CELEX: 62005TJ0024
Mededinging
Mededingingsregelingen
Spaanse markt voor aankoop en eerste bewerking van ruwe tabak
Beschikking waarbij inbreuk op artikel 81 EG is vastgesteld
Prijsvaststelling en marktverdeling
Motiveringsplicht
Toerekenbaarheid van inbreukmakend gedrag
Gelijke behandeling

Voorgeschiedenis van het geding
1.
Verzoeksters en administratieve procedure
World Wide Tobacco España, SA (hierna: „WWTE”) is een van de vier bedrijven voor de eerste bewerking van ruwe tabak in Spanje
(hierna: „bewerkingsbedrijven” of „Spaanse bewerkingsbedrijven”).
De drie andere Spaanse bewerkingsbedrijven zijn: Compañia española de tabaco en rama, SA (hierna: „Cetarsa”), Agroexpansión,
SA, en Tabacos Españoles, SL (hierna: „Taes”).
Van 1995 tot 5 mei 1998 had Trans-Continental Leaf Tobacco Corp. Ltd (hierna: „TCLT”), een 100 %-dochtermaatschappij van Standard
Commercial Tobacco Co., Inc. (hierna: „SCTC”), zelf een 100 %-dochtermaatschappij van de Amerikaanse multinational Standard
Commercial Corp. (hierna: „SCC”), twee derde van het kapitaal van WWTE in handen. De president van WWTE en twee van zijn familieleden
bezaten het overige derde.
Op 5 mei 1998 bracht TCLT haar deelneming in het kapitaal van WWTE op 86,94 %; de overige aandelen waren in eigen handen van
WWTE (9,73 %) en van een natuurlijke persoon (3,33 %). In oktober 1998 verwierf WWTE de aandelen van laatstgenoemde en verwierf
SCC een directe participatie van 0,04 % in het kapitaal van WWTE. In mei 1999 brachten TCLT en SCC hun participatie in het
kapitaal van WWTE op 89,64 % respectievelijk 0,05 %; de rest bleef eigen kapitaal van WWTE.
SCC, SCTC en TCLT zijn de verzoeksters in de onderhavige zaak. De groep ondernemingen waartoe zij behoren, wordt hierna aangeduid
als „Standard-groep”.
Op 3 en 4 oktober 2001 verrichtte de Commissie van de Europese Gemeenschappen, die inlichtingen over inbreuken door de bewerkingsbedrijven
en de Spaanse producenten van ruwe tabak op artikel 81 EG had, verificaties krachtens artikel 14 van verordening nr. 17 van
de Raad van 6 februari 1962, Eerste verordening over de toepassing van de artikelen [81 EG] en [82 EG] (PB 1962, 13, blz. 204)
in de lokalen van drie van deze bewerkingsbedrijven, namelijk Cetarsa, Agroexpansión en WWTE, alsook van de Asociación Nacional
de Empresas Transformadoras de Tabaco (hierna: „Anetab”).
De Commissie verrichtte op 3 oktober 2001 ook verificaties in de lokalen van het Maison des métiers du tabac en de Fédération
européenne des transformateurs de tabac en op 5 oktober 2001 in die van de Federación nacional de cultivadores de tabaco (hierna:
„FNCT”).
De bewerkingsbedrijven en Anetab verstrekten de Commissie in de loop van januari en februari 2002 een aantal inlichtingen.
Vervolgens zond de Commissie hun alsook FNCT verschillende inlichtingenverzoeken op basis van artikel 11 van verordening nr. 17.
De Commissie verzocht ook het Spaanse Ministerie van Landbouw, Visserij en Voedsel om inlichtingen over de Spaanse regeling
inzake landbouwproducten.
De Commissie leidde op 11 december 2003 de procedure aan de grondslag van de onderhavige zaak in en richtte een mededeling
van punten van bezwaar aan 20 ondernemingen of verenigingen, waaronder de Spaanse bewerkingsbedrijven, Anetab, FNCT, verzoeksters
en Deltafina SpA. Deltafina is een Italiaanse onderneming die hoofdzakelijk actief is in de eerste bewerking van ruwe tabak
in Italië en in de verkoop van bewerkte tabak. Zij behoort tot dezelfde groep ondernemingen als Taes, namelijk de groep met
de Amerikaanse onderneming Universal Corp aan het hoofd.
De betrokken ondernemingen en verenigingen hadden via een hun toegezonden kopie op cd-rom toegang tot het onderzoeksdossier
van de Commissie en beantwoordden de door laatstgenoemde opgeworpen punten van bezwaar in schriftelijke opmerkingen.
Een hoorzitting vond plaats op 29 maart 2004.
Na raadpleging van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities en gezien het eindverslag van
de raadadviseur-auditeur stelde de Commissie op 20 oktober 2004 beschikking C(2004) 4030 def. in een procedure op grond van
artikel 81, lid 1, [EG] (zaak COMP/C.38.238/B.2 – Ruwe tabak – Spanje) (hierna: „bestreden beschikking”) vast, waarvan een
samenvatting is gepubliceerd in het
Publicatieblad van de Europese Unie
van 19 april 2007 (PB L 102, blz. 14).
2.
Bestreden beschikking
De bestreden beschikking betreft twee op de Spaanse markt voor ruwe tabak gepleegde en uitgevoerde horizontale mededingingsregelingen.
Het eerste kartel, tussen de bewerkingsbedrijven en Deltafina, had tot doel om elk jaar, tussen 1996 en 2001, de (maximale)
gemiddelde leveringsprijs voor elke soort ruwe tabak, ongeacht de kwaliteitscategorieën, vast te stellen en de hoeveelheden
van elke soort ruwe tabak die elk van de bewerkingsbedrijven bij de producenten kon kopen, onderling te verdelen (zie met
name punten 74‑76 en 276 van de bestreden beschikking). Van 1999 tot en met 2001 maakten de bewerkingsbedrijven en Deltafina
eveneens onderling afspraken over de prijsklassen per kwaliteitscategorie van elke soort ruwe tabak die opgenomen waren in
de aan de „teeltcontracten” gehechte schema’s, alsmede over de „bijkomende voorwaarden”, namelijk de gemiddelde minimumprijs
per producent en de gemiddelde minimumprijs per groep producenten (zie met name punten 77‑83 en 276 van de bestreden beschikking).
Het in punt 14 hierboven beschreven kartel zal hierna worden aangeduid als „bewerkingsbedrijvenkartel”.
Het tweede in de bestreden beschikking geïdentificeerde kartel betrof de drie Spaanse organisaties van landbouwcentrales,
namelijk de Asociación agraria de jóvenes agricultores (hierna: „ASAJA”), de Unión de pequeños agricultores (hierna: „UPA”)
en de Coordinadora de organizaciones de agricultores y ganaderos (hierna: „COAG”), alsook de Confederación de cooperativas
agrarias de España (hierna: „CCAE”). Dit kartel had tot doel om elk jaar, tussen 1996 en 2001, de prijsklassen per kwaliteitscategorie
van elke soort ruwe tabak vast te stellen die opgenomen waren in de aan de „teeltcontracten” gehechte schema’s, alsook de
„bijkomende voorwaarden” te bepalen (zie met name punten 77‑83 en 277 van de bestreden beschikking).
Het in punt 16 hierboven beschreven kartel zal hierna worden aangeduid als „producentenvertegenwoordigerskartel”.
De Commissie beschouwt in de bestreden beschikking elk van deze kartels als één voortdurende inbreuk op artikel 81, lid 1,
EG (zie met name punten 275‑277 van de bestreden beschikking).
In artikel 1 van deze beschikking stelt zij de Spaanse bewerkingsbedrijven, Deltafina, Dimon Inc. – de moedermaatschappij
van de groep waartoe Agroexpansión behoort – en verzoeksters aansprakelijk voor het bewerkingsbedrijvenkartel en ASAJA, UPA,
COAG en CCAE (hierna samen: „producentenvertegenwoordigers”) voor het producentenvertegenwoordigerskartel.
In artikel 2 van de bestreden beschikking gelast de Commissie deze ondernemingen en de producentenvertegenwoordigers, indien
zij zulks nog niet hebben gedaan, de in artikel 1 bedoelde inbreuken onmiddellijk te beëindigen en zich te onthouden van mededingingsverstorende
gedragingen met eenzelfde of gelijkwaardig doel of gevolg.
Artikel 3 van de bestreden beschikking legt de volgende geldboetes op:
–        Deltafina: 11 880 000 EUR;
–        Cetarsa: 3 631 500 EUR;
–        WWTE: 1 822 500 EUR
–        Agroexpansión: 2 592 000 EUR;
–        Taes: 108 000 EUR;
–        ASAJA: 1 000 EUR;
–        UPA: 1 000 EUR;
–        COAG: 1 000 EUR;
–        CCAE: 1 000 EUR.
Voorts zijn verzoeksters blijkens artikel 3 van de bestreden beschikking solidair aansprakelijk voor de betaling van de aan
WWTE opgelegde geldboete en Dimon voor de betaling van de aan Agroexpansión opgelegde geldboete.
3.
Adressaten van de bestreden beschikking
Punt 2.4 van de bestreden beschikking betreft de vraag van de adressaten (punten 357‑400 van de bestreden beschikking).
Om te beginnen, aldus de Commissie, staat de rechtstreekse deelneming van de Spaanse bewerkingsbedrijven en Deltafina aan
het bewerkingsbedrijvenkartel en die van ASAJA, UPA, COAG en CCAE aan het producentenvertegenwoordigerskartel vast, zodat
elk van deze ondernemingen en verenigingen „als aansprakelijk voor de inbreuk geldt en dus adressaat van de [bestreden beschikking]
is” (punten 357 en 358 van de bestreden beschikking). In de punten 359 tot en met 369 van deze beschikking beoordeelt zij
meer in het bijzonder de rol van Deltafina in het bewerkingsbedrijvenkartel.
Vervolgens onderzoekt de Commissie of het inbreukmakende gedrag van een dochteronderneming aan de moederonderneming kan worden
toegerekend, hetgeen, aldus de Commissie, in casu in drie gevallen is te onderzoeken, namelijk voor Agroexpansión, WWTE en
Taes (punten 370‑400 van de bestreden beschikking).
Dienaangaande herinnert de Commissie in de eerste plaats aan de beginselen die haars inziens ter zake van toepassing zijn
(punten 371‑374 van de bestreden beschikking).
Meer bepaald zet zij het volgende uiteen:
–        om te bepalen of een moederonderneming aansprakelijk voor het ongeoorloofde gedrag van haar dochtermaatschappij kan worden
geacht, dient te worden vastgesteld dat deze laatste „niet zelfstandig haar marktgedrag bepaalt, doch in hoofdzaak de haar
door de moederonderneming verstrekte instructies volgt” (arrest Hof van 14 juli 1972, Imperial Chemical Industries/Commissie,
48/69, Jurispr. blz. 619, punten 132 en 133);
–        wanneer de moederonderneming het volledige kapitaal van de dochtermaatschappij bezit, mag volgens vaste rechtspraak terecht
worden aangenomen dat de moederonderneming metterdaad een beslissende invloed heeft op het gedrag van haar dochtermaatschappij
(arresten Hof van 25 oktober 1983, AEG-Telefunken/Commissie, 107/82, Jurispr. blz. 3151, punt 50, en 16 november 2000, Stora
Kopparbergs Bergslags/Commissie, C‑286/98 P, Jurispr. blz. I‑9925, punt 29; arrest Gerecht van 20 april 1999, Limburgse Vinyl
Maatschappij e.a./Commissie, „PVC II”, T‑305/94–T‑307/94, T‑313/94–T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 en T‑335/94,
Jurispr. blz. II‑931, punten 961 en 984);
–        deze veronderstelling kan worden bevestigd door „bijzondere factoren die eigen zijn aan bepaalde zaken”;
–        bij een niet 100 %-dochtermaatschappij kan een moederonderneming volgens het Hof het beleid van haar dochtermaatschappij beïnvloeden
wanneer zij op het tijdstip van de inbreuk het grootste deel van het kapitaal bezit (arrest Imperial Chemical Industries/Commissie,
reeds aangehaald, punt 136) of wanneer zij „voortdurend” wordt ingelicht over de gedragingen van deze dochtermaatschappij
en direct haar gedrag bepaalt (arrest AEG-Telefunken/Commissie, reeds aangehaald, punt 52);
–        volgens vaste rechtspraak moet in de context van het mededingingsrecht onder onderneming worden verstaan een met betrekking
tot het voorwerp van de desbetreffende overeenkomst bestaande economische eenheid, ook al wordt deze economische eenheid uit
juridisch oogpunt gevormd door verschillende natuurlijke of rechtspersonen (arrest Gerecht van 20 maart 2002, HFB e.a./Commissie,
T‑9/99, Jurispr. blz. II‑1487, punt 66, dat verwijst naar arrest Hof van 12 juli 1984, Hydrotherm Gerätebau, 170/83, Jurispr.
blz. 2999, punt 11).
In de tweede plaats wijst de Commissie, alvorens meer in detail het geval van Agroexpansión en van WWTE te onderzoeken, in
punt 375 van de bestreden beschikking op het volgende:
„In casu zijn drie van de vier Spaanse bedrijven voor bewerking van ruwe tabak (voor 100 % of 90 %) in handen van Amerikaanse
multinationals. Voorts bevestigen andere feitelijke elementen het vermoeden dat het gedrag van Agroexpansión en WWTE is toe
te rekenen aan hun respectieve moedermaatschappij(en). In dit geval gelden de twee ondernemingen – moeder en dochter – als
solidair aansprakelijk voor de [...] in de [bestreden] beschikking vastgestelde inbreuken.”
In punt 376 van de bestreden beschikking voegt de Commissie er het volgende aan toe:
„Na zending van de mededeling van punten van bezwaar en het horen van de partijen is [daarentegen] gebleken dat de bewijzen
in het dossier een soortgelijke conclusie voor de deelname van Universal [...] en Universal Leaf [Tobacco Co. Inc.] in Taes
en Deltafina niet konden wettigen. [Behalve] de vennootschappe[lijke] band tussen moeder‑ en dochtermaatschappijen bevat het
dossier geen aanwijzing van materiële deelname van Universal [...] en Universal Leaf aan de in de [bestreden beschikking]
onderzochte feiten. Aan hen dient dus geen beschikking in deze zaak te worden gericht. Dezelfde conclusie geldt a fortiori
voor Intabex [Netherlands BV] aangezien haar deelneming van 100 % in Agroexpansión zuiver financieel was.”
