CELEX: 62008CJ0395
Οδηγία 97/81/ΕΚ
Συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία μερικής απασχολήσεως
Ίση μεταχείριση μεταξύ εργαζομένων με μερική απασχόληση και εργαζομένων με πλήρη απασχόληση
Υπολογισμός του συντάξιμου χρόνου που απαιτείται για τη χορήγηση συντάξεως γήρατος
Δεν προσμετρούνται τα ανενεργά χρονικά διαστήματα
Δυσμενής διάκριση

της 16ης Ιουλίου 2009, C‑537/07, Gómez-Limón Sánchez-Camacho, δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη στη Συλλογή, σκέψεις 48 έως
50).
Καθόσον η ρήτρα 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου έχει εφαρμογή στις συντάξεις που εξαρτώνται από σχέση εργασίας μεταξύ
εργαζομένου και εργοδότη, εξαιρουμένων των συντάξεων που καταβάλλουν υποχρεωτικά συστήματα κοινωνικής ασφαλίσεως, πρέπει επίσης
να καθορισθεί αν το επίμαχο στις υποθέσεις της κύριας δίκης συνταξιοδοτικό σύστημα εμπίπτει στη μια ή στην άλλη κατηγορία.
Προς τούτο, πρέπει να εφαρμοστούν, κατ’ αναλογία, τα κριτήρια που έχει καθιερώσει η νομολογία προκειμένου να κριθεί αν μια
σύνταξη γήρατος εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 141 ΕΚ.
Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι αποφασιστικό κριτήριο αποτελεί μόνον η διαπίστωση ότι η σύνταξη καταβάλλεται στον εργαζόμενο
λόγω της σχέσεως εργασίας που τον συνδέει με τον πρώην εργοδότη του, δηλαδή το κριτήριο της σχέσεως εργασίας που συνάγεται
από το ίδιο το γράμμα του άρθρου 141 ΕΚ. Εντούτοις, το κριτήριο αυτό δεν μπορεί να έχει αποκλειστικό χαρακτήρα, καθόσον για
τις συντάξεις που καταβάλλουν τα υποχρεωτικά συστήματα κοινωνικής ασφαλίσεως μπορούν να λαμβάνονται υπόψη εν όλω ή εν μέρει
οι αμοιβές που ελάμβανε ο εργαζόμενος όταν εργαζόταν. Τέτοιου είδους συντάξεις, όμως, δεν συνιστούν αμοιβή κατά την έννοια
του άρθρου 141 ΕΚ (βλ. προπαρατεθείσα απόφαση Schönheit και Becker, σκέψεις 56 και 57 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Εντούτοις, εκτιμήσεις κοινωνικής πολιτικής, οργανώσεως του κράτους, ηθικής φύσεως, ή ακόμη σκέψεις αφορώσες τον προϋπολογισμό,
που επηρέασαν ή θα μπορούσαν να έχουν επηρεάσει τον εθνικό νομοθέτη σχετικά με τη δημιουργία ενός συνταξιοδοτικού συστήματος,
δεν ασκούν επιρροή αν η σύνταξη αφορά μόνο μια ιδιαίτερη κατηγορία εργαζομένων, αν τελεί σε άμεση συνάρτηση με τον χρόνο υπηρεσίας
και αν το ύψος της υπολογίζεται βάσει του τελευταίου μισθού του υπαλλήλου (βλ. προπαρατεθείσα απόφαση Schönheit και Becker,
σκέψη 58 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Προκειμένου να καθορισθεί αν οι συντάξεις γήρατος που χορηγούνται βάσει συστήματος, όπως αυτό που αφορά τα πληρώματα καμπίνας
της Alitalia, εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της συμφωνίας-πλαισίου, πρέπει, συνεπώς, να εξετασθεί αν οι εν λόγω συντάξεις
πληρούν τις τρεις προϋποθέσεις που εκτίθενται στην προηγούμενη σκέψη. Στο εθνικό δικαστήριο, το οποίο είναι το μόνο αρμόδιο
να εκτιμήσει τα πραγματικά περιστατικά των υποθέσεων που έχει επιληφθεί και να ερμηνεύσει την εφαρμοστέα εθνική νομοθεσία,
εναπόκειται να αποφανθεί αν πληρούνται οι προϋποθέσεις αυτές.
