CELEX: 62008CJ0577
Równe traktowanie kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego
Dyrektywa 79/7/EWG
Pracownicy przygraniczni
Obliczanie emerytur

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy art. 4 ust. 1 dyrektywy Rady 79/7/EWG z dnia 19 grudnia 1978 r.
w sprawie stopniowego wprowadzania w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego
(Dz.U. 1979, L 6, s. 24).
Pytanie to zostało postawione w ramach postępowania odwoławczego wszczętego przez Elisabeth Brouwer przeciw Rijksdienst voor
Pensioenen (urzędowi ubezpieczeń społecznych, zwanemu dalej „Rijksdienst”) w przedmiocie zarzucanego obliczenia w sposób dyskryminujący
wysokości przyznanej jej emerytury.

Ramy prawne

Uregulowania wspólnotowe
Celem dyrektywy 79/7 jest stopniowa eliminacja dyskryminacji ze względu na płeć w dziedzinie zabezpieczenia społecznego. Zgodnie
z jej art. 3 ust. 1 lit. a) stosuje się ona do systemów ustawowych zapewniających ochronę w szczególności przed starością.
Zgodnie z art. 4 ust. 1 tej dyrektywy:
„Zasada równego traktowania oznacza brak jakiejkolwiek dyskryminacji ze względu na płeć, bądź bezpośrednio, bądź pośrednio
poprzez odwołanie, zwłaszcza do stanu cywilnego lub rodzinnego, w szczególności jeżeli chodzi o:
[…]
–        obliczanie wysokości świadczeń, w tym podwyżek należnych z tytułu małżonka i na osobę będącą na utrzymaniu, oraz jeżeli chodzi
o warunki dotyczące okresu wypłaty świadczeń i zachowanie prawa do świadczeń”.
Artykuł 7 ust. 1 lit. a) wspomnianej dyrektywy przewiduje, że nie narusza ona prawa państw członkowskich do wyłączenia z jej
zakresu:
„ustalenia wieku emerytalnego dla celów przyznania rent i emerytur oraz skutków mogących z tego wypływać w odniesieniu do
innych świadczeń”.

Uregulowania krajowe
Artykuł 5 § 7 dekretu królewskiego z dnia 23 grudnia 1996 r. w sprawie wykonania art. 15–17 ustawy z dnia 26 lipca 1996 r.
w sprawie modernizacji systemu ubezpieczeń społecznych, zapewniającej rentowność ustawowych systemów emerytalnych przewiduje:
„Pracownik obywatelstwa belgijskiego:
a)      który był zazwyczaj zatrudniony jako robotnik, pracownik lub górnik w kraju ościennym, pod warunkiem że zachowywał swoje główne
miejsce zamieszkania w Belgii i wracał tam zasadniczo każdego dnia,
b)      lub który był zatrudniony w innym kraju jako robotnik lub pracownik przez okresy, z których każdy był krótszy niż rok, na
rzecz pracodawcy mającego siedzibę w tym kraju w celu świadczenia pracy najemnej lub podobnej o charakterze sezonowym, pod
warunkiem że zachowywał swoje główne miejsce zamieszkania w Belgii, a jego rodzina nadal tam mieszkała,
może otrzymywać emeryturę równą różnicy między wysokością emerytury, którą otrzymywałby, gdyby taka działalność w charakterze
pracownika najemnego była wykonywana w Belgii, a wysokością emerytury otrzymywanej za tę samą działalność na mocy ustawodawstwa
kraju zatrudnienia”.
Na mocy art. 25 dekretu królewskiego z dnia 21 grudnia 1967 r. wprowadzającego powszechne uregulowania dotyczące systemu emerytur
i rent rodzinnych dla pracowników najemnych (
Belgisch Staatsblad
z dnia 16 stycznia 1968 r.) wynagrodzenie uwzględniane na potrzeby obliczenia wysokości emerytury, którą otrzymywałby pracownik
objęty zakresem stosowania art. 5 § 7 dekretu królewskiego z dnia 23 grudnia 1996 r., gdyby działalność w charakterze pracownika
najemnego była wykonywana w Belgii, lub na potrzeby obliczenia renty rodzinnej, będzie dla każdego roku kalendarzowego określane
przez króla z uwzględnieniem danych za poprzedni rok kalendarzowy ujętych na indywidualnym rachunku.

