CELEX: 62009CJ0203
Direttiva 86/653/KEE
Aġenti kummerċjali indipendenti
Xoljiment tal-kuntratt ta’ aġenzija mill-prinċipal
Dritt tal-aġent għal kumpens

It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 18(a) tad-Direttiva tal-Kunsill 86/653/KEE,
tat-18 ta’ Diċembru 1986, dwar il‑koordinazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membru li jirrigwardaw aġenti kummerċjali li jaħdmu
għal rashom (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 177, iktar ’il quddiem id-“direttiva”).
Din it-talba ġiet ippreżentata fil-kuntest ta’ kawża bejn Autohof Weidensdorf GmbH (iktar ’il quddiem “AHW”) u Volvo Car Germany
GmbH (iktar ’il quddiem “Volvo Car”) dwar talba għal kumpens minn AHW, kif ukoll pretensjoni ta’ drittijiet għall-ħlas minħabba
noti ta’ kreditu.

Il-kuntest ġuridiku

Il-leġiżlazzjoni tal-Unjoni
Bis-saħħa tal-Artikolu 1(2) tad-Direttiva:
“Għall-iskopijiet ta’ din id-Direttiva, ‘aġent kummerċjali’ għandu jfisser intermedjarju li jaħdem għal rasu li jkollu awtorità
kontinwa li jinnegozja l-bejgħ jew ix-xiri ta’ merkanzija f’isem persuna oħra, hawnhekk iżjed ’il quddiem imsejħa l-‘prinċipal’,
jew li jinnegozja u jikkonkludi dawn l-operazzjonijiet għan‑nom ta’ u f’isem dak il-prinċipal.”
Mill-Artikolu 16 tad-Direttiva jirriżulta li:
“Xejn f’din id-Direttiva m’għandu jaffettwa l-applikazzjoni tal-liġi ta’ l-Istati Membri meta dawn ta’ l-aħħar jipprovdu għat-terminu
immedjat tal-kuntratt ta’ l‑aġenzija:
a)      minħabba n-nuqqas ta’ parti waħda li twettaq l-obbligi kollha jew inparti tiegħu;
b)      meta jitqajmu ċirkostanzi eċċezzjonali.”
L-Artikolu 17 tad-direttiva msemmija jiddisponi:
“1.      L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri neċessarji biex jassiguraw li l‑aġent kummerċjali jkun, wara t-terminu tal-kuntratt
ta’ l-aġenzija, indennizzat skond il-paragrafu 2 jew ikkumpensat għad-danni skond il-paragrafu 3.
2.      a)     L-aġent kummerċjali għandu jkun intitolat għal indennizz jekk u sal-limiti li:
–        ikun ressaq lill-klijenti prinċipali ġodda jew ikun żied b’mod sinfikanti l-volum tan-negozju ma’ klijenti eżistenti u l-prinċipal
jibqa’ jieħu benefiċċji sostanzjali min-negozju ma’ dawn il-klijenti, u
–        il-ħlas ta’ dan l-indennizz ikun indaqs fir-rigward taċ-ċirkostanzi kollha u, b’mod partikolari, il-kommissjoni mitlufa mill-aġent
kummerċjali fuq in-negozju mwettaq ma’ dawk il-klijenti. […]”
L-Artikolu 18 tad-Direttiva jipprovdi:
“L-indennizz jew il-kumpens imsemmija fl-Artikolu 17 m’għandhomx ikunu pagabbli:
a)      meta l-prinċipal ikun ittermina l-kuntratt ta’ l-aġenzija minħabba nuqqas li jista jkun attribwit lill-aġent kummerċjali li
kien jiġġustifika t-terminazzjoni immedjata tal-kuntratt ta’ l-aġenzija skond il-liġi nazzjonali;
b)      meta l-aġent kummerċjali jkun ittermina l-kuntratt ta’ aġenzija, sakemm din it-terminazzjoni ma tkunx iġġustifikata b’ċirkostanzi
li jistgħu jkunu attribwiti lill-prinċipal fuq bażi ta’ età, nuqqas ta’ saħħa jew mard ta’ l-aġent kummerċjali b’konsegwenza
ma jkunx jista raġonevolment ikun meħtieġ li jkompli bl-attivitajiet tiegħu;
[…]”
Skont l-Artikolu 19 ta’ din id-direttiva:
“Il-partijiet ma jistgħux jidderogaw mill-Artikoli 17 u 18 għad-detriment ta’ l-aġent kummerċjali qabel ma l-kuntratt ta’
l-aġenzija jiskadi.”

