CELEX: 62008CJ0137
Direttiva 93/13/KEE
Klawżoli inġusti li jinsabu f’kuntratti konklużi mal-konsumaturi
Kriterji ta’ evalwazzjoni
Eżami ex officio, mill-qorti nazzjonali, tan-natura inġusta ta’ klawżola li tagħti ġurisdizzjoni
Artikolu 23 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja

It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tad-Direttiva tal‑Kunsill 93/13/KEE, tal-5 ta’ April 1993,
dwar klawżoli inġusti f’kuntratti mal‑konsumatur (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 2, p. 288, iktar ’il
quddiem id-“Direttiva”).
Din it-talba ġiet ippreżentat fil-kuntest ta’ kawża bejn VB Pénzügyi Lízing Zrt. (iktar ’il quddiem “VB Pénzügyi Lízing”)
u F. Schneider, rigward talba għal ordni ta’ ħlas.

Il-kuntest ġuridiku

Id-dritt tal-Unjoni
L-Artikolu 23 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea huwa miktub kif ġej:
“Fil-każijiet previsti mill-Artikolu 267 tat-Trattat dwar il-Funzjonament ta’ l‑Unjoni Ewropea, id-deċiżjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja
jew tribunal ta’ l-Istat Membru li jissospendi l-proċedimenti u jirreferi l-każ lill-Qorti għandha tiġi notifikata lill-Qorti
mill-qorti jew tribunal konċernat. Din id-deċiżjoni għandha tiġi imbagħad notifikata mir-Reġistratur tal-Qorti lill-partijiet,
lill-Istati Membri u lill-Kummissjoni, kif ukoll lill-istituzzjoni, lill-korp jew lill-organu ta’ l-Unjoni li jadottaw l-att
li l-validità jew l-interpretazzjoni tiegħu tkun kontestata.
Fi żmien xahrejn minn din in-notifika, il-partijiet, l-Istati Membri, l-Kummissjoni u meta jkun il-każ, l-istituzzjoni, l-korp
jew l-organu ta’ l-Unjoni li jadottaw l-att li l-validità jew l-interpretazzjoni tiegħu tkun kontestata jkollhom id-dritt
li jippreżentaw noti jew osservazzjonijiet bil-miktub lill-Qorti.
[…]”
Id-direttiva għandha bħala għan, skont l-Artikolu 1(1) tagħha, li “[t]approssima l‑liġijiet, ir-regolamenti u d-disposizzjonijiet
amministrattivi ta’ l-Istati Membri relatati ma’ klawżoli inġusti f’kuntratti konklużi bejn bejjiegħ jew fornitur u konsumatur”.
L-Artikolu 3(1) u (2) tad-Direttiva jimponi:
“1.      Klawżola kuntrattwali li ma tkunx ġiet negozjata individwalment għandha titqies inġusta jekk, kontra l-ħtieġa ta’ buona fede,
tkun tikkawża żbilanċ sinifikanti fid-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet li joħorġu mill-kuntratt, bi ħsara għall-konsumatur.
2.      Klawżola għandha dejjem tiġi kkunsidrata li ma tkunx ġiet innegozjat individwalment meta din tkun ġiet abbozzata minn qabel
u l-konsumatur b’hekk ma jkunx seta’ jinfluwenza s-sustanza tal-klawżola, b’mod partikolari fil-kuntest ta’ kuntratt standard
imfassal minn qabel.
[...]”
L-Artikolu 3(3) tad-Direttiva jagħmel referiment għall-annessi tagħha li fih “lista indikattiva u mhux eżawrjenti tal-klawżoli
li jistgħu jiġu kkunsidrati inġusti”. Il‑punt 1 ta’ dan l-anness jirreferi għall-“[k]lawżoli li għandhom l-għan jew l‑effett:
[...]
q)      jeskludu jew ifixklu d-dritt tal-konsumatur li jieħu azzjon legali jew jeżerċita kull rimedju legali ieħor [...]”.
Skont l-Artikolu 6(1) tad-Direttiva:
“L-Istati Membri għandhom jistabbilixxu li klawżoli inġusti użati f’kuntratt konkluż ma konsumatur minn bejjiegħ jew fornitur
għandhom, kif previst fil-liġi nazzjonali tagħhom, ma jkunux jorbtu lill-konsumatur u li l-kuntratt għandu jkompli jorbot
lill-partijiet fuq dawn il-klawżoli jekk dan ikun kapaċi jkompli jeżisti mingħajr il-klawżoli inġusti.”
L-Artikolu 7(1) u (2) tad-Direttiva jipprovdi:
“1.      L-Istati Membri għandhom jiżguraw li, fl-interessi tal-konsumaturi u l‑kompetituri, jeżistu mezzi adegwati u effettivi biex
jipprevjenu li jibqgħu jintużaw klawżoli inġusti f’kuntratti konklużi mal-konsumaturi mill-bejjiegħa jew fornituri.
