CELEX: 62007CJ0102
Σήματα
Άρθρο 5, παράγραφοι 1, στοιχείο β΄, και 2, καθώς και άρθρο 6, παράγραφος 1, στοιχείο β΄, της οδηγίας 89/104/ΕΟΚ
Ανάγκη ελεύθερης χρήσεως
Εικονιστικά σήματα με τρεις ρίγες
Χρήση εκ μέρους ανταγωνιστών σχεδίων με δύο ρίγες για διακόσμηση
Αιτίαση αντλούμενη από προσβολή δικαιωμάτων επί σήματος και αποδυνάμωση του σήματος

Η αίτηση εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία της πρώτης οδηγίας 89/104/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Δεκεμβρίου 1988, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών περί σημάτων (
ΕΕ 1989, L 40, σ. 1
, στο εξής: οδηγία).
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο εκδικάσεως ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, των adidas AG και adidas Benelux BV και, αφετέρου, των Marca Mode CV (στο εξής: Marca Mode), C&A Nederland CV (στο εξής: C&A), H&M Hennes & Mauritz Netherlands BV (στο εξής: H&M) και Vendex KBB Nederland BV (στο εξής: Vendex), σχετικά με την έκταση της προστασίας των εικονιστικών σημάτων με τρεις ρίγες, των οποίων δικαιούχος είναι η adidas AG.
Το νομικό πλαίσιο
Το άρθρο 3 της οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Λόγοι απαραδέκτου ή ακυρότητας», ορίζει στην παράγραφο 1 ότι:
«1.   Δεν καταχωρούνται ή, εάν έχουν καταχωρισθεί, είναι δυνατόν να κηρυχθούν άκυρα:
α)
τα σημεία από τα οποία δεν δύναται να συνίσταται ένα σήμα·
β)
τα σήματα που στερούνται διακριτικού χαρακτήρα·
γ)
τα σήματα που συνίστανται αποκλειστικά από σημεία ή ενδείξεις που μπορούν να χρησιμεύσουν στο εμπόριο προς δήλωση του είδους, της ποιότητας, της ποσότητας, του προορισμού, της αξίας, της γεωγραφικής προέλευσης ή του χρόνου παραγωγής του προϊόντος ή της παροχής της υπηρεσίας ή άλλων χαρακτηριστικών του προϊόντος ή της υπηρεσίας·
δ)
τα σήματα που συνίστανται αποκλειστικά από σημεία ή ενδείξεις τα οποία έχουν καταστεί συνήθη στην καθημερινή γλώσσα ή στη θεμιτή και πάγια πρακτική του εμπορίου·
ε)
τα σήματα που αποτελούνται αποκλειστικά:
—
από το σχήμα που επιβάλλει η ίδια η φύση του προϊόντος, ή
—
από το σχήμα του προϊόντος που είναι απαραίτητο για την επίτευξη ενός τεχνικού αποτελέσματος, ή
—
από το σχήμα που προσδίδει ουσιαστική αξία στο προϊόν·
[…]»
Το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας ορίζει ότι:
«Ένα σήμα γίνεται δεκτό προς καταχώριση ή δεν κηρύσσεται άκυρο κατ’ εφαρμογή της παραγράφου 1, στοιχεία β΄, γ΄ ή δ΄, εφόσον, πριν από την ημερομηνία της αίτησης καταχώρισης και μετά από τη χρήση που του έχει γίνει, απέκτησε διακριτικό χαρακτήρα. Τα κράτη μέλη μπορούν επίσης να προβλέπουν ότι η παρούσα διάταξη εφαρμόζεται επίσης εφόσον ο διακριτικός χαρακτήρας αποκτήθηκε μετά την αίτηση καταχώρισης ή μετά την καταχώριση.»
Το άρθρο 5 της οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δικαιώματα που παρέχει το σήμα», ορίζει, στις παραγράφους 1 και 2, τα εξής:
«1.   Το καταχωρισμένο σήμα παρέχει στον δικαιούχο αποκλειστικό δικαίωμα. Ο δικαιούχος δικαιούται να απαγορεύει σε κάθε τρίτο να χρησιμοποιεί στις συναλλαγές, χωρίς τη συγκατάθεσή του:
α)
σημείο πανομοιότυπο με το σήμα για προϊόντα ή υπηρεσίες πανομοιότυπες με εκείνες για τις οποίες το σήμα έχει καταχωριστεί·
β)
σημείο για το οποίο, λόγω της ταυτότητας ή της ομοιότητάς του με το σήμα και της ταυτότητας ή της ομοιότητας των προϊόντων ή των υπηρεσιών που καλύπτονται από το σήμα και το σημείο, υπάρχει κίνδυνος σύγχυσης του κοινού, συμπεριλαμβανομένου και του κινδύνου συσχέτισης του σημείου με το σήμα.