Okoliczności faktyczne sporu przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne
E. Brouwer, obywatelka belgijska zamieszkała w Belgii, pracowała jako pracownik przygraniczny w Niderlandach w okresie od
dnia 15 sierpnia 1960 r. do dnia 31 grudnia 1998 r. Począwszy od dnia 1 stycznia 1999 r., zaprzestała pracować i otrzymywała
świadczenia przedemerytalne w Belgii.
Jako że prawo do pełnej emerytury w Belgii przysługiwało jej do chwili ukończenia 65. roku życia, a następnie obowiązek ten
przeszedł na Królestwo Niderlandów ze względu na okresy ubezpieczenia ukończone w tym państwie, E. Brouwer złożyła wniosek
o przyznanie emerytury do Rijksdienst. Emerytura ta obliczona proporcjonalnie do ukończonych okresów ubezpieczenia została
ustalona na kwotę 11 724,61 EUR i przyznana jej, począwszy od dnia 1 maja 2004 r.
Wysokość wspomnianej emerytury obliczono zgodnie ze stosownymi uregulowaniami belgijskimi, w szczególności art. 5 § 7 dekretu
królewskiego z dnia 23 grudnia 1996 r. na podstawie fikcyjnych lub ryczałtowych dziennych stawek wynagrodzenia określanych
co roku dekretem królewskim na podstawie przeciętnego wynagrodzenia wypłacanego pracownikom w Belgii w poprzednim roku.
W dniu 1 czerwca 2004 r. E. Brouwer zakwestionowała wysokość przyznanej jej emerytury, twierdząc, że w odniesieniu do okresu
od dnia 1 stycznia 1968 r. do dnia 31 grudnia 1994 r. wspomniana wysokość została obliczona na podstawie fikcyjnych lub ryczałtowych
wynagrodzeń, które podczas tego okresu były niższe dla pracowników płci żeńskiej niż dla ich współpracowników płci męskiej.
W dniu 5 lipca 2004 r. Rijksdienst powiadomił E. Brouwer, że utrzymuje w mocy swoją pierwotną decyzję, podnosząc, że podczas
rozpatrywanego okresu przeciętne rzeczywiste wynagrodzenie, na podstawie którego została obliczona emerytura, nie było takie
samo dla pracowników płci żeńskiej i męskiej, z czego wynikają różnice w wysokości emerytur. Od 1995 roku jednakże wynagrodzenie
dzienne dla pracowników płci męskiej i żeńskiej zostało zrównane. Na ten stan wpłynęło postępujące wyrównanie wynagrodzeń
oraz okoliczność, że kobiety pracujące coraz dłużej pozostają aktywne zawodowo.
E. Brouwer wniosła do arbeidsrechtbank te Hasselt (sądu pracy w Hasselt) odwołanie od decyzji Rijksdienst. Wyrokiem z dnia
16 czerwca 2006 r. sąd ten uchylił wspomnianą decyzję i zobowiązał Rijksdienst do dokonania nowego obliczenia emerytury E. Brouwer
na podstawie fikcyjnych i ryczałtowych wynagrodzeń, które stosowano w odniesieniu do pracowników przygranicznych płci męskiej
w okresie od dnia 1 stycznia 1968 r. do dnia 31 grudnia 1994 r.
Arbeidsrechtbank te Hasselt uznał, że konstytucyjne zasady równości i niedyskryminacji nie wykluczają, iż różne kategorie
osób mogą być traktowane w odmienny sposób, o ile ta różnica w traktowaniu jest oparta na obiektywnym kryterium, realizuje
cel zgodny z prawem i jest proporcjonalna do przyjętego celu. Zdaniem tego sądu w niniejszym przypadku przesłanki te nie zostały
spełnione.
