CELEX: 61988CJ0331
Ουσίες με ορμονική δράση
Κύρος της οδηγίας 88/146/ΕΟΚ

Με Διάταξη της 20ής Σεπτεμβρίου 1988, που περιήλθε στο Δικαστήριο στις 14 Νοεμβρίου του ιδίου έτους, το High Court of Justice, Queen's Bench Division, υπέβαλε, δυνάμει του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, προδικαστικά ερωτήματα ως προς το κόρος της οδηγίας 88/146/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 1988, για την απαγόρευση της χρησιμοποιήσεως ορισμένων ουσιών με ορμονική δράση στην κτηνοτροφική παραγωγή (
ΕΕ L 70, σ. 16
).
Τα ερωτήματα αυτά ανέκυψαν στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ της Federation européene de la santé animale ( Fedesa ) και λοιπών, αφενός, και του Υπουργού Γεωργίας, Αλιείας, Διατροφής και Υγείας, αφετέρου. Οι προσφεύγοντες της κύριας δίκης αμφισβητούν ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου το κύρος των εθνικών κανονιστικών αποφάσεων που εφαρμόζουν μερικώς την υπό κρίση οδηγία, για τον λόγο ότι η οδηγία αυτή είναι ανίσχυρη.
Η επίδικη οδηγία εκδόθηκε στις 7 Μαρτίου 1988 και κοινοποιήθηκε στα κράτη μέλη στις 11 Μαρτίου του ιδίου έτους. Το περιεχόμενο της, συμπεριλαμβανομένης της προθεσμίας θέσεως της σε εφαρμογή, ταυτίζεται προς εκείνο της οδηγίας 85/649/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 31ης Δεκεμβρίου 1985, για την απαγόρευση της χρησιμοποιήσεως ορισμένων ουσιών με ορμονική δράση στην κτηνοτροφική παραγωγή (
ΕΕ L 382, σ. 228
), που ακυρώθηκε με την απόφαση του Δικαστηρίου της 23ης Φεβρουαρίου 1988, Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου (
68/86, Συλλογή 1988, σ. 855
), για τον λόγο ότι το Συμβούλιο παρέβη ουσιώδεις τύπους, μη τηρώντας τη διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 6, παράγραφος 1, του εσωτερικού κανονισμού του Συμβουλίου.
Το εθνικό δικαστήριο υπέβαλε στο Δικαστήριο τα εξής ερωτήματα:
« 1)
Είναι ανίσχυρη η οδηγία 88/146 του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 1988, ως αντικείμενη προς την αρχή της ασφάλειας του δικαίου;
2)
Είναι ανίσχυρη η οδηγία 88/146 του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 1988, ως αντικείμενη προς την αρχή της αναλογικότητας;
3)
Είναι ανίσχυρη η οδηγία 88/146 του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 1988, ως αντικείμενη προς την αρχή της ισότητας;
4)
Είναι ανίσχυρη η οδηγία 88/146 του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 1988, λόγω του ότι εκδόθηκε κατά κατάχρηση εξουσίας από το Συμβούλιο, ως αντικείμενη στους σκοπούς της κοινής γεωργικής πολιτικής που αναφέρονται στο άρθρο 39 της Συνθήκης ΕΟΚ;
5)
Είναι ανίσχυρη η οδηγία 88/146 του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 1988, λόγω παραβάσεως του άρθρου 190 της Συνθήκης ΕΟΚ, ιδίως επειδή δεν είναι επαρκώς αιτιολογημένη;
6)
Είναι ανίσχυρη η οδηγία 88/146 του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 1988, λόγω παραβάσεως ουσιώδους τύπου, ιδίως επειδή δεν εκδόθηκε κατόπιν προτάσεως της Επιτροπής για την έκδοση αυτής ή άλλης οδηγίας και επειδή, ακόμη και αν εκδόθηκε κατόπιν προτάσεως της Επιτροπής, η σύνθεση της Επιτροπής κατά τον χρόνο υποβολής της προτάσεως δεν ήταν η ίδια με τη σύνθεση της κατά τον χρόνο εκδόσεως της οδηγίας 88/146 και επειδή το Συμβούλιο δεν έλαβε την απαραίτητη γνώμη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου που έπρεπε να αφορά την ίδια αυτή οδηγία και καμία άλλη;
7)
Είναι ανίσχυρη η οδηγία 88/146 του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 1988, ως αντικείμενη στην αρχή της μη αναδρομικότητας των νόμων, ιδίως επειδή προβλέπει την επιβολή ποινικών κυρώσεων για πράξεις που τελέστηκαν πριν από τη δημοσίευση της; »
Στην έκθεση για την επ' ακροατηρίου συζήτηση αναπτύσσονται διεξοδικώς τα πραγματικά περιστατικά της κύριας δίκης, η διαδικασία, καθώς και οι γραπτές παρατηρήσεις που κατατέθηκαν ενώπιον του Δικαστηρίου. Τα στοιχεία αυτά της δικογραφίας δεν επαναλαμβάνονται κατωτέρω, παρά μόνο καθόσον απαιτείται για τη συλλογιστική του Δικαστηρίου.
