CELEX: 62008CJ0407
Αίτηση αναιρέσεως
Συμπράξεις
Γυψοσανίδες
Πρόσβαση στον φάκελο
Απαλλακτικά και ενοχοποιητικά αποδεικτικά στοιχεία
Περιεχόμενο του όρου "επιχείρηση"
Οικονομική μονάδα
Εταιρία υπεύθυνη για τη συμπεριφορά της οικονομικής μονάδας
Επιχείρημα προβληθέν το πρώτον κατά την ένδικη διαδικασία

. Η ύπαρξη αντίθετης στον ανταγωνισμό συμφωνίας ή πρακτικής έπρεπε να συναχθεί από ορισμένες συμπτώσεις και ενδείξεις
οι οποίες, εξεταζόμενες από κοινού, μπορούν να αποτελούν, ελλείψει άλλης συνεπούς εξηγήσεως, την απόδειξη παραβάσεως των κανόνων
ανταγωνισμού.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Όσον αφορά, πρώτον, την αιτίαση ότι το Πρωτοδικείο, για να καταλήξει ότι υπήρξε παράβαση κατ’ άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ,
στηρίχθηκε σε διαπιστώσεις που άντλησε από μη γνωστοποιηθέντα ενοχοποιητικά αποδεικτικά στοιχεία, επιβάλλεται η διαπίστωση
ότι η αναιρεσείουσα αναφέρθηκε μόνο συνοπτικά στις σκέψεις 140 έως 298 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, χωρίς να επισημάνει
επακριβώς τα μη γνωστοποιηθέντα ενοχοποιητικά αποδεικτικά στοιχεία στα οποία στήριξε τη συλλογιστική του το Πρωτοδικείο.
Από τα άρθρα 256 ΣΛΕΕ, 58, πρώτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου και 112, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, του Κανονισμού
Διαδικασίας του Δικαστηρίου, προκύπτει ότι η αίτηση αναιρέσεως πρέπει να παραθέτει επακριβώς τα επικρινόμενα σημεία της αποφάσεως
της οποίας ζητείται η αναίρεση, καθώς και τα νομικά επιχειρήματα που στηρίζουν κατά τρόπο συγκεκριμένο το αίτημα αυτό (βλ.,
μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 4ης Ιουλίου 2000, C-352/98 P, Bergaderm και Goupil κατά Επιτροπής, Συλλογή 2000, σ. I-5291, σκέψη
34, της 8ης Ιανουαρίου 2002, C-248/99 P, Γαλλία κατά Monsanto και Επιτροπής, Συλλογή 2002, σ. I-1, σκέψη 68, και της 22ας
Δεκεμβρίου 2008, C-487/06 P, British Aggregates κατά Επιτροπής, Συλλογή 2002, σ. I-10515, σκέψη 121).
Κατά συνέπεια, η αιτίαση αυτή είναι απαράδεκτη.
Όσον αφορά, δεύτερον, την αιτίαση περί του χαρακτηρισμού εκάστου από τα πέντε στοιχεία της προσαπτόμενης στην αναιρεσείουσα
συμπεριφοράς ως παραβάσεως, επισημαίνεται ότι το Πρωτοδικείο διαπίστωσε, στη σκέψη 306 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι
από την επίδικη απόφαση προκύπτει ότι «το σύνολο των συμφωνιών και των εναρμονισμένων πρακτικών της συγκεκριμένης υποθέσεως
εντάσσεται σε σειρά προσπαθειών των εν λόγω επιχειρήσεων με ένα και μόνο οικονομικό σκοπό, ήτοι τον περιορισμό του ανταγωνισμού,
και συνιστά τις διάφορες εκδηλώσεις σύνθετης και διαρκούς συμφωνίας ή οποία είχε ως αντικείμενο και ως αποτέλεσμα τον περιορισμό
του ανταγωνισμού. Εκτιμώντας ότι με τις ανωτέρω συμφωνίες και εναρμονισμένες πρακτικές υλοποιήθηκε, αδιαλείπτως από το 1992
έως και το 1998, η εκδήλωση της κοινής βούλησης των εν λόγω επιχειρήσεων να σταθεροποιήσουν τουλάχιστον τις αγορές γυψοσανίδων
της Γερμανίας, της Γαλλίας, του Ηνωμένου Βασιλείου και της Μπενελούξ και, ως εκ τούτου, να περιορίσουν τον ανταγωνισμό στις
αγορές αυτές, η Επιτροπή χαρακτηρίζει την παράβαση ως ενιαία, σύνθετη και διαρκή». Με τη σκέψη 321 της εν λόγω αποφάσεως,
το Πρωτοδικείο απέρριψε τις αιτιάσεις της αναιρεσείουσας που στρέφονταν κατά του χαρακτηρισμού της συμπράξεως ως ενιαίας και
διαρκούς παραβάσεως.
Η Knauf δεν αμφισβητεί το συμπέρασμα του Πρωτοδικείου περί της υπάρξεως ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως, αλλά ισχυρίζεται
απλώς ότι κανένα από τα στοιχεία που συνιστούν την παράβαση που της προσάφθηκε δεν θεμελιώνει παράβαση του άρθρου 81, παράγραφος
1, ΕΚ.
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, προκειμένου να στοιχειοθετήσει παράβαση του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ, η Επιτροπή πρέπει να
στηρίζεται σε σοβαρά, συγκεκριμένα και συγκλίνοντα αποδεικτικά στοιχεία (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση της 31ης Μαρτίου
1993, C-104/85, C-114/85, C-116/85 και C-117/85, C-125/85 έως C-129/85 και C-89/85, Ahlström Osakeyhtiö κ.λπ. κατά Επιτροπής,
Συλλογή 1993, σ. I-1307, σκέψεις 70 και 127). Ωστόσο, καθένα από τα αποδεικτικά στοιχεία που προσκομίζει η Επιτροπή δεν πρέπει
κατ’ ανάγκη να ανταποκρίνεται στα κριτήρια αυτά για κάθε στοιχείο της παραβάσεως. Αρκεί το σύνολο των ενδείξεων τις οποίες
επικαλείται το εν λόγω θεσμικό όργανο, σφαιρικώς εκτιμώμενο, να ανταποκρίνεται στην επιταγή αυτή.
Συνεπώς, ακόμη και αν υποτεθεί ότι κανένα από τα διάφορα στοιχεία της επίμαχης παραβάσεως, αυτοτελώς θεωρούμενο, δεν συνιστά
συμφωνία ή εναρμονισμένη πρακτική απαγορευόμενη από το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ, όπως ισχυρίζεται η αναιρεσείουσα, το συμπέρασμα
αυτό δεν αποκλείει να αποτελούν τα στοιχεία αυτά, θεωρούμενα στο σύνολό τους, τέτοιου είδους συμφωνία ή πρακτική.
