CELEX: 61989CJ0332
Ερμηνεία των άρθρων 3, στοιχείο στ, 5, 30 έως 36, 59 έως 66 και 85 της Συνθήκης ΕΟΚ
Εθνική νομοθεσία απαγορεύουσα την απασχόληση των εργαζομένων στα καταστήματα λιανικής πωλήσεως την Κυριακή μετά τις 12.00 το μεσημέρι

Με απόφαση της 5ης Οκτωβρίου 1989, που περιήλθε στο Δικαστήριο στις 27 Οκτωβρίου 1989, το cour d'appel de Mons ( Βέλγιο ) υπέβαλε, δυνάμει του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, προδικαστικό ερώτημα σχετικά με την ερμηνεία των άρθρων 3, στοιχείο στ, 5, 30 έως 36, 59 έως 66 και 85 της ιδίας Συνθήκης προκειμένου να εκτιμηθεί το συμβιβαστό με τις διατάξεις αυτές μιας εθνικής κανονιστικής ρυθμίσεως απα-γορεύουσας την απασχόληση εργαζομένων στα καταστήματα λιανικής πωλήσεως την Κυριακή μετά τις 12.00 το μεσημέρι.
Σύμφωνα με τις συνδυασμένες διατάξεις των άρθρων 11 και 14, παράγραφος 1, του βελγικού νόμου της 16ης Μαρτίου 1971 περί απασχολήσεως, απαγορεύεται η απασχόληση εργαζομένων στα καταστήματα λιανικής πωλήσεως την Κυριακή μετά τις 12.00 το μεσημέρι. Το άρθρο 53 του νόμου αυτού διευκρινίζει ότι η μη τήρηση από έναν εργοδότη του κανόνα αυτού τιμωρείται με ποινές φυλακίσεως και προστίμου.
H Εισαγγελική Αρχή άσκησε δίωξη κατά του André Marchandise, διευθυντή της εταιρίας Trafïtex, και του Jean-Marie Chapuis, υπαλλήλου της εν λόγω εταιρίας, διότι είχαν επανειλημμένως απασχολήσει, μεταξύ της 14ης Σεπτεμβρίου 1986 και της 14ης Δεκεμβρίου 1986, 9 εργαζομένους την Κυριακή, μετά τις 12.00 το μεσημέρι, σε κατάστημα λιανικής πωλήσεως, κατά παράβαση των διατάξεων του νόμου της 16ης Μαρτίου 1971 περί απασχολήσεως.
Την 1η Ιουνίου 1988 το tribunal correctionnel de Charleroi κήρυξε ενόχους τους κατηγορουμένους όσον αφορά τις προσαπτόμενες σ' αυτούς πράξεις και τους καταδίκασε σε ποινές προστίμου και, επικουρικώς, φυλακίσεως, ενώ ανέστειλε την εκτέλεση της ποινής του Jean-Marie Chapuis. Με την ίδια απόφαση, η εταιρία Trafïtex κηρύχθηκε αστικώς υπεύθυνη.
Κατόπιν της εφέσεως που άσκησαν κατά της αποφάσεως αυτής όλοι οι καταδικασθέντες, το τέταρτο ποινικό τμήμα του cour d'appel de Mons εξέδωσε απόφαση με την οποία υπέβαλε προς το Δικαστήριο προδικαστικό ερώτημα με το οποίο ερωτά:
« αν με τις διατάξεις των άρθρων 1, 11, 14, παράγραφος 1, 53, 54, 57, 58 και 59 του νόμου της 16ης Μαρτίου 1971, όπως έχει τροποποιηθεί κυρίως με τον νόμο της 20ής Ιουλίου 1978 και με το βασιλικό διάταγμα αριθ. 15 της 23ης Οκτωβρίου 1978, παραβιάζονται τα άρθρα 3, στοιχείο στ, 5, 30 έως 36, 59 έως 66 και 85 της Συνθήκης της Ρώμης της 25ης Μαρτίου 1957».
Στην έκθεση για την επ' ακροατηρίου συζήτηση αναπτύσσονται διεξοδικώς το νομικό πλαίσιο και τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης, η εξέλιξη της διαδικασίας καθώς και οι γραπτές παρατηρήσεις που κατατέθηκαν στο Δικαστήριο. Τα στοιχεία αυτά της δικογραφίας δεν επαναλαμβάνονται κατωτέρω παρά μόνο καθόσον απαιτείται για τη συλλογιστική του Δικαστηρίου.