Εντούτοις, το Δικαστήριο, αποφαινόμενο επί αιτήσεως εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως, μπορεί, εφόσον παρίσταται ανάγκη, να
παράσχει διευκρινίσεις προκειμένου να καθοδηγήσει το εθνικό δικαστήριο στην ερμηνεία του (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 23ης
Νοεμβρίου 2006, C-238/05, Asnef-Equifax και Administración del Estado, Συλλογή 2006, σ. Ι-11125, σκέψη 40 και εκεί παρατιθέμενη
νομολογία).
Το γεγονός ότι διαχειριστής του συνταξιοδοτικού συστήματος των πληρωμάτων καμπίνας της Alitalia είναι δημόσιος οργανισμός,
όπως το INPS, το οποίο, εξάλλου, διαχειρίζεται βάσει νομοθετικών διατάξεων το ιταλικό υποχρεωτικό σύστημα κοινωνικής ασφαλίσεως,
δεν είναι καθοριστικό προκειμένου να εκτιμηθεί αν το εν λόγω συνταξιοδοτικό σύστημα αποτελεί μέρος του υποχρεωτικού συστήματος
κοινωνικής ασφαλίσεως ή, αντιθέτως, τελεί σε συνάρτηση με τους όρους αμοιβής (βλ. μεταξύ άλλων, συναφώς, απόφαση της 1ης Απριλίου
2008, C‑267/06, Maruko, Συλλογή 2008, σ. I‑1757, σκέψη 57).
Ομοίως, ο δημόσιος ή ιδιωτικός χαρακτήρας της εταιρικής συνθέσεως της Alitalia δεν συνιστά καθοριστικό κριτήριο, κατά πάγια
νομολογία η οποία έχει δεχθεί ότι, εφόσον πληρούνται οι τρεις προϋποθέσεις που εκτίθενται στη σκέψη 47 της παρούσας αποφάσεως,
η σύνταξη την οποία καταβάλλει σε υπάλληλο εργοδότης του δημοσίου τομέα είναι απολύτως συγκρίσιμη προς εκείνη που καταβάλλει
εργοδότης του ιδιωτικού τομέα στους πρώην μισθωτούς του (βλ. προπαρατεθείσα στη σκέψη 58 απόφαση Schönheit και Becker).
– Επί του χρονικού πεδίου ισχύος
Το INPS ισχυρίζεται, κατ’ ουσίαν, ότι η συμφωνία-πλαίσιο μπορεί να εφαρμοστεί μόνο στις περιόδους απασχολήσεως μετά την έναρξη
ισχύος της εθνικής νομοθεσίας για τη μεταφορά της οδηγίας 97/81, ήτοι του νομοθετικού διατάγματος 61/2000. Όσον αφορά τις
T. Bruno, D. Lotti και C. Matteucci, ο υπολογισμός του συντάξιμου χρόνου που απαιτείται για τη θεμελίωση συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων
συνδέεται, εν όλω ή εν μέρει, με περιόδους προγενέστερες της παρελεύσεως της προθεσμίας μεταφοράς της οδηγίας αυτής, οι οποίες,
ως εκ τούτου, δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της συμφωνίας-πλαισίου.
Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία, ο νέος κανόνας εφαρμόζεται, πλην εξαιρέσεων, αμέσως στα μελλοντικά
αποτελέσματα μιας καταστάσεως που γεννήθηκε υπό το κράτος του παλαιότερου κανόνα (βλ. συναφώς, μεταξύ άλλων, αποφάσεις της
14ης Απριλίου 1970, 68/69, Brock, Συλλογή τόμος 1969-1970, σ. 293, σκέψη 7· της 10ης Ιουλίου 1986, 270/84, Licata κατά ΟΚΕ,
Συλλογή 1986, σ. 2305, σκέψη 31· της 18ης Απριλίου 2002, C‑290/00, Duchon, Συλλογή 2002, σ. I‑3567, σκέψη 21· της 11ης Δεκεμβρίου
2008, C‑334/07 P, Επιτροπή κατά Freistaat Sachsen, Συλλογή 2008, σ. I‑9465, σκέψη 43, και της 22ας Δεκεμβρίου 2008, C‑443/07 P,
Centeno Mediavilla κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 2008, σ. I‑10945, σκέψη 61).
Όπως επισήμανε η γενική εισαγγελέας στο σημείο 39 των προτάσεών της, ούτε η οδηγία 97/81 ούτε η συμφωνία-πλαίσιο παρεκκλίνουν
από την αρχή που επισημαίνεται στην προηγούμενη σκέψη.