2.      Il-mezzi msemmija fil-paragrafu 1 għandhom jinkludu disposizzjonijiet li bihom persuni jew organizzazzjonijiet, li jkollhom
interess leġittimu skond il-liġi nazzjonali li jipproteġu lill-konsumaturi, ikunu jistgħu jieħdu azzjoni skond il-liġi nazzjonali
kkonċernata quddiem il-qrati jew quddiem korpi amministrattivi kompetenti għal deċiżjoni dwar jekk il-klawżoli kuntrattwali
ppreparati għal-użu ġenerali jkunux inġusti, biex ikunu jistgħu japplikaw mezzi xierqa u effettivi biex jipprevjenu li jkomplu
jintużaw dawn il-klawżoli.”

Id-dritt nazzjonali
Fid-data tal-fatti prinċipali, kienu applikabbli l-kodiċi ċivili, fil-verżjoni tiegħu li tirriżulta mil-liġi Nru III tal-2006
u d-Digriet Governattiv Nru 18/1999 dwar klawżoli li għandhom jiġu kkunsidrati bħala inġusti fil-kuntratti konklużi ma’ konsumatur.
Skont l-Artikolu 209/A tal-kodiċi ċivili, f’kuntratt konkluż ma’ konsumatur, klawżola inġusta li hija stabbilita kemm bħala
klawżola kuntrattwali ġenerali, jew minn qabel u unilateralment, mill-parti kontraenti tal-konsumatur mingħajr ma din il-klawżola
kienet negozjata, hija nulla.
Id-Digriet Governattiv Nru 18/1999 jikklassifika l-klawżoli kuntrattwali f’żewġ kategoriji. Taħt l-ewwel kategorija jaqgħu
l-klawżoli kuntrattwali li l-użu tagħhom fil-kuntratti konklużi mal-konsumaturi huwa pprojbit, u li huma, minħabba f’hekk,
nulli u bla effett. It-tieni kategorija tiġbor flimkien il-klawżoli meqjusa inġusti sakemm tiġi prodotta prova kontrarja,
fejn l-awtur ta’ tali klawżola jista’ jirribatti din il-preżunzjoni.
L-Artikolu 155/A(2) tal-liġi dwar il-proċedura ċivili jipprovdi:
“Il-qorti tiddeċiedi li tressaq quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja tal-Komunitajiet Ewropej domanda preliminari permezz ta’ digriet
u fl-istess ħin tissospendi l‑proċeduri. Il-qorti tifformula fid-digriet tagħha d-domanda magħmula lill-Qorti tal-Ġustizzja
sabiex tikseb deċiżjoni preliminari u tikkomunika l-fatti u l-liġi Ungeriża rilevanti sa fejn neċessarju sabiex il-Qorti tal-Ġustizzja
tkun tista’ tirrispondi għad-domanda magħmula. Il-qorti tinnotifika d-digriet tagħha lill-Qorti tal-Ġustizzja u tibagħtu simultanjament,
għall-informazzjoni, lill-Ministru responsabbli għall-Ġustizzja.”
Skont l-Artikolu 164(1) ta’ din il-liġi, il-prova tal-elementi ta’ fatt neċessarji sabiex din il-kawża tkun deċiża taqa’ fuq,
bħala regola ġenerali, il-part li għandha interess li l-qorti taċċettahom bħala li ġew ipprovati. Il-paragrafu 2 tal-istess
artikolu jipprovdi li l-qorti tista’ tordna
ex officio
miżuri istruttjorji jekk il-liġi tippermetti dan.

Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
Fl-14 ta’ April 2006, il-partijiet fil-kawża prinċipali kkonkludew kuntratt ta’ self intiż għall-finanzjament ta’ xiri ta’
karozza.
Meta F. Schneider ma osservax iktar l-obbligi kuntrattwali tiegħu, VB Pénzügyi Lízing xoljiet dan il-kuntratt ta’ self u ppreżentat
rikors quddiem il-qorti tar‑rinviju sabiex tikseb ir-rimbors ta’ dejn għal ammont ta’ HUF 317 404 kif ukoll il-ħlas tal-interessi
li jirriżultaw fuq l-ammont mhux imħallas kif ukoll l‑ispejjeż.
VB Pénzügyi Lízing ma ppreżentatx it-talba ta’ ordni għal ħlas tagħha quddiem il‑qorti kompetenti fid-distrett ġudizzjarju
li fih F. Schneider għandu r-residenza tiegħu, iżda bbażat ruħha fuq il-klawżola li tattribwixxi ġurisdizzjoni li tinsab f’dan
il-kuntratt ta’ self li tissuġġetta eventwali kwistjoni bejn il-partijiet għall-ġurisdizzjoni tal‑qorti tar-rinviju.
L-ordni mitluba ingħatat fil-kuntest ta’ proċedura msejħa “mhux kontenzjuża”, li ma teħtieġx li l-qorti kkonċernata żżomm
seduta jew tisma’ l-parti l-oħra. Waqt l‑adozzjoni ta’ din l-ordni, il-qorti tar-rinviju ma staqsietx dwar il-ġurisdizzjoni
territorjali tagħha u lanqas dwar il-klawżola li tattribwixxi ġurisdizzjoni li tinsab fil‑kuntratt ta’ self.
