CELEX: 62001CJ0418
Ανταγωνισμός
Άρθρο 82 ΕΚ
Κατάχρηση δεσπόζουσας θέσεως
Δομή μωσαϊκού για την παροχή δεδομένων επί των περιφερειακών πωλήσεων φαρμακευτικών προϊόντων εντός κράτους μέλους
Δικαίωμα του δημιουργού
Άρνηση χορηγήσεως αδείας εκμεταλλεύσεως

Magill, σκέψη 49).
Εντούτοις, όπως προκύπτει από την εν λόγω νομολογία, η εκ μέρους του δικαιούχου άσκηση του αποκλειστικού δικαιώματος μπορεί,
υπό εξαιρετικές περιστάσεις, να συνεπάγεται καταχρηστική συμπεριφορά (προαναφερθείσες αποφάσεις Volvo, σκέψη 9, και Magill,
σκέψη 50).
Το Δικαστήριο έκρινε ότι τέτοιες εξαιρετικές περιστάσεις συνέτρεξαν στην υπόθεση που κατέληξε στην προαναφερθείσα απόφαση
Magill, στην οποία η συμπεριφορά που προσήφθη στα κατέχοντα δεσπόζουσα θέση τηλεοπτικά κανάλια συνίστατο στην προβολή του
δικαιώματος του δημιουργού που τους απονέμει η εθνική νομοθεσία επί των προγραμμάτων των τηλεοπτικών τους εκπομπών, προκειμένου
να εμποδισθεί μια άλλη επιχείρηση να δημοσιεύει σε εβδομαδιαία βάση πληροφορίες σχετικές με τις εν λόγω εκπομπές, συνοδευόμενες
από σχόλια.
Σύμφωνα με τη σύνοψη της προαναφερθείσας αποφάσεως Magill την οποία παρέθεσε το Δικαστήριο με τη σκέψη 40 της προαναφερθείσας
αποφάσεως Bronner, οι εξαιρετικές αυτές περιστάσεις συνίσταντο στο γεγονός ότι η επίδικη άρνηση αφορούσε ένα προϊόν (την ενημέρωση
ως προς τα εβδομαδιαία προγράμματα ορισμένων τηλεοπτικών καναλιών) του οποίου η παράδοση ήταν απαραίτητη για την άσκηση της
οικείας δραστηριότητας (την έκδοση γενικού οδηγού τηλεοράσεως) υπό την έννοια ότι, χωρίς την παράδοση αυτή, το πρόσωπο που
επιθυμούσε να προσφέρει έναν τέτοιο οδηγό ήταν αδύνατον να τον εκδώσει και να τον προσφέρει στην αγορά (προαναφερθείσα απόφαση
Magill, σκέψη 53), ότι η άρνηση αυτή εμπόδιζε την εμφάνιση ενός νέου προϊόντος, για το οποίο υπήρχε εν δυνάμει ζήτηση εκ μέρους
των καταναλωτών (σκέψη 54), ότι δεν εδικαιολογείτο από αντικειμενικές εκτιμήσεις (σκέψη 55) και ότι μπορούσε να αποκλείσει
κάθε μορφή ανταγωνισμού στην παράγωγη αγορά (σκέψη 56).
Από τη νομολογία αυτή προκύπτει ότι, προκειμένου να κριθεί καταχρηστική η άρνηση επιχειρήσεως κατόχου δικαιώματος του δημιουργού
να παράσχει πρόσβαση σε προϊόν ή υπηρεσία αναγκαία για την άσκηση ορισμένης δραστηριότητας, αρκεί να συντρέχουν σωρευτικώς
τρεις προϋποθέσεις, ήτοι η άρνηση να εμποδίζει την εμφάνιση νέου προϊόντος για το οποίο υπάρχει εν δυνάμει ζήτηση εκ μέρους
των καταναλωτών, να είναι αδικαιολόγητη και να μπορεί να αποκλείσει κάθε μορφή ανταγωνισμού σε μια παράγωγη αγορά.
Επιβάλλεται κατ’ αρχάς η εξέταση της τρίτης προϋποθέσεως, δεδομένου ότι από τη διάταξη περί παραπομπής και τις υποβληθείσες
στο Δικαστήριο παρατηρήσεις προκύπτει διαφωνία ως προς την ερμηνεία αυτής.
