CELEX: 62004CJ0003
Dyrektywa 86/653/EWG
Przedstawiciele handlowi działający na własny rachunek
Pojęcie przedstawiciela handlowego
Zawarcie oraz przedłużanie pojedynczej umowy w okresie kilku lat

1       Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy interpretacji art. 1 ust. 2, art. 7 ust. 1 i art. 17 dyrektywy
Rady (86/653/EWG) z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli
handlowych działających na własny rachunek (Dz.U. L 382, str.17, zwanej dalej „dyrektywą”).
2       Wniosek ten został złożony w ramach postępowania Poseidon Chartering BV (zwanego dalej „Poseidon”) przeciwko spółce Marianne
Zeeschip VOF oraz A. Mooijemu, G. Schramowi i S. Sijswerdzie (zwanym dalej łącznie „Marianne Zeeschip”) dotyczącego wypłaty
odszkodowania, niezapłaconych prowizji oraz świadczenia wyrównawczego związanego z rozwiązaniem umowy.

Ramy prawne

Prawo wspólnotowe
3       Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy stanowi, że „[D]o celów niniejszej dyrektywy »przedstawiciel handlowy« oznacza pośrednika pracującego
na własny rachunek, któremu powierzono stałe pośredniczenie przy sprzedaży lub kupnie towarów na rzecz innej osoby, zwanej
dalej »zleceniodawcą«, lub zawarcie transakcji w imieniu i na rachunek zleceniodawcy”.
4       W odniesieniu do wynagrodzenia przedstawiciela handlowego art. 7 ust. 1 dyrektywy stanowi, co następuje:
„1.      Przedstawiciel handlowy jest uprawniony do prowizji z tytułu transakcji handlowych zawartych w okresie objętym umową agencyjną:
a)      gdy zawarcie transakcji wynika z jego działania
lub
b)      gdy transakcja jest zawarta z osobą trzecią, którą on już wcześniej odnośnie do transakcji tego samego rodzaju pozyskał jako
klienta”.
5       W odniesieniu do skutków finansowych rozwiązania umowy dla przedstawiciela handlowego art. 17 dyrektywy stanowi:
„1.      Państwa członkowskie podejmą środki niezbędne w celu zapewnienia, że po rozwiązaniu umowy agencyjnej przedstawicielowi handlowemu
przysługuje świadczenie wyrównawcze, zgodnie z ust. 2, lub odszkodowanie, zgodnie z ust. 3.
2.      a) Przedstawiciel handlowy ma prawo do świadczenia wyrównawczego, gdy i o ile:
–       pozyskał on dla zleceniodawcy nowych klientów lub znacznie zwiększył wielkość obrotów handlowych z istniejącymi klientami,
a zleceniodawca z tytułu transakcji z tymi klientami czerpie nadal znaczne korzyści, oraz
–       zapłata takiego świadczenia wyrównawczego przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności, w szczególności prowizji utraconych
z tytułu transakcji z tymi klientami, jest zgodna z zasadami słuszności. Państwa członkowskie mogą przewidzieć, iż do takich
okoliczności zalicza się również stosowanie lub niestosowanie klauzuli zakazu konkurencji w rozumieniu art. 20;
b)
ś
wiadczenie wyrównawcze nie może przekraczać kwoty odpowiadającej rocznemu świadczeniu wyrównawczemu obliczonemu na podstawie
przeciętnej kwoty rocznej wynagrodzeń otrzymanych przez przedstawiciela handlowego w ciągu ostatnich pięciu lat; jeżeli umowa
została zawarta przed okresem krótszym niż pięć lat, świadczenie wyrównawcze ustala się na podstawie przeciętnej kwoty danego
okresu;
c)      przyznanie takiego świadczenia wyrównawczego nie uniemożliwia przedstawicielowi handlowemu dochodzenia odszkodowania.
[…]”.

Prawo krajowe
6       Dyrektywa została transponowana do krajowego porządku prawnego przez art. 428–445 Burgerlijk Wetboek (kodeksu cywilnego).