2.   Ένα κράτος μέλος μπορεί επίσης να προβλέπει ότι ο δικαιούχος δικαιούται να απαγορεύει σε κάθε τρίτο να χρησιμοποιεί στις συναλλαγές, χωρίς τη συγκατάθεσή του, σημείο πανομοιότυπο ή παρόμοιο με το σήμα, για προϊόντα ή υπηρεσίες μη παρόμοιες με εκείνες για τις οποίες το σήμα έχει καταχωριστεί, εάν αυτό χαίρει φήμης μέσα στο κράτος μέλος και η χρησιμοποίηση του σημείου, χωρίς νόμιμη αιτία, θα επέφερε, αχρεωστήτως, όφελος από τον διακριτικό χαρακτήρα ή τη φήμη του σήματος ή θα ήταν βλαπτική για τον εν λόγω διακριτικό χαρακτήρα ή τη φήμη.»
Το άρθρο 6 της οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Περιορισμός των αποτελεσμάτων του σήματος», ορίζει στην παράγραφο 1 ότι:
«Το δικαίωμα που παρέχει το σήμα δεν επιτρέπει στον δικαιούχο του να απαγορεύει στους τρίτους να χρησιμοποιούν στις συναλλαγές:
α)
το όνομά του και τη διεύθυνσή του·
β)
ενδείξεις περί το είδος, την ποιότητα, την ποσότητα, τον προορισμό, την αξία, τη γεωγραφική προέλευση, τον χρόνο παραγωγής του προϊόντος ή της παροχής της υπηρεσίας ή άλλα χαρακτηριστικά τους·
γ)
το σήμα, εάν είναι αναγκαίο προκειμένου να δηλωθεί ο προορισμός προϊόντος ή υπηρεσίας, και ιδίως όταν πρόκειται για εξαρτήματα ή ανταλλακτικά,
εφόσον η χρήση αυτή γίνεται σύμφωνα με τα χρηστά συναλλακτικά ήθη που ισχύουν στη βιομηχανία και το εμπόριο.»
Το άρθρο 12 της οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Λόγοι έκπτωσης», ορίζει στην παράγραφο 2 ότι:
«Ο δικαιούχος του σήματος είναι […] δυνατό να κηρυχθεί έκπτωτος των δικαιωμάτων του εάν, μετά την ημερομηνία καταχώρισης, το σήμα:
α)
συνεπεία πράξεων ή αδράνειας του δικαιούχου, έχει καταστεί συνήθης εμπορική ονομασία προϊόντος ή υπηρεσίας για την οποία έχει καταχωριστεί·
[…]»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
Η εταιρία adidas AG είναι δικαιούχος εικονιστικών σημάτων που αποτελούνται από τρεις παράλληλες κάθετες ρίγες ίσου πλάτους, τις οποίες φέρουν στα πλάγια αθλητικά ενδύματα ή ενδύματα για δραστηριότητες αναψυχής και των οποίων το χρώμα έρχεται σε αντίθεση με το κύριο χρώμα των ενδυμάτων αυτών.
Η εταιρία adidas Benelux BV είναι κάτοχος άδειας αποκλειστικής εκμεταλλεύσεως στην Μπενελούξ των σημάτων της adidas AG, η οποία της έχει παραχωρηθεί από τη δεύτερη.
Οι Marca Mode, C&A, H&M και Vendex είναι ανταγωνίστριες επιχειρήσεις οι οποίες δραστηριοποιούνται στην εμπορία ειδών ενδύσεως.
Έχοντας διαπιστώσει ότι ορισμένοι εκ των ανταγωνιστών αυτών διαθέτουν προς πώληση αθλητικά ενδύματα και ενδύματα για δραστηριότητες αναψυχής που φέρουν δύο κάθετες ρίγες των οποίων το χρώμα έρχεται σε αντίθεση με το κύριο χρώμα των ενδυμάτων, η adidas AG και η adidas Benelux BV (στο εξής από κοινού: adidas) υπέβαλαν ενώπιον του Rechtbank te Breda αίτηση ασφαλιστικών μέτρων κατά της H&M και άσκησαν αγωγή κατά των Marca Mode και C&A, προκειμένου να απαγορευθεί στις επιχειρήσεις αυτές η χρήση οποιουδήποτε σημείου το οποίο αποτελείται από το σχέδιο με τις τρεις ρίγες που έχει καταχωρισθεί κατόπιν αιτήσεως της adidas ή από ανάλογο σχέδιο, όπως το σχέδιο με τις δύο παράλληλες ρίγες το οποίο χρησιμοποιούν οι επιχειρήσεις αυτές.
Οι Marca Mode, C&A, H&M και Vendex άσκησαν αγωγές ενώπιον του Rechtbank te Breda, προκειμένου να αναγνωρισθεί ότι είναι ελεύθερη η χρήση δύο ριγών ως διακοσμητικού στοιχείου αθλητικών ενδυμάτων και ενδυμάτων για δραστηριότητες αναψυχής.
Με απόφαση της 2ας Οκτωβρίου 1997, ο πρόεδρος του Rechtbank te Breda, αποφαινόμενος κατά τη διαδικασία των ασφαλιστικών μέτρων, διέταξε την H&M να παύσει να χρησιμοποιεί εντός της Μπενελούξ το σημείο που αποτελείται από το σχέδιο με τις τρεις ρίγες, το οποίο έχει καταχωρισθεί ως σήμα κατόπιν αιτήσεως της adidas, καθώς και κάθε ανάλογο σημείο, όπως το σχέδιο με δύο ρίγες που χρησιμοποιεί η H&M.
