CELEX: 62005CJ0193
Παράβαση κράτους μέλους
Ελευθερία εγκατάστασης
Οδηγία 98/5/ΕΚ
Μόνιμη άσκηση του δικηγορικού επαγγέλματος σε κράτος μέλος διαφορετικό από εκείνο στο οποίο αποκτήθηκε ο επαγγελματικός τίτλος
Προηγούμενη εξακρίβωση της γνώσης των γλωσσών του κράτους μέλους υποδοχής
Απαγόρευση της άσκησης των δραστηριοτήτων παροχής υπηρεσιών εγκατάστασης και έδρας εταιριών (domiciliation)
Υποχρέωση προσκόμισης κατ' έτος του πιστοποιητικού εγγραφής στα μητρώα της αρμόδιας αρχής του κράτους μέλους καταγωγής

Λουξεμβούργο κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου, σκέψη 42). Συγκεκριμένα, για τις συνεννοήσεις με τους πελάτες, τις
διοικητικές αρχές και τους επαγγελματικούς φορείς του κράτους μέλους υποδοχής, όπως ακριβώς και για την τήρηση των δεοντολογικών
κανόνων που έχουν θεσπίσει οι αρχές αυτού του κράτους μέλους, είναι απαραίτητο να έχει ο Ευρωπαίος δικηγόρος τις κατάλληλες
γλωσσικές γνώσεις ή, σε περίπτωση ανεπάρκειας των γνώσεών του, να χρησιμοποιεί βοηθούς ή συνεργάτες.
Πρέπει επίσης να τονιστεί, όπως άλλωστε τόνισε και η Επιτροπή, ότι ένας από τους σκοπούς της οδηγίας 98/5 είναι, σύμφωνα με
την πέμπτη αιτιολογική σκέψη της, να παρασχεθεί «στους δικηγόρους η δυνατότητα να ασκούν σε μόνιμη βάση το επάγγελμα στο κράτος
μέλος υποδοχής υπό τον επαγγελματικό τους τίτλο καταγωγής», ώστε να εξυπηρετούνται οι «ανάγκες των χρηστών του δικαίου οι
οποίοι, λόγω του συνεχώς αυξανόμενου αριθμού των υποθέσεων που απορρέουν κυρίως από την εσωτερική αγορά, αναζητούν νομικές
συμβουλές κατά τις διασυνοριακές συναλλαγές στις οποίες συχνά εμπλέκονται το διεθνές, το κοινοτικό και τα εθνικά δίκαια».
Οι διεθνείς αυτές υποθέσεις, όπως και οι υποθέσεις που διέπονται από το δίκαιο άλλου κράτους μέλους και όχι του κράτους μέλους
υποδοχής, ενδέχεται να μην απαιτούν τόσο καλή γνώση των γλωσσών του τελευταίου αυτού κράτους μέλους όσο απαιτείται για τον
χειρισμό των υποθέσεων στις οποίες έχει εφαρμογή το δίκαιο αυτού του κράτους μέλους.
Τέλος, επιβάλλεται να τονιστεί ότι προϋπόθεση για την εξομοίωση του Ευρωπαίου δικηγόρου με δικηγόρο του κράτους μέλους υποδοχής,
στη διευκόλυνση της οποίας αποσκοπεί η οδηγία 98/5 σύμφωνα με τη δέκατη τέταρτη αιτιολογική σκέψη της, είναι, δυνάμει του
άρθρου 10 της οδηγίας αυτής, να αποδεικνύει ο ενδιαφερόμενος πραγματική και τακτική επαγγελματική δραστηριότητα στον τομέα
του δικαίου του εν λόγω κράτους μέλους τριετούς τουλάχιστον διάρκειας ή, σε περίπτωση μικρότερης διάρκειας, κάθε άλλη γνώση,
επιμόρφωση ή επαγγελματική πείρα στον τομέα του δικαίου αυτού. Το μέτρο αυτό παρέχει στον Ευρωπαίο δικηγόρο που επιθυμεί να
ενταχθεί στο επάγγελμα εντός του κράτους μέλους υποδοχής τη δυνατότητα να εξοικειωθεί με τη γλώσσα ή τις γλώσσες του εν λόγω
κράτους μέλους.
