CELEX: 62002CJ0153
Vrijheid van vestiging
Erkenning van diploma's
Diploma afgegeven door in lidstaat gevestigde universiteit
In andere lidstaat en door andere onderwijsinstelling verstrekt onderwijs ter voorbereiding van diploma

Bij beschikking van 18 april 2002, ingekomen bij het Hof op 26 april daaraanvolgend, heeft de Giudice di pace di Genova krachtens
artikel 234 EG drie prejudiciële vragen gesteld over de uitlegging van de artikelen 39 EG, 43 EG en 49 EG, van besluit 63/266/EEG
van de Raad van 2 april 1963 houdende vaststelling van de algemene beginselen voor de toepassing van een gemeenschappelijk
beleid met betrekking tot de beroepsopleiding (PB 1963, 63, blz. 1338), en van richtlijn 89/48/EEG van de Raad van 21 december
1988 betreffende een algemeen stelsel van erkenning van hogeronderwijsdiploma's waarmee beroepsopleidingen van ten minste
drie jaar worden afgesloten (PB 1989, L 19, blz. 16).
Het rechtskader
De communautaire regeling
Artikel 43 EG luidt: In het kader van de volgende bepalingen zijn beperkingen van de vrijheid van vestiging voor onderdanen van een lidstaat op
het grondgebied van een andere lidstaat verboden. Dit verbod heeft eveneens betrekking op beperkingen betreffende de oprichting
van agentschappen, filialen of dochterondernemingen door de onderdanen van een lidstaat die op het grondgebied van een lidstaat
zijn gevestigd.De vrijheid van vestiging omvat, behoudens de bepalingen van het hoofdstuk betreffende het kapitaal, de toegang tot werkzaamheden
anders dan in loondienst en de uitoefening daarvan alsmede de oprichting en het beheer van ondernemingen, en met name van
vennootschappen in de zin van de tweede alinea van artikel 48, overeenkomstig de bepalingen welke door de wetgeving van het
land van vestiging voor de eigen onderdanen zijn vastgesteld.
Richtlijn 89/48 strekt tot de vergemakkelijking van de uitoefening door de Europese burgers van alle beroepsactiviteiten die
in een ontvangende lidstaat afhankelijk zijn gesteld van het bezit van een postsecundaire opleiding, voorzover zij in het
bezit zijn van dergelijke diploma's die hen op deze activiteiten voorbereiden, een studiecyclus van ten minste drie jaar afsluiten
en in een andere lidstaat zijn afgegeven.
Artikel 1, sub a, van richtlijn 89/48 bepaalt: In deze richtlijn wordt verstaan onder:
a)
diploma: alle diploma's, certificaten en andere titels dan wel elk geheel van dergelijke diploma's, certificaten en andere
titels:
─
afgegeven door een bevoegde autoriteit in een lidstaat die is aangewezen overeenkomstig zijn wettelijke en bestuursrechtelijke
bepalingen,
─
waaruit blijkt dat de houder met succes een postsecundaire studiecyclus van ten minste drie jaar of een gelijkwaardige deeltijdstudie
heeft gevolgd aan een universiteit of een instelling voor hoger onderwijs of een andere instelling van hetzelfde opleidingsniveau
en, in voorkomend geval, dat hij met succes de beroepsopleiding heeft gevolgd die in aanvulling op de postsecundaire studiecyclus
wordt vereist, en
─
waaruit blijkt dat de houder de vereiste beroepskwalificaties bezit om tot een gereglementeerd beroep in die lidstaat te worden
toegelaten of om dat uit te oefenen,
wanneer de met het diploma, het certificaat of de andere titel afgesloten opleiding overwegend in de Gemeenschap is genoten
of wanneer de houder ervan een driejarige beroepservaring heeft opgedaan, gewaarmerkt door de lidstaat die een diploma, een
certificaat of een andere titel van een derde land heeft erkend.Alle diploma's, certificaten en andere titels, dan wel elk geheel van dergelijke diploma's, certificaten en andere titels
die door een bevoegde autoriteit in een lidstaat zijn afgegeven, worden gelijkgesteld met een diploma in de zin van de eerste
alinea, indien daarmee een in de Gemeenschap gevolgde opleiding wordt afgesloten welke door een bevoegde autoriteit in die
lidstaat als gelijkwaardig wordt erkend, en daaraan dezelfde rechten inzake toegang tot of uitoefening van een gereglementeerd
beroep zijn verbonden.