Πριν εξεταστούν οι διάφοροι προβληθέντες λόγοι ανίσχυρου, πρέπει να υπομνηστεί ότι, όπως προκύπτει από τις αιτιολογικές σκέψεις, η υπό κρίση οδηγία σκοπό έχει να θέσει τέρμα στις στρεβλώσεις του ανταγωνισμού και στα εμπόδια του εμπορίου που προκύπτουν από τις διαφορές μεταξύ των νομοθεσιών των κρατών μελών, όσον αφορά τη χορήγηση σε ζώα εκμεταλλεύσεως ορισμένων ουσιών με ορμονική δράση. Στην πρώτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας αναφέρεται ιδίως ότι οι επιπτώσεις των ουσιών αυτών στην υγεία των ανθρώπων εκτιμώνται διαφορετικά από τις εθνικές νομοθεσίες. Υπό τις συνθήκες αυτές, το Συμβούλιο θεώρησε ενδεδειγμένο να θεσπίσει διατάξεις ικανές να εξασφαλίσουν σε όλους τους καταναλωτές συνθήκες εφοδιασμού για τα οικεία προϊόντα που να είναι αισθητά ταυτόσημες, παρέχοντας σ' αυτούς, συγχρόνως, ένα προϊόν που να ανταποκρίνεται κατά το δυνατόν καλύτερα στις ανησυχίες τους και στις προσδοκίες τους. Το Συμβούλιο θεώρησε ότι αυτό θα συντελούσε στη βελτίωση των δυνατοτήτων διαθέσεως των οικείων προϊόντων ( βλ. δεύτερη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας ).
Ως προς την προβαλλόμενη παραβίαση της αρχής της ασφάλειας του δικαίου
Ο
πρώτος λόγος ανίσχυρου που αντιμετωπίζει το εθνικό δικαστήριο αφορά το συμβιβαστό της οδηγίας προς την αρχή της ασφάλειας του δικαίου. Κατά τη συζήτηση επί του ζητήματος αυτού υποστηρίχθηκε, αφενός, ότι η οδηγία στερείται επιστημονικής βάσεως που να δικαιολογεί τις εκτιμήσεις σχετικά με τη δημόσια υγεία και τις ανησυχίες των καταναλωτών που οδήγησαν στην έκδοση της και, αφετέρου, ότι η οδηγία προσέβαλε τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη των επιχειρηματιών που μπορούσαν να αναμένουν ότι οι σχετικές ουσίες δεν θα απαγορεύονταν ελλείψει κάθε αντικειμενικά θεμελιωμένης αμφιβολίας ως προς τον αβλαβή τους χαρακτήρα, την αποτελεσματικότητα και την ποιότητα τους.
Πρέπει να παρατηρηθεί ότι, ακόμη και αν έπρεπε να γίνει δεκτό, όπως υποστηρίζουν οι προσφεύγοντες της κύριας δίκης, ότι η αρχή της ασφάλειας του δίκαιου προϋποθέτει ότι κάθε μέτρο, θεσπιζόμενο από τα κοινοτικά όργανα, πρέπει να στηρίζεται σε ορθολογική και αντικειμενική βάση, ο σχετικός δικαστικός έλεγχος πρέπει, ενόψει της διακριτικής ευχέρειας που αναγνωρίζεται στο Συμβούλιο για την εφαρμογή της κοινής γεωργικής πολιτικής, να περιορίζεται στην εξέταση του ζητήματος αν το υπό κρίση μέτρο εκδόθηκε κατά προφανή πλάνη ή κατά κατάχρηση εξουσίας ή αν η εν λόγω αρχή δεν υπερέβη τα άκρα όρια της ευχέρειας εκτιμήσεως της.