Προεισαγωγικώς πρέπει να παρατηρηθεί ότι, καίτοι το Δικαστήριο δεν έχει την εξουσία, στο πλαίσιο της διαδικασίας εκδόσεως προδικαστικών αποφάσεων, να αποφαίνεται επί του συμβιβαστού μιας εθνικής διατάξεως με τη Συνθήκη, είναι, αντιθέτως, αρμόδιο να παρέχει στα εθνικά δικαστήρια όλα τα στοιχεία ερμηνείας του κοινοτικού δικαίου βάσει των οποίων τα εν λόγω δικαστήρια μπορούν να εκτιμούν το συμβιβαστό αυτό προκειμένου να εκδίδουν αποφάσεις επί των υποθέσεων που υποβάλλονται στην κρίση τους.
Όσον αφορά το άρθρο 30 της Συνθήκης ΕΟΚ
Το εθνικό δικαστήριο ερωτά κατ' ουσίαν αν οι διατάξεις που απαγορεύουν την απασχόληση εργαζομένων στα καταστήματα λιανικής πωλήσεως την Κυριακή συνιστούν μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος προς ποσοτικούς περιορισμούς κατά την έννοια του άρθρου 30 της Συνθήκης.
Καταρχάς, πρέπει να επισημανθεί ότι μια εθνική κανονιστική ρύθμιση που απαγορεύει την απασχόληση μισθωτών την Κυριακή στα καταστήματα λιανικής πωλήσεως δεν αποσκοπεί στη ρύθμιση των εμπορικών συναλλαγών. Μπορεί όμως να συνεπάγεται περιοριστικά αποτελέσματα στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων. Πράγματι, καίτοι είναι μάλλον απίθανο η μη λειτουργία ορισμένων κατηγοριών καταστημάτων την Κυριακή να οδηγεί τους καταναλωτές στην οριστική ματαίωση της αγοράς προϊόντων που είναι διαθέσιμα τις άλλες ημέρες της εβδομάδας, γεγονός πάντως είναι ότι η εν λόγω απαγόρευση μπορεί να έχει αρνητικές επιπτώσεις στον όγκο των πωλήσεων και, κατά συνέπεια, των εισαγωγών.
Περαιτέρω, διαπιστώνεται ότι μια ρύθμιση του είδους αυτού επηρεάζει τόσο την πώληση των εγχωρίων όσο και την πώληση των εισαγομένων προϊόντων. Καταρχήν, η εμπορία των εισαγομένων από άλλα κράτη μέλη προϊόντων δεν καθίσταται, όπως είναι επόμενο, περισσότερο δυσχερής απ' ό,τι αυτή των εγχωρίων ( βλ. υπό την έννοια αυτή την απόφαση του Δικαστηρίου της 23ης Νοεμβρίου 1989,
C-145/88, Torfaen Borough Council κατά Β & Q pic, Συλλογή 1989, σ. 3851
).
Με την απόφαση αυτή, το Δικαστήριο έκρινε κατ' ουσίαν, σχετικά με μια παρόμοια εθνική κανονιστική ρύθμιση που απαγόρευε στα καταστήματα λιανικής πωλήσεως να λειτουργούν την Κυριακή, ότι τέτοια απαγόρευση συμβιβάζεται με την αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων που προβλέπεται από τη Συνθήκη μόνον όταν τα ενδεχόμενα εμπόδια που προκαλεί στις κοινοτικές συναλλαγές δεν υπερβαίνουν το μέτρο που είναι αναγκαίο για τη διασφάλιση του επιδιωκομένου σκοπού και ο σκοπός αυτός είναι θεμιτός από πλευράς κοινοτικού δικαίου.
Υπό τις συνθήκες αυτές, διαπιστώνεται, πρώτον, ότι μια ρύθμιση όπως η επίδικη επιδιώκει σκοπό θεμιτό από πλευράς κοινοτικού δικαίου. Πράγματι, το Δικαστήριο έχει ήδη αναγνωρίσει, με την προαναφερθείσα απόφαση του της 23ης Νοεμβρίου 1989, ότι οι εθνικές ρυθμίσεις σχετικά με τα ωράρια λιανικής πωλήσεως αποτελούν την έκφραση ορισμένων πολιτικών και οικονομικών επιλογών, καθόσον αποσκοπούν στην εξασφάλιση μιας κατανομής των ωρών εργασίας και αναπαύσεως προσαρμοσμένης στις εθνικές ή τοπικές κοινωνικές και πολιτιστικές ιδιομορφίες, η εκτίμηση των οποίων στην παρούσα φάση εξελίξεως του κοινοτικού δικαίου εναπόκειται στα κράτη μέλη.