Επί της τρίτης προϋποθέσεως, σχετικής με τον κίνδυνο αποκλεισμού κάθε μορφής ανταγωνισμού σε μια παράγωγη αγορά
Συναφώς, επιβάλλεται να υπομνησθεί η προσέγγιση που υιοθέτησε το Δικαστήριο με την προαναφερθείσα απόφαση Bronner, προκειμένου
να απαντήσει στο ερώτημα αν συνιστά κατάχρηση δεσπόζουσας θέσεως η άρνηση εκ μέρους επιχειρήσεως Τύπου, η οποία κατέχει πολύ
σημαντικό μερίδιο της αγοράς των ημερησίων εφημερίδων εντός κράτους μέλους και η οποία εκμεταλλεύεται το μοναδικό σύστημα
κατ’ οίκον διανομής εφημερίδων σε εθνικό επίπεδο που υφίσταται στο εν λόγω κράτος μέλος, να επιτρέψει την πρόσβαση στο εν
λόγω σύστημα, έναντι κατάλληλης αμοιβής, στον εκδότη ανταγωνιστικής ημερήσιας εφημερίδας ο οποίος, λόγω της χαμηλής κυκλοφορίας
αυτής, δεν μπορεί να δημιουργήσει και να εκμεταλλευθεί, υπό λογικούς οικονομικούς όρους, μόνος ή σε συνεργασία με άλλους εκδότες,
το δικό του σύστημα κατ’ οίκον διανομής.
Κατ’ αρχάς, το Δικαστήριο ζήτησε από το αιτούν δικαστήριο να εξετάσει αν τα συστήματα κατ’ οίκον διανομής συνιστούν χωριστή
αγορά (προαναφερθείσα απόφαση Bronner, σκέψη 34), στην οποία, λαμβανομένων υπόψη των περιστάσεων της υποθέσεως, η επιχείρηση
Τύπου κατείχε στην πράξη μονοπωλιακή και, επομένως, δεσπόζουσα θέση (σκέψη 35). Εν συνεχεία, ζήτησε από το αιτούν δικαστήριο
να εξετάσει αν το γεγονός ότι ο ιδιοκτήτης του μοναδικού συστήματος κατ’ οίκον διανομής που υφίσταται σε εθνικό επίπεδο στο
έδαφος κράτους μέλους, ο οποίος χρησιμοποιεί το σύστημα αυτό για τη διανομή των δικών του ημερησίων εφημερίδων, αρνείται την
πρόσβαση σ’ αυτό στον εκδότη ανταγωνιστικής ημερήσιας εφημερίδας στερεί τον εν λόγω ανταγωνιστή από έναν τρόπο διανομής που
κρίνεται ουσιώδης για τις πωλήσεις του (σκέψη 37).
Έτσι, το Δικαστήριο έκρινε ότι, στο πλαίσιο της εκτιμήσεως του καταχρηστικού χαρακτήρα της αρνήσεως προσβάσεως σε προϊόν ή
υπηρεσία που είναι αναγκαία για την άσκηση ορισμένης δραστηριότητας, έχει σημασία να γίνει διάκριση μεταξύ μιας πρωτογενούς
αγοράς, η οποία συνίσταται στο εν λόγω προϊόν ή στην εν λόγω υπηρεσία, εν προκειμένω της αγοράς κατ’ οίκον διανομής των ημερησίων
εφημερίδων, και μιας δευτερογενούς (παράγωγης) αγοράς, στην οποία το επίμαχο προϊόν ή η επίμαχη υπηρεσία χρησιμοποιείται για
την παραγωγή ενός άλλου προϊόντος ή για την παροχή μιας άλλης υπηρεσίας, εν προκειμένω της αγοράς των ημερησίων εφημερίδων
αυτών καθαυτών.
Το γεγονός ότι η υπηρεσία της κατ’ οίκον διανομής δεν διατέθηκε ξεχωριστά στο εμπόριο δεν θεωρήθηκε ότι αποκλείει άνευ ετέρου
την πιθανότητα υπάρξεως μιας χωριστής αγοράς.
Επομένως, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας με τα σημεία 56 έως 59 των προτάσεών του, για την εφαρμογή της παλαιότερης
νομολογίας αρκεί να μπορεί να προσδιορισθεί μια εν δυνάμει, ενδεχομένως και υποθετική, αγορά. Τούτο συμβαίνει όταν τα προϊόντα
ή οι υπηρεσίες είναι αναγκαία για την άσκηση ορισμένης δραστηριότητας και υπάρχει ως προς αυτά πραγματική ζήτηση εκ μέρους
των επιχειρήσεων που προτίθενται να ασκήσουν τη δραστηριότητα για την οποία αυτά είναι αναγκαία.
