CELEX: 61989CJ0376
Ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων
Ερμηνεία της οδηγίας 68/360/ΕΟΚ
Δικαίωμα διαμονής
Δελτίο ταυτότητας

Με Διάταξη της 17ης Οκτωβρίου 1989, που περιήλθε στο Δικαστήριο στις 18 Δεκεμβρίου 1989, το Bundesverwaltungsgericht υπέβαλε, δυνάμει του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, δύο προδικαστικά ερωτήματα ως προς την ερμηνεία του άρθρου 4, παράγραφος^ 1, της οδηγίας 68/360/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 15ης Οκτωβρίου 1968, περί καταργήσεως των περιορισμών στη διακίνηση και στη διαμονή των εργαζομένων των κρατών μελών και των οικογενειών τους στο εσωτερικό της Κοινότητας ( ΕΕ ειδ. έκδ. 05/001, σ. 43 ).
Τα ερωτήματα αυτά ανέκυψαν στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ του Παναγιώτη Γιαγκουνίδη, Έλληνα υπηκόου, και του Δήμου του Reutlingen ( Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας ), λόγω της αρνήσεως του Δήμου αυτού να χορηγήσει στον Γιαγκουνίδη άδεια διαμονής.
Κατά το άρθρο 1 της προαναφερθείσας οδηγίας 68/360, τα κράτη μέλη καταργούν τους περιορισμούς στη διακίνηση και διαμονή των υπηκόων των εν λόγω κρατών και των μελών της οικογενείας τους επί των οποίων εφαρμόζεται ο κανονισμός ( ΕΟΚ ) 1612/68 του Συμβουλίου, της 15ης Οκτωβρίου 1968, περί της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων στο εσωτερικό της Κοινότητας ( ΕΕ ειδ. έκδ. 05/001, σ. 33 ).
Το άρθρο 2, παράγραφος 1, το άρθρο 3, παράγραφος 1, και το άρθρο 4, παράγραφοι 1, 2 και 3, πρώτη περίπτωση, της ιδίας οδηγίας, έχουν ως εξής:
«
Άρθρο 2
1)   Τα κράτη μέλη αναγνωρίζουν στους υπηκόους που αναφέρονται στο άρθρο 1 το δικαίωμα να εγκαταλείπουν την επικράτεια τους προκειμένου να αναλάβουν μισθωτή δραστηριότητα και να την ασκούν στην επικράτεια άλλου κράτους μέλους. Το δικαίωμα αυτό ασκείται με απλή επίδειξη δελτίου ταυτότητας ή διαβατηρίου εν ισχυι. Τα μέλη της οικογενείας απολαύουν του ιδίου δικαιώματος όπως και ο υπήκοος από τον οποίο εξαρτώνται.
Άρθρο 3
1)   Τα κράτη μέλη επιτρέπουν στα πρόσωπα που αναφέρονται στο άρθρο 1 την είσοδο στην επικράτεια τους με απλή επίδειξη δελτίου ταυτότητας ή διαβατηρίου εν ισχύι.
Άρθρο 4
1)   Τα κράτη μέλη αναγνωρίζουν το δικαίωμα διαμονής στην επικράτεια τους στα αναφερόμενα στο άρθρο 1 πρόσωπα τα οποία είναι σε θέση να προσκομίσουν τα έγγραφα που απαριθμούνται στην παράγραφο 3.
2)   Το δικαίωμα διαμονής βεβαιώνεται με έγγραφο το οποίο καλείται “ άδεια διαμονής υπηκόου κράτους μέλους της ΕΟΚ ” (... )
3)   Για την έκδοση της αδείας διαμονής υπηκόου κράτους μέλους της ΕΟΚ τα κράτη μέλη δύνανται να απαιτούν την προσκόμιση μόνο των εγγράφων που απαριθ-ΐιούνται κατωτέρω:
—
από τον εργαζόμενο:
α)
το έγγραφο με το οποίο εισήλθε στην επικράτεια τους·
(...)»
