CELEX: 61989CJ0184
Άνοδος σε ανώτερη μισθολογική βαθμίδα
Διπλή περίοδος δοκιμασίας για τους εργαζομένους με μερική απασχόληση
Έμμεση διάκριση

Με Διάταξη της 13ης Απριλίου 1989, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 29 Μαΐου 1989, το Arbeitsgericht Hamburg υπέβαλε, δυνάμει του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, δύο προδικαστικά ερωτήματα ως προς την ερμηνεία του άρθρου 119 της Συνθήκης και της οδηγίας 75/117/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 10ης Φεβρουαρίου 1975, περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών που αφορούν την εφαρμογή της αρχής της ισότητας των αμοιβών μεταξύ εργαζομένων ανδρών και γυναικών ( ΕΕ ειδ. έκδ. 05/002, σ. 42 ).
Τα ερωτήματα αυτά ανέκυψαν στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ της Nimz και του εργοδότη της, της Ελεύθερης και Χανσεατικής Πόλεως του Αμβούργου, ως προς το θέμα της ανόδου της σε ανώτερη μισθολογική βαθμίδα.
Από τον φάκελο προκύπτει ότι η εν λόγω σχέση εργασίας διέπεται από τις διατάξεις της συλλογικής συμβάσεως των συμβασιούχων υπαλλήλων του δημοσίου ( Bundesangestelltentarifvertrag, στο εξής: ΒΑΤ). Κατά το άρθρο 23 α, σημείο 6, της ΒΑΤ, όπως ίσχυε μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 1987, για την άνοδο σε ανώτερη μισθολογική βαθμίδα μετά το πέρας μιας περιόδου δοκιμασίας, οι περίοδοι υπηρεσίας λαμβάνονται υπόψη στο σύνολο τους για τους εργαζομένους που πραγματοποιούν τουλάχιστον τα τρία τέταρτα του κανονικού ωραρίου εργασίας, αλλά μόνο κατά το ήμισυ όταν οι εργαζόμενοι έχουν ωράριο μεταξύ του ημίσεος και των τριών τετάρτων του κανονικού ωραρίου.
Βάσει της διατάξεως αυτής και λόγω του ότι η Nimz συμπλήρωνε λιγότερο των τριών τετάρτων του κανονικού ωραρίου εργασίας, ο εργοδότης της της αρνήθηκε την άνοδο στην ανώτερη μισθολογική βαθμίδα, δηλαδή την IV b, κατηγορία 2, της ΒΑΤ, μετά από έξι έτη υπηρεσίας στη βαθμίδα V b, κατηγορία 1 a.
Δεδομένου ότι οι εργαζόμενοι που πραγματοποιούν τουλάχιστον τα τρία τέταρτα του κανονικού ωραρίου εργασίας έχουν το δικαίωμα αυτόματης ανόδου, μετά από έξι έτη υπηρεσίας, στην ανώτερη μισθολογική βαθμίδα, η Nimz έκρινε ότι υπήρξε θύμα έμμεσης διάκρισης απαγορευμένης από τον νόμο. Κατόπιν αυτού άσκησε αγωγή ενώπιον του Arbeitsgericht Hamburg. Το εθνικό δικαστήριο έκρινε ότι με την αγωγή αυτή ετίθεντο προβλήματα ερμηνείας των άρθρων 117 και 119 της Συνθήκης ΕΟΚ καθώς και της προαναφερθείσας οδηγίας 75/117. Επομένως, αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
« 1)
Υφίσταται “ έμμεση διάκριση κατά των γυναικών ” και, επομένως, παράβαση του άρθρου 119 της Συνθήκης ΕΟΚ, όταν μία συλλογική σύμβαση εργασίας όσον αφορά τις δημόσιες υπηρεσίες ορίζει — για τους ειδικευμένους διοικητικούς υπαλλήλους που εργάζονται στο Πανεπιστήμιο — ως προϋπόθεση ανόδου στην ανώτερη μισθολογική βαθμίδα, μετά το πέρας περιόδου δοκιμασίας, ότι