In de punten 377 tot en met 386 van de bestreden beschikking onderzoekt de Commissie het geval van Agroexpansión. Zij merkt
met name op dat deze onderneming sinds het tweede semester van 1997 volledig in handen is van Dimon via de 100 %-dochtermaatschappij
van deze laatste, Intabex Netherlands BV (hierna: „Intabex”). Zij leidt daaruit af dat rechtmatig kan worden vermoed dat Dimon
minstens vanaf dit tijdstip een beslissende invloed op het gedrag van Agroexpansión heeft uitgeoefend. De Commissie voegt
eraan toe dat andere dossiergegevens – die zij in de punten 379 en 380 van de bestreden beschikking beschrijft – dit vermoeden
bevestigen. Voorts verwerpt zij een aantal beweringen van Dimon in antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, met name
dat zij het non-discriminatiebeginsel heeft geschonden door Dimon aansprakelijk te verklaren voor het inbreukmakende gedrag
van haar dochtermaatschappij, terwijl zij met name de moederonderneming van Cetarsa, namelijk Sociedad estatal de participaciones
industriales (hierna: „Sepi”), niet aansprakelijk stelde voor het inbreukmakende gedrag van haar dochtermaatschappij. Ter
rechtvaardiging van deze verschillende behandeling wijst de Commissie erop dat, anders dan Dimon stelde, „[haar] dossier [...]
geen directe communicatie tussen Cetarsa en Sepi over het voorwerp van de onderhavige zaak bevat”, dat „de deelneming van
Sepi in Cetarsa wezenlijk financieel lijkt te zijn, zoals die van Intabex in Agroexpansión”, dat „Cetarsa (anders dan Agroexpansión)
alle activiteiten van bewerking van tabak van de Sepi-groep bundelt en om dezelfde reden duidelijk afzonderlijk is beheerd”
en ten slotte dat „Cetarsa niet een 100 %-dochtermaatschappij van Sepi is” (punt 384 van de bestreden beschikking).
Uit de in punt 30 hierboven uiteengezette elementen concludeert de Commissie dat Dimon „gezamenlijk met Agroexpansión aansprakelijk
moet worden gesteld voor het in de [bestreden beschikking] over de periode van het tweede halfjaar van 1997 tot 10 augustus
2001 vastgestelde gedrag van deze laatste” (punt 386 van de bestreden beschikking).
In de punten 387 tot en met 400 van de bestreden beschikking onderzoekt de Commissie het geval van WWTE.
Volgens haar dienen twee perioden te worden onderscheiden, de eerste van 1995 tot mei 1998 en de tweede van mei 1998 tot de
vaststelling van de bestreden beschikking.
Over de eerste periode stelt de Commissie in de punten 388, 389 en 390 van de bestreden beschikking het volgende vast:
–        SCC bezat via TCLT, een dochtermaatschappij van SCTC, twee derde van het kapitaal van WWTE;
–        drie natuurlijke personen, namelijk de president van WWTE en twee van zijn familieleden, bezaten het overige kapitaal van
WWTE;
–        besluiten van de algemene aandeelhoudersvergadering van WWTE vereisten de goedkeuring van de aandeelhouders die ten minste
75 % van het kapitaal vertegenwoordigen;
–        de raad van bestuur van WWTE bestond uit vier door de algemene vergadering benoemde leden;
–        twee van deze leden – waaronder de president van WWTE, die een voorkeurstem had – vertegenwoordigden de minderheidsaandeelhouders;
–        een van de twee andere leden was V., vicepresident van SCC, die verantwoordelijk was voor de activiteiten van de groep in
Europa;
–        de besluiten van de raad van bestuur van WWTE werden genomen met gewone meerderheid.
Uit het voorgaande concludeert de Commissie in punt 391 van de bestreden beschikking dat SCC (via SCTC en TCLT) en de president
van WWTE en zijn familie in de eerste periode gezamenlijk zeggenschap over WWTE hadden.
Vervolgens noemt zij in hetzelfde punt van de considerans een aantal in haar dossier aanwezige elementen die bewijzen dat
SCC „en/of haar dochtermaatschappijen” in dezelfde periode het gedrag van WWTE in Spanje daadwerkelijk hebben beïnvloed.
Ten slotte, aldus de Commissie in punt 392 van de bestreden beschikking, leiden deze elementen „tot de conclusie dat SCC van
1996 tot mei 1998 via haar dochtermaatschappijen TCLT en SCTC slechts twee derde van het kapitaal van WWTE bezat, maar toch
via een heel raderwerk op de hoogte kon blijven van de activiteiten van haar dochtermaatschappij in Spanje en dus het commerciële
beleid ervan daadwerkelijk kon controleren”.
Over de tweede periode noemt de Commissie in de punten 393 tot en met 398 van de bestreden beschikking een aantal gegevens
die bewijzen dat SCC vanaf mei 1998, hetzij rechtstreeks hetzij via SCTC en TCLT, exclusieve zeggenschap over WWTE had en
een beslissende invloed op het commerciële beleid van deze laatste uitoefende. Deze gegevens zijn de volgende:
–        in mei 1998 bracht TCLT haar deelneming in het kapitaal van WWTE op 86,94 %, waarbij de rest van het kapitaal in eigen handen
van WWTE (9,73 %) en van een natuurlijke persoon (3,33 %) was;
–        in oktober 1998 verwierf WWTE de aandelen van laatstgenoemde en verwierf SCC een directe participatie van 0,04 % in WWTE;
–        in mei 1999 brachten TCLT en SCC hun participatie in het kapitaal van WWTE op 89,64 % respectievelijk 0,05 %;
–        de regels voor stemming op de algemene vergadering van WWTE bleven ongewijzigd, zodat SCC sinds mei 1998 de vaststelling van
de besluiten in deze algemene vergadering controleert;
–        de twee leden van de raad van bestuur van WWTE die de minderheidsaandeelhouders vertegenwoordigden, namen ontslag en zijn
vervangen door twee door de algemene vergadering benoemde nieuwe leden;
–        sinds mei 1998 vereisen de beslissingen van de raad van bestuur van WWTE de goedkeuring van drie van de vier leden ervan;
–        sinds 1998 speelt V. een rol bij het sluiten van de teeltcontracten tussen WWTE en de producentengroeperingen;
–        volgens het „handboek procedures en systemen voor interne controle” van WWTE van 2000 (hierna: „WWTE-handboek”) is „[d]e president
samen met de aankoopdirecteur rechtstreeks verantwoordelijk voor de [procedure voor het sluiten van contracten] na voorafgaande
machtiging van de moederonderneming die elk jaar in maart de begroting voor het verkoopseizoen goedkeurt”.
In punt 399 van de bestreden beschikking wijst de Commissie erop dat „de argumenten van SCC in antwoord op de mededeling van
punten van bezwaar geen andere conclusie daaromtrent wettigen”. In het bijzonder, aldus de Commissie, „laat het bestaan van
een lokale directie van haar Spaanse dochteronderneming [de conclusie onverlet dat] SCC een beslissende invloed op deze dochteronderneming
uitoefende”.
Gelet op een en ander komt de Commissie in punt 400 van de bestreden beschikking tot de conclusie dat sinds tenminste 1996
„SCC en/of haar dochterondernemingen SCTC en TCLT” het commerciële beleid van WWTE beslissend hebben beïnvloed en dus solidair
aansprakelijk moeten worden gesteld voor de aan deze laatste verweten gedragingen en adressaten van de bestreden beschikking
moeten zijn.

Procesverloop en conclusies van partijen
Bij een op 21 januari 2005 ter griffie van het Gerecht neergelegd verzoekschrift hebben verzoeksters het onderhavige beroep
ingesteld.
Dezelfde dag heeft WWTE beroep ingesteld tot vermindering van de haar bij de bestreden beschikking opgelegde geldboete (zaak
T‑37/05).
Op 22 januari 2005 heeft Agroexpansión ook beroep ingesteld tot vermindering van de haar bij de bestreden beschikking opgelegde
geldboete (zaak T‑38/05).
Op 28 januari 2005 heeft Dimon beroep ingesteld tot gedeeltelijke nietigverklaring van de bestreden beschikking of, subsidiair,
tot vermindering van de haar bij de bestreden beschikking opgelegde geldboete (zaak T‑41/05).
Bij op 1 augustus 2005 ter griffie van het Gerecht neergelegde brief hebben verzoeksters verzocht om voeging van de onderhavige
zaak met de zaken T‑37/05, T‑38/05 en T‑41/05.
De Commissie heeft het Gerecht bij op 7 september 2005 ter griffie van het Gerecht neergelegde brief laten weten dat zij bij
voeging van de vier zaken geen merkbaar doeltreffender procedure verwachtte, en het Gerecht op het voegingsverzoek liet beslissen.
Het Gerecht heeft aan dit voegingsverzoek geen gevolg gegeven.
Op rapport van de rechter-rapporteur heeft het Gerecht (Vierde kamer) besloten tot de mondelinge behandeling over te gaan
en bij wijze van maatregelen tot organisatie van de procesgang in de zin van artikel 64 van zijn Reglement voor de procesvoering
de Commissie gevraagd, een document over te leggen en een aantal vragen te beantwoorden. De Commissie heeft binnen de gestelde
termijn aan deze verzoeken voldaan.
Ter terechtzitting van 17 juni 2009 hebben partijen pleidooi gehouden en geantwoord op de vragen van het Gerecht.
Verzoeksters concluderen dat het het Gerecht behage:
–        de bestreden beschikking nietig te verklaren voor zover zij hen betreft;
–        de Commissie te verwijzen in de kosten.
De Commissie concludeert dat het het Gerecht behage:
–        het beroep te verwerpen;
–        verzoeksters te verwijzen in de kosten.

In rechte
Verzoeksters baseren hun beroep op twee middelen. Het eerste middel heeft twee onderdelen. Het eerste onderdeel betreft schending
van artikel 81, lid 1, EG en artikel 23, lid 2, van verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002 betreffende
de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen 81 [EG] en 82 [EG] (PB 2003, L 1, blz. 1). Het subsidiair gestelde
tweede onderdeel betreft ontoereikende motivering. Het tweede middel stelt schending van het beginsel van gelijke behandeling.
Deze twee middelen zijn nauw verwant en dienen dus samen te worden onderzocht.
1.
Argumenten van partijen
Volgens het eerste onderdeel van verzoeksters’ eerste middel heeft de Commissie artikel 81, lid 1, EG en artikel 23, lid 2,
van verordening nr. 1/2003 geschonden door hen aansprakelijk te stellen voor de inbreuk van WWTE.
Zij wijzen erop dat volgens de rechtspraak en de besluitvormingspraktijk van de Commissie voor aansprakelijkstelling van een
onderneming voor de inbreuk door een andere onderneming aan twee cumulatieve voorwaarden moet zijn voldaan: de eerste onderneming
moet niet alleen een beslissende invloed op het gedrag van de tweede kunnen uitoefenen, maar moet deze invloed ook daadwerkelijk
hebben uitgeoefend.
Wat de eerste voorwaarde betreft, stellen verzoeksters dat TCLT in de periode vóór mei 1998 geen beslissende invloed op het
commerciële beleid van WWTE kon uitoefenen en deze laatste niet dermate kon sturen dat haar alle autonomie met betrekking
tot haar commerciële gedragslijn werd ontnomen. Huns inziens heeft de Commissie de inbreuk door WWTE in deze periode onterecht
toegerekend aan TCLT en bij uitbreiding aan SCTC en SCC.
Verzoeksters baseren deze beweringen met name op het feit dat SCTC en SCC slechts indirect in WWTE participeerden, dat de
zeggenschap op WWTE werd gedeeld door TCLT enerzijds en de president van WWTE en zijn familie anderzijds, en dat de door de
Commissie in punt 391 van de bestreden beschikking aangehaalde „dossiergegevens” niet bewijzen dat zij WWTE beslissend konden
beïnvloeden.
Volgens verzoeksters komt het begrip „gezamenlijke zeggenschap” in de zin van verordening (EG) nr. 139/2004 van de Raad van
20 januari 2004 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen (PB L 24, blz. 1) niet overeen met de mogelijkheid,
beslissende invloed uit te oefenen. Dienaangaande stellen zij dat deze verordening niet naar analogie mag worden toegepast
op de onderhavige zaak. Verder stellen zij dat, ook al gaf deze verordening uitsluitsel, het begrip „exclusieve zeggenschap”
en niet „gezamenlijke zeggenschap” geschikt is als definitie van de „mogelijkheid om een beslissende invloed op het commerciële
beleid van de dochtermaatschappij uit te oefenen”.
Voor de periode na mei 1998 erkennen verzoeksters dat zij WWTE beslissend konden beïnvloeden.
Wat de tweede voorwaarde betreft, hangt de vervulling ervan volgens verzoeksters in de eerste plaats af van directe instructies
van de moederonderneming aan de dochtermaatschappij om de inbreuk te plegen of van rechtstreekse deelneming eraan door de
moederonderneming. Zij baseren deze bewering met name op de vaststelling van de Commissie in punt 376 van de bestreden beschikking:
„[Behalve] de vennootschappe[lijke] band tussen moeder‑ en dochtermaatschappijen bevat het dossier geen aanwijzing van materiële
deelname van Universal [...] en Universal Leaf aan de in de [bestreden beschikking] onderzochte feiten”.
Volgens verzoeksters vergist de Commissie zich wanneer zij stelt dat voor de vaststelling van daadwerkelijke uitoefening van
een beslissende invloed alleen hoeft te worden bewezen dat de dochtermaatschappij haar marktgedrag niet volledig autonoom
kan bepalen, zonder daarbij een specifieke band met het inbreukmakende gedrag aan te tonen. Het aldus door de Commissie verdedigde
standpunt vindt huns inziens geen steun in de door haar aangehaalde rechtspraak. Verder stellen zij dat deze invloed het „commerciële
beleid betreffende de inbreuk” moet betreffen. De inbreuk werd in casu gepleegd op de markt voor aankoop van ruwe tabak, dus
een markt waarop WWTE volledig autonoom is en niet onder haar „commercieel of verkoopbeleid” valt. In dezelfde zin kritiseren
verzoeksters dat het bewijs waarop de Commissie zich baseert, enkel de financiering en de verkoop van tabak en niet de aankoop
van ruwe tabak betreft.
In de tweede plaats stellen verzoeksters dat bij een verticaal geïntegreerde groep ondernemingen de aansprakelijkheid voor
het inbreukmakende gedrag van een dochtermaatschappij niet automatisch aan de onderneming aan het hoofd van de groep kan worden
toegerekend. Alleen de moederonderneming die de betrokken dochtermaatschappij instructies heeft gegeven of haar gedrag in
wezen heeft gestuurd, kan een dergelijke aansprakelijkheid worden toegekend.
In de derde plaats, aldus verzoeksters, staat het aan de Commissie om te bewijzen dat verzoeksters instructies aan WWTE hebben
gegeven. Niet kan worden vermoed dat een onderneming die 100 % van het kapitaal van een andere onderneming bezit, het commerciële
beleid van deze laatste daadwerkelijk beslissend beïnvloedt. Zij wijzen er met name op dat de gemeenschapsrechter in de zaken
die hebben geleid tot de arresten AEG-Telefunken/Commissie en PVC II, punt 27 hierboven, geen genoegen nam met dit vermoeden,
maar ook grondig naging of de moederonderneming aan de inbreuk had deelgenomen.
In elk geval heeft de Commissie volgens verzoeksters voormeld vermoeden noch in de mededeling van punten van bezwaar noch
in de bestreden beschikking aangevoerd. Zij kan het dus niet voor het eerst in het verweerschrift vermelden. Verzoeksters
voegen eraan toe dat de Commissie er in de punten 18 en 376 van de bestreden beschikking op heeft gewezen dat zelfs bij bezit
van 100 % van het kapitaal van de dochtermaatschappij zij bijkomend bewijs moest aanvoeren om de moederonderneming aansprakelijk
te kunnen stellen voor het gedrag van deze dochtermaatschappij.
Voorts beklemtonen verzoeksters dat de Commissie de daadwerkelijk uitgeoefende beslissende invloed voor elk van hen moet bewijzen.