Το άρθρο 8, παράγραφος 1, του γερμανικού νόμου της 28ης Απριλίου 1965 περί των αλλοδαπών (Ausländergesetz, στο εξής: AuslG, BGBl. 1965,1, σ. 353) προβλέπει, συγκεκριμένα, ότι στους αλλοδαπούς που διαμένουν μονίμως επί τουλάχιστον πέντε έτη στο έδαφος της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας μπορεί να χορηγηθεί άδεια διαμονής. Η άδεια αυτή δεν έχει τοπικό και χρονικό περιορισμό και δεν μπορεί να εξαρτηθεί από όρους.
Κατά το άρθρο 10 του γερμανικού νόμου της 31ης Ιανουαρίου 1980 περί της εισόδου και της διαμονής των υπηκόων των κρατών μελών ( Aufenthaltsgesetz/EWG, στο εξής: AufenthG/EWG, BGBl. 1980, Ι, σ. 116), το δικαίωμα εισόδου και διαμονής προϋποθέτει ότι ο αλλοδαπός μπορεί να αποδείξει την ταυτότητα του με διαβατήριο ή επίσημο δελτίο ταυτότητας.
Το 1967 οι ελληνικές αρχές χορήγησαν στον Γιαγκουνίδη εθνικό δελτίο ταυτότητας απεριόριστης διάρκειας, που περιέχει στοιχεία σχετικά με την ταυτότητα και την ιθαγένεια του κατόχου. Σύμφωνα με την ελληνική νομοθεσία αυτό το δελτίο ταυτότητας δεν επιτρέπει στον κάτοχο του την έξοδο από τη χώρα. Εντούτοις, ο περιορισμός αυτός δεν αναφέρεται επί του δελτίου ταυτότητας του Γιαγκουνίδη.
Το 1973 ο Γιαγκουνίδης εισήλθε στο έδαφος της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας επιδεικνύοντας ελληνικό διαβατήριο εν ισχύι. Πραγματοποίησε τις πανεπιστημιακές του σπουδές στη χώρα αυτή και έκτοτε διδάσκει εκεί σε σχολικά εκπαιδευτικά ιδρύματα. Το 1984 ο Γιαγκουνίδης, που ήταν κάτοχος « αδείας διαμονής υπηκόου κράτους μέλους της ΕΟΚ », κατά το άρθρο 4, παράγραφος 2, της προαναφερθείσας οδηγίας 68/360, ζήτησε από τον Δήμο του Reutlingen να του χορηγήσει άδεια διαμονής του άρθρου 8 του AuslG. Οι δημοτικές αρχές αρνήθηκαν τη χορήγηση της αδείας αυτής λόγω του ότι ο Γιαγκουνίδης δεν ήταν κάτοχος ισχύοντος διαβατηρίου για την περίοδο μεταξύ 12 Μαρτίου και 18 Ιουνίου 1984, δεδομένου ότι οι ελληνικές αρχές αρνήθηκαν να παρατείνουν την ισχύ του διαβατηρίου του για την περίοδο αυτή, και ότι επομένως δεν είχε διαμείνει νομίμως στο ομοσπονδιακό έδαφος, κατά την έννοια του άρθρου 8, παράγραφος 1, του AuslG.