Κατόπιν των ανωτέρω, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η λουξεμβουργιανή ρύθμιση, η οποία εξαρτά την εγγραφή του Ευρωπαίου δικηγόρου
στα μητρώα της αρμόδιας εθνικής αρχής από την προηγούμενη εξακρίβωση των γλωσσικών του γνώσεων, αντιβαίνει στο άρθρο 3 της
οδηγίας 98/5.
Συνεπώς, η πρώτη αιτίαση της Επιτροπής είναι βάσιμη.

Επί της δεύτερης αιτίασης, η οποία αφορά την επιβολή στους Ευρωπαίους δικηγόρους της απαγόρευσης άσκησης των δραστηριοτήτων
παροχής υπηρεσιών εγκατάστασης και έδρας εταιριών στο Λουξεμβούργο
Επιχειρήματα των διαδίκων
Η Επιτροπή ισχυρίζεται ότι επιβολή στους Ευρωπαίους δικηγόρους της απαγόρευσης άσκησης των δραστηριοτήτων παροχής υπηρεσιών
εγκατάστασης και έδρας εταιριών αντιβαίνει στο άρθρο 5 της οδηγίας 98/5.
Η Επιτροπή προσθέτει ότι ο Ευρωπαίος δικηγόρος δεν μπορεί να συγκριθεί με Λουξεμβούργιο δικηγόρο του πίνακα ΙΙ του μητρώου
του δικηγορικού συλλόγου, στον οποίο επίσης απαγορεύεται να ασκεί τις εν λόγω δραστηριότητες. Ενώ δηλαδή ο πίνακας αυτός περιλαμβάνει
τους δικηγόρους στους οποίους έχει επιτραπεί η πραγματοποίηση πρακτικής άσκησης, αλλά οι οποίοι πρέπει να επιτύχουν στις εξετάσεις
μετά την ολοκλήρωση της άσκησης, προκειμένου να αποκτήσουν την άδεια δικηγορίας, ο Ευρωπαίος δικηγόρος έχει πλήρη άδεια δικηγορίας.
Η Επιτροπή ισχυρίζεται επίσης ότι η απαίτηση της γνώσης του λουξεμβουργιανού εθνικού δικαίου δεν μπορεί να δικαιολογήσει την
επιβολή περιορισμών στις δραστηριότητες του Ευρωπαίου δικηγόρου.
Το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου ισχυρίζεται ότι ο σκοπός που επιδίωκε ο Λουξεμβούργιος νομοθέτης με τον νόμο της 31ης
Μαΐου 1999 ήταν να επιτρέψει, για λόγους δημόσιας τάξης, την παροχή των υπηρεσιών εγκατάστασης και έδρας εταιριών μόνο στους
επαγγελματίες εκείνους που είναι εξοικειωμένοι με το ισχύον εθνικό δίκαιο και την εθνική πρακτική, ώστε να εξαλειφθούν ορισμένες
νοσηρές καταστάσεις που έβλαπταν τη φήμη της λουξεμβουργιανής αγοράς και είχαν σχέση με τη δημιουργία πλασματικής έδρας για
ορισμένες εταιρίες.
Το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου, αφού τονίζει καταρχάς ότι, δυνάμει του νόμου της 31ης Μαΐου 1999, ο παρέχων υπηρεσίες
εγκατάστασης και έδρας υποχρεούται να εξακριβώνει αν η εταιρία στην οποία παρέχει αυτές τις υπηρεσίες πληροί τις νομικές προϋποθέσεις
για την έναρξη άσκησης των οικείων εμπορικών επαγγελματικών δραστηριοτήτων και τηρεί τις ισχύουσες εθνικές διατάξεις για την
κατάρτιση των εταιρικών λογαριασμών και τη σύγκληση των γενικών συνελεύσεων, υποστηρίζει στη συνέχεια ότι η άσκηση των δραστηριοτήτων
του παρέχοντος υπηρεσίες εγκατάστασης και έδρας εταιριών απαιτεί επαγγελματική πείρα στον τομέα του εταιρικού δικαίου και
καλή γνώση του δικαίου αυτού, πράγμα που οδήγησε τον Λουξεμβούργιο νομοθέτη στην απόφαση να εξαιρέσει από τη δυνατότητα άσκησης
της δραστηριότητας αυτής τους ασκούμενους δικηγόρους, οι οποίοι είναι εγγεγραμμένοι στον πίνακα II, και τους Ευρωπαίους δικηγόρους.