In deze context stellen zij met name dat de Commissie niet kan stellen dat V. „binnen de groep leidinggevende functies [heeft]
uitgeoefend” in de zin van punt 37 van het arrest van het Gerecht van 20 maart 2002, ABB Asea Brown Boveri/Commissie (T‑31/99,
Jurispr. blz. II‑1881). Zij wijzen erop dat V. nooit een door SCC aangewezen kaderlid was – zodat hij niet kan worden gelijkgesteld
met de in dat arrest bedoelde „hoge kaderleden” – en ook niet de verantwoordelijke was voor alle activiteiten van de Standard-groep
in een bepaald gebied of land of binnen deze groep met de commerciële directie op wereldniveau van alle in de betrokken sector
actieve ondernemingen was belast. Verzoeksters preciseren dat V. Standard Commercial Tobacco Services Ltd (hierna: „SCTL”)
in Europa vertegenwoordigde, maar zijn bevoegdheden ontleende aan zijn hoedanigheid van lid van de raad van bestuur van de
lokale dochtermaatschappijen – waaronder WWTE – en niet aan een hem door SCC verleend mandaat. Zijn functies beperkten zich
tot de coördinatie van de verkoop van bewerkte tabak via het internationale verkoopnet van de Standard-groep.
In de vierde plaats gaan verzoeksters in op de periode vóór mei 1998. Volgens hen heeft de Commissie niet afdoende bewezen
dat een van hen WWTE in deze periode instructie tot mededingingsbeperkend gedrag heeft gegeven. In het bijzonder misten de
in punt 391 van de bestreden beschikking aangehaalde elementen daartoe voldoende bewijskracht.
Ten eerste ontbreekt op dit punt, aldus verzoeksters, alle bewijs of betoog van de Commissie wat TCLT betreft, die met name
een onderneming zonder eigen activiteit is, waarvan de deelneming in WWTE zuiver financieel is.
Ten tweede stellen verzoeksters dat V. voor SCTL en niet voor SCC werkte. Zij voegen eraan toe dat het door de Commissie gestelde
dat V. de algemene verantwoordelijkheid voor de activiteiten van de Standard-groep in Europa had en als vertegenwoordiger
van SCC optrad, zeer algemeen en dus ongegrond is. Deze omstandigheden tonen in elk geval niet aan dat SCTC WWTE directe instructies
tot mededingingsbeperkend gedrag heeft gegeven.
Ten derde stellen verzoeksters dat de verklaring van de Commissie dat V. verantwoordelijk was „voor de communicatie tussen
WWTE en haar moederondernemingen” (punt 391 van de bestreden beschikking), ook zeer algemeen en dus ongegrond is. Zij stellen
met name dat de Commissie niet aantoont dat deze „communicatie” het geven van instructies aan WWTE inhielden.
Ten vierde stellen verzoeksters dat de in punt 391 van de bestreden beschikking vermelde notulen van de vergadering van de
raad van bestuur van WWTE van 25 en 26 maart 1996 slechts verwijzen naar SCTC, zodat de door de Commissie daaruit afgeleide
argumenten niet SCC en TCLT kunnen betreffen. SCTC voegt eraan toe dat deze notulen niet aantonen dat zij WWTE instructie
tot mededingingsbeperkend gedrag heeft gegeven. SCTC wordt immers slechts geraadpleegd en hoeft slechts te machtigen op gebieden
buiten de aankoop van ruwe tabak, te weten in het bijzonder de verkoop van bewerkte tabak en buitengewone uitgaven.
Ten vijfde stelt TCLT dat de Commissie niet heeft beweerd dat een van de in punt 391 van de bestreden beschikking vermelde
telefaxberichten betrekking had op TCLT. Volgens SCC zijn deze telefaxberichten gezonden naar een werknemer van een met SCTC
en niet met haarzelf verbonden onderneming. De vermelding van de naam „Standard Commercial UK” in een aantal van deze telefaxberichten
is een vergissing van de afzender, aangezien SCC geen enkele vertegenwoordiging in het Verenigd Koninkrijk heeft. Ook vermelden
de jaarverslagen van SCC V per abuis als vicepresident van SCC. Volgens SCTC vermelden de betrokken telefaxberichten alleen
dat V. kan zijn ingelicht over het gedrag van WWTE, en kan daaruit niet worden afgeleid dat zij aan deze laatste instructie
tot mededingingsbeperkend gedrag heeft gegeven.
In de vijfde plaats gaan verzoeksters in op de periode na mei 1998. Zij stellen dat de Commissie niet afdoende heeft bewezen
dat een van hen WWTE in deze periode instructie tot mededingingsbeperkend gedrag heeft gegeven.
Om te beginnen stellen zij dat de vaststellingen in de punten 396 en 398 van de bestreden beschikking enkel SCTC betreffen.
Verder kritiseren verzoeksters de vaststellingen van de Commissie in punt 398 van de considerans en voetnoot nr. 313 van de
bestreden beschikking. Allereerst houden de „Spaanse langetermijnleveringscontracten” waarnaar deze voetnoot verwijst, huns
inziens geen enkel verband met de betrokken inbreuken en kunnen zij dus niet dienen als bewijs dat een van hen instructie
tot mededingingsbeperkend gedrag aan WWTE heeft gegeven. Vervolgens kan de Commissie zich huns inziens evenmin baseren op
het WWTE-handboek. Dienaangaande stellen zij enerzijds dat dit handboek niet afdoende bewijst dat SCTC WWTE instructie tot
inbreuk op de mededingingsregels heeft gegeven. Anderzijds zetten zij uiteen dat dit handboek „bepaalt dat SCTC vóór de aanvang
van een procedure voor het sluiten van contracten machtiging geeft”, hetgeen in de praktijk betekent dat zij „machtiging geeft
voor de in Spanje te kopen hoeveelheden tabak”. Zij preciseren dat deze machtiging wordt gegeven in het kader van de goedkeuring
van de jaarlijkse begroting en geen machtiging tot aankoop tegen een bepaalde prijs of tot vaststelling van de prijs volgens
een bepaalde methode of formule vormt. Binnen de grenzen van de door SCTC toegestane uitgaven „[voert] WWTE totaal autonoom
een zelfstandig aankoopbeleid uit”. Zij voegen eraan toe dat het handboek in 2000 is opgesteld, zodat het niet kan dienen
tot bewijs dat SCTC WWTE vanaf mei 1998 beslissend beïnvloedde.
In de zesde plaats zijn verzoeksters van mening dat zij rechtens genoegzaam hebben aangetoond dat WWTE ten tijde van de inbreuk
op artikel 81, lid 1, EG op de markt autonoom handelde, en niet op haar instructies.
Ten eerste stellen zij dat de Commissie niet betwist dat WWTE over een eigen lokale directie beschikte.
Ten tweede stellen zij dat WWTE over eigen activa en eigen personeel beschikte.
Ten derde herhalen zij dat SCTC deelnam aan het in de handel brengen en de verkoop van bewerkte tabak, terwijl alleen WWTE
de aankoop van ruwe tabak tot taak had.
Ten vierde zetten verzoeksters uiteen dat de Standard-groep decentraal is georganiseerd en dat „de Spaanse tabaksmarkt een
volstrekt verwaarloosbaar deel van de algemene activiteiten van de groep vertegenwoordigt”.
Ten vijfde stellen verzoeksters in repliek dat TCLT niet over financiële activa beschikte, geen activiteiten uitoefende en
geen personeel had. Zij zetten uiteen dat TCLT louter „formeel” bewerkte tabak bij WWTE kocht „om winst in de boekhouding
van WWTE in te schrijven” en dat SCTC helemaal geen belang stelde in de aankoopstrategie van deze laatste, die in wezen onder
de exclusieve verantwoordelijkheid van de president van WWTE viel.
Op grond van alle voorgaande overwegingen komen verzoeksters tot de conclusie dat de Commissie ontoereikend heeft aangetoond
dat een van hen WWTE instructie tot mededingingsbeperkend gedrag had gegeven. De Commissie heeft artikel 81, lid 1, EG en
artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 dus onjuist toegepast.
Volgens het subsidiair gestelde tweede onderdeel van verzoeksters’ eerste middel heeft de Commissie artikel 253 EG geschonden
wegens ontoereikende motivering van haar oordeel dat verzoeksters solidair aansprakelijk voor het gedrag van WWTE moeten worden
geacht.
Wat het tweede middel betreft, stellen verzoeksters in de eerste plaats dat de Commissie op basis van twee verschillende criteria
Universal, Universal Leaf Tobacco Co. Inc. (hierna: „Universal Leaf”) en Sepi niet aansprakelijk voor het inbreukmakende gedrag
van hun respectieve dochtermaatschappijen achtte. Zij trok haar dossier namelijk enerzijds na op „aanwijzingen van de materiële
deelneming van Universal en Universal Leaf aan de in de [bestreden beschikking] onderzochte feiten” (punt 376 van de bestreden
beschikking) en anderzijds op „rechtstreekse communicatie tussen Cetarsa en Sepi over het voorwerp van de onderhavige zaak”
(punt 384 van de bestreden beschikking).
De Commissie heeft niet het bewijs geleverd van enige materiële deelneming van SCC, SCTC of TCLT aan de inbreuk door WWTE,
en evenmin van enige directe communicatie tussen een van hen en WWTE over het voorwerp van de onderhavige zaak.
In de tweede plaats stellen verzoeksters dat de Commissie Intabex ook gunstiger dan TCLT heeft behandeld. Zij kritiseren dat
TCLT, anders dan Intabex, een van de adressaten van de bestreden beschikking is en aansprakelijk is gesteld voor het inbreukmakende
gedrag van haar dochtermaatschappij, terwijl haar participatie in deze dochtermaatschappij zuiver financieel is en de Commissie
geen materiële deelneming aan de aan WWTE verweten feiten heeft aangetoond.
Verzoeksters achten het irrelevant dat TCLT in haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar niet heeft vermeld dat
haar participatie in WWTE zuiver financieel was. Huns inziens moest de Commissie aantonen dat TCLT aansprakelijk kon worden
verklaard. Voorts kon de Commissie niet met succes stellen dat TCLT van 1996 tot 1999 de voornaamste koper van WWTE was. Enerzijds
werden deze aankopen namelijk uitsluitend om fiscale redenen verricht en ontving TCLT in de praktijk geen enkele levering
tabak. Anderzijds heeft de Commissie dit argument in de bestreden beschikking niet aangevoerd.
In de derde plaats wijzen verzoeksters erop dat zij zich niet ten eigen voordele beroepen op een onrechtmatigheid waarvan
anderen hebben kunnen profiteren. Zij wijzen er meer bepaald op niet te stellen dat de Commissie onrechtmatig heeft verzuimd,
Universal, Universal Leaf, Sepi of Intabex aansprakelijk te verklaren of de bestreden beschikking aan hen te richten. Zij
stellen dat de Commissie, wanneer zij op basis van een bepaald criterium van mening is dat een onderneming geen adressaat
van de bestreden beschikking dient te zijn, hetzelfde criterium zonder discriminatie op alle andere betrokken ondernemingen
moet toepassen.
Volgens de Commissie moet het eerste middel ongegrond worden verklaard.
In de eerste plaats deelt de Commissie verzoeksters’ mening dat een moederonderneming voor aansprakelijkstelling voor het
gedrag van een van haar dochtermaatschappijen enerzijds het commerciële gedrag van deze dochtermaatschappij beslissend moet
kunnen beïnvloeden en anderzijds deze invloed daadwerkelijk moet hebben uitgeoefend.
Volgens de Commissie definieert de wetgever de eerste van deze voorwaarden vrij nauwkeurig in verordening nr. 139/2004. Zij
wijst meer bepaald op artikel 3, leden 2 en 3, van deze verordening. Voorts wijst zij verzoeksters’ argument af dat een invloed
slechts „beslissend” is wanneer hij „exclusief” is (zie punt 57 hierboven).
Wat de tweede in punt 88 hierboven bedoelde voorwaarde betreft, betwist de Commissie verzoeksters’ standpunt dat wordt geëist
dat de moederonderneming de dochtermaatschappij instructie tot het plegen van een inbreuk op artikel 81 EG heeft gegeven of
rechtstreeks aan de inbreuk heeft deelgenomen. Zij stelt dat de rechtspraak bij de omschrijving van deze voorwaarde steeds
verwijst naar het ontbreken van autonomie van de dochtermaatschappij met betrekking tot haar commerciële gedragslijn, zonder
vaststelling van een specifieke band met het inbreukmakende gedrag.
Een bewijs van de daadwerkelijke uitoefening van zeggenschap over het beleid van de dochtermaatschappij is volgens de Commissie
met name dat de moederonderneming is vertegenwoordigd in de raad van bestuur van deze dochtermaatschappij. Zij voegt eraan
toe dat een dochtermaatschappij die op dezelfde markt als de moederonderneming of op een daarmee nauw verbonden markt actief
is, waarschijnlijk minder autonoom kan optreden. Naast deze algemene elementen kunnen bepaalde specifieke elementen bijdragen
tot het bewijs dat de moederonderneming deelneemt aan het commerciële beleid van haar dochtermaatschappij of het nodige heeft
gedaan om de activiteiten ervan te kunnen controleren.
De Commissie voegt eraan toe dat een moederonderneming die een dochtermaatschappij 100 % bezit, volgens de rechtspraak wordt
vermoed gebruik te hebben gemaakt van de mogelijkheid om het gedrag van haar dochter te beïnvloeden. De moederonderneming
kan dit vermoeden weerleggen door aan te tonen dat de dochtermaatschappij zich op de markt in werkelijkheid autonoom gedraagt.
Volgens de Commissie geldt dit vermoeden zowel bij directe als indirecte 100 %-participatie van de moederonderneming in de
dochtermaatschappij.
In de tweede plaats onderzoekt de Commissie de periode vóór mei 1998.
Ten eerste merkt zij op dat zij in de punten 388, 390 en 391 van de bestreden beschikking rechtens genoegzaam heeft aangetoond
dat verzoeksters WWTE in deze periode beslissend konden beïnvloeden.
Ten tweede, aldus de Commissie, vermeldt punt 391 van de bestreden beschikking verschillende elementen die bewijzen dat de
moederondernemingen van WWTE adequate voorzieningen hadden getroffen waardoor zij het commerciële gedrag van laatstgenoemde
daadwerkelijk beslissend konden beïnvloeden. Dat een beslissende invloed daadwerkelijk is uitgeoefend, is in deze context,
aldus de Commissie, het beste objectieve criterium om te bepalen of een moederonderneming een dergelijke invloed kon uitoefenen.
Met betrekking tot deze elementen beklemtoont de Commissie om te beginnen de rol en de verantwoordelijkheden van V. in de
Standard-groep. Met name kunnen verzoeksters haars inziens zich niet baseren op het feit dat V. niet in dienst van SCC, SCTC
of TCLT was en geen „corporate officer” in een van deze ondernemingen was. Beslissend is alleen of hij „binnen de groep leidinggevende
functies [heeft] uitgeoefend” (arrest ABB Asea Brown Boveri/Commissie, punt 64 hierboven, punt 37).
Ten slotte verwijst de Commissie naar de notulen van de vergadering van de raad van bestuur van WWTE van 25 en 26 maart 1996.
