CELEX: 62009CJ0203
Οδηγία 86/653/ΕΟΚ
Εμπορικοί αντιπρόσωποι (ανεξάρτητοι επαγγελματίες)
Καταγγελία της συμβάσεως εμπορικής αντιπροσωπείας από τον αντιπροσωπευόμενο
Αξίωση του αντιπροσώπου για την καταβολή αποζημιώσεως

της 16ης Μαρτίου 2006, C‑3/04, Poseidon Chartering, Συλλογή 2006, σ. I‑2505, σκέψη 14).
Συνεπώς, σε περίπτωση κατά την οποία τα υποβληθέντα από εθνικά δικαστήρια ερωτήματα αφορούν την ερμηνεία διατάξεως του δικαίου
της Ενώσεως, το Δικαστήριο οφείλει καταρχήν να αποφανθεί. Πράγματι, ούτε από το γράμμα του άρθρου 267 ΣΛΕΕ ούτε από το αντικείμενο
της προβλεπόμενης από το άρθρο αυτό διαδικασίας προκύπτει ότι πρόθεση των συντακτών της Συνθήκης ήταν να αποκλείσουν από την
αρμοδιότητα του Δικαστηρίου τις αιτήσεις εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως που αφορούν διάταξη του δικαίου της Ενώσεως στην
ειδική περίπτωση κατά την οποία το εθνικό δίκαιο κράτους μέλους παραπέμπει στο περιεχόμενο της διατάξεως αυτής προκειμένου
να καθορισθούν οι εφαρμοστέοι κανόνες σε αμιγώς εσωτερική για το κράτος αυτό υπόθεση (βλ. προπαρατεθείσα απόφαση Poseidon
Chartering, σκέψη 15).
Συγκεκριμένα, σε περίπτωση κατά την οποία εθνική νομοθεσία εναρμονίζει τις λύσεις που προβλέπει για τις αμιγώς εσωτερικής
φύσεως υποθέσεις με τις λύσεις που προβλέπει το δίκαιο της Ενώσεως, προκειμένου ιδίως να αποτραπούν διακρίσεις ή ενδεχόμενες
στρεβλώσεις του ανταγωνισμού, υπάρχει σαφώς συμφέρον της Ενώσεως να ερμηνεύονται ομοιόμορφα οι διατάξεις ή οι έννοιες που
αντιστοιχούν σε διατάξεις ή έννοιες του δικαίου της Ενώσεως, ανεξαρτήτως των συνθηκών υπό τις οποίες αυτές τυγχάνουν εφαρμογής,
προκειμένου να αποφεύγονται στο μέλλον αποκλίσεις ως προς την ερμηνεία (προπαρατεθείσα απόφαση Poseidon Chartering, σκέψη
16).
Εν προκειμένω, μολονότι τα ερωτήματα αφορούν σύμβαση παραχωρήσεως και όχι σύμβαση εμπορικής αντιπροσωπείας και μολονότι, ως
εκ τούτου, η οδηγία δεν διέπει άμεσα την επίμαχη περίπτωση, εντούτοις κατά το γερμανικό δίκαιο τα δύο είδη συμβάσεως ρυθμίζονται
κατά τρόπο πανομοιότυπο (βλ., σχετικώς, προπαρατεθείσα απόφαση Poseidon Chartering, σκέψη 17).
Επιπλέον, από κανένα στοιχείο της δικογραφίας δεν μπορεί να συναχθεί ότι το αιτούν δικαστήριο έχει την ευχέρεια να αποκλίνει
από την ερμηνεία που δίδει το Δικαστήριο στις διατάξεις της οδηγίας.
Υπό τις συνθήκες αυτές, η ένσταση αναρμοδιότητας πρέπει να απορριφθεί.