Συνεπώς, έχει καθοριστική σημασία να μπορούν να προσδιορισθούν δύο διαφορετικά στάδια παραγωγής, η σχέση των οποίων συνίσταται
στο ότι η παραγωγή του προϊόντος του πρωτογενούς σταδίου αποτελεί αναγκαίο στοιχείο για τη διάθεση στο εμπόριο του προϊόντος
του δευτερογενούς σταδίου.
Βάσει της προσεγγίσεως αυτής, εφαρμοζόμενης στα πραγματικά περιστατικά της κύριας δίκης, πρέπει να εξετασθεί αν η δομή μωσαϊκού
1 860 τμημάτων αποτελεί, σε πρώτο στάδιο, αναγκαίο στοιχείο για τη διάθεση στο εμπόριο, σε δεύτερο στάδιο, των δεδομένων επί
των πωλήσεων φαρμακευτικών προϊόντων στη Γερμανία.
Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να κρίνει αν συντρέχει τέτοια περίπτωση και, ενδεχομένως, να εξετάσει αν η άρνηση εκ μέρους
της IMS να χορηγήσει άδεια εκμεταλλεύσεως της επίμαχης δομής μωσαϊκού μπορεί να αποκλείσει κάθε μορφή ανταγωνισμού στην αγορά
των δεδομένων επί των περιφερειακών πωλήσεων φαρμακευτικών προϊόντων στη Γερμανία.
Επί της πρώτης προϋποθέσεως, σχετικής με την εμφάνιση ενός νέου προϊόντος
Όπως τόνισε ο γενικός εισαγγελέας με το σημείο 62 των προτάσεών του, η προϋπόθεση αυτή στηρίζεται στην παραδοχή ότι, κατά
τη στάθμιση του συμφέροντος προστασίας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και της ελεύθερης οικονομικής πρωτοβουλίας
του δικαιούχου αυτού, αφενός, και του συμφέροντος προστασίας του ελεύθερου ανταγωνισμού, αφετέρου, το συμφέρον προστασίας
του ανταγωνισμού υπερισχύει μόνο στην περίπτωση που η άρνηση χορηγήσεως αδείας εμποδίζει την ανάπτυξη της παράγωγης αγοράς
εις βάρος των καταναλωτών.
Επομένως, η άρνηση εκ μέρους επιχειρήσεως κατέχουσας δεσπόζουσα θέση να παράσχει πρόσβαση σε προϊόν προστατευόμενο από δικαίωμα
πνευματικής ιδιοκτησίας και αναγκαίο για τη δραστηριότητα σε ορισμένη παράγωγη αγορά μπορεί να κριθεί καταχρηστική μόνο στην
περίπτωση που η επιχείρηση που ζήτησε την άδεια δεν προτίθεται να περιορισθεί, κατ’ ουσίαν, στην αναπαραγωγή των προϊόντων
ή υπηρεσιών που διατίθενται ήδη στην παράγωγη αγορά από τον κάτοχο του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας, αλλά σκοπεύει
να προσφέρει νέα προϊόντα ή νέες υπηρεσίες πέραν αυτών του δικαιούχου, για τα οποία ή για τις οποίες υπάρχει εν δυνάμει ζήτηση
εκ μέρους των καταναλωτών.
Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να εξετάσει αν συντρέχει τέτοια περίπτωση στην υπόθεση της κύριας δίκης.
Επί της δεύτερης προϋποθέσεως, σχετικής με τον αδικαιολόγητο χαρακτήρα της αρνήσεως
Όσον αφορά την προϋπόθεση αυτή, η ερμηνεία της οποίας δεν αποτέλεσε αντικείμενο ειδικών παρατηρήσεων, στο αιτούν δικαστήριο
εναπόκειται να εξετάσει, ενδεχομένως, βάσει των στοιχείων που του υποβλήθηκαν, αν η άρνηση χορηγήσεως της ζητηθείσας αδείας
εκμεταλλεύσεως δικαιολογείται από αντικειμενικές εκτιμήσεις.