Ως εκ τούτου, ο υπολογισμός του συντάξιμου χρόνου που απαιτείται για τη χορήγηση συντάξεως γήρατος, όπως οι επίμαχες στις
υποθέσεις της κύριας δίκης, διέπεται από τις διατάξεις της οδηγίας 97/81, συμπεριλαμβανομένων των προγενέστερων της ημερομηνίας
ενάρξεως της ισχύος της οδηγίας αυτής χρονικών διαστημάτων παρασχεθείσας εργασίας.
–       Επί του πρώτου ερωτήματος
Με το πρώτο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσία, να διευκρινισθεί αν η ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου, σχετικά
με την αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων, έχει την έννοια ότι απαγορεύει νομοθεσία κράτους μέλους, όπως η επίμαχη στις
υποθέσεις της κύριας δίκης, η οποία, στην περίπτωση εργαζομένων με κάθετη εκ περιτροπής μερική απασχόληση, έχει ως αποτέλεσμα
να μην προσμετρούνται τα ανενεργά χρονικά διαστήματα στον απαιτούμενο για τη χορήγηση συντάξεως γήρατος συντάξιμο χρόνο.
Η ρήτρα 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου προβλέπει ότι, όσον αφορά τις συνθήκες απασχολήσεως, οι εργαζόμενοι με μερική
απασχόληση δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται με λιγότερο ευνοϊκό τρόπο απ’ ό,τι οι συγκρίσιμοι εργαζόμενοι με πλήρη απασχόληση
για τον λόγο και μόνον ότι εργάζονται με μερική απασχόληση, εκτός αν η διαφορετική μεταχείρισή τους δικαιολογείται από αντικειμενικούς
λόγους.
Η απαγόρευση δυσμενών διακρίσεων, περί της οποίας η εν λόγω διάταξη, δεν είναι παρά η ειδική έκφραση της γενικής αρχής της
ισότητας που περιλαμβάνεται στις θεμελιώδεις αρχές του δικαίου της Ένωσης (βλ. απόφαση της 12ης Οκτωβρίου 2004, C‑313/02,
Wippel, Συλλογή 2004, σ. I‑9483, σκέψεις 54 και 56).
Ως εκ τούτου, πρέπει να εξετασθεί αν το γεγονός της μη προσμετρήσεως των ανενεργών περιόδων εργαζομένων με κάθετη εκ περιτροπής
μερική απασχόληση, κατά τον υπολογισμό του συντάξιμου χρόνου που απαιτείται για τη χορήγηση συντάξεως γήρατος, για τον λόγο
και μόνον ότι εργάζονται με μερική απασχόληση, συνεπάγεται τη λιγότερο ευνοϊκή μεταχείρισή τους σε σχέση με εργαζομένους πλήρους
απασχολήσεως, οι οποίοι βρίσκονται σε συγκρίσιμη θέση.
Συναφώς, η ρήτρα 3 της εν λόγω συμφωνίας-πλαισίου περιέχει τον ορισμό του όρου «συγκρίσιμος εργαζόμενος με πλήρη απασχόληση».
Με τον όρο αυτόν νοείται, όπως προβλέπεται στο σημείο 2, πρώτο εδάφιο, της ρήτρας αυτής, «ο εργαζόμενος με πλήρη απασχόληση
που εργάζεται στην ίδια επιχείρηση, έχει την ίδια μορφή σύμβασης ή σχέσης απασχόλησης και εκτελεί τα ίδια ή παρόμοια καθήκοντα,
λαμβανομένων υπόψη και άλλων παραγόντων, όπως η αρχαιότητα και η ειδίκευση». Κατά το σημείο 2, δεύτερο εδάφιο, της ανωτέρω
ρήτρας, όταν στην επιχείρηση δεν υπάρχει συγκρίσιμος εργαζόμενος με πλήρη απασχόληση, «η σύγκριση πρέπει να γίνεται με αναφορά
στην εκάστοτε εφαρμοστέα συλλογική σύμβαση ή, όπου δεν υφίσταται εφαρμοστέα συλλογική σύμβαση, σύμφωνα με τις εθνικές νομοθεσίες,
συλλογικές συμβάσεις ή πρακτικές».