Richtlijn 89/48 is volgens artikel 2, eerste alinea, ervan van toepassing op alle onderdanen van een lidstaat die als zelfstandige
of loontrekkende een gereglementeerd beroep in een ontvangende lidstaat willen uitoefenen.
Volgens het tweede beginsel, sub e, van besluit 63/266 moet het gemeenschappelijk beleid met betrekking tot de beroepsopleiding
ertoe strekken, elke nadelige onderbreking zowel tussen het algemeen vormend onderwijs en het begin van de beroepsopleiding
als tijdens deze opleiding te vermijden.
De Italiaanse regeling
In zijn verwijzingsbeschikking heeft de Giudice di pace di Genova de Italiaanse regeling als volgt omschreven.
Artikel 170 van regio decreto nr. 1592 tot approvazione del testo unico delle leggi sull'istruzione superiore (koninklijk
besluit tot goedkeuring van de gecoördineerde tekst van de wetten betreffende het hoger onderwijs) van 31 augustus 1933 (gewoon
supplement bij GURI nr. 283 van 7 december 1933; hierna:
regio decreto nr. 1592/33) bepaalt: De in het buitenland behaalde academische titels hebben [in Italië] geen wettelijke waarde, behoudens andersluidende bijzondere
wettelijke regeling.Wie evenwel een van de titels vermeld op een lijst goedgekeurd en eventueel gewijzigd bij besluit van de minister van Onderwijs,
aan een buitenlandse instelling voor hoger onderwijs heeft behaald, kan aan een van de in tabellen A en B bedoelde universiteiten
of instellingen [voor hoger onderwijs] de titel behalen die overeenstemt met de in het buitenland behaalde titel.In het geval van een academische titel die niet op de in de vorige alinea bedoelde lijst voorkomt, kan de minister, de bevoegde
academische autoriteiten en het uitvoerend comité van de eerste afdeling van de Consiglio superiore dell'educazione nazionale
(Hoge raad voor onderwijs) gehoord, verklaren dat het in het buitenland behaalde diploma dezelfde waarde heeft als het overeenstemmende
diploma afgegeven door de [Italiaanse] universiteiten of instellingen [voor hoger onderwijs], dan wel de betrokkene toelaten
tot het examen voor het verkrijgen van een universitair of ander diploma, met gehele of gedeeltelijke vrijstelling van de
examens die voor het overeenstemmende opleidingsprogramma zijn voorgeschreven in het reglement van de universiteit of van
de instelling [voor hoger onderwijs].
Artikel 332 van regio decreto nr. 1592/33 bepaalt: Tot aan de vaststelling van het ministerieel besluit tot goedkeuring van de in artikel 147 bedoelde lijst kunnen in het buitenland
verblijvende Italiaanse onderdanen, Italianen die geen rijksinwoner zijn, en buitenlanders aan de universiteiten en de instellingen
[voor hoger onderwijs] worden toegelaten tot het programmajaar waarvoor de in het buitenland behaalde titels ter afsluiting
van secundaire en hogere studies naar het oordeel van de bevoegde academische autoriteiten voldoende zijn.Tot aan de vaststelling van het ministerieel besluit tot goedkeuring van de in artikel 170 bedoelde lijst kunnen de bevoegde
academische autoriteiten die zijn verzocht, in het buitenland behaalde academische titels te erkennen, van geval tot geval,
op voorwaarde dat de diploma's werden afgegeven door buitenlandse universiteiten of instellingen [voor hoger onderwijs] met
een uitmuntende reputatie en tevens rekening houdend met de in het buitenland gevolgde studies en met de in het buitenland
afgelegde algemene en bijzondere examens, verklaren dat de buitenlandse titel in alle opzichten dezelfde waarde heeft als
de overeenstemmende titel die wordt afgegeven door de [Italiaanse] universiteiten of instellingen [voor hoger onderwijs],
dan wel de betrokkene toelaten tot het examen voor het verkrijgen van een universitair of ander diploma, met gehele of gedeeltelijke
vrijstelling van de examens die voor het overeenstemmende opleidingsprogramma zijn voorgeschreven in het reglement van de
universiteit of instelling [voor hoger onderwijs].