Przepisy zawarte w tych artykułach są zasadniczo tożsame z przepisami dyrektywy, z tą różnicą, że art. 1 ust. 2 dyrektywy
wskazuje, że znajduje ona zastosowanie do „sprzedaży lub kupna towarów”, podczas gdy przepisy prawa niderlandzkiego znajdują
zastosowanie także do świadczenia usług. Artykuł 7:428 ust. 1 kodeksu cywilnego, będący transpozycją art. 1 ust. 2 dyrektywy,
stanowi mianowicie, co następuje:
„Umowa agencyjna oznacza umowę, w której jedna ze stron – zwana zleceniodawcą – zleca drugiej stronie – zwanej przedstawicielem
handlowym – pośredniczenie, przez czas oznaczony lub nieoznaczony, za wynagrodzeniem przy negocjowaniu umów, które może on
zawierać w imieniu i na rachunek zleceniodawcy, z którym jednakże nie łączy go stosunek podległości”.

Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
7       Z postanowienia odsyłającego wynika, że Poseidon występował jako pośrednik w ramach umowy o czarter statku zawartej pomiędzy
Marianne Zeeschip i spółką Maritramp. W latach 1994–2000 umowa ta była corocznie przedłużana. W tym okresie Posejdon potwierdzał
wyniki corocznych negocjacji w sprawie przedłużenia czarteru między stronami umowy w aneksie do rzeczonej umowy. W latach
1994–2000 Posejdon otrzymywał prowizję w wysokości 2,5% opłaty za czarter.
8       Po rozwiązaniu stosunku umownego między Marianne Zeeschip i Posejdon ten ostatni zażądał wypłaty odszkodowania za naruszenie
terminu wypowiedzenia umowy, zapłaty należnych prowizji w wysokości 14 229,89 EUR oraz świadczenia wyrównawczego za utratę
klientów w wysokości 14 471,29 EUR.
9       Marianne Zeeschip odmówiła zapłaty, wskazując, że Poseidon nie może być uznany za przedstawiciela handlowego, gdyż uczestniczył
w zawarciu tylko jednej umowy. Natomiast umowę agencyjną charakteryzuje to, że przedstawiciel pośredniczy przy zawieraniu
wielu umów.
10     W tych okolicznościach Rechtbank Utrecht zawiesił toczące się przed nim postępowanie i postanowił przedstawić Trybunałowi
następujące pytania prejudycjalne:
„1)      Czy można uznać za przedstawiciela handlowego w rozumieniu dyrektywy 86/653 […] pośrednika działającego na własny rachunek,
który uczestniczył przy zawarciu tylko jednej umowy (a nie wielu [umów]) (czarter statku), przedłużanej corocznie na podstawie
negocjacji prowadzonych (w latach 1994–2000, z wyjątkiem 1999 r.) między właścicielem statku i osobą trzecią, których wynik
był potwierdzany przez tego pośrednika w aneksie do umowy?
2)      Gdyby należało stwierdzić istnienie umowy agencyjnej, to czy na odpowiedź na pytanie pierwsze może mieć wpływ okoliczność
przekazywania przez okres kilku lat wynagrodzenia (prowizji) w wysokości 2,5% opłaty za czarter lub okoliczność, że art. 7
ust. 1 dyrektywy odnosi się do »transakcji handlowych […] zawartych« oraz wskazuje na powstanie prawa do otrzymania prowizji,
gdy »transakcja jest zawarta z osobą trzecią, którą on [pośrednik] już wcześniej odnośnie do transakcji tego samego rodzaju
pozyskał jako klienta«?
3)      Czy na odpowiedź na pytanie pierwsze ma wpływ okoliczność, że art. 17 dyrektywy posługuje się pojęciem »klientów« w liczbie
mnogiej, a nie w liczbie pojedynczej?”.

W przedmiocie właściwości Trybunału
11     W piśmie z dnia 2 września 2004 r. sekretariat Trybunału zwrócił sądowi odsyłającemu uwagę na okoliczność, że jak wynika to
z art. 1 ust. 2, dyrektywa dotyczy pośredników działających na własny rachunek, którym powierzono stałe pośrednictwo przy
sprzedaży lub kupnie towarów, a nie pośredników, którym powierzono pośrednictwo w zakresie umów dotyczących świadczenia usług
(zob. postanowienie z dnia 6 marca 2003 r. w sprawie C‑449/01 Abbey Life Assurance, dotychczas nieopublikowane w Zbiorze).