Il-leġiżlazzjoni nazzjonali
Skont l-Artikolu 89a tal-Kodiċi Kummerċjali Ġermaniż (Handelsgesetzbuch, iktar ’il quddiem l-“HGB”):
“(1) Kull parti tista’ xxolji l-kuntratt minħabba motiv serju mingħajr ma tosserva t-terminu ta’ notifika. Dan id-dritt la
jista’ jiġi eskluż u lanqas limitat. […]”
L-Artikolu 89b tal-HGB jittrasponi l-Artikoli 17 sa 19 tad-Direttiva. Din id‑dispożizzjoni nazzjonali, kif ifformulata fiż-żmien
li seħħew il-fatti tal-kawża prinċipali, tipprovdi dan li ġej:
“(1) Wara tmiem il-kuntratt, l-aġent kummerċjali jista’ jeżiġi mingħand il‑prinċipal kumpens xieraq meta, u sa fejn,
1.      il-prinċipal jikseb, anki wara tmiem il-kuntratt, benefiċċji sostanzjali mir‑relazzjonijiet kummerċjali tiegħu ma’ klijenti
ġodda avviċinati mill-aġent kummerċjali,
2.      minħabba tmiem il-kuntratt, l-aġent kummerċjali jitlef id-dritt tiegħu għall-kummissjoni li kieku kien jieħu, f’każ li jfittixha,
għal tranżazzjonijiet konklużi jew li se jiġu konklużi ma’ klijenti li huwa jkun avviċina, u
3.      il-pagament ta’ kumpens għandu jkun ġust, meta jittieħdu inkunsiderazzjoni ċ-ċirkustanzi kollha.
Jekk l-aġent kummerċjali jkun espanda l-volum tan-negozju tiegħu ma’ klijent eżistenti b’mod tant sinjifikanti li, f’termini
kummerċjali, huwa ekwivalenti għall-akkwist ta’ klijent ġdid, hu jitqies daqs li kieku ġab klijent ġdid.
[…]
(3)      Dan il-kumpens ma għandux ikun pagabbli meta
1.      l-aġent kummerċjali jkun xolja l-kuntratt, ħlief jekk l-aġir tal-prinċipal kien ir-raġuni ġustifikata għal dan jew jekk l-aġent
kummerċjali ma jistax jinħtieġ ikompli bl-attività tiegħu minħabba l-età jew minħabba mard, jew
2.      il-prinċipal xolja l-kuntratt u jekk hemm motiv serju għax-xoljiment marbut ma’ aġir żbaljat tal-aġent kummerċjali […]”
Skont il-ġurisprudenza stabbilita tal-Bundesgerichtshof, imsemmija fid-deċiżjoni tar-rinviju, id-dispożizzjonijiet dwar il-kumpens
tal-aġent kummerċjali previsti fl‑Artikolu 89b tal-HGB għandhom jiġu applikati b’analoġija ma’ kuntratt ta’ konċessjoni bħal
dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali. Hekk kif jirriżulta mill‑ġurisprudenza msemmija, motiv serju li jiġġustifika d-deċiżjoni
ta’ xoljiment tal-kuntratt mingħajr dewmien għandu jkun eżista biss b’mod oġġettiv fil-mument tad-deċiżjoni ta’ xoljiment
tal-kuntratt. F’każ li l-aġent kummerċjali jkun responsabbli, qabel it-tmiem previst tal-kuntratt, minn nuqqas ta’ twettiq
ta’ obbligu li kien jiġġustifika xoljiment mingħajr notifika, il-ġurisprudenza tal‑Bundesgerichtshof tawtorizza anki lill-prinċipal
li jkun ħa d-deċiżjoni li jtemm il-kuntratt wara notifika, li jiddeċiedi jew li jxolji mill-ġdid il-kuntratt mingħajr notifika
fil-każ li jkun sar jaf b’dan in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu qabel it‑tmiem tan-notifika jew li jagħmel użu mill-imsemmi
nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu biex jirrifjuta kull kumpens f’każ li l-prinċipal ikun sar jaf b’dan in‑nuqqas ta’ twettiq
ta’ obbligu biss wara t-tmiem previst tal-kuntratt.

Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
Ġie konkluż kuntratt ta’ konċessjoni bejn Volvo Car (il-konċedenti) u AHW (il‑konċessjonarja). Fl-istess ħin, il-maniġers
ta’ AHW kienu joperaw, flimkien ma’ maniġer antik ta’ AHW, il-kumpannija Autovermietung Weidensdorf GbR (iktar ’il quddiem
“AVW”). Din tal-aħħar kienet stabbiliet, permezz ta’ kumpannija oħra, relazzjonijiet kummerċjali ma’ Volvo Car irregolati
permezz ta’ “ftehim qafas għal klijenti kbar” li kien jirrigwarda tnaqqis eċċezzjonali fil‑prezzijiet waqt il-kunsinna ta’
vetturi Volvo ġodda. Skont dan il-ftehim qafas, AVW kienet tixtri l-vetturi mingħand AHW filwaqt li kienet tibbenefika mit‑tnaqqis
miftiehem. Biex tagħmel dan, AHW kienet qed tirċievi kontribuzzjonijiet finanzjarji mingħand Volvo Car.
B’ittra tas-6 ta’ Marzu 1997, Volvo Car ħabbret id-deċiżjoni tagħha li fil-31 ta’ Marzu 1999 itemm il-kuntratt ta’ konċessjoni.
Matul il-perijodu bejn April 1998 u Lulju 1999, inbigħu mill-ġdid qabel iż-żmien 28 vettura li AVW kienet xtrat mingħand AHW,
bi ksur tal-kuntratt ta’ konċessjoni. Hekk kif jirriżulta mid-deċiżjoni tar-rinviju, hemm preżunzjoni, fil‑kuntest tal-proċedura
ta’ “Stħarriġ”, li Volvo Car saret taf b’dan il-fatt biss wara t-tmiem tal-kuntratt ta’ konċessjoni.
Sussegwentement, billi qieset li l-Artikolu 89b tal-HGB japplika għall-kuntratt ta’ konċessjoni, fir-rikors tagħha mressaq
kontra Volvo Car, AHW talbet kumpens għall-klijentela u għamlet pretensjoni ta’ drittijiet għall-ħlas minħabba noti ta’ kreditu.
Volvo Car tikkunsidra li l-Artikolu 89b(3)(2) tal-HGB jipprekludi lil AHW milli titlob kumpens. Hija tqis li AHW kisbet kontribuzzjonijiet
li ma kellhiex dritt għalihom sa fejn, b’aġir miftiehem flimkien ma’ AVW, ma osservatx it-terminu ta’ żamma miftiehem fil-kuntratt.
Huwa stabbilit, fil-kuntest tal-proċedura ta’ “Stħarriġ” li wasslet għal dan ir-rinviju preliminari, li b’dan l‑aġir, AHW
naqset mill-obbligi tagħha skont il-kuntratt ta’ konċessjoni konkluż ma’ Volvo Car. Konsegwentement, Volvo Car kellha d-dritt
li ttemm dan il‑kuntratt minnufih li kieku din saret taf b’dan in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu qabel it-tmiem ta’ dan il-kuntratt.
Il-Landgericht laqgħet it-talbiet ta’ AHW għal ammont li ma jaqbiżx EUR 180 159.46 fir-rigward tal-kumpens għall-klijentela
u b’mod totali fir‑rigward tan-noti ta’ kreditu, flimkien mal-imgħax fiż-żewġ każijiet.
L-Oberlandesgericht bidlet parzjalment is-sentenza tal-ewwel istanza fuq l-appell ta’ Volvo Car fir-rigward tal-ammont tal-kumpens
u tan-noti ta’ kreditu. Din il‑qorti ta’ appell ikkunsidrat li AHW kellha dritt għal kumpens fil-konfront ta’ Volvo Car skont
applikazzjoni
per analogia
tal-Artikolu 89b(1) tal-HGB. L‑Oberlandesgericht qieset li l-Artikolu 89b(3)(2) tal-HGB kellu jiġi interpretat skont l-Artikolu 18(a)
tad-Direttiva. Konsegwentement, skont din il-qorti, motiv serju kellu jkun il-kawża tad-deċiżjoni tal-prinċipal li jtemm il-kuntratt
sabiex l‑aġent kummerċjali jkun miċħud mid-dritt tiegħu għal kumpens.
