CELEX: 62009CJ0377
Artikelen 235 EG en 288, tweede alinea, EG
Bevoegdheid van Hof om kennis te nemen van vordering uit niet-contractuele aansprakelijkheid tegen Europese Gemeenschap
Rechtsvordering tot aanzuivering van schulden in zin van artikel 530, lid 1, van Belgisch wetboek van vennootschappen
Vordering van curator van faillissement van naamloze vennootschap tegen Europese Gemeenschap
Bevoegdheid van nationale rechterlijke instanties om kennis te nemen van dergelijke vordering

Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van de artikelen 235 EG en 288, tweede alinea, EG.
Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen F.‑E. Hanssens-Ensch, als curator van het faillissement van Agenor
SA (hierna: „Agenor”), tegen de Europese Gemeenschap inzake de vordering tegen deze laatste van 2 miljoen EUR, op grond dat
zij onrechtmatig zou hebben gehandeld en aldus zou hebben bijgedragen tot het faillissement van deze onderneming.

Toepasselijke bepalingen
Artikel 530, lid 1, van het Belgische wetboek van vennootschappen bepaalt:
„Indien bij faillissement van de vennootschap de schulden de baten overtreffen, kunnen bestuurders of gewezen bestuurders,
alsmede alle andere personen die ten aanzien van de zaken van de vennootschap werkelijke bestuursbevoegdheid hebben gehad,
persoonlijk en al dan niet hoofdelijk aansprakelijk worden verklaard voor het geheel of een deel van de schulden van de vennootschap
tot het beloop van het tekort, indien komt vast te staan dat een door hen begane, kennelijk grove fout heeft bijgedragen tot
het faillissement. [...]”

Hoofdgeding en prejudiciële vraag
Het vennootschapsdoel van Agenor bestaat in advisering, expertise, studies, opleidingen en iedere andere hiermee in verband
staande intellectuele dienstverlening. Naar aanleiding van een eind 1994 uitgevoerde aanbesteding werd Agenor in het kader
van het Europese programma „Leonardo da Vinci” belast met de taken van bureau voor technische ondersteuning (hierna: „BTO”).
Daartoe sloot zij op 13 juni 1995 een eerste overeenkomst van twaalf maanden met de Europese Gemeenschappen.
Deze overeenkomst kon volgens artikel 3 ervan worden verlengd op voorwaarde dat de Commissie van de Europese Gemeenschappen
tevreden was over de door Agenor verrichte diensten en voor zover de Gemeenschappen hiervoor over een budget beschikten. Ter
uitvoering van deze bepaling werden achtereenvolgens overeenkomsten ondertekend voor de periodes van 1 juni 1996 tot en met
31 mei 1997 en van 1 juni 1997 tot en met 31 mei 1998.
Met ingang van 1 juni 1998 werd de op 31 mei 1998 verstreken overeenkomst bij een aanhangsel verlengd tot en met 30 september 1998.
Vervolgens werd een andere overeenkomst gesloten voor een nieuwe periode die afliep op 31 januari 1999.
Op 6 januari 1999 stuurde de Commissie Agenor een verslag van de audit die werd uitgevoerd vanaf maart 1998. Uit dit verslag
kwamen een aantal zwakheden en tekortkomingen in het beheer van het BTO naar voren. Verder werd gepreciseerd dat er voor de
voortzetting van de contractverhouding aanzienlijke verbeteringen in het functioneren van het BTO vereist waren en dat, mocht
de overeenkomst tot na 31 januari 1999 worden verlengd, een herstructurering van het BTO nodig was. Een aantal noodzakelijk
geachte verbeteringen werden opgesomd.
Op 29 januari 1999 deed de Commissie Agenor een voorstel voor een aanhangsel bij de lopende overeenkomst waarbij deze laatste
tot 15 februari 1999 werd verlengd. Dit voorstel werd door Agenor niet aanvaard. Op 11 februari 1999 stelde de Commissie dan
ook vast dat de overeenkomst op 31 januari was verlopen. Dezelfde dag liet Agenor de Commissie weten dat zij dit standpunt
betwistte.
Op 3 maart 1999 vroeg Agenor faillissement aan.
Op 30 januari 2004 stelde verzoekster in het hoofdgeding als curator van het faillissement van Agenor bij de Rechtbank van
Koophandel te Brussel een schadevordering in tegen de Gemeenschap die primair was gebaseerd op artikel 530, lid 1, van het
Belgische wetboek van vennootschappen en waarbij zij de Commissie verweet dat zij Agenor wat het beheer betreft eisen had
opgelegd waardoor het faillissement onontkoombaar werd en voorts Agenor „had laten vallen” en „gelyncht”, met name door haar
weigering de overeenkomst tussen partijen te verlengen.
De Commissie betwistte de bevoegdheid van de verwijzende rechter met het betoog dat krachtens de artikelen 235 EG en 288,
tweede alinea, EG het Hof van Justitie bij uitsluiting bevoegd is om uitspraak te doen op een verzoek als dat van verzoekster
in het hoofdgeding.
Volgens de verwijzende rechter heerst nog twijfel over de vraag of het Hof krachtens artikel 288, tweede alinea, EG kennis
moet nemen van vorderingen uit niet-contractuele aansprakelijkheid waarvoor een bijzondere wettelijke regeling geldt zoals
artikel 530 van het Belgische wetboek van vennootschappen.
De Rechtbank van Koophandel te Brussel heeft derhalve besloten de behandeling van de zaak te schorsen en het Hof de volgende
prejudiciële vraag te stellen:
„Moet artikel 288, tweede alinea, EG aldus worden uitgelegd dat de door de curator van een faillissement op basis van artikel 530
van het Belgische wetboek van vennootschappen ingestelde aansprakelijkheidsvordering om de Europese Gemeenschap te veroordelen
tot aanvulling van de passiva van het faillissement omdat zij de facto de mogelijkheid had een handelsvennootschap te besturen
en bij het bestuur van deze vennootschap een kennelijk grove fout heeft begaan die heeft bijgedragen tot het faillissement,
een vordering uit niet-contractuele aansprakelijkheid in de zin van deze bepaling vormt?”