Το χρονικό διάστημα που λαμβάνεται υπόψη για τον υπολογισμό του συντάξιμου χρόνου που απαιτείται για τη χορήγηση σε εργαζόμενο
με πλήρη απασχόληση συντάξεως γήρατος συμπίπτει με τη διάρκεια της σχέσεως εργασίας. Αντιθέτως, στην περίπτωση των εργαζομένων
με κάθετη εκ περιτροπής μερική απασχόληση, ο συντάξιμος χρόνος δεν υπολογίζεται στην ίδια βάση, καθόσον υπολογίζεται μόνο
βάσει της διάρκειας των περιόδων όντως παρασχεθείσας εργασίας, λαμβανομένου υπόψη του μειωμένου ωραρίου.
Ως εκ τούτου, στους εργαζομένους με πλήρη απασχόληση αναγνωρίζεται, για περίοδο απασχολήσεως δώδεκα συνεχών μηνών, συντάξιμος
χρόνος ενός έτους, προκειμένου να καθορισθεί η ημερομηνία κατά την οποία θα δικαιούνται να ζητήσουν τη χορήγηση συντάξεως.
Αντιθέτως, στους εργαζομένους που βρίσκονται σε συγκρίσιμη θέση, οι οποίοι επέλεξαν, στο πλαίσιο της κάθετης εκ περιτροπής
μερικής απασχολήσεως, τη μείωση του ωραρίου εργασίας τους κατά 25 %, θα αναγνωρισθεί, για το ίδιο χρονικό διάστημα, συντάξιμος
χρόνος που θα αντιστοιχεί στο 75% του συντάξιμου χρόνου των συναδέλφων τους που εργάζονται με πλήρη απασχόληση, και τούτο
για τον λόγο και μόνον ότι εργάζονται με μερική απασχόληση. Κατά συνέπεια, μολονότι οι συμβάσεις εργασίας τους έχουν πράγματι
την ίδια διάρκεια, ο εργαζόμενος με μερική απασχόληση θεμελιώνει συνταξιοδοτικό δικαίωμα, βάσει του συντάξιμου χρόνου που
του αναγνωρίζεται, αργότερα σε σύγκριση με τον εργαζόμενο με πλήρη απασχόληση. Ως εκ τούτου, πρόκειται για διαφορετική μεταχείριση
στηριζόμενη μόνο στον λόγο ότι ο συγκεκριμένος εργαζόμενος εργάζεται με μερική απασχόληση.
Τόσο το INPS όσο και η Ιταλική Κυβέρνηση ισχυρίζονται, κατ’ ουσίαν, ότι η εν λόγω διαφορά δεν συνιστά άνιση μεταχείριση, καθόσον
οι εργαζόμενοι με πλήρη απασχόληση και οι εργαζόμενοι με κάθετη εκ περιτροπής μερική απασχόληση δεν βρίσκονται σε συγκρίσιμη
θέση. Ειδικότερα, υποστηρίζουν ότι στους εργαζομένους που εμπίπτουν στις εν λόγω κατηγορίες αναγνωρίζεται ο συντάξιμος χρόνος
που αντιστοιχεί στα χρονικά διαστήματα της πράγματι παρασχεθείσας εργασίας. Υπογραμμίζουν δε ότι οι εργοδότες καταβάλλουν
εισφορές μόνο για τις περιόδους πράγματι παρασχεθείσας εργασίας και ότι, όσον αφορά τα ανενεργά χρονικά διαστήματα, το ιταλικό
δίκαιο παρέχει σε όλους τους εργαζομένους με μερική απασχόληση τη δυνατότητα προαιρετικής εξαγοράς συντάξιμου χρόνου.
Πρέπει, εντούτοις, να υπομνησθεί ότι η αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων μεταξύ των εργαζομένων με μερική απασχόληση και
των εργαζομένων με πλήρη απασχόληση εφαρμόζεται στις συνθήκες απασχολήσεως, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται οι αμοιβές,
έννοια στην οποία περιλαμβάνονται, όπως εκτέθηκε στις σκέψεις 42 έως 46 της παρούσας αποφάσεως, και οι συντάξεις πλην των
συντάξεων του συστήματος κοινωνικής ασφαλίσεως. Ως εκ τούτου, οι αμοιβές των εργαζομένων με μερική απασχόληση πρέπει να είναι
ανάλογες προς τις αμοιβές των εργαζομένων με πλήρη απασχόληση, υπό την επιφύλαξη της εφαρμογής της αρχής pro rata temporis,
η οποία εισάγεται με τη ρήτρα 4, σημείο 2, της συμφωνίας-πλαισίου.