Με παρεμπίπτουσα απόφαση της 13ης Οκτωβρίου 1998, το Rechtbank te Breda έκρινε ότι εθίγησαν τα επί των σημάτων δικαιώματα της adidas.
Κατά των αποφάσεων της 2ας Οκτωβρίου 1997 και της 13ης Οκτωβρίου 1998 ασκήθηκαν εφέσεις ενώπιον του Gerechtshof te ’s-Hertogenbosch.
Με απόφαση της 29ης Μαρτίου 2005, το Gerechtshof te ’s-Hertogenbosch εξαφάνισε τις αποφάσεις της 2ας Οκτωβρίου 1997 και της 13ης Οκτωβρίου 1998 και, αποφαινόμενο επί της διαφοράς, απέρριψε τόσο την αγωγή της adidas όσο και τις αγωγές των Marca Mode, C&A, H&M και Vendex, κρίνοντας, αφενός, ότι δεν εθίγησαν τα επί των σημάτων δικαιώματα της adidas και, αφετέρου, ότι οι αγωγές που άσκησαν οι Marca Mode, C&A, H&M και Vendex ήταν αόριστες.
Το Gerechtshof te ’s-Hertogenbosch επισήμανε ότι σχέδιο με τρεις ρίγες, όπως αυτό που έχει καταχωρισθεί ως σήμα κατόπιν αιτήσεως της adidas, έχει αυτό καθαυτό περιορισμένο διακριτικό χαρακτήρα, πλην όμως, λόγω της διαφημιστικής προωθήσεώς τους εκ μέρους της adidas, τα σήματα των οποίων δικαιούχος είναι η εταιρία αυτή απέκτησαν σημαντικό διακριτικό χαρακτήρα και, ως εκ τούτου, κατέστησαν ιδιαιτέρως γνωστά. Τα εν λόγω σήματα τυγχάνουν, κατά συνέπεια, εκτεταμένης προστασίας όσον αφορά το σχέδιο με τις τρεις ρίγες. Εντούτοις, δεδομένου ότι οι ρίγες και τα απλά σχέδια με ρίγες είναι, καταρχήν, σημεία των οποίων η χρήση πρέπει να παραμένει ελεύθερη και τα οποία, ως εκ τούτου, δεν μπορούν να καταστούν αντικείμενο αποκλειστικού δικαιώματος, τα σήματα των οποίων δικαιούχος είναι η adidas δεν μπορούν να τύχουν προστασίας από τη χρήση σχεδίων με δύο ρίγες.
Η adidas υπέβαλε αίτηση αναιρέσεως ενώπιον του Hoge Raad der Nederlanden, υποστηρίζοντας ότι από την όλη οικονομία του συστήματος της οδηγίας προκύπτει ότι η ανάγκη ελεύθερης χρήσεως πρέπει να λαμβάνεται υπόψη μόνον κατά την εκτίμηση του αν συντρέχουν οι κατ’ άρθρο 3 της οδηγίας λόγοι απαραδέκτου ή ακυρότητας.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Hoge Raad der Nederlanden αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Πρέπει, κατά την εκτίμηση της εκτάσεως της προστασίας ενός σήματος, το οποίο αποτελείται από ένα σημείο που εγγενώς στερείται διακριτικού χαρακτήρα ή από μια ένδειξη κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, της οδηγίας, αλλά λόγω της χρήσεώς του (“inburgering”) απέκτησε διακριτικό χαρακτήρα και καταχωρίσθηκε, να ληφθεί υπόψη το γενικό συμφέρον να μην περιορίζεται αδικαιολόγητα η δυνατότητα ελεύθερης χρήσεως ορισμένων σημείων από τις λοιπές επιχειρήσεις που προσφέρουν τα οικεία προϊόντα ή παρέχουν τις οικείες υπηρεσίες (“Freihaltebedürfnis”) [ανάγκη ελεύθερης χρήσεως];
2)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο ερώτημα, έχει εν προκειμένω σημασία αν τα επίμαχα σημεία, η χρήση των οποίων πρέπει να είναι ελεύθερη, θεωρούνται από το ενδιαφερόμενο κοινό ως διακριτικά στοιχεία ορισμένων προϊόντων ή απλώς ως διακοσμητικά στοιχεία των προϊόντων αυτών;
3)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο ερώτημα, έχει, επίσης, εν προκειμένω σημασία αν το σημείο κατά του οποίου βάλλει ο δικαιούχος του σήματος στερείται διακριτικού χαρακτήρα κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο β΄, της οδηγίας […] ή αν περιλαμβάνει ένδειξη κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, της οδηγίας;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Με τα ερωτήματα αυτά, τα οποία πρέπει να εξετασθούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ερωτά κατ’ ουσία κατά πόσον πρέπει να ληφθεί υπόψη το γενικό συμφέρον, το οποίο συνίσταται στο να μην περιορίζεται αδικαιολόγητα η ελευθερία χρήσεως ορισμένων σημείων, κατά την εκτίμηση της εκτάσεως του αποκλειστικού δικαιώματος του δικαιούχου ενός σήματος.