Beantwoording van de prejudiciële vraag
Met zijn vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of een aansprakelijkheidsvordering tegen de Gemeenschap die
is gebaseerd op een nationale regeling tot instelling van een van de gemeenschappelijke regeling van de betrokken lidstaat
inzake wettelijke aansprakelijkheid afwijkende bijzondere wettelijke regeling, een vordering uit niet‑contractuele aansprakelijkheid
in de zin van artikel 288, tweede alinea, EG uitmaakt, die overeenkomstig artikel 235 EG niet onder de bevoegdheid van de
nationale rechterlijke instanties valt.
Verzoekster in het hoofdgeding stelt dat gezien de verwijzing naar de „algemene beginselen welke de rechtsstelsels der lidstaten
gemeen hebben” in artikel 288, tweede alinea, EG, dit artikel enkel betrekking heeft op de gemeenrechtelijke niet-contractuele
aansprakelijkheid van de Gemeenschap, die in het Belgische recht bijvoorbeeld is neergelegd in artikel 1382 van het burgerlijk
wetboek. Een vordering die is gebaseerd op enige andere bepaling valt daarentegen onder de bevoegdheid van de nationale rechterlijke
instanties, zelfs al is het geen vordering uit overeenkomst. Aldus kan een vordering op grond van artikel 530 van het Belgische
wetboek van vennootschappen, dat de rechtsgrondslag vormt van de vordering in het hoofdgeding, niet worden beschouwd als een
gemeenschapsrechtelijke vordering inzake niet-contractuele aansprakelijkheid, hoewel deze vordering geen contractuele grondslag
heeft.
Het EG-Verdrag voorziet in een bevoegdheidsverdeling tussen de gemeenschapsrechter en de nationale rechterlijke instanties
aangaande rechtsvorderingen tegen de Gemeenschap waarbij zij aansprakelijk wordt gesteld voor schade.
Geschillen over de niet-contractuele aansprakelijkheid van de Gemeenschap vallen onder de bevoegdheid van het Hof. Artikel 235
EG bepaalt immers dat het Hof bevoegd is om kennis te nemen van geschillen over de vergoeding van de in artikel 288, tweede
alinea, EG bedoelde schade, die betrekking heeft op deze niet‑contractuele aansprakelijkheid. Deze bevoegdheid van de gemeenschapsrechter
is exclusief (zie in die zin arresten van 13 maart 1992, Vreugdenhil/Commissie, C‑282/90, Jurispr. blz. I‑1937, punt 14, en
26 november 2002, First en Franex, C‑275/00, Jurispr. blz. I‑10943, punt 43 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
Daarentegen verleent het Verdrag het Hof slechts in artikel 238 EG de bevoegdheid om kennis te nemen van geschillen over de
contractuele aansprakelijkheid van de Gemeenschap, te weten krachtens een arbitragebeding vervat in een door de Gemeenschap
of voor haar rekening gesloten overeenkomst (zie in die zin arresten van 18 december 1986, Commissie/Zoubek, 426/85, Jurispr.
blz. 4057, punt 11, en 9 oktober 2001, Flemmer e.a., C‑80/99–C‑82/99, Jurispr. blz. I‑7211, punt 42).
Daar artikel 235 EG alleen verwijst naar de tweede alinea van artikel 288 EG, die enkel betrekking heeft op de niet-contractuele
aansprakelijkheid van de Gemeenschap, aangezien haar contractuele aansprakelijkheid wordt vermeld in de eerste alinea van
artikel 288 EG, kan uit artikel 235 EG geen bevoegdheid van het Hof worden afgeleid om kennis te nemen van een vordering uit
contractuele aansprakelijkheid (zie in die zin arrest Flemmer e.a., reeds aangehaald, punt 42). Geschillen over de contractuele
aansprakelijkheid van de Gemeenschap vallen dus, gelet op artikel 240 EG, bij ontbreken van een arbitragebeding, onder de
bevoegdheid van de nationale rechterlijke instanties (zie in die zin arrest van 20 mei 2009, Guigard/Commissie, C‑214/08 P,
punt 41).
