CELEX: 61989CJ0113
Πράξη προσχωρήσεως
Μεταβατική περίοδος
Ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων
Ελεύθερη παροχή υπηρεσιών

Με Διάταξη της 2ας Μαρτίου 1989, που περιήλθε στο Δικαστήριο στις 7 Απριλίου του ιδίου έτους, το Tribunal administratif de Versailles υπέβαλε, δυνάμει του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, τρία προδικαστικά ερωτήματα ως προς την ερμηνεία των άρθρων 5, 58 έως 66 της Συνθήκης ΕΟΚ και 2, 215, 216 και 221 της Πράξεως περί των όρων προσχωρήσεως του Βασιλείου της Ισπανίας και της Πορτογαλικής Δημοκρατίας και των προσαρμογών των Συνθηκών (στο εξής: Πράξη Προσχωρήσεως), καθώς και του κανονισμού ( ΕΟΚ) 1612/68 του Συμβουλίου, της 15ης Οκτωβρίου 1968, περί της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων στο εσωτερικό της Κοινότητας (ΕΕ ειδ. έκδ. 05/001, σ. 33 ).
Τα ερωτήματα αυτά ανέκυψαν στο πλαίσιο της διαφοράς μεταξύ της εταιρίας Rush Portuguesa Lda, επιχειρήσεως κατασκευής κτιρίων και δημοσίων έργων εδρεύουσας στην Πορτογαλία, και του Office national ď immigration. H Rush Portuguesa συνήψε σύμβαση υπεργολαβίας με γαλλική επιχείρηση, προκειμένου να εκτελέσει έργα για την κατασκευή σιδηροδρομικής γραμμής στη δυτική Γαλλία· για τον σκοπό αυτό έφερε από την Πορτογαλία τους πορτογάλους μισθωτούς της. Μόνο το Office national d'immigration μπορεί εντούτοις να προσλάβει στη Γαλλία υπηκόους τρίτων χωρών, δυνάμει του αποκλειστικού δικαιώματος που του χορηγεί το άρθρο L 341.9 του γαλλικού εργατικού κώδικα.
Ο διευθυντής του Office national ď immigration, αφού διαπίστωσε ότι η Rush Portuguesa δεν είχε συμμορφωθεί στις απαιτήσεις του εργατικού κώδικα σχετικά με τις δραστηριότητες που ασκούν στη Γαλλία υπήκοοι τρίτων χωρών, κοινοποίησε στη Rush απόφαση με την οποία της ζητούσε να καταβάλει την ειδική εισφορά που οφείλεται από τους εργοδότες που απασχόλησαν αλλοδαπούς εργαζομένους κατά παράβαση των διατάξεων του εργατικού κώδικα.
Η Rush Portuguesa, στο πλαίσιο της προσφυγής ακυρώσεως που άσκησε κατά της αποφάσεως αυτής ενώπιον του Tribunal administratif de Versailles, ισχυρίστηκε ότι είχε δικαίωμα ελεύθερης παροχής υπηρεσιών στο εσωτερικό της Κοινότητας και ότι, επομένως, οι διατάξεις των άρθρων 59 και 60 της Συνθήκης ΕΟΚ κωλύουν την εφαρμογή εθνικής νομοθεσίας που έχει ως αποτέλεσμα να της απαγορεύει να απασχολήσει το προσωπικό της στη Γαλλία. Το Office national d'immigration υποστήριξε ότι η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών δεν αφορούσε όλους τους μισθωτούς του παρέχοντος υπηρεσίες, οι οποίοι εξακολουθούν να διέπονται από το καθεστώς που εφαρμόζεται στους εργαζομένους που προέρχονται από τρίτες χώρες, δυνάμει των μεταβατικών διατάξεων της Πράξεως Προσχωρήσεως σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων.