F. Schneider għamel oppożizzjoni kontra dan l-ordni ta’ ħlas quddiem il-qorti tar‑rinviju, mingħajr madankollu ma ppreċiża
l-motivi ta’ din l-oppożizzjoni. Din kellha bħala konsegwenza legali li tagħmel il-proċeduri
inter partes
u għalhekk dawn ġew irregolati skont id-dispożizzjonijiet tad-dritt komuni tal-proċedura ċivili.
Din il-qorti kkonstatat li F. Schneider ma kellux ir-residenza tiegħu fid-distrett ġudizzjarju tagħha, filwaqt li r-regoli
ta’ proċedura ċivili jipprovdu li l-qorti li territorjalment għandha ġurisdizzjoni biex tiddeċiedi kawża bħal dik li tressqet
quddiemha hija dik li fid-distrett ġudizzjarju tagħha tinsab ir-residenza tal‑konvenut.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Budapesti II. és III. kerületi bíróság iddeċiediet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u tagħmel
lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)      Il-protezzjoni mogħtija lill-konsumaturi permezz tad-Direttiva [...] tirrikjedi li l-qrati nazzjonali jiddeċiedu
ex officio
, anki fin-nuqqas ta’ talba għal dan il-għan – u irrispettivament mill-karattru kontenzjuż jew le tal-proċeduri – dwar il-karattru
inġust ta’ klawżola kuntrattwali invokata quddiemhom, fil‑kuntest tal-istħarriġ ġudizzjarju tal-ġurisdizzjoni tagħhom?
2)      Fil-każ ta’ risposta fl-affermativ għall-ewwel domanda, liema huma l-kriterji li l-qrati nazzjonali jistgħu jieħdu inkunsiderazzjoni
fil-kuntest ta’ dan l‑istħarriġ ġudizzjarju, b’mod partikolari meta klawżola kuntrattwali ma tattribwixxi ġurisdizzjoni lit-tribunali
fil-post fejn tinsab is-sede prinċipali tal‑fornitur tas-servizz, iżda lil tribunali [qrati] ta’ post differenti, anki jekk
dawn jinsabu qrib din is-sede prinċipali?
3)       L-ewwel paragrafu tal-[Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja] jeskludi l-possibbiltà lill-qrati nazzjonali li jinformaw lill-Ministeru
tal-Ġustizzja tal-Istat Membru tagħhom li saret talba għal deċiżjoni preliminari fl-istess ħin li tkun saret dik it-talba?”

Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
B’deċiżjoni tal-President tal-Qorti tal-Ġustizzja tat-13 ta’ Frar 2009, l-ipproċessar tal-kawża ġie sospiż sakemm tingħata
d-deċiżjoni tas-sentenza tal-4 ta’ Ġunju 2009, Pannon GSM (C-243/08, Ġabra p. I‑4713).
Sussegwentement għad-deċiżjoni ta’ din il-kawża, fit-2 ta’ Lulju 2009, il-qorti tar‑rinviju informat lill-Qorti tal-Ġustizzja
li hija kkunsidrat li ma kienx iktar neċessarju li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għall-ewwel u t-tieni domanda magħmula
fid-deċiżjoni tagħha tas-27 ta’ Marzu 2008. Min-naħa l-oħra, din il‑qorti indikat li hija xtaqet dejjem tikseb risposta għat-tielet
domanda.
Minbarra dan, din il-qorti tistaqsi dwar ir-rwol tal-Qorti tal-Ġustizzja meta tiġi ggarantita l-applikazzjoni uniformi, fl-Istati
Membri kollha, tal-livell ta’ protezzjoni tad-drittijiet tal-konsumaturi stabbiliti mid-Direttiva. F’dan ir-rigward hija tiddeduċi
mill-punti 34 u 35 tas-sentenza Pannon GSM, iċċitata iktar ’il fuq, li l-karatteristiċi speċifiċi tal-proċedura ġurisdizzjonali,
li sseħħ fl-ambitu tad-dritt nazzjonali bejn bejjiegħ jew fornitur u konsumatur, ma jistgħux jikkostitwixxu kriterju li jista’
jaffettwa l-protezzjoni ġuridika li minnha għandu jibbenifika l‑konsumatur skont id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva. Jirriżulta
b’mod partikolari mill-punti 34 u 35 li l-qorti nazzjonali hija marbuta teżamina
ex officio
n-natura inġusta ta’ klawżola kuntrattwali meta jkollha għad-dispożizzjoni tagħha l‑elementi ta’ dritt u ta’ fatt neċessarji
għal dan il-għan.
Issa, fl-opinjoni tal-qorti tar-rinviju, l-indikazzjonijiet mogħtija mill-Qorti tal‑Ġustizzja fil-punti rilevanti tas-sentenza
Pannon GSM, iċċitata iktar ’il fuq, ma jippermettux li tiġi deċiża l-kwistjoni dwar jekk il-qorti nazzjonali tistax teżamina
ex officio
n-natura inġusta ta’ klawżola kuntrattwali ħlief jekk għandha l-elementi ta’ dritt u ta’ fatt meħtieġa għal dan il-għan jew
jekk, bil-kontra, l-eżami
ex officio
ta’ din in-natura inġusta timplika wkoll li, fil-kuntest tagħha, il-qorti nazzjonali għandha l-obbligu li tistabbilixxi
ex officio
l-elementi ta’ fatt u ta’ dritt neċessarji għal dan l-eżami.
Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet, il-Budapesti II. és III. kerületi bíróság iddeċidiet li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja
d-domandi preliminari li ġejjin addizzjonalment:
“1)      Il-Qorti tal-Ġustizzja, skont l-Artikolu [267 TFUE], għandha l-ġurisdizzjoni wkoll biex tinterpreta l-kunċett ta’ “klawżola
inġusta” msemmija fl‑Artikolu 3(1) tad-Direttiva [...], kif ukoll il-klawżoli elenkati fl-anness tal‑istess direttiva?
2)      F’każ ta’ risposta affermattiva għall-ewwel domanda, it-talba għal deċiżjoni preliminari li biha tiġi mitluba tali interpretazzjoni
tista’ – fl-interess ta’ applikazzjoni uniformi fl-Istati Membri kollha tal-livell ta’ ħarsien tad‑drittijiet tal-konsumaturi
garantit mid-Direttiva [...] – tikkonċerna l‑kwistjoni ta’ liema aspetti l-qorti nazzjonali tista’ jew għandha tieħu inkunsiderazzjoni
meta l-kriterji ġenerali stabbiliti mid-direttiva għandhom jiġu applikati għal klawżola waħda speċifika u individwali?
3)      Jekk il-qorti nazzjonali, filwaqt li l-partijiet fil-kawża ma jkunu fformulaw ebda talba għal dan il-għan, tirrikonoxxi b’mod
awtonomu n-natura possibbilment inġusta ta’ klawżola kuntrattwali, tista’
ex officio
, twettaq stħarriġ bl-iskop li tistabbilixxi liema huma l-elementi ta’ dritt u ta’ fatt neċessarji sabiex issir tali evalwazzjoni,
fejn id-dritt proċedurali nazzjonali jammetti biss eżami ta’ dan it-tip fuq talba tal-partijiet?”

Fuq id-domandi preliminari

Fuq it-tielet domanda magħmula inizjalment
Permezz ta’ din id-domanda, il-qorti tar-rinviju tistaqsi dwar jekk l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 23 tal-Istatut tal-Qorti
tal-Ġustizzja jipprekludix dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali li tipprovdi li l-qorti tibda proċeduri għal rinviju preliminari
billi tinforma,
ex officio
, simultanjament il-Ministru responsabbli għall-Ġustizzja.
F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 23 tal‑Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja, li jipprovdi
li d-deċiżjoni tal-qorti nazzjonali jew tribunal tal-Istat Membru li jissospendi l-proċedimenti u jirreferi l-każ lill-Qorti
tal-Ġustizzja għandha tiġi nnotifikata lill-Qorti tal-Ġustizzja mill-qorti jew tribunal konċernat u din id-deċiżjoni għandha
tiġi mbagħad notifikata mir‑Reġistratur tal-Qorti tal-Ġustizzja, fost oħrajn u skont il-każ, lill-partijiet, lill‑Istati Membri
u lill-Kummissjoni, kif ukoll lill-istituzzjonijiet, lill-korpi jew entitajiet tal-Unjoni, ma jinkludi ebda indikazzjoni dwar
miżuri ta’ informazzjoni oħra li jistgħu jittieħdu inkunsiderazzoni mill-qorti nazzjonali fil-kuntest tad‑deċiżjoni li titressaq
rinviju għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal‑Ġustizzja.
Sabiex tingħata risposta għad-domanda magħmula, għandu jiġi sostnut li s-sistema stabbilita bl-Artikolu 267 TFUE sabiex tiġi
żgurata interpretazzjoni uniformi tad‑dritt tal-Unjoni fl-Istati Membri tistabbilixxi kooperazzjoni diretta bejn il‑Qorti
tal-Ġustizzja u l-qrati nazzjonali permezz ta’ proċedura li ma tiddependix mill-inizjattiva tal-partijiet (ara s-sentenzi
tal-10 ta’ Lulju 1997, Palmisani, C‑261/95, Ġabra p. I‑4025, punt 31; tat-12 ta’ Frar 2008, Kempter, C‑2/06, Ġabra p. I‑411,
punt 41, u tas-16 ta’ Diċembru 2008, Caresio, C‑210/06, Ġabra p. I‑9641, punt 90).
Fil-fatt, ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari jistrieħ fuq djalogu bejn qorti u oħra, li l-ftuħ tiegħu jiddependi kollu
kemm hu mill-evalwazzjoni li tagħmel il-qorti nazzjonali tar-rilevanza u tal-bżonn ta’ dan ir-rinviju (ara s-sentenzi ċċitati
iktar ’il fuq Kempter, punt 42, u Cartesio, punt 91).
Fid-dawl ta’ dawn il-prinċipji li jsostnu l-mekkaniżmu preliminari u fir-rigward tad-domanda magħmula, għandu jiġi ddeterminat
jekk l-obbligu ta’ informazzjoni inkwistjoni jistax ikollu effett fuq il-possibbiltajiet li għandhom il-qrati nazzjonali skont
l-Artikolu 267 TFUE.