Συγκεκριμένα, όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, δεδομένου ότι η απαγόρευση συμμετοχής σε θίγουσες τον ανταγωνισμό πρακτικές
και συμφωνίες καθώς και οι κυρώσεις που δύνανται να επιβληθούν στους παραβάτες είναι ευρέως γνωστές, είναι σύνηθες να αναπτύσσονται
λαθραίως οι δραστηριότητες τις οποίες συνεπάγονται οι συμφωνίες και οι πρακτικές αυτές, να πραγματοποιούνται μυστικές συσκέψεις,
συχνότατα σε τρίτες χώρες, και να περιορίζονται στο ελάχιστο τα συναφή έγγραφα. Ακόμη και όταν η Επιτροπή ανακαλύπτει έγγραφα
στοιχεία τα οποία πιστοποιούν ρητώς παράνομες επαφές μεταξύ των επιχειρηματιών, όπως είναι τα πρακτικά συνεδριάσεως, τα στοιχεία
αυτά είναι συνήθως αποσπασματικά και διασκορπισμένα, οπότε είναι συχνά απαραίτητη η ανασύσταση ορισμένων λεπτομερειών διά
της επαγωγής. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η ύπαρξη θίγουσας τον ανταγωνισμό πρακτικής ή συμφωνίας πρέπει να συναχθεί από
ορισμένο αριθμό συμπτώσεων και ενδείξεων οι οποίες, συνολικά θεωρούμενες, μπορούν να αποτελέσουν, ελλείψει άλλης εύλογης εξηγήσεως,
απόδειξη περί παραβάσεως των κανόνων ανταγωνισμού (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση Aalborg Portland κ.λπ. κατά Επιτροπής,
προπαρατεθείσα, σκέψεις 55 έως 57).
Κατά συνέπεια, η αιτίαση αυτή είναι αβάσιμη.
Ως εκ τούτου, ο δεύτερος λόγος τον οποίο προέβαλε η Knauf προς στήριξη της αιτήσεώς της αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί ως
εν μέρει απαράδεκτος και εν μέρει αβάσιμος.

Επί του τρίτου λόγου αναιρέσεως, αφορώντος παράβαση των άρθρων 15 του κανονισμού 17 και 81 ΕΚ
Επιχειρηματολογία των διαδίκων
Η Knauf ισχυρίζεται, κατ’ αρχάς, ότι από το γράμμα της σκέψεως 348 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως προκύπτει ότι το Πρωτοδικείο
δεν επέδειξε αντικειμενικότητα ούτε αμεροληψία, αλλά, αντιθέτως, προεξόφλησε ότι πρέπει να της επιβληθεί πρόστιμο για τις
πράξεις που τέλεσαν η Gebrüder Knauf Verwaltungsgesellschaft KG (στο εξής: GKV) και οι θυγατρικές της, ενώ η διαπίστωση ότι
οι εταιρίες αυτές άντλησαν όφελος από την επίμαχη παράβαση ουδόλως είναι αιτιολογημένη.
Η αναιρεσείουσα εκτιμά ότι Πρωτοδικείο παρέβη επίσης το άρθρο 15 του κανονισμού 17, καταλήγοντας ότι η αναιρεσείουσα και οι
λοιπές εταιρίες που ανήκαν στην οικογένεια Knauf (στο εξής: όμιλος Knauf) αποτελούσαν οικονομική μονάδα, καταλογίζοντάς της
κατά τον τρόπο αυτόν ευθύνη για τις ενέργειές τους.
Η Knauf βάλλει κατά των στοιχείων στα οποία στηρίχτηκε το Πρωτοδικείο προκειμένου να καταλήξει ότι η Knauf, η GKV και οι θυγατρικές
της αποτελούσαν οικονομική μονάδα. Ειδικότερα, η απόφαση του Δικαστηρίου της 16ης Νοεμβρίου 2000, C-286/98 P, Stora Kopparbergs
Bergslags κατά Επιτροπής (Συλλογή 2000, σ. I-9925), δεν έχει εφαρμογή εν προκειμένω, δεδομένου ότι η αναιρεσείουσα δεν βρισκόταν
υπό τον έλεγχο άλλης εταιρίας ούτε έλεγχε άλλη εταιρία. Επιπλέον, η απόφαση του Πρωτοδικείου της 11ης Δεκεμβρίου 2003, T-66/99,
Μινωικές Γραμμές κατά Επιτροπής (Συλλογή 2003, σ. II-5515), στην οποία παρέπεμψε το Πρωτοδικείο με τις σκέψεις 350, 351 και
355 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ομοίως δεν έχει εφαρμογή, δεδομένου ότι η απόφαση αυτή αφορά σχέσεις εμπορικής αντιπροσωπείας.
Το ίδιο ισχύει ως προς την απόφαση του Πρωτοδικείου της 20ής Μαρτίου 2002, T-9/99, HFB κ.λπ. κατά Επιτροπής (Συλλογή 2002,
σ. II-1487), κατά το μέτρο που η ύπαρξη ενιαίας οικονομικής μονάδας στηριζόταν, στην απόφαση αυτή, στο γεγονός ότι όλα τα
ποσοστά συμμετοχής στο κεφάλαιο των διαφόρων εταιριών κατείχε το ίδιο πρόσωπο, ενώ, εν προκειμένω, η αναιρεσείουσα και η GKV
ανήκαν σε 22 άτομα, καθένα από τους οποίους συμμετέχει στο εταιρικό κεφάλαιο κατά μειοψηφία.
Η διαπίστωση της υπάρξεως ενιαίας οικονομικής μονάδας δεν μπορεί να συναχθεί από το γεγονός ότι πλείονες εταίροι μέλη της
οικογενείας Knauf ασκούν από κοινού έλεγχο επί της αναιρεσείουσας και των λοιπών εταιριών του ομωνύμου ομίλου, δεδομένου ότι
ο έλεγχος αυτός είναι ανέφικτος στις περιπτώσεις που είναι δυνατή η μετατόπιση ή η μεταβολή της πλειοψηφίας μεταξύ των μετόχων.
Η οικογενειακή σύμβαση της 9ης Δεκεμβρίου 1994 (στο εξής: οικογενειακή σύμβαση) την οποία αναφέρει το Πρωτοδικείο στη σκέψη
349 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως δεν έθεσε τις εν λόγω εταιρίες υπό έλεγχο ασκούμενο από κοινού. Η Knauf εκτιμά συναφώς
ότι η αναιρεσιβαλλομένη απόφαση αντιβαίνει στη νομολογία του Δικαστηρίου, ιδίως δε στην απόφαση της 2ας Οκτωβρίου 2003, C-196/99 P,
Aristrain κατά Επιτροπής (Συλλογή 2003, σ. I-11005), με την οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι το γεγονός απλώς και μόνον ότι
το εταιρικό κεφάλαιο δύο διακεκριμένων εμπορικών εταιριών ανήκει στο ίδιο πρόσωπο ή στην ίδια οικογένεια δεν αρκεί αφ’ εαυτού
ώστε να αποδείξει ότι οι δύο αυτές εταιρίες αποτελούν οικονομική μονάδα.