Συνεπώς, ο υπολογισμός του ύψους της συντάξεως εξαρτάται αμέσως από τη διάρκεια της παρασχεθείσας εργασίας και το ύψος των
αντίστοιχων εισφορών που κατέβαλε ο εργαζόμενος, σύμφωνα με την αρχή pro rata temporis. Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι
το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι το δίκαιο της Ένωσης δεν αντιτίθεται στον υπολογισμό συντάξεως γήρατος βάσει του κανόνα pro
rata temporis σε περίπτωση εργασίας με μειωμένο ωράριο. Συγκεκριμένα, η συνεκτίμηση του πραγματικού χρόνου εργασίας κατά τη
διάρκεια της σταδιοδρομίας υπαλλήλου με μειωμένο ωράριο, σε σύγκριση προς τον χρόνο εργασίας υπαλλήλου ο οποίος απασχολήθηκε
καθ’ όλη τη διάρκεια της σταδιοδρομίας του με πλήρες ωράριο, αποτελεί αντικειμενικό κριτήριο το οποίο επιτρέπει την αναλογική
μείωση των συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων του (βλ., συναφώς, προπαρατεθείσες αποφάσεις Schönheit και Becker, σκέψεις 90 και 91,
και Gómez-Limón Sánchez-Camacho, σκέψη 59).
Αντιθέτως, η αρχή pro rata temporis δεν εφαρμόζεται κατά τον καθορισμό της ημερομηνίας κτήσεως συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων,
καθόσον η ημερομηνία αυτή εξαρτάται αποκλειστικώς από τη διάρκεια του συντάξιμου χρόνου που έχει συμπληρώσει ο εργαζόμενος.
Ο εν λόγω συντάξιμος χρόνος αντιστοιχεί, κατ’ ουσία, στην πραγματική διάρκεια της σχέσεως εργασίας και όχι στη διάρκεια της
παρασχεθείσας εργασίας στο πλαίσιο της εν λόγω σχέσεως. Η αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων μεταξύ εργαζομένων με μερική
απασχόληση και εργαζομένων με πλήρη απασχόληση συνεπάγεται, επομένως, τον υπολογισμό του συντάξιμου χρόνου που λαμβάνεται
υπόψη για τον καθορισμό της ημερομηνίας κτήσεως συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων εργαζομένου με μερική απασχόληση, όπως αν ο εν
λόγω εργαζόμενος εργαζόταν με πλήρη απασχόληση, λαμβανομένων υπόψη όλων των ανενεργών χρονικών διαστημάτων.
Η διαφορετική μεταχείριση που διαπιστώθηκε στις σκέψεις 61 και 62 της παρούσας αποφάσεως επιτείνεται από το γεγονός ότι, όπως
προέκυψε από την ενώπιον του Δικαστηρίου συζήτηση, η κάθετη εκ περιτροπής μερική απασχόληση είναι το μόνο είδος εργασίας με
μερική απασχόληση που προσφέρεται στα πληρώματα καμπίνας της Alitalia δυνάμει της εφαρμοστέας συλλογικής συμβάσεως.
Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι νομοθετική ρύθμιση όπως η επίμαχη στις υποθέσεις της κύριας δίκης αντιμετωπίζει με λιγότερο ευνοϊκό
τρόπο τους εργαζομένους με κάθετη εκ περιτροπής μερική απασχόληση απ’ ό,τι τους συγκρίσιμους εργαζομένους με πλήρη απασχόληση,
και τούτο για τον λόγο και μόνον ότι εργάζονται με μερική απασχόληση.
Εντούτοις, από τη ρήτρα 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου προκύπτει ότι μια τέτοιου είδους διαφορετική μεταχείριση πρέπει
να θεωρηθεί σύμφωνη προς την αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων, εφόσον δικαιολογείται από αντικειμενικούς λόγους.
Το INPS και η Ιταλική Κυβέρνηση που κλήθηκαν να εκθέσουν λόγους που να δικαιολογούν την εν λόγω διαφορετική μεταχείριση, δήλωσαν,
κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι κατά το ιταλικό δίκαιο αναστέλλεται η ισχύς της συμβάσεως εργασίας με κάθετη εκ περιτροπής
μερική απασχόληση, κατά τα ανενεργά χρονικά διαστήματα στη διάρκεια των οποίων δεν καταβάλλονται αμοιβές ούτε εισφορές.