F’dan ir-rigward, ma jidhirx li obbligu bħal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali jista’ jiġi kkunsidrat bħala interferenza
fil-mekkaniżmu ta’ djalogu ġurisdizzjonali stabbilit bl-Artikolu 267 TFUE.
Fil-fatt, l-obbligu magħmul fuq il-qrati nazzjonali tal-Istat Membru kkonċernat li jinformaw lill-Ministru tal-Ġustizzja fil-mument
tat-trażmissjoni tad-deċiżjoni tar‑rinviju lill-Qorti tal-Ġustizzja ma jikkostitwixxix kundizzjoni ta’ tali rinviju. Għalhekk
dan ma jistax ikollu effett fuq id-dritt ta’ dawn il-qrati li jintroduċu talba għal deċiżjoni preliminari u lanqas li jippreġudika
l-prerogattivi mogħtija lilhom skont l-Artikolu 267 TFUE.
Barra minn hekk, ma jidhirx li eventwali ksur ta’ dan l-obbligu ta’ informazzjoni jwassal għal konsegwenzi legali li jistgħu
jtellfu l-proċedura prevista fl‑Artikolu 267 TFUE.
Minbarra dan, u hekk kif l-Avukat Ġenerali rrilevat fil-punt 74 tal-konklużjonijiet tagħha, ebda indikazzjoni ma tressqet,
li permezz tagħha jista’ jiġi dedott li, minħabba l-obbligu ta’ informazzjoni inkwistjoni, il-qrati nazzjonali tal-Istat Membru
kkonċernat jistgħu jkunu dissważi milli jressqu rinviju għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja.
Bħala konsegwenza, hemm lok li r-risposta għat-tielet domanda magħmula inizjalment tkun li l-ewwel paragrafu tal-Artikolu
23 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja ma jipprekludix dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali li tipprovdi li l-qorti li tibda
proċeduri ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari tinforma,
ex officio
, simultanjament, lill-Ministru responsabbli għall-Ġustizzja fl-Istat Membru kkonċernat.

Fuq l-ewwel u t-tieni domanda magħmula addizzjonalment
Permezz ta’ dawn id-domandi, li għandhom jiġu eżaminati flimkien, il-qorti tar‑rinviju tistaqsi jekk l-Artikolu 267 TFUE għandux
jiġi interpretat fis-sens li l‑ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “klawżola
inġusta” msemmija fl-Artikolu 3(1) tad-Direttiva u fl-anness tagħha, kif ukoll il-kriterji li l-qorti nazzjonali tista’ jew
għandha tapplika waqt l-eżami ta’ klawżola kuntrattwali fir-rigward tad-dispożizzjonijiet tad-direttiva.
Sabiex tingħata risposta għal dawn id-domandi, għandu jitfakkar li l-proċedura stabbilita fl-Artikolu 267 KE hija strument
ta’ kooperazzjoni bejn il-Qorti tal‑Ġustizzja u l-qrati nazzjonali, li permezz tagħha tal-ewwel tipprovdi lil tat-tieni l-elementi
ta’ interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni li huma meħtieġa għas‑soluzzjoni tal-kawżi li huma msejħa jiddeċiedu (ara, b’mod
partikolari, is‑sentenzi tat-8 ta’ Novembru 1990, Gmurzynska-Bscher, C‑231/89, Ġabra p. I‑4003, punt 18, u tat-12 ta’ Marzu
1998, Djabali, C‑314/96, Ġabra p. I‑1149, punt 17).
F’dak li jikkonċerna d-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni li jistgħu jkunu s‑suġġett ta’ sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja
skont l-Artikolu 267 TFUE, għandu jitfakkar li din tal-aħħar għandha ġurisdizzjoni sabiex tagħti deċiżjoni dwar l‑interpretazzjoni
tat-trattati u tal-atti maħruġa mill-istituzzjonijiet, korpi jew entitajiet tal-Unjoni mingħajr ebda eċċezzjoni (ara s-sentenzi
tat-13 ta’ Diċembru, Grimaldi, C‑322/88, Ġabra p. 4407, punt 8, u tal-11 ta’ Mejju 2006, Friesland Coberco Dairy Foods, C‑11/05,
Ġabra p. I‑4285, punti 35 u 36).
Konsegwentement, u fir-rigward ta’ leġiżlazzjoni li taqa’ taħt id-dritt tal-Unjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tkun mitluba
minn qorti nazzjonali sabiex tinterpreta l‑kunċetti li jinsabu f’strument ta’ dritt sekondarju, bħall-kunċett ta’ “klawżola
inġusta” msemmija fid-direttiva u fl-anness tagħha.
F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-Artikoli 3(1) u 4(1) tad‑Direttiva jiddefinixxu, flimkien, il-kriterji
ġenerali li jippermettu li ssir evalwazzjoni tan-natura inġusta tal-klawżoli kuntrattwali li għalihom japplikaw id‑dispożizzjonijiet
tad-Direttiva (ara s-sentenza tat-3 ta’ Ġunju 2010, Caja de Ahorros y Monte de Piedad de Madrid, C‑484/08, Ġabra p. I-4785,
punt 33 u l-ġurisprudenza ċċitata).