Η Λουξεμβουργιανή Κυβέρνηση ισχυρίζεται επίσης ότι, ενόσω ο δικηγόρος που έχει πλήρη άδεια δικηγορίας στο κράτος καταγωγής
του ασκεί το επάγγελμά του υπό τον επαγγελματικό του τίτλο καταγωγής, δεν εξομοιώνεται με δικηγόρο του κράτους μέλους υποδοχής,
αλλά έχει τη δυνατότητα, σύμφωνα με την οδηγία 98/5, να ενταχθεί επαγγελματικά στο κράτος μέλος υποδοχής μετά από το χρονικό
διάστημα που θεωρείται αναγκαίο για την απόκτηση επαγγελματικής πείρας στο κράτος μέλος αυτό και εφόσον συντρέχουν οι προϋποθέσεις
του άρθρου 10 της εν λόγω οδηγίας.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Όπως προκύπτει από την έκτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 98/5, ένας από τους σκοπούς της οδηγίας είναι να καθοριστούν οι
προϋποθέσεις για την άσκηση του δικηγορικού επαγγέλματος από δικηγόρους που ασκούν το επάγγελμα υπό τον επαγγελματικό τους
τίτλο καταγωγής, όσον αφορά, για παράδειγμα, το πεδίο των δραστηριοτήτων τους, ώστε αφενός να εξαλειφθούν οι διαφορές μεταξύ
των καταστάσεων στα διάφορα κράτη μέλη, καθώς και οι απορρέουσες ανισότητες και τα σχετικά εμπόδια στην ελεύθερη κυκλοφορία,
και αφετέρου να παρασχεθούν στους δικηγόρους και στους χρήστες του δικαίου εντός όλων των κρατών μελών οι ίδιες δυνατότητες.
Προς τούτο η οδηγία 98/5 θέτει, με τα άρθρα 2 και 5, την αρχή ότι ο Ευρωπαίος δικηγόρος μπορεί να ασκεί τις ίδιες επαγγελματικές
δραστηριότητες με τον δικηγόρο που ασκεί επάγγελμα υπό τον επαγγελματικό τίτλο του κράτους μέλους υποδοχής, με την επιφύλαξη
των εξαιρέσεων που προβλέπονται στις παραγράφους 2 και 3 του εν λόγω άρθρου 5.
Υπό τις συνθήκες αυτές, όπως υποστηρίζει άλλωστε και η Επιτροπή, τα κράτη μέλη δεν έχουν την εξουσία να προβλέπουν με την
εθνική νομοθεσία τους άλλες εξαιρέσεις από την αρχή αυτή πέρα από όσες προβλέπονται ρητά και περιοριστικά στο άρθρο 5, παράγραφοι
2 και 3, της οδηγίας 98/5.
Δεν αμφισβητείται ότι οι δραστηριότητες του παρέχοντος σε εταιρίες υπηρεσίες εγκατάστασης και έδρας δεν καλύπτονται ούτε από
την εξαίρεση που προβλέπει το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας 98/5 ούτε από την προβλεπόμενη στην παράγραφο 3 του ίδιου
αυτού άρθρου.
Όσον αφορά τον κίνδυνο νοσηρών καταστάσεων που επικαλέστηκε η Λουξεμβουργιανή Κυβέρνηση, δεν επιτρέπεται η επίκληση αυτού
του στοιχείου για να νομιμοποιηθεί η θέσπιση ή η διατήρηση σε ισχύ εθνικών διατάξεων που θα παραβίαζαν την αρχή που θέτει
το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 98/5, καθόσον μάλιστα οι εξαιρέσεις από την αρχή αυτή αποτελούν το αντικείμενο των κανόνων
εναρμόνισης που περιλαμβάνονται στις παραγράφους 2 και 3 του άρθρου αυτού (βλ., κατ’ αναλογία, την απόφαση της 25ης Φεβρουαρίου
2003, C‑59/01, Επιτροπή κατά Ιταλίας, Συλλογή 2003, σ. I‑1759, σκέψη 38).
