CELEX: 62005CJ0302
Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego
Dyrektywa 200/35/WE
Artykuł 4 ust. 1
Zastrzeżenie własności
Skuteczność

1       W swojej skardze Komisja Wspólnot Europejskich zwraca się do Trybunału z wnioskiem o stwierdzenie, iż stanowiąc, że klauzula
zastrzeżenia własności, aby była skuteczna względem wierzycieli kupującego, powinna być potwierdzona na każdej fakturze dotyczącej
kolejnych dostaw z datą pewną wcześniejszą niż postępowanie egzekucyjne i prawidłowo wpisanej do ksiąg rachunkowych, Republika
Włoska uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy art. 4 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2000/35/WE
z dnia 29 czerwca 2000 r. w sprawie zwalczania opóźnień w płatnościach w transakcjach handlowych (Dz.U. L 200, str. 35).

Ramy prawne

Uregulowania wspólnotowe
2       Dyrektywa 2000/35 ma na celu harmonizację przepisów prawnych państw członkowskich w sprawie zwalczania opóźnień w płatnościach
w transakcjach handlowych między przedsiębiorstwami lub między przedsiębiorstwami a władzami publicznymi, których przedmiotem
jest dostawa towarów lub świadczenie usług za zapłatą.
3       Artykuł 1 tej dyrektywy stanowi:
„Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie do wszelkich należności, które stanowią wynagrodzenie w transakcjach handlowych”.
4       Zgodnie z art. 2 dyrektywy:
„Do celów niniejszej dyrektywy:
1)      »transakcje handlowe« oznaczają transakcje między przedsiębiorstwami lub między przedsiębiorstwami a władzami publicznymi,
które prowadzą do dostawy towarów lub świadczenia usług za zapłatą,
[...]
3)      »zachowanie tytułu« [»zastrzeżenie własności«] oznacza umowne porozumienie, zgodnie z którym sprzedawca [sprzedający] pozostaje
właścicielem sprzedawanej rzeczy do czasu jej całkowitego spłacenia;
[...]”.
5       Artykuł 4 ust. 1 dyrektywy 2000/35 stanowi:
„Państwa członkowskie zapewnią, w zgodzie ze stosowanymi przepisami prawa krajowego określonymi przez międzynarodowe prawo
prywatne [przepisami krajowymi właściwymi na mocy międzynarodowego prawa prywatnego], iż sprzedawca [sprzedający] zachowuje
prawo własności do towarów do chwili uiszczenia całkowitej zapłaty, w przypadku gdy między kupującym a sprzedawcą [sprzedającym]
przed dostawą towarów została uzgodniona [wyraźnie zawarta] klauzula dotycząca zachowania prawa własności [zastrzeżenia własności]”.
6       Zgodnie z motywem dwudziestym pierwszym tej dyrektywy:
„Pożądane jest zapewnienie wierzycielom możliwości zastrzeżenia tytułu [własności] na zasadzie niedyskryminacji na terenie
Wspólnoty, jeśli to zastrzeżenie tytułu [własności] obowiązuje na podstawie zastosowanego przepisu krajowego określonego przez
międzynarodowe prawo prywatne [przepisu krajowego właściwego na mocy międzynarodowego prawa prywatnego]”.

Uregulowania krajowe
7       Sprzedaż z zastrzeżeniem własności jest w prawie włoskim uregulowana w kodeksie cywilnym, księga IV, tytuł III, rozdział I,
ust. 3.
8       Zgodnie z art. 1523 tego kodeksu, zatytułowanym „Przeniesienie własności i ryzyk”:
„W przypadku sprzedaży na raty z zastrzeżeniem własności własność przechodzi na kupującego z chwilą zapłaty ostatniej raty
ceny, jednakże kupujący ponosi ryzyka związane z rzeczą od chwili jej wydania”.
9       Artykuł 1524 ust. 1 tego kodeksu stanowi, że zastrzeżenie własności jest skuteczne względem wierzycieli kupującego, jeżeli
zostało stwierdzone pismem w dokumencie z datą pewną, która jest wcześniejsza niż postępowanie egzekucyjne. Ustępy 2 i 3 tego
artykułu regulują przesłanki skuteczności tej klauzuli względem kupujących będących osobami trzecimi w przypadku, gdy przedmiotem
sprzedaży są maszyny o wartości przekraczającej 30 000 ITL (około 16 euro) lub gdy dotyczy ona ruchomości wpisanych do publicznego
rejestru.
10     Artykuł 11 ust. 3 dekretu ustawodawczego nr 231 z dnia 9 października 2002 r. (zwanego dalej „dekretem”) ma następujące brzmienie:
„Zastrzeżenie własności, o którym mowa w art. 1523 kodeksu cywilnego, wynikające z uprzedniej pisemnej umowy pomiędzy kupującym
a sprzedającym, jest skuteczne względem wierzycieli kupującego, jeżeli zostanie potwierdzone na każdej fakturze dotyczącej
kolejnych dostaw z datą pewną wcześniejszą niż postępowanie egzekucyjne i prawidłowo wpisanej do ksiąg rachunkowych”.

