CELEX: 61998TJ0166
Κοινή οργάνωση της αμπελοοινικής αγοράς
Κανονισμός (ΕΟΚ) 2499/82
Κοινοτική ενίσχυση
Προσφυγή ακυρώσεως
Προσφυγή κατά παραλείψεως
Αγωγή αποζημιώσεως

, το αίτημα ακυρώσεως είναι παρ’ όλ’ αυτά παραδεκτό, στον βαθμό που στρέφεται όχι μόνον κατά του εγγράφου αυτού αλλά
επίσης κατά «κάθε πράξεως που αναφέρεται [στο έγγραφο αυτό] ή που, εν πάση περιπτώσει, θεμελιώνεται σε αυτό ή είναι συναφής
ή συνδέεται με αυτό». Έτσι, πρέπει να θεωρηθεί ότι το αίτημα αυτό στρέφεται κατά «του υποτιθέμενου αρνητικού μέτρου που αποτελεί
η μη έκδοση ευνοϊκής αποφάσεως επί της αιτήσεως που ασκήθηκε από τους συνεταιρισμούς την εποχή εκείνη για τους ίδιους λόγους».
Κατατέθηκε σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 44, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, του Κανονισμού Διαδικασίας, που προβλέπει απλώς
ότι το δικόγραφο της προσφυγής πρέπει να περιέχει «το αντικείμενο της διαφοράς και συνοπτική έκθεση των ισχυρισμών των οποίων
γίνεται επίκληση».
63     Δεύτερον, οι προσφεύγουσες εκτιμούν ότι η προσφυγή τους που στρέφεται κατά της «μη λήψεως από την Επιτροπή του αιτηθέντος
θετικού μέτρου», θεμελιώνεται στο άρθρο 175 της Συνθήκης ΕΚ, και είναι επίσης παραδεκτή. Προβάλλουν ότι η δίμηνη προθεσμία
για την άσκηση της προσφυγής κατά της μη λήψεως θέσεως από το κοινοτικό όργανο, που κλήθηκε προηγουμένως να ενεργήσει, αρχίζει
να τρέχει από την ημερομηνία κατά την οποία εκδηλώνεται η αδράνεια του οργάνου αυτού. Κατά τις προσφεύγουσες, η αδράνεια της
Επιτροπής εκδηλώθηκε, εν προκειμένω, μετά το έγγραφο της Επιτροπής της 31ης Ιουλίου 1998, που απέρριπτε την αίτηση που είχε
ασκηθεί με το έγγραφο της 23ης Ιανουαρίου 1998. Προηγουμένως, η κατάσταση δεν ήταν σαφής. Συγκεκριμένα, στο πλαίσιο τηλεφωνικών
συνομιλιών με τον δικηγόρο των προσφευγουσών τους αμέσως επόμενους μήνες μετά την παραλαβή εκ μέρους της Επιτροπής της προαναφερθείσας
αιτήσεως, υπάλληλος της Γενικής Διευθύνσεως Γεωργίας παρέσχε τη διαβεβαίωση ότι ο φάκελος εξεταζόταν από τις υπηρεσίες της
Επιτροπής και ότι θα λαμβάνονταν απόφαση πριν το τέλος του θέρους 1998. Οι προσφεύγουσες πρότειναν να κλητεύσει, ενδεχομένως,
το Πρωτοδικείο τον M. Petrucci ως μάρτυρα, προκειμένου να εξακριβωθούν τα προβαλλόμενα πραγματικά περιστατικά.

Εκτίμηση του Πρωτοδικείου
Επί του παραδεκτού της προσφυγής ακυρώσεως
64     Προκειμένου να κριθεί, πρώτον, το παραδεκτό της προσφυγής ακυρώσεως, επιβάλλεται η εξέταση της φύσεως του επίδικου εγγράφου.
Συγκεκριμένα, για τον χαρακτηρισμό ενός εγγράφου ως αποφάσεως υπό την έννοια του άρθρου 173 της Συνθήκης (νυν, κατόπιν τροποποιήσεως,
άρθρο 230 ΕΚ) δεν αρκεί η αποστολή του εγγράφου από το κοινοτικό όργανο στον αποδέκτη του προς απάντηση σε αίτηση που ασκήθηκε
από τον τελευταίο. Κατά πάγια νομολογία, μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο προσφυγής ακυρώσεως, δυνάμει του άρθρου 173 της
Συνθήκης, εκείνα μόνον τα μέτρα των οποίων τα έννομα αποτελέσματα είναι δεσμευτικά και ικανά να επηρεάσουν τα συμφέροντα του
προσφεύγοντος, τροποποιώντας κατά τρόπο σαφή τη νομική του κατάσταση (απόφαση του Δικαστηρίου της 14ης Ιανουαρίου 1993, C-257/90,
Italsolar κατά Επιτροπής, Συλλογή 1993, σ. I-9, σκέψη 21· διατάξεις του Πρωτοδικείου της 4ης Οκτωβρίου 1996, T‑5/96, Sveriges
Betodlares και Henrikson κατά Επιτροπής, Συλλογή 1996, σ. II-1299, σκέψη 26, και της 11ης Δεκεμβρίου 1998, T-22/98, Scottish
Soft Fruit Growers κατά Επιτροπής, Συλλογή 1998, σ. II-4219, σκέψη 34).
65     Εν προκειμένω, επιβάλλεται κατά συνέπεια να εξακριβωθεί, πρώτον, εάν είναι ικανό το επίδικο έγγραφο, στο νομικό πλαίσιο στο
οποίο εντάσσεται, να παραγάγει αυτά τα αποτελέσματα, στο μέτρο που απορρίπτει την αίτηση των προσφευγουσών με την οποία ζητούσαν
κατ’ ουσία να καταβάλει η Επιτροπή σε αυτές απευθείας το μη εισπραχθέν ποσό της κοινοτικής ενισχύσεως που προβλεπόταν από
τον κανονισμό 2499/82 για τον οίνο που παραδόθηκε για προληπτική απόσταξη την αμπελουργική περίοδο 1982/1983 (βλ. σκέψεις
41 και 42 ανωτέρω).
66     Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ευθύς εξ αρχής ότι, σύμφωνα με τους κανόνες που διέπουν τις σχέσεις μεταξύ της Κοινότητας και
των κρατών μελών, στα τελευταία εναπόκειται, ελλείψει αντίθετης διατάξεως του κοινοτικού δικαίου, να διασφαλίζουν στο έδαφός
τους την εκτέλεση των κοινοτικών κανονιστικών ρυθμίσεων, ιδίως στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής. Ειδικότερα, η εφαρμογή
των κοινοτικών διατάξεων σχετικά με τις κοινές οργανώσεις των αγορών εμπίπτει στην αρμοδιότητα των εθνικών οργανισμών που
έχουν ορισθεί για τον σκοπό αυτό. Οι υπηρεσίες της Επιτροπής δεν είναι αρμόδιες για την έκδοση αποφάσεων όσον αφορά την εφαρμογή
των εν λόγω διατάξεων (διάταξη του Πρωτοδικείου της 21ης Οκτωβρίου 1993, T-492/93 και T-492/93 R, Nutral κατά Επιτροπής, Συλλογή
1993, σ. II-1023, σκέψη 26, και απόφαση του Πρωτοδικείου της 15ης Σεπτεμβρίου 1998, T‑54/96, Oleifici Italiani και Fratelli
Rubino κατά Επιτροπής, Συλλογή 1998, σ. II-3377, σκέψη 51).
67     Εν προκειμένω, από τον κανονισμό 2499/82 προκύπτει ότι, αν το οικονομικό βάρος της διενέργειας της προληπτικής αποστάξεως
πρέπει να το φέρει οριστικά η Κοινότητα, στους εθνικούς οργανισμούς παρεμβάσεως εναπόκειται (εν προκειμένω τον AIMA) να διασφαλίσουν
στο έδαφός τους την εκτέλεση των ενεργειών προληπτικής αποστάξεως, σύμφωνα με τις διατάξεις του εν λόγω κανονισμού.
68     Ειδικότερα, δυνάμει του κανονισμού 2499/82, οι εθνικοί οργανισμοί
–       ελέγχουν και εγκρίνουν τις συμβάσεις που συνάπτονται μεταξύ των παραγωγών οίνου και των οινοπνευματοποιών (άρθρο 1, παράγραφος
3, και άρθρο 3 του κανονισμού),
–       καταβάλλουν την κοινοτική ενίσχυση, ή καταβάλλουν υπό ορισμένους όρους, ως προκαταβολή, ποσό ίσο με την ενίσχυση αυτή (άρθρο
6, άρθρο 9, παράγραφος 2, και άρθρο 11 του κανονισμού),
–       εισπράττουν, ενδεχομένως, τα αχρεωστήτως καταβληθέντα, είτε ως ενίσχυση είτε ως προκαταβολή, ποσά (άρθρο 9, παράγραφος 2,
και άρθρο 11, παράγραφος 3, του κανονισμού).
69     Αντιθέτως, ο κανονισμός 2499/82 δεν παρείχε στην Επιτροπή καμία αρμοδιότητα για να παρέμβει στην εκτέλεση των εργασιών προληπτικής
αποστάξεως που διενεργούνταν από τους εθνικούς οργανισμούς παρεμβάσεως. Πράγματι, από τον κανονισμό αυτό προκύπτει ότι η Επιτροπή
μπορούσε απλώς να λάβει γνώση των εργασιών που πραγματοποιούσαν οι εθνικοί οργανισμοί, στο μέτρο που το άρθρο 21 του εν λόγω
κανονισμού υποχρέωνε τα κράτη μέλη να κοινοποιούν στο κοινοτικό αυτό όργανο, σε τακτές προθεσμίες, τις ποσότητες οίνου που
αναφέρονταν στις εγκεκριμένες συμβάσεις αποστάξεως, τις ποσότητες οίνου που αποστάχθηκαν και τις ποσότητες των παραχθέντων
προϊόντων καθώς και τις περιπτώσεις στις οποίες ο οινοπνευματοποιός αθέτησε τις υποχρεώσεις του και τα μέτρα που λήφθηκαν
συνακόλουθα.
70     Στο νομικό αυτό πλαίσιο, η Επιτροπή δεν ήταν σε καμία περίπτωση αρμόδια να δεχθεί αίτηση, όπως αυτή που της υπέβαλαν, εν προκειμένω,
οι προσφεύγουσες, με αίτημα την καταβολή από το όργανο αυτό της φερόμενης ως οφειλόμενης στους παραγωγούς ενισχύσεως οίνου
δυνάμει του κανονισμού 2499/82.
71     Κατά συνέπεια η απόρριψη της αιτήσεως αυτής με το επίδικο έγγραφο και η επακόλουθη θέση της υποθέσεως στο αρχείο δεν μπορούσαν
να μεταβάλουν τη νομική κατάσταση των προσφευγουσών. Το έγγραφο αυτό δεν έχει έτσι κανένα χαρακτήρα αποφάσεως και δεν αποτελεί,
επομένως, πράξη που μπορεί να προσβληθεί βάσει του άρθρου 173 της Συνθήκης, ως μη δεχόμενο την καταβολή προς τις προσφεύγουσες
της αιτηθείσας κοινοτικής ενισχύσεως.
72     Εξάλλου, πρέπει να κριθεί, επίσης, το παραδεκτό του αιτήματος ακυρώσεως του επίδικου εγγράφου στο μέτρο που αυτό μπορεί να
θεωρηθεί ως απορρίπτον έμμεση αίτηση των προσφευγουσών με αίτημα τη διόρθωση των διατάξεων του κανονισμού 2499/82, ώστε να
ευθυγραμμιστούν με την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως την οποία επικαλούνται.
73     Πράγματι, με το έγγραφο αυτό η Επιτροπή δεν περιορίζεται να δώσει εξηγήσεις σχετικά με την εφαρμογή του καθεστώτος καταβολής
της κοινοτικής ενισχύσεως από τον AIMA, κατ’ εφαρμογή των σχετικών διατάξεων του κανονισμού 2499/82, ιδίως σε ό,τι αφορά την
πληρωμή από τον εθνικό οργανισμό παρεμβάσεως, σε περίπτωση που ο οινοπνευματοποιός αθετήσει τις υποχρεώσεις του, της ασφάλειας
που συστήθηκε από τον τελευταίο προκειμένου να επιτευχθεί η προκαταβολή του ποσού της ενισχύσεως.
74     Το επίδικο έγγραφο περιλαμβάνει επίσης κρίση της Επιτροπής όσον αφορά τη συμμόρφωση με την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως του
καθεστώτος καταβολής της ενισχύσεως που καθιερώνεται από το άρθρο 9 του κανονισμού 2499/82.
75     Συναφώς, το Πρωτοδικείο διαπιστώνει ότι, ακόμη και αν υποτεθεί ότι, αφενός, το έγγραφο των προσφευγουσών της 23ης Ιανουαρίου
1998 μπορεί να ερμηνευθεί ως περιλαμβάνον αίτηση με αίτημα να προβεί η Επιτροπή σε αναδρομική διόρθωση του κανονισμού 2499/82
προκειμένου να εξασφαλισθεί η καταβολή της κοινοτικής ενισχύσεως στους οικείους παραγωγούς –γεγονός που δεν προκύπτει πάντως
ρητά από το έγγραφο αυτό των προσφευγουσών– και ότι, αφετέρου, το επίδικο έγγραφο μπορεί κατά συνέπεια να θεωρηθεί ως απορρίπτον
το αίτημα αυτό, το αίτημα ακυρώσεως του εγγράφου αυτού πρέπει εν πάση περιπτώσει να κηρυχθεί απαράδεκτο, διότι οι προσφεύγουσες
δεν νομιμοποιούνται ενεργητικά.
76     Πράγματι, σύμφωνα με πάγια νομολογία, η προσφυγή ενός φυσικού ή νομικού προσώπου κατά της αρνήσεως της Επιτροπής να προβεί
στην αναδρομική διόρθωση μιας πράξεως είναι απαράδεκτη όταν η ζητούμενη διόρθωση θα έπρεπε να πραγματοποιηθεί υπό τη μορφή
κανονισμού γενικής ισχύος (διατάξεις Sveriges Betodlares και Henrikson κατά Επιτροπής, προπαρατεθείσα, σκέψη 28, και Scottish
Soft Fruit Growers κατά Επιτροπής, προπαρατεθείσα, σκέψη 41).
77     Πάντως, εν προκειμένω, ο κανονισμός 2499/82 έχει κανονιστικό χαρακτήρα, διότι αφορά όλους τους οινοπαραγωγούς και τους οινοπνευματοποιούς
της Κοινότητας και καθιερώνει κατά τρόπο γενικό και αφηρημένο τις σχετικές με την προληπτική απόσταξη διατάξεις για την αμπελουργική
περίοδο 1982/1983. Υπό τις συνθήκες αυτές, δεν χωρεί σε καμία περίπτωση διόρθωση του κανονισμού αυτού παρά μόνον υπό τη μορφή
κανονισμού γενικής ισχύος.
78     Για όλους αυτούς τους λόγους, το αίτημα ακυρώσεως του επίδικου εγγράφου είναι απαράδεκτο.