—
ot περίοδοι, κατά τη διάρκεια των οποίων ο( η ) ενδιαφερόμενος( η ) εργαζόταν κανονικά κατά τη διάρκεια τουλάχιστον των τριών τετάρτων του κανονικού ωραρίου εργασίας προσώπου με πλήρη απασχόληση, λαμβάνονται υπόψη εξ ολοκλήρου, ενώ οι περίοδοι, κατά τις οποίες αυτός/αυτή εργαζόταν κατά τη διάρκεια τουλάχιστον του ημίσεος του ωραρίου αυτού, λαμβάνονται υπόψη κατά το ήμισυ, αυτό δε ενώ απ' όλους τους υπαλλήλους με μερική απασχόληση, που εργάζονται λιγότερο από τα τρία τέταρτα της διάρκειας κανονικού ωραρίου υπαλλήλου με πλήρη απασχόληση, πλέον του 90
o
/ο ανήκουν στο γυναικείο φύλο, απ' όλους δε τους εργαζομένους με πλήρη απασχόληση και απ' όλους τους εργαζομένους με μερική απασχόληση που εργάζονται κατά τη διάρκεια τουλάχιστον των τριών τετάρτων του κανονικού ωραρίου εργασίας υπαλλήλου με πλήρη απασχόληση, λίγο πάνω από το 55
o
/ο ανήκουν στο γυναικείο φύλο;
2)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο ερώτημα:
επιβάλλουν οι συνδυασμένες διατάξεις του άρθρου 119 και του άρθρου 117 της Συνθήκης ΕΟΚ και/ή οι διατάξεις της οδηγίας 75/117/ΕΟΚ του Συμβουλίου την εφαρμογή στους εργαζομένους με μερική απασχόληση, των οποίων το ωράριο εργασίας είναι λιγότερο από τρία τέταρτα του κανονικού ωραρίου εργασίας υπαλλήλου με πλήρη απασχόληση, περιόδου δοκιμασίας ίσης διάρκειας με αυτής των εργαζομένων με πλήρη απασχόληση και των εργαζομένων με μερική απασχόληση που εργάζονται τουλάχιστον τα τρία τέταρτα του κανονικού ωραρίου εργασίας υπαλλήλου με πλήρη απασχόληση
ή
πρέπει το δικαστήριο, ενόψει της αυτονομίας των συμβαλλομένων μερών της συλλογικής συμβάσεως εργασίας, να μη αποφανθεί ως προς αυτό και να αφήσει στα συμβαλλόμενα μέρη της συλλογικής συμβάσεως τη μέριμνα για τη λήψη αποφάσεως επί του ζητήματος αυτού; »
Στην έκθεση για την επ' ακροατηρίου συζήτηση αναπτύσσονται διεξοδικώς τα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως της κύριας δίκης, οι οικείες κοινοτικές διατάξεις, η εξέλιξη της διαδικασίας καθώς και οι γραπτές παρατηρήσεις που κατατέθηκαν στο Δικαστήριο. Τα στοιχεία αυτής της δικογραφίας δεν επαναλαμβάνονται κατωτέρω παρά μόνο καθόσον απαιτείται για τη συλλογιστική του Δικαστηρίου.
Επί του πρώτου ερωτήματος
Με το πρώτο ερώτημα, το εθνικό δικαστήριο ερωτά κατ' ουσίαν αν το άρθρο 119 της Συνθήκης αντιτίθεται στο ότι μία συλλογική σύμβαση, συναφθείσα στο πλαίσιο των εθνικών δημοσίων υπηρεσιών, προβλέπει τη λήψη υπόψη ολόκληρου του χρόνου υπηρεσίας των εργαζομένων που συμπληρώνουν τουλάχιστον τα τρία τέταρτα του κανονικού ωραρίου εργασίας για την πρόσβαση σε ανώτερη μισθολογική βαθμίδα, αλλά μόνο το ήμισυ της προϋπηρεσίας αυτής για τους εργαζομένους, των οποίων η διάρκεια του ωραρίου είναι μεγαλύτερη από το ήμισυ και μικρότερη από τα τρία τέταρτα αυτής του κανονικού ωραρίου, όταν η τελευταία αυτή ομάδα εργαζομένων περιλαμβάνει πολύ μεγαλύτερο αριθμό γυναικών απ' ό,τι ανδρών.