Η προσφυγή του Γιαγκουνίδη κατά της απορριπτικής αποφάσεως του Δήμου του Reutlingen έγινε δεκτή, σε πρώτο βαθμό, από το Verwaltungsgericht Sigmaringen και απορρίφθηκε, σε δεύτερο βαθμό, από το Verwaltungsgerichtshof Baden-Württemberg. Το δικαστήριο αυτό θεώρησε ότι η χορήγηση αδείας διαμονής αποκλειόταν λόγω του γεγονότος ότι ο αιτών δεν μπορούσε, για ορισμένο διάστημα, να αποδείξει την ταυτότητα του κατά παράβαση των διατάξεων του AuslG και του άρθρου 10 του AufenthG/EWG. Το Bundesverwaltungsgericht, ενώπιον του οποίου ασκήθηκε αναίρεση, θεωρώντας ότι η διαφορά γεννά ερωτήματα ερμηνείας της οδηγίας 68/360, ανέστειλε τη διαδικασία και υπέβαλε στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
« Έχει το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 68/360/ΕΟΚ την έννοια ότι τα κράτη μέλη μπορούν ή υποχρεούνται να παρέχουν στα πρόσωπα που αναφέρονται στο άρθρο 1 της οδηγίας αυτής το δικαίωμα διαμονής, εφόσον επιδεικνύεται δελτίο ταυτότητας για το οποίο το εκδόν κράτος έχει ορίσει ότι ισχύει μόνο στην επικράτεια του;
Έχει από την άποψη αυτή σημασία το ότι:
α)
το δελτίο ταυτότητας εκδόθηκε πριν προσχωρήσει το εκδόν κράτος στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες και πριν αρχίσει η ελεύθερη κυκλοφορία να ισχύει υπέρ των υπηκόων του·
β)
ο ενδιαφερόμενος δεν επέδειξε κατά την είσοδο του στην επικράτεια του άλλου κράτους δελτίο ταυτότητας, αλλά διαβατήριο·
γ)
ο περιορισμός της ισχύος του δελτίου ταυτότητας στην επικράτεια του εκδόντος κράτους δεν αναφέρεται επί του ιδίου του δελτίου αυτού; »
Στην έκθεση για την επ' ακροατηρίου συζήτηση αναπτύσσονται διεξοδικώς το νομικό πλαίσιο και τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης, η εξέλιξη της διαδικασίας καθώς και οι γραπτές παρατηρήσεις που κατατέθηκαν στο Δικαστήριο. Τα στοιχεία αυτά της δικογραφίας δεν επαναλαμβάνονται κατωτέρω παρά μόνο καθόσον απαιτείται για τη συλλογιστική του Δικαστηρίου.
Επί του πρώτου ερωτήματος
Με βάση τα περιστατικά της υποθέσεως της κυρίας δίκης πρέπει να παρατηρηθεί ότι με το ερώτημα αυτό το εθνικό δικαστήριο ερωτά κατ' ουσίαν αν το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 68/360 έχει την έννοια ότι τα κράτη μέλη μπορούν ή υποχρε-, ούνται να παρέχουν στους εργαζομένους που αναφέρονται στο άρθρο 1 της οδηγίας αυτής το δικαίωμα διαμονής στο έδαφος τους, εφόσον επιδεικνύεται δελτίο ταυτότητας που δεν επιτρέπει στον κάτοχο του να εγκαταλείψει το εθνικό έδαφος.
Για να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αυτό πρέπει να υπενθυμιστεί ότι το δικαίωμα των υπηκόων ενός κράτους μέλους να εισέρχονται στο έδαφος άλλου κράτους μέλους και να διαμένουν σ' αυτό, για τους σκοπούς που προβλέπει η Συνθήκη ΕΟΚ, αναγνωρίζεται ευθέως από τη Συνθήκη ή, ανάλογα με την περίπτωση, από τις διατάξεις που θεσπίστηκαν προς εκτέλεση της (βλ. σχετικά, ιδίως, την απόφαση της 18ης Μαΐου 1989,
249/86, Επιτροπή κατά Γερμανίας, Συλλογή 1989, σ. 1263, σκέψη 9
).
Οι διατάξεις της οδηγίας 68/360 αποσκοπούν στο να διευκολύνουν την άσκηση του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων, όπως αυτό θεσπίζεται από τα άρθρα 48 και 49 της Συνθήκης ΕΟΚ. Κατά συνέπεια, η οδηγία αυτή πρέπει να ερμηνεύεται υπό το πρίσμα των διατάξεων αυτών της Συνθήκης, που επιβάλλουν την εφαρμογή όλων των αναγκαίων μέτρων για την προοδευτική πραγμάτωση της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων (βλ. σχετικά την προαναφερθείσα απόφαση της 18ης Μαΐου 1989, 249/86).
Το άρθρο 4 της οδηγίας 68/360 επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να χορηγούν άδεια διαμονής σε κάθε πρόσωπο που αποδεικνύει, με τα κατάλληλα έγγραφα, ότι ανήκει σε μία από τις κατηγορίες που αναφέρονται στο άρθρο 1 της οδηγίας αυτής ( βλ. την απόφαση της 8ης Απριλίου 1976,
48/75, Royer, Rec. 1976, σ. 497
). Στις αποδείξεις που πρέπει να προσκομιστούν περιλαμβάνονται ιδίως αποδείξεις περί της ταυτότητας και της ιθαγενείας του εργαζομένου.