Postępowanie poprzedzające wniesienie skargi
11     Komisja otrzymała skargę, w której skarżący twierdził, że art. 4 dyrektywy 2000/35 nie został właściwie przetransponowany
do prawa włoskiego. Zdaniem skarżącego, art. 11 ust. 3 dekretu zobowiązuje sprzedającego do ponoszenia istotnych obciążeń
administracyjnych.
12     Po wezwaniu Republiki Włoskiej do przedstawienia uwag w przedmiocie tego przepisu krajowego w świetle art. 4 dyrektywy, w dniu
18 października 2004 r., Komisja wydała uzasadnioną opinię, wzywając to państwo członkowskie do przyjęcia środków niezbędnych
do zastosowania się do niej w terminie dwóch miesięcy od powiadomienia o niej.
13     Wobec braku odpowiedzi Komisja postanowiła wnieść niniejszą skargę.

W przedmiocie skargi

Argumentacja stron
14     Komisja twierdzi, że art. 11 ust. 3 dekretu jest sprzeczny z art. 4 ust. 1 dyrektywy 2000/35 oraz z duchem tej dyrektywy.
15     Jej zdaniem, obowiązek potwierdzania na każdej fakturze klauzuli zastrzeżenia własności, aby była ona skuteczna względem wierzycieli
kupującego, prowadzi do ustanowienia dodatkowego warunku obciążającego sprzedającego, który zgodnie z dyrektywą 2000/35 w celu
pozostania właścicielem towarów do chwili uiszczenia całkowitej zapłaty ceny jest zobowiązany jedynie do zawarcia tej klauzuli
z kupującym przed ich dostawą.
16     Ponadto fakt, że na podstawie art. 11 ust. 3 dekretu data faktur powinna być datą pewną i wcześniejszą niż postępowanie egzekucyjne,
jest również niezgodny z art. 4 ust. 1 dyrektywy 2000/35, który kładzie nacisk na to, że uprzednio powinna być w wyraźny sposób
zawarta umowa pomiędzy kupującym a sprzedającym.
17     W odpowiedzi rząd włoski podnosi, że klauzula zastrzeżenia własności jest ukształtowana jako klauzula akcesoryjna do umowy
sprzedaży, której ważność lub skuteczność nie jest poddana żadnemu warunkowi formy szczególnej; jedynym warunkiem ważności
jest to, aby klauzula ta była uzgodniona w chwili zawarcia umowy sprzedaży.
18     Artykuł 11 ust. 3 dekretu został przyjęty w celu uzupełnienia przepisów kodeksu cywilnego i dotyczy jedynie przesłanek skuteczności
klauzuli zastrzeżenia własności względem wierzycieli kupującego, a nie względem kupujących będących osobami trzecimi. Uzupełnia
on jedynie art. 1524 ust. 1 kodeksu cywilnego. W tym punkcie rząd włoski wskazuje, że zmiana dokonana przez art. 11 ust. 3
dekretu dotyczy jedynie niektórych kategorii umów sprzedaży, w szczególności sprzedaży z dostawą na raty, gdzie dostawa może
być rozłożona w czasie i dotyczyć towarów, które mogą być wyceniane indywidualnie i mieć znaczną wartość ekonomiczną. Ponadto
podnosi on, że przepis ten dotyczy określonych rodzajów umów mieszanych, w których sprzedający jest zobowiązany do dostarczania
wielu faktur, także bardzo rozłożonych w czasie.
19     Zdaniem rządu włoskiego, obowiązek potwierdzania klauzuli zastrzeżenia własności na dokumentach poświadczających późniejsze
wykonanie pierwotnej umowy ma na celu w szczególności przestrzeganie zasady bezpieczeństwa prawnego oraz ochrony zaufania
osób trzecich nawiązujących kontakty handlowe z posiadaczem towaru, którego właścicielem jest inna osoba.
20     Wreszcie rząd ten powołuje się na system dowodowy przewidziany przez kodeks cywilny. Z orzecznictwa włoskiego sądu kasacyjnego
wynika, że można się powołać na każdą okoliczność faktyczną w celu stwierdzenia wcześniejszego istnienia dokumentu. Orzecznictwo
to zalicza do tego między innymi znajomość dokumentu przez osobę, względem której zamierza się podnieść zarzut.
21     W odniesieniu do tego ostatniego punktu Komisja przyjmuje do wiadomości, że można łatwo dowieść daty pewnej, lecz podtrzymuje
zarzut, że warunki przewidziane w art. 11 ust. 3 dekretu są niezgodne z przepisami art. 4 ust. 1 dyrektywy 2000/35.

