CELEX: 62002CJ0160
Sociale zekerheid van migrerende werknemers
Oostenrijkse regeling inzake compenserende aanvulling van ouderdomspensioenen
Kwalificatie van prestaties en rechtmatigheid van woonplaatsvoorwaarde met betrekking tot verordening (EEG) nr. 1408/71

Bij beschikking van 26 maart 2002, ingekomen bij het Hof op 30 april daaraanvolgend, heeft het Oberste Gerichtshof krachtens
artikel 234 EG een prejudiciële vraag gesteld over de uitlegging van de artikelen 4, lid 2 bis, en 10 bis, in samenhang met
bijlage II bis, van verordening (EEG) nr. 1408/71 van de Raad van 14 juni 1971 betreffende de toepassing van de socialezekerheidsregelingen
op werknemers en zelfstandigen, alsmede op hun gezinsleden, die zich binnen de Gemeenschap verplaatsen, zoals gewijzigd en
bijgewerkt bij verordening (EG) nr. 118/97 van de Raad van 2 december 1996 (PB 1997, L 28, blz. 1; hierna: „verordening nr. 1408/71”).
Deze vraag is gerezen in een geding tussen F. Skalka en de Sozialversicherungsanstalt der gewerblichen Wirtschaft (socialeverzekeringsorgaan
voor beroepen in nijverheid en ambacht; hierna: „Sozialversicherungsanstalt”) betreffende de weigering van dit orgaan om Skalka
de in het Gewerbliche Sozialversicherungsgesetz (federale wet van 1 oktober 1978 betreffende de sociale verzekering voor zelfstandigen
werkzaam in de handel; hierna: „GSVG”) voorziene „compenserende aanvulling” van zijn ouderdomspensioen toe te kennen.
Rechtskader
Gemeenschapsregeling
Artikel 4, lid 1, van verordening nr. 1408/71 bepaalt:
„Deze verordening is van toepassing op alle wettelijke regelingen betreffende de volgende takken van sociale zekerheid:
[...]
c)

uitkeringen bij ouderdom;
[...]”
Volgens artikel 4, lid 2 bis, van deze verordening is dit artikel van toepassing op de bijzondere, niet op premie- of bijdragebetaling
berustende prestaties die vallen onder een andere wetgeving of een ander stelsel dan bedoeld in lid 1 of dan die welke krachtens
lid 4 van dit artikel zijn uitgesloten, wanneer deze prestaties met name bestemd zijn om, bij wijze van vervangende, aanvullende
of bijkomende prestatie, de gebeurtenissen te dekken die onder de in lid 1, sub a tot en met h, bedoelde takken van sociale
zekerheid vallen.
Artikel 10 bis, lid 1, van verordening nr. 1408/71 bepaalt:
„Niettegenstaande de bepalingen van artikel 10 en van titel III ontvangen de personen waarop deze verordening van toepassing
is, de bijzondere, niet op premie- of bijdragebetaling berustende prestaties als bedoeld in artikel 4, lid 2 bis, uitsluitend
op het grondgebied van de lidstaat waar zij wonen en krachtens de wetgeving van die lidstaat, voorzover deze prestaties zijn
vermeld in bijlage II bis. De prestaties worden door en voor rekening van het orgaan van de woonplaats verleend.”
In bijlage II bis van verordening nr. 1408/71, met als opschrift „Bijzondere, niet op premie- of bijdragebetaling berustende
prestaties”, staat onder punt „K. Oostenrijk”, sub a, vermeld:
„Compenserende aanvulling (Federale wet van 9 september 1955 betreffende de algemene sociale verzekering − ASVG, Federale
wet van 11 oktober 1978 betreffende de sociale verzekering voor personen werkzaam in de handel − GSVG en Federale wet van
11 oktober 1978 betreffende de sociale verzekering voor landbouwers − BSGV).”
De nationale regeling
Het Oostenrijkse pensioenverzekeringsstelsel heeft tot doel, de verzekerde op zijn oude dag of bij een verminderende arbeidsgeschiktheid
een prestatie te garanderen die rekening houdt met de levensstandaard die hij vóór de pensionering of de opinvaliditeitstelling
had bereikt.
Voor het geval dat de prestatie wegens een te korte verzekeringsduur of een te lage berekeningsgrondslag niet volstaat om
een passende levensstandaard, „pensioennorm” genaamd, te waarborgen, voorziet de Oostenrijkse wettelijke regeling in de toekenning
van een compenserende aanvulling. Aan dit stelsel van compenserende aanvullingen wordt voor situaties als deze in het hoofdgeding
gestalte gegeven door de federale wet van 9 september 1955 betreffende de algemene sociale verzekering en het GSVG.