Πρέπει, πρώτον, να επισημανθεί ότι η ανωτέρω αιτιολογία δύσκολα μπορεί, εκ πρώτης όψεως, να συμβιβασθεί με το γεγονός ότι,
όπως αποδείχθηκε από τα προσκομισθέντα έγγραφα και την ενώπιον του Δικαστηρίου συζήτηση, στην περίπτωση των δημοσίων υπαλλήλων,
η ιταλική νομοθεσία προβλέπει ρητώς, στο άρθρο 8 του νόμου 554, της 29ης Δεκεμβρίου 1988, που αφορά τους δημοσίους υπαλλήλους
(
GURI
αριθ. 1, της 2ας Ιανουαρίου 1989), ότι, «για τη θεμελίωση συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων έναντι της οικείας διοικήσεως […],
λαμβάνονται υπόψη στο σύνολό τους τα έτη υπηρεσίας με μειωμένο ωράριο». Αυτή η διαφορετική ρύθμιση καθιστά αμφίβολο τον δικαιολογητικό
λόγο που προέβαλαν το INPS και η Ιταλική Κυβέρνηση.
Δεύτερον, πρέπει να υπομνησθεί ότι, κατά τη ρήτρα 3 της συμφωνίας-πλαισίου, το μόνο στοιχείο που χαρακτηρίζει τον εργαζόμενο
με μερική απασχόληση είναι ότι το σύνηθες ωράριο εργασίας του είναι μικρότερο του ωραρίου εργασίας ενός συγκρίσιμου εργαζομένου
με πλήρη απασχόληση. Συνεπώς, η εργασία με μερική απασχόληση συνιστά ιδιαίτερο τρόπο εκτελέσεως της συμβάσεως εργασίας που
έχει ως μόνο χαρακτηριστικό τη μειωμένη, σε σχέση με την κανονική, διάρκεια του ωραρίου εργασίας. Αυτό το χαρακτηριστικό δεν
μπορεί, εντούτοις, να εξομοιωθεί με τις περιπτώσεις κατά τις οποίες αναστέλλεται η εκτέλεση της συμβάσεως εργασίας πλήρους
ή μερικής απασχολήσεως λόγω κωλύματος ή προσωρινής διακοπής που οφείλονται στον εργαζόμενο, στην επιχείρηση ή σε εξωγενή αίτια.
Ειδικότερα, τα ανενεργά χρονικά διαστήματα, τα οποία αντιστοιχούν στο μειωμένο ωράριο εργασίας που προβλέπεται σε σύμβαση
εργασίας με μερική απασχόληση, δεν είναι αποτέλεσμα αναστολής της ισχύος, αλλά της κανονικής εκτελέσεως της συμβάσεως αυτής.
Η εργασία με μερική απασχόληση ουδόλως έχει σχέση με τη διακοπή της εργασίας (βλ., κατ’ αναλογία με το σύστημα επιμερισμού
εργασίας, απόφαση της 17ης Ιουνίου 1998, C-243/95, Hill και Stapleton, Συλλογή 1998, σ. I‑3739, σκέψη 32).
Ως εκ τούτου, αν πράγματι με την επιχειρηματολογία του INPS και της Ιταλικής Κυβερνήσεως επιδιώκεται να υποστηριχθεί η άποψη
ότι η επίμαχη διαφορετική μεταχείριση στις υποθέσεις της κύριας δίκης δικαιολογείται από το γεγονός ότι οι περίοδοι που αντιστοιχούν
στο μειωμένο ωράριο συμβάσεως εργασίας με μερική απασχόληση συνεπάγονται την αναστολή της ισχύος της συμβάσεως αυτής, η εν
λόγω επιχειρηματολογία προσκρούει στον ορισμό της μερικής απασχολήσεως που περιέχεται στη ρήτρα 3 της συμφωνίας-πλαισίου και
αναιρεί την πρακτική αποτελεσματικότητα της αρχής που προβλέπει η ρήτρα 4, σημείο 1, της εν λόγω συμφωνίας-πλαισίου, η οποία
απαγορεύει, όσον αφορά τις συνθήκες απασχολήσεως, τη μεταχείριση των εργαζομένων μερικής απασχολήσεως κατά τρόπο λιγότερο
ευνοϊκό απ’ ό,τι αντιμετωπίζονται οι συγκρίσιμοι εργαζόμενοι με πλήρη απασχόληση για τον λόγο και μόνον ότι εργάζονται με
μερική απασχόληση.