Επιπλέον, το γεγονός ότι οι ίδιοι δύο εταίροι ήταν οι διαχειριστές όλων των εταιριών της οικογενείας Knauf και τις εκπροσωπούσαν
κατά το διάστημα κατά το οποίο διαπιστώθηκε η παράβαση δεν ασκεί επιρροή. Το ίδιο ισχύει για τις ανταλλαγές στοιχείων μεταξύ
των εταιριών του ομίλου αυτού, για τη γνωστοποίηση των κύκλών εργασιών στο πλαίσιο της διοικητικής διαδικασίας, για το γεγονός
ότι τα περισσότερα έγγραφα που βρέθηκαν κατά τη διάρκεια των ελέγχων είχαν καταρτισθεί σε φύλλο χαρτιού που έφερε την επωνυμία
και τα στοιχεία της Knauf και για την ιδιότητά της ως συνομιλήτριας κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας.
Όσον αφορά τον καταλογισμό στην αναιρεσείουσα της ευθύνης για τις ενέργειες των εταιριών των ομίλου Knauf, αυτή βάλλει κατά
της σκέψεως 356 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ισχυριζόμενη ότι το γεγονός ότι ήταν η μόνη εταιρία την οποία δεν διαχειριζόταν
η GKV ουδόλως εξηγεί τον λόγο για τον οποίο το πρόστιμο δεν επιβλήθηκε στην GKV, αλλά αποκλειστικώς και μόνο στην ίδια.
Η Knauf ισχυρίζεται ότι υπάρχει αντίφαση μεταξύ, αφενός, της διαπιστώσεως, στη σκέψη 357 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως,
ότι αυτή συντονίζει τις λειτουργικές δραστηριότητες του ομίλου Knauf στη σχετική αγορά και, αφετέρου, αυτής στη σκέψη 337
της εν λόγω αποφάσεως, κατά την οποία «δεν υπάρχει μία νομική οντότητα η οποία, ως επικεφαλής του ομίλου [Knauf], θα μπορούσε,
ως επιφορτισμένη με το συντονισμό των δραστηριοτήτων του ομίλου, να θεωρηθεί υπεύθυνη για τις παραβάσεις που διέπραξαν οι
διάφορες εταιρίες που τον απαρτίζουν».
Τέλος, η αναιρεσείουσα βάλλει κατά των σκέψεων 359 και 360 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως σύμφωνα με τις οποίες έπρεπε,
κατά τη διοικητική διαδικασία, να έχει αντιταχθεί στο συμπέρασμα ότι αποτελούσε οικονομική μονάδα με τις λοιπές εταιρίες του
ομίλου Knauf, προκειμένου να μην απολέσει το δικαίωμα να το πράξει ενώπιον του Πρωτοδικείου. Κατ’ αυτήν, το εν λόγω συμπέρασμα
συνιστά παραβίαση της αρχής in dubio pro reo.
Η Επιτροπή αμφισβητεί το σύνολο των επιχειρημάτων της αναιρεσείουσας στο πλαίσιο του τρίτου λόγου που προβάλλεται προς στήριξη
της αιτήσεως αναιρέσεως, ισχυριζόμενη ότι οι διαπιστώσεις του Πρωτοδικείου περί της υπάρξεως ενιαίας οικονομικής μονάδας δεν
είναι νομικώς πεπλανημένες.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Όσον αφορά, πρώτον, την αιτίαση περί ελλείψεως αντικειμενικότητας και αμεροληψίας του Πρωτοδικείου λόγω της διαπιστώσεώς του,
στη σκέψη 348 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι οι θυγατρικές της GKV άντλησαν όφελος από την επίμαχη παράβαση, επιβάλλεται
η υπόμνηση ότι το Δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο, στην κατ’ αναίρεση δίκη, να διαπιστώνει τα πραγματικά περιστατικά ούτε, κατ’
αρχήν, να εξετάζει τα αποδεικτικά στοιχεία που έλαβε υπόψη το Πρωτοδικείο προς στήριξη των πραγματικών αυτών περιστατικών.
Επομένως, η εκτίμηση των υποβληθέντων στην κρίση του Πρωτοδικείου πραγματικών περιστατικών και των προσκομισθέντων αποδεικτικών
στοιχείων δεν αποτελεί νομικό ζήτημα υποκείμενο στον έλεγχο του Δικαστηρίου, εκτός αν συντρέχει παραμόρφωση των στοιχείων
αυτών (απόφαση της 3ης Σεπτεμβρίου 2009, συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-322/07 P, C-327/07 P και C-338/07 P, Papierfabrik August
Koehler κ.λπ. κατά Επιτροπής, που δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη στη Συλλογή, σκέψη 52 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Δεδομένου ότι η αναιρεσείουσα δεν προέβαλε παραμόρφωση των αποδεικτικών στοιχείων στα οποία στηρίχτηκε το Πρωτοδικείο για
να καταλήξει στη διαπίστωση, στη σκέψη 348 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι οι θυγατρικές της GKV άντλησαν όφελος από
την επίμαχη παράβαση, η αιτίαση σκοπεί, στην πραγματικότητα, στην εκ νέου εκτίμηση των αποδεικτικών στοιχείων αυτών, πράγμα
που εκφεύγει της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου. Κατά συνέπεια, η αιτίαση αυτή πρέπει να απορριφθεί ως απαράδεκτη.
Όσον αφορά, δεύτερον, την αιτίαση που αντλείται από παράβαση του άρθρου 15 του κανονισμού 17, επισημαίνεται ότι η Knauf αμφισβητεί
τόσο το συμπέρασμα του Πρωτοδικείου ότι η GKV και οι θυγατρικές της, αφενός, και η αναιρεσείουσα, αφετέρου, συνιστούν οικονομική
μονάδα, υπό την έννοια του δικαίου ανταγωνισμού, όσο και το συμπέρασμα ότι η αναιρεσείουσα είναι η εταιρία που ευθύνεται για
τη συμπεριφορά του ομίλου Knauf.