Volvo Car ressqet talba għal “Stħarriġ” tas-sentenza mogħtija mill‑Oberlandesgericht. Il-qorti tar-rinviju qieset li s-soluzzjoni
tal-kawża kienet tiddependi mill-interpretazzjoni tal-Artikolu 18(a) tad-Direttiva.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Bundesgerichtshof iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi
preliminari li ġejjin:
“1)      L-Artikolu 18(a) tad-Direttiva […] għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li bis-saħħa tagħha
l-aġent kummerċjali mhuwiex intitolat għal kumpens, lanqas fil-każ ta’ xoljiment ordinarju mill‑prinċipal, fil-każ li eżistiet,
fid-data tax-xoljiment ordinarju, raġuni serja ta’ xoljiment immedjat tal-kuntratt minħabba aġir żbaljat tal-aġent kummerċjali,
iżda li din ir-raġuni ma kinitx il-kawża tax-xoljiment?
2)      Jekk tali leġiżlazzjoni nazzjonali hija kompatibbli mad-Direttiva:
L-Artikolu 18(a) tad-Direttiva jipprekludi applikazzjoni b’analoġija tal‑leġiżlazzjoni nazzjonali dwar l-esklużjoni tad-dritt
għal kumpens fil-każ fejn kien hemm raġuni serja għax-xoljiment mingħajr notifika minħabba aġir żbaljat tal-aġent kummerċjali
seħħ biss wara l-għoti tan-notifika tax‑xoljiment ordinarju u li l-prinċipal sar jaf b’din ir-raġuni biss wara t‑tmiem tal-kuntratt,
b’tali mod li ma kellux iktar il-possibbiltà li jagħti notifika oħra ta’ xoljiment immedjat tal-kuntratt ibbażata fuq aġir
żbaljat tal‑aġent kummerċjali?”

Fuq id-domandi preliminari

Fuq il-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja u fuq l-ammissibbiltà tad-domandi preliminari

Osservazzjonijiet sottomessi lill-Qorti tal-Ġustizzja
Volvo Car tqis li r-rinviju preliminari huwa inammissibbli. Fil-fatt, is-suġġett tal‑kawża prinċipali ma jidħolx fil-kamp
ta’ applikazzjoni tad-Direttiva. Konċessjonarja bħal AHW mhijiex “aġent kummerċjali” fis-sens tal-Artikolu 1(2) tad-Direttiva
u lanqas fis-sens tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 84(1) tal-HGB. Issa, il-prinċipju tal-interpretazzjoni konformi mad-direttivi
tad-dispożizzjonijiet tal-liġi nazzjonali japplika biss fir-rigward tal-kamp ta’ applikazzjoni diretta ta’ dawn id-direttivi.
Matul is-seduta ta’ trattazzjoni, AHW osservat li, minħabba l-applikazzjoni
per analogia
, fid-dritt Ġermaniż, tad-dispożizzjonijiet dwar l-aġenti kummerċjali għall-kuntratti ta’ konċessjoni, id-domandi preliminari
huma ammissibbli. Barra minn hekk, l-ewwel domanda ma għandhiex natura ipotetika.
Il-Gvern Ġermaniż isostni li, fid-dritt Ġermaniż, id-dispożizzjonijiet dwar l-aġenti kummerċjali japplikaw
per analogia
għall-konċessjonarji. Konsegwentement, id‑deċiżjoni dwar id-dritt għal kumpens ta’ AHW tiddependi mill-interpretazzjoni li
għandha tingħata lid-dispożizzjonijiet tad-Direttiva dwar l-esklużjoni tad-dritt għal kumpens tal-aġenti kummerċjali. Fir-rigward
tal-ewwel domanda preliminari, ir-rappreżentant tal-Gvern Ġermaniż ippreċiża, waqt is-seduta ta’ trattazzjoni, li din il-kwistjoni
mhijiex ipotetika peress li din tirrigwarda problema li s-soluzzjoni tagħha għandha karattru preliminari għar-risposta għat-tieni
domanda.
Skont il-Kummissjoni, xejn ma jipprekludi l-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tirrispondi għad-domandi preliminari
sa fejn il-leġiżlazzjoni Ġermaniża li tittrasponi d-direttiva għandha tiġi interpretata b’mod konformi ma din id‑direttiva.