Barra minn hekk, domanda simili kienet saret fil-kuntest tar-rinviju għal deċiżjoni preliminari li tressaq fis-sentenza Pannon
GSM, iċċitata iktar ’il fuq, fis-sens li, fil-kawża li kienet fl-oriġini ta’ din is-sentenza, il-qorti tar-rinviju talbet
lill-Qorti tal-Ġustizzja tipprovdilha indikazzjonijiet dwar l-elementi li l-qorti nazzjonali għandha tikkunsidra sabiex tevalwa
n-natura possibbilment inġusta ta’ klawżola kuntrattwali.
F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja, fil-punti 37 sa 39 ta’ din is-sentenza, rrilevat li l-Artikolu 3 tad-Direttiva jiddefinixxi
biss b’mod astratt l-elementi li jagħtu natura inġusta lil klawżola kuntrattwali li ma tkunx ġiet innegozjata individwalment,
li l-anness li għalih jirreferi l-Artikolu 3(3) tad-Direttiva fih biss lista indikattiva u mhux eżawrjenti ta’ klawżoli li
jistgħu jiġu ddikjarati inġusti, u li, skont l-Artikolu 4 tad-Direttiva, in-natura inġusta ta’ klawżola kuntrattwali għandha
tiġi evalwata billi titqies in-natura tal-beni jew servizzi li għalihom ikun ġie konkluż il-kuntratt u billi jsir riferiment
, fil-mument li jiġi konkluż il-kuntratt, għaċ-ċirkustanzi kollha preżenti waqt il-konklużjoni tal-kuntratt.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Qorti tal-Ġustizzja, fir-risposta li hija tat għal din id‑domanda, ippreċiżat li hija l-qorti nazzjonali
li għandha tiddetermina jekk klawżola kuntrattwali tissodisfax il-kriterji neċessarji sabiex tiġi kklassifikata bħala “inġusta”
fis-sens tal-Artikolu 3(1) tad-Direttiva, u li, meta tagħmel dan, il‑qorti nazzjonali għandha tikkunsidra l-fatt li klawżola
f’kuntratt konkluż bejn konsumatur u bejjiegħ jew fornitur, li tiddaħħal mingħajr ma tkun ġiet innegozjata individwalment
u li tikkonferixxi ġurisdizzjoni esklużiva lill-qorti li fid-distrett ġudizzjarju tagħha jkun tinsab is-sede tal-bejjiegħ
jew tal-fornitur, tista’ tiġi kkunsidrata bħala inġusta (ara s-sentenza Pannon GSM, iċċitata iktar ’il fuq, punt 44).
Għalhekk ir-risposta għall-ewwel u t-tieni domandi magħmula addizzjonalment għandha tkun li l-Artikolu 267 TFUE għandu jiġi
interpretat fis-sens li l-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “klawżola inġusta”
msemmija fl-Artikolu 3(1) tad-Direttiva u fl-anness tagħha, kif ukoll il-kriterji li l-qorti nazzjonali tista’ jew għandha
tapplika waqt l-eżami ta’ klawżola kuntrattwali fir-rigward tad-dispożizzjonijiet tad-direttiva, fid-dawl tal‑fatt li hija
l-qorti li għandha tiddeċiedi, billi tieħu inkunsiderazzjoni dawn il‑kriterji, dwar il-klassifikazzjoni konkreta ta’ klawżola
kuntrattwali partikolari skont ċirkustanzi proprji għall-każ ineżami.

Fuq it-tielet domanda magħmula addizzjonalment
Permezz ta’ din id-domanda, li hija miktuba f’termini ġeneriċi ħafna, il-qorti tar‑rinviju tfittex tistabbilixxi r-responsabbiltajiet
tagħha, skont dispożizzjonijiet tad-direttiva, mill-mument meta din tal-aħħar tistaqsi dwar in-natura possibbilment inġusta
ta’ klawżola kuntrattwali li tattribwixxi ġurisdizzjoni territorjali esklużiva. Din il-qorti titlob b’mod partikolari jekk,
f’tali sitwazzjoni, il-qorti nazzjonali għandhiex l-obbligu li twettaq stħarriġ
ex officio
sabiex tistabbilixxi l‑elementi ta’ fatt u ta’ dritt neċessarji sabiex tkun evalwata l-eżistenza ta’ tali klawżola, fil-każ
fejn id-dritt nazzjonali jipprovdi tali stħarriġ biss jekk waħda mill-partijiet titlob dan.