Όσον αφορά το ζήτημα της υπάρξεως ενιαίας οικονομικής μονάδας, πρέπει να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία, το δίκαιο ανταγωνισμού
της Ενώσεως αφορά τις δραστηριότητες των επιχειρήσεων και ότι η έννοια της επιχειρήσεως καλύπτει κάθε φορέα ο οποίος ασκεί
οικονομική δραστηριότητα, ανεξαρτήτως του νομικού καθεστώτος που τον διέπει και του τρόπου χρηματοδοτήσεώς του. O όρος επιχείρηση,
εντασσόμενος στο ίδιο πλαίσιο, πρέπει να νοείται ως οικονομική μονάδα, έστω και αν από νομικής απόψεως η οικονομική αυτή μονάδα
αποτελείται από περισσότερα φυσικά ή νομικά πρόσωπα (απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2009, C-97/08 P, Akzo Nobel κ.λπ. κατά Επιτροπής,
Συλλογή 2009, σκέψεις 54 και 55 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Συνεπώς, η ύπαρξη ενιαίας οικονομικής μονάδας μπορεί να συναχθεί από μια δέσμη συγκλινόντων στοιχείων, ακόμη και αν κανένα
από τα στοιχεία αυτά, αυτοτελώς εξεταζόμενο, δεν αρκεί για να αποδειχθεί η ύπαρξη τέτοιας μονάδας.
Εν προκειμένω, το Πρωτοδικείο κατέληξε στην ύπαρξη ενιαίας οικονομικής μονάδας βάσει συνόλου στοιχείων. Συγκεκριμένα, στη
σκέψη 344 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, διαπίστωσε, πρώτον, ότι οι εταίροι της αναιρεσείουσας καθώς και των λοιπών εταιριών
που ανήκαν στην οικογένεια Knauf, ιδίως οι εταίροι της GKV, είναι οι ίδιοι, δηλαδή 21 φυσικά πρόσωπα μέλη της εν λόγω οικογενείας
και μία εταιρία στην οποία μετέχουν ακόμη τέσσερα μέλη της οικογενείας αυτής.
Δεύτερον, το Πρωτοδικείο επισήμανε, στη σκέψη 345 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι οι δύο εταίροι διαχειριστές της Knauf,
δηλαδή οι κ.κ. B και C, είναι επίσης εταίροι διαχειριστές όλων των εταιριών του ομίλου Knauf.
Τρίτον, διαπιστώνοντας συγχρόνως, στη σκέψη 347 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι η GKV κατέχει εταιρικά μερίδια σε πλείονες
εταιρίες που αναπτύσσουν δραστηριότητα στον τομέα των γυψοσανίδων και ελέγχονται από την οικογένεια Knauf, το Πρωτοδικείο
υπογράμμισε, στη σκέψη 348 της εν λόγω αποφάσεως, ότι η ίδια αυτή εταιρία είναι απλώς εταιρία χαρτοφυλακίου, άνευ προσωπικού,
η οποία διαχειρίζεται τις εταιρίες τις οποίες ελέγχει για λογαριασμό των 22 εταίρων στους οποίους ανήκει και ότι εξαρτάται
από τους διαχειριστές και τα γραφεία της αναιρεσείουσας.
Τέταρτον, το Πρωτοδικείο έλαβε υπόψη του, στη σκέψη 349 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, την οικογενειακή σύμβαση, της οποίας
το άρθρο 1, παράγραφος 2, προβλέπει ότι σκοπός της είναι να διασφαλισθεί ενιαία διοίκηση και διαχείριση των εταιριών του ομίλου
Knauf. Κατά τις παραγράφους 3 και 4 του ίδιου άρθρου, σκοπός της εν λόγω συμβάσεως είναι επίσης να διασφαλίσει, αφενός, την
ενιαία και συγκεντρωτική άσκηση των δικαιωμάτων των εταιριών σε ολόκληρο τον όμιλο και, αφετέρου, τη λήψη αποφάσεων περί της
διοικήσεως, της διαχειρίσεως, της οργανώσεως και της νομικής μορφής της εταιρίας κατά τέτοιο τρόπο ώστε να μην είναι δυνατό
να εμποδισθούν από ένα μόνον εταίρο ή από μικρό αριθμό εξ αυτών. Μεταξύ των εν λόγω εταιριών περιλαμβάνονται, κυρίως, κατά
το άρθρο 2 της εν λόγω συμβάσεως, η Knauf και η GKV.
Πέμπτον, το Πρωτοδικείο διαπίστωσε, στη σκέψη 346 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι όλα τα αριθμητικά στοιχεία περί των
πωλήσεων της αναιρεσείουσας που ανταλλάχθηκαν στο πλαίσιο της εν λόγω παραβάσεως αφορούσαν το σύνολο των εταιριών του ομίλου
Knauf που ανέπτυσσαν δραστηριότητα στην αγορά των γυψοσανίδων και ότι από κανένα έγγραφο δεν προκύπτει ότι οι κ.κ. B και C
δεν εκπροσωπούσαν τον όμιλο αυτό στο πλαίσιο των διαφόρων εκφάνσεων της παραβάσεως.
Τέλος, από τη σκέψη 347 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως προκύπτει ότι η αναιρεσείουσα από μόνη της, χωρίς να της απευθύνει
σχετικό αίτημα η Επιτροπή, της διαβίβασε ολόκληρο τον κύκλο εργασιών του ομίλου Knauf με την απάντηση της 19ης Σεπτεμβρίου
2002 στην αίτηση παροχής πληροφοριών που της απευθύνθηκε δυνάμει του άρθρου 11 του κανονισμού 17.
Βάσει του συνόλου των στοιχείων αυτών, το Πρωτοδικείο ορθώς κατέληξε, με τη σκέψη 350 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι
οι εταιρίες που ανήκουν στην οικογένεια Knauf αποτελούν οικονομική μονάδα.
Όσον αφορά το ρητώς προβληθέν από την Knauf γεγονός ότι τόσο η ίδια όσο και η GKV ανήκουν σε 22 εταίρους, κανένας από τους
οποίους δεν έχει την πλειοψηφία των μεριδίων ή των ψήφων, πράγμα το οποίο καθιστά δυνατό τον σχηματισμό μεταβλητών πλειοψηφιών
εντός των διαφόρων εταιριών του ομίλου Knauf, επιβάλλεται η επισήμανση ότι το Πρωτοδικείο έλαβε υπόψη του το γεγονός ότι οι
εταιρίες αυτές ανήκουν στους ίδιους 22 εταίρους, οι οποίοι είναι εξάλλου μέλη της οικογενείας Knauf, αποκλειστικώς σε σχέση
με το ένα μόνον από τα στοιχεία που μπορούν να αποδείξουν την ύπαρξη ενιαίας οικονομικής μονάδας. Εξάλλου, η δυνατότητα σχηματισμού
μεταβλητών πλειοψηφιών εντός ομίλου εταιριών δεν αποκλείει αφ’ εαυτής την ύπαρξη ενιαίας οικονομικής μονάδας.