Według arbeidsrechtbank te Hasselt, nawet jeśli uprzednio różnica w traktowaniu ze względu na płeć wynikała z ówcześnie istniejącej
sytuacji faktycznej, która cechowała się różnicą poziomu wynagrodzeń mężczyzn i kobiet, sytuacja taka jest niezgodna z art. 141 WE
i wynikającym z niego obowiązkiem zapewnienia stosowania zasady równości wynagrodzeń dla pracowników płci męskiej i żeńskiej
za taką samą pracę lub pracę tej samej wartości. Zdaniem tego sądu w rezultacie ustawodawca belgijski nie może już opierać
się na systemie, w którym w przypadku kobiet obliczenie wysokości emerytury dla pracowników przygranicznych dokonuje się na
podstawie niższego wynagrodzenia w oparciu o uzasadnienie, że odzwierciedla to stan rzeczy, w którym pracownicy płci żeńskiej
otrzymywali przeciętnie niższe wynagrodzenie aniżeli pracownicy płci męskiej.
Rijksdienst wniósł apelację od wyroku z dnia 16 czerwca 2006 r. przed arbeidshof te Antwerpen.
W tych okolicznościach arbeidshof te Antwerpen postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym
pytaniem prejudycjalnym:
„Czy dekrety królewskie z 01.12.1969 r., 18.06.1970 r., 08.06.1971 r., 14.09.1972 r., 31.07.1973 r., 12.07.1974 r., 13.02.1975 r.,
28.11.1975 r., 26.11.1976 r., 26.09.1977 r., 31.07.1978 r., 31.08.1979 r., 02.12.1980 r., 13.01.1982 r., 14.03.1983 r., 11.01.1984 r.,
30.11.1984 r., 24.01.1986 r., 30.12.1986 r., 06.01.1988 r., 02.12.1988 r., 30.11.1989 r., 10.12.1990 r., 01.06.1993 r., 08.12.1993 r.,
19.12.1994 r. i 10.10.1995 r. – wydane w wykonaniu art. 25 dekretu królewskiego z dnia 21 grudnia 1967 r. wprowadzającego
powszechne uregulowania dotyczące systemu emerytur i rent rodzinnych dla pracowników najemnych – stanowiące, że dla celów
obliczania emerytur pracowników przygranicznych płci żeńskiej ustala się fikcyjne lub ryczałtowe wynagrodzenia, które są niższe
niż te ustalane dla przygranicznych pracowników płci męskiej, są zgodne z art. 4 ust. 1 dyrektywy 79/7/EWG w sprawie stopniowego
wprowadzania w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego?”.

W przedmiocie pytania prejudycjalnego
Komisja Europejska wychodzi z założenia, zgodnie z którym przeciętne rzeczywiste wynagrodzenia pracowników w Belgii w odniesieniu
do lat 1968–1994, na postawie których obliczano emerytury, dotyczyły takiej samej pracy lub pracy tej samej wartości. W ocenie
Komisji, ponieważ władze belgijskie nie skorygowały istniejących w praktyce różnic wynagrodzenia, różnice te wpływały także
na fikcyjne lub ryczałtowe wynagrodzenia stosowane dla potrzeb obliczania emerytury.
Podkreśla, że taki sposób obliczania stanowi w rozumieniu prawa wspólnotowego bezpośrednią dyskryminację, niezgodną z art. 4
dyrektywy 79/7.