Indien het pensioenbedrag, na overeenkomstig § 150 GSVG te zijn vermeerderd met de uit andere bronnen voortvloeiende netto-inkomsten
en met alle andere in aanmerking te nemen bedragen, de pensioennorm niet bereikt, heeft de pensioengerechtigde krachtens §
149, lid 1, GSVG recht op een compenserende aanvulling ten belope van het verschil tussen de pensioennorm en zijn persoonlijk
inkomen, mits hij zijn gewone verblijfplaats in Oostenrijk heeft.
Deze aanvulling kan alleen worden toegekend aan een persoon die een recht op pensioen uit hoofde van de wettelijke pensioenverzekering
kan doen gelden, en zij vormt een prestatie tot aanvulling van dit pensioen. Zij wordt door de administratie ambtshalve berekend
zonder dat een afzonderlijke aanvraag behoeft te worden gedaan, en zij wordt door het verzekeringsorgaan tegelijkertijd met
het pensioen betaald.
De financiering van de compenserende aanvulling wordt geregeld door § 156 GSVG. Het eerste lid van deze § bepaalt dat, onverminderd
de bepalingen van lid 2, de compenserende aanvulling moet worden vergoed door de Oostenrijkse deelstaat waar het bijstandsorgaan
is gevestigd, dat aan de gerechtigde de aanvulling als voorschot heeft betaald. Volgens lid 2 van deze § draagt de Bond bij
aan de kosten van de uitbetaalde compenserende aanvullingen en stelt hij zijn aandeel vast in het Finanzausgleichsgesetz (wet
over de inkomensverdeling tussen de Bond, de deelstaten en de gemeenten).
In de praktijk neemt de Bond de volledige financiering van de compenserende aanvullingen voor zijn rekening.
Het hoofdgeding en de prejudiciële vraag
Verzoeker in het hoofdgeding, Skalka, is Oostenrijks onderdaan. Sinds 1 mei 1990 ontvangt hij een pensioen wegens arbeidsongeschiktheid
van de Sozialversicherungsanstalt. Sinds hij de leeftijd van 60 jaar heeft bereikt, wordt deze uitkering hem toegekend als
vervroegd ouderdomspensioen wegens een lange verzekeringsduur.
Skalka verblijft sedert eind 1990 gewoonlijk in Tenerife (Spanje). Op 16 december 1999 vroeg hij op grond van het GSVG een
compenserende aanvulling aan bij de Sozialversicherungsanstalt. Bij beschikking van 12 oktober 2000 wees deze zijn aanvraag
af, omdat Skalka zijn gewone verblijfplaats in het buitenland had en de betrokken prestatie niet kon worden geëxporteerd.
Skalka stelde tegen deze afwijzing beroep in. Zowel in eerste aanleg als in hoger beroep waren de rechters ten gronde van
mening dat de compenserende aanvulling een bijzondere, niet op premie- of bijdragebetaling berustende prestatie in de zin
van artikel 10 bis van verordening nr. 1408/71 was, die volgens dit artikel niet kon worden toegekend aan een persoon die
gewoonlijk in een andere lidstaat dan de Republiek Oostenrijk verbleef.
De twee rechterlijke instanties achtten het niet nodig, het Hof om een prejudiciële beslissing over de juridische kwalificatie
van de betrokken prestatie met betrekking tot verordening nr. 1408/71 te verzoeken op grond dat het arrest Jauch van 8 maart
2001, (C-215/99, Jurispr. blz. I‑1901) dienaangaande voldoende gegevens had verstrekt.
Skalka was van mening dat het Hof van Justitie had moeten worden aangezocht en stelde tegen het arrest in hoger beroep Revision
in bij het Oberste Gerichtshof, dat de behandeling van de zaak heeft geschorst en het Hof de navolgende prejudiciële vraag
heeft voorgelegd:
„Dienen de bepalingen van artikel 10 bis van verordening [nr. 1408/71] en van bijlage II bis bij deze verordening aldus te
worden uitgelegd dat de compenserende aanvulling in de zin van de Oostenrijkse federale wet van 11 oktober 1978 betreffende
de sociale verzekering voor zelfstandigen werkzaam in de handel binnen de werkingssfeer ervan valt en bijgevolg een bijzondere,
niet op premie- of bijdragebetaling berustende prestatie in de zin van artikel 4, lid 2 bis, van deze verordening is, zodat
op een persoon die ─ zoals verzoeker ─ na 1 juni 1992 aan de voorwaarden voor toekenning van deze prestatie voldoet, uitsluitend
de bij het bedoelde artikel 10 bis ingevoerde coördinatieregeling moet worden toegepast?”