Sabiex tingħata risposta għad-domanda magħmula, għandu jitfakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita, is-sistema ta’ protezzjoni
implementata mid-direttiva hija bbażata fuq l-idea li l-konsumatur jinsab f’sitwazzjoni ta’ inferjorità meta mqabbel mal-bejjiegħ
jew fornitur, għal dak li jikkonċerna kemm is-setgħa ta’ negozjar kif ukoll il-livell ta’ informazzjoni, sitwazzjoni li ġġiegħlu
jaderixxi mal‑kundizzjonijiet stabbiliti minn qabel mill-bejjiegħ jew fornitur, mingħajr ma jkun jista’ jeżerċita influwenza
fuq il-kontenut tagħhom (ara s-sentenzi tas-27 ta’ Ġunju 2000, Océano Grupo Editorial u Salvat Editores, C‑240/98 sa C‑244/98,
Ġabra p. I‑4941, punt 25; tas-26 ta’ Ottubru 2006, Mostaza Claro, C‑168/05, Ġabra p. I‑1042, punt 25, kif ukoll tas-6 ta’
Ottubru 2009, Asturcom Telecomunicaciones, C‑40/08, Ġabra p. I‑9579, punt 29).
Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet ukoll li, fir-rigward ta’ din is-sitwazzjoni ta’ inferjorità, l-Artikolu 6(1) ta’ din id-direttiva
jipprovdi li l-klawżoli inġusti ma jorbtux lill-konsumaturi. Hekk kif jirriżulta mill-ġurisprudenza, din hija dispożizzjoni
obbligatorja li hija intiża li tbiddel l-ekwilibriju formali li l-kuntratt jistabbilixxi bejn id-drittijiet u l-obbligi tal-parti
kontraenti f’ekwilibriju reali li jista’ jistabbilixxi mill-ġdid l-ugwaljanza bejniethom (ara s-sentenza ċċitati iktar ’il
fuq Mostaza Claro, punt 36 u Asturcom Telecomunicaciones , punt 30).
Sabiex tiżgura l-protezzjoni mixtieqa mid-Direttiva, il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat li s-sitwazzjoni ta’ inugwaljanza li
teżisti bejn il-konsumatur u l‑bejjiegħ jew fornitur tista’ tiġi kkumpensata biss b’intervent pożittiv, li ma jiġix mill-partijiet
fil-kuntratt biss (ara s-sentenzi ċċitati iktar ’il fuq Océano Grupo Editorial u Salvat Editores, punt 27, Mostaza Claro,
punt 26, kif ukoll Asturcom Telecomunicaciones, punt 31).
Għalhekk, fil-kuntest tal-funzjonijiet tagħha skont dispożizzjonijiet tad-Direttiva, il-qorti nazzjonali għandha tivverifika
jekk klawżola mill-kuntratt li huwa s‑suġġett ta’ kawża li tressqet quddiemha tidħolx fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-direttiva.
Jekk dan huwa l-każ, din il-qorti nazzjonali għandha l-obbligu li tevalwa, jekk hemm bżonn
ex officio
, din il-klawżola fir-rigward tar-rekwiżiti ta’ protezzjoni tal-konsumatur previsti minn din id-direttiva.
F’dak li jikkonċerna l-ewwel stadju tal-eżami li għandu jsir mill-qorti nazzjonali, mid-dispożizzjonijiet magħquda tal-Artikoli 1
u 3 tad-Direttiva jirriżulta li dan japplika għal kull klawżola li tattribwixxi ġurisdizzjoni territorjali esklużiva li tinsab
f’kuntratt konkluż bejn bejjiegħ jew fornitur u konsumatur li ma kienx ġie negozjat individwalment.
Sabiex tkun iggarantita l-effettività tal-protezzjoni tal-konsumaturi mixtieqa mil‑leġiżlatur tal-Unjoni, il-qorti nazzjonali
għandha għalhekk, fil-każijiet kollha u indipendentement mir-regoli tal-liġi nazzjonali tagħha, tiddetermina jekk il‑klawżola
inkwistjoni kinitx jew le nnegozjata individwalment bejn bejjiegħ jew fornitur u konsumatur.
Fir-rigward tat-tieni stadju ta’ dan l-eżami, għandu jiġi stabbilit li l-klawżola tal‑kuntratt li huwa s-suġġett tal-kawża
prijnċipali tipprovdi, hekk kif indikat il‑qorti tar-rinviju, il-ġurisdizzjoni territorjali eskluviża ta’ qorti li ma hijiex
il-qorti li fid-distrett ġudizzjarju tagħha l-konvenut għandu r-residenza tiegħu u lanqas ma hija d-distrett ġudizzjarju fejn
tinsab is-sede tar-rikorrenti, iżda dik li tinsab qrib is-sede ta’ din tal-aħħar kemm fuq il-pjan ġeografiku kif ukoll mill-aspett
tal‑possibbiltajiet ta’ trasport.
F’dak li jikkonċerna klawżola li kienet iddaħħlet mingħajr ma kienet ġiet negozjata individwalment f’kuntratt konkluż bejn
konsumatur u bejjiegħ jew fornitur u li tattribwixxi ġurisdizzjoni esklużiva lill-qorti li fid-distrett ġudizzjarju tagħha
tinsab is-sede tal-bejjiegħ jew fornitur, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet, fil‑punt 24 tas-sentenza Océano Grupo Editorial
u Salvat Editores iċċitata iktar ’il fuq, li tali klawżola kellha tiġi kkunsidrata bħala inġusta fis-sens tal-Artikolu 3 tad-Direttiva,
sa fejn hija toħloq, minkejja r-rekwiżit ta’
bona fide
, għad-dannu tal‑konsumatur, skwilibriju sinjifikattiv bejn id-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet li jirriżultaw mill-kuntratt.