Υπό το φως των προεκτεθέντων δεν μπορεί να γίνει δεκτός ο λόγος που στηρίζεται στην ύπαρξη επιστημονικών αποδείξεων περί του αβλαβούς χαρακτήρα των πέντε υπό κρίση ορμονών. Χωρίς να είναι απαραίτητο να διαταχθούν αποδείξεις για τον έλεγχο της ακριβείας του ισχυρισμού αυτού, αρκεί να παρατηρηθεί ότι, ενόψει των διαφορετικών εκτιμήσεων εκ μέρους των εθνικών αρχών των κρατών μελών, τις οποίες απηχούν οι ισχύουσες εθνικές νομοθεσίες, το Συμβούλιο τήρησε τα όρια της διακριτικής του ευχέρειας, επιλέγοντας τη λύση που συνίσταται στην απαγόρευση των υπό κρίση ορμονών και αντιμετωπίζοντας έτσι τις ανησυχίες που εκφράστηκαν από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, καθώς και από διάφορες οργανώσεις καταναλωτών.
Η υπό κρίση οδηγία δεν προσέβαλε, εξάλλου, τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη των επιχειρηματιών που εθίγησαν από την απαγόρευση της χρησιμοποιήσεως των υπό κρίση ορμονών. Είναι ακριβές ότι η οδηγία 81/602/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 31ης Ιουλίου 1981, περί απαγορεύσεως ορισμένων ουσιών με ορμονική ή θυρεοστατική δράση (
ΕΕ L 222, σ. 32
), αναφέρεται σε αναμενόμενες λεπτομερείς μελέτες περί του αβλαβούς ή μη χαρακτήρα των υπό κρίση ουσιών ( τέταρτη αιτιολογική σκέψη ) και υποχρεώνει την Επιτροπή να λάβει υπόψη την επιστημονική εξέλιξη (άρθρο 8). Ωστόσο, η οδηγία αυτή δεν προδικάζει τα συμπεράσματα που μπορούν να αντληθούν από το Συμβούλιο κατά την άσκηση της διακριτικής του ευχέρειας. Ενόψει, εξάλλου, των διαφορετικών εκτιμήσεων που είχαν διατυπωθεί, οι επιχειρηματίες δεν μπορούσαν να αναμένουν βάσιμα ότι η απαγόρευση της χορηγήσεως των υπό κρίση ουσιών σε ζώα θα μπορούσε να στηρίζεται μόνο σε επιστημονικά στοιχεία.
Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι ο ισχυρισμός περί παραβιάσεως της αρχής της ασφάλειας του δικαίου δεν μπορεί να γίνει δεκτός.
Ως προς την προβαλλόμενη παραβίαση της αρχής της αναλογικότητας
Υποστηρίχθηκε ότι η υπό κρίση οδηγία παραβιάζει την αρχή της αναλογικότητας από τρεις απόψεις. Πρώτον, η γενική απαγόρευση της χορηγήσεως των πέντε υπό κρίση ουσιών είναι ακατάλληλη για την επίτευξη των δεδηλωμένων σκοπών της οδηγίας, επειδή είναι αδύνατον να εφαρμοστεί στην πράξη και οδηγεί στη δημιουργία επικίνδυνης μαύρης αγοράς. Δεύτερον, μια τέτοια απαγόρευση δεν είναι αναγκαία, επειδή οι ανησυχίες των καταναλωτών θα μπορούσαν να διασκεδαστούν με την απλή διάδοση πληροφοριών και συμβουλών. Τέλος, η υπό κρίση απαγόρευση συνεπάγεται υπερβολικά μειονεκτήματα, ιδίως σημαντικές χρηματοοικονομικές ζημίες για τους οικείους επιχειρηματίες, σε σχέση με τα πλεονεκτήματα που υποστηρίζεται ότι απορρέουν για το γενικό συμφέρον.
Η αρχή της αναλογικότητας αναγνωρίζεται με παγία νομολογία του Δικαστηρίου ως μια από τις γενικές αρχές του κοινοτικού δικαίου. Δυνάμει της αρχής αυτής, η νομιμότητα της απαγορεύσεως μιας οικονομικής δραστηριότητας εξαρτάται από την προϋπόθεση ότι τα απαγορευτικά μέτρα είναι κατάλληλα και αναγκαία για την επίτευξη των σκοπών που νομίμως επιδιώκονται από την οικεία ρύθμιση. Όταν υπάρχει επιλογή μεταξύ περισσοτέρων καταλλήλων μέτρων, πρέπει να επιλέγεται το λιγότερο καταναγκαστικό και τα προξενούμενα μειονεκτήματα δεν πρέπει να είναι δυσανάλογα προς τους επιδιωκόμενους σκοπούς.