79     Στο μέτρο που οι προσφεύγουσες επιδιώκουν επίσης με τα αιτήματά τους την ακύρωση κάθε πράξεως που αναφέρεται στην απόφαση
ή που, εν πάση περιπτώσει, θεμελιώνεται σε αυτήν ή είναι συναφής ή συνδέεται με αυτήν, αρκεί η επισήμανση ότι τα αιτήματα
αυτά δεν διατυπώνονται κατά τρόπο αρκούντως σαφή όσον αφορά το αντικείμενό τους και είναι, επομένως, επίσης απαράδεκτα, κατ’
εφαρμογή του άρθρου 44, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, του Κανονισμού Διαδικασίας, όπως ακριβώς υποστηρίζει η Επιτροπή.
80     Κατά συνέπεια η προσφυγή ακυρώσεως είναι απαράδεκτη στο σύνολό της.
Επί του παραδεκτού της προσφυγής περί παραλείψεως
81     Όσον αφορά, δεύτερον, την παράνομη παράλειψη που συνιστά η μη έκδοση από την Επιτροπή αποφάσεως σχετικά με τη χορήγηση της
εν λόγω κοινοτικής ενισχύσεως στις προσφεύγουσες, αρκεί η υπόμνηση ότι η Επιτροπή δεν είχε αρμοδιότητα να εκδώσει τέτοια απόφαση,
όπως ήδη διαπιστώθηκε, ανωτέρω, στη σκέψη 70. Η προσφυγή περί παραλείψεως που θεμελιώνεται στο άρθρο 175 της Συνθήκης ΕΚ (νυν
άρθρο 232 ΕΚ) είναι επομένως απαράδεκτη καθόσον επιδιώκει να επιβάλει κυρώσεις κατά της παραλείψεως αυτής, στο μέτρο που δεν
μπορεί να προσαφθεί στην Επιτροπή ότι παρέλειψε να απευθύνει στις προσφεύγουσες άλλη πράξη πλην συστάσεως ή γνώμης κατά την
έννοια του άρθρου 175, τρίτο εδάφιο, της Συνθήκης (βλ., π.χ. απόφαση Italsolar κατά Επιτροπής, προπαρατεθείσα, σκέψη 30).
Επιπλέον, εάν γίνει δεκτό ότι το έγγραφο των προσφευγουσών της 23ης Ιανουαρίου 1998, που περιήλθε στην Επιτροπή στις 5 Φεβρουαρίου
1998, περιείχε σαφή πρόσκληση για τη χορήγηση της εν λόγω ενισχύσεως προς τις προσφεύγουσες, τότε, η παρούσα προσφυγή, που
ασκήθηκε στις 12 Οκτωβρίου 1998, είναι σε κάθε περίπτωση εκπρόθεσμη, όπως προβάλλει η Επιτροπή. Συγκεκριμένα, κατ’ εφαρμογή
του άρθρου 175, δεύτερο εδάφιο, της Συνθήκης, η Επιτροπή έπρεπε να λάβει θέση πριν από τις 5 Απριλίου 1998 και η προσφυγή
περί παραλείψεως έπρεπε να ασκηθεί το αργότερο μέχρι τις 15 Ιουνίου 1998, λαμβανομένης υπόψη της παρεκτάσεως της προθεσμίας
λόγω αποστάσεως.
82     Εξάλλου, επισημαίνεται ότι, ακόμη και αν η παρούσα προσφυγή μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι η προβαλλόμενη παράλειψη
ενυπάρχει στην υποτιθέμενη άρνηση της Επιτροπής να εκδώσει κανονισμό με τον οποίο θα επιχειρείται αναδρομική διόρθωση του
κανονισμού 2499/82, με σκοπό την εξασφάλιση της καταβολής της κοινοτικής ενισχύσεως στους οικείους παραγωγούς, η προσφυγή
αυτή πρέπει επίσης να κηρυχθεί απαράδεκτη. Συγκεκριμένα, εν προκειμένω, το έγγραφο των προσφευγουσών της 23ης Ιανουαρίου 1998
δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως κλήση προς ενέργεια υπό την έννοια του άρθρου 175, δεύτερο εδάφιο, της Συνθήκης, καθόσον οι προσφεύγουσες
δεν ζητούν σαφώς να τροποποιήσει η Επιτροπή τον κανονισμό 2499/82, προκειμένου να καταστεί αυτός σύμφωνος με τις αρχές που
επικαλούνται. Επιπλέον, ιδιώτες, οι οποίοι δεν νομιμοποιούνται να αμφισβητήσουν τη νομιμότητα κανονιστικής πράξεως, δεν νομιμοποιούνται
επίσης να ασκήσουν ενώπιον του Δικαστηρίου προσφυγή ακυρώσεως λόγω παραλείψεως αφού καλέσουν το κοινοτικό όργανο να εκδώσει
κανονιστική πράξη (απόφαση του Δικαστηρίου της 26ης Απριλίου 1988, 97/86, 99/86, 193/86 και 215/86, Αστέρης κ.λπ. κατά Επιτροπής,
Συλλογή 1988, σ. 2181, σκέψη 17). Πάντως, η τροποποίηση του κανονισμού 2499/82 απαιτούσε την έκδοση πράξεως κανονιστικού χαρακτήρος,
όπως έχει ήδη κριθεί (βλ. σκέψη 77 ανωτέρω).
83     Κατά συνέπεια, η προσφυγή κατά παραλείψεως πρέπει να κηρυχθεί απαράδεκτη.

Επί της αγωγής αποζημιώσεως και του αιτήματος αποδόσεως του αδικαιολόγητου πλουτισμού

Επί του παραδεκτού του αιτήματος αποδόσεως του αδικαιολόγητου πλουτισμού
84     Επιβάλλεται ευθύς εξ αρχής να απορριφθούν ως απαράδεκτα τα επικουρικά αιτήματα των προσφευγουσών με τα οποία ζητείται να υποχρεωθεί
η Επιτροπή να τους καταβάλει τις επίδικες κοινοτικές ενισχύσεις ως επιστροφή αδικαιολόγητου πλουτισμού της, καθόσον η Συνθήκη
δεν προβλέπει, μεταξύ των ενδίκων μέσων που καθιερώνει, τη δυνατότητα ασκήσεως αγωγής αδικαιολόγητου πλουτισμού. Αυτό πάντως
δεν εμποδίζει το ενδεχομένως βάσιμο του λόγου που βασίζεται στην παραβίαση της αρχής που απαγορεύει τον αδικαιολόγητο πλουτισμό,
στο μέτρο που τα ανωτέρω επικουρικά αιτήματα μπορούν να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι οι προσφεύγουσες επικαλούνται ιδίως
την αρχή αυτή προς στήριξη του αιτήματός τους αποζημιώσεως (βλ. σκέψεις 159 έως 164 ανωτέρω).

Επί του παραδεκτού της αγωγής αποζημιώσεως
Επιχειρήματα των διαδίκων
85     Η Επιτροπή προβάλλει τρεις λόγους απαραδέκτου της παρούσας αγωγής αποζημιώσεως. Πρώτον, στη διαχείριση των μέτρων ενισχύσεως
που προβλέπονται στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής, δεν υφίσταται καμία άμεση σχέση μεταξύ Επιτροπής και επιχειρηματιών.
Εν προκειμένω, δεν υφίσταται καταλογιστέα συμπεριφορά της Επιτροπής, οπότε δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις για να επιληφθεί
το Δικαστήριο βάσει του άρθρου 215, δεύτερο εδάφιο, της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρο 288, δεύτερο εδάφιο, ΕΚ) (αποφάσεις του Δικαστηρίου
της 10ης Μαΐου 1978, 132/77, Exportation des sucres κατά Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1978, σ. 345· της 12ης Δεκεμβρίου 1979,
12/79, Wagner Agrarhandel κατά Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1979, σ. 739, και της 27ης Μαρτίου 1980, 133/79, Sucrimex και Westzucker
κατά Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1980, σ. 659).
86     Συναφώς, η Επιτροπή προβάλλει, απαντώντας σε γραπτή ερώτηση του Πρωτοδικείου, ότι οι προσφεύγουσες δεν επικαλέσθηκαν, προς
στήριξη της αγωγής τους αποζημιώσεως, το παράνομο του κανονισμού 2499/82. Αμφισβήτησαν ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων και
στη συνέχεια ενώπιον του Πρωτοδικείου μόνον την ερμηνεία των σχετικών διατάξεων του κανονισμού αυτού στην οποία προέβησαν
οι ιταλικές αρχές και η Επιτροπή με το έγγραφό της τής 31ης Ιουλίου 1998.
87     Δεύτερον, οι προσφεύγουσες διαθέτουν αποτελεσματική δικαστική προστασία ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων. Ειδικότερα, οι προσφεύγουσες
θα μπορούσαν να εγείρουν αγωγή επί καταβολή ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, σύμφωνα με την απόφαση του Δικαστηρίου της 12ης
Απριλίου 1984, 281/82, Unifrex κατά Επιτροπής και Συμβουλίου (Συλλογή 1984, σ. 1969, σκέψη 11).
88     Εν προκειμένω, στο πλαίσιο της αγωγής τους περί αδικαιολόγητου πλουτισμού κατά του AIMA, που εκκρεμούσε ενώπιον του Tribunale
civile του Κάλιαρι, οι προσφεύγουσες μπορούσαν ακόμη να προτείνουν στον εθνικό δικαστή να υποβάλει προδικαστικό ερώτημα δυνάμει
του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρο234 ΕΚ) για να παράσχουν τη δυνατότητα στο Δικαστήριο να εξετάσει τη νομιμότητα των
επίδικων κοινοτικών διατάξεων.
89     Κατά τη δημόσια συνεδρίαση της 10ης Φεβρουαρίου 2004, η Επιτροπή απαντώντας σε ερωτήσεις του Πρωτοδικείου επισήμανε ότι η
ιταλική έννομη τάξη διέθετε τα κατάλληλα ένδικα μέσα που θα επέτρεπαν στους εν λόγω παραγωγούς να πετύχουν να υποχρεωθεί ο
AIMA στην καταβολή του ποσού των κοινοτικών ενισχύσεων που προβλέπονται από τον κανονισμό 2499/82. Τα αιτήματα των προσφευγουσών
δεν θα ευδοκιμούσαν ενώπιον του Tribunale civile της Ρώμης, διότι η διαδικασία αυτή σχετίζεται με την ασφάλεια που συστήθηκε
υπέρ του AIMA και δεν αφορά επομένως το υποκειμενικό δικαίωμα στην αξιούμενη από τις προσφεύγουσες κοινοτική ενίσχυση. Εξάλλου,
οι προσφεύγουσες, στο πλαίσιο των οιονεί συμβατικών τους σχέσεων με τον AIMA, θα έπρεπε να εγείρουν, μάλλον, αγωγή επί καταβολή
κατά του οργανισμού αυτού, παρά την αγωγή αδικαιολόγητου πλουτισμού που άσκησαν ενώπιον του Tribunale civile του Κάλιαρι.
Η αγωγή επί καταβολή ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου θα μπορούσε, ενδεχομένως, να κινηθεί πριν από την έκβαση της πτωχευτικής
διαδικασίας. Τέλος, το γεγονός –που επικαλούνται οι προσφεύγουσες προς στήριξη του παραδεκτού της παρούσας προσφυγής λόγω
εξωσυμβατικής ευθύνης– ότι το ποσό της ασφάλειας αποδόθηκε στην Επιτροπή δεν καθιστά αναποτελεσματική την αγωγή αυτή επί καταβολή.
Συγκεκριμένα, δεν αποτελεί αυτή εμπόδιο στο να υποχρεώσει το ιταλικό δικαστήριο τον AIMA να καταβάλει στις προσφεύγουσες το
ποσό της εν λόγω κοινοτικής ενισχύσεως, κατόπιν υποβολής προδικαστικού ερωτήματος με αντικείμενο το κύρος των συναφών διατάξεων
του κανονισμού 2499/82, στην περίπτωση που το Δικαστήριο διαπίστωνε το παράνομο χαρακτήρα ορισμένων από τις διατάξεις αυτές.
Η Επιτροπή προέβαλε, συναφώς, τη διάταξη του Πρωτοδικείου της 25ης Απριλίου 2001, T-244/00, Coillte Teoranta κατά Επιτροπής
(Συλλογή 2001, σ. II-1275).
90     Τρίτον, η Επιτροπή εκτιμά ότι τα αιτήματα περί αποζημιώσεως είναι εν πάση περιπτώσει, απαράδεκτα δυνάμει του άρθρου 46 του
Οργανισμού του Δικαστηρίου, που εφαρμόζεται στη διαδικασία ενώπιον του Πρωτοδικείου δυνάμει του άρθρου 53 του ίδιου Οργανισμού,
σύμφωνα με το οποίο αξιώσεις στο πεδίο της εξωσυμβατικής ευθύνης παραγράφονται μετά πέντε έτη από της επελεύσεως του ζημιογόνου
γεγονότος.
91     Η αποσβεστική αυτή προθεσμία αρχίζει να τρέχει από τη στιγμή κατά την οποία οι προσφεύγουσες έλαβαν γνώση του ζημιογόνου γεγονότος.
Εν προκειμένω, επειδή το γεγονός αυτό συνίσταται στην εσφαλμένη ή μη νόμιμη εφαρμογή της κοινοτικής νομοθεσίας, οι προσφεύγουσες
έλαβαν γνώση το αργότερο τη στιγμή της εφαρμογής της. Η παραγραφή αυτή δεν διακόπτεται ούτε με την απόφαση του Tribunale civile
της Ρώμης της 27ης Ιανουαρίου 1989 ούτε με τις μεταγενέστερες αποφάσεις του Εφετείου της Ρώμης και του ιταλικού ανώτατου ακυρωτικού
δικαστηρίου.
92     Συναφώς, η καθής-εναγόμενη υπενθυμίζει ότι η ζημία την οποία επικαλούνται οι προσφεύγουσες είναι η μη πληρωμή του τιμήματος
του οίνου που πουλήθηκε στο DAI, τίμημα το οποίο θα έπρεπε να καταβληθεί σε αυτές το αργότερο μέχρι τον Ιούνιο του 1983. Το
αίτημα αποζημιώσεως αφορά, επομένως, τα γεγονότα που συνέβησαν το 1983. Εφόσον όμως η προσφυγή ασκήθηκε στις 12 Οκτωβρίου
1998, η αγωγική αξίωσή τους είναι παραγεγραμμένη.