Ocena Trybunału
22     W celu oceny zasadności skargi Komisji należy zbadać art. 4 ust. 1 dyrektywy 2000/35 i sprawdzić, czy przepis ten narusza
zasady przyjęte przez państwo członkowskie w zakresie skuteczności klauzul zastrzeżenia własności względem osób trzecich.
23     Należy przede wszystkim stwierdzić, że dyrektywa nie dokonuje harmonizacji wszystkich zasad związanych z opóźnieniami w płatnościach
w transakcjach handlowych, ponieważ zawiera ona jedynie pewne szczególne reguły mające na celu zwalczanie takich opóźnień,
to jest dotyczące odsetek od opóźnień w płatności (art. 3), zastrzeżenia własności (art. 4) oraz procedury odzyskiwania należności
w przypadku roszczeń niekwestionowanych (art. 5).
24     Ponadto dyrektywa ta w wielu punktach odsyła do stosowania przepisów krajowych. Jak wynika z jej motywów piętnastego i dziewiętnastego,
jest tak między innymi w przypadku różnych postępowań egzekucyjnych na podstawie tytułu wykonawczego, warunków, na jakich
egzekucja na podstawie takiego tytułu może zostać umorzona lub zawieszona, jak również sposobów zawierania umów.
25     W odniesieniu do klauzul zastrzeżenia własności, dla których następuje odwołanie do przepisów krajowych, art. 4 ust. 1 dyrektywy
2000/35 stanowi, że państwa członkowskie zapewnią, w zgodzie z przepisami krajowymi właściwymi na mocy międzynarodowego prawa
prywatnego, iż sprzedający zachowuje prawo własności do towarów do chwili uiszczenia całkowitej zapłaty, w przypadku gdy między
kupującym a sprzedającym przed dostawą towarów została wyraźnie zawarta klauzula zastrzeżenia własności.
26     Z brzmienia tego przepisu wynika, że przewiduje on skutki klauzuli zastrzeżenia własności względem kupującego i sprzedającego,
przy czym ten ostatni może zachować prawo własności do towarów aż do chwili uiszczenia całkowitej zapłaty. Stwierdza on również,
że warunkiem ważności takiej klauzuli jest to, aby była ona wyraźnie zawarta pomiędzy kupującym a sprzedającym przed dostawą
towarów.
27     Należy dodać, że odwołanie do przepisów krajowych właściwych na mocy międzynarodowego prawa prywatnego w art. 4 ust. 1 dyrektywy
2000/35 dotyczy warunków ważności klauzuli zastrzeżenia własności.
28     Według tego przepisu, w związku z motywem dwudziestym pierwszym dyrektywy 2000/35, prawodawca wspólnotowy uznał za pożądane
zapewnienie, aby wierzyciele mogli korzystać z klauzuli zastrzeżenia własności na niedyskryminującej podstawie w całej Wspólnocie,
jeżeli klauzula ta jest ważna według przepisów krajowych właściwych na mocy międzynarodowego prawa prywatnego. To, że wierzyciele
mogą powołać się na taką klauzulę, można uznać za szczególny wkład w zwalczanie opóźnień w płatnościach w transakcjach handlowych.
29     Biorąc pod uwagę brzmienie art. 4 ust. 1 dyrektywy 2000/35 i cel tej dyrektywy, z przepisu tego nie można jednak wywnioskować,
że ma on dotyczyć zasad innych niż te, które przewidują explicite, iż sprzedający i kupujący mogą wyraźnie zawrzeć klauzulę
zastrzeżenia własności przed dostawą towarów oraz iż sprzedający może zachować prawo własności do towarów aż do chwili uiszczenia
całkowitej zapłaty.
30     Zatem zasady, których dotyczy niniejsza sprawa, dotyczące skuteczności klauzul zastrzeżenia własności wobec osób trzecich,
których praw nie dotyczy dyrektywa 2000/35, są regulowane wyłącznie przez wewnętrzny porządek prawny państw członkowskich.
31     W niniejszych okolicznościach, stanowiąc, że klauzula zastrzeżenia własności, aby była skuteczna względem wierzycieli kupującego,
powinna być potwierdzona na każdej fakturze dotyczącej kolejnych dostaw z datą pewną wcześniejszą niż postępowanie egzekucyjne
i prawidłowo wpisanej do ksiąg rachunkowych, Republika Włoska nie uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy art. 4 ust. 1
dyrektywy 2000/35.
32     Wobec powyższego skargę Komisji należy oddalić.

W przedmiocie kosztów
33     Zgodnie z art. 69 § 2 regulaminu kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ
Republika Włoska wniosła o obciążenie Komisji kosztami postępowania, a ta ostatnia przegrała sprawę, należy obciążyć ją kosztami
postępowania.
Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:
1)
Skarga zostaje oddalona.
2)
Komisja Wspólnot Europejskich zostaje obciążona kosztami postępowania.
Podpisy
*
Język postępowania: włoski.