CELEX: 62001CJ0117
Artykuł 141 WE
Dyrektywa 75/117/EWG
Zasada równego traktowania kobiet i mężczyzn

Postanowieniem z dnia 14 grudnia 2000 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 15 marca 2001 r., Court of Appeal (England &
Wales) (Civil Division) przedłożył Trybunałowi, na mocy art. 234 WE, pytanie prejudycjalne dotyczące wykładni art. 141 WE
i dyrektywy Rady 75/117/EWG z dnia 10 lutego 1975 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich dotyczących stosowania
zasady równości wynagrodzeń dla mężczyzn i kobiet (Dz.U. L 45, s. 19).
Pytanie zostało przedstawione w ramach sporu między K.B., objętą systemem emerytalnym National Health Service (krajową służbą
zdrowia, zwaną dalej „NHS”), a NHS Pensions Agency (biurem systemu emerytalnego NHS) i Secretary of State for Health dotyczącego
odmowy przyznania renty wdowiej jej transseksualnemu partnerowi.

Ramy prawne

Uregulowania wspólnotowe
Artykuł 141 WE stanowi:
„1.      Każde państwo członkowskie zapewnia stosowanie zasady równości wynagrodzeń dla pracowników płci męskiej i żeńskiej za taką
samą pracę lub pracę tej samej wartości.
2.      Do celów niniejszego artykułu przez wynagrodzenie rozumie się zwykłą podstawową lub minimalną płacę albo uposażenie oraz wszystkie
inne korzyści w gotówce lub w naturze, otrzymywane przez pracownika bezpośrednio lub pośrednio z racji zatrudnienia, od pracodawcy.
[…]”.
Artykuł 1 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 75/117 przewiduje:
„Zawarta w art. 119 traktatu zasada równości wynagrodzeń dla kobiet i mężczyzn, zwana dalej »zasadą równości wynagrodzeń«,
oznacza zniesienie wszelkiej dyskryminacji ze względu na płeć w odniesieniu do wszelkich aspektów i warunków wynagrodzenia
za taką samą pracę lub za pracę o równej wartości”.
Zgodnie z art. 3 tej dyrektywy:
„Państwa członkowskie zniosą wszelką dyskryminację między mężczyznami a kobietami, niezgodną z zasadą równości wynagrodzeń,
wynikającą z przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych”.

Uregulowania krajowe
Z art. 1 i 2 Sex Discrimination Act 1975 (ustawy z 1975 r. o dyskryminacji ze względu na płeć, zwanej dalej „ustawą z 1975 r.”)
wynika, że zakazane są akty dyskryminacji względem osoby danej płci, w wyniku których jest lub byłaby ona mniej korzystnie
traktowana niż osoba płci przeciwnej. Powyższe artykuły zawierają również zakaz dyskryminacji pośredniej, którą jest stosowanie
identycznych warunków lub wymogów skutkujących, w sposób nieproporcjonalny i nieuzasadniony, mniej korzystnym traktowaniem
osób danej płci.
W następstwie wyroku Trybunału z dnia 30 kwietnia 1996 r. w sprawie C‑13/94 P. przeciwko S., Rec. s. I‑2143, Zjednoczone Królestwo
Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej przyjęło Sex Discrimination (Gender Reassignment) Regulations 1999 (rozporządzenie
z 1999 r. w sprawie dyskryminacji ze względu na płeć w przypadku zmiany płci), które zmieniło ustawę z 1975 r. w celu objęcia
nią przypadków dyskryminacji bezpośredniej ze względu na zmianę płci pracownika.
Zgodnie z art. 11 lit. c) Matrimonial Causes Act 1973 (ustawy z 1973 r. o sprawach małżeńskich) za nieważne uznaje się małżeństwo,
w którym współmałżonkowie nie są odpowiednio płci męskiej i żeńskiej.
Artykuł 29 ust. 1 i 3 Births and Deaths Registration Act 1953 (ustawy z 1953 r. o rejestracji urodzeń i zgonów) zabrania dokonywania
jakichkolwiek zmian w akcie urodzenia, z wyjątkiem przypadku błędu pisarskiego lub oczywistej omyłki.
Artykuł G7 ust. 1 NHS Pension Scheme Regulations 1995 (rozporządzenia z 1995 r. w sprawie systemu emerytalnego NHS) przewiduje,
że w przypadku gdy osoba płci żeńskiej objęta systemem emerytalnym umiera w okolicznościach określonych w tym rozporządzeniu
i pozostawia wdowca, ten ostatni ma zasadniczo prawo do renty rodzinnej. Termin „wdowiec” nie jest zdefiniowany. Bezsporne
jednak jest, że w prawie angielskim termin ten odnosi się do osoby pozostającej w związku małżeńskim z osobą objętą systemem
emerytalnym.

Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne
K.B., skarżąca w postępowaniu toczącym się przed sądem krajowym, jest kobietą, która przez około dwadzieścia lat pracowała
w NHS, między innymi jako pielęgniarka, i jest objęta NHS Pension Scheme.
K.B. od wielu lat żyje w związku uczuciowym i prowadzi gospodarstwo domowe z R., osobą urodzoną jako kobieta i zarejestrowaną
jako taka w urzędzie stanu cywilnego, która w wyniku medycznej operacji zmiany płci stała się mężczyzną, lecz nie mogła zmienić
swojego aktu urodzenia w celu oficjalnego zatwierdzenia tej zmiany. Z tego względu, i wbrew swojej woli, K.B. i R. nie mogli
zawrzeć związku małżeńskiego. K.B. stwierdziła w swoich pismach i przypomniała podczas rozprawy, że ich związek został przypieczętowany
„ceremonią w kościele zatwierdzoną przez członka angielskiego kolegium episkopalnego” oraz że miało miejsce wzajemne ślubowanie
„tak jak w przypadku tradycyjnej pary”.
Ze względu na brak małżeństwa NHS Pensions Agency poinformowało K.B., że w przypadku gdyby umarła jako pierwsza, R. nie będzie
mógł otrzymać renty wdowiej, ponieważ to świadczenie jest zarezerwowane dla żyjącego małżonka, a żaden przepis w prawie Zjednoczonego
Królestwa nie pozwala uznać za małżonka osoby, która nie pozostaje w zgodnym z prawem związku małżeńskim.
K.B. skierowała sprawę do Employment Tribunal (Zjednoczone Królestwo), stwierdzając, że przepisy krajowe ograniczające świadczenia
dla wdów i wdowców po osobach objętych systemem emerytalnym stanowią dyskryminację ze względu na płeć, która jest sprzeczna
z art. 141 WE i dyrektywą 75/117. Według K.B. wspomniane przepisy wymagają, aby w takim kontekście pojęcie wdowca było interpretowane
w ten sposób, że obejmuje ono również żyjącego partnera, który miałby taki status, gdyby jego przynależność płciowa nie była
wynikiem medycznej operacji zmiany płci.
Zarówno Employment Tribunal, w wyroku z dnia 16 marca 1998 r., jak i Employment Appeal Tribunal, London (Zjednoczone Królestwo),
w wyroku wydanym w wyniku postępowania apelacyjnego w dniu 19 sierpnia 1999 r., orzekły, że rozpatrywany system emerytalny
nie jest dyskryminujący.
K.B. skierowała sprawę do Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division), który postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić
się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy pozbawienie prawa do renty transseksualnego partnera (osoby będącej pierwotnie płci żeńskiej) kobiety należącej do National
Health Service Pension Scheme, zgodnie z którym świadczenia dla osób pozostających na utrzymaniu mogą być wypłacane jedynie
wdowcowi, stanowi dyskryminację ze względu na płeć zakazaną art. 141 WE i dyrektywą 75/117[?]”.