Το Tribunal administratif έκρινε ότι η επίλυση της διαφοράς εξαρτάται από την ερμηνεία του κοινοτικού δικαίου. Για τον λόγο αυτό ανέστειλε τη διαδικασία και υπέβαλε στο Δικαστήριο τα εξής προδικαστικά ερωτήματα:
« 1)
Επιτρέπει το κοινοτικό δίκαιο, θεωρούμενο στο σύνολό του, και ιδίως τα άρθρα 5, 58 έως 66 της Συνθήκης της Ρώμης, και το άρθρο 2 της Πράξεως Προσχωρήσεως της Πορτογαλίας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, σε ιδρυτικό της Κοινότητας κράτος μέλος, όπως η Γαλλία, να εμποδίζει πορτογαλική εταιρία με έδρα την Πορτογαλία να παρέχει υπηρεσίες στον τομέα της κατασκευής κτιρίων και δημοσίων έργων επί του εδάφους του εν λόγω κράτους μέλους, μεταβαίνοντας σ' αυτό με το δικό της πορτογαλικό προσωπικό, για να εκτελέσει έργα στο όνομα της και για λογαριασμό της, στο πλαίσιο της εν λόγω παροχής υπηρεσιών, εννοουμένου ότι το εν λόγω πορτογαλικό προσωπικό πρέπει να επιστρέψει και επιστρέφει στην Πορτογαλία αμέσως μετά την εκπλήρωση της αποστολής του και την εκπλήρωση της παροχής υπηρεσιών;
2)
Μπορούν τα ιδρυτικά της ΕΟΚ κράτη μέλη να εξαρτήσουν το δικαίωμα πορτογαλικής εταιρίας να παρέχει υπηρεσίες στο σύνολο της Κοινότητας από προϋποθέσεις όπως η πρόσληψη προσωπικού επιτόπου, η έκδοση αδείας εργασίας για το δικό της πορτογαλικό προσωπικό ή η καταβολή τελών σε οργανισμό αρμόδιο για τους μετανάστες;
3)
Μπορούν τα μέλη του προσωπικού, για τα οποία επιβλήθηκαν οι αμφισβητούμενες ειδικές εισφορές και των οποίων ο πίνακας που αναφέρει τα ονόματα και τα προσόντα τους επισυνάπτεται στην έκθεση του επιθεωρητή εργασίας περί διαπιστώσεως των παραβάσεων που διαπράχθηκαν από την επιχείρηση Rush Portuguesa, να θεωρηθούν ως “ εξειδικευμένο προσωπικό ή προσωπικό που κατέχει θέση εμπιστευτικού χαρακτήρα” κατά την έννοια των προβλεπομένων στο παράρτημα του κανονισμού 1612/68 του Συμβουλίου, της 15ης Οκτωβρίου 1968, διατάξεων; »
Στην έκθεση για την επ' ακροατηρίου συζήτηση αναπτύσσονται διεξοδικώς τα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως της κύριας δίκης, η διαδικασία καθώς και οι γραπτές παρατηρήσεις που κατατέθηκαν ενώπιον του Δικαστηρίου. Τα στοιχεία αυτά της δικογραφίας δεν επαναλαμβάνονται κατωτέρω παρά μόνον καθόσον απαιτείται για τη συλλογιστική του Δικαστηρίου.
Τα δύο πρώτα ερωτήματα αφορούν την περίπτωση επιχειρήσεως εδρεύουσας στην Πορτογαλία που παρέχει υπηρεσίες στον τομέα της κατασκευής κτιρίων και δημοσίων έργων σε κράτος μέλος που ανήκε στην Κοινότητα ήδη προ της 1ης Ιανουαρίου 1986, ημερομηνίας προσχωρήσεως της Πορτογαλίας, και η οποία φέρει προς τούτο δικό της προσωπικό από την Πορτογαλία για το χρονικό διάστημα εκτελέσεως των εργασιών. Το πρώτο ερώτημα αφορά το ζήτημα αν σε μια τέτοια περίπτωση ο παρέχων υπηρεσίες μπορεί να στηριχτεί στα άρθρα 59 και 60 της Συνθήκης και στο άρθρο 2 της Πράξεως Προσχωρήσεως, προκειμένου να επικαλεστεί το δικαίωμά του να μετακινείται μαζί με το προσωπικό του· το δεύτερο ερώτημα αφορά το ζήτημα αν το κράτος μέλος στο έδαφος του οποίου πρόκειται να εκτελεστούν τα έργα μπορεί να επιβάλλει στον παρέχοντα υπηρεσίες την τήρηση προϋποθέσεων ως προς την επιτόπου πρόσληψη προσωπικού και την έκδοση άδειας εργασίας για τα μέλη του προσωπικού που έχουν πορτογαλική ιθαγένεια. Τα δύο αυτά ερωτήματα πρέπει να συνεξεταστούν.
Δυνάμει του άρθρου 2 της Πράξεως Προσχωρήσεως οι διατάξεις της Συνθήκης στον τομέα της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών εφαρμόζονται στις σχέσεις μεταξύ της Πορτογαλίας και των λοιπών κρατών μελών από της ημερομηνίας προσχωρήσεως της Πορτογαλίας στην Κοινότητα. Μόνο για τις δραστηριότητες που υπάγονται στον τομέα των πρακτορείων ταξιδιών και του τουρισμού, καθώς και στον τομέα του κινηματογράφου προβλέπονται στο άρθρο 221 μεταβατικά μέτρα.