93     Εάν γίνει δεκτό –γεγονός που αμφισβητεί η Επιτροπή– ότι η προθεσμία παραγραφής αρχίζει να τρέχει από τότε που γίνεται εμφανές
ότι οι αγωγές ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων δεν πρόκειται να ευδοκιμήσουν, πρέπει τότε να ληφθεί υπόψη η ημερομηνία της
εκδόσεως της αποφάσεως του Tribunale civile της Ρώμης, στις 27 Ιανουαρίου 1989. Πρόκειται πράγματι για τη μοναδική απόφαση
επί της ουσίας που αφορά τις προσφεύγουσες. Το Εφετείο της Ρώμης «απέρριψε» την έφεση που ασκήθηκε κατά της αποφάσεως αυτής
διότι δεν είχε επιδοθεί νομοτύπως, και το ιταλικό ανώτατο ακυρωτικό επικύρωσε την απόφαση αυτή. Η Επιτροπή συγκρίνει τη διαδικαστική
αυτή πλημμέλεια στην οποία υπέπεσαν οι προσφεύγουσες κατά τη διαδικασία ενώπιον του Εφετείου με την εκπρόθεσμη άσκηση εφέσεως,
μετά την παρέλευση της ταχθείσας προθεσμίας. Η αγωγική τους αξίωση λόγω εξωσυμβατικής ευθύνης παραγράφτηκε επομένως τον Ιανουάριο
του 1994.
94     Όσον αφορά τον ισχυρισμό των προσφευγουσών ότι το ζημιογόνο γεγονός συνίσταται στη λογιστική καταχώριση του ποσού της ασφάλειας
από τον AIMA στον λογαριασμό του ΕΓΤΠΕ, η Επιτροπή αντιτάσσει ότι η ασφάλεια αυτή αφορά τις σχέσεις μεταξύ του DAI και του
AIMA και όχι μεταξύ των προσφευγουσών και του DAI. Εξάλλου, η καταγραφή της σχετικής με την ασφάλεια λογιστικής πράξεως αφορά
τις σχέσεις μεταξύ ΕΓΤΠΕ και AIMA, αλλά δεν έχει κανένα ουσιαστικό περιεχόμενο όσον αφορά τα ενδεχόμενα δικαιώματα των προσφευγουσών
έναντι της Επιτροπής.
95     Ακόμη και αν έπρεπε να γίνει δεκτό ότι η λογιστική καταχώριση υπέρ του ΕΓΤΠΕ συνιστά πλημμέλεια που πρέπει να καταλογιστεί
στην Επιτροπή, η αγωγή αποζημιώσεως έχει παραγραφεί. Συγκεκριμένα, οι προσφεύγουσες είχαν ήδη λάβει γνώση της λογιστικής αυτής
καταχωρίσεως σε προγενέστερο στάδιο, καθόσον αυτή προβλέπεται ρητώς από την κοινοτική νομοθεσία. Επιπλέον, η Επιτροπή ανέφερε,
κατά τη δημόσια συνεδρίαση της 10ης Φεβρουαρίου 2004, ότι από την απόφαση του Tribunale civile της Ρώμης της 27ης Ιανουαρίου
1989 προκύπτει ότι το DAI επισήμανε ότι ο AIMA έπρεπε να αποδώσει την ασφάλεια στο αρμόδιο κοινοτικό όργανο.
96     Οι προσφεύγουσες εκτιμούν από την πλευρά τους ότι η παρούσα προσφυγή λόγω εξωσυμβατικής ευθύνης δεν έχει παραγραφεί κατ’ εφαρμογή
του άρθρου 46 του Οργανισμού.
97     Ισχυρίζονται ότι η παραγραφή δεν μπορεί να αντιταχθεί έναντι του ζημιωθέντος που δεν μπόρεσε να λάβει έγκαιρα γνώση του γενεσιουργού
της ζημίας αυτής γεγονότος και κατ’ αυτό τον τρόπο δεν διέθετε εύλογη προθεσμία για να καταθέσει το δικόγραφο της προσφυγής
του πριν από την εκπνοή της προθεσμίας παραγραφής (απόφαση του Δικαστηρίου της 7ης Νοεμβρίου 1985, 145/83, Adams κατά Επιτροπής,
Συλλογή 1985, σ. 3539, σκέψη 50).
98     Εν προκειμένω, οι προσφεύγουσες έλαβαν γνώση του ότι ο AIMA είχε αποδώσει τουλάχιστον εν μέρει το ποσό της ασφάλειας στην
Επιτροπή κατόπιν του εγγράφου της Επιτροπής της 31ης Ιουλίου 1998. Τότε ζήτησαν από την Επιτροπή να τους καταβάλει το ποσό
της κοινοτικής ενισχύσεως ως απόδοση του αδικαιολόγητου πλουτισμού ή προς αποκατάσταση της ζημίας που υπέστησαν, κατ’ εφαρμογή
των άρθρων 178 και 215 της Συνθήκης (νυν, άρθρα 235 ΕΚ και 288 ΕΚ αντίστοιχα).
99     Αντίθετα με τους ισχυρισμούς της Επιτροπής, οι προσφεύγουσες δεν ήταν σε θέση να γνωρίζουν ότι η εν λόγω ενίσχυση θα καταχωριζόταν
λογιστικά υπέρ του ΕΓΤΠΕ. Μόνο μετά την έρευνά της στον AIMA, που διεξήχθη κατόπιν της καταγγελίας των προσφευγουσών, πληροφορήθηκε
η Επιτροπή για την απόδοση αυτή. Επιπλέον, ακόμη και αν η υποχρέωση αποδόσεως στην Επιτροπή του ποσού της ασφάλειας απέρρεε
από την κοινοτική νομοθεσία, ερμηνεία που δεν είναι, εξάλλου, εύκολη, ουδόλως απαιτείται να τηρηθεί η υποχρέωση αυτή εν προκειμένω,
ενόψει της συμπεριφοράς του AIMA. Με τις γραπτές απαντήσεις τους στις ερωτήσεις του Πρωτοδικείου και κατά τη δημόσια συνεδρίαση
της 10ης Φεβρουαρίου 2004, οι προσφεύγουσες υπογράμμισαν συναφώς ότι ο AIMA ουδέποτε δήλωσε ότι η ασφάλεια θα αποδίδονταν
στην Επιτροπή. Αντίθετα, αυτός υποστήριξε, πριν και κατά τη διάρκεια της διαδικασίας ενώπιον του πρωτοδικείου του Κάλιαρι,
ότι είχε δικαίωμα να παρακρατήσει το ποσό της ασφάλειας.
100   Εν πάση περιπτώσει, ακόμη και αν θεωρηθεί ότι η γενεσιουργός αιτία της αξιώσεως αποζημιώσεως επήλθε στις 31 Δεκεμβρίου 1991,
ημερομηνία κατά την οποία ο AIMA απέδωσε το ποσό της ασφάλειας στον ΕΓΤΠΕ, η προθεσμία των πέντε ετών διακόπηκε, είτε με το
έγγραφο της 22ας Ιανουαρίου 1996, με το οποίο οι προσφεύγουσες ζήτησαν από τον AIMA να τους καταβάλει το ποσό που αντιστοιχούσε
στις εν λόγω ενισχύσεις, είτε με το έγγραφο της 13ης Νοεμβρίου 1996, με το οποίο οι προσφεύγουσες υπέβαλαν καταγγελία στην
Επιτροπή, προκειμένου να επιτευχθεί η καταβολή αυτή.
Εκτίμηση του Πρωτοδικείου
101   Επιβάλλεται η εξέταση των τριών λόγων απαραδέκτου της αγωγής αποζημιώσεως που προβάλλει η Επιτροπή, οι οποίοι βασίζονται,
πρώτον, στην έλλειψη καταλογισμού της επικρινόμενης συμπεριφοράς της Κοινότητας, δεύτερον, στην ύπαρξη αποτελεσματικών εσωτερικών
ενδίκων μέσων και, τρίτον, στην παραγραφή της αξιώσεως δυνάμει του άρθρου 46 του Οργανισμού του Δικαστηρίου.
1.     Όσον αφορά τον λόγο που βασίζεται στην έλλειψη καταλογισμού της επικρινόμενης συμπεριφοράς της Κοινότητας
102   Στο μέτρο που η παρούσα αγωγή αποζημιώσεως αναφέρεται στην εφαρμογή κοινοτικής νομοθεσίας της οποίας η εκτέλεση εναπόκειται
στους αρμόδιους εθνικούς οργανισμούς, όπως έχει ήδη κριθεί (βλ. σκέψη 67, ανωτέρω) πρέπει να εξετασθεί, σύμφωνα με τη νομολογία,
αν ο παράνομος χαρακτήρας που προβάλλεται από τις προσφεύγουσες προς στήριξη της αγωγής αποζημιώσεως αντλεί την προέλευσή
του από πράξη κοινοτικού οργάνου και δεν μπορεί να θεωρηθεί ως καταλογιστέος στον εθνικό οργανισμό (αποφάσεις του Δικαστηρίου
Exportation des sucres κατά Επιτροπής, προπαρατεθείσα, σκέψη 27· Sucrimex και Westzucker κατά Επιτροπής, προπαρατεθείσα, σκέψεις
16 και 22 έως 25, και της 26ης Φεβρουαρίου 1986, 175/84, Krohn κατά Επιτροπής, Συλλογή 1986, σ. 753, σκέψη 19).
103   Για τον σκοπό αυτό, πρέπει κατ’ αρχάς να προσδιορισθεί με ακρίβεια, εντός του νομικού και πραγματικού πλαισίου της παρούσας
διαφοράς, η συμπεριφορά που προσάπτουν στην Επιτροπή οι προσφεύγουσες και η οποία τις οδήγησε να εγείρουν, επικουρικώς, την
παρούσα αγωγή κατ’ εφαρμογή του άρθρου 178 της Συνθήκης ΕΚ.
104   Αν και στο εξαιρετικό νομικό και πραγματικό πλαίσιο της παρούσας διαφοράς ένας συνετός και ενημερωμένος επιχειρηματίας θα
μπορούσε θεμιτώς να μην έχει αντιληφθεί την έλλειψη εγγυήσεως για την καταβολή της εν λόγω ενισχύσεως για τους παραγωγούς,
στην περίπτωση της αφερεγγυότητας του οινοπνευματοποιού (βλ. σκέψεις 136 έως 145 κατωτέρω), η ανάλυση του κανονισμού αυτού
φανερώνει ότι, με το καθεστώς της έμμεσης καταβολής της ενισχύσεως στους παραγωγούς οίνου μέσω του οινοπνευματοποιού, που
καθιερώνεται από το άρθρο 9 του κανονισμού αυτού, οι παραγωγοί δεν διέθεταν, σε περίπτωση μη πληρωμής από τον οινοπνευματοποιό
της ελάχιστης τιμής αγοράς του παραδοθέντος οίνου, κανένα δικαίωμα επί της ασφάλειας, που είχε συσταθεί από τον οινοπνευματοποιό
αποκλειστικά στο όνομα του εθνικού οργανισμού παρεμβάσεως προκειμένου να λάβει αυτός ως προκαταβολή το ποσό της ενισχύσεως.
105   Επιπλέον, με το καθεστώς του άρθρου 9 του κανονισμού 2499/82, οι παραγωγοί δεν είχαν δικαίωμα να λάβουν απευθείας την εν λόγω
κοινοτική ενίσχυση, ακόμη και σε περίπτωση αφερεγγυότητας του οινοπνευματοποιού, όπως κατ’ ουσίαν εξέθεσε η Επιτροπή στο έγγραφό
της της 31ης Ιουλίου 1998. Συναφώς, η Επιτροπή υποστήριξε εξάλλου, με το έγγραφο αυτό, ότι η διαφορά μεταξύ των καθεστώτων
που καθιερώνονται από τα άρθρα 9 και 10 αντίστοιχα του κανονισμού αυτού δεν αντιβαίνουν στην αρχή της ίσης μεταχειρίσεως.
106   Πάντως, επιβάλλεται η επισήμανση ότι δεν αμφισβητείται, αφενός, ότι οι προσφεύγουσες εκπλήρωσαν όλες τις υποχρεώσεις που απέρρεαν
από τις συμβάσεις τους με το DAI, που εγκρίθηκαν από τον AIMA σύμφωνα με τις διατάξεις του κανονισμού 2499/82, και, αφετέρου,
ότι οι ποσότητες οίνου που παρέδωσαν οι προσφεύγουσες αποστάχθηκαν εντός των προθεσμιών που τάσσονται από τον κανονισμό αυτό.
Εξαιτίας οικονομικών δυσχερειών το DAI δεν κατέβαλε στις προσφεύγουσες την ελάχιστη τιμή αγοράς που προβλέπεται από τον κανονισμό
2499/82 και περιλαμβάνει την κοινοτική ενίσχυση ή την κατέβαλε εν μέρει μόνον.
107   Στο πλαίσιο αυτό, οι προσφεύγουσες ζητούν επικουρικώς την αποκατάσταση της ζημίας που υπέστησαν από τη μη πληρωμή, εν όλω
ή εν μέρει, της ελάχιστης τιμής αγοράς, που επήλθε λόγω των κενών του συστήματος έμμεσης καταβολής της κοινοτικής ενισχύσεως
που προβλέπεται από τις συναφείς διατάξεις του κανονισμού αυτού, όπως εξάλλου εξέθεσε η Επιτροπή στο έγγραφό της της 31ης
Ιουλίου 1998.
108   Πράγματι, μολονότι αληθεύει ότι οι προσφεύγουσες, ενώπιον του εθνικού δικαστή και στην αλληλογραφία τους με την Επιτροπή,
αμφισβήτησαν την ερμηνεία που δέχθηκε ο AIMA για τις σχετικές διατάξεις του κανονισμού 2499/82, χωρίς να αμφισβητήσουν ρητώς
τη νομιμότητα των ίδιων των διατάξεων, δεν περιορίστηκαν όμως μόνο στην επανάληψη των αιτιάσεών τους αυτών ενώπιον του Πρωτοδικείου.
Με το δικόγραφο της προσφυγής τους, υποστήριξαν επίσης, επικουρικώς, ότι αν έπρεπε να θεωρηθεί ότι ο κανονισμός 2499/82 προκάλεσε
την εμφάνιση της άνισης μεταχειρίσεως μεταξύ των παραγωγών των διαφόρων κρατών μελών –ανάλογα με το σύστημα καταβολής της
κοινοτικής ενισχύσεως που επέλεξαν τα κράτη μέλη τα οποία διέθεταν, δυνάμει του άρθρου 8 του ανωτέρω κανονισμού, την ευχέρεια
επιλογής μεταξύ των δύο διαφορετικών συστημάτων που προβλέπονται από τα άρθρα 9 και 10 του κανονισμού αυτού– δεν θα είχε τότε
λάβει καθόλου υπόψη, ιδίως, την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως.
109   Το Πρωτοδικείο συνάγει από τα ανωτέρω ότι η συμπεριφορά που προσάπτεται στην Επιτροπή έγκειται κατ’ ουσίαν στο γεγονός ότι,
με το σύστημα καταβολής της ενισχύσεως που προβλέπεται από το άρθρο 9 –που διαφέρει στο σημείο αυτό από το σύστημα που προβλέπεται
από το άρθρο 10–, ο κανονισμός 2499/82 δεν εξασφαλίζει, ιδίως σε περίπτωση πτωχεύσεως του οινοπνευματοποιού, την καταβολή
στους οικείους παραγωγούς της ελάχιστης τιμής αγοράς για τον οίνο που παραδόθηκε στον οινοπνευματοποιό αυτό και αποστάχθηκε
σύμφωνα με τις διατάξεις του εν λόγω κανονισμού.