W przedmiocie pytania prejudycjalnego

Uwagi przedłożone Trybunałowi
Według K.B. decyzja o odmowie prawa do wyznaczenia R. jako beneficjenta renty wdowiej została wydana wyłącznie ze względów
związanych ze zmianą płci tego ostatniego. Gdyby zatem R. nie zmienił płci i gdyby nie przeszkadzało mu to w zawarciu małżeństwa,
miałby prawo do renty rodzinnej jako pozostający przy życiu współmałżonek.
K.B. twierdzi, że ww. wyrok w sprawie P. przeciwko S., zgodnie z którym prawo wspólnotowe zakazuje dyskryminacji, której podstawa
leży w zmianie płci danej osoby, znajduje zastosowanie w postępowaniu toczącym się przed sądem krajowym, ponieważ sąd odsyłający
uznał K.B. i R. za osoby tworzące związek heteroseksualny, którego jedyna cecha charakterystyczna polega na tym, że płeć jednego
z partnerów jest wynikiem operacji medycznej. W konsekwencji niekorzystne traktowanie, którego są oni przedmiotem, wynika
wyłącznie z faktu, że R. dokonał zmiany płci, co stanowi dyskryminację bezpośrednią ze względu na płeć zakazaną art. 141 WE
i dyrektywą 75/117.
Dodatkowo K.B. twierdzi, że wymóg istnienia związku małżeńskiego stanowi dyskryminację pośrednią wobec transseksualistów,
ponieważ, w przeciwieństwie do sytuacji, w jakiej znajduje się związek heteroseksualny, w którym żaden z obydwojga partnerów
nie jest transseksualistą, w przypadku związku heteroseksualnego, w którym jeden z partnerów poddał się operacji zmiany płci,
kryterium małżeństwa nigdy nie może zostać spełnione.
Rząd Zjednoczonego Królestwa informuje, że pracownicy NHS, zarówno płci męskiej, jak i żeńskiej, którzy nie pozostają w związku
małżeńskim ze swoimi partnerami, nie mogą korzystać ze świadczeń w postaci renty rodzinnej przewidzianych przez NHS Pension
Scheme, bez względu na powód niezawarcia związku małżeńskiego. Bez znaczenia pozostaje fakt, czy przyczyną, dla której dany
pracownik nie może spełnić obowiązku małżeństwa, jest to, iż ma partnera homoseksualnego, jak to miało miejsce w zakończonej
wyrokiem z dnia 17 lutego 1998 r. sprawie C‑249/96 Grant, Rec. s. I‑6621, czy to, że ma partnera transseksualnego, jak w postępowaniu
zawisłym przed sądem krajowym, czy też wiąże się z inną sytuacją.
Rząd Zjednoczonego Królestwa utrzymuje ponadto, że wyrok z dnia 31 maja 2001 r. w sprawach połączonych C‑122/99 P i C‑125/99 P
D. i Szwecja przeciwko Radzie, Rec. s. I‑4319, można przełożyć na postępowanie toczące się przed sądem krajowym, ponieważ
zakwestionowane postanowienie Regulaminu pracowniczego urzędników Wspólnot Europejskich zawiera, jak we wspomnianej sprawie,
warunek zawarcia małżeństwa, nie zawiera natomiast wymogu stałego związku o określonym charakterze w celu przyznania dodatku
na gospodarstwo domowe.
Komisja uważa, że elementem przesądzającym w sprawie P. przeciwko S., w której został wydany ww. wyrok, był fakt, że niekorzystne
traktowanie, którego doświadczył P., zostało bezpośrednio wywołane zmianą płci i w tym znajdowało swoją przyczynę, ponieważ
P. nie zostałby zwolniony, gdyby nie zmienił przynależności płciowej.
Niemniej jednak w sprawie zawisłej przed sądem krajowym krytykowane niekorzystne traktowanie miało jedynie daleki związek
ze zmianą płci przez R. i wiązało się raczej z brakiem możliwości zawarcia związku małżeńskiego przez partnerów. W takich
warunkach Komisja uważa, że ww. wyrok w sprawie P. przeciwko S. nie ma przełożenia na wspomnianą sprawę.
Komisja uważa również, że K.B. nie może – gdy twierdzi, że pośredni związek między zmianą płci R. a odmową wypłacenia mu renty
dla pozostałych przy życiu członków rodziny wystarczy dla uznania tej odmowy za dyskryminację ze względu na płeć – powoływać
się na prawo wspólnotowe. W ww. wyroku w sprawie Grant uznano, zdaniem Komisji, w sposób dorozumiany, że definicja małżeństwa
jest kwestią prawa rodzinnego, które podlega właściwości państw członkowskich. Z drugiej strony Europejski Trybunał Praw Człowieka
wielokrotnie orzekał, że przeszkoda w zawarciu małżeństwa związana z faktem, że prawo Zjednoczonego Królestwa nie pozwala
transseksualiście zmienić aktu urodzenia, nie stanowi naruszenia art. 8, 12 lub 14 europejskiej Konwencji o ochronie praw
człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”).