Voorts, aldus de Commissie, tonen de in punt 391 van de bestreden beschikking vermelde brieven aan dat de president van WWTE
V. niet alleen op de hoogte heeft gehouden van de activiteiten van aankoop van tabak van deze onderneming, maar ook van de
afspraken inzake prijs en hoeveelheid die waren gesloten met andere bewerkingsbedrijven.
Ten derde, aldus de Commissie, belet het feit dat TCLT in de Standard-groep de enige onderneming is die direct in WWTE deelneemt,
niet dat SCC en SCTC een beslissende invloed op WWTE uitoefenen. Volgens haar tonen verschillende elementen een band tussen
WWTE en verzoeksters aan. Dienaangaande merkt zij met name op dat TCLT twee van de vier leden van de raad van bestuur van
WWTE aanwees en van 1996 tot 1999 de voornaamste klant van deze laatste was, dat SCTC actief is in de sector van de verwerking
en verkoop van tabak en sinds 2000 de voornaamste klant van WWTE is, en dat de vicepresident van SCC, die verantwoordelijk
is voor de activiteiten in de tabakssector in Europa, lid van de raad van bestuur van WWTE is. Zij zet uiteen dat elke onderneming
in deze groep een bepaalde rol speelt: WWTE koopt ruwe tabak in Spanje die zij bewerkt; haar productie wordt vervolgens rechtstreeks
gekocht door TCLT en SCTC; deze laatste verkopen dan deze productie via het verkoopnet van SCC, die de activiteit van de verschillende
operationele ondernemingen van de groep coördineert.
Volgens de Commissie heeft zij dan ook geen blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te oordelen dat WWTE in de
periode vóór mei 1998 een economische eenheid met de Standard-groep vormde en verzoeksters solidair aansprakelijk voor de
betaling van de geldboete moesten worden verklaard.
In de derde plaats gaat de Commissie in op de periode na mei 1998.
Ten eerste merkt zij op dat verzoeksters niet betwisten dat zij WWTE in deze periode beslissend konden beïnvloeden.
Ten tweede wijst de Commissie erop dat de Standard-groep sinds mei 1998 exclusieve zeggenschap over WWTE heeft en sinds oktober
1998 100 % van het kapitaal van deze laatste in handen heeft. Haars inziens kon zij dus rechtmatig vermoeden dat verzoeksters
het commerciële beleid van hun dochtermaatschappij beslissend beïnvloedden.
De Commissie verwerpt verzoeksters’ bewering dat zij in de bestreden beschikking geen beroep heeft gedaan op dit vermoeden
om hen aansprakelijk te stellen voor het inbreukmakende gedrag van WWTE. Zij verwerpt in het bijzonder de uitlegging die verzoeksters
geven aan punt 376 van de bestreden beschikking (zie punt 59 hierboven), en stelt dat uit dit punt van de considerans alsook
uit punt 18 van de bestreden beschikking blijkt dat „de reden waarom [zij deze beschikking] niet aan Intabex en Universal
had gericht, lag in hun opmerkingen in antwoord op de mededeling van punten van bezwaar en op de hoorzitting, die afdoende
elk vermoeden van daadwerkelijke uitoefening van zeggenschap op basis van hun deelneming in het kapitaal van hun dochtermaatschappijen
weerlegden”. Zij preciseert dat zij voor Taes niet kon uitgaan van dit vermoeden aangezien haar moederondernemingen, namelijk
Universal en Universal Leaf, slechts 90 % van haar kapitaal bezaten. Wat Deltafina betreft, die 100 %-bezit van Universal
en Universal Leaf was, konden deze laatsten, aldus de Commissie, dit vermoeden weerleggen en hebben verzoeksters nooit gesteld
dat haar dossier gegevens bevatte die aantonen dat deze moederondernemingen het gedrag van deze dochtermaatschappij beslissend
hebben beïnvloed.
Ten derde, aldus de Commissie, vermeldt zij in de punten 395 tot en met 398 van de bestreden beschikking bijkomende elementen
tot staving van haar conclusie dat verzoeksters het commerciële beleid van WWTE daadwerkelijk beslissend beïnvloedden.
De Commissie baseert zich met name op bepaalde passages van een memorandum van het uitvoerend comité van SCTC aan V. betreffende
de „Spaanse langetermijnbevoorradingscontracten” (punt 396 en voetnoot nr. 313 van de bestreden beschikking).
Voorts beroept de Commissie zich op het in punt 398 en voetnoot nr. 314 van de bestreden beschikking vermelde feit dat de
jaarlijkse begroting van WWTE door haar raad van bestuur „onder voorbehoud van de door de moederonderneming voorgestelde wijzigingen”
wordt goedgekeurd.
Ook wijst de Commissie op de vaststellingen over het WWTE-handboek in punt 398 van de bestreden beschikking. Zij wijst er
met name op dat verzoeksters erkennen dat SCTC de begroting voor tabakaankoop moest goedkeuren voordat de president van WWTE
een procedure voor het sluiten van contracten start.
De Commissie voegt eraan toe dat haar dossier tal van andere voorbeelden bevat die bewijzen dat verzoeksters WWTE beslissend
beïnvloedden.
Ten vierde, aldus de Commissie, tonen de door verzoeksters aangehaalde elementen, zoals weergegeven in de punten 75 tot en
met 79 hierboven, niet rechtens genoegzaam aan dat WWTE autonoom op de markt handelde.
Wat het tweede middel betreft, betwist de Commissie het beginsel van gelijke behandeling te hebben geschonden.
Om te beginnen herinnert zij eraan dat volgens vaste rechtspraak de eerbiediging van het beginsel van gelijke behandeling
zich moet verdragen met de eerbiediging van het legaliteitsbeginsel, dat meebrengt dat niemand zich ten eigen voordele kan
beroepen op een onrechtmatigheid waarvan anderen hebben kunnen profiteren. Ook al bleek dat de bestreden beschikking niet
aan bepaalde ondernemingen is gericht, terwijl deze zich in een soortgelijke situatie als verzoeksters bevonden, is deze omstandigheid
haars inziens irrelevant voor de beoordeling van de aansprakelijkheid van deze laatsten.
Vervolgens stelt de Commissie in de eerste plaats dat verzoeksters’ situatie verschilt van die van Universal, Universal Leaf
en Sepi, zodat in casu geen sprake kan zijn van schending van het beginsel van gelijke behandeling. Onder verwijzing naar
de punten 18, 375, 376, 384 en 385 van de bestreden beschikking stelt zij meer bepaald dat zij onvoldoende elementen had voor
de conclusie dat Taes, Deltafina en Cetarsa commercieel niet zelfstandig optraden ten opzichte van hun respectieve moederondernemingen.
Wat enerzijds Taes en Deltafina betreft, wijst de Commissie erop dat zij aanvankelijk de mededeling van punten van bezwaar
niet alleen aan deze ondernemingen, maar ook aan hun twee moederondernemingen had gericht. In hun antwoord op de mededeling
van punten van bezwaar alsook op de hoorzitting voerden deze moederondernemingen evenwel „gedetailleerde en overtuigende”
argumenten aan die haar tot de conclusie brachten dat deze ondernemingen geen economische eenheid met Taes en Deltafina vormden.
Volgens de Commissie moet de door verzoeksters aangevoerde passage van punt 376 van de bestreden beschikking (zie punten 59
en 82 hierboven) worden gelezen „in de context van punt 18 van de considerans en van [deze] beschikking in haar geheel”. Zij
beklemtoont dat zij in de bestreden beschikking nergens stelt dat de „materiële deelneming” van de moederonderneming aan de
inbreuk van haar dochtermaatschappij moet worden aangetoond om haar voor de inbreuk aansprakelijk te kunnen stellen. Door
er in punt 376 van de bestreden beschikking op te wijzen dat er geen „materiële deelneming [...] aan de in deze beschikking
onderzochte feiten” was, wees zij erop dat „er geen materiële feiten waren die het uitoefenen van een beslissende invloed
aantoonden”. Bij verzoeksters daarentegen zijn dergelijke materiële feiten aanwezig.
Wat meer bepaald Deltafina betreft, stelt de Commissie dat zij in punt 376 van de bestreden beschikking er alleen op wou wijzen
dat Universal en Universal Leaf argumenten hadden aangevoerd die de commerciële autonomie van hun dochtermaatschappij aantoonden,
en dus „het vermoeden hadden weerlegd”. Volgens de Commissie kan „de tekst [van dit punt] onbevredigend zijn”, maar kan deze
verzoeksters niet ertoe hebben gebracht te denken dat zij Universal en Universal Leaf slechts aansprakelijk voor het gedrag
van Deltafina had kunnen stellen indien zij het bewijs van hun directe deelneming aan de inbreuk had geleverd.
De Commissie heeft na verzoek van het Gerecht in het kader van maatregelen tot organisatie van de procesgang (zie punt 48
hierboven) om preciseringen over de in punt 115 hierboven vermelde „gedetailleerde en overtuigende” argumenten, evenwel erkend
dat de niet-aansprakelijkstelling van Universal en Universal Leaf voor het inbreukmakende gedrag van Deltafina, anders dan
aangegeven in haar stukken, niet het gevolg was van het feit dat deze er in de administratieve procedure in waren geslaagd
het vermoeden – dat voortvloeit uit het bezit van alle Deltafina-aandelen – te weerleggen. Zij wees op de thans bestaande
uitgebreide rechtspraak ter onderbouwing van haar stelling dat bezit van het volledige kapitaal van de dochter „op zich alleen
en als zodanig” volstaat om het vermoeden van daadwerkelijke uitoefening van een beslissende invloed van de moederonderneming
op het gedrag van deze dochtermaatschappij te wettigen. Haar beleid ten tijde van de vaststelling van de bestreden beschikking
was evenwel „dit vermoeden omzichtig te gebruiken en haar vaststellingen over de aansprakelijkheid van moederondernemingen
voor zover mogelijk op tweeërlei grondslag te staven: beroep doen op het vermoeden voor 100 %-dochtermaatschappijen en alle
pogingen tot weerlegging van het vermoeden afweren door met extra bewijs specifiek de daadwerkelijke uitoefening van een beslissende
invloed aan te tonen”. Zij voegde eraan toe dat, aangezien geen enkel specifiek gegeven in haar dossier een dergelijke daadwerkelijke
invloed van Universal en Universal Leaf op het commerciële gedrag van Deltafina bewees, zij eerstgenoemden niet aansprakelijk
heeft gesteld voor de inbreuk van laatstgenoemde. De Commissie heeft uitgelegd dat zij nog minder geneigd was om zich te baseren
op dit vermoeden in het geval van Deltafina, daar deze niet op de markt van aankoop en eerste bewerking van ruwe tabak in
Spanje actief was.
Wat anderzijds Cetarsa betreft, zet de Commissie uiteen dat deze onderneming behoort tot Sepi, een staatsholding die deelneemt
aan de in Spanje aan de gang zijnde privatisering van door de staat gesubsidieerde industriële ondernemingen en die onder
het gezag van de Spaanse minister van Economie en Financiën staat. Zij stelt dat uit geen enkel gegeven in haar dossier bleek
dat Cetarsa haar commercieel gedrag niet volledig autonoom bepaalde, en herinnert dienaangaande aan de vaststellingen in punt 384
van de bestreden beschikking (zie punt 30 hierboven). Zij voegt eraan toe dat dit laatste punt van de considerans niet aldus
kan worden uitgelegd dat Sepi niet aansprakelijk voor het gedrag van Cetarsa is verklaard omdat er geen bewijs van rechtstreekse
communicatie tussen deze twee ondernemingen is. Zij wijst erop dat zij in dit punt van de considerans de specifieke argumenten
van Dimon in de administratieve procedure beantwoordt en zich dus toespitst op de verschillen tussen deze laatste onderneming
en Sepi.
In de tweede plaats stelt de Commissie dat TCLT in een andere situatie dan Intabex verkeerde.
Zij wijst erop dat zij in de bestreden beschikking van oordeel was dat Intabex in haar antwoord op de mededeling van punten
van bezwaar had aangetoond dat zij gelet op haar zuiver financiële participatie in Agroexpansión niet de minste beslissende
invloed op deze laatste kon uitoefenen. TCLT voerde in haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar daarentegen niets
in die zin aan. De Commissie voegt eraan toe dat TCLT van 1996 tot 1999 hoe dan ook de voornaamste klant van WWTE was en dus
in feite in een andere situatie dan Intabex verkeerde.
2.
Beoordeling door het Gerecht

Opmerkingen vooraf over de toerekenbaarheid van het inbreukmakende gedrag van een dochtermaatschappij aan haar moederonderneming
De communautaire mededingingregels zien op de activiteiten van ondernemingen (arrest Hof van 7 januari 2004, Aalborg Portland
e.a./Commissie, C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P en C‑219/00 P, Jurispr. blz. I‑123, punt 59) en
het begrip onderneming omvat elke entiteit die een economische activiteit uitoefent, ongeacht de rechtsvorm van die entiteit
en de wijze waarop zij wordt gefinancierd (arrest Hof van 28 juni 2005, Dansk Rørindustri e.a./Commissie, C‑189/02 P, C‑202/02 P,
C‑205/02 P–C‑208/02 P en C‑213/02 P, Jurispr. blz. I‑5425, punt 112).
Voorts heeft de rechtspraak gepreciseerd dat onder het begrip onderneming in deze context moet worden verstaan een economische
eenheid, ook al wordt deze economische eenheid uit juridisch oogpunt gevormd door verschillende natuurlijke of rechtspersonen
(arrest Hof van 14 december 2006, Confederación Española de Empresarios de Estaciones de Servicio, C‑217/05, Jurispr. blz. I‑11987,
punt 40, en arrest Gerecht van 15 september 2005, DaimlerChrysler/Commissie, T‑325/01, Jurispr. blz. II‑3319, punt 85).
Inbreuk door een dergelijke economische entiteit op de mededingingsregels is haar toerekenbaar overeenkomstig het beginsel
van persoonlijke aansprakelijkheid (zie in die zin arresten Hof van 8 juli 1999, Commissie/Anic Partecipazioni, C‑49/92 P,
Jurispr. blz. I‑4125, punt 145; 16 november 2000, Cascades/Commissie, C‑279/98 P, Jurispr. blz. I‑9693, punt 78, en 11 december
2007, ETI e.a., C‑280/06, Jurispr. blz. I‑10893, punt 39).
De inbreuk op de communautaire mededingingregels moet op ondubbelzinnige wijze worden toegerekend aan een rechtspersoon waaraan
eventueel een geldboete zal worden opgelegd. Voor de toepassing en de tenuitvoerlegging van de beschikkingen van de Commissie
op het gebied van het mededingingsrecht moet voor de handeling steeds een adressaat met rechtspersoonlijkheid worden gezocht
(zie in die zin arrest PVC II, punt 27 hierboven, punt 978).