Uit het voorgaande volgt dat om te bepalen welke rechter bevoegd is om kennis te nemen van een bepaalde schadevordering tegen
de Gemeenschap, moet worden onderzocht of deze vordering betrekking heeft op de contractuele dan wel op de niet-contractuele
aansprakelijkheid van de Gemeenschap.
Dienaangaande dient er rekening mee te worden gehouden dat de verwijzing door artikel 235 EG naar artikel 288, tweede alinea,
EG enkel betrekking heeft op het begrip schade in de zin van deze laatste bepaling, te weten de schade die door de instellingen
of de personeelsleden van de Gemeenschap in de uitoefening van hun functies is veroorzaakt inzake niet-contractuele aansprakelijkheid.
De verwijzing in artikel 288, tweede alinea, EG naar de algemene beginselen welke de rechtstelsels der lidstaten gemeen hebben
maakt daarentegen geen deel uit van dit begrip. Deze verwijzing beoogt vast te stellen onder welke voorwaarden de Gemeenschap
die schade moet vergoeden.
Voorts moet, zoals verzoekster in het hoofdgeding zelf erkent, worden opgemerkt dat de vordering in het hoofdgeding geen contractuele
grondslag heeft. Bovendien kan de omstandigheid dat deze vordering afhankelijk is van bijzondere toepassingsvoorwaarden, aangezien
namelijk alleen een „kennelijk grove fout” kan leiden tot de aansprakelijkheid van de betrokken persoon, niet wegnemen dat
deze vordering de algemene kenmerken vertoont van een schadevordering uit niet-contractuele aansprakelijkheid in de zin van
artikel 288, tweede alinea, EG.
Derhalve kan de omstandigheid dat de nationale regeling waarop een vordering uit niet‑contractuele aansprakelijkheid tegen
de Gemeenschap is gebaseerd, een van de algemene regeling van de betrokken lidstaat inzake civiele aansprakelijkheid afwijkende
bijzondere wettelijke regeling vormt, niet tot gevolg hebben dat deze vordering van de werkingssfeer van artikel 235 EG wordt
uitgesloten.
Het door verzoekster in het hoofdgeding aangevoerde arrest van 5 maart 1991, Grifoni/EGA (C‑330/88, Jurispr. blz. I‑1045,
punt 20), kan niet afdoen aan bovenstaande conclusie aangezien het beroep dat tot bedoeld arrest heeft geleid was gebaseerd
op de contractuele aansprakelijkheid van de Gemeenschap.
De zienswijze van verzoekster in het hoofdgeding, dat er naast de contractuele aansprakelijkheid en de niet-contractuele aansprakelijkheid
in de zin van artikel 288, tweede alinea, EG een derde aansprakelijkheidscategorie bestaat die krachtens artikel 240 EG onder
de bevoegdheid van de nationale rechterlijke instanties valt, is dus ongegrond.
Bijgevolg dient op de vraag te worden geantwoord dat een vordering uit niet-contractuele aansprakelijkheid tegen de Gemeenschap,
zelfs als zij is gebaseerd op een nationale regeling tot instelling van een van de algemene regeling van de betrokken lidstaat
inzake civiele aansprakelijkheid afwijkende bijzondere wettelijke regeling, ingevolge artikel 235 EG juncto artikel 288, tweede
alinea, EG niet onder de bevoegdheid van de nationale rechterlijke instanties valt.

Kosten
Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale
rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof
gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof (Derde kamer) verklaart voor recht:
Een vordering uit niet-contractuele aansprakelijkheid tegen de Europese Gemeenschap, zelfs als zij is gebaseerd op een nationale
regeling tot instelling van een van de algemene regeling van de betrokken lidstaat inzake civiele aansprakelijkheid afwijkende
bijzondere wettelijke regeling, valt ingevolge artikel 235 EG juncto artikel 288, tweede alinea, EG, niet onder de bevoegdheid
van de nationale rechterlijke instanties.
ondertekeningen
*
Procestaal: Frans.