Sekretariat Trybunału wystąpił do sądu odsyłającego o potwierdzenie, czy w tych okolicznościach podtrzymuje on wniosek o wydanie
orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
12     W odpowiedzi na powyższe pismo sąd odsyłający podtrzymał wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Wyjaśnił, że
prawodawca niderlandzki, dokonując transpozycji dyrektywy do krajowego porządku prawnego, rozszerzył zakres stosowania pojęcia
„przedstawiciel handlowy” także na umowy dotyczące świadczenia usług. Rechtbank podkreślił, że wystąpił o dokonanie interpretacji
niektórych pojęć zawartych w dyrektywie, takich jak użyte w art. 1 ust. 2 dyrektywy „stałe pośredniczenie” oraz wskazane w
art. 17 dyrektywy „świadczenie wyrównawcze”. W opinii sądu odsyłającego okoliczność, że przepisy niderlandzkie dotyczące umowy
agencyjnej wzorowane na dyrektywie definiują tę umowę w sposób szerszy niż dyrektywa, nie oznacza, że może on wystąpić z wnioskiem
o dokonanie przez Trybunał wykładni niektórych pojęć zawartych w dyrektywie wyłącznie wtedy, gdy zawisłe przed nim postępowanie
dotyczy jedynie węższego pojęcia przedstawiciela handlowego czy umowy agencyjnej.
13     W tych okolicznościach Poseidon i Komisja przyłączyły się do wniosku o udzielenie prze Trybunał odpowiedzi na przedstawione
pytania.
14     W tym miejscu tytułem uwagi wstępnej należy wskazać, że w ramach ustanowionej na mocy art. 234 WE współpracy pomiędzy Trybunałem
a sądami krajowymi jedynie do sądu krajowego należy ocena, na podstawie konkretnych okoliczności danej sprawy, zarówno tego,
czy do wydania wyroku konieczne jest wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, jak i znaczenia dla sprawy pytań prejudycjalnych
przestawionych Trybunałowi. Nieuwzględnienie przez Trybunał przedstawionego przez sąd krajowy wniosku jest możliwe jedynie
wówczas, gdy w sposób oczywisty okazuje się, że wykładnia prawa wspólnotowego, o dokonanie której się zwrócono, nie pozostaje
w jakimkolwiek związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem postępowania przed sądem krajowym lub że pytanie jest ogólne bądź
hipotetyczne (zob. w szczególności wyroki z dnia 5 grudnia 1995 r. w sprawie C‑415/93 Bosman, Rec. str. I‑4921, pkt 59–61,
z dnia 27 listopada 1997 r. w sprawie C‑369/95 Somalfruit i Camar, Rec. str. I‑6619, pkt 40 i 41, z dnia 13 lipca 2000 r.
w sprawie C‑36/99 Idéal tourisme, Rec. str. I‑6049, pkt 20, z dnia 7 stycznia 2003 r. w sprawie C‑306/99 BIAO, Rec. str. I‑1,
pkt 88 oraz z dnia 7 czerwca 2005 r. w sprawie C‑17/03 VEMW i in., Rec. str. I‑4983, pkt 34).
15     W rezultacie gdy pytania przedstawione przez sądy krajowe dotyczą wykładni prawa wspólnotowego, Trybunał jest w zasadzie zobowiązany
do orzekania. W istocie ani z art. 234 WE, ani z celu postępowania ustanowionego przez ten przepis nie wynika, by zamiarem
autorów traktatu było wyłączenie z kompetencji Trybunału wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczących
przepisu wspólnotowego w sytuacji, gdy prawo krajowe państwa członkowskiego odsyła do tego przepisu w celu określenia zasad
stosowanych do sytuacji o charakterze wyłącznie wewnętrznym państwa członkowskiego (zob. wyroki z dnia 17 lipca 1997 r. w sprawie
C‑130/95 Giloy, Rec. str. I‑4291, pkt 21 i z dnia 11 stycznia 2001 r. w sprawie C‑1/99 Kofisa Italia, Rec. str. I‑207, pkt 21).
16     Kiedy bowiem przepisy prawa krajowego dotyczące sytuacji o charakterze wyłącznie wewnętrznym są tożsame z przepisami prawa
wspólnotowego, dla w szczególności uniknięcia dyskryminacji lub ewentualnego zakłócenia konkurencji niewątpliwie w interesie
Wspólnoty jest, by w celu uniknięcia rozbieżności interpretacyjnych mogących powstać w przyszłości przepisy lub pojęcia przejęte
z prawa wspólnotowego były interpretowane w sposób jednolity, niezależnie od warunków, w jakich mają zostać zastosowane (zob.
wyrok z dnia 17 lipca 1997 r. w sprawie C‑28/95 Leur‑Bloem, Rec. str. I‑4161, pkt 32; ww. wyroki w sprawie Giloy, pkt 28 oraz
w sprawie Kofisa Italia, pkt 32).