Ως προς τον δικαστικό έλεγχο των ανωτέρω προϋποθέσεων, πρέπει, ωστόσο, να διευκρινιστεί ότι ο κοινοτικός νομοθέτης έχει, στον τομέα της κοινής γεωργικής πολιτικής, διακριτική ευχέρεια αντίστοιχη προς τις πολιτικές ευθύνες που του αναθέτουν τα άρθρα 40 και 43 της Συνθήκης. Κατά συνέπεια, η νομιμότητα μέτρου θεσπιζόμενου στον τομέα αυτό μπορεί να επηρεαστεί μόνον όταν το μέτρο είναι προδήλως ακατάλληλο για την επίτευξη του επιδιωκομένου από το αρμόδιο όργανο σκοπού ( βλ. ιδίως την απόφαση της 11ης Ιουλίου 1989, Schräder, σκέψεις 21 και 22,
265/87, Συλλογή 1989, σ. 2237
).
Όσον αφορά τον κατάλληλο ή μη χαρακτήρα της απαγορεύσεως, πρέπει να παρατηρηθεί, καταρχήν, ότι, ακόμη και αν η παρουσία φυσικών ορμονών σε όλα τα κρέατα εμποδίζει την ανίχνευση της παρουσίας απαγορευμένων ορμονών μέσω ελέγχων επί των ζώων ή των κρεάτων, στα κράτη μέλη, μπορούν να εφαρμοστούν και έχουν ήδη επιβληθεί άλλες μέθοδοι ελέγχου, με την οδηγία 85/358/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 16ης Ιουλίου 1985, που συμπληρώνει την προαναφερθείσα οδηγία 81/602/ΕΟΚ (
ΕΕ L 191, σ. 46
). Δεν είναι προφανές ότι η νομιμοποίηση μόνο των λεγομένων « φυσικών » ορμονών μπορεί να αποτρέψει τη δημιουργία μαύρης αγοράς για τις επικίνδυνες αλλά φθηνότερες ουσίες. Επιπλέον, κατά το Συμβούλιο, που δεν διαψεύστηκε στο σημείο αυτό, κάθε σύστημα μερικής νομιμοποιήσεως θα απαιτούσε δαπανηρά μέτρα ελέγχου των οποίων η αποτελεσματικότητα δεν θα ήταν εξασφαλισμένη. Από αυτό προκύπτει ότι η υπό κρίση απαγόρευση δεν μπορεί να θεωρηθεί ως προδήλως ακατάλληλο μέτρο.
Ως προς τα επιχειρήματα που προβλήθηκαν, για να στηριχθεί η άποψη ότι η υπό κρίση απαγόρευση δεν είναι απαραίτητη, προϋποθέτουν, στην πραγματικότητα, ότι το υπό κρίση μέτρο είναι ακατάλληλο για την επίτευξη σκοπών διαφορετικών της διασκεδάσεως των ανησυχιών των καταναλωτών, ανησυχιών που θεωρούνται αβάσιμες. Αφού, όμως, το Συμβούλιο δεν περιέπεσε συναφώς σε προφανή πλάνη, μπορούσε βάσιμα να θεωρήσει ότι η κατάργηση των εμποδίων στο εμπόριο και των στρεβλώσεων του ανταγωνισμού, λαμβανομένων υπόψη των απαιτήσεων της δημόσιας υγείας, δεν μπορούσε να επιτευχθεί με μέτρα λιγότερο καταναγκαστικά, όπως η διάδοση πληροφοριών στους καταναλωτές και η επισήμανση του κρέατος.
Τέλος, πρέπει να παρατηρηθεί ότι η σημασία των επιδιωκομένων σκοπών μπορεί να δικαιολογήσει ακόμη και σημαντικές αρνητικές χρηματοοικονομικές συνέπειες για ορισμένους επιχειρηματίες.
Κατά συνέπεια, δεν συντρέχει παραβίαση της αρχής της αναλογικότητας.
Ως προς την προβαλλόμενη παραβίαση της αρχής της ισότητας
Υποστηρίχθηκε ότι η οδηγία ενέχει διακρίσεις, κατά το μέτρο που συνεπάγεται άνισα αποτελέσματα στα διάφορα κράτη μέλη λόγω των διαφορετικών συνθηκών, περιστάσεων και παραδοσιακών πρακτικών της κτηνοτροφίας.
Αρκεί να αναφερθεί συναφώς ότι ένα μέτρο εναρμονίσεως που αποσκοπεί στην ενοποίηση των διαφορετικών, μέχρι σήμερα, κανόνων των κρατών μελών παράγει αναποφεύκτως διαφορετικά αποτελέσματα, ανάλογα με την προγενέστερη κατάσταση των διαφόρων εθνικών νομοθεσιών. Όταν ο κοινοτικός κανόνας εφαρμόζεται εξίσου σε όλα τα κράτη μέλη, όπως εν προκειμένω, δεν μπορεί να γίνει λόγος για διακρίσεις.