Αντιθέτως προς όσα ισχυρίζεται η Knauf, το Πρωτοδικείο ωσαύτως δεν παρέλειψε να λάβει υπόψη του την προπαρατεθείσα απόφαση
του Δικαστηρίου Aristrain κατά Επιτροπής. Συγκεκριμένα, στη σκέψη 99 της αποφάσεως αυτής, το Δικαστήριο έκρινε ότι το γεγονός
απλώς και μόνον ότι το εταιρικό κεφάλαιο των δύο διακεκριμένων εμπορικών εταιριών ανήκει στο ίδιο πρόσωπο ή στην ίδια οικογένεια
δεν αρκεί αφ’ εαυτού ώστε ν’ αποτελέσει απόδειξη της υπάρξεως οικονομικής ενότητας μεταξύ των δύο αυτών εταιριών. Όπως επισημάνθηκε
στην προηγούμενη σκέψη, το Πρωτοδικείο δεν στηρίχτηκε αποκλειστικώς και μόνο στο γεγονός ότι οι εταιρίες του ομίλου Knauf
ανήκουν στην ίδια οικογένεια, προκειμένου να καταλήξει στην ύπαρξη ενιαίας οικονομικής μονάδας.
Η Knauf αμφισβητεί επίσης ότι η οικογενειακή σύμβαση στην οποία αναφέρθηκε το Πρωτοδικείο με τη σκέψη 349 της αναιρεσιβαλλομένης
αποφάσεως ασκεί επιρροή. Κατ’ αυτήν, η εν λόγω σύμβαση έχει ως αποκλειστικό σκοπό να καταστεί δυνατό στο μέλλον τα μερίδια
κεφαλαίου των εταιριών του ομίλου Knauf να παραμείνουν στην κατοχή των μελών της οικογενείας Knauf. Επιπλέον, έχει ως σκοπό
να εμποδίσει τον έλεγχο των εταιριών αυτών από ορισμένους εταίρους ή ορισμένες ομάδες εταίρων.
Ακόμη και αν υποτεθεί ότι η εν λόγω οικογενειακή σύμβαση πράγματι επιδιώκει σκοπούς όπως αυτοί των οποίων γίνεται μνεία στην
προηγούμενη σκέψη, επιβάλλεται να επισημανθεί ότι η αναιρεσείουσα δεν αμφισβητεί ότι ο σκοπός της συμβάσεως αυτής, ο οποίος
εκτίθεται ρητώς στο άρθρο 1, παράγραφος 2, αυτής, είναι «να διασφαλίζει την ενιαία διοίκηση και διαχείριση των επιχειρήσεων
Knauf».
Η αναιρεσείουσα εκτιμά, εξάλλου, ότι το γεγονός ότι οι κ.κ. B και C έχουν την ιδιότητα των διαχειριστών όλων των εταιριών
του ομίλου Knauf στερείται επιρροής όσον αφορά την ύπαρξη ενιαίας οικονομικής μονάδας, δεδομένου ότι το γεγονός αυτό δεν αποκλείει
ότι οι διάφορες εταιρίες του ομίλου αυτού είναι αυτοτελείς υπό το πρίσμα του δικαίου ανταγωνισμού. Εντούτοις, το γεγονός ότι
τις εν λόγω εταιρίες διαχειρίζονται οι ίδιοι δύο εταίροι καθιστά δυνατή την αποτελεσματική διασφάλιση της ενιαίας διοικήσεως
και διαχειρίσεως των εταιριών αυτών, υπό την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οικογενειακής συμβάσεως.
Όσον αφορά τις ανταλλαγές των αριθμητικών στοιχείων περί των πωλήσεων όλων των εταιριών του ομίλου Knauf που ανέπτυσσαν δραστηριότητα
στην αγορά των γυψοσανίδων στο πλαίσιο της επίμαχης παραβάσεως, υπογραμμίζεται ότι, αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει η αναιρεσείουσα,
το γεγονός αυτό αποτελεί επιπλέον αποδεικτικό στοιχείο, το οποίο εμφαίνει ότι οι εταιρίες αυτές ενεργούσαν, τουλάχιστον κατά
τη διάρκεια της παραβάσεως, ως οικονομική μονάδα με κοινό συμφέρον.
Το επιχείρημα ότι το Πρωτοδικείο παραβίασε την αρχή in dubio pro reo, κρίνοντας, στη σκέψη 346 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως,
ότι από κανένα έγγραφο δεν προκύπτει ότι οι κ.κ. B και C δεν εκπροσωπούσαν τον όμιλο Knauf στο πλαίσιο της παραβάσεως, ομοίως
δεν μπορεί να ευδοκιμήσει. Συγκεκριμένα, στην εν λόγω σκέψη 346, το Πρωτοδικείο απλώς διαπίστωσε ότι τα αποδεικτικά στοιχεία
που του υποβλήθηκαν εμφαίνουν ότι οι κ.κ. B και C είχαν την εκπροσώπηση του ομίλου στο πλαίσιο της παραβάσεως και ότι δεν
είχε προσκομισθεί ενώπιόν του κανένα έγγραφο το οποίο να αποδεικνύει ότι κάτι τέτοιο δεν ισχύει.
Επιβάλλεται να υπομνησθεί συναφώς η νομολογία του Δικαστηρίου κατά την οποία ο ενδιαφερόμενος ή η αρχή που προβάλλει παράβαση
των κανόνων του ανταγωνισμού οφείλει να αποδείξει την ύπαρξη παραβάσεως, η δε επιχείρηση ή η ένωση επιχειρήσεων που προβάλλει
αμυντικό ισχυρισμό προς αντίκρουση διαπιστώσεως παραβάσεως είναι εκείνη η οποία οφείλει να αποδείξει ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις
για να ευδοκιμήσει αυτός ο αμυντικός ισχυρισμός, οπότε η εν λόγω αρχή θα πρέπει να κάνει χρήση άλλων αποδεικτικών στοιχείων.
Ως εκ τούτου, έστω και αν το νόμιμο βάρος αποδείξεως το φέρει, σύμφωνα με τις αρχές αυτές, είτε η Επιτροπή είτε η ενδιαφερόμενη
επιχείρηση ή ένωση, τα πραγματικά στοιχεία τα οποία επικαλείται η μία πλευρά μπορεί να είναι ικανά να υποχρεώσουν την άλλη
πλευρά να παράσχει μια εξήγηση ή αιτιολογία, ελλείψει της οποίας να επιτρέπεται να συναχθεί ότι η πρώτη πλευρά ανταποκρίθηκε
στο βάρος αποδείξεως (βλ. προπαρατεθείσα απόφαση Aalborg Portland κ.λπ. κατά Επιτροπής, σκέψεις 78 και 79).
Η Knauf ισχυρίζεται επίσης ότι ορισμένες αποφάσεις στις οποίες στηρίχθηκε το Πρωτοδικείο για την έκδοση της αναιρεσιβαλλομένης
αποφάσεως δεν ασκούν επιρροή.