Πρέπει όμως να παρατηρηθεί ότι το εθνικό δελτίο ταυτότητας, εφόσον περιέχει όλα τα αποδεικτικά στοιχεία της ταυτότητας και της ιθαγενείας του κατόχου του, πληροί την προϋπόθεση αυτή, ακόμη και αν δεν επιτρέπει στον ενδιαφερόμενο να εγκαταλείψει τη χώρα του κράτους μέλους που το εξέδωσε.
Επομένως, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 68/360 έχει την έννοια ότι τα κράτη μέλη υποχρεούνται να αναγνωρίζουν το δικαίωμα διαμονής στο έδαφος τους των εργαζομένων που αναφέρονται στο άρθρο 1 της οδηγίας αυτής, εφόσον επιδεικνύεται ισχύον δελτίο ταυτότητας, έστω και αν το δελτίο αυτό δεν επιτρέπει στον κάτοχο του να εγκαταλείψει το έδαφος του κράτους μέλους που το εξέδωσε.
Επί του δευτέρου ερωτήματος
Με το ερώτημα αυτό το εθνικό δικαστήριο ερωτά αν η απάντηση στο πρώτο ερώτημα θα είναι διαφορετική λόγω του γεγονότος ότι, πρώτον, το δελτίο ταυτότητας εκδόθηκε πριν την προσχώρηση του εκδόντος κράτους μέλους στις Κοινότητες, δεύτερον, το δελτίο αυτό δεν αναφέρει τίποτα σχετικά με τον περιορισμό της ισχύος του στο εθνικό έδαφος, και, τέλος, ο κάτοχος του δελτίου αυτού εισήλθε στην επικράτεια του κράτους μέλους υποδοχής επιδεικνύοντας μόνο το διαβατήριο του.
Όπως επισημάνθηκε προηγουμένως το δελτίο ταυτότητας δεν έχει, όσον αφορά την αναγνώριση του δικαιώματος διαμονής, παρά αποδεικτική αξία ως προς την ταυτότητα και την ιθαγένεια του κατόχου του.
Επομένως, πρέπει να θεωρηθεί ότι το δελτίο ταυτότητας δεν παύει να επιτελεί τη λειτουργία που ορίζει το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 68/360, λόγω του ότι εκδόθηκε από το κράτος μέλος πριν την προσχώρηση του στις Κοινότητες ή ακόμη ανάλογα με το αν περιέχει ή όχι μνεία του γεγονότος ότι ο κάτοχος του δεν μπορεί, επιδεικνύοντας μόνο το δελτίο αυτό, να εγκαταλείψει το έδαφος του εκδόντος κράτους μέλους.
Όσον αφορά την απαίτηση που επιβάλλει το άρθρο 4, παράγραφος 3, στοιχείο α, της οδηγίας 68/360, σύμφωνα με την οποία το κράτος μέλος υποδοχής δεν μπορεί, για τη χορήγηση αδείας διαμονής κοινοτικού υπηκόου, να απαιτήσει παρά μόνο το έγγραφο με το οποίο ο εργαζόμενος εισήλθε στην επικράτεια του, πρέπει να υπενθυμιστεί καταρχάς ότι, κατά πάγια νομολογία, η ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων αποτελεί μία από τις βάσεις της Κοινότητας και, επομένως, οι διατάξεις που θεσπίζουν την ελευθερία αυτή πρέπει να ερμηνεύονται ευρέως ( βλ., τελευταία, την απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 1991,
C-292/89, Antonissen, Συλλογή 1991, σ. I-745
).
Στη συνέχεια πρέπει να υπογραμμιστεί ότι ο σκοπός της προαναφερθείσας διατάξεως της οδηγίας 68/360 είναι να αποκλειστεί η δυνατότητα του κράτους μέλους υποδοχής να επιβάλλει δυσαναλόγους όρους για την άσκηση του δικαιώματος διαμονής και επομένως να απαιτεί την επίδειξη εγγράφων άλλων πλην αυτών που ο εργαζόμενος υποτίθεται ότι διαθέτει στο μέτρο που τα χρησιμοποίησε ήδη για να εισέλθει στην επικράτεια αυτού του κράτους μέλους.