Δεύτερον, διαπιστώνεται ότι τα περιοριστικά αποτελέσματα στις συναλλαγές που μπορεί ενδεχομένως να απορρέουν από μια τέτοια ρύθμιση δεν φαίνονται υπερβολικά ενόψει του επιδιωκομένου σκοπού.
Επομένως, στο υποβληθέν ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 30 της Συνθήκης πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι η απαγόρευση που προβλέπει δεν ισχύει όσον αφορά εθνική κανονιστική ρύθμιση που απαγορεύει την απασχόληση μισθωτών την Κυριακή μετά τις 12.00 το μεσημέρι.
Όσον αφορά το άρθρο 34 της Συνθήκης ΕΟΚ
Με το προδικαστικό ερώτημα ερωτάται, εξάλλου, αν το επίδικο μέτρο συνιστά ποσοτικό περιορισμό επί των εξαγωγών κατά την έννοια του άρθρου 34 της Συνθήκης.
Συναφώς, πρέπει να υπομνηστεί ότι, με την απόφαση του της 8ης Νοεμβρίου 1979,
15/79, Groenveld ( Rec. 1979, σ. 3409 )
, το Δικαστήριο έκρινε κατ' ουσίαν ότι δεν είναι ασυμβίβαστο με το άρθρο 34 της Συνθήκης εθνικό μέτρο το οποίο εφαρμόζεται αντικειμενικώς επί της παραγωγής εμπορευμάτων ορισμένου τύπου χωρίς να γίνεται διάκριση ανάλογα με το αν τα εν λόγω εμπορεύματα προορίζονται για την εγχώρια αγορά ή προς εξαγωγή.
Επομένως, σ' αυτό το σκέλος του προδικαστικού ερωτήματος προσήκει η απάντηση ότι μια εθνική κανονιστική ρύθμιση η οποία απαγορεύει την απασχόληση εργαζομένων την Κυριακή μετά τις 12.00 το μεσημέρι δεν είναι ασυμβίβαστη με το άρθρο 34 της Συνθήκης εφόσον ένα τέτοιο μέτρο δεν αποσκοπεί στη ρύθμιση των ρευμάτων των συναλλαγών μεταξύ των κρατών μελών και εφαρμόζεται βάσει αντικειμενικών κριτηρίων επί όλων των καταστημάτων ενός συγκεκριμένου τομέα χωρίς να γίνεται διάκριση μεταξύ των εμπορευμάτων που ο καταναλωτής σκοπεύει να χρησιμοποιήσει επιτοπίως και αυτών που προτίθεται να μεταφέρει σε άλλη χώρα.
Όσον αφορά τα άρθρα 59 έως 66 της Συνθήκης ΕΟΚ
Το εθνικό δικαστήριο υποβάλλει επίσης ερώτημα σχετικά με την εκτίμηση του επιδίκου μέτρου από πλευράς των άρθρων 59 έως 66 της Συνθήκης. Εν προκειμένω, πρέπει καταρχάς να παρατηρηθεί ότι με τα άρθρα αυτά επιδιώκεται η εγκαθίδρυση της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών στο εσωτερικό της Κοινότητας. Το άρθρο 60 της Συνθήκης διευκρινίζει ότι ως υπηρεσίες νοούνται οι παροχές που κατά κανόνα προσφέρονται αντί αμοιβής, εφόσον δεν διέπονται από τις διατάξεις τις σχετικές με την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων.
Περαιτέρω, πρέπει να σημειωθεί ότι, στην υπό κρίση περίπτωση, πρόκειται για ρύθμιση η οποία αφορά τον τρόπο ασκήσεως των δραστηριοτήτων λιανικής πωλήσεως και επιδιώκει σκοπούς κοινωνικής προστασίας. Ενόψει των χαρακτηριστικών αυτών, η ρύθμιση αυτή πρέπει να εξεταστεί από πλευράς άρθρου 30 της Συνθήκης, πράγμα άλλωστε που το Δικαστήριο έχει υπογραμμίσει με την προαναφερθείσα απόφαση του Torfaen Borough Council κατά Β & Q pic. Κατά συνέπεια, οι διατάξεις σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων δεν μπορούν να τύχουν εφαρμογής.