Επιβάλλεται κατά τα λοιπά να τονιστεί ότι η οδηγία 98/5 προβλέπει, μεταξύ άλλων, τη σώρευση των επαγγελματικών και δεοντολογικών
κανόνων που πρέπει να τηρεί ο Ευρωπαίος δικηγόρος, την υποχρέωση ασφάλισης για την επαγγελματική ευθύνη του ή εγγραφής σε
ταμείο επαγγελματικής εγγύησης, καθώς και ένα πειθαρχικό καθεστώς στο οποίο εμπλέκονται οι αρμόδιες αρχές του κράτους μέλους
καταγωγής και του κράτους μέλους υποδοχής (βλ. προπαρατεθείσα απόφαση Λουξεμβούργο κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου, σκέψη
43).
Κατόπιν των ανωτέρω, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η λουξεμβουργιανή ρύθμιση, η οποία απαγορεύει στους Ευρωπαίους δικηγόρους να
ασκούν δραστηριότητες παροχής υπηρεσιών εγκατάστασης και έδρας εταιριών στο Λουξεμβούργο, αντιβαίνει στο άρθρο 5 της οδηγίας
98/5.
Συνεπώς, η δεύτερη αιτίαση της Επιτροπής είναι βάσιμη.

Επί της τρίτης αιτίασης, η οποία αφορά την υποχρέωση προσκόμισης κατ’ έτος του πιστοποιητικού εγγραφής στα μητρώα της αρμόδιας
αρχής του κράτους μέλους καταγωγής
Επιχειρήματα των διαδίκων
Κατά την Επιτροπή, μολονότι το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου δήλωσε, με την απάντησή του στην αιτιολογημένη γνώμη, ότι
είχε λάβει υπόψη του το επιχείρημα που διατύπωσε η Επιτροπή με την αιτιολογημένη γνώμη, ότι δηλαδή η επίδικη απαίτηση συνιστά,
ενόψει των διατάξεων της οδηγίας 98/5, αδικαιολόγητη διοικητική επιβάρυνση, ο νόμος της 13ης Νοεμβρίου 2002 εξακολουθεί να
περιλαμβάνει την απαίτηση αυτή.
Το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου περιορίζεται να παραπέμψει, σε σχέση με το σημείο αυτό, στην προαναφερθείσα απάντηση.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Η Λουξεμβουργιανή Κυβέρνηση δεν παρέσχε ούτε με την απάντησή της στην αιτιολογημένη γνώμη ούτε κατά τη διαδικασία ενώπιον
του Δικαστηρίου κανένα στοιχείο βάσει του οποίου θα μπορούσε να αμφισβητηθεί το βάσιμο της τρίτης αυτής αιτίασης.
Η εν λόγω κυβέρνηση ισχυρίστηκε, με το έγγραφο της 23ης Δεκεμβρίου 2003 με το οποίο απάντησε στο έγγραφο όχλησης της Επιτροπής
της 17ης Οκτωβρίου 2003, ότι το προσβαλλόμενο μέτρο είναι αναγκαίο για την εξακρίβωση του αν ο Ευρωπαίος δικηγόρος πληροί
διαρκώς την προϋπόθεση εγγραφής στα μητρώα της αρμόδιας αρχής του κράτους μέλους καταγωγής.
Όπως όμως τόνισε η Επιτροπή κατά τη διαδικασία πριν από την άσκηση της προσφυγής, πρώτον, η οδηγία 98/5 προβλέπει στο άρθρο
7, παράγραφος 2, ότι η αρμόδια αρχή του κράτους μέλους καταγωγής ενημερώνει, σε περίπτωση που κινηθεί πειθαρχική διαδικασία
κατά δικηγόρου που ασκεί το επάγγελμα εκτός του κράτους αυτού αλλά υπό τον επαγγελματικό τίτλο καταγωγής, την αρμόδια αρχή
του κράτους μέλους ή των κρατών μελών υποδοχής.
Δεύτερον, το άρθρο 13 της εν λόγω οδηγίας επιβάλλει στις αρμόδιες αρχές του κράτους μέλους καταγωγής και του κράτους μέλους
υποδοχής την υποχρέωση να συνεργάζονται στενά και να παρέχουν αμοιβαία συνδρομή.
