CELEX: 62004CJ0499
Przejęcie przedsiębiorstw
Dyrektywa 77/187/EWG
Ochrona praw pracowniczych
Układ zbiorowy wiążący zbywającego i pracownika w momencie przejęcia

1       Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 ust. 1 dyrektywy Rady 77/187/WE z dnia 14 lutego
1977 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia
przedsiębiorstw, zakładów lub części zakładów (Dz.U. z 1977 r., L 61, str. 26, zwanej dalej „dyrektywą”).
2       Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy H. Werhofem (zwanym dalej „powodem”) a spółką Freeway Traffic Systems GmbH
& Co. KG (zwaną dalej „pozwaną”) w przedmiocie stosowania układu zbiorowego.

Ramy prawne

Uregulowania wspólnotowe
3       Artykuł 3 dyrektywy stanowi:
„1. Prawa i obowiązki zbywającego wynikające z umowy o pracę lub stosunku pracy istniejącego w momencie przejęcia w rozumieniu
art. 1 ust. 1 przechodzą w wyniku tego przejęcia na przejmującego.
[...]
2.      Z chwilą dokonania przejęcia, o którym mowa w art. 1 ust. 1, warunki pracy uzgodnione w układach zbiorowych wiążą przejmującego
w takim samym stopniu, w jakim wiązały zbywającego, do momentu rozwiązania lub wygaśnięcia układów zbiorowych lub do czasu
wejścia w życie lub zastosowania innych układów zbiorowych.
państwa członkowskie mogą ograniczyć okres przestrzegania tych zasad i warunków z zastrzeżeniem, że nie będzie on trwał krócej
niż rok” [tłumaczenie nieoficjalne].
4       Postanowienia te zostały zasadniczo powtórzone w następstwie zmiany dyrektywą Rady 98/50/WE z dnia 29 czerwca 1998 r. dyrektywy
77/187 (Dz.U. L 201, str. 88), której termin transpozycji upływał w dniu 17 lipca 2001 r.

Uregulowania krajowe
5       Artykuł 3 dyrektywy został transponowany do prawa niemieckiego na podstawie art. 613a ust. 1 niemieckiego kodeksu cywilnego
(Bürgerliches Gesetzbuch, zwanego dalej „BGB”), którego zdanie pierwsze i drugie brzmią następująco:
„Jeśli na podstawie aktu prawnego ma miejsce przejęcie zakładu lub części zakładu przez innego właściciela, to przejmuje on
prawa i obowiązki wynikające ze stosunków pracy istniejących w momencie przejęcia. Jeśli te prawa i obowiązki są regulowane
na podstawie norm prawnych układu zbiorowego lub układu zakładowego, to te prawa i obowiązki stanowią część stosunku pracy
pomiędzy nowym właścicielem a pracownikiem i nie mogą podlegać zmianom ze szkodą dla pracownika przed upływem roku od daty
przejęcia”.

Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
6       Powód został zatrudniony w dniu 1 kwietnia 1985 r. przez spółkę DUEWAG AG. Zgodnie z umową o pracę stosunek pracy miał być
regulowany postanowieniami ogólnego układu zbiorowego oraz obowiązującego porozumienia płacowego dla przemysłu hutniczego,
metalurgicznego i elektrycznego Nadrenii Północnej Westfalii.
7       Układ zbiorowy został zawarty pomiędzy unią przemysłu metalurgicznego i elektrycznego Nadrenii Północnej Westfalii (zwaną
dalej „AGV”) a związkiem zawodowym przemysłu metalowego (zwanym dalej „IG Metall”). W chwili zatrudnienia powoda DUEWAG AG
była członkiem AGV.
8       W dniu 1 kwietnia 1999 r. spółka ta, po przekształceniu, stała się spółką Siemens DUEWAG GmbH. W dniu 1 października 1999 r.
zbyła ona na rzecz pozwanej część zakładu, w którym pracował powód. Pozwana nie jest członkiem żadnej organizacji pracodawców
zawierającej układy zbiorowe.
9       Na podstawie układu zakładowego zawartego w dniu 2 sierpnia 2001 r. pozwana porozumiała się z komitetem zakładowym w sprawie
tabeli zaszeregowania pracowników, opierając się na postanowieniach wyżej wspomnianego układu zbiorowego. W dniu 13 sierpnia
2001 r. pozwana zawarła inny układ zakładowy, przewidujący jednolitą wypłatę wynagrodzenia.
10     Na podstawie pisma z tego samego dnia powód dowiedział się, że w zamian za jednolitą wypłatę wynagrodzenia zrzekł się ostatecznie
wobec pozwanej wszelkich praw indywidualnych, na które mógłby się ewentualnie powoływać w zakresie wzrostu płacy na podstawie
układu zbiorowego obowiązującego przed wejściem w życie tego układu. W dniu 29 sierpnia 2001 r. pozwana zawarła z powodem
porozumienie uzupełniające do umowy o pracę, na podstawie którego powód miał otrzymywać wynagrodzenie podstawowe kategorii
płacowej 8 oraz premię za wydajność.
11     W dniu 23 maja 2002 r. IG Metall oraz AGV zawarły nowy układ zbiorowy dla przemysłu metalurgicznego i elektrycznego Nadrenii
Północnej Westfalii, przewidujący wzrost płac o 2,6% oraz dodatkową premię, począwszy od 1 czerwca 2003 r.
12     Powód wystąpił do Arbeitsgericht Wuppertal, żądając zasądzenia od pozwanej na jego rzecz, począwszy od dnia 1 czerwca 2003 r.,
różnicy pomiędzy wynagrodzeniem podstawowym a wynagrodzeniem przewidzianym na podstawie układu zbiorowego z dnia 23 maja 2002 r.
oraz dodatkową premią przewidzianą w tym układzie. Pozew ten został oddalony wyrokiem z dnia 7 stycznia 2004 r.
13     Powód złożył apelację do Landesarbeitsgericht Düsseldorf. Sąd ten uważa, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Bundesarbeitsgericht
(federalnego sądu pracy) art. 613a ust. 1 BGB nie może służyć jako podstawa żądań powoda. Mając zatem wątpliwości co do zgodności
tego orzecznictwa z art. 3 ust. 1 dyrektywy 98/50, Landesarbeitsgericht Düsseldorf postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić
się do Trybunału o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania prejudycjalne:
„1)      Czy jeżeli niebędący stroną układu zbiorowego przejmujący jest związany porozumieniem zbywającego – będącego stroną układu
zbiorowego – i pracownika, w myśl którego każdorazowe układy zbiorowe dotyczące wynagrodzeń, które obowiązują zbywającego,
należy stosować w sposób taki, że stosowany jest układ zbiorowy dotyczący wynagrodzeń ważny w chwili przejęcia, a nie układy
zbiorowe dotyczące wynagrodzeń, które weszły w życie później, to jest to zgodne z art. 3 ust. 1 dyrektywy 98/50 [...] zmieniającej
dyrektywę 77/187 [...]?
2)      W przypadku udzielenia przez Trybunał odpowiedzi przeczącej:
Czy jeżeli niebędący stroną układu zbiorowego przejmujący jest związany układem zbiorowym, który wszedł w życie po przejęciu
zakładu, tylko tak długo, jak [długo] byłby związany tym układem zbywający, to jest to zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy 98/50?”.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych

Uwagi wstępne
14     Na wstępie należy stwierdzić, że sąd odsyłający zmierza do uzyskania wykładni art. 3 ust. 1 dyrektywy w brzmieniu zmienionym
dyrektywą 98/50.
15     Tymczasem spór przed sądem krajowym dotyczy skutków prawnych przejęcia części zakładu, które miało miejsce w dniu 1 października
1999 r., czyli w dniu, w którym nie upłynął jeszcze termin dokonania transpozycji dyrektywy 98/50 (zob. w szczególności wyrok
z dnia 11 listopada 2004 r. w sprawie C‑425/02 Delahaye, Rec. str. I‑10823, pkt 28).
16     W ramach przedstawionych pytań nie jest zatem konieczne ustalanie wykładni dyrektywy w brzmieniu zmienionym dyrektywą 98/50.