De prejudiciële vraag
Met deze vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of de compenserende aanvulling waarin het GSVG voorziet en
die in bijlage II bis bij verordening nr. 1408/71 wordt vermeld, een bijzondere, niet op premie- of bijdragebetaling berustende
prestatie als bedoeld in artikel 4, lid 2 bis, van deze verordening vormt, zodat op een persoon die ─ zoals verzoeker in het
hoofdgeding ─ na 1 juni 1992 aan de voorwaarden voor toekenning van deze prestatie voldoet, met ingang van 1 januari 1995,
datum van toetreding van de Republiek Oostenrijk tot de Europese Unie, uitsluitend de bij artikel 10 bis van de verordening
ingevoerde coördinatieregeling moet worden toegepast en deze aanvulling derhalve alleen kan worden toegekend aan een persoon
die gewoonlijk in Oostenrijk verblijft.
De van de exporteerbaarheid van socialezekerheidsprestaties afwijkende bepalingen van artikel 10 bis van verordening nr. 1408/71
dienen restrictief te worden uitgelegd. Deze bepaling ziet slechts op de prestaties die voldoen aan de voorwaarden van artikel
4, lid 2 bis, van verordening nr. 1408/71, namelijk prestaties die zowel bijzonder zijn als niet op premie- of bijdragebetaling
berusten, en die in bijlage II bis bij deze verordening staan vermeld (arrest Jauch, reeds aangehaald, punt 21).
Zoals in punt 6 van het onderhavige arrest werd opgemerkt, staat de compenserende aanvulling vermeld in de lijst van bijzondere,
niet op premie- of bijdragebetaling berustende prestaties in de zin van artikel 4, lid 2 bis, van verordening nr. 1408/71,
die is opgenomen in bijlage II bis van deze verordening.
Derhalve dient te worden onderzocht of enerzijds deze prestatie bijzonder is en bij wijze van vervangende, aanvullende of
bijkomende prestatie de gebeurtenissen dekt die onder een of meer van de in artikel 4, lid 1, van verordening nr. 1408/71
bedoelde takken van sociale zekerheid vallen, en anderzijds die prestatie niet op premie- of bijdragebetaling berust.
Bijzondere prestatie
Volgens de Sozialversicherungsanstalt, alle regeringen die opmerkingen hebben ingediend, alsook de Commissie zijn de in artikel
4, lid 2 bis, bedoelde bijzondere prestaties, bijzondere prestaties met een gemengd karakter. Enerzijds zijn zij verwant aan
de sociale zekerheid doordat zij van rechtswege toekomen aan degenen die voldoen aan de voorwaarden voor toekenning van de
socialezekerheidsuitkering waarop zij betrekking hebben. Anderzijds zijn zij verwant aan de sociale bijstand doordat zij niet
berusten op tijdvakken van activiteit of bijdragebetaling en bedoeld zijn om een kennelijke staat van behoeftigheid te verzachten.
De Oostenrijkse compenserende aanvulling zou voldoen aan de criteria die reeds in het arrest van 27 september 1988, Lenoir
(313/86, Jurispr. blz. 5391) door het Hof werden geformuleerd.
Zij vult het inkomen van begunstigden van ontoereikende socialezekerheidsuitkeringen aan en garandeert een minimum aan bestaansmiddelen
aan personen wier totale inkomsten onder een wettelijk vastgelegde standaard liggen. Voorzover zij pensioengerechtigden een
bestaansminimum beoogt te waarborgen, heeft deze prestatie het karakter van een socialebijstandsmaatregel. Een dergelijke
uitkering is steeds nauw verbonden met de sociaal-economische context van het betrokken land en het wettelijk vastgelegde
bedrag houdt rekening met de gemiddelde levensstandaard van dat land. Derhalve zou de nagestreefde doelstelling teloorgaan,
indien deze prestatie buiten de staat van woonplaats zou moeten worden toegekend.
Een bijzondere prestatie in de zin van artikel 4, lid 2 bis, van verordening nr. 1408/71 wordt omschreven door haar doelstelling.
Zij dient in de plaats te treden of als aanvulling te dienen van een socialezekerheidsuitkering en het kenmerk vertoont van
een door economische en sociale motieven gerechtvaardigde maatregel inzake sociale bijstand, welke is neergelegd in een regeling
die objectieve criteria hanteert (zie in die zin arresten van 4 november 1997, Snares, C-20/96, Jurispr. blz. I-6057, punten
33, 42 en 43; 11 juni 1998, Partridge, C-297/96, Jurispr. blz. I-3467, punt 34, en 31 mei 2001, Leclère en Deaconescu, C-43/99,
Jurispr. blz. I-4265, punt 32).