Προς εξεύρεση χρησίμων για την απάντηση στο ερώτημα αυτό στοιχείων, πρέπει καταρχάς να επαληθευθεί αν η άνοδος σε ανώτερη μισθολογική βαθμίδα εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 119 της Συνθήκης.
Από τη δικογραφία προκύπτει ότι εν προκειμένω πρόκειται για ένα σχεδόν αυτόματο σύστημα κατατάξεως των αμοιβών που λειτουργεί βάσει των κανόνων του χρόνου υπηρεσίας που περιλαμβάνονται σε συλλογική σύμβαση. Οι κανόνες αυτοί καθορίζουν την εξέλιξη της καθαυτής αμοιβής που οφείλεται στον εργαζόμενο που δεν αλλάζει καθήκοντα.
Από αυτό συνάγεται ότι, υπό τις συνθήκες αυτές, οι κανόνες που διέπουν τη σχεδόν αυτόματη άνοδο σε ανώτερη μισθολογική βαθμίδα εμπίπτουν, καταρχήν, στην έννοια της αμοιβής κατά το άρθρο 119 της Συνθήκης.
Σχετικά με την τελευταία αυτή διάταξη πρέπει να υπομνησθεί ότι, δεδομένου ότι έχει επιτακτικό χαρακτήρα, η απαγόρευση της διακρίσεως μεταξύ εργαζομένων ανδρών και γυναικών δεν επιβάλλεται μόνο για τις ενέργειες των δημοσίων αρχών αλλά επεκτείνεται επίσης σε όλες τις συμβάσεις που αποσκοπούν στην κατά συλλογικό τρόπο ρύθμιση της έμμισθης εργασίας, καθώς και στις συμβάσεις μεταξύ ιδιωτών ( βλ. τελευταίως την απόφαση της 27ης Ιουνίου 1990,
C-33/89, Kowalska, Συλλογή 1990, σ. I-2591
).
Από τη δικογραφία προκύπτει ότι η διάταξη της εν λόγω συλλογικής συμβάσεως απαιτεί από τους εργαζομένους, οι οποίοι συμπληρώνουν τουλάχιστον το ήμισυ του ωραρίου ενός εργαζομένου με πλήρη απασχόληση αλλά λιγότερο από τα τρία τέταρτα του ωραρίου αυτού, διπλάσιο χρόνο υπηρεσίας για να έχουν πρόσβαση στην ανώτερη μισθολογική βαθμίδα, σε σχέση προς αυτόν που απαιτείται από τους εργαζομένους με πλήρη απασχόληση. Όμως, μία συλλογική σύμβαση όπως η προκείμενη, η οποία καθιστά δυνατό στους εργοδότες να διατηρούν μία συνολική μισθολογική διαφορά μεταξύ δύο κατηγοριών εργαζομένων, δηλαδή μεταξύ αυτών που πραγματοποιούν έναν ελάχιστο αριθμό ωρών εργασίας εβδομαδιαίως ή μηνιαίως και αυτών οι οποίοι, παρόλον ότι ασκούν τα ίδια καθήκοντα, δεν πραγματοποιούν τις ελάχιστες αυτές ώρες, καταλήγει στην πραγματικότητα σε διάκριση των γυναικών εργαζομένων σε σχέση προς τους άνδρες εργαζομένους, οσάκις αποδεικνύεται ότι σημαντικά μικρότερο ποσοστό ανδρών, απ' ό,τι γυναικών, εργάζεται με μερική απασχόληση. Επομένως, αυτή η σύμβαση πρέπει καταρχήν να θεωρηθεί ως ασυμβίβαστη προς το άρθρο 119 της Συνθήκης. Θα συνέβαινε άλλως μόνο στην περίπτωση κατά την οποία η μισθολογική διαφορά μεταξύ των δύο κατηγοριών εργαζομένων εδικαιολογείτο από παράγοντες αντικειμενικούς και ξένους προς κάθε διάκριση βασιζόμενη στο φύλο ( βλ. την απόφαση της 13ης Μαΐου 1986,
170/84, Bilka-Kaufhaus, Συλλογή 1986, σ. 1607
).
Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, η πόλη του Αμβούργου ισχυρίστηκε σχετικά, κατ' ουσίαν, ότι οι εργαζόμενοι με πλήρη απασχόληση ή με απασχόληση τριών τετάρτων του χρόνου εργασίας αποκτούν γρηγορότερα, απ' ό,τι οι άλλοι, τις ικανότητες και τις αρμοδιότητες που ανάγονται στη δραστηριότητα τους. Η Γερμανική Κυβέρνηση επικαλέστηκε επίσης τη μεγαλύτερη πείρα τους.
Εντούτοις, πρέπει να παρατηρηθεί ότι αυτές οι σκέψεις, καθόσον συνιστούν απλές γενικεύσεις που αφορούν ορισμένες κατηγορίες εργαζομένων, δεν καθιστούν δυνατή τη συναγωγή κριτηρίων αντικειμενικών και ξένων προς κάθε διάκριση βασιζόμενη στο φύλο (βλ. απόφαση της 13ης Ιουλίου 1989,
171/88, Rinner-Kühn, Συλλογή 1989, σ. 2743
). Πράγματι, παρόλον ότι ο χρόνος υπηρεσίας συνάδει με την πείρα, η οποία καταρχήν καθιστά δυνατή στον εργαζόμενο την καλύτερη εκπλήρωση των καθηκόντων του, η αντικειμενικότητα αυτού του κριτηρίου εξαρτάται απ' όλες τις περιστάσεις κάθε περιπτώσεως, ιδίως δε από τη σχέση μεταξύ της φύσεως του ασκουμένου καθήκοντος και της πείρας που η άσκηση του καθήκοντος αυτού προσδίδει μετά από ορισμένο αριθμό πραγματοποιηθεισών ωρών εργασίας. Πάντως, στο εθνικό δικαστήριο, το οποίο είναι το μόνο αρμόδιο να αξιολογήσει τα πραγματικά περιστατικά, εναπόκειται να ορίσει, ενόψει όλων των περιστάσεων, εάν και σε ποιο βαθμό δικαιολογείται μία διάταξη συλλογικής συμβάσεως, όπως η προκείμενη, από λόγους αντικειμενικούς και ξένους προς κάθε διάκριση βασιζόμενη στο φύλο.
Επομένως, στο πρώτο ερώτημα του εθνικού δικαστηρίου πρέπει να δοθεί ως απάντηση ότι το άρθρο 119 της Συνθήκης ΕΟΚ πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αντιτίθεται στο ότι μία συλλογική σύμβαση εργασίας, που έχει συναφθεί στο πλαίσιο των εθνικών δημόσιων υπηρεσιών, προβλέπει ότι λαμβάνεται υπόψη ολόκληρος ο χρόνος υπηρεσίας των εργαζομένων, που απασχολούνται τουλάχιστον τα τρία τέταρτα του κανονικού χρόνου εργασίας, για την άνοδο σε ανώτερη μισθολογική βαθμίδα, αλλά μόνο το ήμισυ του εν λόγω χρόνου υπηρεσίας για τους εργαζομένους, των οποίων ο χρόνος εργασίας έχει διάρκεια που κυμαίνεται μεταξύ του ημίσεος και των τριών τετάρτων αυτής του κανονικού χρόνου εργασίας, οσάκις αποδεικνύεται ότι, στην πραγματικότητα, η τελευταία αυτή ομάδα εργαζομένων περιλαμβάνει ποσοστό ανδρών σημαντικά πιο χαμηλό από αυτό των γυναικών, εκτός αν ο εργοδότης αποδείξει ότι η εν λόγω διάταξη δικαιολογείται από παράγοντες των οποίων ο αντικειμενικός χαρακτήρας εξαρτάται, ιδίως, από τη σχέση μεταξύ της φύσεως των ασκουμένων καθηκόντων και της πείρας που αποκτάται με την άσκηση των εν λόγω καθηκόντων μετά τη συμπλήρωση ορισμένου αριθμού ωρών εργασίας.