W przedmiocie pytania pierwszego
17     Przez swoje pierwsze pytanie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy w przypadku przejęcia zakładu i w świetle
umowy o pracę odsyłającej do układu zbiorowego, którego stroną jest zbywający, lecz nie przejmujący, wykładni art. 3 ust. 1
dyrektywy należy dokonywać w ten sposób, że przejmujący nie jest związany kolejnymi układami zbiorowymi zawartymi po układzie
obowiązującym w momencie tego przejęcia.
Uwagi przedstawione Trybunałowi
18     Powód podnosi, że z orzecznictwa Trybunału wynika, że jeśli indywidualna umowa o pracę zawiera klauzulę odsyłającą do układów
zbiorowych zawartych w określonej branży, to klauzula taka ma charakter „dynamiczny” i odsyła, zgodnie art. 3 ust. 1 dyrektywy,
do układów zbiorowych zawartych po dacie przejęcia przedsiębiorstwa (zob. w szczególności wyroki z dnia 14 września 2000 r.
w sprawie C‑343/98 Collino i Chiappero, Rec. str. I‑6659, pkt 53 oraz z dnia 6 listopada 2003 r. w sprawie C‑4/01 Martin i in.,
Rec. str. I‑12859, pkt 29, 48 i 54). Taka wykładnia dyrektywy wynika z jej znaczenia i celu, czyli ochrony pracowników w przypadku
zmiany właściciela przedsiębiorstwa, a w szczególności zapewnienia ochrony ich praw.
19     Pozwana oraz rząd niemiecki uważają natomiast, że wiążący jest jedynie układ zbiorowy obowiązujący w chwili przejęcia. W przeciwnym
razie, czyli jeśli układy zbiorowe wchodzące w życie po dacie przejęcia stosowałyby się wobec pracodawców nieuczestniczących
w rokowaniach, naruszałoby to swobodę kontraktowania pracodawcy, równoważną z wywłaszczeniem. Ponadto należałoby także uwzględnić
zasadę wolności stowarzyszania się, która obejmuje prawo pracodawcy do tego, by nie być członkiem stowarzyszenia lub organizacji
zawodowej. Wreszcie z celu dyrektywy oraz brzmienia art. 3 ust. 1 wynikało, ich zdaniem, że jedynie prawa i obowiązki zbywającego
wynikające z umowy o pracę istniejącej w momencie przejęcia przechodzą na przejmującego.
20     Komisja Wspólnot Europejskich podnosi, że art. 3 ust. 2 dyrektywy, który dotyczy ochrony praw pracowniczych nabytych zbiorowo
i który nakłada na pracodawcę obowiązek zachowania stosunku pracy regulowanego przez układ zbiorowy, zawiera dwa postanowienia,
które znajdują zastosowanie w niniejszym przypadku.
21     Z jednej strony zgodnie z „klauzulą równoważności”, na podstawie której do umowy o pracę stosuje się zawarte przez zbywającego
układy zbiorowe, obowiązek przejmującego w zakresie dalszego wypłacania powodowi wynagrodzenia, które zbywający uzgodnił indywidualnie,
jak również dodatkowych premii przewidzianych przez układ zbiorowy pozostaje w mocy tylko „do momentu rozwiązania lub wygaśnięcia”
tego układu. Komisja uważa, że nowy układ zbiorowy zawarty w dniu 23 maja 2002 r., który wszedł w życie w dniu 1 czerwca 2003 r.,
zastąpił układ zbiorowy wiążący przejmującego na podstawie przejęcia w ten sposób, że nie jest już on związany nowym układem,
począwszy od dnia 1 czerwca 2003 r.
22     Z drugiej strony zważywszy na to, że możliwość ograniczenia okresu ochrony warunków pracy przewidzianych w art. 3 ust. 2 akapit
drugi dyrektywy została transponowana do prawa niemieckiego na podstawie art. 613a ust. 1 zdanie drugie BGB, pozwana mogła
również uwolnić się od obowiązku przestrzegania układu zbiorowego przed jego wygaśnięciem, wraz z końcem rocznego okresu,
licząc od momentu przejęcia.
Odpowiedź Trybunału
23     Należy najpierw przypomnieć, że umowa charakteryzuje się zasadą autonomii woli stron, zgodnie z którą strony pozostają wolne
w zakresie kształtowania wzajemnych zobowiązań. Na podstawie tej zasady i w sytuacji takiej jak sytuacja w postępowaniu przed
sądem krajowym, gdy pozwana nie jest członkiem organizacji pracodawców i nie jest związana żadnym układem zbiorowym, prawa
i obowiązki wynikające z takiego układu nie stosują się zatem wobec niej co do zasady. W przeciwnym wypadku, jak podniósł
rzecznik generalny w pkt 52 swojej opinii, doszłoby do naruszenia zasady, zgodnie z którą umowy nie mogą nakładać obowiązków