Madankollu, il-Kummissjoni turi dubji dwar l-ammissibbiltà tal‑ewwel domanda, peress li din tirrigwarda ipoteżi li ma tikkorrispondix
mal‑fatti li l-qorti tar-rinviju hija kkonfrontata bihom f’dan il-każ

Il-kunsiderazzjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja
Fir-rigward, fl-ewwel lok, tal-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tirrispondi għad-domandi preliminari, għandu jiġi
mfakkar li fil-kuntest tal‑kooperazzjoni bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati nazzjonali, stabbilita mill‑Artikolu 267 TFUE,
hija biss il-qorti nazzjonali li għandha tevalwa, fid-dawl taċ-ċirkustanzi partikolari ta’ kull kawża, kemm in-neċessità ta’
deċiżjoni preliminari sabiex tkun tista’ taqta’ l-kawża kif ukoll ir-rilevanza tad-domandi li hija tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja.
Iċ-ċaħda min-naħa ta’ din ta’ l-aħħar ta’ domanda magħmula minn qorti nazzjonali hija possibbli biss meta jidher, b’mod manifest,
li l-interpretazzjoni mitluba tad-dritt tal-Unjoni m’għandhiex konnessjoni mar-realtà jew l-għan tal-kawża prinċipali jew
meta l-kwistjoni hija ġenerali jew ipotetika (ara, b’mod partikolari s-sentenza tas-16 ta’ Marzu 2006, Poseidon Chartering,
C‑3/04, Ġabra p. I‑2505, punt 14).
Konsegwentament, peress li d-domandi magħmula mill-qrati nazzjonali jirrigwardaw l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt
tal-Unjoni, il-Qorti tal‑Ġustizzja hija, bħala regola, obbligata li tiddeċiedi. Fil-fatt, la mit-termini tal‑Artikolu 267 TFUE
u lanqas mill-għan tal-proċedura stabbilita minn dan l‑Artikolu ma jirriżulta li l-awturi tat-Trattat kellhom l-intenzjoni
jeskludu mill‑ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja, ir-rinviji għal deċiżjoni preliminari li jirrigwardaw dispożizzjoni tad-dritt
tal-Unjoni fil-każ partikolari fejn id-dritt nazzjonali ta’ Stat Membru jirreferi għall-kontenut ta’ din id-dispożizzjoni
sabiex jiġu stabbiliti r-regoli applikabbli għal sitwazzjoni kompletament interna ta’ dan l‑Istat (ara s-sentenza Poseidon
Chartering, iċċitata iktar ’il fuq, punt 15).
Fil-fatt, meta leġiżlazzjoni nazzjonali tadotta għal sitwazzjonijiet purament interni, l-istess soluzzjonijiet bħal dawk adottati
fid-dritt tal-Unjoni sabiex, b’mod partikolari, tiġi evitata d-diskriminazzjoni jew distorsjoni eventwali ta’ kompetizzjoni,
jeżisti ċertament interess tal-Unjoni li, sabiex jiġu evitati d‑diverġenzi futuri ta’ interpretazzjoni, id-dispożizzjonijiet
jew il-kunċetti meħuda mid-dritt tal-Unjoni jingħataw interpretazzjoni uniformi, indipendentement miċ‑ċirkustanzi li fihom
huma għandhom japplikaw (sentenza Poseidon Chartering, iċċitata iktar ’il fuq, punt 16).
F’dan il-każ, għalkemm id-domandi jirrigwardaw kuntratt ta’ konċessjoni u mhux kuntratt ta’ aġenzija kummerċjali, u għalkemm
id-direttiva għaldaqstant ma tistax tirregola direttament is-sitwazzjoni inkwistjoni, xorta jibqa’ l-fatt li fid-dritt Ġermaniż
huwa applikat trattament identiku għal dawn iż-żewġ tipi ta’ kuntratti (ara, f’dan is-sens, is-sentenza Poseidon Chartering,
iċċitata iktar ’il fuq, punt 17).
Barra minn hekk, ma hemm xejn fil-proċess li jindika li l-qorti tar-rinviju għandha l-fakultà li ma timxix mal-interpretazzjoni
li l-Qorti tal-Ġustizzja tagħti lid‑dispożizzjonijiet tad-Direttiva.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, għandha tiġi miċħuda l-eċċezzjoni tan-nuqqas ta’ ġurisdizzjoni.