Επί του δευτέρου ερωτήματος
Το δεύτερο ερώτημα αφορά τις συνέπειες που συνδέονται με τη διαπίστωση, εκ μέρους του εθνικού δικαστηρίου, του ασυμβιβάστου διατάξεως συλλογικής συμβάσεως προς το άρθρο 119 της Συνθήκης ΕΟΚ, λαμβανομένης υπόψη ιδίως της αυτονομίας των συμβαλλομένων μερών αυτής της συμβάσεως.
Πρέπει να παρατηρηθεί σχετικά, όπως το Δικαστήριο έκρινε με την απόφαση της 8ης Απριλίου 1976,
43/75, Defrenne ( Rec. 1976, σ. 455 )
, ότι το άρθρο 119 της Συνθήκης ΕΟΚ είναι επαρκώς ακριβές ώστε να μπορεί να το επικαλεστεί ο πολίτης ενώπιον εθνικού δικαστηρίου, προκειμένου να οδηγηθεί αυτό στη μη εφαρμογή εθνικών διατάξεων περιλαμβανομένης, ενδεχομένως, της περιπτώσεως κατά την οποία η δεδομένη διάταξη προκύπτει από συλλογική σύμβαση που δεν είναι σύμφωνη με το άρθρο αυτό.
Από την προαναφερθείσα απόφαση της 27ης Ιουνίου 1990, C-33/89, προκύπτει ότι, όταν υφίσταται έμμεση διάκριση σε διάταξη συλλογικής συμβάσεως, τα μέλη της ομάδας που περιέρχεται σε δυσμενέστερη θέση με τη διάκριση αυτή πρέπει να τύχουν της ιδίας μεταχειρίσεως και να εφαρμοστεί σ' αυτά το ίδιο σύστημα που εφαρμόζεται στους άλλους εργαζομένους, το οποίο, ελλείψει ορθής εφαρμογής του άρθρου 119 στο εθνικό δίκαιο, παραμένει το μόνο έγκυρο σύστημα αναφοράς.
Πρέπει επίσης να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου ( βλ. ιδίως απόφαση της 9ης Μαρτίου 1978,
106/77, Simmenthai, Rec. 1978, σ. 629
), το εθνικό δικαστήριο στο δικαστήριο στο οποίο έχει ανατεθεί, στο πλαίσιο της αρμοδιότητας του, να εφαρμόζει τις διατάξεις του κοινοτικού δικαίου, έχει την υποχρέωση να εξασφαλίζει πλήρως την αποτελεσματικότητα των κανόνων αυτών, αφήνοντας εν ανάγκη, με δική του απόφαση, ανεφάρμοστες τις αντίθετες διατάξεις της εθνικής νομοθεσίας, χωρίς να υποχρεούται να ζητήσει ή να αναμείνει την προηγούμενη εξαφάνιση τους είτε διά της νομοθετικής οδού είτε με οποιαδήποτε άλλη συνταγματική διαδικασία.
Αυτές οι σκέψεις επιβάλλονται, επίσης, στην περίπτωση κατά την οποία η αντίθετη προς το κοινοτικό δίκαιο διάταξη προκύπτει από συλλογική σύμβαση εργασίας. Πράγματι, θα ήταν ασυμβίβαστο προς τη φύση του κοινοτικού δικαίου να στερείται το αρμόδιο για την εφαρμογή του εν λόγω δικαίου δικαστήριο της εξουσίας να προβαίνει, κατά τον χρόνο της εν λόγω εφαρμογής, σε ό,τι είναι αναγκαίο για τη μη εφαρμογή των διατάξεων συλλογικής συμβάσεως που δημιουργούν, ενδεχομένως, εμπόδιο στην πλήρη αποτελεσματικότητα των κοινοτικών κανόνων.