Het is vaste rechtspraak dat het gedrag van een dochteronderneming aan de moederonderneming kan worden toegerekend, met name
wanneer de dochteronderneming, hoewel zij een afzonderlijke rechtspersoonlijkheid heeft, niet zelfstandig haar marktgedrag
bepaalt, maar in hoofdzaak de haar door de moederonderneming verstrekte instructies volgt (arrest Hof Imperial Chemical Industries/Commissie,
punt 27 hierboven, punten 132 en 133; arresten van 14 juli 1972, Geigy/Commissie, 52/69, Jurispr. blz. 787, punt 44, en 21 februari
1973, Europemballage en Continental Can/Commissie, 6/72, Jurispr. blz. 215, punt 15), inzonderheid gelet op de economische,
organisatorische en juridische banden die de twee juridische entiteiten verenigen (zie naar analogie arresten Dansk Rørindustri
e.a./Commissie, punt 122 hierboven, punt 117, en ETI e.a., punt 124 hierboven, punt 49).
De reden daarvoor is dat de moederonderneming en haar dochteronderneming in een dergelijke situatie deel uitmaken van één
economische eenheid en derhalve één enkele onderneming vormen in de zin van de in de punten 122 en 123 hierboven genoemde
rechtspraak. Het is dus niet het feit dat de moederonderneming haar dochteronderneming heeft aangespoord de inbreuk te plegen,
en nog minder haar betrokkenheid bij die inbreuk, die de Commissie de mogelijkheid biedt de beschikking waarbij geldboeten
worden opgelegd, aan de moederonderneming van een groep ondernemingen te richten, maar het feit dat zij één enkele onderneming
in de zin van artikel 81 EG vormen (arrest Gerecht van 12 december 2007, Akzo Nobel e.a./Commissie, T‑112/05, Jurispr. blz. II‑5049,
punt 58).
Blijkens de rechtspraak kan de Commissie evenmin genoegen nemen met de vaststelling dat de moederonderneming een beslissende
invloed op het gedrag van haar dochteronderneming kan uitoefenen, maar moet zij nagaan of deze invloed daadwerkelijk is uitgeoefend
(zie in die zin arresten Imperial Chemical Industries/Commissie, punt 27 hierboven, punt 137, en AEG-Telefunken/Commissie,
punt 27 hierboven, punt 50).
In het bijzondere geval waarin een moederonderneming 100 % van het kapitaal in handen heeft van haar dochteronderneming die
een inbreuk op de communautaire mededingingsregels heeft gepleegd, kan deze moederonderneming beslissende invloed uitoefenen
op het gedrag van deze dochter (zie in die zin arrest Imperial Chemical Industries/Commissie, punt 27 hierboven, punten 136
en 137) en bestaat een weerlegbaar vermoeden dat die moederonderneming metterdaad een beslissende invloed uitoefent op het
gedrag van haar dochter (zie in die zin arresten AEG-Telefunken/Commissie, punt 27 hierboven, punt 50, en arrest PVC II, punt 27
hierboven, punten 961 en 984).
In die omstandigheden volstaat het dat de Commissie bewijst dat het gehele kapitaal van een dochteronderneming in handen is
van haar moederonderneming om aan te nemen dat deze laatste beslissende invloed heeft op het commerciële beleid van deze dochter.
De Commissie kan de moederonderneming vervolgens hoofdelijk aansprakelijk stellen voor de betaling van de aan de dochteronderneming
opgelegde geldboete, tenzij de moedermaatschappij, die dat vermoeden moet weerleggen, afdoende bewijzen overlegt die aantonen
dat haar dochteronderneming zich op de markt autonoom gedraagt (zie in die zin arrest Stora Kopparbergs Bergslags/Commissie,
punt 27 hierboven, punt 29).
In de punten 28 en 29 van het arrest Stora Kopparbergs Bergslags/Commissie, punt 27 hierboven, heeft het Hof weliswaar naast
bezit van 100 % van het kapitaal van de dochter, gewezen op andere omstandigheden, zoals de niet-betwisting van de invloed
van de moederonderneming op het commerciële beleid van haar dochter en de gemeenschappelijke vertegenwoordiging van de twee
ondernemingen in de administratieve procedure, maar dit neemt niet weg dat het Hof die omstandigheden slechts heeft vermeld
teneinde alle elementen uiteen te zetten waarop het Gerecht zijn redenering had gebaseerd, en niet om de toepassing van het
in punt 129 hierboven genoemde vermoeden afhankelijk te stellen van het overleggen van extra aanwijzingen betreffende de daadwerkelijke
uitoefening van invloed door de moedermaatschappij (arrest Gerecht van 8 oktober 2008, Schunk en Schunk Kohlenstoff-Technik/Commissie,
T‑69/04, Jurispr. blz. II‑2567, punt 57).
Ten slotte kan het vermoeden op basis van het bezit van het volledige kapitaal niet alleen worden toegepast in geval van een
rechtstreekse band tussen de moederonderneming en haar dochter, maar ook in gevallen – zoals in casu – van een indirecte band,
via een tussenliggende dochter.

Door de Commissie in de bestreden beschikking gebruikte criteria om de aansprakelijkheid voor de inbreuk door de dochter aan
de moederonderneming toe te rekenen
Blijkens de bestreden beschikking rekende de Commissie een moederonderneming de aansprakelijkheid voor de inbreuk door haar
dochter toe, nam zij ze vervolgens op onder de adressaten van deze beschikking en stelde zij ze solidair aansprakelijk voor
de betaling van de aan de dochter opgelegde geldboete, op basis van de volgende redenering.
De Commissie ging ervan uit dat een dergelijke toerekening mogelijk is wanneer de moeder‑ en dochteronderneming behoren tot
eenzelfde economische eenheid en dus één enkele onderneming in de zin van artikel 81 EG vormen (zie punt 374 van de bestreden
beschikking).
Het basisuitgangspunt van de Commissie om vast te stellen dat moederonderneming en dochter zich in een dergelijk geval bevinden,
is dat deze laatste haar marktgedrag niet autonoom kan bepalen (zie punt 371 van de bestreden beschikking) als gevolg van
een „beslissende invloed” van de moederonderneming op het gedrag van haar dochter (zie punten 18, 372, 373, 378, 380, 381,
383, 391, 392, 397, 399, 400, 422 en 441 van de bestreden beschikking).
Dienaangaande meende de Commissie geen genoegen te mogen nemen met de vaststelling dat de moederonderneming een beslissende
invloed op het gedrag van haar dochter kon uitoefenen, maar de daadwerkelijke uitoefening van deze invloed te moeten aantonen
(zie met name punten 18, 376, 384, 391, 392, 397, 399 en 400 van de bestreden beschikking).
Zo was de Commissie met name blijkens punt 384 van de bestreden beschikking van mening dat Sepi niet aansprakelijk diende
te worden gesteld voor de inbreuk door haar dochter Cetarsa, hoewel zij 80 % van haar kapitaal in handen had, omdat niets
in haar dossier de vaststelling wettigde dat deze laatste haar marktgedrag niet autonoom bepaalde. Anders dan verzoeksters
stellen (zie punt 82 hierboven), kan de vaststelling in hetzelfde punt van de considerans dat dit dossier geen „directe communicatie
tussen Cetarsa en Sepi over het voorwerp van de onderhavige zaak” bevat, niet aldus worden uitgelegd dat de Commissie op basis
van dit element als zodanig Sepi niet aansprakelijk stelde. Deze vaststelling van de Commissie beoogde namelijk vooral het
door Dimon in antwoord op de mededeling van punten van bezwaar aangevoerde te beantwoorden dat zij in vergelijking met Sepi
is gediscrimineerd, daar deze laatste, al werd zij – als Dimon – beweerdelijk volledig op de hoogte gehouden van het betrokken
illegale gedrag, niet aansprakelijk was gesteld voor het inbreukmakende gedrag van haar dochter. Voorts dient eraan te worden
toegevoegd dat de Commissie in punt 384 van de bestreden beschikking op basis van drie bijkomende overwegingen de situatie
van Dimon en die van Sepi onderscheidt en haar beslissing om deze laatste niet aansprakelijk te stellen, rechtvaardigt.
Ook blijkt uit punt 18 van de bestreden beschikking dat de Commissie Universal of haar 100 %-dochter, Universal Leaf, niet
aansprakelijk stelde voor het inbreukmakende gedrag van de 90 %-dochter van deze laatste, Taes, omdat zij over onvoldoende
bewijs beschikte dat deze daadwerkelijk een beslissende invloed op Taes uitoefenden.
De Commissie heeft op het geval van verzoeksters dezelfde beginselen willen toepassen wat de periode vóór mei 1998 betreft.
Eerst toonde zij aan dat verzoeksters gezamenlijke zeggenschap over WWTE uitoefenden met de president van WWTE en twee van
zijn familieleden, waaruit viel te begrijpen dat verzoeksters een beslissende invloed op het gedrag van deze onderneming konden
uitoefenen (zie punten 388‑391 van de bestreden beschikking). Vervolgens heeft de Commissie willen aantonen dat verzoeksters
daadwerkelijk een dergelijke invloed op het gedrag van WWTE uitoefenden (zie punten 391, 392 en 400 van de bestreden beschikking).
Voorts wees de Commissie erop dat in het bijzondere geval waarin een moederonderneming het volledige kapitaal van haar dochter
bezat, volgens de rechtspraak kon worden vermoed dat de eerste daadwerkelijk een beslissende invloed op het gedrag van de
tweede uitoefende (zie punt 372 van de bestreden beschikking).
De Commissie volstond in casu evenwel niet met dit vermoeden voor de toerekening aan dergelijke moederondernemingen van de
aansprakelijkheid voor de inbreuk van hun dochter, maar wou op basis van feitelijke gegevens ook aantonen dat deze moederondernemingen
daadwerkelijk een beslissende invloed op hun dochter uitoefenden, en daarmee dit vermoeden bevestigen (zie met name punten 372,
375, 376 en 378 van de bestreden beschikking).
Zo blijkt uitdrukkelijk uit punt 18 van de bestreden beschikking dat de Commissie de uiteindelijke en tussenliggende moederondernemingen
van Deltafina, namelijk Universal en Universal Leaf, ondanks 100 %-zeggenschap erover, niet aansprakelijk heeft gesteld voor
het inbreukmakende gedrag van hun dochter, op grond dat zij niet over toereikend bewijs beschikte dat deze moederondernemingen
daadwerkelijk een beslissende invloed op deze dochter uitoefenden. In dezelfde zin moet de door verzoeksters aangehaalde passage
van punt 376 van de bestreden beschikking (zie punten 59 en 82 hierboven) worden opgevat. Deze passage is weliswaar enigszins
dubbelzinnig geformuleerd, maar kan, naast punt 18 van deze beschikking en in de context van de beschikking, niet aldus worden
uitgelegd dat de reden voor de niet-aansprakelijkstelling van deze twee moederondernemingen – of van enige andere moederonderneming
– door de Commissie is dat zij niet bij de inbreuk betrokken waren.
Zo ook blijkt even uitdrukkelijk uit punt 18 van de bestreden beschikking dat de reden waarom de Commissie de tussenliggende
moederonderneming van Agroexpansión, namelijk Intabex, ondanks 100 %-zeggenschap erover, niet aansprakelijk heeft gesteld
voor het inbreukmakende gedrag van haar dochter, het ontbreken van toereikend bewijs inzake de daadwerkelijke uitoefening
door Intabex van een beslissende invloed op deze dochter is, daar zij zuiver financieel in haar dochter deelnam (zie ook punt 376
van de bestreden beschikking).
Daarentegen leidde juist de aanwezigheid van dergelijk bewijs over Dimon, de uiteindelijke moederonderneming van Agroexpansión,
naast bezit door de eerste van het volledige kapitaal van de tweede, de Commissie tot aansprakelijkstelling van deze moederonderneming
voor de inbreuk (zie met name punten 375 en 378‑380 van de bestreden beschikking).
Dezelfde benadering heeft de Commissie willen volgen in het geval van verzoeksters voor de periode van mei 1998 tot de vaststelling
van de bestreden beschikking. Aldus nam zij voor de aansprakelijkstelling van deze laatsten voor het inbreukmakende gedrag
van WWTE geen genoegen met het vermoeden dat voortvloeit uit het feit dat zij het volledige – of gedurende slechts enkele
maanden bijna het volledige – kapitaal van WWTE in handen hadden (zie punten 375 en 393 van de bestreden beschikking), maar
hield ook rekening met een aantal bijkomende gegevens die bewijzen dat verzoeksters daadwerkelijk een beslissende invloed
op het gedrag van deze onderneming uitoefenden (zie punten 375, 396 en 398 van de bestreden beschikking). De Commissie voegde
eraan toe dat de argumenten van SCC in antwoord op de mededeling van punten van bezwaar ten bewijze dat WWTE autonoom op de
markt optrad, niet overtuigend waren (zie punt 399 van de bestreden beschikking).
De Commissie paste deze benadering niet alleen toe voor de uiteindelijke moederondernemingen, maar ook voor de tussenliggende
moederondernemingen, zoals – met betrekking tot deze laatste – wordt aangetoond door het geval van Universal Leaf, Intabex,
SCTC en TCLT.
Ten slotte dient te worden opgemerkt dat de Commissie in haar antwoord op een van de schriftelijke vragen van het Gerecht
en ter terechtzitting bevestigde dat zij in de bestreden beschikking voor de dochters waarover hun moederondernemingen 100 %-zeggenschap
hebben, niet volstond met het in de punten 129, 130 en 140 hierboven bedoelde vermoeden voor aansprakelijkstelling van deze
moederondernemingen voor de inbreuk door hun dochters, maar ook rekening hield met bijkomende elementen die de daadwerkelijke
uitoefening van een beslissende invloed bewezen. Zij rechtvaardigde in wezen deze benadering door erop te wijzen dat zij het
bij de stand van de relevante rechtspraak ten tijde van de vaststelling van de bestreden beschikking behoedzamer vond de aansprakelijkheid
van de moedermaatschappijen op een dergelijke „dubbele grondslag” te vestigen.

Tweede onderdeel van het eerste middel
Om te beginnen dient het tweede onderdeel van verzoeksters’ eerste middel te worden onderzocht, volgens hetwelk de Commissie
ontoereikend haar beslissing motiveerde om hen het mededingingsbeperkend gedrag van WWTE toe te rekenen.
Volgens vaste rechtspraak moet de door artikel 253 EG vereiste motivering beantwoorden aan de aard van de betrokken handeling,
en de redenering van de instelling die de handeling heeft verricht duidelijk en ondubbelzinnig tot uitdrukking doen komen,
opdat de belanghebbenden de rechtvaardigingsgronden van de genomen maatregel kunnen kennen en de bevoegde rechter zijn toezicht
kan uitoefenen. De aan de motivering te stellen eisen moeten worden beoordeeld aan de hand van de omstandigheden van het geval,
waarbij met name rekening moet worden gehouden met de inhoud van de handeling, de aard van de redengeving en het belang dat
de adressaten of andere personen die rechtstreeks en individueel door de handeling worden geraakt, bij een verklaring kunnen
hebben. Het is niet noodzakelijk, dat alle relevante gegevens feitelijk of rechtens in de motivering worden gespecificeerd,
aangezien bij de vraag of de motivering van een handeling aan de vereisten van artikel 253 EG voldoet, niet alleen acht moet
worden geslagen op de bewoordingen ervan, maar ook op de context en op het geheel van rechtsregels die de betrokken materie
beheersen (zie arrest Hof van 2 april 1998, Commissie/Sytraval en Brink’s France, C‑367/95 P, Jurispr. blz. I‑1719, punt 63,
en aldaar aangehaalde rechtspraak, en arrest Gerecht van 4 juli 2006, Hoek Loos/Commissie, T‑304/02, Jurispr. blz. II‑1887,
punt 58).