F’dak li jirrigwarda, fit-tieni lok, l-ammissibbiltà tal-ewwel domanda preliminari, għandu jiġi rrilevat li din id-domanda
tirrigwarda sitwazzjoni li fiha, fid-data tax‑xoljiment ordinarju tal-kuntratt, kien jeżisti motiv li jiġġustifika xoljiment
immedjat tal-kuntratt li ma ġiex invokat mill-prinċipal sabiex jiġġustifika dan ix‑xoljiment. Hekk kif jirriżulta mid-deċiżjoni
tar-rinviju, il-ksur tal-obbligi kuntrattwali lmentat kontra AHW seħħ wara n-notifika tax-xoljiment ordinarju tal-kuntratt
ta’ konċessjoni
F’dawn iċ-ċirkustanzi, għandu jiġi kkonstatat li l-ewwel domanda preliminari tirrigwarda sitwazzjoni purament ipotetika li
b’mod manifest ma tikkorrispondix għall-fatti inkwistjoni fil-kawża prinċipali u għaldaqstant tikkostitwixxi domanda irrilevanti
għas-soluzzjoni tal-kwisjoni fil-kawża prinċipali.
Isegwi li l-ewwel domanda preliminari hija inammissibbli.

Fuq il-mertu
Osservazzjonijiet sottomessi lill-Qorti tal-Ġustizzja
Volvo Car tipproponi li tingħata risposta fin-negattiv għat-tieni domanda li saret billi tibbaża ruħha fuq interpretazzjoni
iktar wiesgħa tal-kriterji stabbiliti fl‑Artikolu 18(a) tad-direttiva. B’mod partikolari, f’din id-domanda, xejn ma jippermetti
li jitqies li l-esklużjoni ta’ kumpens għandu jiddependi mill-kriterju purament imprevedibbli dwar jekk l-aġir żbaljat li
jiġġustifika deċiżjoni ta’ terminazzjoni tal-kuntratt mingħajr notifika ġiex skopert qabel it-tmiem tal‑kuntratt jew le.
Kif osservat AHW matul is-seduta ta’ trattazzjoni, il-fatt li l-prinċipal ikun jista’ jinħeles mill-obbligu li jħallas kumpens
lill-aġent kummerċjali, permezz ta’ interpretazzjoni wiesgħa tal-Artikolu 18(a) tad-direttiva, ikollu bħala konsegwenza d-distorsjoni
tal-kompetizzjoni. Konsegwentement, għandha tingħata interpretazzjoni litterali tad-dispożizzjoni msemmija, li tikkostitwixxi
eċċezzjoni għall-obbligu ta’ ħlas ta’ kumpens, liema interpretazzjoni teħtieġ li l‑aġir żbaljat tal-aġent ikun kawża diretta
tad-deċiżjoni tax-xoljiment tal-kuntratt. Barra minn hekk, huwa possibbli, abbażi tal-Artikolu 17(2)(a) tad-direttiva li jipprovdi
l-eżami tal-ekwità, li jitnaqqas l-ammont tal-kumpens jew anki li l-aġent jiċċaħħad mill-kumpens b’mod totali.
Il-Gvern Ġermaniż jipproponi li tingħata risposta fil-pożittiv għat-tieni domanda preliminari. Fil-fatt, id-direttiva, li
l-prinċipji essenzjali tagħha huma l-fiduċja u l‑obbligu ta’ lealtà reċiproka, tipprova tistabbilixxi bilanċ bejn l-interessi
tal‑partijiet. Bis-saħħa tal-Artikolu 18(a) tad-direttiva, id-dritt għal kumpens jiġi eskluż meta n-nuqqas attribwit lill-aġent
kummerċjali ma kienx il-kawża diretta tad-deċiżjoni li jintemm il-kuntratt iżda kien madankollu jeżisti oġġettivament qabel
l-imsemmija deċiżjoni u seta’ jiġġustifika deċiżjoni ta’ xoljiment tal-kuntratt b’mod immedjat skont id-dritt nazzjonali.
Huwa biżżejjed li l-aġir żbaljat tal-aġent kummerċjali jista’ b’mod teoretiku jintuża mill-prinċipal bħala motiv għad‑deċiżjoni
li jintemm kuntratt (kawżalità ipotetika). Min-naħa l-oħra, peress li ż-żewġ kundizzjonijiet imsemmija iktar ’il fuq għandhom
ikunu sodisfatti flimkien, l-Artikolu 18(a) tad-direttiva ma japplikax, fil-fehma tal-Gvern Ġermaniż, meta dawn il-kundizzjonijiet
ma jkunux sodisfatti flimkien u meta n‑nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu jkun seħħ biss wara d-deċiżjoni li jiġi tterminat kuntratt.