na osoby trzecie.
24     Jednakże w kontekście przejęcia przedsiębiorstwa i konsekwencji, jakie niesie to dla stosunku pracy, bezwarunkowe stosowanie
powyższej zasady mogłoby pociągać za sobą pogorszenie warunków wynikających dla pracownika z jego umowy o pracę i układu zbiorowego,
którego stroną jest pracodawca zbywający, lecz nie pracodawca przejmujący przedsiębiorstwo. Z tego właśnie powodu przy przejęciu
przedsiębiorstwa prawodawca wspólnotowy zażądał zagwarantowania pracownikom szczególnej ochrony mającej na celu zapobieżenie
takiemu pogorszeniu, które mogłoby wynikać z zastosowania tej zasady.
25     Ponadto z orzecznictwa Trybunału wynika, że dyrektywa dąży do zapewnienia ochrony praw pracowniczych w razie zmiany pracodawcy
przez umożliwienie pracownikom pozostania w zatrudnieniu u nowego pracodawcy na tych samych warunkach jak te uzgodnione ze
zbywającym (zob. w szczególności wyroki z dnia 10 lutego 1988 r. w sprawie 324/86 Daddy’s Dance Hall, Rec. str. 739, pkt 9,
z dnia 25 lipca 1991 r. w sprawie C‑362/89 D’Urso i in., Rec. str. I‑4105, pkt 9 oraz z dnia 12 listopada 1998 r. w sprawie
C‑399/96 Europices, Rec. str. I‑6965, pkt 37).
26     Również zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przepisy dyrektywy mają charakter bezwzględnie obowiązujący w tym znaczeniu, że
nie można od nich odstępować na niekorzyść pracowników (zob. ww. wyrok w sprawie Martin i in., pkt 39). Z tego wynika, że
umowa o pracę lub stosunek pracy istniejące w momencie przejęcia przedsiębiorstwa pomiędzy zbywającym a pracownikami zatrudnionymi
w przejmowanym przedsiębiorstwie przechodzą z mocy prawa ze zbywającego na przejmującego z samego faktu przejęcia przedsiębiorstwa
(zob. podobnie ww. wyrok w sprawie d’Urso i in., pkt 20 i wyrok z dnia 14 listopada 1996 r. w sprawie C‑305/94 Rotsart de
Hertaing, Rec. str. I‑5927, pkt 18).
27     W niniejszym przypadku umowa o pracę, której stroną był skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym, w zakresie wynagrodzenia
odsyła do układu zbiorowego. Ta klauzula umowy o pracę dotyczy art. 3 ust. 1 dyrektywy. Dlatego zgodnie z dyrektywą prawa
i obowiązki powstałe na podstawie układu zbiorowego, do którego odsyła umowa o pracę, przechodzą z mocy prawa na nowego właściciela,
nawet jeśli – jak w postępowaniu przed sądem krajowym – nie jest on stroną żadnego układu zbiorowego. A zatem prawa i obowiązki
powstałe na podstawie układu zbiorowego nadal wiążą nowego właściciela po przejęciu zakładu.
28     Do celów wykładni art. 3 ust. 1 dyrektywy klauzula odsyłająca do układu zbiorowego nie może mieć szerszego zakresu niż układ,
do którego odsyła. W konsekwencji należy uwzględnić art. 3 ust. 2 dyrektywy, który określa ograniczenia zasady stosowalności
układu zbiorowego, do którego odsyła umowa o pracę.
29     Z jednej strony warunki pracy regulowane układem zbiorowym są zachowane tylko do momentu jego rozwiązania lub wygaśnięcia
albo do czasu wejścia w życie, lub zastosowania innego układu zbiorowego. Z brzmienia dyrektywy nie wynika zatem w żaden sposób,
aby prawodawca wspólnotowy żądał związania przejmującego innymi układami zbiorowymi niż układ obowiązujący w momencie przejęcia,
a w rezultacie narzucał późniejszą zmianę warunków pracy poprzez zastosowanie nowego układu zbiorowego zawartego po przejęciu.
Taka ocena jest ponadto zgodna z celem tej dyrektywy, który ogranicza się do ochrony praw i obowiązków pracowniczych istniejących
w dniu przejęcia. Natomiast celem dyrektywy nie była ochrona oczekiwań ani tym samym ewentualnych korzyści wynikających z przyszłego
rozwoju układów zbiorowych.
30     Z drugiej strony państwa członkowskie mogą ograniczyć okres ochrony warunków pracy wynikających z układu zbiorowego, z zastrzeżeniem,
by okres ten nie był krótszy niż rok. To ostatnie ograniczenie jest w pewien sposób pomocnicze, gdyż może znaleźć zastosowanie,
jeśli żadna z powyższych sytuacji, czyli rozwiązanie lub wygaśnięcie istniejącego układu zbiorowego, lub wejście w życie albo