Το αιτούν δικαστήριο υπέβαλε τα ερωτήματα αυτά σε σχέση με το σχέδιο με τις τρεις ρίγες, το οποίο έχει καταχωρισθεί κατόπιν αιτήσεως της adidas και έχει αποκτήσει διακριτικό χαρακτήρα λόγω χρήσεως. Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο ερωτά αν, στην περίπτωση κατά την οποία τρίτοι χρησιμοποιούν σημεία πανομοιότυπα ή παρόμοια του οικείου σήματος χωρίς τη συγκατάθεση του δικαιούχου του και επικαλούνται, υπέρ της χρήσεως αυτής, την ανάγκη ελεύθερης χρήσεως, έχει σημασία αν τα σημεία αυτά θεωρούνται διακοσμητικά από το ενδιαφερόμενο κοινό, αν στερούνται διακριτικού χαρακτήρα κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο β΄, της οδηγίας, και αν έχουν περιγραφικό χαρακτήρα κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, της οδηγίας.
Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
Όπως υπενθύμισε ο γενικός εισαγγελέας στα σημεία 33 επ. των προτάσεών του, λόγοι γενικού συμφέροντος, σχετικοί ιδίως με τη διασφάλιση ανόθευτου ανταγωνισμού, συνηγορούν υπέρ της δυνατότητας ελεύθερης χρήσεως ορισμένων σημείων από το σύνολο των επιχειρήσεων.
Όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, αυτή η ανάγκη ελεύθερης χρήσεως αποτελεί τη ratio ορισμένων λόγων απαραδέκτου που προβλέπει το άρθρο 3 της οδηγίας (βλ. σχετικώς, μεταξύ άλλων, αποφάσεις της ,
C-108/97 και C-109/97, Windsurfing Chiemsee, Συλλογή 1999, σ. I-2779
, σκέψη 25, της 8ης Απριλίου 2003,
C-53/01 έως C-55/01, Linde κ.λπ., Συλλογή 2003, σ. I-3161
, σκέψη 73, και της 6ης Μαΐου 2003,
C-104/01, Libertel, Συλλογή 2003, σ. I-3793
, σκέψη 53).
Επίσης, το άρθρο 12, παράγραφος 2, στοιχείο α΄, της οδηγίας ορίζει ότι ο δικαιούχος ενός σήματος μπορεί να κηρυχθεί έκπτωτος των δικαιωμάτων του αν, μετά την καταχώριση, το σήμα, συνεπεία πράξεων ή αδράνειας του δικαιούχου, κατέστη συνήθης εμπορική ονομασία του προϊόντος ή της υπηρεσίας για την οποία έχει καταχωρισθεί. Με τη διάταξη αυτή, ο κοινοτικός νομοθέτης προέβη σε στάθμιση των συμφερόντων του δικαιούχου του σήματος και των συμφερόντων των ανταγωνιστών του σε σχέση με την ελευθερία χρήσεως των σημείων (βλ. απόφαση της 27ης Απριλίου 2006,
C-145/05, Levi Strauss, Συλλογή 2006, σ. I-3703
, σκέψη 19).
Μολονότι αποδεικνύεται, συνεπώς, ότι η ανάγκη ελεύθερης χρήσεως έχει εφαρμογή στο πλαίσιο των άρθρων 3 και 12 της οδηγίας, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η υπό κρίση αίτηση για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως υπερβαίνει το πλαίσιο αυτό, καθόσον εγείρει το ζήτημα αν η ανάγκη ελεύθερης χρήσεως συνιστά κριτήριο εκτιμήσεως, κατόπιν της καταχωρίσεως σήματος, προκειμένου να προσδιορισθεί η έκταση του αποκλειστικού δικαιώματος του δικαιούχου του σήματος. Συγκεκριμένα, οι Marca Mode, C&A, H&M και Vendex δεν ζητούν ακύρωση κατά την έννοια του άρθρου 3 της οδηγίας ή έκπτωση από το δικαίωμα επί του σήματος κατά την έννοια του άρθρου 12 της οδηγίας, αλλά επικαλούνται την ανάγκη ελεύθερης χρήσεως σχεδίων με ρίγες άλλων από αυτό που έχει καταχωρισθεί ως σήμα κατόπιν αιτήσεως της adidas, προκειμένου να τους αναγνωρισθεί το δικαίωμα να χρησιμοποιούν τα σχέδια αυτά χωρίς τη συγκατάθεση της δικαιούχου εταιρίας.