Skont il-Kummissjoni, is-sistema stabbilita mill-Artikoli 17 sa 19 tad-direttiva għandha natura imperattiva. Madankollu, interpretazzjoni
iktar wiesgħa tal‑Artikolu 18(a) tad-direttiva tista’ tiġi rrikonċiljata ma’ kompromess ekwu bejn l-interessi tal-prinċipal
u dawk tal-aġent kummerċjali. Fil-fatt, l-aġent kummerċjali wkoll jistħoqqlu protezzjoni meta l-prinċipal ma jkunx qies l-aġir
tiegħu bħala gravi biżżejjed sabiex jiġġustifika xoljiment tal-kuntratt. Barra minn hekk, xejn ma jwaqqaf lill-prinċipal milli
jiddikjara lill-aġent kummerċjali li l-aġir tiegħu wasslu sabiex jittermina l-kuntratt jekk ma jkunx diġà għamel hekk.
Fis-sitwazzjoni fejn il-prinċipal jiskopri n-nuqqas ta’ twettiq tal-obbligu tal-aġent kummerċjali biss wara x-xoljiment tar-relazzjoni
kuntrattwali, ikun impossibbli għalih li jxolji l-kuntratt għal dan il-motiv, peress li ma jkunx hemm iktar relazzjoni kuntrattwali
li tkun tista’ tiġi xolta. Peress li l-leġiżlatur tal-Unjoni naqas milli jipprovdi dispożizzjonijiet għal din il-possibbiltà
fid-direttiva, l-Istati Membri huma liberi, fl-osservanza tal-limiti stabbiliti mit-Trattat, li jeskludu jew le dritt għal
kumpens. Fil-każ fejn il-prinċipal ikun sar jaf bl-eżistenza tal-aġir żbaljat tal-aġent qabel it-tmiem tal-kuntratt u ma jinvokax
l-imsemmi aġir bħala motiv għax-xoljiment, id-dritt għal kumpens ċertament jinżamm, iżda l-aġir imsemmi jista’ jittieħed inkunsiderazzjoni
fl-iffissar tal-kumpens għal raġunijiet ta’ ekwità.
Ir-risposta tal-Qorti tal-Ġustizzja
Bit-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju essenzjalment tistaqsi jekk l‑Artikolu 18(a) tad-direttiva għandux jiġi intepretat
fis-sens li jipprekludi li aġent kummerċjali indipendenti jiċċaħħad mill-kumpens għall-klijentela tiegħu meta l‑prinċipal
jistabbilixxi l-eżistenza ta’ nuqqas min-naħa ta’ dan l-aġent, li jkun seħħ wara n-notifika tax-xoljiment tal-kuntratt permezz
ta’ notifika u qabel ma jintemm, li kien tali li jiġġustifika xoljiment immedjat tal-kuntratt inkwistjoni.
Sabiex tingħata risposta għal din id-domanda, għandu jiġi mfakkar li skont l‑Artikolu 18(a) tad-direttiva, il-kumpens imsemmi
fih ma jkunx dovut meta l‑prinċipal ikun xolja l-kuntratt “minħabba” nuqqas li jista jkun attribwit lill-aġent kummerċjali
li jiġġustifika t-terminazzjoni immedjata tal-kuntratt skont il-liġi nazzjonali.
Issa, l-użu, min-naħa tal-leġiżlatur tal-Unjoni, tal-prepożizzjoni “minħabba” huwa tali li jsostni t-teżi sostnuta b’mod partikolari
mill-Kummissjoni, li tgħid li l‑imsemmi leġiżlatur kellu l-ħsieb li jeħtieġ l-eżistenza ta’ rabta ta’ kawżalità diretta bejn
in-nuqqas attribwit lill-aġent kummerċjali u d-deċiżjoni tal-prinċipal li jxolji l-kuntratt sabiex ikun jista’ jċaħħad lill-aġent
kummerċjali mill-kumpens previst mill-Artikolu 17 tad-direttiva.
Din l-interpretazzjoni hija kkonfermata mill-ġenesi tad-direttiva. Fil-fatt, hekk kif jirriżulta mill-proposta għal direttiva
(ĠU 1977, C 13, p. 2), il-Kummissjoni kienet inizjalment ipproponiet li l-kumpens għall-klijentela ma jkunx dovut meta l-prinċipal
ikun xolja jew “ikun seta’ jxolji kuntratt” f’każ ta’ nuqqas min-naħa tal-aġent kummerċjali li jkun tali li ma jkunx jista
jiġi mistenni mingħand il‑prinċipal li jżomm ir-rabta kuntrattwali. Issa, għandu jiġi kkonstatat li l‑leġiżlatur tal-Unjoni
ma adottax it-tieni kawża ta’ terminazzjoni li ġiet proposta.