Όσον αφορά τα άρθρα 3, στοιχείο στ, 5 και 85 της Συνθήκης ΕΟΚ
Τέλος, το εθνικό δικαστήριο ζητεί να εξεταστούν οι επίδικες εθνικές διατάξεις από πλευράς των άρθρων 3, στοιχείο στ, 5 και 85 της Συνθήκης.
Το υποβληθέν από το εθνικό δικαστήριο ερώτημα σχετικά με τις διατάξεις αυτές πρέπει να νοηθεί ως αφορών, κατ' ουσίαν, το ζήτημα αν μια εθνική κανονιστική ρύθμιση που απαγορεύει την απασχόληση εργαζομένων στα καταστήματα λιανικής πωλήσεως την Κυριακή συμβιβάζεται ή όχι με τις υποχρεώσεις που απορρέουν για τα κράτη μέλη από το άρθρο 5 της Συνθήκης ΕΟΚ, σε συνδυασμό με τα άρθρα 3, στοιχείο στ, και 85 της ιδίας Συνθήκης.
Συναφώς, πρέπει να υπομνηστεί ότι αυτά καθαυτά τα άρθρα 85 και 86 της Συνθήκης αφορούν αποκλειστικά ενέργειες των επιχειρήσεων και δεν αναφέρονται στα νομοθετικής ή κανονιστικής φύσεως μέτρα των κρατών μελών. Ωστόσο, από πάγια νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι τα άρθρα 85 και 86, θεωρούμενα σε συνδυασμό με το άρθρο 5 της Συνθήκης, επιβάλλουν στα κράτη μέλη να μη λαμβάνουν ούτε να διατηρούν σε ισχύ μέτρα, έστω και νομοθετικής ή κανονιστικής φύσεως, που μπορούν να αίρουν την πρακτική αποτελεσματικότητα των κανόνων ανταγωνισμού που εφαρμόζονται στις επιχειρήσεις. Δυνάμει της ιδίας νομολογίας, αυτό συμβαίνει ιδίως όταν ένα κράτος μέλος επιβάλλει ή ευνοεί τη σύναψη συμπράξεων που αντιβαίνουν στο άρθρο 85 ή ενισχύει τα αποτελέσματα μιας τέτοιας συμπράξεως, ή αφαιρεί από τη δική του ρύθμιση τον κρατικό της χαρακτήρα αναθέτοντας σε ιδιώτες επιχειρηματίες την ευθύνη να λαμβάνουν αποφάσεις περί παρεμβάσεως σε οικονομικά θέματα ( βλ. απόφαση της 21ης Σεπτεμβρίου 1988,
267/86, van Eycke κατά Aspa, Συλλογή 1988, σ. 4769, σκέψη 16
).
Εν προκειμένω διαπιστώνεται ότι από κανένα στοιχείο της δικογραφίας δεν συνάγεται ότι η επίδικη ρύθμιση αποσκοπεί στην ενίσχυση των αποτελεσμάτων προϋφισταμένης συμπράξεως. Εξάλλου, κανένα από τα στοιχεία της ρυθμίσεως αυτής δεν είναι ικανό να της αφαιρέσει τον κρατικό της χαρακτήρα.
Επί των δικαστικών εξόδων
Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκε η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, η οποία κατέθεσε παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος, που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.

Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ,
κρίνοντας επί του ερωτήματος που του υπέβαλε με απόφαση της 5ης Οκτωβρίου 1989 το cour d'appel de Mons αποφαίνεται:

1)
To άρθρο 30 της Συνθήκης ΕΟΚ πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι η απαγόρευση που προβλέπει δεν ισχύει όσον αφορά εθνική κανονιστική ρύθμιση που απαγορεύει την απασχόληση μισθωτών την Κυριακή μετά τις 12.00 το μεσημέρι.

2)
Το άρθρο 34 της Συνθήκης πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι η απαγόρευση που προβλέπει δεν ισχύει επί μιας τέτοιας ρυθμίσεως.

3)
Ούτε τα άρθρα 59 έως 66 της Συνθήκης, ούτε οι συνδυασμένες διατάξεις των άρθρων 3, στοιχείο στ, 5 και 85 της Συνθήκης έχουν εφαρμογή επί μιας τέτοιας ρυθμίσεως.

Due
Moitinho de Almeida
Rodríguez Iglesias
Diez de Velasco
Joliét
Grévisse
Zuleeg
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 28 Φεβρουαρίου 1991.
Ο Γραμματέας
J.-G. Giraud
Ο Πρόεδρος
Ο. Due
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γαλλική.