zastosowanie innego układu zbiorowego nie będzie miała miejsca w terminie roku od przejęcia.
31     Ponadto o ile zgodnie z celem dyrektywy należy chronić interesy pracowników, których dotyczy przejęcie, to nie można jednak
rozpatrywać tego w oderwaniu od interesów przejmującego, który musi być w stanie przeprowadzić konieczne dopasowania i dostosowania
w celu kontynuacji swojej działalności.
32     W tym zakresie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału w celu dokonania wykładni przepisów dyrektywy
należy uwzględnić zasadę jednolitości wspólnotowego porządku prawnego, która wymaga, by prawo wtórne Wspólnoty podlegało wykładni
zgodnej z ogólnymi zasadami prawa wspólnotowego (zob. podobnie wyrok z dnia 1 kwietnia 2004 r. w sprawie C‑1/02 Borgmann,
Rec. str. I‑3219, pkt 30).
33     Należy przypomnieć, że wolność stowarzyszania się, która obejmuje również prawo do tego, by nie być członkiem organizacji
(zob. podobnie wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 30 czerwca 1993 r. w sprawie Sigurjónsson przeciwko Islandii,
seria A nr 264, § 35 oraz z dnia 25 kwietnia 1996 r. w sprawie Gustafsson przeciwko Szwecji, Zbiór orzeczeń i postanowień
1996‑II, str. 637, § 45), jest zawarta w art. 11 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności
podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. i stanowi część praw podstawowych, które zgodnie z utrwalonym orzecznictwem
Trybunału są chronione we wspólnotowym porządku prawnym (wyrok z dnia 15 grudnia 1995 r. w sprawie C‑415/93 Bosman, Rec. str. I‑4921,
pkt 79), o czym przypomina art. 6 ust. 2 UE (zob. wyrok z dnia 6 marca 2001 r. w sprawie C‑274/99 P Connolly przeciwko Komisji,
Rec. str. I‑1611).
34     Gdyby przyjąć przedstawianą przez powoda wykładnię „dynamiczną” odsyłającej klauzuli umownej, o której mowa w pkt 18 niniejszego
wyroku, oznaczałoby to, że przyszłe układy zbiorowe stosują się wobec przejmującego, który nie jest stroną układu zbiorowego,
i że jego prawo podstawowe do niestowarzyszania się zostało naruszone.
35     Natomiast wykładnia „statyczna” wspomnianej klauzuli, przedstawiana przez pozwaną w postępowaniu przed sądem krajowym oraz
rząd niemiecki, pozwala uniknąć sytuacji, w której niebędący stroną układu zbiorowego podmiot przejmujący zakład byłby związany
przyszłym rozwojem układu. Jego prawo do niestowarzyszania się jest zatem w pełni gwarantowane.
36     W tych okolicznościach powód nie może powoływać się na to, że klauzula zawarta w indywidualnej umowie o pracę i odsyłająca
do układów zbiorowych zawartych w określonej branży ma charakter „dynamiczny” i odsyła, przy zastosowaniu art. 3 ust. 1 dyrektywy,
do kolejnych układów zbiorowych zawartych po dacie przejęcia przedsiębiorstwa.
37     Z powyższego wynika, że na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, że wykładni art. 3 ust. 1 dyrektywy należy dokonywać w ten
sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, by w przypadku umowy o pracę odsyłającej do układu zbiorowego, którego stroną
jest zbywający niebędący stroną takiego układu, przejmujący nie był związany kolejnymi układami zbiorowymi zawartymi po układzie
obowiązującym w momencie tego przejęcia.

W przedmiocie drugiego pytania
38     Ze względu na odpowiedź udzieloną na pierwsze pytanie udzielenie odpowiedzi na drugie pytanie nie jest konieczne.

W przedmiocie kosztów
39     Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:
Wykładni art. 3 ust. 1 dyrektywy Rady 77/187/WE z dnia 14 lutego 1977 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich
odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw, zakładów lub części zakładów należy dokonywać
w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, by w przypadku umowy o pracę odsyłającej do układu zbiorowego, którego
stroną jest zbywający niebędący stroną takiego układu, przejmujący nie był związany kolejnymi układami zbiorowymi zawartymi
po układzie obowiązującym w momencie tego przejęcia.
Podpisy
*
Język postępowania: niemiecki.