τα προβλεπόμενα στον κανονισμό 49/81 μεταβατικά μέτρα για τα εμπορεύματα που αποστέλλονταν προς την Κοινότητα των Εννέα πριν από την έναρξη της ισχύος της πράξεως προσχωρήσεως της Ελλάδας έθεταν προβλήματα για τα γεωργικά προϊόντα για τα οποία είχαν καταβληθεί επιστροφές λόγω εξαγωγής. Ομοίως από την τρίτη αιτιολογική σκέψη προκύπτει ότι, λαμβανομένων υπόψη των κερδοσκοπικών τάσεων που είχαν αρχίσει να εμφανίζονται για ορισμένα προϊόντα, έπρεπε να ληφθούν μέτρα ώστε τα προϊόντα αυτά να μην τυγχάνουν δύο πλεονεκτημάτων, δηλαδή της επιστροφής λόγω εξαγωγής την οποία κατέβαλλαν οι ελληνικές αρχές και της καταργήσεως της κοινοτικής εισφοράς. Ο κανονισμός 57/81 αφορούσε, επομένως, μια εντελώς ιδιάζουσα περίπτωση γεωργικών προϊόντων που βρίσκονταν μεταξύ του δασμολογικού χώρου της Ελλάδας και του της Κοινότητας των Εννέα τη στιγμή κατά την οποία το καθεστώς της συμφωνίας συνδέσεως παραχώρησε τη θέση του στην κοινοτική γεωργική κανονιστική ρύθμιση. Για να αποφευχθεί το ενδεχόμενο της παραχωρήσεως στους εισαγωγείς αυτών των προϊόντων ενός αδικαιολόγητου πλεονεκτήματος λόγω αυτής της πρόσκαιρης κατάστασης ήταν αναγκαίο να ισχύσει ο εν λόγω κανονισμός από 1ης Ιανουαρίου 1981.
Υπό τις συνθήκες αυτές, η Επιτροπή ευλόγως θεώρησε ότι ο προς το κοινό συμφέρον επιδιωκόμενος σκοπός, δηλαδή η διευκόλυνση της μεταβάσεως από το προηγούμενο καθεστώς στο κοινοτικό και η αντιμετώπιση των κερδοσκοπικών τάσεων για τα γεωργικά προϊόντα, επέβαλε την αναδρομική ισχύ του κανονισμού 57/81.
Τέλος, πρέπει να προσδιοριστεί αν η αναδρομική ισχύς του κανονισμού 57/81 έθιξε τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη των επιχειρηματιών. Επ' αυτού αρκεί να λεχθεί ότι οι επιχειρηματίες δεν μπορούσαν να ελπίζουν θεμιτώς ότι θα κατηργείτο η κοινοτική εισφορά για τα εμπορεύματα για τα οποία είχαν καταβληθεί εντός της Ελλάδας επιστροφές λόγω εξαγωγής, καθώς η εισφορά έχει ως κύριο στόχο την εξουδετέρωση του αποτελέσματος που έχουν οι καταβαλλόμενες εντός τρίτης χώρας επιστροφές.
Επομένως, στο πρώτο ερώτημα του Tribunale civile πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι από την εξέταση των προδικαστικών ερωτημάτων δεν προέκυψε κανένα ^ στοιχείο ικανό να επηρεάσει το κύρος του άρθρου 6 του κανονισμού 57/81, περί λήψεως μεταβατικών μέτρων, λόγω της προσχωρήσεως της Ελλάδας, όσον αφορά τις συναλλαγές των γεωργικών προϊόντων, καθόσον ορίζει ότι ο κανονισμός αυτός ισχύει αναδρομικά από 1ης Ιανουαρίου 1981.
Λαμβανομένης υπόψη της απαντήσεως που δόθηκε στο πρώτο ερώτημα, παρέλκει η απάντηση στο δεύτρο προδικαστικό ερώτημα.
Όσον αφορά το επικουρικό αίτημα της SAFA να αποφανθεί το Δικαστήριο επί της επιστροφής των εισφορών κατ' εφαρμογή του άρθρου 13 του κανονισμού 1430/79 του Συμβουλίου, της 2ας Ιουλίου 1979, περί της επιστροφής ως αχρεωστήτως εισπραχθέντων ή της διαγραφής χρέους εισαγωγικών ή εξαγωγικών δασμών ( ΕΕ ειδ. έκδ. 11/015, σ. 162), αρκεί να υπομνηστεί ότι, λαμβανομένης υπόψη της κατανομής των αρμοδιοτήτων βάσει του άρθρου 177 της Συνθήκης, το εθνικό δικαστήριο είναι το μόνο αρμόδιο να προσδιορίζει το αντικείμενο των ερωτημάτων που θέλει να υποβάλει στο Δικαστήριο. Επομένως, το Δικαστήριο δεν μπορεί, κατόπιν αιτήσεως διαδίκου της κύριας δίκης, να εξετάσει ερωτήματα που δεν του υπέβαλε το εθνικό δικαστήριο ( βλέπε, ιδίως, απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 1985 στην υπόθεση CBEM/CLT και
ΙΡΒ,
311/84, Συλλογή 1985, σ. 3261
).
Επί των δικαστικών εξόδων
Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκε η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, η οποία κατέθεσε παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης το χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.

Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πρώτο τμήμα),
κρίνοντας επί των ερωτημάτων που του υπέβαλε το Tribunale civile της Γένοβας με Διάταξη της 29ης Σεπτεμβρίου 1988, αποφαίνεται:

Από την εξέταση των προδικαστικών ερωτημάτων δεν προέκυψε κανένα στοιχείο ικανό να επηρεάσει το κύρος του άρθρου 6 του κανονισμού 57/81, περί λήψεως μεταβατικών μέτρων, λόγω της προσχωρήσεως της Ελλάδας, όσον αφορά τις συναλλαγές των γεωργικών προϊόντων, καθόσον ορίζει ότι ο κανονισμός αυτός ισχύει αναδρομικά από 1ης Ιανουαρίου 1981.

Slynn
Joliét
Rodríguez Iglesias
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 9 Ιανουαρίου 1990.
Ο γραμματέας
J.-G. Giraud
Ο πρόεδρος του πρώτου τμήματος
G.Slynn
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.