Artikel 8, lid 1, van legge nr. 341
di riforma degli ordinamenti didattici universitari (wet houdende organisatie van het universitair onderwijs) van 19 november 1990 (GURI nr. 274 van 23 november 1990, blz. 6;
hierna:
legge nr. 341/90) bepaalt: Volgens de door elke campus vastgelegde nadere regels kunnen de universiteiten voor de organisatie van studiecycli en van
de in artikel 6 van deze wet bedoelde culturele activiteiten en opleidingsactiviteiten een beroep doen op de medewerking van
publiekrechtelijke en privaatrechtelijke personen. Zij kunnen daartoe, onder meer privaatrechtelijke, groeperingen vormen
en overeenkomsten aangaan.
Circolare (omzendbrief) nr. 228 van het ministerie van Universiteiten en Wetenschappelijk en Technologisch Onderzoek van 3 oktober
2000 preciseert dat de erkenning in Italië van een in het buitenland behaald diploma geregeld blijft door artikel 332 van
regio decreto nr. 1592/33, terwijl ingevolge decreto legislativo (wetsbesluit) nr. 115 van 27 januari 1992 tot uitvoering
van richtlijn 89/48 (GURI nr. 40 van 18 februari 1992, blz. 6) alleen de uitoefening van een reeds in het land van herkomst
uitgeoefend beroep toegestaan is.
Een door het ministerie van Buitenlandse Zaken verspreide informatienota bepaalt, overeenkomstig nota nr. 442 van hetzelfde
ministerie van 30 april 1997 betreffende de ten dele in Italië gevolgde studiecycli, dat een buitenlands universitair diploma
alleen voor erkenning in aanmerking komt wanneer het wordt overgelegd samen met een
attest van de Italiaanse consulaire vertegenwoordiging in het land waar de titel is afgegeven, ten bewijze dat de betrokkene
tijdens de gehele duur van de universitaire studie daadwerkelijk ter plaatse heeft verbleven.
De nota van het ministerie van Universiteiten en Wetenschappelijk en Technologisch Onderzoek van 8 januari 2001 verduidelijkt
dat
de door in Groot-Brittannië erkende universiteiten afgegeven titels in Italië alleen kunnen worden erkend wanneer zij zijn
behaald nadat de volledige opleiding regelmatig is gevolgd aan deze universiteiten of aan een buitenlandse instelling van
hetzelfde opleidingsniveau, waarbij dus worden uitgesloten de titels die aan Italiaanse onderdanen zijn afgegeven op basis
van studieperioden gevolgd aan in Italië werkzame privaatrechtelijke dochterondernemingen of instellingen waarmee zij een
privaatrechtelijke overeenkomst hebben gesloten.
Het hoofdgeding
V. Neri heeft zich aan de Nottingham Trent University (hierna:
NTU) ingeschreven om na een vier jaar durende universitaire opleiding een diploma internationale politieke wetenschappen (Bachelor
of Arts with honours in International Political Studies) te behalen.
De NTU valt onder de wettelijke regeling van het Verenigd Koninkrijk en staat vermeld op de lijst van instellingen die gemachtigd
zijn, na een vier jaar durende universitaire opleiding wettelijk erkende academische titels (Bachelor of Arts with honours)
af te geven.