Στην περίπτωση, όμως, κατά την οποία τρίτος επικαλείται την ανάγκη ελεύθερης χρήσεως προβάλλοντας το δικαίωμά του να χρησιμοποιεί σχέδιο διαφορετικό από αυτό που έχει καταχωρισθεί κατόπιν αιτήσεως του δικαιούχου του σήματος, το λυσιτελές του επιχειρήματος αυτού δεν πρέπει να εκτιμάται βάσει των άρθρων 3 και 12 της οδηγίας, αλλά βάσει του άρθρου 5 της οδηγίας, το οποία αφορά την προστασία του καταχωρισθέντος σήματος από τη χρήση σημείων εκ μέρους τρίτων, καθώς και του άρθρου 6, παράγραφος 1, στοιχείο β΄, της οδηγίας, εφόσον το οικείο σημείο εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της διατάξεως αυτής.
Επί της ερμηνείας του άρθρου 5, παράγραφος 1, στοιχείο β΄, της οδηγίας
Το άρθρο 5 της οδηγίας, παρέχοντας στον δικαιούχο σήματος το δικαίωμα να απαγορεύει την εκ μέρους τρίτων χρήση πανομοιότυπου ή παρόμοιου σημείου όταν υφίσταται κίνδυνος συγχύσεως και ορίζοντας ποιες χρήσεις εντός τέτοιου σημείου μπορούν να απαγορευτούν, σκοπεί στην προστασία του δικαιούχου από χρήσεις σημείων δυνάμενες να θίξουν τα επί του σήματος δικαιώματά του (βλ., σχετικώς, προπαρατεθείσα απόφαση Levi Strauss, σκέψη 14).
Ο κίνδυνος συγχύσεως αποτελεί την ειδική προϋπόθεση για την ενεργοποίηση της προστασίας που παρέχει το καταχωρισθέν σήμα, ιδίως δε της προστασίας από την εκ μέρους τρίτων χρήση σημείων που δεν είναι πανομοιότυπα του σήματος. Το Δικαστήριο έχει ορίσει την προϋπόθεση αυτή ως τον κίνδυνο να δημιουργηθεί στο κοινό η πεποίθηση ότι τα επίμαχα προϊόντα ή υπηρεσίες προέρχονται από την ίδια επιχείρηση ή, ενδεχομένως, από οικονομικά συνδεόμενες επιχειρήσεις (βλ. αποφάσεις της 22ας Ιουνίου 1999,
C-342/97, Lloyd Schuhfabrik Meyer, Συλλογή 1999, σ. I-3819
, σκέψη 17, καθώς και της 6ης Οκτωβρίου 2005,
C-120/04, Medion, Συλλογή 2005, σ. I-8551
, σκέψεις 24 και 26).
Κατά τη δέκατη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας, η εκτίμηση περί του αν υφίσταται ένας τέτοιος κίνδυνος «εξαρτάται από πολυάριθμους παράγοντες, και ιδίως από το κατά πόσον είναι γνωστό το σήμα στην αγορά, από την ενδεχόμενη συσχέτιση με το χρησιμοποιούμενο ή καταχωρισθέν σημείο, από τον βαθμό ομοιότητας μεταξύ του σήματος και του σημείου ή μεταξύ των προσδιοριζόμενων προϊόντων ή υπηρεσιών». Επομένως, η ύπαρξη κινδύνου συγχύσεως του κοινού πρέπει να εκτιμάται σφαιρικά, λαμβανομένων υπόψη όλων των παραγόντων που ασκούν επιρροή στη συγκεκριμένη περίπτωση (βλ. αποφάσεις της 11ης Νοεμβρίου 1997,
C-251/95, SABEL, Συλλογή 1997, σ. I-6191
, σκέψη 22, και της 22ας Ιουνίου 2000,
C-425/98, Marca Mode, Συλλογή 2000, σ. I-4861
, σκέψη 40, και προπαρατεθείσα απόφαση Medion, σκέψη 27).
Η ανάγκη ελεύθερης χρήσεως του σημείου εκ μέρους των επιχειρήσεων δεν καταλέγεται μεταξύ των ασκούντων επιρροή παραγόντων. Συγκεκριμένα, όπως προκύπτει από το γράμμα του άρθρου 5, παράγραφος 1, στοιχείο β΄, της οδηγίας και από την προπαρατεθείσα νομολογία, η απάντηση στο αν υφίσταται κίνδυνος συγχύσεως πρέπει να στηρίζεται στο πώς αντιλαμβάνεται το κοινό, αφενός, τα προϊόντα που καλύπτει το σήμα του δικαιούχου και, αφετέρου, τα προϊόντα που καλύπτει το σημείο που χρησιμοποιεί ο τρίτος.
Εξάλλου, σημεία τα οποία πρέπει καταρχήν να μπορεί να χρησιμοποιεί ελεύθερα το σύνολο των επιχειρήσεων ενδέχεται να χρησιμοποιηθούν καταχρηστικώς με σκοπό να προκληθεί σύγχυση στους καταναλωτές. Σε μια τέτοια περίπτωση, αν ο τρίτος μπορούσε να επικαλεσθεί την ανάγκη ελεύθερης χρήσεως σημείου το οποίο είναι, εντούτοις, όμοιο με το σήμα, χωρίς ο δικαιούχος του να μπορεί να αντιταχθεί στην πρακτική αυτή επικαλούμενος τον κίνδυνο συγχύσεως, θα περιοριζόταν η πρακτική αποτελεσματικότητα του κανόνα του άρθρου 5, παράγραφος 1, στοιχείο β΄, της οδηγίας.