Η Πράξη Προσχωρήσεως προβλέπει διαφορετικό σύστημα ως προς την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων. Πράγματι, κατά το άρθρο 215 της Πράξεως Προσχωρήσεως, οι διατάξεις του άρθρου 48 της Συνθήκης εφαρμόζονται στην ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων μεταξύ της Πορτογαλίας και των λοιπών κρατών μελών μόνο με την επιφύλαξη των μεταβατικών διατάξεων των άρθρων 216 έως 219 της Πράξεως Προσχωρήσεως. Το άρθρο 216 αποκλείει μέχρι την 1η Ιανουαρίου 1993 την εφαρμογή των άρθρων 1 έως 6 του προαναφερθέντος κανονισμού 1612/68 του Συμβουλίου, της 15ης Οκτωβρίου 1968. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, οι εθνικές διατάξεις ή οι διατάξεις διμερών συμφωνιών που εξαρτούν από προηγούμενη άδεια τη μετανάστευση με σκοπό την άσκηση έμμισθης εργασίας και την πρόσληψη σε έμμισθη απασχόληση μπορούν να διατηρηθούν σε ισχύ. Το άρθρο 218 της Πράξεως Προσχωρήσεως διευκρινίζει ότι η εξαίρεση αυτή συνεπάγεται τη μη εφαρμογή των κοινοτικών διατάξεων στον τομέα της διακινήσεως και της παραμονής των εργαζομένων των κρατών μελών και των οικογενειών τους εντός της Κοινότητας, όταν η εφαρμογή των διατάξεων αυτών είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένη με τις διατάξεις των άρθρων 1 έως 6 του κανονισμού 1612/68.
Τα προδικαστικά ερωτήματα θέτουν έτσι το ζήτημα της σχέσεως μεταξύ της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών, όπως κατοχυρώνεται στα άρθρα 59 και 60 της Συνθήκης, και των εξαιρέσεων από την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων που προβλέπονται στα άρθρα 215 επ. της Πράξεως Προσχωρήσεως.
Στο σημείο αυτό πρέπει να παρατηρηθεί καταρχάς ότι η ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών που προβλέπεται στο άρθρο 59 της Συνθήκης συνεπάγεται, κατά το άρθρο 60 της Συνθήκης, ότι εκείνος που παρέχει την υπηρεσία δύναται για την εκτέλεση της να ασκήσει προσωρινά τη δραστηριότητά του στο κράτος μέλος όπου παρέχεται η υπηρεσία « με τους ίδιους όρους που το κράτος αυτό επιβάλλει στους δικούς του υπηκόους ».
Τα άρθρα 59 και 60 της Συνθήκης δεν επιτρέπουν, συνεπώς, σε ένα κράτος μέλος να απαγορεύσει σε παρέχοντα υπηρεσίες εγκατεστημένο σε άλλο κράτος μέλος να μετακινηθεί ελεύθερα στο έδαφός του με το σύνολο του προσωπικού του ή να επιβάλει στη μετακίνηση του εν λόγω προσωπικού του περιοριστικές προϋποθέσεις, όπως η προϋπόθεση προσλήψεως προσωπικού επιτόπου ή η υποχρεωτική έκδοση αδείας εργασίας. Πράγματι, το γεγονός ότι επιβάλλονται τέτοιες προϋποθέσεις σε επιχείρηση άλλου κράτους μέλους η οποία παρέχει υπηρεσίες συνιστά δυσμενή διάκριση σε βάρος της σε σχέση με τους ανταγωνιστές της που είναι εγκατεστημένοι στη χώρα υποδοχής και μπορούν να χρησιμοποιήσουν ελεύθερα το προσωπικό τους, πλήττει δε την ικανότητα της να εκπληρώσει την παροχή.
Πρέπει να υπομνηστεί στη συνέχεια ότι το άρθρο 216 της Πράξεως Προσχωρήσεως έχει ως σκοπό να αποτρέψει την πρόκληση διαταράξεων στην αγορά εργασίας, τόσο της Πορτογαλίας όσο και των άλλων κρατών μελών, συνεπεία της προσχωρήσεως της Πορτογαλίας, λόγω των αμέσων και σημαντικών μετακινήσεων εργαζομένων, και ότι το εν λόγω άρθρο εισάγει προς τούτο εξαίρεση από την αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων που προβλέπεται στο άρθρο 48 της Συνθήκης. Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου η εξαίρεση αυτή πρέπει να ερμηνεύεται σε συνάρτηση προς τον σκοπό της ( βλ. απόφαση της 27ης Σεπτεμβρίου 1989, Lopes da Veiga,
9/88, Συλλογή 1989, σ. 2989
).