Κατά συνέπεια, ο ισχυρισμός περί παραβιάσεως της αρχής της ισότητας δεν μπορεί να γίνει δεκτός.
Ως προς την προβαλλόμενη κατάχρηση εξουσίας
Υποστηρίχθηκε ότι η οδηγία είναι ασυμβίβαστη προς τους σκοπούς της κοινής γεωργικής πολιτικής του άρθρου 39 της Συνθήκης. Επιπλέον, υποστηρίχθηκε ότι η οδηγία είχε ως πραγματικό σκοπό τη μείωση της παραγωγής βοείου κρέατος, σκοπό που μπορούσε να επιδιωχθεί νομίμως με βάση μόνο το άρθρο 100 της Συνθήκης.
To Δικαστήριο έκρινε ήδη ( βλ. προαναφερθείσα απόφαση της 23ης Φεβρουαρίου 1988, Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου, σκέψεις 21 και 22), σχετικά με την προαναφερθείσα οδηγία του Συμβουλίου 85/649, που ήταν ταυτόσημη με την εν προκειμένω υπό κρίση οδηγία, ότι η οδηγία αυτή, που ρύθμιζε τους όρους παραγωγής και εμπορίας του κρέατος με προοπτική τη βελτίωση της ποιότητας του, ενέπιπτε στο πλαίσιο των μέτρων που προβλέπουν οι προαναφερθείσες κοινές οργανώσεις αγοράς κρέατος, συμβάλλοντας έτσι στην επίτευξη των σκοπών της κοινής γεωργικής πολιτικής που διατυπώνονται στο άρθρο 39 της Συνθήκης και ότι, επομένως, το Συμβούλιο ήταν αρμόδιο να την εκδώσει με βάση μόνο το άρθρο 43 της Συνθήκης.
Περαιτέρω, όπως προκύπτει από παγία νομολογία του Δικαστηρίου ( βλ. ιδίως τις αποφάσεις της 21ης Φεβρουαρίου 1984, Walzstahl-Vereinigung και Thyssen, σκέψη 27,
140/82, 146/82, 221/82 και 226/82, Συλλογή 1984, σ. 951
, και της 21ης Ιουνίου 1984, Lux κατά Ελεγκτικού Συνεδρίου, σκέψη 30,
69/83, Συλλογή 1984, σ. 2447
), μια απόφαση εκδίδεται κατά κατάχρηση εξουσίας όταν από αντικειμενικές, κρίσιμες και συγκλίνουσες ενδείξεις προκύπτει ότι εκδόθηκε με αποκλειστικό ή, τουλάχιστον, πρωταρχικό σκοπό άλλο εκτός του υπ' αυτής αναφερομένου ή την καταστρατήγηση της διαδικασίας που προβλέπεται ειδικά στη Συνθήκη για την αντιμετώπιση των οικείων περιστάσεων.
Μολονότι από τα στοιχεία που προσκομίστηκαν στο Δικαστήριο και στα οποία στηρίχθηκαν οι προσφεύγοντες της κύριας δίκης προκύπτει ότι η δυνατότητα μειώσεως των πλεονασμάτων ελήφθη, πράγματι, υπόψη κατά τη διαδικασία εκδόσεως της οδηγίας, από αυτό δεν προκύπτει ότι η μείωση αυτή, που δεν αναφέρεται στο προοίμιο της οδηγίας ως επιδιωκόμενος σκοπός, ήταν, πράγματι, ο αποκλειστικός ή ο κύριος σκοπός των θεσπισθέντων κανόνων.
Περαιτέρω, πρέπει να αναφερθεί ότι οι σκοποί της γεωργικής πολιτικής του άρθρου 39 της Συνθήκης περιλαμβάνουν, ιδίως, τη σταθεροποίηση των αγορών. Εξάλλου, το άρθρο 39, παράγραφος 2, στοιχεία β και γ, προβλέπει ότι κατά τη θέσπιση της κοινής γεωργικής πολιτικής πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η ανάγκη σταδιακής εφαρμογής των καταλλήλων προσαρμογών και το γεγονός ότι στα κράτη μέλη η γεωργία αποτελεί ένα τομέα στενά συνδεόμενο με το σύνολο της οικονομίας. Από αυτό προκύπτει ότι, όπως έκρινε το Δικαστήριο με την προαναφερθείσα απόφαση της 23ης Φεβρουαρίου 1988, σκέψη 10, οι σκοποί της γεωργικής πολιτικής διαμορφώνονται κατά τρόπο ώστε τα κοινοτικά όργανα να μπορούν να εκπληρώνουν τις υποχρεώσεις τους λαμβάνοντας υπόψη τις εξελίξεις στον τομέα της γεωργίας και στο σύνολο της οικονομίας.