Όσον αφορά την προπαρατεθείσα απόφαση του Δικαστηρίου Stora Kopparbergs Bergslags κατά Επιτροπής, επισημαίνεται ότι το Πρωτοδικείο
δεν αναφέρθηκε στην απόφαση αυτή για να καταλήξει στην ύπαρξη ενιαίας οικονομικής μονάδας. Επιπλέον, το γεγονός ότι, στην
υπό κρίση διαφορά, δεν πρόκειται περί θυγατρικής η οποία ανήκει κατά 100 % σε μητρική εταιρία, αντιθέτως προς τα πραγματικά
περιστατικά της υποθέσεως επί της οποίας εκδόθηκε η εν λόγω απόφαση, ουδόλως αποκλείει την ενδεχόμενη ύπαρξη ενιαίας οικονομικής
μονάδας, υπό την έννοια του δικαίου ανταγωνισμού.
Όσον αφορά την προπαρατεθείσα απόφαση του Πρωτοδικείου Μινωικές Γραμμές κατά Επιτροπής, σημειωτέον ότι το Πρωτοδικείο την
παρέθεσε μόνον ως στοιχείο αναφοράς προς στήριξη σκέψεων γενικής ισχύος στον τομέα του ανταγωνισμού, χωρίς να προβεί σε παραλληλισμό
οποιουδήποτε είδους μεταξύ των συγκεκριμένων περιστάσεων της υποθέσεως επί της οποίας εκδόθηκε η εν λόγω απόφαση και αυτών
της υπό κρίση υποθέσεως.
Ειδικότερα, το Πρωτοδικείο υπενθύμισε, με τις σκέψεις 350, 351 και 355 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, αναφερόμενο σε πάγια
νομολογία, ότι ο όρος επιχείρηση, στο πλαίσιο του δικαίου ανταγωνισμού, πρέπει να νοηθεί ως οικονομική μονάδα, από την άποψη
του αντικειμένου της οικείας συμφωνίας, έστω και αν από νομική άποψη αυτή η οικονομική μονάδα αποτελείται από περισσότερα
φυσικά ή νομικά πρόσωπα και ότι μια τέτοια οικονομική μονάδα συνίσταται σε ενιαία οργάνωση προσωπικών, υλικών και αΰλων στοιχείων,
τα οποία έχουν ταχθεί στη διαρκή επιδίωξη ορισμένου οικονομικού σκοπού, η οποία οργάνωση δύναται να συντελέσει στη διάπραξη
παραβάσεως του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ. Το Πρωτοδικείο έκρινε επίσης ότι, όταν ένας όμιλος επιχειρήσεων αποτελεί μία μόνον
και την αυτή επιχείρηση, η Επιτροπή μπορεί να καταλογίσει την ευθύνη για την παράβαση που διέπραξε η εν λόγω επιχείρηση και
να επιβάλει πρόστιμο στην εταιρία που είναι υπεύθυνη για τη συμπεριφορά του ομίλου στο πλαίσιο της παραβάσεως.
Το ίδιο ισχύει για την προπαρατεθείσα απόφαση του Πρωτοδικείου HFB κ.λπ. κατά Επιτροπής, δεδομένου ότι από τη σκέψη 343 της
αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως προκύπτει ότι το Πρωτοδικείο αναφέρθηκε στην απόφαση αυτή απλώς ως παράδειγμα, προκειμένου, να
καταστήσει εμφανή την επιρροή που ασκούν στην εκτίμηση της υπάρξεως ενιαίας οικονομικής μονάδας ορισμένα πραγματικά στοιχεία,
όπως, ιδίως, η κατοχή από το ίδιο πρόσωπο θέσεων-κλειδιά στο πλαίσιο των διαχειριστικών οργάνων των εταιριών του ομίλου, καθώς
και το γεγονός ότι το πρόσωπο αυτό εκπροσωπούσε, κατά τις συσκέψεις του διευθυντηρίου, τις διάφορες εταιρίες και ότι στις
εταιρίες αυτές χορηγήθηκε μία μόνον ποσόστωση στο πλαίσιο της συμπράξεως.
Από τις ανωτέρω σκέψεις προκύπτει ότι το Πρωτοδικείο δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι οι εταιρίες που ανήκουν
στην οικογένεια Knauf αποτελούν οικονομική μονάδα.
Όσον αφορά τον ρόλο της αναιρεσείουσας εντός του ομίλου Knauf, το Πρωτοδικείο διαπίστωσε, στη σκέψη 358 της αναιρεσιβαλλομένης
αποφάσεως, ότι αυτή εμφανίστηκε, κατά τη διοικητική διαδικασία, ως η μόνη συνομιλήτρια της Επιτροπής και ουδέποτε αμφισβήτησε
την ιδιότητα αυτή κατά τη διάρκεια της εν λόγω διαδικασίας. Στη σκέψη 359 της ίδιας αποφάσεως, το Πρωτοδικείο επισήμανε ότι,
μολονότι προφανώς η Επιτροπή θεώρησε, στην ανακοίνωση αιτιάσεων, ότι η παράβαση αφορούσε ολόκληρο τον όμιλο Knauf και μολονότι,
βάσει των στοιχείων που περιέχονταν στην ανακοίνωση αυτή, δεν ήταν δυνατό να αγνοεί η αναιρεσείουσα ότι ήταν πιθανό να είναι
η αποδέκτρια της τελικής αποφάσεως της Επιτροπής, παρά ταύτα η αναιρεσείουσα της απάντησε χωρίς να αμφισβητήσει τον ρόλο της
ως εταιρία υπεύθυνη για τη συμπεριφορά του εν λόγω ομίλου στο πλαίσιο της παραβάσεως.
Το Πρωτοδικείο κατέληξε, με τη σκέψη 360 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι, σε μια τέτοια περίπτωση, η αναιρεσείουσα όφειλε
να αντιδράσει κατά τη διοικητική διαδικασία, προκειμένου να μην απολέσει πλέον το δικαίωμα να το πράξει, και να αποδείξει
ότι, παρά τα στοιχεία που έλαβε υπόψη της η Επιτροπή, η παράβαση την οποία διέπραξαν οι εταιρίες του ομίλου Knauf δεν μπορούσε
να της καταλογισθεί.
Επισημαίνεται συναφώς ότι, όπως ορθώς ισχυρίζεται η αναιρεσείουσα, όσον αφορά την εφαρμογή των άρθρων 81 ΕΚ και 82 ΕΚ, καμία
διάταξη του δικαίου της Ενώσεως δεν επιβάλλει στον αποδέκτη της ανακοινώσεως αιτιάσεων να αμφισβητήσει τα διάφορα πραγματικά
ή νομικά στοιχεία της κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας, προκειμένου να μην απολέσει πλέον το δικαίωμα να το πράξει
στη συνέχεια, κατά την ένδικη διαδικασία.