Δεύτερον, όσον αφορά το παραδεκτό του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος, πρέπει να επισημανθεί ότι το ερώτημα αυτό αφορά περίπτωση
στην οποία, κατά τον χρόνο της τακτικής καταγγελίας της συμβάσεως, υφίσταται λόγος δικαιολογών την καταγγελία της συμβάσεως
χωρίς προειδοποίηση, τον οποίο δεν επικαλέσθηκε ο αντιπροσωπευόμενος για να δικαιολογήσει την καταγγελία αυτή. Όπως προκύπτει
από την απόφαση του αιτούντος δικαστηρίου, η παράβαση των συμβατικών υποχρεώσεων η οποία προσάπτεται στην AHW συντελέσθηκε
μετά την κοινοποίηση της τακτικής καταγγελίας της συμβάσεως παραχωρήσεως.
Υπό τις συνθήκες αυτές, διαπιστώνεται ότι το πρώτο προδικαστικό ερώτημα αφορά περίπτωση αμιγώς υποθετικού χαρακτήρα, η οποία
προδήλως δεν ανταποκρίνεται στα επίμαχα στην κύρια δίκη πραγματικά περιστατικά και συνιστά, ως εκ τούτου, ερώτημα στερούμενο
χρησιμότητας για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης.
Κατά συνέπεια, το πρώτο προδικαστικό ερώτημα είναι απαράδεκτο.

Επί της ουσίας
Παρατηρήσεις που κατατέθηκαν στο Δικαστήριο
Η Volvo Car προτείνει να δοθεί αρνητική απάντηση στο δεύτερο ερώτημα το οποίο υποβλήθηκε βάσει πιο διασταλτικής ερμηνείας
των κριτηρίων που θέτει το άρθρο 18, στοιχείο α΄, της οδηγίας. Ειδικότερα, από κανένα στοιχείο της οδηγίας αυτής δεν μπορεί
να συναχθεί ότι ο αποκλεισμός της αξιώσεως αποζημιώσεως πρέπει να εξαρτάται από το εντελώς τυχαίο κριτήριο του αν η υπαίτια
συμπεριφορά που δικαιολογεί απόφαση περί λύσεως της συμβάσεως χωρίς προειδοποίηση κατέστη γνωστή ή όχι πριν τη λήξη της συμβάσεως.
Όπως επισήμανε η AHW κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η δυνατότητα του αντιπροσωπευομένου να απαλλαγεί από την υποχρέωση
καταβολής αποζημιώσεως στον εμπορικό αντιπρόσωπο, βάσει διασταλτικής ερμηνείας του άρθρου 18, στοιχείο α΄, της οδηγίας, έχει
ως συνέπεια στρέβλωση του ανταγωνισμού. Κατά συνέπεια, πρέπει να προκριθεί η γραμματική ερμηνεία της εν λόγω διατάξεως, που
αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα της υποχρεώσεως καταβολής αποζημιώσεως, ερμηνεία βάσει της οποίας η υπαίτια συμπεριφορά του
αντιπροσώπου πρέπει να συνιστά άμεση αιτία της αποφάσεως περί καταγγελίας της συμβάσεως. Εξάλλου, βάσει του άρθρου 17, παράγραφος
2, στοιχείο α΄, της οδηγίας, το οποίο προβλέπει τον κατά δίκαιη κρίση έλεγχο του ύψους της αποζημιώσεως, είναι δυνατό να μειωθεί
το ποσό της αποζημιώσεως ή ακόμη και να στερηθεί εντελώς ο αντιπρόσωπος την αποζημίωση αυτή.
Η Γερμανική Κυβέρνηση προτείνει να δοθεί καταφατική απάντηση στο δεύτερο ερώτημα. Συγκεκριμένα, η οδηγία, της οποίας ουσιώδεις
αρχές είναι η εμπιστοσύνη και το αμοιβαίο καθήκον εντιμότητας, σκοπεί σε δίκαιη στάθμιση των συμφερόντων των συμβαλλομένων.