Κατά συνέπεια, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι η μείωση της πλεονασματικής γεωργικής παραγωγής είναι ξένη προς τους σκοπούς της κοινής γεωργικής πολιτικής.
Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι η οδηγία δεν εκδόθηκε κατά κατάχρηση εξουσίας.
Ως προς την προβαλλόμενη ανεπάρκεια της αιτιολογίας
Ως προς την προβαλλόμενη ανεπάρκεια της αιτιολογίας, το Δικαστήριο έκρινε ήδη με την προαναφερθείσα απόφαση της 23ης Φεβρουαρίου 1988, σκέψεις 28 και 36, ότι η οδηγία είναι επαρκώς αιτιολογημένη, αφού στις αιτιολογικές της σκέψεις διατυπώνονται με επαρκή σαφήνεια οι επιδιωκόμενοι σκοποί.
Ο ισχυρισμός που στηρίζεται στη μη αναφορά του σκοπού της μειώσεως της παραγωγής κρέατος θα ασκούσε επιρροή αν η μείωση αυτή αποτελούσε τον πραγματικό ή τον κύριο λόγο εκδόσεως της οδηγίας. Η άποψη όμως αυτή απορρίφθηκε ήδη κατά την εξέταση του τετάρτου ερωτήματος.
Κατά συνέπεια, ο ισχυρισμός περί ανεπαρκούς αιτιολογίας δεν μπορεί να γίνει δεκτός.
Ως προς την προβαλλόμενη παράβαση ουσιώδους τύπου
Υποστηρίχθηκε ότι η επίδικη οδηγία πάσχει διάφορα διαδικαστικά ελαττώματα, λόγω του ότι, ύστερα από την ακύρωση της προγενέστερης οδηγίας με την προαναφερθείσα απόφαση της 23ης Φεβρουαρίου 1988, το Συμβούλιο εξέδωσε τη νέα οδηγία χωρίς νέα πρόταση της Επιτροπής και χωρίς νέα γνώμη του Κοινοβουλίου.
Υποστηρίχθηκε, πρώτον, ότι η ακύρωση της προγενέστερης οδηγίας είχε ως συνέπεια την ακυρότητα όλων των προπαρασκευαστικών πράξεων.
Η οδηγία που προηγήθηκε της υπό κρίση οδηγίας ακυρώθηκε λόγω διαδικαστικού ελαττώματος που αφορούσε αποκλειστικά τον τρόπο της οριστικοποιήσεως της από το Συμβούλιο. Υπό τις συνθήκες αυτές, η ακύρωση της οδηγίας δεν επηρεάζει τις προπαρασκευαστικές πράξεις των λοιπών οργάνων.
Δεύτερον, υποστηρίχθηκε ότι νέα πρόταση της Επιτροπής και νέα γνώμη του Κοινοβουλίου είναι απαραίτητες λόγω των μεταβολών που μεσολάβησαν από της εκδόσεως των προπαρασκευαστικών πράξεων, τόσο ως προς τη σύνθεση των οργάνων αυτών όσο και συνεπεία της προσχωρήσεως της Ισπανίας και της Πορτογαλίας, χωρών με συνήθειες διαφορετικές από εκείνες των λοιπών χωρών της Κοινότητας, καθώς και ως προς το στάδιο εξελίξεως των επιστημονικών γνώσεων.
Πρέπει να παρατηρηθεί συναφώς, καταρχάς, ότι η μεταβολή της συνθέσεως ενός κοινοτικού οργάνου δεν επηρεάζει τη συνέχεια του ιδίου του οργάνου, του οποίου οι τελικές ή προπαρασκευαστικές πράξεις διατηρούν, καταρχήν, όλα τους τα αποτελέσματα.
Περαιτέρω, στα ίδια τα κοινοτικά όργανα εναπόκειται να εκτιμούν αν οι οποιασδήποτε φύσεως μεταβολές των συνθηκών απαιτούν τη διατύπωση νέας απόψεως εκ μέρους τους. Όσον αφορά ειδικότερα τις προτάσεις της Επιτροπής, το όργανο αυτό έχει το δικαίωμα, κατά το άρθρο 149, παράγραφος^, της Συνθήκης, να τις τροποποιεί ανά πάσα στιγμή, μέχρις ότου αποφανθεί το Συμβούλιο.