Zoals is vastgesteld door alle partijen die opmerkingen hebben ingediend, vormt de Oostenrijkse compenserende aanvulling een
toeslag op het ouderdoms- of invaliditeitspensioen. Voorzover zij bij een ontoereikend pensioen de begunstigde een minimumlevensstandaard
beoogt te waarborgen, vormt zij een maatregel van sociale bijstand. De toekenning ervan berust op objectieve, wettelijk bepaalde
criteria. Bijgevolg dient zij als „bijzondere prestatie” in de zin van verordening nr. 1408/71 te worden aangemerkt.
Niet op premie- of bijdragebetaling berustende prestatie
Volgens de Sozialversicherungsanstalt, alle regeringen die opmerkingen hebben ingediend, alsook de Commissie berust de Oostenrijkse
compenserende aanvulling niet op premie- of bijdragebetaling.
Het doorslaggevende criterium is de werkelijke financiering van de prestatie (zie in die zin arrest Jauch, reeds aangehaald,
punten 32 en 33). Het Hof onderzoekt of deze financiering rechtstreeks of indirect door sociale bijdragen dan wel door overheidsmiddelen
wordt verzekerd.
De uitgaven voor de Oostenrijkse compenserende aanvulling worden voorlopig gedragen door een sociaal orgaan, dat vervolgens
volledig wordt vergoed door het betrokken Land, hetwelk op zijn beurt de voor de financiering van de prestatie noodzakelijke
fondsen uit de federale begroting ontvangt. De bijdragen van de verzekerden worden op geen enkel ogenblik voor de financiering
gebruikt.
Vaststaat derhalve dat de Oostenrijkse compenserende aanvulling als een niet op premie- of bijdragebetaling berustende premie
in de zin van artikel 4, lid 2 bis, van verordening nr. 1408/71 moet worden aangemerkt.
Aan het Oberste Gerichtshof dient derhalve te worden geantwoord dat de bepalingen van artikel 10 bis van verordening nr. 1408/71
en van bijlage II bis bij deze verordening aldus moeten worden uitgelegd dat de compenserende aanvulling in de zin van het
GSVG binnen de werkingssfeer van die verordening valt en bijgevolg een bijzondere, niet op premie- of bijdragebetaling berustende
prestatie in de zin van artikel 4, lid 2 bis, van deze verordening is, zodat op een persoon die na 1 juni 1992 aan de voorwaarden
voor toekenning van deze prestatie voldoet, met ingang van 1 januari 1995, datum van toetreding van de Republiek Oostenrijk
tot de Europese Unie, uitsluitend de bij het bedoelde artikel 10 bis ingevoerde coördinatieregeling moet worden toegepast.
Kosten
De kosten door de Oostenrijkse, de Duitse, de Nederlandse en de Finse regering en de regering van het Verenigd Koninkrijk
en de Commissie wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakt, komen niet voor vergoeding in aanmerking. Ten aanzien
van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale rechterlijke
instantie over de kosten heeft te beslissen.
HET HOF VAN JUSTITIE (Vierde kamer),
uitspraak doende op de door het Oberste Gerichtshof bij beschikking van 26 maart 2002 gestelde vraag, verklaart voor recht:
De bepalingen van artikel 10 bis van verordening (EEG) nr. 1408/71 van de Raad van 14 juni 1971 betreffende de toepassing
van de socialezekerheidsregelingen op werknemers en zelfstandigen, alsmede op hun gezinsleden, die zich binnen de Gemeenschap
verplaatsen, zoals gewijzigd en bijgewerkt bij verordening (EG) nr. 118/97 van de Raad van 2 december 1996, en van bijlage
II bis bij deze verordening, dienen aldus te worden uitgelegd dat de compenserende aanvulling in de zin van het Gewerbliche
Sozialversicherungsgesetz (federale wet betreffende de sociale verzekering voor zelfstandigen werkzaam in de handel) binnen
de werkingssfeer van die verordening valt en bijgevolg een bijzondere, niet op premie- of bijdragebetaling berustende prestatie
in de zin van artikel 4, lid 2 bis, van deze verordening is, zodat op een persoon die na 1 juni 1992 aan de voorwaarden voor
toekenning van deze prestatie voldoet, met ingang van 1 januari 1995, datum van toetreding van de Republiek Oostenrijk tot
de Europese Unie, uitsluitend de bij het bedoelde artikel 10 bis ingevoerde coördinatieregeling moet worden toegepast.
Cunha Rodrigues
Puissochet
Macken
Uitgesproken ter openbare terechtzitting te Luxemburg op 29 april 2004.
De griffier
De president van de Vierde kamer
R. Grass
J. N. Cunha Rodrigues
–
Procestaal: Duits.