De NTU beheert de opleidingen die worden verstrekt in haar hoofdvestiging in het Verenigd Koninkrijk, waar de einddiploma's
worden uitgereikt.
Section 216 van de Education Reform Act 1988 (wet van 1988 tot hervorming van het onderwijs) voorziet evenwel in een andere
regeling voor het afgeven van diploma's door universiteiten.
Volgens dat artikel keurt de minister van Onderwijs een lijst van instellingen goed, die elke vorm van onderwijs mogen verstrekken
ter voorbereiding van een diploma dat door een erkende instelling zal worden afgegeven en dat door of voor rekening van deze
instelling wordt bekrachtigd. Uit de verwijzingsbeschikking blijkt dat de European School of Economics (ESE Insight World
Education System Ltd; hierna:
ESE) op deze lijst van instellingen vermeld staat.
Uit de verwijzingsbeschikking blijkt bovendien dat deze instelling een Higher Education College (instelling voor hoger onderwijs)
is, die volgens de onderwijsstructuur van het Verenigd Koninkrijk gemachtigd is om door de NTU goedgekeurde universitaire
opleidingen in te richten en te verstrekken.
De ESE, een kapitaalvennootschap met beperkte aansprakelijkheid, heeft haar zetel in het Verenigd Koninkrijk en talloze vestigingen
in andere lidstaten. Zij staat als een naar het recht van een andere lidstaat opgerichte vennootschap ingeschreven bij de
kamer van koophandel te Rome en heeft in Italië twaalf filialen.
De ESE geeft geen eigen titels af, maar richt tegen vergoeding cursussen in voor aan de NTU ingeschreven studenten overeenkomstig
de studieprogramma's die door de NTU zijn goedgekeurd. De NTU geeft naderhand het universitaire einddiploma (Bachelor of Arts
with honours) af. De kwaliteit van de door de ESE verstrekte opleidingen wordt gecontroleerd door de overheidsinstelling
The Quality Assurance Agency for Higher Education.
Om de hoge kosten van een verblijf in het Verenigd Koninkrijk gedurende de gehele studieduur te vermijden, had Neri beslist
de universitaire cursussen aan de ESE in Italië te volgen. Nadat zij zich voor het eerste jaar van de door de ESE te Genua
ingerichte cursus had ingeschreven en de ESE een voorschot van 4 000 000 ITL (2 065,83 euro) had betaald, vernam zij uit officiële
Italiaanse informatiebronnen dat de ESE niet gemachtigd was, universitaire opleidingen in te richten, en dat de door de universiteit
afgegeven diploma's, hoewel wettelijk erkend in het Verenigd Koninkrijk, in Italië niet konden worden erkend indien ze na
een studieperiode op het Italiaanse grondgebied waren behaald.
Neri meende daarom een onverschuldigde betaling te hebben verricht en toen zij in der minne geen terugbetaling van het aan
de ESE betaalde bedrag verkreeg, heeft zij de Giudice di pace di Genova verzocht, de ESE tot terugbetaling van dat bedrag
te veroordelen.
Tot staving van haar vordering heeft Neri verschillende omzendbrieven van het ministerie van Universiteiten en Wetenschappelijk
en Technologisch Onderzoek overgelegd, waaruit haars inziens blijkt dat haar vordering gegrond is.
De Giudice di pace di Genova wijst erop dat de ESE als privaatrechtelijke onderneming haar activiteit met een winstgevend
oogmerk uitoefent binnen het Europese kader van de markt van onderwijsdiensten. De studenten van de NTU die van plan zijn
de door de ESE verstrekte opleidingen te volgen, sluiten met de ESE een overeenkomst, die voorziet in de betaling van een
vergoeding voor de door de ESE verstrekte diensten.
Via haar Italiaanse vestiging verstrekt de ESE op het Italiaanse grondgebied dezelfde diensten als die welke zij gemachtigd
is te verstrekken in haar land van herkomst, waarbij zij de wettelijke regeling van de ontvangende lidstaat volkomen naleeft.