Υποστηρίχθηκε, επίσης, ότι το Κοινοβούλιο έπρεπε να διατυπώσει εκ νέου γνώμη κατόπιν της τροποποιήσεως της προτάσεως της Επιτροπής του 1985 μετά τη γνώμη του Κοινοβουλίου.
Πρέπει να παρατηρηθεί συναφώς ότι, εκτός από ορισμένες τροποποιήσεις τεχνικού παρά ουσιαστικού χαρακτήρα, η πρόταση της Επιτροπής τροποποιήθηκε, κατ ουσιαν, προς την κατεύθυνση που υποδείχθηκε από το Κοινοβούλιο, το οποίο, με τη γνώμη του είχε ταχθεί υπέρ της γενικής απαγορεύσεως των πέντε ουσιών επί των οποίων θα συμφωνούσε ενδεχομένως το Συμβούλιο, ενώ η πρόταση που του είχε διαβιβαστεί προέβλεπε την απαγόρευση δύο μόνον ουσιών. Υπό τις συνθήκες αυτές, η διατύπωση νέας γνώμης δεν ήταν αναγκαία.
Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι η επίδικη οδηγία δεν πάσχει παράβαση ουσιώδους τύπου.
Ως προς την προβαλλόμενη παραβίαση της αρχής της μη αναδρομικότητας
Υποστηρίχθηκε ότι η υπό κρίση οδηγία προσκρούει στην αρχή της μη αναδρομικότητας, επειδή εκδόθηκε στις 7 Μαρτίου 1988 και προέβλεπε ότι έπρεπε να τεθεί σε εφαρμογή το αργότερο την 1η Ιανουαρίου 1988. Στο σημείο αυτό θα έπρεπε να γίνει διάκριση μεταξύ δύο ζητημάτων, δηλαδή μεταξύ της αναδρομικότητας των ποινικών διατάξεων και της αναδρομικότητας εκτός του ποινικού δικαίου.
Ως προς το πρώτο ζήτημα, πρέπει να παρατηρηθεί εκ των προτέρων ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου (βλ. ιδίως την απόφαση της 10ης Ιουλίου 1984, στην υπόθεση
63/83, Regina κατά Kirk, σκέψη 22, Συλλογή 1984, σ. 2689
), η αρχή της μη αναδρομικότητας των ποινικών διατάξεων είναι κοινή στην έννομη τάξη όλων των κρατών μελών, καθιερώνεται δε από το άρθρο 7 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως περί Προασπίσεως των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών ως θεμελιώδες δικαίωμα που αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα των γενικών αρχών του δικαίου των οποίων την τήρηση εξασφαλίζει το Δικαστήριο.
Όπως έκρινε το Δικαστήριο με την απόφαση της 11ης Ιουνίου 1987, Pretore di Salò κατ' αγνώστων (
14/86, Συλλογή 1987, σ. 2545
), η οδηγία δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα, από μόνη της και ανεξάρτητα από εσωτερικό νόμο κράτους μέλους εκδιδόμενο κατ' εφαρμογή της, τη στοιχειοθέτηση ή την επιβάρυνση της ποινικής ευθύνης των ενεργούντων κατά παράβαση των διατάξεων της. Καμιά από τις διατάξεις της υπό κρίση οδηγίας δεν αποσκοπεί στην παραγωγή αυτού του αποτελέσματος.
Το άρθρο 10 της οδηγίας, που αποτελεί κατά γράμμα επανάληψη της προγενέστερης οδηγίας που ακυρώθηκε από το Δικαστήριο με την προαναφερθείσα απόφαση της 23ης Φεβρουαρίου 1988, προβλέπει ότι τα κράτη μέλη θέτουν σε ισχύ τις απαραίτητες νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις για να συμμορφωθούν, μεταξύ άλλων, « προς την παρούσα οδηγία, το αργότερο την 1η Ιανουαρίου 1988». Η διάταξη αυτή δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να θεσπίζουν μέτρα αντίθετα προς το κοινοτικό δίκαιο, ιδίως προς την αρχή της μη αναδρομικότητας των ποινικών διατάξεων. Ούτε μπορεί να αποτελέσει έρεισμα κινήσεως ποινικής διαδικασίας δυνάμει εθνικών διατάξεων που θεσπίστηκαν κατ' εφαρμογή της ακυρωθείσας οδηγίας και στηρίζονται μόνο στην οδηγία αυτή.