Ocena Trybunału
Świadczenia przyznawane w ramach systemu emerytalnego, który zasadniczo jest funkcją stanowiska zajmowanego przez zainteresowanego,
wiążą się z jego wynagrodzeniem i podlegają art. 141 WE (zob. w szczególności wyroki: z dnia 17 maja 1990 r. w sprawie C‑262/88
Barber, Rec. s. I‑1889, pkt 28; z dnia 12 września 2002 r. w sprawie C‑351/00 Niemi, Rec. s. I‑7007, pkt 40).
Trybunał przyznał również, że renta rodzinna przewidziana w takim systemie wchodzi w zakres stosowania art. 141 WE. Sprecyzował
w tej kwestii, że okoliczność, iż renta ta z definicji nie jest wypłacana pracownikowi, lecz pozostałemu przy życiu członkowi
jego rodziny, nie może podważyć takiej wykładni, skoro świadczenie takie jest korzyścią wynikającą z przynależności do systemu
ubezpieczeniowego małżonka osoby, która pozostała przy życiu, a więc renta jest przyznawana osobie pozostałej przy życiu w ramach
stosunku pracy łączącego małżonka z pracodawcą i jest wypłacana z racji zatrudnienia tego małżonka (zob. wyroki: z dnia 6 października
1993 r. w sprawie C‑109/91 Ten Oever, Rec. s. I‑4879, pkt 12, 13; z dnia 9 października 2001 r. w sprawie C‑379/99 Menauer,
Rec. s. I‑7275, pkt 18).
Renta rodzinna wypłacana na podstawie programu rent pracowniczych takiego jak NHS Pension Scheme stanowi „wynagrodzenie” w rozumieniu
art. 141 WE oraz dyrektywy 75/117.
Decyzja o zastrzeżeniu niektórych przywilejów dla osób pozostających w związku małżeńskim z wykluczeniem osób niezwiązanych
małżeństwem wynika z wyboru ustawodawcy lub wykładni przepisów prawa wewnętrznego dokonanej przez sądy krajowe, a jednostki
nie mogą powołać się na dyskryminację ze względu na płeć zakazaną prawem wspólnotowym (zob., jeżeli chodzi o uprawnienia prawodawcy
wspólnotowego, ww. wyrok w sprawie D. i Szwecja przeciwko Radzie, pkt 37, 38).
W niniejszej sprawie taki wymóg nie może, sam w sobie, być postrzegany jako dyskryminacja ze względu na płeć, a w konsekwencji
jako sprzeczny z art. 141 WE lub dyrektywą 75/117, ponieważ fakt, że wnioskodawca jest mężczyzną lub kobietą nie ma znaczenia
w kwestii zasiłku lub renty dla pozostałych przy życiu członków rodziny.
W sytuacji takiej jak w postępowaniu toczącym się przed sądem krajowym występuje jednak nierówne traktowanie, które, chociaż
bezpośrednio nie podważa korzystania z prawa chronionego przez prawo wspólnotowe, wpływa na jedną z przesłanek przyznania
świadczenia. Zatem, jak słusznie podkreślił rzecznik generalny w pkt 74 swojej opinii, nierówne traktowanie nie odnosi się
do przyznania renty wdowiej, lecz do uprzedniej niezbędnej przesłanki jej przyznania, to jest zdolności do zawarcia małżeństwa.
W Zjednoczonym Królestwie bowiem związek taki, jaki tworzą K.B. i R. – w porównaniu z tymi związkami heteroseksualnymi, w których
tożsamość jednego z partnerów nie wynika z operacji zmiany płci, a zatem mogą oni zawrzeć związek małżeński i, w określonym
przypadku, otrzymać rentę rodzinną, stanowiącą element wynagrodzenia jednego z nich – nie może w żadnym wypadku spełniać warunku
zawarcia małżeństwa przewidzianego przez NHS Pension Scheme w celu przyznania renty rodzinnej.
Źródłem braku takiej obiektywnej możliwości jest najpierw fakt, że ustawa z 1973 r. o sprawach małżeńskich uznaje za nieważne
małżeństwo, w którym współmałżonkowie nie są odpowiednio płci męskiej i żeńskiej, następnie fakt, że za płeć danej osoby uznaje
się płeć wpisaną w akcie urodzenia, a wreszcie fakt, że ustawa o rejestracji narodzin i zgonów zabrania dokonywania jakichkolwiek
zmian w akcie urodzenia, z wyjątkiem przypadku błędu pisarskiego lub oczywistej omyłki.
Należy przypomnieć, że Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł, iż jeżeli transseksualista nie może zawrzeć związku małżeńskiego
z osobą płci, do której należał przed operacją zmiany płci, co wynika z faktu, że skoro przepisy Zjednoczonego Królestwa nie
pozwalają uznać prawnie jego nowej tożsamości płciowej, to z punktu widzenia stanu cywilnego są tej samej płci, to taka sytuacja
stanowi naruszenie jego prawa do zawarcia związku małżeńskiego w rozumieniu art. 12 EKPC (zob. wyrok Europejskiego Trybunału
Praw Człowieka z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie Christine Goodwin przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, dotychczas nieopublikowany
w
Recueil des arrêts et décisions
, odpowiednio §§ 97–104, 77–84).
Przepisy takie jak rozpatrywane przed sądem krajowym, które, naruszając EKPC, uniemożliwiają parze takiej jak K.B. i R. spełnienie
wymogu zawarcia małżeństwa, koniecznego, aby jedna z tych osób mogła otrzymywać część wynagrodzenia drugiej osoby, należy
uznać zasadniczo za niezgodne z wymogami art. 141 WE.
Mając na uwadze, że do państw członkowskich należy określenie przesłanek prawnego uznania zmiany płci osoby znajdującej się
w sytuacji R., jak zresztą stwierdził Europejski Trybunał Praw Człowieka (ww. wyrok w sprawie Goodwin przeciwko Zjednoczonemu
Królestwu, § 103), zadaniem sądu krajowego jest ustalenie, czy w przypadku takim jak rozpatrywany przez sąd krajowy osoba
w sytuacji K.B. może powoływać się na art. 141 WE w celu uznania jej prawa do wyznaczenia swojego partnera jako beneficjenta
renty rodzinnej.
Z powyższego wynika, że art. 141 WE stoi, co do zasady, na przeszkodzie przepisom, które, naruszając EKPC, uniemożliwiają
parze takiej jak K.B. i R. spełnienie wymogu zawarcia małżeństwa, koniecznego, aby jedna z tych osób mogła otrzymywać część
wynagrodzenia drugiej osoby. Zadaniem sądu krajowego jest ustalenie, czy w przypadku takim jak rozpatrywany przez ten sąd
osoba w sytuacji K.B. może powoływać się na art. 141 WE w celu uznania jej prawa do wyznaczenia swojego partnera jako beneficjenta
renty rodzinnej.