110   Η προβαλλόμενη επομένως πλημμέλεια πρέπει να καταλογιστεί στην Επιτροπή η οποία εξέδωσε τον κανονισμό 2499/82.
111   Συγκεκριμένα, το επιχείρημα του κοινοτικού αυτού οργάνου, κατά το οποίο η εφαρμογή του συστήματος που προβλέπεται από το άρθρο
9 του κανονισμού 2499/82 προκύπτει από τη δυνατότητα, η οποία επελέγη από τη Δημοκρατία της Ιταλίας κατ’ εφαρμογή του άρθρου
8 του κανονισμού αυτού, δεν μπορεί να οδηγήσει σε διαφορετική εκτίμηση, εφόσον η προβαλλόμενη πλημμέλεια πλήττει τον ίδιο
τον κανονισμό, και όχι τη συμπεριφορά του οικείου κράτους μέλους, το οποίο περιορίστηκε να εφαρμόσει ορθώς τον κανονισμό αυτό.
112   Ειδικότερα, οι προσφεύγουσες δεν αμφισβητούν τη νομιμότητα του συστήματος που καθιερώνει το άρθρο 9 του κανονισμού 2499/82
στο σημείο που προβλέπει την έμμεση καταβολή της ενισχύσεως στους παραγωγούς, μέσω των οινοπνευματοποιών. Καταγγέλλουν, αντιθέτως,
τον τρόπο εφαρμογής του συστήματος αυτού που προβλέπεται από τις σχετικές διατάξεις του ανωτέρω κανονισμού, καθόσον με αυτόν
δεν καθίσταται δυνατή η εξασφάλιση της πληρωμής της ενισχύσεως στους παραγωγούς σε περίπτωση αφερεγγυότητας του οινοπνευματοποιού.
Πάντως, όταν ένα κράτος μέλος επέλεξε το σύστημα έμμεσης καταβολής της ενισχύσεως, το οποίο δεν αμφισβητείται κατ’ αρχήν εν
προκειμένω, οι αρμόδιες εθνικές αρχές δεν διέθεταν καμία εξουσία εκτιμήσεως των μέτρων που έπρεπε να ληφθούν για την εκτέλεση
του κανονισμού 2499/82, στην περίπτωση που ο οινοπνευματοποιός δεν κατέβαλε την εν λόγω ενίσχυση στους παραγωγούς. Εν προκειμένω,
η προβαλλόμενη πλημμέλεια προκύπτει επομένως ευθέως από το υποτιθέμενο κενό του κανονισμού αυτού, και όχι από την επιλογή
στην οποία προέβη η Δημοκρατία της Ιταλίας προκρίνοντας το σύστημα έμμεσης καταβολής της ενισχύσεως.
113   Κατά συνέπεια, ο λόγος που αντλείται από τον μη καταλογισμό της επικρινόμενης συμπεριφοράς της Κοινότητας, ειδικότερα δε της
Επιτροπής, πρέπει να απορριφθεί.
2.     Όσον αφορά τον λόγο που αντλείται από την ύπαρξη εσωτερικών αποτελεσματικών μέσων έννομης προστασίας
114   Συναφώς, πρέπει να αναφερθεί ευθύς εξ αρχής ότι οι προσφεύγουσες ζητούν με τα αιτήματα αποζημιώσεως την καταβολή αποζημιώσεων
ίσων με τα ποσά των απαιτήσεων τους που δεν καταβλήθηκαν από το DAI, όπως αυτά προσδιορίζονται στο δικόγραφο της προσφυγής
τους με τους νόμιμους τόκους υπερημερίας. Πρέπει επομένως να εξετασθεί αν η παρούσα προσφυγή αποζημιώσεως αποτελεί καταστρατήγηση
διαδικασίας τόσο ως προς τα μέσα έννομης προστασίας ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων όσο και ως προς τα άλλα κοινοτικά μέσα
έννομης προστασίας.
115   Σύμφωνα με πάγια νομολογία, η αγωγή αποζημιώσεως δυνάμει του άρθρου 178 και του άρθρου 215, δεύτερο εδάφιο, της Συνθήκης πρέπει
να εκτιμάται σε σχέση με το σύνολο του συστήματος παροχής έννομης προστασίας στους ιδιώτες που καθιερώνεται από τη Συνθήκη.
Κατά συνέπεια, όταν ένα πρόσωπο εκτιμά ότι θίγεται από την ορθή εφαρμογή κοινοτικής ρυθμίσεως την οποία θεωρεί παράνομη και
ότι η γενεσιουργός αιτία της προβαλλόμενης ζημίας πρέπει να καταλογιστεί στην Κοινότητα, το παραδεκτό αυτής της αγωγής αποζημιώσεως
μπορεί, επομένως, να εξαρτάται, σε ορισμένες περιπτώσεις, από την εξάντληση των μέσων παροχής εννόμου προστασίας του εθνικού
δικαίου. Ακόμη, πρέπει, για να συμβαίνει αυτό, τα εν λόγω εθνικά μέσα παροχής έννομης προστασίας να διασφαλίζουν αποτελεσματικά
την προστασία των ενδιαφερομένων ιδιωτών και να μπορούν να καταλήγουν στην αποκατάσταση της επικαλούμενης ζημίας (βλ., κατ’
αυτή την έννοια, αποφάσεις του Δικαστηρίου της 17ης Δεκεμβρίου 1981, 197/80 έως 200/80, 243/80, 245/80 και 247/80, Ludwigshafener
Walzmühle κ.λπ. κατά Συμβουλίου και Επιτροπής, Συλλογή 1980, σ. 3211, σκέψεις 8 και 9· Krohn κατά Επιτροπής, προπαρατεθείσα,
σκέψεις 27 και 28· της 29ης Σεπτεμβρίου 1987, 81/86, De Boer Buizen κατά Συμβουλίου και Επιτροπής, Συλλογή 1987, σ. 3677,
σκέψη 9, και απόφαση του Πρωτοδικείου της 10ης Απριλίου 2003, T‑195/00, Travelex Global and Financial Services και Interpayment
Services κατά Επιτροπής, Συλλογή 2003, σ. II-1677, σκέψη 87).
116   Ειδικότερα, το παραδεκτό της αγωγής αποζημιώσεως που θεμελιώνεται στο άρθρο 178 και στο άρθρο 215, δεύτερο εδάφιο, της Συνθήκης
δεν μπορεί να εξαρτάται από την εξάντληση των μέσων παροχής εννόμου προστασίας του εθνικού δικαίου όταν, στην περίπτωση που
η επικρινόμενη κοινοτική ρύθμιση κηρύσσεται άκυρη με απόφαση εκδοθείσα από το Δικαστήριο που επιλήφθηκε κατ’ εφαρμογή του
άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΚ επί προδικαστικής παραπομπής, τα εθνικά δικαστήρια δεν μπορούν να δώσουν συνέχεια σε αγωγή καταβολής
ορισμένου ποσού –ή σε κάθε άλλη κατάλληλη αγωγή– χωρίς προηγούμενη επέμβαση του κοινοτικού νομοθέτη, λόγω ελλείψεως κοινοτικής
διατάξεως που να εξουσιοδοτεί τους αρμόδιους εθνικούς οργανισμούς να καταβάλουν τα ποσά που ζητούνται. Η ανάλυση αυτή επιβεβαιώθηκε,
σιωπηρώς ή ρητώς, από τη νομολογία (βλ. κατ’ αυτή την έννοια, αποφάσεις του Δικαστηρίου της 2ας Δεκεμβρίου 1971, 5/71, Zuckerfabrik
Schoeppenstedt κατά Συμβουλίου, Συλλογή τόμος 1969-1971, σ. 1025· της 14ης Μαΐου 1975, 74/74, CNTA κατά Επιτροπής, Συλλογή
τόμος 1975, σ. 157· της 4ης Οκτωβρίου 1979, 64/76 και 113/76, 167/78 και 239/78, 27/79, 28/79 και 45/79, Dumortier κ.λπ. κατά
Συμβουλίου, Συλλογή τόμος 1979, σ. 3091, σκέψη 6· 261/78 και 262/78, Interquell Stärke-Chemie κατά Συμβουλίου και Επιτροπής,
Συλλογή τόμος 1979, σ. 505, σκέψη 6· Unifrex κατά Επιτροπής, προπαρατεθείσα, σκέψη 12, και De Boer κατά Συμβουλίου και Επιτροπής,
προπαρατεθείσα, σκέψη 10).
117   Πράγματι, στην προαναφερθείσα περίπτωση, η άσκηση των δικαιωμάτων των προσώπων που θεωρούν ότι εθίγησαν είναι εξαιρετικά δυσχερής
ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων. Αντιβαίνει επομένως όχι μόνον στην ορθή διοίκηση της δικαιοσύνης και στην απαίτηση για οικονομία
της διαδικασίας, αλλά επίσης στην προϋπόθεση σχετικά με την έλλειψη αποτελεσματικού μέσου έννομης προστασίας ενώπιον των εθνικών
δικαστηρίων (βλ. σκέψη 115 ανωτέρω) το να υποχρεωθούν τα ενδιαφερόμενα πρόσωπα να εξαντλήσουν τα εθνικά μέσα παροχής έννομης
προστασίας και να αναμείνουν την οριστική απόφαση επί της αιτήσεώς τους, αφού τα οικεία κοινοτικά όργανα συμπληρώσουν ή τροποποιήσουν,
ενδεχομένως, τις εφαρμοστέες κοινοτικές διατάξεις, σε εκτέλεση αποφάσεως εκδοθείσας από το Δικαστήριο επί προδικαστικής παραπομπής,
η οποία διαπιστώνει πιθανόν την ακυρότητα των διατάξεων αυτών (βλ., υπ’ αυτή την έννοια, αποφάσεις του Δικαστηρίου της 24ης
Οκτωβρίου 1973, 43/72, Merkur Aussenhandels κατά Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1972-1973, σ. 667, σκέψη 6, και της 19ης Οκτωβρίου
1977, 117/76 και 16/77, Ruckdeschel κ.λπ., Συλλογή τόμος 1977, σ. 531, σκέψη 13, και, κατ’ αναλογίαν, απόφαση του Δικαστηρίου
της 8ης Μαρτίου 2001, C-397/98 και C-410/98, Metallgesellschaft κ.λπ., Συλλογή 2001, σ. I-1727, σκέψη 106).
118   Εν προκειμένω, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι, αντίθετα με τους ισχυρισμούς της Επιτροπής, οι προσφεύγουσες δεν διαθέτουν αποτελεσματική
έννομη προστασία ενώπιον του εθνικού δικαστή. Υπό την επιφύλαξη της εκτιμήσεως του ενδεχομένως βασίμου των ισχυρισμών των
προσφευγουσών, πρέπει να αναφερθεί ότι, στο νομικό πλαίσιο της παρούσας διαφοράς, το εθνικό δικαστήριο δεν θα είχε την εξουσία,
εν πάση περιπτώσει, να υποχρεώσει τον AIMA να καταβάλει στις προσφεύγουσες τις εν λόγω κοινοτικές ενισχύσεις παρά μόνον κατόπιν
ενδεχόμενης αναδρομικής διορθώσεως του κανονισμού 2499/82, για την οποία θα απαιτούνταν πιθανώς έκδοση κανονισμού από την
Επιτροπή, όπως έχει ήδη κριθεί (βλ. σκέψη 77 ανωτέρω). Πράγματι, ακόμη και στην περίπτωση που το Δικαστήριο διαπιστώσει, ενδεχομένως,
σε απόφαση εκδοθείσα κατόπιν προδικαστικής παραπομπής, την ακυρότητα ορισμένων διατάξεων του προαναφερθέντος κανονισμού, μόνο
με την παρέμβαση του κοινοτικού νομοθέτη θα ήταν δυνατή έκδοση νομικής βάσεως που θα επέτρεπε την πληρωμή αυτή, όπως εξάλλου
αναγνώρισε η Επιτροπή με το υπόμνημά της αντικρούσεως.
119   Συναφώς, η επιχειρηματολογία της Επιτροπής που θεμελιώνεται στη διάταξη Coillte Teoranta κατά Επιτροπής, προπαρατεθείσα, που
εκδόθηκε επί προσφυγής ακυρώσεως και όχι επί αγωγής αποζημιώσεως, όπως εν προκειμένω, στερείται κάθε σημασίας.
120   Κατά συνέπεια, ο λόγος που αντλείται από την ύπαρξη εσωτερικών αποτελεσματικών μέσων έννομης προστασίας πρέπει να απορριφθεί.
121   Εξάλλου, στο πλαίσιο της ίδιας συλλογιστικής που θεμελιώνεται στη διάκριση των μέσων έννομης προστασίας, πρέπει να αναφερθεί
ότι, όπως εξάλλου επιβεβαίωσαν οι προσφεύγουσες με το υπόμνημά τους απαντήσεως, η αγωγή αποζημιώσεως έχει επικουρικό χαρακτήρα
σε σχέση με την προσφυγή ακυρώσεως και την προσφυγή κατά παραλείψεως, τις οποίες επίσης άσκησαν οι προσφεύγουσες προκειμένου
να πετύχουν την καταβολή των ποσών αυτών και για τις οποίες το Πρωτοδικείο διαπίστωσε το απαράδεκτο (βλ. σκέψεις 80 και 83
ανωτέρω).
122   Συναφώς, το Πρωτοδικείο κρίνει σκόπιμη την υπόμνηση ότι, κατά πάγια νομολογία, η αγωγή αποζημιώσεως δυνάμει του άρθρου 178
και του άρθρου 215, δεύτερο εδάφιο, της Συνθήκης θεσπίστηκε ως αυτοτελές ένδικο βοήθημα που επιτελεί ιδιαίτερη λειτουργία
στο πλαίσιο του συστήματος παροχής έννομης προστασίας και υπάγεται σε προϋποθέσεις ασκήσεως που έχουν οριστεί έτσι ώστε να
υπηρετούν τον ειδικό αυτό σκοπό. Με αυτήν επιδιώκεται συγκεκριμένα η αποκατάσταση, αποκλειστικά έναντι του προσφεύγοντος,
της ζημίας που προκλήθηκε από κοινοτικό όργανο και όχι η κατάργηση ορισμένου μέτρου ή η διαπίστωση της παραλείψεως του εν
λόγω οργάνου. Είναι αντίθετο, επομένως, με την αυτοτέλεια της αγωγής αυτής καθώς και με την αποτελεσματικότητα του συστήματος
μέσων έννομης προστασίας που καθιερώνεται από τη Συνθήκη να κριθεί απαράδεκτη η αγωγή αποζημιώσεως για τον λόγο ότι θα μπορούσε
να οδηγήσει, τουλάχιστον όσον αφορά τις προσφεύγουσες, σε αποτέλεσμα παρόμοιο με το αποτέλεσμα προσφυγής ακυρώσεως ή προσφυγής
κατά παραλείψεως. Μόνο στην περίπτωση που με την αγωγή αποζημιώσεως επιδιώκεται πράγματι η ανάκληση ατομικής αποφάσεως που
απευθύνεται στις προσφεύγουσες και έχει καταστεί απρόσβλητη –οπότε έχει το ίδιο αντικείμενο και το ίδιο αποτέλεσμα με την
προσφυγή ακυρώσεως– μπορεί να θεωρηθεί η αγωγή αυτή αποζημιώσεως ως καταστρατήγηση διαδικασίας (βλ. υπ’ αυτή την έννοια, αποφάσεις
του Δικαστηρίου της 28ης Απριλίου 1971, 4/69, Lütticke κατά Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1969-1971, σ. 769, σκέψη 6· Zuckerfabrik
Schoeppenstedt κατά Επιτροπής, προπαρατεθείσα, σκέψεις 3 έως 5· Krohn κατά Επιτροπής, προπαρατεθείσα, σκέψεις 26, 32 και 33,
καθώς και Interquell Stärke-Chemie κατά Συμβουλίου και Επιτροπής, προπαρατεθείσα, σκέψη 7, και απόφαση του Πρωτοδικείου της
24ης Σεπτεμβρίου 1996, T-491/93, Richco κατά Επιτροπής, Συλλογή 1996, σ II-1131, σκέψεις 64 έως 66· βλ., επίσης υπό την έννοια
αυτή, ΕΔΔΑ, απόφαση SA Dangeville κατά Γαλλίας της 16ης Απριλίου 2002, δικόγραφο της προσφυγής 26677/97,
Recueil des arrêts et décisions,
2002-III, § 47 και 61).