Επομένως, στο πρώτο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η άρνηση εκ μέρους κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως, κατόχου
δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας επί δομής μωσαϊκού αναγκαίας για την παρουσίαση δεδομένων επί των περιφερειακών πωλήσεων
φαρμακευτικών προϊόντων εντός κράτους μέλους, να χορηγήσει άδεια για την εκμετάλλευση της δομής αυτής σε άλλη επιχείρηση που
επιθυμεί επίσης να διαθέτει δεδομένα αυτού του είδους εντός του ίδιου κράτους μέλους συνιστά κατάχρηση δεσπόζουσας θέσεως,
κατά την έννοια του άρθρου 82 ΕΚ, όταν συντρέχουν οι ακόλουθες προϋποθέσεις:
–
η επιχείρηση που ζήτησε την άδεια προτίθεται να διαθέσει στην αγορά παροχής των επίμαχων δεδομένων νέα προϊόντα ή νέες υπηρεσίες
πέραν αυτών του κατόχου του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας, για τα οποία ή για τις οποίες υπάρχει εν δυνάμει ζήτηση εκ
μέρους των καταναλωτών·
–
η άρνηση δεν δικαιολογείται από αντικειμενικές εκτιμήσεις·
–
η άρνηση μπορεί να εξασφαλίσει στον κάτοχο του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας αποκλειστικότητα στην αγορά παροχής δεδομένων
επί των πωλήσεων φαρμακευτικών προϊόντων εντός του οικείου κράτους μέλους, αποκλείοντας κάθε μορφή ανταγωνισμού εντός της
αγοράς αυτής.
Επί των δικαστικών εξόδων
Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκε η Επιτροπή, η οποία κατέθεσε παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η παρούσα
διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου,
σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.
Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πέμπτο τμήμα),
κρίνοντας επί των ερωτημάτων που του υπέβαλε με διάταξη της 12ης Ιουλίου 2001 το Landgericht Frankfurt am Main, αποφαίνεται:
1)
Στο πλαίσιο της εξετάσεως του ενδεχομένως καταχρηστικού χαρακτήρα της αρνήσεως εκ μέρους κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως
να χορηγήσει άδεια εκμεταλλεύσεως δομής μωσαϊκού επί της οποίας έχει δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας, ο βαθμός συμμετοχής
των χρηστών στην ανάπτυξη της εν λόγω δομής και οι δαπάνες, ιδίως από απόψεως κόστους, στις οποίες πρέπει να υποβληθούν οι
δυνητικοί χρήστες για να μπορέσουν να προμηθευθούν μελέτες επί των περιφερειακών πωλήσεων φαρμακευτικών προϊόντων βασιζόμενες
σε εναλλακτική δομή μωσαϊκού αποτελούν στοιχεία που πρέπει να ληφθούν υπόψη προκειμένου να κριθεί αν η προστατευόμενη δομή
είναι αναγκαία για τη διάθεση στο εμπόριο των μελετών αυτών.
2)
Η άρνηση εκ μέρους κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως, κατόχου δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας επί δομής μωσαϊκού
αναγκαίας για την παρουσίαση δεδομένων επί των περιφερειακών πωλήσεων φαρμακευτικών προϊόντων εντός κράτους μέλους, να χορηγήσει
άδεια για την εκμετάλλευση της δομής αυτής σε άλλη επιχείρηση που επιθυμεί επίσης να διαθέτει δεδομένα αυτού του είδους εντός
του ίδιου κράτους μέλους συνιστά κατάχρηση δεσπόζουσας θέσεως, κατά την έννοια του άρθρου 82 ΕΚ, όταν συντρέχουν οι ακόλουθες
προϋποθέσεις:
–
η επιχείρηση που ζήτησε την άδεια προτίθεται να διαθέσει στην αγορά παροχής των επίμαχων δεδομένων νέα προϊόντα ή νέες υπηρεσίες
πέραν αυτών του κατόχου του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας, για τα οποία ή για τις οποίες υπάρχει εν δυνάμει ζήτηση εκ
μέρους των καταναλωτών·
–
η άρνηση δεν δικαιολογείται από αντικειμενικές εκτιμήσεις·
–
η άρνηση μπορεί να εξασφαλίσει στην επιχείρηση κάτοχο του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας αποκλειστικότητα στην αγορά
παροχής δεδομένων επί των πωλήσεων φαρμακευτικών προϊόντων εντός του οικείου κράτους μέλους, αποκλείοντας κάθε μορφή ανταγωνισμού
εντός της αγοράς αυτής.
Jann
Timmermans
von Bahr
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 29 Απριλίου 2004.
Ο Γραμματέας
Ο Πρόεδρος
R. Grass
Β. Σκουρής
–
Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.