Natomiast rząd belgijski podniósł w swoich uwagach na piśmie, że taka dyskryminacja nie miała miejsca. Jego zdaniem w okresie
między 1968 a 1994 rokiem istniała zauważalna różnica w wynagrodzeniach pracowników płci męskiej i żeńskiej zatrudnionych
w różnych sektorach, przy czym kobiety często były zatrudniane w ograniczonym wymiarze. Wynikało z tego, że wynagrodzenie
uwzględnianie dla obliczenia przeciętnych wynagrodzeń było różne. Naturalne jest zatem, że istnieją różnice w dziennych wynagrodzeniach
fikcyjnych i ryczałtowych, co pociąga za sobą różnice w wysokości emerytur. Od roku 1995 wynagrodzenie dzienne według rządu
belgijskiego zostało zrównane dla pracowników płci żeńskiej i męskiej, gdyż wynagrodzenia wyrównały się, a aktywność kobiet
w rodzajach działalności zawodowej tradycyjnie zarezerwowanych dla mężczyzn stała się większa.
Należy jednakże zauważyć, ze w toku rozprawy stanowisko rządu belgijskiego zmieniło się zasadniczo.
W pierwszej kolejności, rząd ten przyznał, że występowała nierówność traktowania, i stwierdził, że podjął kroki w celu zaradzenia
tej sytuacji i spełnienia wymogów dyrektywy 79/7. W szczególności sporządzono projekt dekretu królewskiego mającego na celu
zrównanie dziennych wynagrodzeń ryczałtowych kobiet i mężczyzn za okres lat 1984–1994. Rząd belgijski stwierdził, że art. 2
tego projektu przewiduje, że osoby, które chcą skorzystać ze wspomnianego zrównania powinny zwrócić się z wnioskiem zgodnie
z powszechnym uregulowaniem dotyczącym emerytur i rent rodzinnych dla pracowników.
W drugiej kolejności, rząd belgijski zwrócił się do Trybunału o ograniczenie skutków wydanego przezeń wyroku w czasie, przy
czym ten wniosek o ograniczenie dotyczył nie wypłacania zaległości, ale jedynie odsetek należnych od tych zaległości. Rząd
belgijski w szczególności zwrócił się o ograniczenie uprawnienia do tych odsetek do beneficjentów, którzy wszczęli postępowanie
sądowe przed dniem 18 grudnia 2008 r., czyli datą złożenia wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej
sprawie przez arbeidshof te Antwerpen.
Rząd belgijski podniósł, że spełnione zostały uznane w orzecznictwie Trybunału dwie przesłanki pozwalające na ograniczenie
skutków wyroku Trybunału w czasie.
W odniesieniu do pierwszej przesłanki, czyli istnienia dobrej wiary w razie nieprawidłowej interpretacji przepisów prawa wspólnotowego,
w niniejszym przypadku art. 4 ust. 1 dyrektywy 79/9, rząd belgijski podniósł, że różnice wynagrodzeń między kobietami a mężczyznami
były jego zdaniem uzasadnione czynnikami obiektywnymi. Rząd belgijski oparł się w tym względzie na okoliczności, że żadna
podobna sprawa nie została wszczęta przed sądami belgijskimi i że żadna skarga o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa
członkowskiego w tym przedmiocie nie została wniesiona przez Komisję przeciwko państwu belgijskiemu.
W odniesieniu do drugiej przesłanki, czyli ryzyka poważnych reperkusji finansowych takiego wyroku dla danego państwa członkowskiego,
rząd belgijski podniósł, że sama wypłata zaległości bez odsetek stanowi bardzo istotne obciążenie dla belgijskich finansów
publicznych.

Ocena Trybunału
Należy zauważyć na wstępie, że w ramach postępowania na podstawie art. 234 WE Trybunał nie może orzekać w przedmiocie zgodności
przepisu prawa krajowego z prawem wspólnotowym i że należy w rezultacie przeformułować pytanie prejudycjalne i zinterpretować
je jako dążące do stwierdzenia, czy art. 4 ust. 1 dyrektywy 79/7 stoi na przeszkodzie przepisom krajowym, na mocy których
w odniesieniu do okresu lat 1968–1994 sposób obliczania emerytur pracowników przygranicznych płci żeńskiej opierał się na
fikcyjnych lub ryczałtowych wynagrodzeniach dziennych niższych od wynagrodzeń pracowników przygranicznych płci męskiej.