123   Αυτό όμως δεν συμβαίνει εν προκειμένω διότι δεν υπάρχει αρμοδιότητα της Επιτροπής να εκδώσει ατομική απόφαση για τις συγκεκριμένες
ενισχύσεις όπως προκύπτει από τα προεκτεθέντα (βλ. σκέψεις 70 και 71 ανωτέρω).
124   Για όλους αυτούς τους λόγους η υπό κρίση αγωγή αποζημιώσεως δεν μπορεί να θεωρηθεί ως καταστρατήγηση διαδικασίας.
3.     Ως προς τον ισχυρισμό της παραγραφής της αξιώσεως περί αποζημιώσεως
–       Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
125   Κατά το άρθρο 46 του Οργανισμού του Δικαστηρίου, οι αξιώσεις κατά της Κοινότητας στο πεδίο της εξωσυμβατικής ευθύνης παραγράφονται
μετά πέντε έτη από της επελεύσεως του ζημιογόνου γεγονότος. Η παραγραφή αυτή διακόπτεται είτε διά της προσφυγής που υποβάλλεται
στον κοινοτικό δικαστή είτε διά της προηγουμένης αιτήσεως που ο ζημιωθείς απευθύνει στο αρμόδιο όργανο της Κοινότητας και
στην περίπτωση αυτή, η διακοπή επέρχεται μόνο αν μετά την υποβολή αιτήσεως κατατεθεί προσφυγή εντός της προθεσμίας των άρθρων
στα οποία παραπέμπει το άρθρο 46 του Οργανισμού του Δικαστηρίου, δηλαδή εντός της προθεσμίας δύο μηνών που προβλέπει το άρθρο
173 ή των τεσσάρων μηνών που προβλέπει το άρθρο 175 της Συνθήκης ΕΚ (αποφάσεις του Πρωτοδικείου της 18ης Σεπτεμβρίου 1995,
T-167/94, Nölle κατά Συμβουλίου και Επιτροπής, Συλλογή 1995, σ. II-2589, σκέψη 30, και της 31ης Ιανουαρίου 2001, T-76/94,
Jansma κατά Συμβουλίου και Επιτροπής, Συλλογή 2001, σ II-243, σκέψη 81).
126   Εν προκειμένω και πριν καν προσδιοριστεί η αφετηρία της προθεσμίας παραγραφής, το Πρωτοδικείο θεωρεί σκόπιμο να παρατηρήσει
εξ αρχής ότι εν πάση περιπτώσει και αντίθετα με τους ισχυρισμούς των προσφευγουσών, η προθεσμία αυτή δεν διακόπηκε ούτε με
την επιστολή τους προς τον AIMA της 22ας Ιανουαρίου 1996 ούτε με την επιστολή τους προς την Επιτροπή της 13ης Νοεμβρίου 1996.
Πράγματι, αφενός είναι προφανές ότι καμιά από τις επιστολές αυτές δεν συνιστούσε αίτηση αποζημιώσεως απευθυνόμενη στην Επιτροπή.
Ειδικότερα η επιστολή της 13ης Νοεμβρίου 1996 περιείχε καταγγελία σχετικά με τη φερομένη ως παράνομη ερμηνεία του κανονισμού
2499/82 που είχε δεχθεί ο AIMA. Η επιστολή αυτή δεν έθεσε ζήτημα νομιμότητας του κανονισμού αυτού ή γενικότερα της συμπεριφοράς
της Επιτροπής (βλ. σκέψη 38 ανωτέρω).
127   Αφετέρου οι προσφεύγουσες δεν μπορούν σε καμιά περίπτωση να επικαλεστούν, ως διακοπή της παραγραφής κατά την έννοια του άρθρου
46 του Οργανισμού του Δικαστηρίου, τις προαναφερθείσες επιστολές εφόσον καμιά από αυτές δεν είχε ως συνέχεια την άσκηση προσφυγής
ενώπιον του Πρωτοδικείου εντός της προθεσμίας που προβλέπει το άρθρο αυτό (βλ. σκέψη 125 ανωτέρω).
128   Κατόπιν αυτών των προκαταρκτικών διαπιστώσεων, πρέπει να προσδιοριστεί η αφετηρία της προθεσμίας παραγραφής της υπό κρίση
αξιώσεως περί αποζημιώσεως.
–       Ύπαρξη βεβαίας ζημίας
129   Η προβλεπομένη στο άρθρο 46 του Οργανισμού του Δικαστηρίου προθεσμία παραγραφής δεν μπορεί να αρχίσει πριν πληρωθούν όλες
οι προϋποθέσεις από τις οποίες εξαρτάται η υποχρέωση αποζημιώσεως. Οι προϋποθέσεις αυτές αφορούν την ύπαρξη παρανόμου ενεργείας
των κοινοτικών οργάνων, το υποστατό της προβαλλομένης ζημίας και την ύπαρξη αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ της συμπεριφοράς αυτής
και της προβαλλομένης ζημίας (απόφαση του Δικαστηρίου της 27 Ιανουαρίου 1982, 256/80, 257/80, 265/80, 267/80 και 5/81, Birra
Wührer κ.λπ. κατά Συμβουλίου και Επιτροπής, Συλλογή 1982, σ. 85, σκέψη 10, και αποφάσεις του Πρωτοδικείου της 16ης Απριλίου
1997, T-20/94, Hartmann κατά Συμβουλίου και Επιτροπής, Συλλογή 1997, σ. II-595, σκέψη 107, και Jansma κατά Συμβουλίου και
Επιτροπής, προπαρατεθείσα, σκέψη 76). Η προαναφερθείσα προϋπόθεση της υπάρξεως βεβαίας ζημίας συντρέχει όταν η ζημία είναι
επικείμενη και μπορεί να προβλεφθεί με επαρκή βεβαιότητα έστω και αν δεν μπορεί ακόμα να υπολογιστεί επακριβώς αριθμητικά
(απόφαση του Δικαστηρίου της 14ης Ιανουαρίου 1987, 281/84, Zuckerfabrik Bedburg κατά Συμβουλίου και Επιτροπής, Συλλογή 1987,
σ, 49, σκέψη 14).
130   Συναφώς υπενθυμίζεται ότι σε περιπτώσεις όπου, όπως εν προκειμένω, η ευθύνη της Κοινότητας προκύπτει από κανονιστική πράξη,
η προθεσμία παραγραφής δεν μπορεί να αρχίσει πριν εμφανιστούν τα ζημιογόνα αποτελέσματα της πράξης αυτής και κατά συνέπεια
πριν οι ενδιαφερόμενοι υποστούν βεβαία ζημία (προπαρατεθείσα απόφαση Birra Wührer κ.λπ. κατά Συμβουλίου και Επιτροπής, σκέψη
10).
131   Εν προκειμένω το Πρωτοδικείο διαπιστώνει συνεπώς ότι η προθεσμία παραγραφής άρχισε τη στιγμή που οι προσφεύγουσες υπέστησαν
βεβαία ζημία λόγω της παντελούς ή μερικής παραλείψεως καταβολής της κοινοτικής ενίσχυσης.
132    Οι προσφεύγουσες δεν αμφισβητούν ότι, κατά την οικονομία του κανονισμού 2499/82, η ελάχιστη τιμή αγοράς του οίνου έπρεπε
να τους καταβληθεί από το DAI το αργότερο μέχρι το τέλος του Ιουνίου 1983 κατ’ εφαρμογή του άρθρου 9, παράγραφος 1, του κανονισμού
αυτού όπως τόνισε η Επιτροπή. Πράγματι, κατά τη διάταξη αυτή, η εν λόγω τιμή έπρεπε να καταβληθεί από τον οινοπνευματοποιό
στον παραγωγό το αργότερο 90 ημέρες μετά την είσοδο του οίνου στο οινοπνευματοποιείο. Εν προκειμένω όμως δεν αμφισβητείται
ότι οι τελευταίες παραδόσεις οίνου έγιναν τον Μάρτιο του 1983 (βλ. σκέψη 18 ανωτέρω).
133   Ωστόσο, υπό τις ιδιαίτερες περιστάσεις της παρούσας διαφοράς, η ζημία που υπέστησαν οι προσφεύγουσες στο τέλος του Ιουνίου
1983 λόγω της παντελούς ή μερικής παραλείψεως καταβολής της ελάχιστης τιμής αγοράς εντός της προθεσμίας δεν μπορεί να θεωρηθεί
από εκείνη την ημερομηνία ως βεβαία, δηλαδή ως επικειμένη και δυναμένη να προβλεφθεί.
134   Πράγματι, στις 22 Ιουνίου 1983, το DAI ζήτησε από τον AIMA την προκαταβολή του ποσού της συγκεκριμένης κοινοτικής ενίσχυσης
και συνέστησε προς τούτο ασφάλεια στο όνομα του οργανισμού αυτού, σύμφωνα με το άρθρο 11 του κανονισμού 2499/82. Οι διάδικοι
όμως δεν αμφισβητούν ότι το DAI, αφού έλαβε την προκαταβολή αυτή στις 10 Αυγούστου 1983, κατέβαλε μέρος του ποσού σε ορισμένους
από τους παραγωγούς και μεταξύ αυτών σε ορισμένες από τις προσφεύγουσες όπως προκύπτει από τα στοιχεία που προσκόμισαν αυτές
απαντώντας σε ερωτήσεις του Πρωτοδικείου και όπως το ίδιο το DAI δήλωσε ενώπιον του Tribunale civile της Ρώμης (βλ. σκέψεις
16, 19, 20, 25, 26 και 43 ανωτέρω).
135   Επιπλέον, τον Σεπτέμβριο του 1984, το DAI κίνησε διαδικασία ενώπιον του Tribunale civile της Ρώμης και ζήτησε να διαπιστωθεί
ιδίως ότι η ασφάλεια προοριζόταν ως εγγύηση για την καταβολή της ελάχιστης τιμής αγοράς στους παραγωγούς, σε περίπτωση που
ο οινοπνευματοποιός δεν θα εκπλήρωνε τις υποχρεώσεις του. Οι ενδιαφερόμενοι παραγωγοί μεταξύ των οποίων και οι προσφεύγουσες
παρενέβησαν προς στήριξη των αιτημάτων του DAI. Το Tribunale civile της Ρώμης απέρριψε τα αιτήματα αυτά με απόφαση της 27ης
Ιανουαρίου 1989 (βλ. σκέψεις 25, 26, 28 και 30 ανωτέρω). Η έφεση που άσκησαν κατά της αποφάσεως αυτής τέσσερις από τις πέντε
προσφεύγουσες απορρίφθηκε με απόφαση του cour d’appel της Ρώμης της 19ης Νοεμβρίου 1991, που επιβεβαιώθηκε με την απόφαση
του ιταλικού corte de cassatione της 28ης Νοεμβρίου1994.
136   Για να εκτιμηθεί όμως το βέβαιο της ζημίας πρέπει να ληφθούν υπόψη οι διαδικασίες αυτές ειδικότερα σε σχέση με την τύχη της
ασφάλειας. Πράγματι, παρά την έλλειψη αποτελεσματικότητας των εθνικών μέσων παροχής εννόμου προστασίας που διαπιστώθηκε από
το Πρωτοδικείο (βλ. σκέψη 118 ανωτέρω), πρέπει να αναγνωρισθεί ότι, υπό τις εξαιρετικές περιστάσεις της παρούσας υπόθεσης,
ήταν πάρα πολύ δύσκολο για έναν σώφρονα και καλώς ενημερωμένο επιχειρηματία να συνειδητοποιήσει ότι δεν μπορούσε να επιτύχει
την καταβολή των συγκεκριμένων ενισχύσεων μέσω των εθνικών δικαστηρίων.
137   Εν προκειμένω διαπιστώνεται ότι η αλληλογραφία των προσφευγουσών με τον AIMA αφενός και την Επιτροπή αφετέρου καθώς και οι
δίκες ενώπιον των ιταλικών δικαστηρίων δείχνουν ότι οι προσφεύγουσες απέδωσαν σαφώς αρχικά την άρνηση του AIMA να τους καταβάλει
τη συγκεκριμένη ενίσχυση σε εσφαλμένη εφαρμογή του κανονισμού 2499/82 (βλ. σκέψεις 28, 35 έως 38, 41 και 42 ανωτέρω).
138   Συναφώς, πρέπει να σημειωθεί ότι η εν λόγω άρνηση του AIMA δεν στηριζόταν στις ρητές διατάξεις του κανονισμού 2499/82, αλλά
σε ένα κενό του κανονισμού αυτού ο οποίος, στο πλαίσιο του συστήματος του άρθρου 9, δεν προέβλεπε μηχανισμό που θα εξασφαλίζει
την καταβολή της ενίσχυσης στους παραγωγούς σε περίπτωση αφερεγγυότητας του οινοπνευματοποιού. Εξάλλου, το άρθρο 11 του εν
λόγω κανονισμού εξαρτούσε την προκαταβολή της ενίσχυσης στον οινοπνευματοποιό από τη σύσταση εκ μέρους του ασφάλειας ίσης
προς το 110 % του ποσού της ενίσχυσης, στο όνομα του οργανισμού παρεμβάσεως. Υπό τις συνθήκες αυτές οι ενδιαφερόμενοι βασίμως
μπορούσαν να αγνοούν ότι η αιτία της ζημίας τους ήταν ακριβώς το κενό του κανονισμού 2499/82, ώστε δεν θα μπορούσαν να επιτύχουν
αποζημίωση μέσω των εθνικών δικαστηρίων δεδομένου ότι δεν υπήρχε νομική βάση που θα καθιστούσε δυνατή την καταβολή της ασφάλειας
στους παραγωγούς όπως κρίθηκε ήδη (βλ. σκέψη 118 ανωτέρω).