Τα μέτρα αυτά δίδουν στην αρχή του κράτους μέλους υποδοχής τη δυνατότητα να εξακριβώνει με βεβαιότητα ότι ο Ευρωπαίος δικηγόρος
πληροί διαρκώς την προϋπόθεση εγγραφής στα μητρώα της αρμόδιας αρχής του κράτους μέλους καταγωγής.
Η τυπική προϋπόθεση που επιβάλλει η λουξεμβουργιανή ρύθμιση συνιστά συνεπώς διοικητικό μέτρο δυσανάλογο προς τον επιδιωκόμενο
σκοπό, το οποίο επομένως είναι αδικαιολόγητο από την άποψη της οδηγίας 98/5.
Κατόπιν των ανωτέρω, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η λουξεμβουργιανή ρύθμιση, η οποία επιβάλλει στον Ευρωπαίο δικηγόρο την υποχρέωση
προσκόμισης κατ’ έτος του πιστοποιητικού εγγραφής του στα μητρώα της αρμόδιας αρχής του κράτους μέλους καταγωγής, αντιβαίνει
στην οδηγία 98/5.
Συνεπώς, η τρίτη αιτίαση της Επιτροπής είναι βάσιμη.
Κατόπιν των παραπάνω σκέψεων, πρέπει να γίνει δεκτό ότι  το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου, επιβάλλοντας, όσον αφορά τους
Ευρωπαίους δικηγόρους που επιθυμούν να ασκούν το επάγγελμά τους στο Λουξεμβούργο υπό τον επαγγελματικό τους τίτλο καταγωγής,
ως προϋπόθεση της εγγραφής τους στα μητρώα της αρμόδιας εθνικής αρχής την προηγούμενη εξακρίβωση των γλωσσικών τους γνώσεων,
απαγορεύοντας στους δικηγόρους αυτούς να ασκούν δραστηριότητες παροχής υπηρεσιών εγκατάστασης και έδρας εταιριών και επιβάλλοντάς
τους την υποχρέωση προσκόμισης κατ’ έτος του πιστοποιητικού εγγραφής τους στα μητρώα της αρμόδιας αρχής του κράτους μέλους
καταγωγής, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία 98/5.

Επί των δικαστικών εξόδων
Κατά το άρθρο 69, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα, εφόσον
υπήρχε σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου. Επειδή το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου ηττήθηκε, το κράτος αυτό πρέπει
να καταδικαστεί στα δικαστικά έξοδα σύμφωνα με το αίτημα της Επιτροπής.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τμήμα μείζονος συνθέσεως) αποφασίζει:
1)
Το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου, επιβάλλοντας, όσον αφορά τους δικηγόρους που έχουν αποκτήσει τον επαγγελματικό τίτλο
τους σε άλλο κράτος μέλος και όχι στο Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου και επιθυμούν να ασκούν το επάγγελμά τους στο Λουξεμβούργο
υπό τον επαγγελματικό τους τίτλο καταγωγής, ως προϋπόθεση της εγγραφής τους στα μητρώα της αρμόδιας εθνικής αρχής την προηγούμενη
εξακρίβωση των γλωσσικών τους γνώσεων, απαγορεύοντας στους δικηγόρους αυτούς να ασκούν δραστηριότητες παροχής υπηρεσιών εγκατάστασης
και έδρας εταιριών και επιβάλλοντάς τους την υποχρέωση προσκόμισης κατ’ έτος του πιστοποιητικού εγγραφής τους στα μητρώα της
αρμόδιας αρχής του κράτους μέλους καταγωγής, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία 98/5/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου
και του Συμβουλίου, της 16ης Φεβρουαρίου 1998, για τη διευκόλυνση της μόνιμης ασκήσεως του δικηγορικού επαγγέλματος σε κράτος
μέλος διάφορο εκείνου στο οποίο αποκτήθηκε ο επαγγελματικός τίτλος.
2)
Καταδικάζει το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου στα δικαστικά έξοδα.
(υπογραφές)
*
Γλώσσα διαδικασίας: η γαλλική.