Η εξαίρεση του άρθρου 216 της Πράξεως Προσχωρήσεως αφορά τον τίτλο Ι του κανονισμού 1612/68 σχετικά με την πρόσβαση σε απασχόληση. Οι εθνικές ή συμβατικές διατάξεις που εξακολουθούν να ισχύουν κατά τη διάρκεια εφαρμογής της εξαιρέσεως αυτής αφορούν την άδεια μεταναστεύσεως και την πρόσληψη σε έμμισθη απασχόληση. Απ' αυτό συνάγεται ότι η εξαίρεση του άρθρου 216 εφαρμόζεται προκειμένου για την πρόσβαση των πορτογάλων εργαζομένων στην αγορά εργασίας άλλων κρατών μελών και για το καθεστώς εισόδου και διαμονής των πορτογάλων εργαζομένων που ζητούν αυτή την πρόσβαση, καθώς και των μελών των οικογενειών τους. Η εφαρμογή των εν λόγω κανόνων δικαιολογείται πράγματι, εφόσον, υπό τις συνθήκες αυτές, υφίσταται κίνδυνος διαταράξεως της αγοράς εργασίας του κράτους μέλους υποδοχής.
Άλλως έχει το πράγμα σε περίπτωση όπως αυτή της κύριας δίκης, στην οποία πρόκειται για προσωρινή μετακίνηση εργαζομένων που αποστέλλονται προς άλλο κράτος μέλος για να εκτελέσουν εκεί εργασίες κατασκευής κτιρίων ή δημοσίων έργων στο πλαίσιο παροχής υπηρεσιών εκ μέρους του εργοδότη τους. Πράγματι, οι εργαζόμενοι αυτοί επιστρέφουν στη χώρα καταγωγής τους μετά την εκπλήρωση της αποστολής τους, χωρίς ποτέ να εισέλθουν στην αγορά εργασίας του κράτους μέλους υποδοχής.
Πρέπει να διευκρινιστεί ότι, καθόσον η έννοια της παροχής υπηρεσιών, όπως ορίζεται στο άρθρο 60 της Συνθήκης, καλύπτει δραστηριότητες ποικίλης φύσεως, δεν επιβάλλονται σε όλες τις περιπτώσεις τα ίδια συμπεράσματα. Πρέπει να γίνει ειδικότερα δεκτό, όπως υποστήριξε η γαλλική κυβέρνηση, ότι επιχείρηση που διαθέτει εργατικό δυναμικό, μολονότι παρέχει υπηρεσίες κατά την έννοια της Συνθήκης, ασκεί δραστηριότητες που έχουν ακριβώς ως σκοπό να καταστήσουν δυνατή την πρόσβαση των εργαζομένων στην αγορά εργασίας του κράτους μέλους υποδοχής. Στην περίπτωση αυτή το άρθρο 216 της Πράξεως Προσχωρήσεως κωλύει τη χρησιμοποίηση πορτογάλων εργαζομένων από επιχείρηση παροχής υπηρεσιών.
Η παρατήρηση αυτή δεν ασκεί ωστόσο επιρροή στο δικαίωμα του παρέχοντος υπηρεσίες στον τομέα της κατασκευής κτιρίων και δημοσίων έργων να μετακινείται με το προσωπικό του από την Πορτογαλία ενόσω διαρκεί η εκτέλεση του αναληφθέντος έργου. Στην περίπτωση αυτή τα κράτη μέλη πρέπει ωστόσο να μπορούν να ελέγξουν αν μια πορτογαλική επιχείρηση που κατασκευάζει κτίρια ή δημόσια έργα κάνει χρήση της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών προς εξυπηρέτηση άλλου σκοπού, φέρνοντας, για παράδειγμα, το προσωπικό της προκειμένου να εγκαταστήσει ή να διαθέσει εργαζομένους κατά παράβαση του άρθρου 216 της Πράξεως Προσχωρήσεως. Κατά τους ελέγχους αυτούς πρέπει ωστόσο να τηρούνται τα όρια που θέτει το κοινοτικό δίκαιο, ιδίως τα απορρέοντα από την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών που δεν πρέπει να καταστεί αναποτελεσματική και των οποίων η τήρηση δεν μπορεί να εξαρτάται από τη διακριτική ευχέρεια της διοικήσεως.