Συγκεκριμένα, μολονότι η εκ μέρους επιχειρήσεως ρητή ή σιωπηρή αναγνώριση πραγματικών ή νομικών στοιχείων κατά την ενώπιον
της Επιτροπής διοικητική διαδικασία ενδέχεται να συνιστά συμπληρωματικό αποδεικτικό στοιχείο κατά την εκτίμηση του βασίμου
ένδικης προσφυγής, δεν μπορεί να συρρικνώνει αυτό τούτο το δικαίωμα ασκήσεως προσφυγής ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου το
οποίο διαθέτει ένα φυσικό ή νομικό πρόσωπο δυνάμει του άρθρου 263, τέταρτο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
Ελλείψει ρητώς προβλεπόμενης προς τούτο νομικής βάσεως, ο περιορισμός αυτός αντιβαίνει στις θεμελιώδεις αρχές της νομιμότητας
και του σεβασμού των δικαιωμάτων άμυνας. Εξάλλου, επισημαίνεται ότι το δικαίωμα ασκήσεως αποτελεσματικής ένδικης προσφυγής
και το δικαίωμα του ιδιώτη να εκδικασθεί η υπόθεσή του ενώπιον αμερόληπτου δικαστηρίου διασφαλίζεται από το άρθρο 47 του Χάρτη
των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο οποίος, σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 1, ΣΕΕ, έχει το ίδιο νομικό
κύρος με τις Συνθήκες. Κατά το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη αυτού, κάθε περιορισμός στην άσκηση των δικαιωμάτων και ελευθεριών
που αναγνωρίζονται σ’ αυτόν πρέπει να προβλέπεται από τον νόμο.
Κατά συνέπεια, κρίνοντας ότι η Knauf όφειλε να αντιδράσει κατά τη διοικητική διαδικασία, προκειμένου να μην απολέσει πλέον
το δικαίωμα να το πράξει ενώπιον των δικαστηρίων της Ενώσεως, το Πρωτοδικείο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο.
Ως εκ τούτου, πρέπει, αφενός, να αναιρεθεί η αναιρεσιβαλλομένη απόφαση, κατά το μέτρο που το Πρωτοδικείο έκρινε, στη σκέψη
362 της αποφάσεως αυτής, ότι η αναιρεσείουσα ήταν η εταιρία που ευθυνόταν για τη συμπεριφορά του ομίλου Knauf στο πλαίσιο
της παραβάσεως και, αφετέρου, να απορριφθεί η αίτηση αναιρέσεως κατά τα λοιπά.

Επί του προβληθέντος ενώπιον του Πρωτοδικείου λόγου ακυρώσεως, αφορώντος παράβαση του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού
Κατά το άρθρο 61, πρώτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου, αν η αναίρεση κριθεί βάσιμη, το Δικαστήριο αναιρεί την απόφαση
του Πρωτοδικείου. Στην περίπτωση αυτή, μπορεί το ίδιο να αποφανθεί οριστικά επί της διαφοράς, εφόσον είναι ώριμη προς εκδίκαση.
Τούτο συμβαίνει εν προκειμένω.
Όσον αφορά τον ρόλο της αναιρεσείουσας στο πλαίσιο του ομίλου Knauf, πρέπει να εξετασθεί αν η Επιτροπή υπέπεσε σε πλάνη εκτιμήσεως
κρίνοντας την αναιρεσείουσα ως μοναδική υπεύθυνη για τη συμπεριφορά των εταιριών του ομίλου αυτού, το σύνολο του οποίου συνιστά
οικονομική μονάδα, όπως διαπιστώθηκε στη σκέψη 86 της παρούσας αποφάσεως.
Από το οργανόγραμμα που προσκόμισε η αναιρεσείουσα απαντώντας σε έγγραφη ερώτηση του Πρωτοδικείου προκύπτει ότι, το 2001,
επικεφαλής του εν λόγω ομίλου βρίσκονταν τρεις εταιρίες, δηλαδή η αναιρεσείουσα, η GKV και η Knauf Fiber Glass GmbH. Ωστόσο,
η τελευταία αυτή εταιρία, η οποία έχει το επίκεντρο των δραστηριοτήτων της στις Ηνωμένες Πολιτείες, δεν ανέπτυσσε δραστηριότητα
στην αγορά των γυψοσανίδων.
Το ίδιο αυτό οργανόγραμμα εμφαίνει ότι η GKV ελέγχει, άμεσα ή έμμεσα, δεκάδες εταιρίες, πολλές από τις οποίες αναπτύσσουν
δραστηριότητα στην εν λόγω αγορά.
Συνεπώς, πρέπει να ελεγχθεί αν η Επιτροπή βασίμως καταλόγισε την ευθύνη για την επίμαχη παράβαση στην Knauf και όχι στην GKV.
Τούτο θα ισχύει αν η τελευταία δεν καθόριζε κατά τρόπο αυτόνομο τη συμπεριφορά της στη σχετική αγορά.
Προκειμένου να εκτιμηθεί αν μια εταιρία καθορίζει τη συμπεριφορά της στην αγορά κατά τρόπο αυτόνομο, πρέπει να λαμβάνονται
υπόψη όλα τα κρίσιμα στοιχεία που αφορούν τις οργανωτικές, οικονομικές και νομικές σχέσεις μεταξύ της εταιρίας αυτής και της
εταιρίας του ίδιου ομίλου που θεωρήθηκε ως υπεύθυνη για τις ενέργειες του εν λόγω ομίλου, τα οποία ενδέχεται να διαφέρουν
ανάλογα με την περίπτωση και τα οποία, επομένως, δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο εξαντλητικής απαριθμήσεως (βλ., κατ’
αναλογίαν, προπαρατεθείσα απόφαση Akzo Nobel κ.λπ. κατά Επιτροπής, σκέψη 74).
Εν προκειμένω, πρώτον, δεν αμφισβητείται ότι η GKV αποτελεί απλώς εταιρία χαρτοφυλακίου, άνευ προσωπικού, η οποία διαχειρίζεται
τις εταιρίες τις οποίες ελέγχει για λογαριασμό των 22 εταίρων στους οποίους ανήκει, δεδομένου ότι η Knauf δεν επικρίνει τη
διαπίστωση αυτή.
Δεύτερον, από τη σκέψη 497 της επίδικης αποφάσεως προκύπτει ότι η GKV εξαρτάται από την Knauf τόσο για τα γραφεία της όσο
και για το προσωπικό της, τουλάχιστον εν μέρει, και η αναιρεσείουσα ομοίως δεν αμφισβητεί τη διαπίστωση αυτή.
Τρίτον, δεν αμφισβητείται ότι η Knauf είναι η μόνη εταιρία του ομίλου Knauf που αναπτύσσει δραστηριότητα στην επίμαχη αγορά,
την οποία δεν διαχειρίζεται η GKV.