De Giudice di pace di Genova merkt op dat het ministerie van Universiteiten en Wetenschappelijk en Technologisch Onderzoek
alsook het ministerie van Buitenlandse Zaken omzendbrieven en nota's hebben opgesteld, waarin is bepaald dat de door de universiteiten
in de lidstaten afgegeven titels in Italië alleen kunnen worden erkend indien de studenten de cursussen hebben gevolgd in
de staten waarin de titels werden afgegeven. De titels die aan Italiaanse onderdanen worden afgegeven op basis van een studieperiode
die werd volbracht aan in Italië werkzame instellingen waarmee deze universiteiten een privaatrechtelijke overeenkomst hebben
gesloten, worden daarentegen niet erkend. De verwijzende rechterlijke instantie is van oordeel dat deze nota's en omzendbrieven
de studenten kunnen ontmoedigen deze universitaire opleidingen te volgen en bovendien het gebruik op het nationale grondgebied
van door deze buitenlandse universiteiten afgegeven universitaire titels kunnen belemmeren.
Daarom meent de Giudice di pace di Genova dat deze administratieve praktijk, die een bestuursrechtelijke maatregel vormt voorzover
zij door alle overheidsorganen wordt toegepast, tot gevolg kan hebben dat studenten worden ontmoedigd zich voor deze universitaire
opleidingen in te schrijven en/of, zoals in casu het geval is geweest, dat studenten ertoe worden aangezet hun inschrijving
voor de opleiding in te trekken.
Volgens de Giudice di pace di Genova kan deze administratieve praktijk dus een belemmering van het vrije verkeer van personen,
de vrijheid van vestiging en het vrij verrichten van diensten vormen.
Verder is de Giudice di pace di Genova van mening dat richtlijn 89/48 zich tegen de administratieve praktijk van de Italiaanse
autoriteiten zou kunnen verzetten, ingeval de onderdanen van de lidstaten de uit deze richtlijn voortvloeiende rechten zouden
kunnen doen gelden vóór het behalen van het in artikel 1 van deze richtlijn bedoelde diploma.
De Giudice di pace di Genova merkt ten slotte op dat besluit 63/266, volgens hetwelk het gemeenschappelijk beleid met betrekking
tot de beroepsopleiding ertoe moet strekken elke nadelige onderbreking zowel tussen het algemeen vormend onderwijs en het
begin van de beroepsopleiding als tijdens de opleiding te vermijden, zich tegen de administratieve praktijk van de Italiaanse
autoriteiten zou kunnen verzetten.
De prejudiciële vragen
Bij beschikking van 18 april 2002 heeft de Giudice di pace di Genova de behandeling van de zaak geschorst en het Hof de volgende
drie prejudiciële vragen gesteld:
1)
Zijn de beginselen van het EG-Verdrag betreffende het vrije verkeer van personen (artikelen 39 EG en volgende), het recht
van vestiging (artikelen 43 EG en volgende) en het vrij verrichten van diensten (artikelen 49 EG en volgende), zoals uitgelegd
in de rechtspraak van het Hof van Justitie, verenigbaar met nationale regelingen of administratieve praktijken zoals beschreven
in de punten III en IV van deze beschikking, en in het bijzonder met nationale regelingen en/of administratieve praktijken
die:
─
de Italiaanse vestiging van een kapitaalvennootschap met hoofdvestiging in het Verenigd Koninkrijk belemmeren bij de uitoefening
in de ontvangende lidstaat van een activiteit die erin bestaat opleidingen ter voorbereiding van universitaire examens in
te richten en te beheren en die deze door de Britse autoriteiten erkende vennootschap volgens de regels is gemachtigd uit
te oefenen;
─
een discriminerende werking hebben ten aanzien van nationale instellingen die soortgelijke activiteiten uitoefenen;
─
de Italiaanse vestiging van dezelfde vennootschap verbieden en/of in ernstige mate belemmeren om in een andere lidstaat diensten
met het oog op de uitoefening van bovengenoemde activiteit onder bezwarende titel te verkrijgen;
─
de studenten ontmoedigen, zich voor deze opleidingen in te schrijven;
─
de ingeschreven studenten belemmeren de beroepsopleiding te volgen alsmede een titel te behalen die de houder ervan voordelen
kan bieden voor de toegang tot een beroepsactiviteit, dan wel voordelen om dit beroep met groter profijt ook in een andere
lidstaat uit te oefenen?