139   Επιπλέον διαπιστώνεται ότι στο πλαίσιο των οιονεί συμβατικών τους σχέσεων με τον AIMA, οι προσφεύγουσες μπορούσαν ευλόγως
να ελπίζουν ότι το εθνικό δικαστήριο θα υποχρέωνε τον οργανισμό αυτό να τους καταβάλει το ποσό της κοινοτικής ενίσχυσης το
περιλαμβανόμενο στην ελάχιστη τιμή αγοράς που δεν τους κατέβαλε το DAI, όπως άλλωστε παρατήρησε η Επιτροπή κατά τη συνεδρίαση
(βλ. σκέψη 89 ανωτέρω).
140   Πράγματι, όλες οι συμβάσεις που συνήφθησαν μεταξύ των προσφευγουσών και του DAI, και εγκρίθηκαν από τον AIMA, μνημόνευαν ρητά
το ποσό της επιδότησης του ΕΓΤΠΕ που περιλαμβανόταν στην ελάχιστη τιμή αγοράς την οποία καθόρισε ο κανονισμός 2499/82 και
προέβλεπε η σύμβαση, όπως προκύπτει από τη δικογραφία.
141   Επιπλέον, δεν αμφισβητείται ότι οι προσφεύγουσες εκπλήρωσαν όλες τις υποχρεώσεις τους και η προληπτική απόσταξη πραγματοποιήθηκε
εντός της προθεσμίας που έταξε ο εν λόγω κανονισμός.
142   Εξάλλου η έλλειψη μηχανισμού που εγγυάται την καταβολή της κοινοτικής ενίσχυσης στους οικείους παραγωγούς ιδίως σε περίπτωση
πτωχεύσεως του οινοπνευματοποιού δεν συμβιβάζεται με έναν από τους βασικούς στόχους της προληπτικής απόσταξης. Πράγματι η
προληπτική απόσταξη σκοπεί όχι μόνο να αποφευχθεί η εμπορία οίνων μέτριας ποιότητας αλλά, όπως προκύπτει από την έκτη αιτιολογική
σκέψη του κανονισμού 2144/82 και να βελτιωθεί το εισόδημα των παραγωγών διά της εξασφαλίσεως υπέρ αυτών μιας ελάχιστης εγγυημένης
τιμής για τον επιτραπέζιο οίνο. Επιπλέον, κατά την ενδέκατη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 2499/82 έπρεπε να προβλεφθεί
ότι η ελάχιστη τιμή που εξασφαλίζεται στους παραγωγούς θα τους καταβάλλεται κατά κανόνα εντός προθεσμιών που θα τους επιτρέπουν
να αποκομίσουν κέρδος συγκρίσιμο με εκείνο που θα επιτύγχαναν αν επρόκειτο για μια εμπορική πώληση· υπό τις συνθήκες αυτές
ήταν απαραίτητο, κατά την εν λόγω αιτιολογική σκέψη, να επισπευσθεί όσο το δυνατόν περισσότερο η καταβολή των οφειλομένων
ενισχύσεων με την παράλληλη εξασφάλιση της καλής διενέργειας των εργασιών με ένα καθεστώς παροχής κατάλληλης ασφάλειας.
143   Στο πλαίσιο αυτό ένας σώφρων και ενημερωμένος επιχειρηματίας θα μπορούσε ευλόγως να προσδοκά ότι θα του καταβληθεί η συγκεκριμένη
ενίσχυση. Ειδικότερα εφόσον είχε συσταθεί ασφάλεια από τον οινοπνευματοποιό, κατ’ εφαρμογή του άρθρου11 του κανονισμού 2499/82,
προκειμένου να εξασφαλιστεί η ομαλή διενέργεια της εργασίας, ο κίνδυνος αφερεγγυότητας του οινοπνευματοποιού μπορούσε ευλόγως
να θεωρηθεί ότι καλύπτεται όσον αφορά το ποσόν της ενίσχυσης που είχε προκαταβληθεί στον οινοπνευματοποιό, τη στιγμή που οι
παραγωγοί είχαν εκπληρώσει όλες τις υποχρεώσεις τους και είχε γίνει η απόσταξη του οίνου σύμφωνα με τις διατάξεις του κανονισμού
αυτού.
144   Ο εξαιρετικός χαρακτήρας της κατάστασης που προέκυψε λόγω του προαναφερθέντος κενού του κανονισμού 2499/82, στον τομέα της
προληπτικής απόσταξης επιτραπέζιου οίνου, επιβεβαιώνεται εξάλλου από το γεγονός ότι στο πλαίσιο του συστήματος που θέσπισε
ο κανονισμός (ΕΟΚ) 1931/76 του Συμβουλίου, της 20ής Ιουλίου 1976, περί καθορισμού των γενικών κανόνων για τις εργασίες αποστάξεως
των οίνων που μνημονεύονται στα άρθρα 6β, 6γ, 24α και 24β του κανονισμού (ΕΟΚ) 816/70 (ΕΕ L 211, σ. 5), η κοινοτική ενίσχυση
καταβαλλόταν απευθείας στους οικείους παραγωγούς από τον εθνικό οργανισμό παρεμβάσεως. Ναι μεν ο κανονισμός (ΕΟΚ) 343/79 του
Συμβουλίου, της 5ης Φεβρουαρίου 1979, περί καθορισμού των γενικών κανόνων για ορισμένες εργασίες αποστάξεως οίνων (ΕΕ L 54,
σ. 64), που αντικατέστησε τον κανονισμό 1931/76 από 2 Απριλίου 1979, έδωσε τη δυνατότητα στα κράτη μέλη να προβλέψουν την
καταβολή μέρους της ενίσχυσης στους παραγωγούς είτε από τον οργανισμό παρεμβάσεως είτε από τον οινοπνευματοποιό (στη δεύτερη
περίπτωση ο οργανισμός παρεμβάσεως επιστρέφει το ποσό της ενίσχυσης στον οινοπνευματοποιό όταν αποδεικνύεται ότι αποστάχθηκε
όλη η ποσότητα οίνου που αναφέρεται στη σύμβαση) πλην όμως δεν θέσπισε σύστημα παρόμοιο με το σύστημα του άρθρου 9 του κανονισμού
2499/82, που έχει εφαρμογή εν προκειμένω. Συγκεκριμένα το άρθρο 4, παράγραφος 3, του κανονισμού 343/79 όριζε ότι όταν προσκομίζεται
η προαναφερθείσα απόδειξη ο οργανισμός παρεμβάσεως καταβάλλει στον παραγωγό τη διαφορά μεταξύ της οφειλομένης ενίσχυσης και
του ποσού που μνημονεύεται στην παράγραφο 2. Αντίθετα με το άρθρο 9 του κανονισμού 2499/82, η χορήγηση της κοινοτικής ενίσχυσης
δεν εξηρτάτο σε τελική ανάλυση από την απόδειξη της καταβολής της ενίσχυσης εντός της ταχθείσας προθεσμίας από τον οινοπνευματοποιό
στον παραγωγό.
145   Για όλους τους λόγους αυτούς και λαμβάνοντας υπόψη ότι είναι περίπλοκο το σύστημα που θέσπισε ο κανονισμός 2499/82 και εξαιρετικές
οι συνθήκες που προαναφέρθηκαν, μόνο μετά την ολοκλήρωση των διαδικασιών σχετικά με την ασφάλεια που κίνησαν ενώπιον των ιταλικών
δικαστηρίων οι προσφεύγουσες συνειδητοποίησαν ότι δεν θα επιτύγχαναν την καταβολή του ποσού των επιδίκων ενισχύσεων μέσω της
ασφάλειας.
146   Εν προκειμένω, καίτοι ο AIMA εισέπραξε την ασφάλεια από τον Φεβρουάριο του 1991 κατ’ εκτέλεση της απόφασης του Tribunale civile
της Ρώμης, ασφάλεια η οποία εκκαθαρίστηκε το ίδιο έτος υπέρ του ΕΓΤΠΕ (βλ. σκέψη 40 ανωτέρω), το ιταλικό δικαστήριο δεν προσδιόρισε
τον βάσει των διατάξεων του κανονισμού 2499/82 δικαιούχο της ασφάλειας οριστικά παρά μόνο μετά την έκδοση της απόφασης του
ιταλικού ακυρωτικού της 28ης Νοεμβρίου 1994. Στο πλαίσιο αυτό, το γεγονός που επικαλέστηκε η Επιτροπή ότι το εφετείο της Ρώμης
έκρινε απαράδεκτη την αίτηση λόγω της παράτυπης κοινοποίησης του δικογράφου στο DAI δεν επιτρέπει να θεωρηθεί ότι ο προορισμός
της ασφάλειας είχε καθοριστεί οριστικά με την προαναφερθείσα απόφαση του Tribunale civile της Ρώμης εφόσον η έφεση είχε ασκηθεί
από τέσσερις προσφεύγουσες εμπροθέσμως και κοινοποιήθηκε νομοτύπως στο AIMA και στην Assedile, οι δε τέσσερις προσφεύγουσες
άσκησαν στη συνέχεια αίτηση αναιρέσεως κατά της αποφάσεως του εφετείου (βλ. σκέψεις 31 και 33 ανωτέρω και, κατ’ αναλογία,
τις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Darmon της 18ης Ιουνίου 1991 στην υπόθεση C-55/90, Cato κατά Επιτροπής, Συλλογή 1991,
σ. I-2533, I-2545, σημεία 25 έως 27, στην οποία εκδόθηκε η απόφαση του Δικαστηρίου της 8ης Απριλίου 1982 και της 4ης Φεβρουαρίου
1992, Συλλογή 1992, σ. I-2559, σημείο 19). Εξ αυτών έπεται ότι η ζημία που υπέστησαν οι προσφεύγουσες δεν μπορούσε να εμφανίζεται
βεβαία πριν από τις 28 Νοεμβρίου 1994.
147   Υπό τις συνθήκες αυτές η προθεσμία παραγραφής των πέντε ετών που προβλέπει το άρθρο 46 του Οργανισμού του Δικαστηρίου δεν
μπορούσε να αρχίσει πριν από την ημερομηνία εκείνη, οπότε η παρούσα αγωγή αποζημιώσεως που ασκήθηκε το 1998 δεν μπορεί να
θεωρηθεί ως εκπρόθεσμη.
148   Κατά συνέπεια ο ισχυρισμός της παραγραφής της αξίωσης πρέπει να απορριφθεί.
149   Εξάλλου, πρέπει να σημειωθεί ότι μετά την απόφαση του ιταλικού ακυρωτικού της 28ης Νοεμβρίου1994, η ζημία που υπέστησαν οι
προσφεύγουσες μπορούσε, αντιθέτως να χαρακτηρισθεί ως βεβαία εφόσον εμφανιζόταν τότε σε επικείμενη και δυνάμενη να προβλεφθεί
καίτοι το ποσό της δεν μπορούσε ακόμα να προσδιοριστεί επακριβώς (βλ., σκέψεις 129 και 130 ανωτέρω). Πράγματι, στο μέτρο που
οι προσφεύγουσες υπάγονταν ως αγροτικοί συνεταιρισμοί στο καθεστώς των προνομιούχων δανειστών –όπως προκύπτει από τις απαντήσεις
των προσφευγουσών στις γραπτές ερωτήσεις του Πρωτοδικείου που δεν αμφισβήτησε η Επιτροπή– δεν αποκλειόταν το ενδεχόμενο να
λάβουν μέρος από τις απλήρωτες πιστώσεις τους από το DAI με το πέρας της διαδικασίας πτωχεύσεως που σημειώθηκε εντός του 2000,
κατά τις προαναφερθείσες απαντήσεις.
150   Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι το περί αποζημιώσεως αίτημα είναι παραδεκτό.

Επί του βασίμου της αγωγής αποζημιώσεως
Επιχειρήματα των διαδίκων
151   Προς στήριξη του αιτήματος αποζημιώσεως οι προσφεύγουσες επικαλούνται έλλειψη νομιμότητας του κανονισμού 2499/82 διότι το
κενό που επισημαίνουν συνεπάγεται καταρχάς άνιση μεταχείριση μεταξύ των παραγωγών αναλόγως της εθνικότητάς τους. Ο κανονισμός
αυτός συνιστά σοβαρή παραβίαση της αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων που κατοχυρώνει το άρθρο 6 και το άρθρο 40, παράγραφος
3, δεύτερο εδάφιο, της Συνθήκης ΕΚ (νυν κατόπιν τροποποιήσεως άρθρο 12 ΕΚ και άρθρο 34, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, ΕΚ)
εφόσον σε περιπτώσεις όπως η υπό κρίση, μόνο οι παραγωγοί που υπάγονται στο σύστημα του άρθρου 9 του εν λόγω κανονισμού αποκλείονται
από την κοινοτική ενίσχυση. Από το σύστημα αυτό προκύπτει επιπλέον ότι η ίδια ενίσχυση προορίζεται για τον παραγωγό μεν αν
το οικείο κράτος μέλος έχει επιλέξει τη διαδικασία του άρθρου 10 του κανονισμού αυτού, ή για τον οινοπνευματοποιό αν το κράτος
επέλεξε τη διαδικασία του άρθρου 9 του εν λόγω κανονισμού πράγμα που έρχεται σε πρόδηλη αντίφαση με τους σκοπούς που επιδιώκει
ο κανονισμός. Δεύτερον, οι προσφεύγουσες ισχυρίζονται ότι η έλλειψη εγγύησης για την πληρωμή των ενισχύσεων στους παραγωγούς
είχε εν προκειμένω σαν αποτέλεσμα τον αδικαιολόγητο πλουτισμό της Κοινότητας.
152   Εξάλλου, όσον αφορά την αποτίμηση της ζημίας που υπέστησαν, οι προσφεύγουσες ανέφεραν στην προσφυγή τα ποσά απλήρωτων πιστώσεών
τους έναντι του DAI που είχαν ήδη προβάλει ενώπιον του Tribunale civile της Ρώμης (βλ. σκέψη 28 ανωτέρω) και τα οποία δεν
αμφισβήτησε η Επιτροπή. Κατά τη συνεδρίαση της 10ης Φεβρουαρίου 2004 διευκρίνισαν, απαντώντας σε ερώτηση του Πρωτοδικείου,
ότι μετά τη διανομή που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της διαδικασίας πτώχευσης του DAI το 2000, η ζημία την οποία επικαλούνται
αντιστοιχεί αποκλειστικά στο μέρος που αντιπροσωπεύει κατ’ αναλογία η κοινοτική ενίσχυση από το ποσό των απλήρωτων πιστώσεών
τους έναντι του DAI μετά τη διανομή αυτή (βλ. σκέψη 44 ανωτέρω). Το μέρος αυτό δηλαδή θα πρέπει να υπολογιστεί αναλόγως του
μέρους που αντιπροσωπεύει η ενίσχυση –μνημονεύεται στις εγκριθείσες από το AIMA συμβάσεις– στο πλαίσιο της ελάχιστης τιμής
αγοράς που είχε συμφωνηθεί.