Għandu jiġi rrilevat li l-klawżola li dwarha l-qorti nazzjonali tistaqsi fil-kawża prinċipali, bħala klawżola li għandha bħala
għan li tattribwixxi ġurisdizzjoni, għall‑kwistjonijiet kollha li jirriżultaw mill-kuntratt, lilll-qorti li fid-distrett ġudizzjarju
tagħha tinsab is-sede tal-bejjiegħ jew fornitur, timponi fuq il‑konsumatur l-obbligu li jissuġġetta ruħu għall-ġurisdizzjoni
ta’ qorti li tista’ tkun il-bogħod mid-domiċilju tiegħu, li tista’ tagħmel id-dehra tiegħu iktar diffiċli. Fil-każ ta’ kawżi
li jirrigwardaw somom limitati, l-ispejjeż relatati mad‑dehra tal-konsumatur jistgħu jirriżultaw dissważivi u jwasslu lil
dan tal-aħħar li jirrinunzja għal kull rikors ġudizzjarju jew għad-difiża kollha tiegħu. Tali klawżola tidħol għalhekk fil-kategorjija
ta’ dawk li għandhom bħala għan jew bħala effett li jeskludu jew ifixklu d-dritt tal-konsumatur milli jieħu azzjoni legali,
kategorija msemmija fil-punt 1(q) tal-anness tad-direttiva (ara s-sentenza Grupo Editorial u Salvat Editores, iċċitata iktar
’il fuq, punt 22).
Minbarra dan, din il-klawżola li tattribwixxi ġurisdizzjoni esklużiva tippermetti lill‑bejjiegħ jew fornitur li jiġbor il-każijiet
kontenzjużi kollha relatati mal-attività professjonali tiegħu quddiem qorti waħda, li ma hijiex dik tad-distrett ġudizzjarju
tal-konsumatur, li jwassal li tkun iffaċilitata l-organizzazzjoni tad-dehra ta’ dan il‑bejjiegħ jew fornitur kif ukoll li
din id-dehra tkun inqas oneruża għalih (ara, f’dan is-sens, is-sentenza Océano Grupo Editorial u Salvat Editores, iċċitata
iktar ’il fuq, punt 23).
Hemm lok għalhekk li t-tielet domanda magħmula addizjonalment tkun risposta li l-qorti nazzjonali għandha tieħu
ex officio
miżuri istruttorji sabiex tistabbilixxi jekk klawżola li tattribwixxi ġurisdizzjoni territorjali esklużiva li tinsab fil-kuntratt
li huwa s-suġġett tal-kawża li tressqet quddiemha, u li kien ġie konkluż bejn bejjiegħ jew fornitur u konsumatur, tidħolx
fil-kamp ta’ applikazzjoni tad‑Direttiva u, fl-affermattiv, tevalwa
ex officio
n-natura possibbilment inġusta ta’ tali klawżola.

Fuq l-ispejjeż
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in‑natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti
tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal‑osservazzjonijiet
lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (Awla Manja) taqta’ u tiddeċiedi:
1)
L-ewwel paragrafu tal-Artikolu 23 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja tal‑Unjoni Ewropea ma jipprekludix dispożizzjoni tad-dritt
nazzjonali li tipprovdi li l-qorti li tibda proċeduri ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari tinforma,
ex officio
, simultanjament, lill-Ministru responsabbli għall-Ġustizzja fl-Istat Membru kkonċernat.
2)
L-Artikolu 267 TFUE għandu jiġi interpretat fis-sens li l-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea tirrigwarda
l‑interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “klawżola inġusta” msemmija fl‑Artikolu 3(1) tad-Direttiva tal-Kunsill 93/13/KE, tal-5
ta’ April 1993, dwar klawżoli inġusti f’kuntratti mal-konsumatur, u fl-anness tagħha, kif ukoll il-kriterji li l-qorti nazzjonali
tista’ jew għandha tapplika waqt l-eżami ta’ klawżola kuntrattwali fir-rigward tad-dispożizzjonijiet ta’ din id‑direttiva,
fid-dawl tal-fatt li hija din il-qorti li għandha tiddeċiedi, billi tieħu inkunsiderazzjoni dawn il-kriterji, dwar il-klassifikazzjoni
konkreta ta’ klawżola kuntrattwali partikolari skont iċ-ċirkustanzi proprji għall‑każ ineżami.
3)
Il-qorti nazzjonali għandha tieħu
ex officio
miżuri istruttorji sabiex tistabbilixxi jekk klawżola li tattribwixxi ġurisdizzjoni territorjali esklużiva li tinsab fil-kuntratt
li huwa s-suġġett tal-kawża li tressqet quddiemha, u li kien ġie konkluż bejn bejjiegħ jew fornitur u konsumatur, tidħolx
fil‑kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 93/13 u, fl-affermattiv, tevalwa
ex officio
n-natura possibbilment inġusta ta’ tali klawżola.
Firem
*
Lingwa tal-kawża: l-Ungeriż.