Πρέπει τέλος να διευκρινιστεί, κατόπιν των σχετικών ανησυχιών που εξέφρασε η γαλλική κυβέρνηση, ότι το κοινοτικό δίκαιο δεν κωλύει τα κράτη μέλη να επεκτείνουν το πεδίο εφαρμογής της νομοθεσίας τους ή των συλλογικών συμβάσεων εργασίας που συνάπτονται από τους κοινωνικούς εταίρους σε κάθε πρόσωπο που παρέχει έμμισθη εργασία, έστω και προσωρινού χαρακτήρα, επί του εδάφους τους, ανεξαρτήτως της χώρας εγκαταστάσεως του εργοδότη· το κοινοτικό δίκαιο δεν απαγορεύει εξάλλου στα κράτη μέλη να επιβάλουν την τήρηση των κανόνων αυτών με τα κατάλληλα μέσα (απόφαση της 3ης Φεβρουαρίου 1982, Seco et Desquenne,
62/81 και 63/81, Συλλογή 1982, σ. 223
).
Από το σύνολο των προεκτεθέντων προκύπτει ότι στο πρώτο και στο δεύτερο ερώτημα προσήκει η απάντηση ότι τα άρθρα 59 και 60 της Συνθήκης ΕΟΚ και τα άρθρα 215 και 216 της Πράξεως Προσχωρήσεως του Βασιλείου της Ισπανίας και της Πορτογαλικής Δημοκρατίας πρέπει να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι επιχείρηση εδρεύουσα στην Πορτογαλία και παρέχουσα υπηρεσίες στον τομέα της κατασκευής κτιρίων και δημοσίων έργων σε άλλο κράτος μέλος μπορεί να μετακινείται με το δικό της προσωπικό που φέρνει από την Πορτογαλία για το χρονικό διάστημα εκτελέσεως των οικείων έργων. Στην περίπτωση αυτή οι αρχές του κράτους μέλους στο έδαφος του οποίου πρόκειται να εκτελεστούν τα έργα δεν μπορεί να επιβάλει στον παρέχοντα υπηρεσίες όρους ως προς την πρόσληψη εργατικού δυναμικού επιτόπου ή την έκδοση αδείας εργασίας για τα μέλη του προσωπικού που έχουν πορτογαλική ιθαγένεια.
Ενόψει της απαντήσεως στα δύο πρώτα ερωτήματα παρέλκει η απάντηση στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα.
Επί των δικαστικών εξόδων
Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν η Κυβέρνηση της Γαλλικής Δημοκρατίας, η Κυβέρνηση της Πορτογαλικής Δημοκρατίας και η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, που υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η διαδικασία έχει, έναντι των διαδίκων της κυρίας δίκης, τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ' αυτό απόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.

Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (έκτο τμήμα),
κρίνοντας επί των ερωτημάτων που του υπέβαλε με διάταξη της 2ας Μαρτίου 1989 το Tribunal administratif de Versailles, αποφαίνεται:

Το άρθρα 59 και 60 της Συνθήκης ΕΟΚ και τα άρθρα 215 και 216 της Πράξεως Προσχωρήσεως του Βασιλείου της Ισπανίας και της Πορτογαλικής Δημοκρατίας πρέπει να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι επιχείρηση εγκατεστημένη στην Πορτογαλία παρέχουσα υπηρεσίες στον τομέα της κατασκευής κτιρίων και δημοσίων έργων σε άλλο κράτος μέλος μπορεί να μετακινείται με το δικό της προσωπικό που φέρνει από την Πορτογαλία για το χρονικό διάστημα εκτελέσεως των οικείων έργων. Στην περίπτωση αυτή οι αρχές του κράτους μέλους στο έδαφος του οποίου πρόκειται να εκτελεστούν τα έργα δεν μπορεί να επιβάλει στον παρέχοντα υπηρεσίες όρους ως προς την πρόσληψη εργατικού δυναμικού επιτόπου ή την έκδοση αδείας εργασίας για τα μέλη του προσωπικού που έχουν πορτογαλική ιθαγένεια.

Κακούρης
Koopmans
Mancini
Ο' Higgins
Diez de Velasco
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 27 Μαρτίου 1990.
Ο γραμματέας
J.-G. Giraud
Ο πρόεδρος του έκτου τμήματος
Κ. Ν. Κακούρης
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γαλλική.