153   Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι, στο πλαίσιο του συστήματος καταβολής της κοινοτικής ενίσχυσης του άρθρου 9 του κανονισμού 2499/82,
οι οινοπνευματοποιοί ήταν οι άμεσοι δικαιούχοι της ενίσχυσης αυτής. Αντιθέτως στο σύστημα του άρθρου 10 του κανονισμού αυτού
δικαιούχοι ήταν οι παραγωγοί. Η διαφορά αυτή δεν συνιστά διάκριση αλλά ανταποκρίνεται στην ανάγκη να ληφθούν υπόψη για την
προκαταβολή και την καταβολή των ενισχύσεων τα διάφορα διοικητικά συστήματα των κρατών μελών όπως αναφέρει η ενδέκατη αιτιολογική
σκέψη του κανονισμού αυτού.
Εκτίμηση του Πρωτοδικείου
154   Ζήτημα εξωσυμβατικής ευθύνης της Κοινότητας λόγω ζημιών που προκαλούνται από τα όργανα, όπως προβλέπεται από το άρθρο 215,
δεύτερο εδάφιο, της Συνθήκης ΕΚ τίθεται μόνον εφόσον συντρέχει ένα σύνολο προϋποθέσεων όσον αφορά το παράνομο της προσαπτομένης
ενέργειας, το υποστατό της ζημίας και την ύπαρξη αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της παράνομης ενέργειας και της προκληθείσας ζημίας,
(προπαρατεθείσα απόφαση Ludwigshafener Walzmühle κ.λπ. κατά Συμβουλίου και Επιτροπής, σκέψη 18, και απόφαση του Πρωτοδικείου
της 9ης Δεκεμβρίου 1997, T-195/94 και T-202/94, Quiller και Heusmann κατά Συμβουλίου και Επιτροπής, Συλλογή 1997, σ. II-2247,
σκέψη 48).
155   Όσον αφορά την πρώτη προϋπόθεση η νομολογία απαιτεί να αποδεικνύεται κατάφωρη παραβίαση κανόνα δικαίου που παρέχει δικαιώματα
στα άτομα (απόφαση του Δικαστηρίου της 4ης Ιουλίου 2000, C-352/98 P, Bergaderm και Goupil κατά Επιτροπής, Συλλογή 2000, σ.
I-5291, σκέψη 42). Όσον αφορά τον όρο ότι η παραβίαση πρέπει να είναι κατάφωρη, το αποφασιστικό κριτήριο για να θεωρηθεί ότι
συντρέχει είναι το κριτήριο της πρόδηλης και σοβαρής υπέρβασης από το κοινοτικό όργανο των ορίων που διέπουν την οικεία εξουσία
εκτιμήσεως. Όταν το όργανο αυτό διαθέτει μόνο μικρό ή και ανύπαρκτο περιθώριο εκτιμήσεως, η απλή παράβαση του κοινοτικού δικαίου
μπορεί να αρκεί για να αποδειχθεί ότι συντρέχει κατάφωρη παραβίαση (απόφαση του Δικαστηρίου της 10ης Δεκεμβρίου 2002, C-312/00
P, Επιτροπή κατά Camar και Tico, Συλλογή 2002, σ. I-11355, σκέψη 54, και απόφαση του Πρωτοδικείου της 12ης Ιουλίου 2001, T-198/95,
T-171/96, T-230/97, T-174/98 και T-225/99, Comafrica και Dole Fresh Fruit Europe κατά Επιτροπής, Συλλογή 2001, σ. II-1975,
σκέψη 134).
156   Εν προκειμένω οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν κατά τα ουσιώδη ότι η διαφορά μεταξύ των συστημάτων καταβολής της ενίσχυσης που
προβλέπουν τα άρθρα 9 και 10 του κανονισμού 2499/82, αντιστοίχως, συνιστά διάκριση διότι δεν υπάρχει εγγύηση για την καταβολή
της ενίσχυσης στους παραγωγούς στο σύστημα του άρθρου 9. Επιπλέον, η πλήρης ή μερική παράλειψη καταβολής των ενισχύσεων στις
προσφεύγουσες προκαλεί αδικαιολόγητο πλουτισμό της Κοινότητας (βλ., σκέψη 84 ανωτέρω).
157   Όσον αφορά, πρώτον, τον ισχυρισμό της παραβιάσεως της αρχής της απαγορεύσεως του αδικαιολόγητου πλουτισμού πρέπει να σημειωθεί
ότι οι προσφεύγουσες εξεπλήρωσαν όλες τις υποχρεώσεις τους και η προληπτική απόσταξη του οίνου που παρέδωσαν στο DAI πραγματοποιήθηκε
εντός της προθεσμίας του κανονισμού 2499/82, όπως διαπιστώθηκε (βλ. σκέψη 141 ανωτέρω). Κατ’ αυτόν τον τρόπο επιτεύχθηκαν
πλήρως οι στόχοι του κανονισμού αυτού όσον αφορά την προληπτική απόσταξη.
158   Παρ’ όλα αυτά και λόγω της αφερεγγυότητας του DAI, οι προσφεύγουσες δεν έλαβαν το αντιστάθμισμα των παροχών τους που προβλέπεται
στο πλαίσιο των οιονεί συμβατικών σχέσεών τους με τον AIMA υπό τη μορφή της καταβολής –μέσω του DAΙ– του ποσού των ενισχύσεων
του ΕΓΠΤΕ που προβλέπουν οι συναφθείσες με το DAI συμβάσεις τις οποίες ενέκρινε ο AIMA.
159   Υπό τις συνθήκες αυτές υπάρχει αδικαιολόγητος πλουτισμός της Κοινότητας που προκύπτει από την παράλειψη της πλήρους καταβολής
των συγκεκριμένων ενισχύσεων στις προσφεύγουσες ενώ η ασφάλεια που είχε συστήσει το DAI –για να εγγυηθεί την ομαλή διεξαγωγή
της προληπτικής απόσταξης και για να χωρίσει προκαταβολή των ενισχύσεων αυτών– και την οποία εισέπραξε ο AIMA εκκαθαρίστηκε
από τον τελευταίο υπέρ του ΕΓΤΠΕ στο πλαίσιο του οικονομικού έτους 1991.
160   Η απαγόρευση του αδικαιολόγητου πλουτισμού όμως συνιστά γενική αρχή του κοινοτικού δικαίου (απόφαση του Δικαστηρίου της 10ης
Ιουλίου 1990, C-259/87, Ελλάδα κατά Επιτροπής, Συλλογή 1990, σ. I-2845, συνοπτική δημοσίευση, σκέψη 26, και αποφάσεις του
Πρωτοδικείου της 10ης Οκτωβρίου 2001, T-171/99, Corus UK κατά Επιτροπής, Συλλογή 2001, σ. II-2967, σκέψη 55, και της 3ης Απριλίου
2003, T-44/01, T-119/01 και T-126/01, Vieira και Vieira Argentina κατά Επιτροπής, Συλλογή 2003, σ. II-1209, σκέψη 86).
161   Κατόπιν αυτού διαπιστώνεται ότι το σύστημα έμμεσης καταβολής της ενίσχυσης που θεσπίζει το άρθρο 9 του κανονισμού 2499/82
είναι πρόδηλο ότι αντιβαίνει στη γενική αρχή που απαγορεύει τον αδικαιολόγητο πλουτισμό καθώς δεν προβλέπει μηχανισμό ικανό
να εξασφαλίσει την καταβολή της κοινοτικής ενίσχυσης στους παραγωγούς σε περίπτωση αφερεγγυότητας του οινοπνευματοποιού όταν
κατά τα λοιπά συντρέχουν όλες οι προϋποθέσεις χορήγησης της ενίσχυσης.
162   Συνεπώς, ο κανονισμός 2499/82 συνιστά κατάφωρη παραβίαση της αρχής που απαγορεύει τον αδικαιολόγητο πλουτισμό η οποία και
σκοπεί την παροχή δικαιωμάτων στους ιδιώτες.
163   Όσον αφορά, δεύτερον, τον ισχυρισμό περί παραβιάσεως της αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων, το Πρωτοδικείο διαπιστώνει
προκαταρκτικώς ότι η ευχέρεια που προβλέπει το άρθρο 8 του κανονισμού 2499/82 μεταξύ αφενός της καταβολής της ενίσχυσης στους
παραγωγούς μέσω του οινοπνευματοποιού (άρθρο 9) και αφετέρου της απευθείας καταβολής της ενίσχυσης στους παραγωγούς από τον
οργανισμό παρεμβάσεως (άρθρο 10) εδικαιολογείτο κατ’ αρχήν από την ανάγκη εξασφαλίσεως της πλήρους αποτελεσματικότητας της
προληπτικής απόσταξης για την αμπελοοινική περίοδο 1982/1983, στο σύνολο της Κοινότητας λαμβανομένης υπόψη της διαφοράς των
διοικητικών συστημάτων των διαφόρων κρατών μελών όπως αναφέρει η ενδέκατη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού αυτού. Εξάλλου,
οι προσφεύγουσες δεν αμφισβητούν καταρχήν τη νομιμότητα του συστήματος έμμεσης καταβολής της ενίσχυσης στους παραγωγούς.
164   Εν προκειμένω, πρέπει να εξεταστεί μήπως τα επιμέρους στοιχεία του συστήματος έμμεσης καταβολής της ενίσχυσης που προβλέπει
η επίδικη ρύθμιση συνεπάγονται διάκριση μεταξύ παραγωγών της Κοινότητας την οποία απαγορεύει το άρθρο 40, παράγραφος 3, της
Συνθήκης καθόσον τα στοιχεία αυτά έχουν ως αποτέλεσμα ότι δημιουργούν εις βάρος των παραγωγών των εγκατεστημένων σε κράτος
μέλος που επέλεξε το σύστημα έμμεσης καταβολής του άρθρου 9 του κανονισμού 2499/82 ένα κίνδυνο όσον αφορά την καταβολή της
κοινοτικής ενίσχυσης τον οποίον δεν είχαν οι παραγωγοί οι εγκατεστημένοι σε κράτος μέλος που επέλεξε το σύστημα του άρθρου
10 του εν λόγω κανονισμού.
165   Κατά πάγια νομολογία, η απαγόρευση των διακρίσεων που θεσπίζει το άρθρο 40, παράγραφος 3, της Συνθήκης δεν αποτελεί παρά την
ειδική έκφραση της γενικής αρχής της ισότητας η οποία αποτελεί θεμελιώδη αρχή του κοινοτικού δικαίου. Η αρχή αυτή επιβάλλει
να μην αντιμετωπίζονται κατά διαφορετικό τρόπο οι παρόμοιες καταστάσεις εκτός αν η διαφοροποίηση δικαιολογείται αντικειμενικά
(απόφαση του Δικαστηρίου της 21ης Φεβρουαρίου 1990, C-267/88 έως C-285/88, Wuidart κ.λπ., Συλλογή 1990, σ. I-435, σκέψη 13).
166   Όσον αφορά τον δικαστικό έλεγχο των προϋποθέσεων εφαρμογής της απαγόρευσης αυτής, πρέπει πάντως να σημειωθεί ότι ο κοινοτικός
νομοθέτης διαθέτει στον τομέα της κοινής αγροτικής πολιτικής ευρεία εξουσία εκτιμήσεως που αντιστοιχεί στις πολιτικές ευθύνες
που του αναθέτουν τα άρθρα 40 και 43 της Συνθήκης (νυν άρθρα 34 ΕΚ και 37 ΕΚ αντιστοίχως) (προπαρατεθείσα απόφαση Wuidart
κ.λπ., σκέψη 14).
167   Εν προκειμένω, από τον σκοπό που επιδιώκει ο προαναφερθείς κανονισμός προκύπτει ότι, ανεξαρτήτως του επελεχθέντος συστήματος
καταβολής της ενίσχυσης, η ενίσχυση αυτή προοριζόταν για τους παραγωγούς (βλ. σκέψη 142 ανωτέρω). Ναι μεν βάσει του άρθρου
9, παράγραφος 2, του κανονισμού 2499/82, ο οργανισμός παρεμβάσεως όφειλε να καταβάλει την ενίσχυση στον οινοπνευματοποιό,
πλην όμως η καταβολή αυτή εξηρτάτο από την καταβολή, εντός της προθεσμίας της παραγράφου 1 του ίδιου άρθρου, από τον οινοπνευματοποιό
στον παραγωγό της ελάχιστης τιμής αγοράς που περιελάμβανε το ποσό της ενίσχυσης. Στο σύστημα αυτό ο οινοπνευματοποιός επιτελούσε
στην πραγματικότητα λειτουργία ενδιαμέσου όσον αφορά την καταβολή της κοινοτικής ενίσχυσης η οποία περιλαμβανόταν στην εγγυημένη
ελάχιστη τιμή αγοράς.
168   Υπό τις συνθήκες αυτές το Πρωτοδικείο κρίνει ότι η έλλειψη εγγυήσεως της καταβολής της κοινοτικής ενίσχυσης στους παραγωγούς
υπό το σύστημα του άρθρου 9 του κανονισμού 2499/82, ιδίως σε περίπτωσή πτώχευσης του οινοπνευματοποιού, δεν εντάσσεται στους
συνήθεις εμπορικούς κινδύνους στους οποίους υπόκειται η εκτέλεση συμβάσεων παραδόσεως όπως οι συναφθείσες εν προκειμένω μεταξύ
των οινοπνευματοποιών και των παραγωγών και ιδιαίτερα δεν ανάγεται στον κίνδυνο μη εκπληρώσεως της υποχρεώσεως καταβολής της
συμφωνηθείσας τιμής σε περίπτωση αφερεγγυότητας του αγοραστή.
169   Συναφώς διαπιστώνεται ότι στο πλαίσιο του οικείου συστήματος οι συμβάσεις μεταξύ των οινοπνευματοποιών και των παραγωγών στις
οποίες αναφέρονται τα άρθρα 1, 3 και 4 του κανονισμού 2499/82, δεν πρέπει να θεωρηθούν ως συνήθεις εμπορικές συμβάσεις καθόσον
η τιμή που προέβλεπαν περιελάμβανε το ποσό της κοινοτικής ενίσχυσης. Πράγματι, ο κανονισμός 2499/82, προβλέποντας τη χορήγηση
ενίσχυσης του ΕΓΠΤΕ, τμήμα εγγυήσεων, υπέρ μιας συγκεκριμένης κατηγορίας επιχειρηματιών, υπό τους συγκεκριμένους όρους που
καθόρισε, απέκλειε καταρχήν κάθε οικονομική ή εμπορική αβεβαιότητα όσον αφορά την καταβολή της ενίσχυσης εφόσον επληρούντο
οι προϋποθέσεις χορηγήσεώς της.
170   Στο πλαίσιο αυτό η ρητή μνεία του ποσού της κοινοτικής ενίσχυσης που περιλαμβανόταν στην ελάχιστη τιμή αγοράς που προέβλεπαν
οι συμβάσεις μεταξύ των παραγωγών και των οινοπνευματοποιών και τις οποίες είχε εγκρίνει ο οργανισμός παρεμβάσεως επιβεβαιώνει
την καταρχήν έλλειψη κάθε κινδύνου μη εκτελέσεως όσον αφορά την καταβολή της τιμής μέχρι του ποσού της ενίσχυσης. Αντιθέτως,
πρέπει να σημειωθεί ότι το μέρος της ελάχιστης τιμής αγοράς που δεν καλυπτόταν από την κοινοτική ενίσχυση εξακολουθούσε να
υπόκειται στους κινδύνους που ενέχει κάθε εμπορική σύμβαση.