Aby odpowiedzieć na to pytanie, należy – jak słusznie podniosła Komisja – podzielić okres lat 1968–1994, którego dotyczy spór
przed sądem krajowym. Mianowicie należy wyróżnić okres od dnia 23 grudnia 1984 r., daty upływu terminu transpozycji dyrektywy
79/7, do dnia 31 grudnia 1994 r. i okres od dnia 1 stycznia 1968 r. do dnia 22 grudnia 1984 r.
Co się tyczy okresu od dnia 1 stycznia 1968 r. do dnia 22 grudnia 1984 r., jako że dyrektywa 79/7 została przyjęta dopiero
w 1978 r., a jej termin transpozycji został ustalony na dzień 23 grudnia 1984 r., zgodność rozpatrywanych przepisów krajowych
może być badana wyłącznie w stosunku do art. 119 traktatu WE (art. 117–120 traktatu WE zostały zastąpione art. 136 WE–143 WE).
Jednakże przepisy takie jak te rozpatrywane w postępowaniu przed sądem krajowym, dotyczące ustawowych systemów emerytalnych,
znajdowały się poza zakresem stosowania wspomnianego artykułu i z tego względu nie można było uważać, że są z nim sprzeczne
(zob. podobnie wyrok z dnia 25 maja 1971 r. w sprawie 80/70 Defrenne, Rec. s. 445, pkt 7).
Co się tyczy okresu od dnia 23 grudnia 1984 r. do dnia 31 grudnia 1994 r. należy stwierdzić, że Królestwo Belgii – jak zresztą
samo przyznało w toku rozprawy – nie dopełniło obowiązków ciążących na nim na mocy dyrektywy 79/7 w odniesieniu do obliczania
emerytury, stosując do dnia 1 stycznia 1995 r. dyskryminujący sposób obliczania, który opierał się na fikcyjnych lub ryczałtowych
wynagrodzeniach dziennych wyższych dla pracowników przygranicznych płci męskiej od tych ustalonych dla pracowników przygranicznych
płci żeńskiej za taką samą pracę lub za pracę tej samej wartości.
Biorąc pod uwagę poprzedzające rozważania, należy stwierdzić, że art. 4 ust. 1 dyrektywy 79/7 stoi na przeszkodzie przepisom
krajowym, na mocy których w odniesieniu do okresu lat 1984–1994 sposób obliczania emerytury pracowników przygranicznych płci
żeńskiej opierał się – w odniesieniu do takiej samej pracy lub pracy tej samej wartości – na fikcyjnych lub ryczałtowych wynagrodzeniach
dziennych niższych od wynagrodzeń pracowników przygranicznych płci męskiej.
Co się tyczy wniosku rządu belgijskiego o ograniczenie skutków wyroku w czasie w razie stwierdzenia przez Trybunał istnienia
dyskryminacji, należy stwierdzić, co następuje.
Mając na uwadze ryzyko poważnych konsekwencji dla przeszłości, jakie może spowodować wyrok Trybunału, może on wyjątkowo ograniczyć
w stosunku do wszystkich zainteresowanych możliwość powoływania się na wykładnię przepisu prawa Unii dokonaną przezeń w związku
z rozpatrywaniem pytania prejudycjalnego (zob. wyrok z dnia 17 maja 1990 r. w sprawie C‑262/88 Barber, Rec. s. I‑1889, pkt 41).
Jednakże zgodnie z utrwalonym orzecznictwem konsekwencje finansowe, jakie mogłyby wyniknąć dla państwa członkowskiego z wyroku
wydanego w trybie prejudycjalnym, nie stanowią same w sobie uzasadnienia dla ograniczenia skutków tego wyroku w czasie (wyroki:
z dnia 20 września 2001 r. w sprawie C‑184/99 Grzelczyk, Rec. s. I‑6193, pkt 52; z dnia 15 marca 2005 r. w sprawie C‑209/03
Bidar, Zb.Orz. s. I‑2119, pkt 68; z dnia 27 kwietnia 2006 r. w sprawie C‑423/04 Richards, Zb.Orz. s. I‑3585, pkt 41).