2)
Moet artikel 2 van richtlijn 89/48/EEG van de Raad van 21 december 1988 aldus worden uitgelegd dat het rechten verleent die
de gemeenschapsonderdanen zelfs voordat het in artikel 1 van deze richtlijn bedoelde diploma is behaald, kunnen doen gelden?
Zo ja, is deze richtlijn, mede gelet op hetgeen het Hof reeds heeft beslist in het arrest van 7 maart 2002, Commissie/Italië
(C-145/99, Jurispr. blz. I-2235), verenigbaar met nationale regelingen of administratieve praktijken volgens welke:
─
de erkenning van hogeronderwijsdiploma's ter afsluiting van een beroepsopleiding van ten minste drie jaar volledig aan de
discretionaire bevoegdheid van de administratieve overheid wordt overgelaten;
─
titels die zijn afgegeven door in Groot-Brittannië erkende universiteiten, alleen voor erkenning in aanmerking komen wanneer
zij zijn behaald nadat de volledige opleiding regelmatig in het buitenland is gevolgd, waarbij dus worden uitgesloten de titels
die zijn afgegeven op basis van studieperioden aan buitenlandse instellingen die in Italië werkzaam zijn, ook al zijn zij
gemachtigd en erkend door de bevoegde autoriteiten van de lidstaat van herkomst;
─
een attest van de Italiaanse consulaire vertegenwoordiging in het land waar de titel is afgegeven, moet worden overgelegd
ten bewijze dat de betrokkene tijdens de gehele duur van de universitaire studie daadwerkelijk ter plaatse heeft verbleven;
─
de diploma's
uitsluitend worden erkend indien in het land van herkomst het beroep reeds is uitgeoefend, waardoor elke erkenning met het oog op de
toegang tot een gereglementeerd beroep dat voordien nog niet is uitgeoefend, uitgesloten is?
3)
Wat is de betekenis en de strekking van
nadelige onderbreking van de beroepsopleiding in besluit 63/266 van de Raad van 2 april 1963 en valt daaronder de organisatie, op nationaal vlak, door de administratieve
overheid van een permanent stelsel van voorlichting waarin erop gewezen wordt dat titels die zijn afgegeven door een universiteit,
ook al is deze in Groot-Brittannië wettelijk erkend, volgens de nationale wettelijke regeling niet kunnen worden erkend indien
zij zijn behaald op basis van studieperioden die op het nationale grondgebied zijn volbracht?
Voorafgaande opmerking
De Italiaanse regering heeft ter terechtzitting aangevoerd dat in de verwijzingsbeschikking de nationale regeling op bepaalde
punten verkeerd wordt voorgesteld, en dat in die beschikking geen rekening wordt gehouden met alle relevante nationale bepalingen.
De Italiaanse regering heeft eveneens gewezen op bepaalde wijzigingen die na de verwijzingsbeschikking in de Italiaanse regeling
en in de regeling van het Verenigd Koninkrijk werden aangebracht, alsmede op bepaalde veranderingen in de verhouding tussen
de ESE en de NTU.
In dit verband zij eraan herinnerd dat het niet aan het Hof staat, zich uit te spreken over de uitlegging en de toepasselijkheid
van nationale bepalingen of de voor de beslechting van het hoofdgeding relevante feiten vast te stellen.