Τέταρτον, η πλειονότητα των εγγράφων του ομίλου Knauf τα οποία κατέσχε η Επιτροπή κατά τη διάρκεια των ελέγχων καταρτίσθηκε
σε φύλλο χαρτιού που έφερε την επωνυμία και τα στοιχεία της αναιρεσείουσας. Ακόμη και αν υποτεθεί ότι η εταιρία αυτή βασίμως
ισχυρίζεται, όπως πράττει με την αίτησή της αναιρέσεως, ότι τα έγγραφα φωτοτυπήθηκαν τυχαία ή επιλέχθηκαν σκοπίμως από τους
επιφορτισμένους με τον έλεγχο υπαλλήλους της Επιτροπής, γεγονός παραμένει ότι η αναιρεσείουσα δεν κατέθεσε στη δικογραφία
κανένα στοιχείο ικανό να στηρίξει την άποψη αυτή.
Πέμπτον, σύμφωνα με το οργανόγραμμα μνεία του οποίου γίνεται στη σκέψη 96 της παρούσας αποφάσεως, από τις εταιρίες του ομίλου
Knauf που αναπτύσσουν δραστηριότητα στην αγορά γυψοσανίδων, η αναιρεσείουσα είναι η εταιρία με τον υψηλότερο σχετικό κύκλο
εργασιών. Το γεγονός αυτό αποδεικνύει την προέχουσα θέση της στο πλαίσιο του ομίλου αυτού, τουλάχιστον όσον αφορά την εν λόγω
αγορά.
Από τις ανωτέρω διαπιστώσεις προκύπτει ότι, στην πραγματικότητα, η GKV δεν καθορίζει αυτόνομα τη συμπεριφορά της στην εν λόγω
αγορά, αλλά εξαρτάται προς τούτο από την Knauf.
Αντιθέτως προς όσα ισχυρίζεται η τελευταία, το γεγονός ότι δεν υπήρχε ένα μόνο νομικό πρόσωπο επικεφαλής του ομίλου Knauf
δεν εμποδίζει να θεωρηθεί η αναιρεσείουσα υπεύθυνη για τη συμπεριφορά του ομίλου αυτού.
Ειδικότερα, η συγκεκριμένη νομική διάρθρωση ενός ομίλου εταιριών που χαρακτηρίζεται από την απουσία ενός και μόνου νομικού
προσώπου επικεφαλής του ομίλου αυτού δεν είναι καθοριστική, εφόσον η διάρθρωση αυτή δεν αντικατοπτρίζει την πραγματική λειτουργία
και την αληθή οργάνωση του εν λόγω ομίλου.
Κατά συνέπεια, η απουσία νομικών σχέσεων εξαρτήσεως μεταξύ της αναιρεσείουσας και της GKV δεν μπορεί να θέσει υπό αμφισβήτηση
το συμπέρασμα ότι η πρώτη από τις δύο αυτές εταιρίες πρέπει να θεωρηθεί ως υπεύθυνη για τις ενέργειες του ομίλου Knauf, δεδομένου
ότι δεν αμφισβητείται ότι, στην πραγματικότητα, η GKV δεν καθορίζει κατά τρόπο αυτόνομο τη συμπεριφορά της στην αγορά γυψοσανίδων.
Συνεπώς, η Επιτροπή δεν υπέπεσε σε πλάνη εκτιμήσεως, κρίνοντας ότι η αναιρεσείουσα πρέπει να θεωρηθεί ως υπεύθυνη για το σύνολο
των ενεργειών του ομίλου Knauf.
Συνεπώς, ο τέταρτος λόγος ακυρώσεως που προβλήθηκε με την ενώπιον του Πρωτοδικείου προσφυγή της νυν αναιρεσείουσας, ο οποίος
αφορά παράβαση του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17, πρέπει να απορριφθεί.

Επί των δικαστικών εξόδων
Κατά το άρθρο 122, πρώτο εδάφιο, του Κανονισμού Διαδικασίας, όταν η αίτηση αναιρέσεως γίνεται δεκτή και το Δικαστήριο κρίνει
το ίδιο οριστικά τη διαφορά, αποφαίνεται και επί των εξόδων.
Κατά το άρθρο 69, παράγραφος 2, του εν λόγω Κανονισμού Διαδικασίας, το οποίο εφαρμόζεται στην κατ’ αναίρεση δίκη δυνάμει του
άρθρου 118 του ίδιου κανονισμού, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα έξοδα εφόσον υπήρχε σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου.
Ωστόσο, κατά το άρθρο 69, παράγραφος 3, πρώτο εδάφιο, του ίδιου κανονισμού, το Δικαστήριο μπορεί να αποφασίσει ότι κάθε διάδικος
φέρει τα δικαστικά του έξοδα, σε περίπτωση μερικής ήττας των διαδίκων.
Εν προκειμένω, δεδομένου ότι η Knauf και η Επιτροπή ηττήθηκαν εν μέρει στην κατ’ αναίρεση δίκη, πρέπει να κριθεί ότι φέρουν
εκάστη τα έξοδά της που αφορούν τον παρόντα βαθμό δικαιοδοσίας.
Αντιθέτως, δεδομένου ότι η προσφυγή ακυρώσεως της Knauf απορρίφθηκε, πρέπει να επικυρωθεί το σημείο 2 του διατακτικού της
αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως ως προς τα έξοδα της πρωτοβάθμιας δίκης.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (δεύτερο τμήμα) αποφασίζει:
1)
Αναιρεί την απόφαση του Πρωτοδικείου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων της 8ης Ιουλίου 2008, T-52/03, Knauf Gips κατά Επιτροπής, κατά
το μέτρο που αυτή καταλογίζει στην Knauf Gips KG την ευθύνη για τις παραβάσεις που διέπραξαν οι εταιρίες που απαρτίζουν τον
όμιλο Knauf.
2)
Απορρίπτει την αίτηση αναιρέσεως κατά τα λοιπά.
3)
Απορρίπτει την προσφυγή της Knauf Gips KG με αίτημα την ακύρωση της αποφάσεως 2005/471/ΕΚ της Επιτροπής, της 27ης Νοεμβρίου
2002, σχετικά με διαδικασία του άρθρου 81 της Συνθήκης ΕΚ [κατά] των επιχειρήσεων BPB plc, Gebrüder Knauf Westdeutsche Gipswerke
KG, Société Lafarge SA και Gyproc Benelux NV (Υπόθεση COMP/E-1/37.152 – Γυψοσανίδες).
4)
Έκαστος διάδικος φέρει τα δικαστικά έξοδά του που αφορούν τον παρόντα βαθμό δικαιοδοσίας και η Knauf Gips KG εξακολουθεί να
φέρει το σύνολο των δικαστικών εξόδων της πρωτοβάθμιας δίκης.
(υπογραφές)
*
Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.