171   Ωστόσο στην πράξη και λόγω της ελλείψεως συστήματος εγγυήσεως της καταβολής της ενίσχυσης στους παραγωγούς υπό το σύστημα
του άρθρου 9 του κανονισμού, ιδίως σε περίπτωση πτωχεύσεως του οινοπνευματοποιού, η πραγματική καταβολή της κοινοτικής ενίσχυσης
στους παραγωγούς υπέκειτο και αυτή στους καθαρά εμπορικούς κινδύνους που μπορούσαν να στρεβλώσουν τους όρους χορηγήσεώς της.
172   Το γεγονός όμως ότι το σύστημα ενίσχυσης στην απόσταξη ήταν διαρρυθμισμένο κατά τρόπο ώστε τα προς τούτο προβλεπόμενα κοινοτικά
κονδύλια να μπορούν να χαθούν στο πλαίσιο της μεσολαβούσας εμπορικής σχέσης πριν φθάσουν στον δικαιούχο τους είναι φανερό
ότι αντιβαίνει στον σκοπό του κανονισμού και στο δημόσιο χαρακτήρα του. Ναι μεν η ασφάλεια που προβλέπεται σε περίπτωση προκαταβολής
της ενίσχυσης ήταν ικανή να διαφυλάξει ενδεχομένως τα οικονομικά συμφέροντα της Κοινότητας, πλην όμως υπό συνθήκες όπως της
παρούσας υπόθεσης, το σύστημα δεν μπόρεσε να ανταποκριθεί σε έναν από τους στόχους τους που ήταν η βελτίωση του εισοδήματος
των οικείων παραγωγών. Συναφώς, διαπιστώνεται ότι το επιχείρημα της Επιτροπής ότι στο πλαίσιο της κοινής αγροτικής πολιτικής
ο νομικός δικαιούχος μιας ενίσχυσης τοποθετείται πριν από τον οικονομικό δικαιούχο που είναι ο γεωργός παραγωγός, δεν αναιρεί
την εκτίμηση αυτή εφόσον η επιλογή μεταξύ των διαδικασιών των άρθρων 9 και 10 του κανονισμού δεν είχε σκοπό να δώσει τη δυνατότητα
στα κράτη μέλη να επιλέξουν κατά βούληση τον δικαιούχο της ενίσχυσης αλλά μόνο να διευκολύνει την προσαρμογή των λεπτομερειών
εφαρμογής του συστήματος στο οικείο διοικητικό σύστημα (ενδέκατη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 2499/82).
173   Συνεπώς διαπιστώνεται ότι το κενό αυτό του κανονισμού 2499/82 είχε ως αποτέλεσμα τη διαφορετική μεταχείριση αναλόγως των κρατών
μελών όσον αφορά ακριβώς την εγγύηση της καταβολής της κοινοτικής ενίσχυσης στους οικείους παραγωγούς τη στιγμή που η ενίσχυση
αυτή οφειλόταν καταρχήν βάσει της εφαρμοστέας κοινοτικής νομοθεσίας.
174   Η διαφορά αυτή δεν συμβιβάζεται με την αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων παρά μόνο αν δικαιολογείται αντικειμενικά από
τη διαφορά των συγκεκριμένων καταστάσεων. Αυτό όμως δεν συμβαίνει εν προκειμένω. Ειδικότερα στο μέτρο που η διαφορετική μεταχείριση
δεν ανάγεται στις προϋποθέσεις χορηγήσεως της ενίσχυσης για προληπτική απόσταξη αλλά αποκλειστικά στις διοικητικές πτυχές
της χορήγησής της, δεν μπορεί να εξηγηθεί από διαφορές αναγόμενες στην κατάσταση των οινοπαραγωγών ή γενικότερα την κατάσταση
του αμπελοοινικού τομέα στα διάφορα κράτη μέλη.
175   Επιπλέον και αντίθετα με τους ισχυρισμούς της Επιτροπής, αυτή η διαφορετική μεταχείριση δεν δικαιολογείται από πρακτικές θεωρήσεις
αναγόμενες στην ανάγκη να ληφθούν υπόψη τα διάφορα διοικητικά συστήματα στα διάφορα κράτη μέλη. Πράγματι το σύστημα καταβολής
της ενίσχυσης στους παραγωγούς μέσω των οινοπνευματοποιών που προβλέπει το άρθρο 9 του κανονισμού 2499/82 μπορούσε κάλλιστα
να προβλέπει μηχανισμού που θα εξασφαλίζει την καταβολή της ενίσχυσης στους παραγωγούς σε περίπτωση αφερεγγυότητας του οινοπνευματοποιού
χωρίς παράλληλα να επηρεάζεται η αποτελεσματικότητα του συστήματος. Η Επιτροπή δηλαδή όφειλε να θεσπίσει σε εύθετο χρόνο τα
μέτρα που θεωρούσε καταλληλότερα για να καλύψει αυτό το κενό του κανονισμού. Συναφώς, το επιχείρημα της Επιτροπής ότι η προβαλλομένη
διαφορετική μεταχείριση δικαιολογείται από το γεγονός ότι το σύστημα καταβολής της ενίσχυσης του άρθρου 10 του κανονισμού
2499/82 επέβαλε περισσότερες διοικητικές δεσμεύσεις στους οικείους παραγωγούς από το σύστημα του άρθρου 9 του κανονισμού αυτού
δεν είναι ούτε τεκμηριωμένο ούτε βάσιμο. Πράγματι οι αιτιάσεις των προσφευγουσών δεν αφορούν την ίδια την αρχή της καταβολής
της ενίσχυσης στους παραγωγούς μέσω του οινοπνευματοποιού αλλά το κενό που εμφανίζει το σύστημα αυτό καθόσον δεν εγγυάτο την
καταβολή της ενίσχυσης στους πραγματικούς δικαιούχους, σε περίπτωση αφερεγγυότητας του οινοπνευματοποιού. Αυτή όμως η έλλειψη
εγγύησης ήταν ικανή να στερήσει τους οικείους παραγωγούς για εξωτερικούς λόγους, από την ενίσχυση την οποία εδικαιούντο να
ζητήσουν και συνεπώς δεν έχει τίποτε κοινό με τους απλούς όρους αποδείξεως από τις οποίες το άρθρο 10 του κανονισμού 2499/82
εξαρτούσε την άμεση καταβολή της ενίσχυσης από τον οργανισμό παρεμβάσεως στους παραγωγούς. Όσον αφορά το επιχείρημα που πρόβαλε
η Επιτροπή με τις απαντήσεις στις γραπτές ερωτήσεις του Πρωτοδικείου, ότι δηλαδή οι παραγωγοί έφεραν επίσης, στο πλαίσιο του
συστήματος του άρθρου 10 του κανονισμού 2499/82, τον κίνδυνο να μη λάβουν την κοινοτική ενίσχυση αν ο οινοπνευματοποιός δεν
εκτελούσε την υποχρέωσή του να πραγματοποιήσει την απόσταξη του οίνου εμπροθέσμως, διαπιστώνεται αφενός ότι ο κίνδυνος αυτός
αφορούσε όλους τους παραγωγούς ανεξαρτήτως της επιλογής του οικείου κράτους μέλους και αφετέρου ότι δεν έχει καμιά σχέση με
τον κίνδυνο της αφερεγγυότητας του οινοπνευματοποιού που είναι και ο μόνος που αφορά την υπό κρίση υπόθεση, εφόσον δεν αμφισβητείται
ότι ο οίνος που παρέδωσαν οι προσφεύγουσες αποστάχθηκε εμπροθέσμως.
176   Υπό τις συνθήκες αυτές, η Επιτροπή, παραλείποντας να προβλέψει στην οικονομία του κανονισμού 2499/82, παράλληλα με το σύστημα
καταβολής της ενίσχυσης του άρθρου 9 του κανονισμού αυτού, ένα μηχανισμό εγγυήσεως της καταβολής της ενίσχυσης στους οικείους
παραγωγούς σε περίπτωση αφερεγγυότητας του οινοπνευματοποιού, παρέβη κατά τρόπο πρόδηλο και σοβαρό τα όρια που διέπουν την
οικεία εξουσία εκτιμήσεως. Συνεπώς ο κανονισμός 2499/82 συνιστά επίσης κατάφωρη παραβίαση της αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων
που έχει ως αντικείμενο την παροχή δικαιωμάτων στους ιδιώτες (προπαρατεθείσα απόφαση Dumortier κ.λπ. κατά Συμβουλίου, σκέψη
11).
177   Εξάλλου απορριπτέα είναι η άποψη της Επιτροπής ότι οι προσφεύγουσες δεν απέδειξαν την ύπαρξη αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της
ζημίας που προέκυψε από την παντελή ή μερική παράλειψη καταβολής της ενίσχυσης και της συμπεριφοράς του οργάνου αυτού για
τον λόγο ότι δεν απέδειξαν την αιτιώδη συνάφεια μεταξύ της μη καταβολής της ενίσχυσης από το DAI –που κατά την Επιτροπή συνιστά
το ζημιογόνο γεγονός– και της συμπεριφοράς του οργάνου αυτού. Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι οι προσφεύγουσες ορθώς υποστηρίζουν
ότι η ζημία τους την οποία δεν αμφισβητεί η Επιτροπή προκλήθηκε από την παράλειψη του οργάνου αυτού να περιλάβει στο πλαίσιο
του συστήματος του άρθρου 9 του κανονισμού 2499/82 μηχανισμό εγγυώμενο την καταβολή της ενίσχυσης στους οικείους παραγωγούς
σε περίπτωση αφερεγγυότητας του οινοπνευματοποιού (βλ. σκέψεις 111 και 112 ανωτέρω). Πράγματι η παντελής ή μερική παράλειψη
πληρωμής της ενίσχυσης στις προσφεύγουσες λόγω της πτωχεύσεως του DAI προκύπτει αμέσως από το κενό αυτό του κανονισμού 2499/82.
Συνεπώς, η ύπαρξη αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της ζημίας αυτής και της συμπεριφοράς που προσάπτεται στην Επιτροπή αποδεικνύεται
σαφώς.
178   Υπό το φως των προεκτεθέντων συνάγεται το συμπέρασμα ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις θεμελιώσεως της ευθύνης της Κοινότητας
που αφορούν το παράνομο της προσαπτομένης συμπεριφοράς, το υποστατό της ζημίας και την αιτιώδη συνάφεια μεταξύ της συμπεριφοράς
αυτής και της προβαλλομένης ζημίας.
179   Δεδομένου ότι το ποσό της ζημίας που υπέστησαν οι προσφεύγουσες δεν μπορεί να προσδιοριστεί στο παρόν στάδιο της δίκης λαμβανομένων
υπόψη των επιχειρημάτων των διαδίκων, πρέπει να κριθεί με παρεμπίπτουσα απόφαση ότι η Επιτροπή οφείλει να αποζημιώσει τις
προσφεύγουσες για τη ζημία που υπέστησαν λόγω της παντελούς ή μερικής παραλείψεως καταβολής του μέρους που αντιπροσωπεύει
η κοινοτική ενίσχυση –την οποία είχαν δικαίωμα να αξιώσουν κατ’ εφαρμογήν του κανονισμού 2499/82– από το ποσό των απλήρωτων
πιστώσεών τους έναντι του DAI.
180   Το Πρωτοδικείο καλεί συνεπώς τους διαδίκους να επιδιώξουν συμφωνία υπό το φως της παρούσας απόφασης όσον αφορά το ποσό της
αποζημίωσης για την προκληθείσα ζημία εντός τεσσάρων μηνών από της εκδόσεως της παρούσας απόφασης. Ελλείψει συμφωνίας οι διάδικοι
θα υποβάλουν εντός της προθεσμίας αυτής τα αιτήματά τους αριθμητικώς.

Επί των δικαστικών εξόδων
181   Λαμβάνοντας υπόψη την προηγουμένη σκέψη, το Πρωτοδικείο επιφυλάσσεται για τα δικαστικά έξοδα.
Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΠΡΩΤΟΔΙΚΕΙΟ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ (δεύτερο τμήμα)
αποφασίζει:
1)
Η Επιτροπή υποχρεούται να αποκαταστήσει τη ζημία που προκάλεσε στις προσφεύγουσες-ενάγουσες η πτώχευση του Distilleria Agricola
Industriale de Terralba, λόγω της ελλείψεως μηχανισμού δυναμένου να εγγυηθεί, στο πλαίσιο του συστήματος του άρθρου 9 του
κανονισμού (ΕΟΚ) 2499/82, περί καθορισμού των διατάξεων σχετικά με την προληπτική απόσταξη για την αμπελουργική περίοδο 1982/1983,
την καταβολή της κοινοτικής ενίσχυσης που προβλέπει ο κανονισμός αυτός στους οικείους παραγωγούς.
2)
Οι διάδικοι θα διαβιβάσουν στο Πρωτοδικείο, εντός τεσσάρων μηνών από της εκδόσεως της παρούσας απόφασης, το ποσό της αποζημίωσης
στο οποία θα καταλήξουν δια κοινής συμφωνίας.
3)
Αν δεν υπάρξει συμφωνία, θα διαβιβάσουν στο Πρωτοδικείο τα αιτήματά τους αριθμητικώς.
Pirrung
Meij
Forwood
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο, στις 23 Νοεμβρίου 2004.
Ο Γραμματέας

Ο Πρόεδρος
H. Jung

J. Pirrung
Πίνακας περιεχομένων
Νομικό πλαίσιο
Ιστορικό της διαφοράς
Διαδικασία και αιτήματα των διαδίκων
Σκεπτικό
Α – Επί του παραδεκτού των προσφυγών ακυρώσεως και των προσφυγών κατά παραλείψεως
Επιχειρήματα των διαδίκων
Εκτίμηση του Πρωτοδικείου
Επί του παραδεκτού της προσφυγής ακυρώσεως
Επί του παραδεκτού της προσφυγής περί παραλείψεως
Β – Επί της αγωγής αποζημιώσεως και του αιτήματος αποδόσεως του αδικαιολόγητου πλουτισμού
Επί του παραδεκτού του αιτήματος αποδόσεως του αδικαιολόγητου πλουτισμού
Επί του παραδεκτού της αγωγής αποζημιώσεως
Επιχειρήματα των διαδίκων
Εκτίμηση του Πρωτοδικείου
1.  Όσον αφορά τον λόγο που βασίζεται στην έλλειψη καταλογισμού της επικρινόμενης συμπεριφοράς της Κοινότητας
2.  Όσον αφορά τον λόγο που αντλείται από την ύπαρξη εσωτερικών αποτελεσματικών μέσων έννομης προστασίας
3.  Ως προς τον ισχυρισμό της παραγραφής της αξιώσεως περί αποζημιώσεως
Επί του βασίμου της αγωγής αποζημιώσεως
Επιχειρήματα των διαδίκων
Εκτίμηση του Πρωτοδικείου
Επί των δικαστικών εξόδων
*
Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.