Βάσει του άρθρου 18, στοιχείο α΄, της οδηγίας, δεν υφίσταται αξίωση για την καταβολή αποζημιώσεως οσάκις η υπαίτια συμπεριφορά
του εμπορικού αντιπροσώπου δεν απετέλεσε άμεσα την αιτία της αποφάσεως περί καταγγελίας της συμβάσεως, πλην όμως υφίστατο
κατά αντικειμενική κρίση πριν τη λήψη της αποφάσεως αυτής, μπορούσε δε να δικαιολογήσει, κατά το εθνικό δίκαιο, απόφαση περί
καταγγελίας της συμβάσεως χωρίς προειδοποίηση. Αρκεί η υπαίτια συμπεριφορά του εμπορικού αντιπροσώπου να μπορεί θεωρητικά
να προβληθεί από τον αντιπροσωπευόμενο ως λόγος καταγγελίας της συμβάσεως (υποθετική αιτιώδης συνάφεια). Αντιθέτως, δεδομένου
ότι οι δύο προπαρατεθείσες προϋποθέσεις πρέπει να πληρούνται σωρευτικώς, το άρθρο 18, στοιχείο α΄, της οδηγίας δεν έχει εφαρμογή,
κατά τη Γερμανική Κυβέρνηση, οσάκις οι προϋποθέσεις αυτές δεν πληρούνται κατά τον ίδιο χρόνο, η δε παράβαση υποχρεώσεως συντελέσθηκε
κατόπιν της λήψεως της αποφάσεως περί καταγγελίας της συμβάσεως.
Κατά την Επιτροπή, το καθεστώς που θεσπίζεται με τα άρθρα 17 έως 19 της οδηγίας έχει χαρακτήρα αναγκαστικού δικαίου. Τούτου
δοθέντος, τυχόν πιο διασταλτική ερμηνεία του άρθρου 18, στοιχείο α΄, της οδηγίας είναι συμβατή με ένα δίκαιο συμβιβασμό των
συμφερόντων του αντιπροσωπευομένου και αυτών του εμπορικού αντιπροσώπου. Πράγματι, ο εμπορικός αντιπρόσωπος χρήζει εξίσου
προστασίας σε περίπτωση κατά την οποία ο αντιπροσωπευόμενος έκρινε ότι η συμπεριφορά του πρώτου δεν είναι αρκούντως πλημμελής
ώστε να δικαιολογεί καταγγελία της συμβάσεως. Εξάλλου, ουδόλως απαγορεύεται στον αντιπροσωπευόμενο να δηλώσει στον εμπορικό
αντιπρόσωπο ότι η συμπεριφορά του δευτέρου θα οδηγούσε τον πρώτο σε καταγγελία της συμβάσεως αν αυτός δεν την είχε ήδη καταγγείλει.
Σε περίπτωση κατά την οποία ο αντιπροσωπευόμενος λαμβάνει γνώση της υπαίτιας συμπεριφοράς του εμπορικού αντιπροσώπου μόνον
κατόπιν της λύσεως της συμβατικής σχέσεως, δεν μπορεί να καταγγείλει τη σύμβαση για τον λόγο αυτό, καθόσον δεν υφίσταται πλέον
σύμβαση δυνάμενη να καταγγελθεί. Δεδομένου ότι ο νομοθέτης της Ενώσεως δεν προέβλεψε στην οδηγία διατάξεις για την περίπτωση
αυτή, τα κράτη μέλη έχουν την ευχέρεια, εντός των ορίων που τέθηκαν με τη Συνθήκη, να αποκλείσουν ή όχι την αξίωση για την
καταβολή αποζημιώσεως. Σε περίπτωση κατά την οποία ο αντιπροσωπευόμενος έλαβε γνώση της υπαίτιας συμπεριφοράς του αντιπροσώπου
πριν τη λήξη της συμβάσεως και δεν επικαλέσθηκε τη συμπεριφορά αυτή ως λόγο καταγγελίας, η αξίωση για την καταβολή αποζημιώσεως
εξακολουθεί βεβαίως να υφίσταται, πλην όμως η εν λόγω συμπεριφορά μπορεί να ληφθεί υπόψη κατά την προσαρμογή του ύψους της
αποζημιώσεως για λόγους επιείκειας.