Ograniczenie skutków wyroku w oparciu wyłącznie o tego typu względy doprowadziłoby do ograniczenia w sposób istotny ochrony
sądowej praw przysługujących jednostkom na podstawie prawa wspólnotowego (zob. podobnie wyrok z dnia 24 września 1998 r. w sprawie
C‑35/97 Komisja przeciwko Francji, Rec. s. I‑5325, pkt 52).
Oprócz istnienia ryzyka poważnych reperkusji finansowych ze względu, między innymi, na znaczną liczbę stosunków prawnych nawiązanych
w dobrej wierze na podstawie uregulowania uważanego za prawnie obowiązujące, innym czynnikiem, który należy wziąć pod uwagę
w celu uzasadnienia ograniczenia skutków wyroku w czasie, jest istnienie obiektywnej i istotnej niepewności odnośnie do zakresu
przepisów wspólnotowych (zob. podobnie ww. wyroki: w sprawie Bidar, pkt. 69; w sprawie Richards, pkt 42).
Tymczasem w niniejszym przypadku krajowe władze belgijskie nie mogą powoływać się na istnienie obiektywnej niepewności odnośnie
do zakresu obowiązku zapewnienia równego traktowania, wyraźnie wynikającego z art. 4 ust. 1 dyrektywy 79/9, zgodnie z którym
zasada równego traktowania oznacza brak jakiejkolwiek dyskryminacji ze względu na płeć, bądź bezpośrednio, bądź pośrednio,
w szczególności jeżeli chodzi o obliczanie wysokości świadczeń.
Jeśli okaże się, że w celu obliczania emerytur rzeczywiście uwzględniano wynagrodzenia fikcyjne lub ryczałtowe w odniesieniu
do takiej samej pracy lub pracy tej samej wartości – czego stwierdzenie należy do sądu krajowego – władze belgijskie nie były
uprawnione do przyjęcia, że okoliczność, iż wynagrodzenia pracowników przygranicznych płci żeńskiej były niższe od wynagrodzeń
pracowników przygranicznych płci męskiej, wynikała z istnienia czynników obiektywnych, a nie ze zwykłej dyskryminacji płacowej.
Ponadto okoliczność, że Komisja nie wniosła w tym względzie żadnej skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa
członkowskiego przeciwko Królestwu Belgii, nie może być interpretowana jako milcząca zgoda Komisji na dyskryminację płacową,
którą tolerowały władze belgijskie w odniesieniu do okresu lat 1984–1994 przy obliczaniu emerytur pracowników przygranicznych
płci żeńskiej.
Jako że nie można w niniejszym przypadku ustalić istnienia obiektywnej niepewności odnośnie do zakresu stosowania art. 4 ust. 1
dyrektywy 79/9, stwierdzenie to wystarcza do uzasadnienia braku ograniczenia skutków niniejszego wyroku w czasie.

W przedmiocie kosztów
Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:
Artykuł 4 ust. 1 dyrektywy Rady 79/7/EWG z dnia 19 grudnia 1978 r. w sprawie stopniowego wprowadzania w życie zasady równego
traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego stoi na przeszkodzie przepisom krajowym, na mocy których
w odniesieniu do okresu lat 1984–1994 sposób obliczania emerytury pracowników przygranicznych płci żeńskiej opierał się –
w odniesieniu do takiej samej pracy lub pracy tej samej wartości – na fikcyjnych lub ryczałtowych wynagrodzeniach dziennych
niższych od wynagrodzeń pracowników przygranicznych płci męskiej.
Podpisy
*
Język postępowania: niderlandzki.