Η διαπίστωση αυτή αφορά, μεταξύ άλλων, τα σχέδια με ρίγες. Όπως δέχθηκε η adidas στο εισαγωγικό μέρος των παρατηρήσεών της, αυτά καθαυτά τα σχέδια με ρίγες είναι ελεύθερα προς χρήση και μπορούν, επομένως, να χρησιμοποιηθούν με πολυποίκιλους τρόπους από το σύνολο των επιχειρήσεων σε αθλητικά ενδύματα και ενδύματα για δραστηριότητες αναψυχής. Πάντως, δεν μπορεί να επιτραπεί στους ανταγωνιστές της adidas να προσβάλλουν τα δικαιώματα που αντλούνται από το σχέδιο με τις τρεις ρίγες, το οποίο έχει καταχωρισθεί ως σήμα κατόπιν αιτήσεώς της, διαθέτοντας στο εμπόριο αθλητικά ενδύματα και ενδύματα για δραστηριότητες αναψυχής που φέρουν σχέδια με ρίγες, τα οποία θα είναι σε τέτοιο βαθμό παρόμοια αυτού που έχει καταχωρισθεί κατόπιν αιτήσεως της adidas ώστε να δημιουργούν στο κοινό κίνδυνο συγχύσεως.
Στο εθνικό δικαστήριο εναπόκειται να εξακριβώσει αν υφίσταται αυτός ο κίνδυνος συγχύσεως. Προς τούτο, είναι χρήσιμο να εξετασθεί το ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου περί του αν έχει σημασία το κατά πόσον το κοινό εκλαμβάνει το σημείο που χρησιμοποιεί ο τρίτος ως απλή διακόσμηση του οικείου προϊόντος.
Επισημαίνεται συναφώς ότι το γεγονός ότι το κοινό εκλαμβάνει ένα σημείο ως διακοσμητικό στοιχείο δεν αποκλείει την προστασία του δυνάμει του άρθρου 5, παράγραφος 1, στοιχείο β΄, της οδηγίας, όταν, παρά τον διακοσμητικό χαρακτήρα του, το σημείο αυτό εμφανίζει τέτοια ομοιότητα με το καταχωρισθέν σήμα ώστε ενδέχεται να δημιουργηθεί στο κοινό η πεποίθηση ότι τα προϊόντα προέρχονται από την ίδια επιχείρηση ή, ενδεχομένως, από οικονομικά συνδεόμενες επιχειρήσεις.
Εν προκειμένω, πρέπει να εξετασθεί αν ο μέσος καταναλωτής, όταν έχει ενώπιόν του αθλητικά ενδύματα ή ενδύματα για δραστηριότητες αναψυχής τα οποία φέρουν σχέδια με ρίγες στα ίδια σημεία και με τα ίδια χαρακτηριστικά όπως και το σχέδιο με ρίγες που έχει καταχωρισθεί κατόπιν αιτήσεως της adidas, με τη μόνη διαφορά ότι οι ρίγες είναι δύο και όχι τρεις, μπορεί να παραπλανηθεί ως προς την προέλευση του προϊόντος, πειθόμενος ότι αυτό διατίθεται στο εμπόριο από την adidas AG, την adidas Benelux BV ή επιχείρηση που συνδέεται οικονομικά με αυτές.
Όπως προκύπτει από τη δέκατη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας, η εκτίμηση αυτή δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τον βαθμό ομοιότητας μεταξύ του σήματος και του σημείου, αλλά και από την πιθανότητα να συσχετισθεί το σημείο με το σήμα, λαμβανομένου ιδίως υπόψη του κατά πόσον το σήμα είναι γνωστό στην αγορά. Συγκεκριμένα, όσο γνωστότερο είναι το σήμα τόσο θα είναι μεγαλύτερος ο αριθμός των επιχειρήσεων που θα επιδιώξουν να χρησιμοποιήσουν παρόμοια σημεία. Η παρουσία στην αγορά μεγάλης ποσότητας προϊόντων που καλύπτονται με παρόμοια σημεία μπορεί να συνιστά προσβολή των δικαιωμάτων επί του σήματος, καθόσον ενέχει τον κίνδυνο να αποδυναμώσει τον διακριτικό χαρακτήρα του σήματος και να θέσει σε κίνδυνο την ουσιώδη λειτουργία του, η οποία συνίσταται στο να εγγυάται στους καταναλωτές την προέλευση των οικείων προϊόντων.