Ως προς το αναδρομικό αποτέλεσμα της υπό κρίση οδηγίας εκτός του ποινικού δικαίου, πρέπει να υπομνηστεί ότι, όπως έκρινε το Δικαστήριο επανειλημμένα ( βλ. ιδίως την απόφαση της 9ης Ιανουαρίου 1990, Società agricola fattoria alimentare, σκέψη 13,
C-337/88, Συλλογή 1990, II, σκέψη 13
), « μολονότι, κατά γενικό κανόνα, η αρχή της ασφάλειας των νομικών καταστάσεων δεν επιτρέπει την έναρξη της ισχύος μιας κοινοτικής πράξεως σε χρόνο προγενέστερο της δημοσιεύσεως της, αποκλίσεις επιτρέπονται, εξαιρετικά, όταν αυτό απαιτείται από τον επιδιωκόμενο σκοπό και όταν εξασφαλίζεται δεόντως η δικαιολογημένη εμπιστοσύνη των ενδιαφερομένων ». Επομένως, για την απάντηση του υποβληθέντος ερωτήματος πρέπει να εξεταστεί αν τα κριτήρια αυτά πληρούνται εν προκειμένω.
Στην παρούσα υπόθεση, επειδή η προγενέστερη οδηγία ακυρώθηκε λόγω διαδικαστικού ελαττώματος, το Συμβούλιο θεώρησε αναγκαία τη θέσπιση οδηγίας με το ίδιο περιεχόμενο, συμπεριλαμβανομένης και της ημερομηνίας θέσεως της σε εφαρμογή, για να αποφευχθεί διαχρονικό νομικό κενό ως προς την ύπαρξη ερείσματος στο κοινοτικό δίκαιο για τις εθνικές διατάξεις που είχαν θεσπιστεί από τα κράτη μέλη σε εκτέλεση της ακυρωθείσας οδηγίας.
Ως προς τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη των ενδιαφερομένων πρέπει να παρατηρηθεί ότι το χρονικό διάστημα από της ακυρώσεως της πρώτης οδηγίας ( 23 Φεβρουαρίου 1988) μέχρι της κοινοποιήσεως της υπό κρίση οδηγίας (11 Μαρτίου 1988, ενώ η οδηγία αυτή εκδόθηκε στις 7 Μαρτίου του ίδιου έτους ) ή της δημοσιεύσεως της στην Επίσημη Εφημερίδα, στις 16 Μαρτίου, ήταν πολύ σύντομο και, περαιτέρω, η προγενέστερη οδηγία είχε ακυρωθεί λόγω διαδικαστικού ελαττώματος. Υπό τις συνθήκες αυτές οι ενδιαφερόμενοι των οποίων οι δραστηριότητες υπάγονταν στην εθνική νομοθεσία που είχε θεσπιστεί κατ' εφαρμογή της ακυρωθείσας οδηγίας δεν μπορούσαν να αναμένουν ότι το Συμβούλιο θα μετέβαλλε τη στάση του ως προς την ουσία του ζητήματος. Κατά συνέπεια, ο αναδρομικός χαρακτήρας της νέας οδηγίας δεν προσκρούσει στην αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης.
Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι η οδηγία δεν είναι ασυμβίβαστη προς την αρχή της μη αναδρομικότητας.
Κατά συνέπεια, στο ερώτημα του εθνικού δικαστηρίου προσήκει η απάντηση ότι από την εξέταση του υποβληθέντος ερωτήματος δεν προέκυψε κανένα στοιχείο ικανό να επηρεάσει το κύρος της οδηγίας 88/146 του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 1988, για την απαγόρευση της χρησιμοποιήσεως ορισμένων ουσιών με ορμονική δράση στην κτηνοτροφική παραγωγή.
Επί των δικαστικών εξόδων
Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν η Κυβέρνηση του Βασιλείου της Ισπανίας, του Ηνωμένου Βασιλείου και της Ιταλικής Δημοκρατίας, καθώς και το Συμβούλιο και η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, που κατέθεσαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ' αυτό απόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.

Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πέμπτο τμήμα),
κρίνοντας επί των ερωτημάτων που του υπέβαλε το High Court of Justice, Queen's Bench Division, με Διάταξη της 20ής Σεπτεμβρίου 1988, αποφαίνεται:

Από την εξέταση των υποβληθέντων ερωτημάτων δεν προέκυψε κανένα στοιχείο ικανό να επηρεάσει το κύρος της οδηγίας 88/146/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 1988, για την απαγόρευση της χρησιμοποιήσεως ορισμένων ουσιών με ορμονική δράση στην κτηνοτροφική παραγωγή.

Moitinho de Almeida
Rodríguez Iglesias
Slynn
Joliét
Zuleeg
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 13 Νοεμβρίου 1990.
Ο γραμματέας
J.-G. Giraud
Ο πρόεδρος του πέμπτου τμήματος
J. C. Moitinho de Almeida
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η αγγλική.