Απάντηση του Δικαστηρίου
Με το δεύτερο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ερωτά, κατ’ ουσίαν, αν το άρθρο 18, στοιχείο α΄, της οδηγίας έχει την έννοια
ότι δεν επιτρέπει το ενδεχόμενο ανεξάρτητος εμπορικός αντιπρόσωπος να στερηθεί την αξίωση αποζημιώσεως πελατείας οσάκις ο
αντιπροσωπευόμενος αποδεικνύει την ύπαρξη υπαίτιας συμπεριφοράς στην οποία υπέπεσε ο αντιπρόσωπος αυτός κατόπιν της κοινοποιήσεως
της τακτικής καταγγελίας της συμβάσεως, αλλά πριν λήξει η προθεσμία που τάχθηκε με τη σχετική προειδοποίηση, και η οποία δύναται
να δικαιολογήσει έκτακτη καταγγελία της επίμαχης συμβάσεως.
Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αυτό, πρέπει να υπομνησθεί ότι κατά το άρθρο 18, στοιχείο α΄, της οδηγίας, η διαλαμβανόμενη
στη διάταξη αυτή αποζημίωση δεν οφείλεται σε περίπτωση κατά την οποία ο αντιπροσωπεύομενος καταγγείλει τη σύμβαση «λόγω» υπαίτιας
συμπεριφοράς του εμπορικού αντιπροσώπου, η οποία θα δικαιολογούσε, βάσει της εθνικής νομοθεσίας, την έκτακτη καταγγελία της
συμβάσεως.
Η εκ μέρους του νομοθέτη της Ενώσεως χρήση της προθέσεως «λόγω» ενισχύει την άποψη, την οποία προέβαλε μεταξύ άλλων η Επιτροπή,
ότι ο νομοθέτης αυτός είχε την πρόθεση να απαιτήσει την ύπαρξη άμεσης αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της υπαίτιας συμπεριφοράς
του εμπορικού αντιπροσώπου και της αποφάσεως του αντιπροσωπευομένου να καταγγείλει τη σύμβαση, προκειμένου να στερήσει από
τον εμπορικό αντιπρόσωπο την αποζημίωση του άρθρου 17 της οδηγίας.
Η ερμηνεία αυτή ενισχύεται από το ιστορικό θεσπίσεως της οδηγίας. Συγκεκριμένα, όπως προκύπτει από την πρόταση οδηγίας (JO
1977, C 13, σ. 2), η Επιτροπή είχε αρχικώς προτείνει να μην οφείλεται κατ’ αποκοπήν αποζημίωση πελατείας σε περίπτωση κατά
την οποία ο αντιπροσωπευόμενος κατήγγειλε ή «μπορούσε να καταγγείλει τη σύμβαση» λόγω υπαίτιας συμπεριφοράς του εμπορικού
αντιπροσώπου που να καθιστά αδύνατο να αξιωθεί από τον αντιπροσωπευόμενο η συνέχιση της συμβατικής σχέσεως. Επιβάλλεται, όμως,
η διαπίστωση ότι ο νομοθέτης της Ενώσεως δεν επέλεξε τον δεύτερο εκ των προταθέντων λόγων απωλείας της αξιώσεως.
Η προπαρατεθείσα ερμηνεία ενισχύεται επίσης από το γεγονός ότι η ίδια πρόθεση χρησιμοποιείται στην απόδοση του άρθρου 18,
στοιχείο α΄, της οδηγίας στις διάφορες γλώσσες, μεταξύ δε άλλων στην ισπανική («por un incumplimiento imputable al agente
comercial»), στη γερμανική («wegen eines schuldhaften Verhaltens des Handelsvertreters»), στην αγγλική («because of default
attributable to the commercial agent»), στη γαλλική («pour un manquement imputable à l’agent commercial»), στην ιταλική («per
un’inadempienza imputabile all’agente commerciale») και στην πολωνική γλώσσα («z powodu uchybienia przypisywanego przedstawicielowi
handlowemu»).
Πρέπει να προστεθεί ότι, ως εξαίρεση από τον κανόνα της αξιώσεως του αντιπροσώπου για την καταβολή αποζημιώσεως, το άρθρο
18, στοιχείο α΄, της οδηγίας πρέπει να ερμηνεύεται συσταλτικά. Ως εκ τούτου, η διάταξη αυτή δεν μπορεί να ερμηνευθεί κατά
τρόπο που θα κατέληγε να προσθέσει έναν επιπλέον λόγο απώλειας της αξιώσεως καταβολής αποζημιώσεως ο οποίος δεν προβλέπεται
ρητώς από τη διάταξη αυτή.