Het is ook vaste rechtspraak dat wanneer een beschikking tot toepassing van artikel 81 EG meer dan één adressaat heeft en
de vraag rijst aan wie de inbreuk moet worden toegerekend, deze beschikking een toereikende motivering moet bevatten ten aanzien
van alle adressaten, in het bijzonder van degenen die volgens de bewoordingen van deze beschikking voor de inbreuk aansprakelijk
zijn (arresten Gerecht van 28 april 1994, AWS Benelux/Commissie, T‑38/92, Jurispr. blz. II‑211, punt 26, en 27 september 2006,
Akzo Nobel/Commissie, T‑330/01, Jurispr. blz. II‑3389, punt 93).
Blijkens de samenvatting van het gedeelte van de bestreden beschikking over de adressaten ervan in de punten 25 tot en met
40 hierboven en de vaststellingen in de punten 133 tot en met 146 hierboven motiveerde de Commissie in deze beschikking in
casu voldoende waarom zij besloot tot toerekening aan verzoeksters van de aansprakelijkheid voor de inbreuk door WWTE. De
Commissie heeft onder verwijzing naar de rechtspraak van het Hof en het Gerecht de beginselen uiteengezet die zij wilde toepassen
voor de bepaling van deze adressaten. Wat meer specifiek verzoeksters betreft, maakte zij onderscheid tussen twee periodes,
de eerste van 1995 tot mei 1998 en de tweede van deze laatste maand tot de vaststelling van de bestreden beschikking. Voor
de eerste periode was de Commissie, na te hebben gewezen op de gezamenlijke zeggenschap over WWTE in die periode door verzoeksters
enerzijds en de president van WWTE en twee van zijn familieleden anderzijds, van oordeel dat zij over feitelijke gegevens
beschikte die bewezen dat verzoeksters daadwerkelijk een beslissende invloed op het gedrag van WWTE uitoefenden, en zette
zij deze gegevens uiteen. Voor de tweede periode merkte de Commissie om te beginnen op dat verzoeksters nagenoeg het volledige
(enkele maanden lang) en vervolgens het volledige kapitaal van WWTE bezaten en er dus exclusieve zeggenschap over hadden.
Vervolgens achtte zij bewezen dat verzoeksters daadwerkelijk een beslissende invloed op het commerciële beleid van WWTE uitoefenden,
niet alleen op grond van het vermoeden dat voortvloeit uit het bezit van het volledige (of nagenoeg volledige) kapitaal van
de dochter, maar ook van bepaalde bijkomende gegevens die dit vermoeden bevestigen. Ten slotte vond de Commissie geen enkel
argument van SCC in haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar dat een conclusie van het tegendeel wettigde.
Bijgevolg moet het tweede onderdeel van het eerste middel ongegrond worden verklaard.

Rechtmatigheid van de door de Commissie in casu toegepaste methode en tweede middel
De rechtmatigheid van de door de Commissie in casu toegepaste methode ter bepaling of een moederonderneming aansprakelijk
dient te worden gesteld voor de inbreuk van haar dochter zoals beschreven in de punten 134 tot en met 136, 140, 141 en 146
hierboven, moet worden getoetst aan artikel 81, lid 1, EG en aan artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003.
Dienaangaande volstaat de vaststelling dat deze methode – ongeacht of zij correct op verzoeksters is toegepast, waarop hierna
wordt ingegaan – volkomen in overeenstemming is met de ter zake door de rechtspraak geformuleerde beginselen, zoals in herinnering
gebracht in de punten 122 tot en met 132 hierboven.
In het bijzondere geval waarin een moederonderneming het volledige kapitaal bezit van haar dochter die de communautaire mededingingsregels
heeft geschonden, baseerde de Commissie zich, ten bewijze dat de eerste daadwerkelijk een beslissende invloed op het commerciële
beleid van de tweede uitoefent, uit behoedzaamheid weliswaar niet uitsluitend op het vermoeden in de zin van de rechtspraak
(zie punten 129 en 130 hierboven), maar hield ook rekening met andere feitelijke gegevens ter bevestiging van deze uitoefening.
Daardoor verhoogde de Commissie evenwel alleen het bewijsniveau dat is vereist om aan te nemen dat is voldaan aan de voorwaarde
van daadwerkelijke uitoefening van een beslissende invloed, met volledige inachtneming van het fundamentele begrip van economische
eenheid dat ten grondslag ligt aan alle rechtspraak inzake de toerekenbaarheid van de aansprakelijkheid voor inbreuken aan
rechtspersonen die eenzelfde onderneming vormen.
Ten slotte moet de Commissie, wanneer zij in een inbreukzaak met verschillende ondernemingen binnen het door de rechtspraak
vastgestelde kader een bepaalde methode kiest om vast te stellen of zowel de dochters als feitelijke inbreukmakers als hun
moedermaatschappijen aansprakelijk moeten worden gesteld, daartoe – behalve in uitzonderlijke omstandigheden – voor al deze
ondernemingen dezelfde criteria hanteren.
De Commissie moet namelijk het algemene gelijkheidsbeginsel in acht nemen dat volgens vaste rechtspraak verlangt dat vergelijkbare
situaties niet verschillend en verschillende situaties niet gelijk worden behandeld, tenzij een dergelijke behandeling objectief
gerechtvaardigd is (zie arrest Hof van 13 december 1984, Sermide, 106/83, Jurispr. blz. 4209, punt 28, en arrest Gerecht van
14 mei 1998, BPB de Eendracht/Commissie, T‑311/94, Jurispr. blz. II‑1129, punt 309).
De Commissie deelt overigens dit standpunt wanneer zij in punt 384 van de bestreden beschikking erop wijst dat „al kunnen
de concrete omstandigheden op basis waarvan [zij] een moedermaatschappij aansprakelijk voor het gedrag van haar dochter kan
achten, per geval verschillen, er daarom nog geen schending van het non-discriminatiebeginsel is zolang de aansprakelijkheidsbeginselen
coherent worden toegepast”.
Uit de vaststellingen in de punten 137 tot en met 139 en 142 tot en met 145 hierboven blijkt dat de Commissie in de bestreden
beschikking op alle betrokken moederondernemingen dezelfde beginselen heeft toegepast om vast te stellen of zij aansprakelijk
moesten worden gesteld voor de inbreuk door hun dochters. Anders dan verzoeksters stellen, blijkt dienaangaande niet dat zij
in het bijzonder hun situatie enerzijds, en die van Universal, Universal Leaf, Sepi of Intabex anderzijds, anders heeft behandeld.
Het tweede middel betreffende schending van het beginsel van gelijke behandeling moet dus ongegrond worden verklaard.

Bestaan van één enkele economische eenheid tussen verzoeksters en WWTE
Onderzocht dient nog te worden of de Commissie op elk van verzoeksters de in de punten 134 tot en met 136, 140, 141 en 146
hierboven uiteengezette criteria correct heeft toegepast voor de vaststelling dat tussen hen en WWTE sprake is van één enkele
economische eenheid, en dus voor hun solidaire aansprakelijkstelling voor de inbreuk alsook voor de betaling van de geldboete
en hun opneming onder de adressaten van de bestreden beschikking. Vervolgens zal in voorkomend geval dienen te worden nagegaan
of de door verzoeksters aangevoerde overwegingen – zie punten 74‑79 hierboven – hun stelling bevestigt dat WWTE gedurende
de inbreukperiode autonoom op de markt optrad.
Zoals de Commissie in de bestreden beschikking heeft gedaan, dienen twee periodes te worden onderscheiden: de eerste van 13 maart
1996, de begindatum van het bewerkingsbedrijvenkartel, tot 5 mei 1998, en de tweede van deze laatste datum tot de datum van
vaststelling van de bestreden beschikking.
Periode van 13 maart 1996 tot 5 mei 1998
Tussen partijen staat vast en uit het dossier – met name uit de in de punten 388‑390 van de bestreden beschikking vermelde
gegevens, zoals weergegeven in punt 34 hierboven – blijkt dat enerzijds SCC – via TCLT en SCTC – en anderzijds de president
van WWTE en twee van zijn familieleden in de periode van 13 maart 1996 tot en met 4 mei 1998 gezamenlijk zeggenschap over
WWTE hadden.
Anders dan verzoeksters stellen, is in een dergelijk geval geenszins uitgesloten dat kan zijn voldaan aan de voorwaarde inzake
de mogelijkheid, beslissende invloed op het gedrag van de dochter uit te oefenen (zie punt 128 hierboven). In het bijzonder
is daartoe geen exclusieve zeggenschap van de moederonderneming over de dochter noodzakelijk.
Gezamenlijke zeggenschap over een onderneming door twee of meer andere ondernemingen of personen geeft deze laatste ondernemingen
of personen per definitie de mogelijkheid om een beslissende invloed op de eerste onderneming uit te oefenen. Dat volstaat
evenwel niet voor hun aansprakelijkstelling voor de inbreuk op de mededingingsregels door de onderneming waarover zij gezamenlijk
zeggenschap hebben, daar daartoe bovendien moet zijn voldaan aan de voorwaarde van daadwerkelijke uitoefening van de beslissende
invloed (zie punt 128 hierboven). Indien zulks het geval is, kunnen de verschillende ondernemingen of personen met gezamenlijke
zeggenschap voor het inbreukmakende gedrag van hun dochter aansprakelijk worden gesteld, zoals blijkt uit het arrest van het
Gerecht van 27 september 2006, Avebe/Commissie (T‑314/01, Jurispr. blz. II‑3085), waarin het Gerecht bevestigde dat de Commissie
twee ondernemingen met elk 50 %-participatie in een dochter en met een gezamenlijk bestuur inzake het commerciële beheer van
deze laatste aansprakelijk kon stellen voor het inbreukmakende gedrag van deze dochter. Indien mocht blijken dat slechts één
van de ondernemingen of personen met gezamenlijke zeggenschap in feite daadwerkelijk een beslissende invloed op het gedrag
van hun dochter uitoefent, of andere bijzondere omstandigheden het rechtvaardigen, kan de Commissie slechts deze onderneming
of persoon solidair aansprakelijk stellen voor de inbreuk van deze dochter.
Zoals de Commissie in haar stukken terecht opmerkt, zou, indien in casu wordt bewezen dat verzoeksters in de periode van 13 maart
1996 tot en met 4 mei 1998 daadwerkelijk een beslissende invloed op het gedrag van WWTE uitoefenden, dit hoe dan ook noodzakelijkerwijs
meebrengen dat zij daartoe in staat waren.
Hier moet dus hoofdzakelijk de vraag worden beantwoord of de door de Commissie in de bestreden beschikking in aanmerking genomen
gegevens rechtens genoegzaam aantonen dat verzoeksters in de betrokken periode daadwerkelijk een dergelijke invloed uitoefenden.
Dienaangaande dient meteen het argument te worden verworpen waarop verzoeksters een groot gedeelte van hun redenering baseren,
dat de Commissie onvoldoende heeft aangetoond dat verzoeksters WWTE instructie tot het plegen van de inbreuk hadden gegeven
of daarbij rechtstreeks betrokken waren.
Zoals aangegeven in punt 127 hierboven is het namelijk niet het feit dat de moederonderneming haar dochter heeft aangespoord
de inbreuk te plegen, en nog minder de betrokkenheid van de eerste bij die inbreuk, die de Commissie de mogelijkheid biedt
de beschikking waarbij geldboeten worden opgelegd, aan de moederonderneming te richten, maar het feit dat zij één enkele onderneming
in de zin van artikel 81 EG vormen. Om de in punt 142 hierboven uiteengezette redenen laat de door verzoeksters aangevoerde
passage van punt 376 van de bestreden beschikking (zie punten 59 en 82 hierboven) deze vaststelling onverlet.
Tevens faalt verzoeksters’ argument dat de beslissende invloed die de moederonderneming voor aansprakelijkstelling voor de
inbreuk van haar dochter moet uitoefenen, activiteiten moet betreffen die behoren tot het commerciële beleid stricto sensu
van deze laatste en bovendien rechtstreeks verband houden met deze inbreuk, in casu de aankoop van ruwe tabak (zie punten 60,
69, 73 en 77 hierboven).
Zoals reeds opgemerkt in punt 126 hierboven, dient bij de vaststelling of een dochter haar marktgedrag autonoom bepaalt, namelijk
rekening te worden gehouden met alle relevante gegevens inzake de economische, organisatorische en juridische banden die de
dochter en de moeder verenigen, die per geval kunnen verschillen en dus niet exhaustief kunnen worden opgesomd.
De gegevens waarop de Commissie zich in de bestreden beschikking baseert voor de conclusie dat verzoeksters in de betrokken
periode daadwerkelijk een beslissende invloed op het marktgedrag van WWTE uitoefenden, worden vermeld in punt 391 van deze
beschikking en vallen onder drie verschillende categorieën.
–       Functies van V. in de Standard-groep
In de eerste plaats voert de Commissie een aantal gegevens aan over de functies van V. in de Standard-groep.
Vastgesteld dient te worden dat, zoals verzoeksters er in antwoord op een inlichtingenverzoek van de Commissie in de administratieve
procedure op wezen en in hun stukken bevestigden, V. minstens vanaf het begin van de inbreukperiode een van de vier leden
van de raad van bestuur van WWTE was. In hetzelfde antwoord preciseerden verzoeksters dat V. vanaf 30 september 1989 meermaals
ook lid was geweest van de raad van bestuur van vier andere in Italië en Griekenland gevestigde dochters van de Standard-groep.
Deze aanwijzingen stroken volstrekt met het door verzoeksters in antwoord op de mededeling van punten van bezwaar gestelde
en in repliek herhaalde dat V. „een rol van vertegenwoordiging in Europa” had, die concrete vorm kreeg in zijn aanwezigheid
in de raad van bestuur van deze verschillende dochters en in het kader waarvan hij in Europa was belast met de „coördinatie
van de verkoop van bewerkte tabak via het internationaal verkoopnet van SCC”.
Ook dient te worden vastgesteld dat verzoeksters niet het door de Commissie in punt 391 van de bestreden beschikking gestelde
betwisten dat V. „algemeen verantwoordelijk [was] voor de activiteiten van de [Standard]-groep in Europa”. Zij stellen alleen
enerzijds dat de situatie van V. niet vergelijkbaar is met die van de door het Gerecht in het arrest ABB Asea Brown Boveri/Commissie
(punt 64 hierboven) bedoelde kaderleden, zodat de Commissie zich niet op dit arrest kan beroepen, en anderzijds dat dit zeer
algemeen is gesteld en niet aantoont dat SCTC WWTE instructie tot mededingingsbeperkend gedrag gaf. Bovendien verwijzen verzoeksters
in het verzoekschrift zelf naar V. als het „verantwoordelijke kaderlid voor de activiteiten van de groep in Europa”.
In hun stukken betwisten verzoeksters evenmin het door de Commissie in punt 391 van de bestreden beschikking gestelde dat
V. als vertegenwoordiger van SCC optrad en „verantwoordelijk was voor de communicatie tussen WWTE en haar moederondernemingen”.
Andermaal stellen zij alleen dat dit zeer algemeen is gesteld en niet aantoont dat zij WWTE instructie tot mededingingsbeperkend
gedrag zouden hebben gegeven.