Επί της ερμηνείας του άρθρου 5, παράγραφος 2, της οδηγίας
Οι διάδικοι της κύριας δίκης δεν αμφισβητούν ότι το σχέδιο με τρεις ρίγες που έχει καταχωρισθεί κατόπιν αιτήσεως της adidas αποτελεί σήμα το οποίο χαίρει φήμης. Επίσης, δεν αμφισβητείται ότι η εφαρμοστέα στις Κάτω Χώρες νομοθεσία περιλαμβάνει τον κανόνα του άρθρου 5, παράγραφος 2, της οδηγίας. Εκτός αυτών, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας έχει εφαρμογή και προκειμένου περί προϊόντων και υπηρεσιών που είναι πανομοιότυπα ή παρόμοια με τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες για τα οποία καταχωρίσθηκε το σήμα (βλ., σχετικώς, αποφάσεις της 9ης Ιανουαρίου 2003,
C-292/00, Davidoff, Συλλογή 2003, σ. I-389
, σκέψη 30, καθώς και της 23ης Οκτωβρίου 2003,
C-408/01, Adidas-Salomon και Adidas Benelux, Συλλογή 2003, σ. I-12537
, σκέψεις 18 έως 22).
Το σχέδιο με τρεις ρίγες που έχει καταχωρισθεί ως σήμα κατόπιν αιτήσεως της adidas τυγχάνει, συνεπώς, τόσο της προστασίας που παρέχει το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας όσο και της ενισχυμένης προστασίας της παραγράφου 2 του ίδιου άρθρου (βλ., κατ’ αναλογία, προπαρατεθείσα απόφαση Davidoff, σκέψεις 18 και 19).
Υπό τις συνθήκες αυτές, στα προδικαστικά ερωτήματα πρέπει να δοθεί απάντηση υπό το πρίσμα και της δεύτερης αυτής διατάξεως, η οποία αφορά ειδικά την προστασία των σημάτων που χαίρουν φήμης.
Το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας προβλέπει προστασία των σημάτων που χαίρουν φήμης, η οποία παρέχεται χωρίς να απαιτείται η ύπαρξη κινδύνου συγχύσεως. Συγκεκριμένα, η διάταξη αυτή έχει εφαρμογή σε περιπτώσεις όπου η ειδική προϋπόθεση παροχής της προστασίας συνίσταται στην άνευ νομίμου αιτίας χρήση του επίμαχου σημείου, έτσι ώστε να αντλείται αθέμιτα όφελος από τον διακριτικό χαρακτήρα ή από τη φήμη του σήματος ή να θίγεται αυτός ο διακριτικός χαρακτήρας ή αυτή η φήμη (προπαρατεθείσες αποφάσεις Marca Mode, σκέψη 36, και Adidas-Salomon και Adidas Benelux, σκέψη 27).
Οι κατά το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας προσβολές αποτελούν τη συνέπεια ενός ορισμένου βαθμού ομοιότητας μεταξύ του σήματος και του σημείου, λόγω της οποίας το ενδιαφερόμενο κοινό συσχετίζει το σημείο με το σήμα, δηλαδή τα συνδέει μεταξύ τους, μολονότι δεν τα συγχέει. Συνεπώς, δεν απαιτείται η ύπαρξη τέτοιου βαθμού ομοιότητας μεταξύ του σήματος που χαίρει φήμης και του χρησιμοποιούμενου από τον τρίτο σημείου ώστε να υφίσταται κίνδυνος συγχύσεως του ενδιαφερομένου κοινού. Αρκεί ο βαθμός ομοιότητας μεταξύ του σήματος που χαίρει φήμης και του σημείου να έχει ως αποτέλεσμα το ενδιαφερόμενο κοινό να συσχετίζει το σημείο με το σήμα (βλ. προπαρατεθείσα απόφαση Adidas-Salomon και Adidas Benelux, σκέψεις 29 και 31).
Η ύπαρξη τέτοιας σχέσεως πρέπει να εκτιμάται συνολικά, λαμβανομένων υπόψη όλων των παραγόντων που ασκούν επιρροή στη συγκεκριμένη περίπτωση (προπαρατεθείσα απόφαση Adidas-Salomon και Adidas Benelux, σκέψη 30).
Επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η ανάγκη ελεύθερης χρήσεως δεν έχει σχέση ούτε με την εκτίμηση του βαθμού ομοιότητας μεταξύ του σήματος που χαίρει φήμης και του σημείου που χρησιμοποιεί τρίτος ούτε με τον εκ μέρους του κοινού ενδεχόμενο συσχετισμό μεταξύ του σήματος και του σημείου αυτού. Επομένως, δεν μπορεί να αποτελέσει κρίσιμο στοιχείο για να διαπιστωθεί αν από τη χρήση του σημείου αντλείται αθέμιτα όφελος από τον διακριτικό χαρακτήρα ή από τη φήμη του σήματος ή αν θίγεται αυτός ο διακριτικός χαρακτήρας ή αυτή η φήμη.
Επί της ερμηνείας του άρθρου 6, παράγραφος 1, στοιχείο β΄, της οδηγίας
Το άρθρο 6, παράγραφος 1, στοιχείο β΄, της οδηγίας ορίζει ότι ο δικαιούχος σήματος δεν μπορεί να απαγορεύει στους τρίτους να χρησιμοποιούν στις συναλλαγές ενδείξεις σχετικές με το είδος, την ποιότητα, την ποσότητα, τον προορισμό, την αξία, τη γεωγραφική προέλευση, τον χρόνο παραγωγής του προϊόντος ή παροχής της υπηρεσίας ή άλλα χαρακτηριστικά τους, εφόσον η χρήση είναι σύμφωνη με τα χρηστά συναλλακτικά ήθη που ισχύουν στη βιομηχανία και το εμπόριο.
Περιορίζοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο τα αποτελέσματα του αποκλειστικού δικαιώματος του δικαιούχου του σήματος, το άρθρο 6 της οδηγίας σκοπεί στον συμβιβασμό των θεμελιωδών συμφερόντων της προστασίας των δικαιωμάτων επί του σήματος και εκείνων της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων και της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών εντός της κοινής αγοράς, ώστε το δικαίωμα επί σήματος να μπορεί να επιτελέσει τη λειτουργία του ως ουσιώδες στοιχείο του συστήματος ανόθευτου ανταγωνισμού που επιδιώκεται να καθιερωθεί και να διασφαλισθεί με τη Συνθήκη ΕΚ (βλ. απόφαση της 17ης Μαρτίου 2005,
C-228/03, Gillette Company και Gillette Group Finland, Συλλογή 2005, σ. I-2337
, σκέψη 29 και την εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Ειδικότερα, το άρθρο 6, παράγραφος 1, στοιχείο β΄, της οδηγίας σκοπεί να διασφαλίσει τη δυνατότητα του συνόλου των επιχειρήσεων να χρησιμοποιεί περιγραφικές ενδείξεις. Επομένως, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στα σημεία 75 και 78 των προτάσεών του, η διάταξη αυτή αποτελεί έκφραση της ανάγκης ελεύθερης χρήσεως.
Πάντως, η ανάγκη ελεύθερης χρήσεως δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να συνιστά αυτοτελή περιορισμό των αποτελεσμάτων του σήματος, πέραν των περιορισμών που προβλέπει ρητώς το άρθρο 6, παράγραφος 1, στοιχείο β΄, της οδηγίας. Πρέπει να επισημανθεί συναφώς ότι, για να μπορεί ένας τρίτος να επικαλεσθεί τους κατ’ άρθρο 6, παράγραφος 1, στοιχείο β΄, της οδηγίας περιορισμούς των αποτελεσμάτων του σήματος και να προβάλει στην περίπτωση αυτή την ανάγκη ελεύθερης χρήσεως, επί της οποίας στηρίζεται η διάταξη αυτή, θα πρέπει, όπως απαιτεί η εν λόγω διάταξη, η χρησιμοποιούμενη ένδειξη να είναι σχετική με κάποιο από τα χαρακτηριστικά του προϊόντος που ο τρίτος διαθέτει στο εμπόριο ή της υπηρεσίας που αυτός παρέχει (βλ., σχετικώς, προπαρατεθείσα απόφαση Windsurfing Chiemsee, σκέψη 28, και απόφαση της 25ης Ιανουαρίου 2007,
C-48/05, Adam Opel, Συλλογή 2007, σ. I-1017
, σκέψεις 42 έως 44).
Εν προκειμένω, από την απόφαση περί παραπομπής και από τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν στο Δικαστήριο οι ανταγωνιστές της adidas προκύπτει ότι οι επιχειρήσεις αυτές προβάλλουν ως δικαιολογία της χρήσεως των επίμαχων σχεδίων με δύο ρίγες τον καθαρώς διακοσμητικό χαρακτήρα των σχεδίων αυτών. Ως εκ τούτου, η εκ μέρους των ανταγωνιστών αυτών χρήση σχεδίων με ρίγες σε ενδύματα δεν έχει ως σκοπό την παροχή ενδείξεως σχετικής με κάποιο από τα χαρακτηριστικά των προϊόντων αυτών.
Βάσει των ανωτέρω, στα προδικαστικά ερωτήματα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η οδηγία πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι η ανάγκη ελεύθερης χρήσεως δεν λαμβάνεται υπόψη κατά την εκτίμηση της εκτάσεως του αποκλειστικού δικαιώματος του δικαιούχου ενός σήματος, εκτός από τις περιπτώσεις περιορισμού των αποτελεσμάτων του σήματος κατά το άρθρο 6, παράγραφος 1, στοιχείο β΄, της οδηγίας αυτής.
Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.

Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (πρώτο τμήμα) αποφαίνεται:

Η πρώτη οδηγία 89/104/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Δεκεμβρίου 1988, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών περί σημάτων, πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι η ανάγκη ελεύθερης χρήσεως δεν λαμβάνεται υπόψη κατά την εκτίμηση της εκτάσεως του αποκλειστικού δικαιώματος του δικαιούχου ενός σήματος, εκτός από τις περιπτώσεις περιορισμού των αποτελεσμάτων του σήματος κατά το άρθρο 6, παράγραφος 1, στοιχείο β΄, της οδηγίας αυτής.

(υπογραφές)
(
*1
)	 Γλώσσα διαδικασίας: η ολλανδική.