Υπό τις συνθήκες αυτές, σε περίπτωση κατά την οποία ο αντιπροσωπευόμενος λαμβάνει γνώση της υπαίτιας συμπεριφοράς του εμπορικού
αντιπροσώπου μόνο κατόπιν της λύσεως της συμβάσεως, δεν χωρεί πλέον εφαρμογή του μηχανισμού τον οποίο προβλέπει το άρθρο 18,
στοιχείο α΄, της οδηγίας. Κατά συνέπεια, ο εμπορικός αντιπρόσωπος δεν μπορεί, βάσει της διατάξεως αυτής, να στερηθεί την αξίωσή
του για την καταβολή αποζημιώσεως σε περίπτωση κατά την οποία ο αντιπροσωπευόμενος αποδεικνύει, αφότου κοινοποίησε στον αντιπρόσωπο
την καταγγελία της συμβάσεως κατόπιν προειδοποιήσεως, την ύπαρξη υπαίτιας συμπεριφοράς του αντιπροσώπου αυτού δυνάμενης να
δικαιολογήσει έκτακτη καταγγελία της επίμαχης συμβάσεως.
Πρέπει, πάντως, να προστεθεί ότι, σύμφωνα με το άρθρο 17, παράγραφος 2, στοιχείο α΄, δεύτερη περίπτωση, της οδηγίας, ο εμπορικός
αντιπρόσωπος έχει αξίωση για την καταβολή αποζημιώσεως εάν και εφόσον η καταβολή της αποζημιώσεως αυτής είναι δίκαιη, λαμβανομένων
υπόψη όλων των περιστάσεων. Δεν μπορεί, επομένως, να αποκλεισθεί το ενδεχόμενο να ληφθεί υπόψη η συμπεριφορά του αντιπροσώπου
αυτού στο πλαίσιο της αναλύσεως για τον καθορισμό του δίκαιου χαρακτήρα της αποζημιώσεώς του.
Κατόπιν των προεκτεθέντων, στο δεύτερο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 18, στοιχείο α΄, της οδηγίας δεν επιτρέπει
το ενδεχόμενο ανεξάρτητος εμπορικός αντιπρόσωπος να στερηθεί την αξίωση για την καταβολή αποζημιώσεως πελατείας σε περίπτωση
κατά την οποία ο αντιπροσωπευόμενος αποδεικνύει την ύπαρξη υπαίτιας συμπεριφοράς στην οποία υπέπεσε ο εμπορικός αντιπρόσωπος
κατόπιν της κοινοποιήσεως της τακτικής καταγγελίας της συμβάσεως, αλλά πριν λήξει η προθεσμία που τάχθηκε με τη σχετική προειδοποίηση,
και η οποία δύναται να δικαιολογήσει έκτακτη καταγγελία της επίμαχης συμβάσεως.

Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον
του εθνικού δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν
παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (πρώτο τμήμα) αποφαίνεται:
Το άρθρο 18, στοιχείο α΄, της οδηγίας 86/653/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1986 για τον συντονισμό των δικαίων των
κρατών μελών όσον αφορά τους εμπορικούς αντιπροσώπους (ανεξάρτητους επαγγελματίες), δεν επιτρέπει το ενδεχόμενο ανεξάρτητος
εμπορικός αντιπρόσωπος να στερηθεί την αξίωση για την καταβολή αποζημιώσεως πελατείας σε περίπτωση κατά την οποία ο αντιπροσωπευόμενος
αποδεικνύει την ύπαρξη υπαίτιας συμπεριφοράς στην οποία υπέπεσε ο εμπορικός αντιπρόσωπος κατόπιν της κοινοποιήσεως της τακτικής
καταγγελίας της συμβάσεως, αλλά πριν λήξει η προθεσμία που τάχθηκε με τη σχετική προειδοποίηση, και η οποία δύναται να δικαιολογήσει
έκτακτη καταγγελία της επίμαχης συμβάσεως.
(υπογραφές)
*
Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.