V. was weliswaar niet bij een van verzoeksters – maar bij SCTL, een 100 %-dochter van SCTC – in dienst en kwam niet voor op
de lijst van „corporate directors” of „corporate officers” van SCC, die deze laatste tijdens de administratieve procedure
aan de Commissie meedeelde, maar dat neemt niet weg dat zijn taken en verantwoordelijkheden in de Standard-groep van een zeer
hoog niveau waren, in het bijzonder aangezien zij een van de twee voornaamste activiteitssectoren van deze groep en het gehele
Europese grondgebied betroffen.
De voorname rol van V. in de Standard-groep blijkt ook uit zijn vermelding in de jaarverslagen van SCC over 1999, 2000 en
2001 als „vicepresident en regionaal directeur – Europa” van de tabakafdeling van deze onderneming. De bewering van verzoeksters
dat deze titel in feite niet bestond en aan V. slechts was gegeven om zijn imago te verbeteren, is weinig geloofwaardig.
Gelet op deze verschillende gegevens kon V. redelijkerwijs worden geacht te behoren tot de directie van de Standard-groep.
De Commissie stelde dus terecht een rechtstreekse band tussen de uiteindelijke moederonderneming van deze groep, in casu SCC,
en V. vast.
Dat vormt, naast het feit dat V. een van de vier leden van de raad van bestuur van WWTE was, een sterke aanwijzing van de
daadwerkelijke uitoefening van een beslissende invloed van SCC op het marktgedrag van WWTE.
–       Notulen van de vergadering van de raad van bestuur van WWTE van 25 en 26 maart 1996
In de tweede plaats baseert de Commissie zich op de zowel in het Spaans als het Engels opgestelde notulen van de vergadering
van de raad van bestuur van WWTE van 25 en 26 maart 1996.
Dienaangaande dient te worden opgemerkt dat de twee door de Standard-groep aangewezen leden van de raad van bestuur van WWTE
blijkens een aantal passages van deze notulen in punt 2 „Procedure voor de vergaderingen van de raad van bestuur” op de betrokken
vergadering beklemtoonden dat deze onderneming niet onafhankelijk van SCTC mocht optreden. Zo wees V. erop dat WWTE, hoewel
zij haar „eigen identiteit/rechtspersoonlijkheid” had, „ook een dochter van SCTC” was en dus „de cultuur van SCTC in acht
moest nemen”. C. wees erop dat „alle leden van de raad van bestuur [van WWTE] weliswaar bevoegdheden en verantwoordelijkheden
[hadden], maar niet vrij [waren] in al hun beslissingen en veelal met de hogere instanties van SCTC [moesten] overleggen”.
Blijkens andere passages van de notulen moest WWTE voor een hele reeks vragen of uitgaven met SCTC overleggen of voorafgaande
goedkeuring krijgen.
Ten eerste vermeldt punt 3 „Verkoopprocedure” dat „geen enkele hoeveelheid tabak mag worden uitgevoerd zonder formulier met
dubbele handtekening, waarvan het model zal worden opgesteld na het bezoek [van F., een van de uitgenodigden op de betrokken
vergadering van de raad van bestuur van WWTE] te Godalming [de zetel van de activiteiten van SCTC in het Verenigd Koninkrijk]
deze week” en dat „[d]it formulier naar behoren zal moeten worden ingevuld door [D., een van de leden van de raad van bestuur
van WWTE] na controle van alle relevante gegevens door [A.] te Godalming”.
Ten tweede wordt over langetermijnfinanciering gezegd: „We zijn thans geblokkeerd aangezien we de activa niet kunnen hypothekeren
ingevolge de instructies van SCTC.” Ook wordt vermeld dat F. naar Godalming zal gaan om deze vraag met met name M. te bespreken.
Laatstgenoemde was gedurende de inbreukperiode een van de „corporate officers” en vicepresidenten alsook de penningmeester
van SCC.
Ten derde vermeldt een tabel in punt 10 van de notulen een reeks investeringsprojecten die de „definitieve goedkeuring van
SCTC” vereisen. Over het voornaamste project, in casu de bouw van een nieuw entrepot, wezen V. en M. erop dat „het zeer moeilijk
zou kunnen worden om deze uitgave in de loop van het volgende boekjaar door SCTC te laten goedkeuren”. Hetzelfde punt 10 vermeldt
dat een investering voor het verplaatsen van „sproeibomen” binnen de exploitatie „gelet op de directe behoefte eraan waarschijnlijk
zeer snel door SCTC zou worden goedgekeurd”.
De gegevens in de punten 182 tot en met 186 hierboven vormen sterke aanwijzingen van de daadwerkelijke uitoefening van een
beslissende invloed door SCTC op het marktgedrag van WWTE. Het argument van verzoeksters dat SCTC slechts werd geraadpleegd
– en haar goedkeuring moest geven – over vragen die geen verband houden met de aankoop van ruwe tabak – te weten met name
de verkoop van bewerkte tabak – is om de in de punten 170 en 171 hierboven vermelde redenen irrelevant. Hun bewering dat de
voorafgaande goedkeuring van SCTC slechts was vereist voor buitengewone uitgaven, vindt geen steun in de feiten daar de tabel
in punt 10 van de notulen investeringsprojecten voor uitgaven tussen 1 220 en 1 056 911 US-dollar (USD) vermeldt, waaronder
geringe uitgaven van 4 800, 5 600 of 6 504 USD.
De conclusie in punt 187 hierboven wordt bevestigd door andere aanwijzingen in de betrokken notulen. Zo blijkt enerzijds uit
punt 4 ervan dat de gedragscode voor het SCTC-personeel bestemd was om ook op het WWTE-personeel te worden toegepast, met
dien verstande dat na bepaalde bezwaren van de president van WWTE was beslist om deze te vertalen van het Engels naar het
Spaans. Anderzijds blijkt uit punt 7 van deze notulen dat de raad van bestuur van WWTE de economische en commerciële situatie
van SCTC heeft besproken.
Voorts vermelden de betrokken notulen dat de raad van bestuur van WWTE de strategie voor aankoop van ruwe tabak voor het oogstjaar
1996 in Spanje heeft voorbereid. In deze context wordt uitdrukkelijk de bijeenkomst van het bewerkingsbedrijvenkartel van
13 maart 1996 te Madrid vermeld:
„Enkele dagen geleden kwamen alle ondernemingen die tabak aankopen, te Madrid bijeen met het oog op verschillende afspraken
over de strategie voor het sluiten van overeenkomsten voor het oogstjaar [1996]. In een zeer gespannen sfeer is alleen het
volgende mondeling afgesproken:
1. minimumprijs van 3 [Spaanse pesetas (ESP)]/kg voor FCV [flue cured Virginia]
2. de voorgenomen gemiddelde prijzen van elke onderneming zijn meegedeeld
Jammer genoeg kon geen enkele afspraak worden bereikt over de verdeling van Spaanse tabak tussen de vier ondernemingen die
aankopen.”
De vertegenwoordigers van de Standard-groep die zetelen in de raad van bestuur van WWTE blijken dus op de hoogte te zijn gebracht
van de praktijken van het bewerkingsbedrijvenkartel. Zoals meer in detail in de punten 192 en 193 hierna zal worden uiteengezet,
blijkt zelfs uit andere gegevens van het dossier van de Commissie dat V. bovendien buiten de vergaderingen van de raad van
bestuur van WWTE persoonlijk op de hoogte werd gebracht van bepaalde aspecten van dit kartel. Vaststaat tussen partijen dat
deze vertegenwoordigers zich nooit tegen deze praktijken hebben verzet en dat SCC – ondanks het risico van vervolgingen of
schadevorderingen van derden waaraan zij zich blootstelde door dit gedrag – ten opzichte van WWTE geen enkele maatregel heeft
genomen om verdere deelneming aan de inbreuk te voorkomen. De Commissie kon er terecht uit afleiden dat SCC stilzwijgend deze
deelneming goedkeurde en deze gedragswijze als een bijkomende aanwijzing van de uitoefening van een beslissende invloed op
het gedrag van haar dochter beschouwen.
–       Telefaxberichten van de president van WWTE aan V.
In de derde plaats voert de Commissie vier telefaxberichten van S., de president van WWTE, aan V. aan.
In het eerste van deze telefaxberichten, dat dateert van 28 oktober 1996 en is gezonden aan SCTC ter attentie van V., deelt
S. laatstgenoemde met name het resultaat van de tabakaankoop in het verkoopseizoen 1996 en de door elk van de Spaanse bewerkingsbedrijven
betaalde gemiddelde prijs mee, waarbij hem dus details over een aantal aspecten van het bewerkingsbedrijvenkartel worden verstrekt.
In het tweede telefaxbericht, dat dateert van 6 oktober 1997 en is gezonden aan „Standard Commercial – UK” – waarbij deze
verwijzing zeer waarschijnlijk doelt op SCTC, die in het Verenigd Koninkrijk actief was (zie punt 184 hierboven) en de moederonderneming
van de onderneming was waarbij V. in dienst was (zie punt 177 hierboven) –, geeft S. nadere inlichtingen over een bijeenkomst
die heeft plaatsgevonden tussen WWTE, Cetarsa en Agroexpansión op het einde van de voorafgaande maand september, tijdens welke
deze ondernemingen overeenkwamen, inlichtingen over de prijzen en de hoeveelheden aangekochte ruwe tabak uit te wisselen.
Met het derde telefaxbericht, dat dateert van 8 oktober 1997 en is gezonden aan „Standard Commercial – UK”, deelt S. aan V.
een kopie van zijn brief van dezelfde dag aan de president van Cetarsa mee waarin hij zijn ongenoegen uit over het feit dat
deze laatste de prijsafspraken van de bewerkingsbedrijven niet nakomt. Met het vierde telefaxbericht, dat dateert van 10 oktober
1997 en is gezonden aan „Standard Commercial – UK”, geeft S. ten slotte aanwijzingen over de door de bewerkingsbedrijven aangekochte
hoeveelheden ruwe tabak en de betaalde prijzen.
Om de in punt 190 hierboven uiteengezette redenen kon het – overigens door verzoeksters onbetwiste – feit dat V. door de president
van WWTE persoonlijk op de hoogte werd gehouden van verschillende aspecten van het bewerkingsbedrijvenkartel, rechtmatig worden
beschouwd als een bijkomende aanwijzing van de uitoefening door SCC van een beslissende invloed op het gedrag van WWTE.
–       Conclusie voor de periode van 13 maart 1996 tot 5 mei 1998
Blijkens de in de punten 173 tot en met 193 hierboven vermelde overwegingen heeft de Commissie rechtens genoegzaam aangetoond
dat SCC en SCTC in de periode van 13 maart 1996 tot en met 4 mei 1998 daadwerkelijk een beslissende invloed op het gedrag
van WWTE uitoefenden.
Zoals verzoeksters terecht opmerken, wettigt daarentegen geen enkel van de door de Commissie in de bestreden beschikking aangevoerde
elementen de conclusie dat TCLT – die volgens verzoeksters een onderneming zonder eigen activiteit is, waarvan de deelneming
in WWTE zuiver financieel is – in deze periode daadwerkelijk een beslissende invloed op het marktgedrag van WWTE uitoefende.
Deze elementen betreffen namelijk uitsluitend SCC en SCTC.
Het Gerecht kan geen rekening houden met de omstandigheid dat TCLT van 1996 tot 1999 de voornaamste klant van WWTE was, aangezien
de Commissie dit voor het eerst in het verweerschrift heeft aangevoerd om TCLT aansprakelijk te kunnen stellen voor het inbreukmakende
gedrag van haar dochter. Blijkens de notulen van de vergadering van de raad van bestuur van WWTE van 25 en 26 maart 1996 werden
overigens om zuiver boekhoudkundige en fiscale redenen aankopen van bewerkte tabak bij WWTE aan TCLT toegeschreven: „[I]n
het verleden [factureerde WWTE deze aankopen aan TCLT] om een winst in de boekhouding van WWTE in te schrijven.” Er was evenwel
geen enkele materiële levering van bewerkte tabak aan TCLT. Deze omstandigheid kan er weliswaar op wijzen dat TCLT belang
stelde in het commerciële beleid van WWTE, maar volstaat op zich niet voor de vaststelling dat zij daadwerkelijk een beslissende
invloed op het gedrag van deze laatste uitoefende.
De Commissie mocht derhalve TCLT niet aansprakelijk stellen voor het inbreukmakende gedrag van WWTE in de periode van 13 maart
1996 tot en met 4 mei 1998 en mocht haar bijgevolg evenmin solidair aansprakelijk stellen voor de betaling van de geldboete
voor dezelfde periode.
Periode van 5 mei 1998 tot de datum van vaststelling van de bestreden beschikking
Gelet op de in punt 393 van de bestreden beschikking vermelde elementen (zie de eerste drie streepjes van punt 38 hierboven)
kunnen verzoeksters worden geacht van 5 mei 1998 tot oktober 1998 nagenoeg het volledige kapitaal van WWTE en van deze laatste
datum tot de datum van vaststelling van de bestreden beschikking het volledige kapitaal in handen te hebben gehad.
Daarbij komt dat verzoeksters sinds 5 mei 1998 de vereiste meerderheid hebben voor de vaststelling van besluiten in de algemene
vergadering van WWTE (punt 394 van de bestreden beschikking) en dat de raad van bestuur van WWTE twee nieuwe, door de algemene
vergadering van WWTE aangewezen leden telt ter vervanging van de leden die de vroegere minderheidsaandeelhouders vertegenwoordigden.
Gelet op de in de punten 198 en 199 hierboven uiteengezette elementen kunnen verzoeksters sinds 5 mei 1998 duidelijk een beslissende
invloed op het gedrag van WWTE uitoefenen. Verzoeksters erkennen dit overigens uitdrukkelijk in hun stukken.
Derhalve dient te worden nagegaan of met betrekking tot de periode van 5 mei 1998 tot de datum van vaststelling van de bestreden
beschikking voor elk van verzoeksters is voldaan aan de voorwaarde van daadwerkelijke uitoefening van een beslissende invloed,
zoals de Commissie stelt.
Dienaangaande dient eraan te worden herinnerd dat de Commissie, na in haar stukken een andere opvatting te hebben verdedigd
(zie punt 105 hierboven), in antwoord op een schriftelijke vraag van het Gerecht heeft erkend dat zij in de bestreden beschikking
voor de dochters waarover de moederondernemingen 100 %-zeggenschap hebben, geen genoegen had genomen met het in de punten 129,
130 en 140 hierboven bedoelde vermoeden om deze moederondernemingen aansprakelijk te stellen voor de inbreuk door hun dochters,
maar ook rekening had gehouden met bijkomende elementen die de daadwerkelijke uitoefening van een beslissende invloed aantoonden
(zie punten 118 en 147 hierboven). Blijkens verschillende punten van de bestreden beschikking is dat daadwerkelijk de benadering
die de Commissie in casu heeft willen volgen (zie punten 141‑145 hierboven).
Nagegaan moet dus worden of de door de Commissie in de bestreden beschikking in aanmerking genomen elementen rechtens genoegzaam
bewijzen dat verzoeksters in de betrokken periode daadwerkelijk een beslissende invloed op het gedrag van WWTE uitoefenden.
Deze elementen zijn te vinden in de punten 396 en 398 van de bestreden beschikking alsook in de voetnoten nrs. 313 en 314
van deze beschikking.