L-interpretazzjoni mogħtija iktar ’il fuq hija kkonfermata wkoll mill-fatt li l-istess prepożizzjoni tintuża fid-diversi verżjonijiet
lingwistiċi tal-Artikolu 18(a) tad‑direttiva, u b’mod partikolari fil-lingwa Spanjola (“por un incumplimiento imputable al
agente comercial”), fil-lingwa Ġermaniża (“wegen eines schuldhaften Verhaltens des Handelsvertreters”), fil-lingwa Ingliża
(“because of default attributable to the commercial agent”), fil-lingwa Franċiża (“pour un manquement imputable à l-aġent
kummerċjali”), fil-lingwa Taljana (“per un’inadempienza imputabile all’agente commerciale”), kif ukoll fil-lingwa Pollakka
(“z powodu uchybienia przypisywanego przedstawicielowi handlowemu”).
Għandu jingħad ukoll li, bħala eċċezzjoni għad-dritt għal kumpens tal-aġent, l‑Artikolu 18(a) tad-direttiva għandu jiġi interpretat
b’mod strett. Għaldaqstant, din id-dispożizzjoni ma tistax tiġi interpretata b’mod li jammonta għal żieda ta’ kawża ta’ terminazzjoni
tal-kumpens mhux espressament prevista minn din id‑dispożizzjoni.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, meta l-prinċipal isir jaf bin-nuqqas tal-aġent kummerċjali biss wara li jintemm il-kuntratt, ma jkunx
iktar possibbli li jiġi applikat il‑mekkaniżmu previst fl-Artikolu 18(a) tad-direttiva. Konsegwentement, l-aġent kummerċjali
ma jistax jiġi mċaħħad mid-dritt tiegħu għal kumpens abbażi ta’ din id-dispożizzjoni meta l-prinċipal, wara li jkun innotifikah
bix-xoljiment tal‑kuntratt permezz ta’ notifika bil-quddiem, jistabbilixxi l-eżistenza ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu
ta’ dan l-aġent li kien tali li jiġġustifika xoljiment immedjat ta’ dan il-kuntratt.
Madankollu, għandu jingħad ukoll li, b’mod konformi mat-tieni inċiż tal‑Artikolu 17(2)(a) tad-direttiva, l-aġent kummerċjali
għandu dritt għal kumpens jekk u sa fejn il-ħlas ta’ dan il-kumpens huwa ekwu, fid-dawl taċ-ċirkustanzi kollha. Għalhekk,
ma jistax jiġi eskluż li l-aġir tal-aġent imsemmi jista’ jittieħed inkunsiderazzjoni fil-kuntest tal-evalwazzjoni intiża sabiex
tiġi stabbilita n-natura ekwa tal-kumpens tiegħu.
Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet, ir-risposta għat-tieni domanda għandha tkun fis-sens li l-Artikolu 18(a) tad-direttiva
jipprekludi li aġent kummerċjali indipendenti jiċċaħħad mill-kumpens għall-klijentela tiegħu meta l-prinċipal jistabbilixxi
li kien hemm nuqqas min-naħa tal-aġent kummerċjali, li jkun seħħ wara n-notifika tax-xoljiment tal-kuntratt permezz ta’ notifika
u qabel ma jintemm, li kien tali li jiġġustifika xoljiment immedjat tal-kuntratt inkwistjoni.

Fuq l-ispejjeż
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in‑natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti
tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal‑osservazzjonijiet
lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (L‑Ewwel Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
L-Artikolu 18(a) tad-Direttiva tal-Kunsill 86/653/KEE, tat-18 ta’ Diċembru 1986, dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet tal-Istati
Membru li jirrigwardaw aġenti kummerċjali li jaħdmu għal rashom, jipprekludi li aġent kummerċjali indipendenti jiċċaħħad mill-kumpens
għall-klijentela tiegħu meta l-prinċipal jistabbilixxi li kien hemm nuqqas min-naħa tal-aġent kummerċjali, li jkun seħħ wara
n-notifika tax-xoljiment tal-kuntratt permezz ta’ notifika u qabel ma jintemm, li kien tali li jiġġustifika xoljiment immedjat
tal-kuntratt inkwistjoni.
Firem
*
Lingwa tal-kawża: il-Ġermaniż.