Ακόμη κι αν εκτιμηθεί ότι με την εν λόγω επιχειρηματολογία επιδιώκεται να αποδειχθεί ότι η διαφορετική μεταχείριση μεταξύ
των εργαζομένων με κάθετη εκ περιτροπής μερική απασχόληση και των εργαζομένων με πλήρη απασχόληση δικαιολογείται για λόγους
που αντλούνται από το εθνικό δίκαιο, πρέπει να υπομνησθεί ότι εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο, στο μέτρο που κατά το εθνικό
δίκαιο έχει περιθώριο εκτιμήσεως, να ερμηνεύσει και να εφαρμόσει μια διάταξη του εσωτερικού δικαίου σύμφωνα με τις επιταγές
του δικαίου της Ένωσης και, εφόσον δεν είναι δυνατή μια τέτοια σύμφωνη ερμηνεία, να μην εφαρμόσει οποιαδήποτε αντίθετη διάταξη
του εσωτερικού δικαίου (βλ. απόφαση της 18ης Δεκεμβρίου 2007, C-357/06, Frigerio Luigi & C., Συλλογή 2007, σ. I‑12311, σκέψη
28).
Από το σύνολο των ανωτέρω σκέψεων προκύπτει ότι στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι, όσον αφορά
τις συντάξεις γήρατος, η ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου έχει την έννοια ότι απαγορεύει εθνική νομοθετική ρύθμιση βάσει της
οποίας, στην περίπτωση εργαζομένων με κάθετη εκ περιτροπής μερική απασχόληση, δεν προσμετρούνται τα ανενεργά χρονικά διαστήματα
κατά τον υπολογισμό του συντάξιμου χρόνου που απαιτείται για τη θεμελίωση συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων, εκτός αν η εν λόγω
διαφορετική μεταχείριση δικαιολογείται από αντικειμενικούς λόγους.
–       Επί του δευτέρου ερωτήματος
Με το δεύτερο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσία, να διευκρινισθεί αν οι ρήτρες 1 και 5, παράγραφος 1, της
συμφωνίας-πλαισίου έχουν την έννοια ότι απαγορεύουν εθνική ρύθμιση, όπως η επίμαχη στις υποθέσεις της κύριας δίκης, καθόσον
συνιστά για τους εργαζομένους σημαντικό ανασταλτικό παράγοντα στην επιλογή εργασίας με τη μορφή κάθετης εκ περιτροπής μερικής
απασχολήσεως.
Όπως προκύπτει ιδίως από τη ρήτρα 1 της συμφωνίας-πλαισίου, η εν λόγω συμφωνία επιδιώκει διττό σκοπό, ο οποίος συνίσταται,
αφενός, στην προώθηση της εργασίας με μερική απασχόληση βελτιώνοντας την ποιότητά της και, αφετέρου, στην εξάλειψη των δυσμενών
διακρίσεων μεταξύ των εργαζομένων με μερική απασχόληση και των εργαζομένων με πλήρη απασχόληση (βλ. προπαρατεθείσα απόφαση
Michaeler κ.λπ., σκέψη 22).
Η ρήτρα 5, σημείο 1, στοιχείο α΄, της συμφωνίας-πλαισίου προβλέπει, στο πλαίσιο του ανωτέρω διττού σκοπού, την υποχρέωση των
κρατών μελών «να εντοπίζουν, να αντιμετωπίζουν και, όπου είναι αναγκαίο, να εξαλείφουν εμπόδια νομικής ή διοικητικής φύσης
που μπορεί να περιορίσουν τις ευκαιρίες εργασίας μερικής απασχόλησης».
Η επίμαχη νομοθετική ρύθμιση στις υποθέσεις της κύριας δίκης, όσον αφορά τις συντάξεις γήρατος οι οποίες εξαρτώνται από τη
σχέση εργασίας, εξαιρουμένων των συντάξεων που χορηγούνται βάσει υποχρεωτικών συστημάτων κοινωνικής ασφαλίσεως, εισάγει διαφορετική
μεταχείριση μεταξύ εργαζομένων με κάθετη εκ περιτροπής μερική απασχόληση και εργαζομένων με πλήρη απασχόληση, καθόσον κατά
τον υπολογισμό του συντάξιμου χρόνου που απαιτείται για τη θεμελίωση συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων δεν προσμετρούνται τα ανενεργά
χρονικά διαστήματα και, ως εκ τούτου, προσβάλλει την αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων που εισάγει η ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου.