W przedmiocie kosztów
Koszty poniesione przez rząd Zjednoczonego Królestwa i Komisję, które przedstawiły swoje uwagi Trybunałowi, nie podlegają
zwrotowi. Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii
podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach.
Z powyższych względów
TRYBUNAŁ,
stanowiąc w przedmiocie pytania przedłożonego mu przez Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division) postanowieniem z dnia
14 grudnia 2000 r., orzeka, co następuje:
Artykuł 141 WE stoi, co do zasady, na przeszkodzie przepisom, które, naruszając europejską Konwencję o ochronie praw człowieka
i podstawowych wolności sporządzoną w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., uniemożliwiają parze takiej jak K.B. i R. spełnienie
wymogu zawarcia małżeństwa, koniecznego, aby jedna z tych osób mogła otrzymywać część wynagrodzenia drugiej osoby. Zadaniem
sądu krajowego jest ustalenie, czy w przypadku takim jak rozpatrywany przez ten sąd, osoba w sytuacji K.B. może powoływać
się na art. 141 WE w celu uznania jej prawa do wyznaczenia swojego partnera jako beneficjenta renty rodzinnej.
Skouris
Timmermans
Cunha Rodrigues
Rosas
Edward
Puissochet
Macken
Colneric
von Bahr
Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 7 stycznia 2004 r.
Sekretarz

Prezes
R. Grass

V. Skouris
*
Język postępowania: angielski.