–       Rol van V. bij het sluiten van de teeltcontracten
Het eerste door de Commissie aangevoerde element is het in punt 396 van de bestreden beschikking vermelde feit dat V. sinds
1998 „een rol bij het sluiten van de teeltcontracten door WWTE met de producentengroeperingen speelt [...]”. Voetnoot nr. 313
van de bestreden beschikking verwijst dienaangaande naar een memorandum van het uitvoerend comité van SCTC aan V. over „Spaanse
langetermijnleveringscontracten” van begin 1998.
Dit memorandum strekt daadwerkelijk tot machtiging van V. – die als „regionaal directeur Europa” wordt aangeduid – om „met
de landbouwers contracten voor de levering van tabak aan [WWTE] te sluiten”. Ditzelfde document geeft zeer nauwkeurige aanwijzingen
over de voorwaarden waaronder V. deze contracten kan sluiten en meer bepaald over het aankoopvolume, de aankoopprijzen, de
kwaliteitsbonussen en voorschotten, die aan de producenten kunnen worden toegekend, alsook de „voorschotgaranties” die door
laatstgenoemden kunnen worden gevraagd.
Dit memorandum weerlegt niet alleen de bewering van verzoeksters dat V. zich uitsluitend met de verkoop van bewerkte tabak
bezighield, maar toont ook duidelijk aan dat SCTC een actieve rol in het beleid van aankoop van ruwe tabak van WWTE speelde
en dus daadwerkelijk een beslissende invloed op het marktgedrag van deze laatste uitoefende.
Op basis van dit memorandum kan ook worden aangetoond dat SCC daadwerkelijk een dergelijke invloed uitoefende. Enerzijds dient
te worden vastgesteld dat het moest worden ondertekend door H., die president en algemeen directeur van deze onderneming was,
en C., die een van de drie leden van het uitvoerend comité ervan was. Anderzijds was V. – die aldus was gemachtigd bepaalde
contracten voor de levering van ruwe tabak te sluiten – toentertijd nog steeds tegelijk lid van de raad van bestuur van WWTE
en rechtstreeks verbonden aan SCC, waarvan hij een van de vicepresidenten was (zie punten 174‑179 hierboven).
Verzoeksters’ argument dat de in de bestreden beschikking bedoelde inbreuken slechts de teeltcontracten met een jaar looptijd
betroffen, terwijl de door het memorandum van het uitvoerend comité van SCTC van 1998 bedoelde contracten drie of meer jaar
looptijd hadden, laat deze vaststellingen onverlet. Toerekening van inbreukmakend gedrag van een dochter aan haar moederonderneming
vereist namelijk niet het bewijs dat de moederonderneming het beleid van haar dochter beïnvloedt op het specifieke domein
waarop de inbreuk is gepleegd (zie punten 170 en 171 hierboven).
Verzoeksters’ argument dat de Spaanse langetermijnleveringscontracten niet aantonen dat zij WWTE instructie tot het plegen
van de inbreuk gaven, is om de dezelfde als de in de punten 168 en 169 hierboven uiteengezette redenen evenmin relevant.
–        WWTE-Handboek
Het tweede door de Commissie aangevoerde element is het in punt 398 van de bestreden beschikking aangehaalde feit dat, aldus
het WWTE-handboek, „[d]e president samen met de aankoopdirecteur rechtstreeks verantwoordelijk is voor de [procedure voor
het sluiten van contracten] na voorafgaande machtiging van de moederonderneming, die elk jaar in maart de begroting voor het
verkoopseizoen goedkeurt”.
Volgens de door verzoeksters zelf gegeven uitleg moet SCTC krachtens deze bepaling in het kader van de procedure van goedkeuring
van de jaarlijkse begroting van WWTE en vóór de aanvang van de procedure voor het sluiten van contracten machtiging geven
voor de maximumhoeveelheden ruwe tabak die door deze laatste in Spanje mogen worden aangekocht (zie punt 73 hierboven). SCTC
moet dus met andere woorden de begroting voor de aankoop van ruwe tabak goedkeuren alvorens de president van WWTE met de procedure
tot sluiting van de contracten kan beginnen. Dit bevestigt duidelijk dat SCTC daadwerkelijk een beslissende invloed op het
marktgedrag van WWTE uitoefende.
Wat verzoeksters’ argument betreft dat het WWTE-handboek voor de periode van 5 mei 1998 tot 2000 geen bewijskracht heeft,
aangezien het slechts dateert van 2000, hoeft er alleen op te worden gewezen dat dit handboek een bewijselement vormt naast
het in punt 204 hierboven vermelde memorandum van het uitvoerend comité van SCTC aan V., waaruit blijkt dat WWTE reeds vanaf
1998 niet commercieel autonoom was (zie punten 206 en 207 hierboven).
Ten slotte moet verzoeksters’ argument dat het WWTE-handboek niet afdoende bewijst dat SCTC aan WWTE instructie tot mededingingsbeperkend
gedrag gaf, worden afgewezen om dezelfde als de in de punten 168 en 169 hierboven uiteengezette redenen.
–       Notulen van de raad van bestuur van WWTE van 20 januari 2000
Het derde door de Commissie in de bestreden beschikking in aanmerking genomen element is het in voetnoot nr. 314 ervan vermelde
feit dat het bedrijfsprogramma van WWTE blijkens de notulen van de raad van bestuur van deze onderneming van 20 januari 2000
voor het belastingjaar 2001 is goedgekeurd „onder voorbehoud van de door de moederonderneming gesuggereerde wijzigingen”,
namelijk volgens verzoeksters’ eigen aanwijzingen, SCTC.
Dit element bevestigt dat SCTC daadwerkelijk een beslissende invloed op het gedrag van WWTE uitoefende.
Andere aanwijzingen in de in punt 214 hierboven bedoelde notulen bewijzen de zeggenschap van bepaalde moederondernemingen
over het commerciële beleid van WWTE. Zo wordt vermeld dat „[V.] [had] bevestigd dat hij zich belastte met het zenden van
het teeltplan naar Wilson [namelijk de plaats waar SCC en SCTC waren gevestigd] en dat hij goede hoop [had] dat het in maart
zou zijn goedgekeurd”.
–       Conclusie met betrekking tot de periode van 5 mei 1998 tot de datum van vaststelling van de bestreden beschikking
Uit de in de punten 204 tot en met 216 hierboven vermelde elementen, samen met het bezit door SCC en SCTC in de betrokken
periode van nagenoeg het volledige en vervolgens het volledige kapitaal van WWTE, vloeit voort dat de Commissie rechtens genoegzaam
heeft aangetoond dat de eerste twee ondernemingen tijdens deze periode daadwerkelijk een beslissende invloed op het gedrag
van de derde uitoefenden.
Zoals verzoeksters terecht opmerken, wettigt daarentegen geen enkele van de door de Commissie in de bestreden beschikking
aangehaalde elementen de conclusie dat TCLT in de periode van 5 mei 1998 tot de datum van vaststelling van de bestreden beschikking
daadwerkelijk een dergelijke invloed uitoefende. Dienaangaande kan de Commissie zich niet baseren op het loutere feit dat
TCLT het volledige kapitaal van WWTE bezat, aangezien TCLT dan op discriminerende wijze zou worden behandeld ten opzichte
van Intabex (zie punt 143 hierboven) en Universal en Universal Leaf (zie punt 142 hierboven).
De Commissie kon TCLT dus niet het inbreukmakende gedrag van WWTE in de in punt 218 hierboven bedoelde periode toerekenen,
en kon haar dus evenmin solidair aansprakelijk stellen voor de betaling van de geldboete met betrekking tot deze periode.
Verzoeksters’ argumenten ten bewijze dat WWTE gedurende de inbreukperiode zelfstandig op de markt handelde
Volgens verzoeksters bewijzen de in de punten 75 tot en met 79 hierboven uiteengezette elementen dat WWTE tegenover SCTC „aanzienlijk”
autonoom en tegenover SCC en TCLT „bijna volledig” autonoom was.
Aangezien is geoordeeld dat TCLT niet aansprakelijk kon worden gesteld voor het inbreukmakende gedrag van WWTE (zie punten 195‑197,
218 en 219 hierboven), hoeft de onderhavige vraag niet meer te worden onderzocht wat TCLT betreft.
In de eerste plaats dient te worden vastgesteld dat het feit dat een dochtermaatschappij haar eigen lokale directie en eigen
middelen heeft, op zich niet aantoont dat zij haar marktgedrag zelfstandig bepaalt ten opzichte van haar moederondernemingen.
WWTE bevond zich in casu weliswaar in een dergelijke situatie, maar dat neemt niet weg dat zij voor een hele reeks vragen
en uitgaven voorafgaand advies of goedkeuring van SCTC moest hebben (zie punten 183‑187 hierboven), dat haar president de
procedure tot sluiting van de contracten van aankoop van ruwe tabak niet mocht aanvangen vóór goedkeuring door SCTC van de
overeenkomstige begroting (zie punten 210 en 211 hierboven) en dat SCC en SCTC een actieve rol in de strategie van aankoop
van ruwe tabak speelden (zie punten 204‑207 hierboven).
Wat in de tweede plaats het argument betreft dat de aankoop van ruwe tabak uitsluitend onder de verantwoordelijkheid van WWTE
viel, dient te worden opgemerkt dat – zoals verzoeksters zelf erkennen en reeds in de punten 210 en 211 hierboven is uiteengezet
– SCTC de begroting voor de aankoop van ruwe tabak moest goedkeuren vóór aanvang van de procedure tot sluiting van de contracten.
WWTE treedt dus duidelijk niet zelfstandig op bij de aankoop van ruwe tabak. In elk geval dient de autonomie van de dochtermaatschappij
niet uitsluitend te worden beoordeeld op de productmarkt waarop de inbreuk is gepleegd.
In de derde plaats kunnen verzoeksters zich om dezelfde als in de punten 222 en 223 hierboven aangegeven redenen niet met
succes beroepen op de decentrale organisatie van de Standard-groep. Hun argument dat de activiteiten van WWTE slechts een
volstrekt verwaarloosbaar deel van de activiteiten van de Standard-groep uitmaken, toont op zich niet aan dat SCC en SCTC
WWTE autonoom haar marktgedrag hebben laten bepalen.
Derhalve wettigen de door verzoeksters aangevoerde elementen niet de vaststelling dat WWTE gedurende de inbreukperiode zelfstandig
op de markt optrad.

Conclusie
Uit alle voorgaande overwegingen volgt dat de Commissie terecht SCC en SCTC de aansprakelijkheid voor de inbreuk door WWTE
heeft toegerekend, en hen dus solidair aansprakelijk heeft gesteld voor de betaling van de geldboete en onder de adressaten
van de bestreden beschikking heeft opgenomen.
Daarentegen kon de Commissie niet dezelfde conclusie trekken voor TCLT, en dit wat de gehele inbreukperiode betreft.
De bestreden beschikking moet dus nietig worden verklaard wat TCLT betreft.
Deze gedeeltelijke nietigverklaring laat het bedrag van de geldboete tot betaling waarvan SCC en SCTC solidair aansprakelijk
blijven, onverlet. Anders dan verzoeksters in repliek stellen, heeft een dergelijke nietigverklaring in het bijzonder geen
gevolg voor de door de Commissie op het basisbedrag van de geldboete voor WWTE toegepaste vermenigvuldigingsfactor van 1,5
voor een voldoende afschrikkende werking van de geldboete (punt 423 van de bestreden beschikking), aangezien bij de vaststelling
van deze factor rekening is gehouden met de totaalomzet van SCC, die aan het hoofd staat van de economische eenheid waartoe
WWTE behoort. Anders dan verzoeksters eveneens in repliek stellen, heeft deze gedeeltelijke nietigverklaring ook geen gevolg
voor de verhoging van 50 % die wegens de duur van de inbreuk is toegepast op het basisbedrag van de aan WWTE opgelegde geldboete
(punten 432 en 433 van de bestreden beschikking). Dat TCLT niet aansprakelijk kan worden gesteld voor de inbreuk, laat de
duur ervan namelijk onverlet.

Kosten
Volgens artikel 87, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering wordt de in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen
indien zulks is gevorderd. Volgens artikel 87, lid 3, eerste alinea, kan het Gerecht de proceskosten over de partijen verdelen,
indien zij onderscheidenlijk op een of meer punten in het ongelijk worden gesteld.
Aangezien het beroep gedeeltelijk slaagt, eist een billijke beoordeling van de omstandigheden van de zaak dat verzoeksters
in casu twee derde van hun eigen kosten en twee derde van de kosten van de Commissie dragen en de Commissie een derde van
haar eigen kosten en een derde van die van verzoeksters.
HET GERECHT (Vierde kamer),
rechtdoende, verklaart:
1)
Beschikking C(2004) 4030 def. van de Commissie van 20 oktober 2004 in een procedure op grond van artikel 81, lid 1, [EG] (zaak
COMP/C.38.238/B.2 – Ruwe tabak – Spanje) wordt nietig verklaard voor zover zij Trans-Continental Leaf Tobacco Corp. Ltd. betreft.
2)
Het beroep wordt verworpen voor het overige.
3)
Alliance One International, Inc., Standard Commercial Tobacco Co., Inc. en Trans-Continental Leaf Tobacco zullen twee derde
van hun eigen kosten en twee derde van de kosten van de Europese Commissie dragen, terwijl deze laatste een derde van haar
eigen kosten en een derde van die van verzoeksters zal dragen.
Czúcz
Labucka
O’Higgins
Uitgesproken ter openbare terechtzitting te Luxemburg op 27 oktober 2010.
ondertekeningen
Inhoud
Voorgeschiedenis van het geding
1.  Verzoeksters en administratieve procedure
2.  Bestreden beschikking
3.  Adressaten van de bestreden beschikking
Procesverloop en conclusies van partijen
In rechte
1.  Argumenten van partijen
2.  Beoordeling door het Gerecht
Opmerkingen vooraf over de toerekenbaarheid van het inbreukmakende gedrag van een dochtermaatschappij aan haar moederonderneming
Door de Commissie in de bestreden beschikking gebruikte criteria om de aansprakelijkheid voor de inbreuk door de dochter aan
de moederonderneming toe te rekenen
Tweede onderdeel van het eerste middel
Rechtmatigheid van de door de Commissie in casu toegepaste methode en tweede middel
Bestaan van één enkele economische eenheid tussen verzoeksters en WWTE
Periode van 13 maart 1996 tot 5 mei 1998
–  Functies van V. in de Standard-groep
–  Notulen van de vergadering van de raad van bestuur van WWTE van 25 en 26 maart 1996
–  Telefaxberichten van de president van WWTE aan V.
–  Conclusie voor de periode van 13 maart 1996 tot 5 mei 1998
Periode van 5 mei 1998 tot de datum van vaststelling van de bestreden beschikking
–  Rol van V. bij het sluiten van de teeltcontracten
–  WWTE-Handboek
–  Notulen van de raad van bestuur van WWTE van 20 januari 2000
–  Conclusie met betrekking tot de periode van 5 mei 1998 tot de datum van vaststelling van de bestreden beschikking
Verzoeksters’ argumenten ten bewijze dat WWTE gedurende de inbreukperiode zelfstandig op de markt handelde
Conclusie
Kosten
*
Procestaal: Engels.