Επιπροσθέτως, όπως επισημάνθηκε στη σκέψη 67 της παρούσας αποφάσεως, η εν λόγω διαφορετική μεταχείριση επιτείνεται από το
γεγονός ότι η κάθετη εκ περιτροπής μερική απασχόληση είναι το μόνο είδος εργασίας με μερική απασχόληση που προσφέρεται στα
πληρώματα καμπίνας της Alitalia.
Ο συνδυασμός αυτών των στοιχείων καθιστά λιγότερο ελκυστική την εργασία με τη μορφή μερικής απασχολήσεως για την εν λόγω κατηγορία
εργαζομένων, δηλαδή αποθαρρύνει τους εργαζομένους αυτούς από την άσκηση της επαγγελματικής δραστηριότητάς τους σύμφωνα με
το εν λόγω είδος εργασίας, καθόσον η επιλογή αυτή συνεπάγεται τη χρονική μετάθεση της ημερομηνίας θεμελιώσεως συνταξιοδοτικών
δικαιωμάτων, κατ’ αναλογία προς τον χρόνο μειώσεως του ωραρίου εργασίας τους σε σχέση με το ωράριο συγκρίσιμων εργαζομένων
με πλήρη απασχόληση. Τα αποτελέσματα αυτά είναι προδήλως αντίθετα προς τον σκοπό της συμφωνίας-πλαισίου που συνίσταται στην
προώθηση της εργασίας με μερική απασχόληση.
Ως εκ τούτου, στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι, σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο καταλήξει
στο συμπέρασμα ότι η επίμαχη στις υποθέσεις της κύριας δίκης εθνική νομοθετική ρύθμιση δεν συνάδει προς τη ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου,
θα πρέπει να δοθεί στις ρήτρες 1 και 5, παράγραφος 1, της συμφωνίας αυτής η ερμηνεία ότι απαγορεύουν, επίσης, την ανωτέρω
ρύθμιση.
–       Επί του τρίτου ερωτήματος
Με το τρίτο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσία, να διευκρινισθεί αν η ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου που
εισάγει την αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων έχει την έννοια ότι απαγορεύει, πλην των δυσμενών διακρίσεων μεταξύ εργαζομένων
με μερική απασχόληση και συγκρίσιμων εργαζομένων με πλήρη απασχόληση, και τις διακρίσεις μεταξύ διαφορετικών ειδών εργασίας
με μερική απασχόληση, όπως η εργασία με τη μορφή κάθετης εκ περιτροπής μερικής απασχολήσεως και η εργασία με τη μορφή οριζόντιας
μερικής απασχολήσεως.
Κατόπιν των ανωτέρω απαντήσεων στα δύο προηγούμενα ερωτήματα, παρέλκει η απάντηση στο ερώτημα αυτό.

Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον
του εθνικού δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι κατέθεσαν
παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (δεύτερο τμήμα) αποφαίνεται:
1)
Όσον αφορά τις συντάξεις γήρατος, η ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία μερικής απασχολήσεως, η οποία περιέχεται
στο παράρτημα της οδηγίας 97/81/ΕΚ του Συμβουλίου, της 15ης Δεκεμβρίου 1997, σχετικά με τη συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία
μερικής απασχολήσεως που συνήφθη από την UNICE, το CEEP και τη CES, έχει την έννοια ότι απαγορεύει εθνική νομοθετική ρύθμιση
βάσει της οποίας, στην περίπτωση εργαζομένων με κάθετη εκ περιτροπής μερική απασχόληση, δεν προσμετρούνται τα ανενεργά χρονικά
διαστήματα κατά τον υπολογισμό του συντάξιμου χρόνου που απαιτείται για τη θεμελίωση συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων, εκτός αν
η εν λόγω διαφορετική μεταχείριση δικαιολογείται από αντικειμενικούς λόγους.
2)
Σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η επίμαχη στις υποθέσεις της κύριας δίκης εθνική νομοθετική
ρύθμιση δεν συνάδει προς τη ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία μερικής απασχολήσεως, η οποία περιέχεται στο παράρτημα
της οδηγίας 97/81, θα πρέπει να δοθεί στις ρήτρες 1 και 5, παράγραφος 1, της συμφωνίας αυτής η ερμηνεία ότι απαγορεύουν, επίσης,
την ανωτέρω ρύθμιση.
(υπογραφές)
*
Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.