In het kader van de bevoegdheidsverdeling tussen de communautaire en de nationale rechterlijke instanties moet het Hof immers
acht slaan op de in de verwijzingsbeschikking omschreven feitelijke en juridische context waarin de prejudiciële vraag moet
worden geplaatst (arrest van 25 oktober 2001, Ambulanz Glöckner, C-475/99, Jurispr. blz. I-8089, punt 10).
Derhalve dienen de prejudiciële vragen te worden onderzocht binnen de feitelijke en juridische context die de Giudice di pace
di Genova in zijn verwijzingsbeschikking heeft verstrekt.
De prejudiciële vragen
Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of de artikelen 39 EG, 43 EG en 49 EG zich verzetten
tegen een administratieve praktijk, zoals die in het hoofdgeding, waarbij de door een universiteit van een lidstaat ter afsluiting
van de tweede studiecyclus afgegeven universitaire diploma's in een andere lidstaat niet worden erkend wanneer de opleiding
voor deze diploma's door een onderwijsinstelling in deze laatste lidstaat werd verstrekt overeenkomstig een tussen beide instellingen
gesloten overeenkomst.
Neri beroept zich voor de verwijzende rechter op deze administratieve praktijk tot staving van haar vordering tot terugbetaling
van het aan de ESE betaalde inschrijvingsgeld, terwijl de ESE zich tegen deze administratieve praktijk verzet op grond van
het gemeenschapsrecht. Om op de prejudiciële vragen een antwoord te geven dat nuttig is voor de beslechting van het voor de
verwijzende rechter hangende geding, moet het gemeenschapsrecht tegen de achtergrond van de activiteit van de ESE worden uitgelegd.
Dienaangaande zij gepreciseerd dat de organisatie, tegen vergoeding, van hogeronderwijsopleidingen een economische activiteit
vormt die onder het hoofdstuk van het Verdrag betreffende het recht van vestiging valt, wanneer zij door een onderdaan van
een lidstaat in een andere lidstaat op vaste en voortdurende wijze wordt uitgeoefend vanuit een hoofd- of nevenvestiging in
deze laatste lidstaat (zie in die zin arrest van 15 januari 2002, Commissie/Italië, C-439/99, Jurispr. blz. I-305, punt 21).
Aangezien de ESE, die haar hoofdvestiging in het Verenigd Koninkrijk heeft, vanuit nevenvestigingen in Italië, in casu vanuit
haar nevenvestiging in Genua, hogeronderwijsopleidingen organiseert, moeten de prejudiciële vragen, voorzover zij betrekking
hebben op de bij het Verdrag beschermde fundamentele vrijheden, uit het oogpunt van de vrijheid van vestiging van de ESE worden
behandeld.
Ingevolge artikel 43 EG moeten de beperkingen van de vrijheid van vestiging worden opgeheven. Als dergelijke beperkingen moeten
worden beschouwd, alle maatregelen die de uitoefening van deze vrijheid verbieden, belemmeren of minder aantrekkelijk maken
(zie arrest van 7 maart 2002, Commissie/Italië, C-145/99, Jurispr. blz. I-2235, punt 22).
Voor een onderwijsinstelling, zoals de ESE, die opleidingen organiseert om studenten de mogelijkheid te bieden diploma's te
behalen die hun toegang tot de arbeidsmarkt kunnen vergemakkelijken, is de erkenning van deze diploma's door de autoriteiten
van een lidstaat van uitermate groot belang.
Het is overduidelijk dat een administratieve praktijk, zoals die in het hoofdgeding, waarbij bepaalde diploma's die aan het
einde van de door de ESE verstrekte universitaire opleidingen worden afgegeven, in Italië niet worden erkend, de studenten
kan ontmoedigen, deze cursussen te volgen, en aldus de ESE ernstig kan belemmeren bij de uitoefening van haar economische
activiteit in deze lidstaat.
Derhalve moet worden vastgesteld dat een administratieve praktijk zoals die in het hoofdgeding een beperking van de vrijheid
van vestiging van de ESE in de zin van artikel 43 EG vormt.