Πρέπει επίσης να επισημανθεί ότι είναι δυνατόν, κατά τη στιγμή που ο εργαζόμενος ζητεί άδεια διαμονής δυνάμει της οδηγίας 68/360, να μην έχει πλέον στην κατοχή του το έγγραφο με το οποίο εισήλθε στο έδαφος του κράτους μέλους υποδοχής. Θα ήταν επομένως αντίθετο προς την αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων να μπορεί αυτό το κράτος μέλος να εξαρτήσει τη χορήγηση αδείας διαμονής από την επίδειξη του ιδίου αυτού εγγράφου.
Από τα προηγούμενα προκύπτει ότι τα κράτη μέλη είναι υποχρεωμένα να αναγνωρίζουν το δικαίωμα διαμονής στο έδαφος τους στους εργαζομένους που αναφέρονται στο άρθρο 1 της οδηγίας 68/360, οι οποίοι είναι σε θέση να επιδείξουν ισχύον δελτίο ταυτότητας ή διαβατήριο, ανεξαρτήτως του εγγράφου με το οποίο εισήλθαν στην επικράτεια των κρατών μελών.
Επομένως, η απάντηση που προσήκει στο εθνικό δικαστήριο είναι ότι η απάντηση στο πρώτο ερώτημα δεν επηρεάζεται από το γεγονός ότι, πρώτον, το δελτίο ταυτότητας εκδόθηκε πριν την προσχώρηση του εκδόντος κράτους στις Κοινότητες, δεύτερον, το εν λόγω δελτίο δεν αναφέρει τον περιορισμό της ισχύος του στην επικράτεια του εκδόντος κράτους και, τέλος, ο κάτοχος του δελτίου αυτού έγινε δεκτός στην επικράτεια του κράτους μέλους υποδοχής επιδεικνύοντας μόνο το διαβατήριο του.
Επί των δικαστικών εξόδων
Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκε η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, που κατέθεσε παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κυρίας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος, που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.

Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (έκτο τμήμα),
κρίνοντας επί των ερωτημάτων, που του υπέβαλε με Διάταξη της 17ης Οκτωβρίου 1989 το Bundesverwaltungsgericht, αποφασίζει:

1)
Το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 68/360/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 15ης Οκτωβρίου 1968, περί καταργήσεως των περιορισμών στη διακίνηση και στη διαμονή των εργαζομένων των κρατών μελών και των οικογενειών τους στο εσωτερικό της Κοινότητας, έχει την έννοια ότι τα κράτη μέλη υποχρεούνται να αναγνωρίζουν το δικαίωμα διαμονής στο έδαφος τους των εργαζομένων που αναφέρονται στο άρθρο 1 της οδηγίας αυτής, εφόσον επιδεικνύεται ισχύον δελτίο ταυτότητας, έστω και αν το δελτίο αυτό δεν επιτρέπει στον κάτοχο του να εγκαταλείψει το έδαφος του κράτους μέλους που το εξέδωσε.

2)
Η απάντηση στο πρώτο ερώτημα δεν επηρεάζεται από το γεγονός ότι, πρώτον, το δελτίο ταυτότητας εκδόθηκε πριν την προσχώρηση του εκδόντος κράτους στις Κοινότητες, δεύτερον, το εν λόγω δελτίο δεν αναφέρει τον περιορισμό της ισχύος του στην επικράτεια του εκδόντος κράτους και, τέλος, ο κάτοχος του δελτίου αυτού έγινε δεκτός στην επικράτεια του κράτους μέλους υποδοχής επιδεικνύοντας μόνο το διαβατήριο του.

Mancini
O'Higgins
Κακούρης
Schockweiler
Kapteyn
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 5 Μαρτίου 1991.
Ο Γραμματέας
J.-G. Giraud
Ο Πρόεδρος του έκτου τμήματος
G. F. Mancini
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.