Επομένως, στο δεύτερο ερώτημα πρέπει να δοθεί ως απάντηση ότι, ενόψει διατάξεως συλλογικής συμβάσεως εργασίας που περιέχει έμμεση διάκριση, το εθνικό δικαστήριο υποχρεούται να μη λάβει υπόψη την εν λόγω διάταξη, χωρίς να πρέπει να ζητήσει ή να περιμένει την προηγούμενη κατάργηση αυτής μέσω της συλλογικής διαπραγματεύσεως ή οποιασδήποτε άλλης διαδικασίας και να εφαρμόσει στα μέλη της ομάδας, για την οποία η διάκριση αυτή είναι δυσμενής, το ίδιο καθεστώς με αυτό που εφαρμόζεται στους άλλους εργαζομένους, το οποίο, ελλείψει ορθής εφαρμογής του άρθρου 119 της Συνθήκης ΕΟΚ στο εθνικό δίκαιο, παραμένει το μόνο έγκυρο σύστημα αναφοράς.
Επί των δικαστικών εξόδων
Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν η Γερμανική και η Βρετανική Κυβέρνηση καθώς και η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, οι οποίες κατέθεσαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος, που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.

Για τους λόγους αυτούς
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ( έκτο τμήμα ),
κρίνοντας επί των ερωτημάτων που υπέβαλε το Arbeitsgericht Hamburg, με Διάταξη της 13ης Απριλίου 1989, αποφαίνεται:

1)
Το άρθρο 119 της Συνθήκης ΕΟΚ πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αντιτίθεται στο ότι μία συλλογική σύμβαση εργασίας, που έχει συναφθεί στο πλαίσιο των εθνικών δημόσιων υπηρεσιών, προβλέπει ότι λαμβάνεται υπόψη ολόκληρος ο χρόνος υπηρεσίας των εργαζομένων, που απασχολούνται τουλάχιστον τα τρία τέταρτα του κανονικού χρόνου εργασίας, για την άνοδο σε ανώτερη μισθολογική βαθμίδα, αλλά μόνο το ήμισυ του εν λόγω χρόνου υπηρεσίας για τους εργαζομένους, των οποίων ο χρόνος εργασίας έχει διάρκεια που κυμαίνεται μεταξύ του ημίσεος και των τριών τετάρτων αυτής του κανονικού χρόνου εργασίας, οσάκις αποδεικνύεται ότι, στην πραγματικότητα, η τελευταία αυτή ομάδα εργαζομένων περιλαμβάνει ποσοστό ανδρών σημαντικά πιο χαμηλό από αυτό των γυναικών, εκτός αν ο εργοδότης αποδείξει ότι η εν λόγω διάταξη δικαιολογείται από παράγοντες των οποίων ο αντικειμενικός χαρακτήρας εξαρτάται, ιδίως, από τη σχέση μεταξύ της φύσεως των ασκουμένων καθηκόντων και της πείρας που αποκτάται με την άσκηση των εν λόγω καθηκόντων μετά τη συμπλήρωση ορισμένου αριθμού ωρών εργασίας.

2)
Ενόψει διατάξεως συλλογικής συμβάσεως εργασίας που περιέχει έμμεση διάκριση, το εθνικό δικαστήριο υποχρεούται να μη λάβει υπόψη την εν λόγω διάταξη, χωρίς να πρέπει να ζητήσει ή να περιμένει την προηγούμενη κατάργηση αυτής μέσω της συλλογικής διαπραγματεύσεως ή οποιασδήποτε άλλης διαδικασίας και να εφαρμόσει στα μέλη της ομάδας, για την οποία η διάκριση αυτή είναι δυσμενής, το ίδιο καθεστώς με αυτό που εφαρμόζεται στους άλλους εργαζομένους, το οποίο, ελλείψει ορθής εφαρμογής του άρθρου 119 της Συνθήκης ΕΟΚ στο εθνικό δίκαιο, παραμένει το μόνο έγκυρο σύστημα αναφοράς.

Mancini
O'Higgins
Diez de Velasco
Κακούρης
Kapteyn
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 7 Φεβρουαρίου 1991.
Ο Γραμματέας
J.-G. Giraud
Ο Πρόεδρος του έκτου τμήματος
G. F. Mancini
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.