De Italiaanse regering beroept zich ter rechtvaardiging van deze beperking op de noodzaak, universitair onderwijs van hoog
niveau te waarborgen. Zij betoogt dat in de Italiaanse rechtsorde geen overeenkomsten inzake universitaire opleidingen zoals
die in het hoofdgeding worden aanvaard omdat deze opleidingen in de Italiaanse rechtsorde worden beschouwd als een
openbaar goed waarin de culturele en historische waarden van een staat tot uiting komen. Volgens deze regering verhindert een dergelijke
overeenkomst inzake universitaire opleidingen de rechtstreekse controle, door de bevoegde autoriteiten, van de kwaliteit van
de privaatrechtelijke instellingen zowel in de staat van herkomst als in de ontvangende staat.
Vaststaat evenwel dat indien de doelstelling, universitaire opleidingen van hoog niveau te waarborgen, een rechtmatige rechtvaardiging
is voor de beperkingen van de fundamentele vrijheden, deze beperkingen geschikt moeten zijn om de verwezenlijking van het
gestelde doel te waarborgen en niet verder mogen gaan dan ter bereiking van dat doel noodzakelijk is (zie arrest van 15 januari
2002, Commissie/Italië, reeds aangehaald, punt 23).
Aangezien uit artikel 8, lid 1, van legge nr. 341/90 blijkt dat de Italiaanse rechtsorde overeenkomsten tussen Italiaanse
universiteiten en andere Italiaanse instellingen voor hoger onderwijs, die te vergelijken zijn met de overeenkomst tussen
de NTU en de ESE, aanvaardt, en uit de in punt 13 van dit arrest aangehaalde nota blijkt dat alleen diploma's die in omstandigheden
zoals die in het hoofdgeding aan Italiaanse onderdanen worden afgegeven, niet worden erkend, is de in de verwijzingsbeschikking
omschreven administratieve praktijk niet geschikt voor de verwezenlijking van het door de Italiaanse regering aangehaalde
doel, universitaire opleidingen van hoog niveau te waarborgen.
In ieder geval voldoet de betrokken administratieve praktijk niet aan het vereiste van evenredigheid met het nagestreefde
doel.
Zoals de advocaat-generaal in punt 49 van zijn conclusie beklemtoont, sluit de in de verwijzingsbeschikking omschreven administratieve
praktijk elk onderzoek door de nationale autoriteiten, en bijgevolg elke mogelijkheid van erkenning van diploma's die worden
afgegeven in omstandigheden zoals die in het hoofdgeding, uit.
Derhalve gaat een dergelijke administratieve praktijk verder dan noodzakelijk is om het nagestreefde doel te bereiken.
In die omstandigheden moet op de eerste prejudiciële vraag worden geantwoord dat artikel 43 EG zich verzet tegen een administratieve
praktijk, zoals die in het hoofdgeding, waarbij de door een universiteit van een lidstaat ter afsluiting van de tweede studiecyclus
afgegeven universitaire diploma's in een andere lidstaat niet worden erkend wanneer de opleiding voor deze diploma's door
een onderwijsinstelling in deze laatste lidstaat werd verstrekt overeenkomstig een tussen beide instellingen gesloten overeenkomst.
Gelet op het antwoord op de eerste vraag, behoeven de tweede en de derde vraag niet te worden beantwoord.
Kosten
De kosten door de Italiaanse regering en de Commissie wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakt, komen niet
voor vergoeding in aanmerking. Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident
te beschouwen, zodat de nationale rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen.
HET HOF VAN JUSTITIE (Vijfde kamer),
uitspraak doende op de door de Giudice di pace di Genova bij beschikking van 18 april 2002 gestelde vragen, verklaart voor
recht:
Edward
La Pergola
von Bahr
Uitgesproken ter openbare terechtzitting te Luxemburg op 13 november 2003.
De griffier
De president
R. Grass
V. Skouris
–
Procestaal: Italiaans.