17     Pytania przedstawione w niniejszym postępowaniu dotyczą umowy zawartej z pośrednikiem, któremu powierzono pośrednictwo w zakresie
dotyczącym świadczenia usług, a nie przy sprzedaży lub kupnie towarów, a zatem takie zdarzenie prawne nie podlega bezpośrednio
dyrektywie; niemniej jednak dokonując transpozycji dyrektywy do krajowego porządku prawnego, prawodawca krajowy zadecydował
o takim samym traktowaniu obu tych sytuacji.
18     Ponadto akta sprawy nie pozwalają na stwierdzenie, że sąd odsyłający jest uprawniony do odstąpienia od wykładni przepisów
dyrektywy dokonanej przez Trybunał.
19     W tych okolicznościach, jak sugeruje to również rzecznik generalny w punktach 13–16 opinii, należy udzielić odpowiedzi na
przedstawione pytania.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych
20     Stawiając swoje pytania, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający oczekuje zasadniczo wyjaśnienia, czy pośrednik działający
na własny rachunek, któremu powierzono pośrednictwo przy zawarciu pojedynczej umowy o czarter statku, następnie corocznie
przedłużanej, jest przedstawicielem handlowym w rozumieniu dyrektywy.
21     Strona skarżąca w postępowaniu przed sądem krajowym oraz Komisja podnoszą, że szczególna okoliczność, że spór dotyczy pojedynczej
umowy, nie jest decydująca, bowiem pośrednik wykonywał swą działalność w sposób stały. W niniejszej sprawie, mając na uwadze
przedłużanie umowy przez wiele lat, stały charakter działalności pośrednika nie ulega wątpliwości.
22     Komisja wskazuje także, że w przedłożonym przez nią w dniu 17 grudnia 1976 r. projekcie dyrektywy Rady w sprawie koordynacji
ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych (działających na własny rachunek) (Dz.U. z 1977 r.,
C 13, str. 2) definicja pojęcia przedstawiciela handlowego zawarta w art. 2 projektu odnosiła się wyraźnie do „nieokreślonej
liczby” transakcji handlowych, który to warunek nie został uwzględniony w wersji ostatecznej art. 1 ust. 2 dyrektywy.
23     Komisja dodaje, że art. 3 tego projektu wskazywał, że dyrektywa nie znajduje zastosowania do „pośredników, którym powierzono
pośrednictwo przy jednej lub kilku określonych transakcjach w imieniu zleceniodawcy”. Ponieważ przepis ten nie został uwzględniony
w wersji ostatecznej dyrektywy, oznacza to, że zaproponowane ograniczenie zostało świadomie odrzucone przez prawodawcę wspólnotowego.
24     Należy tu przypomnieć, że jak to wynika z art. 1 ust. 2 dyrektywy, cechą charakteryzującą umowę agencyjną jest w szczególności
okoliczność, że przedstawicielowi, definiowanemu jako pośrednik działający na własny rachunek, zleceniodawca zlecił stałe
pośrednictwo. Pojęcie to występuje w wielu przepisach dyrektywy, w szczególności w art. 3 i 4, dotyczących wymogu postępowania
sumiennie i zgodnie z zasadą dobrej wiary, w art. 6 i następnych, dotyczących wynagrodzenia pośrednika w czasie trwania stosunku
umownego, oraz w art. 17 i następnych, dotyczących uprawnień przysługujących pośrednikowi w związku z rozwiązaniem umowy.
25     Liczba transakcji zawartych przez pośrednika w imieniu i na rachunek zleceniodawcy jest zazwyczaj wyznacznikiem stałego charakteru
pośrednictwa. Jak wskazuje sąd odsyłający, art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy posługuje się pojęciem klient w liczbie mnogiej.
Jednak jak podkreślił rzecznik generalny w punkcie 24 opinii, liczba zawartych transakcji nie jest jedynym elementem, który
ma znaczenie dla oceny, czy zleceniodawca zlecił pośrednikowi stałe pośrednictwo.
26     Pośrednikowi powierzono zawarcie, w imieniu i na rachunek zleceniodawcy, jednej umowy, przedłużanej następnie przez wiele
lat, natomiast warunek stałego charakteru zlecenia określony w art. 1 ust. 2 dyrektywy wymaga, by zleceniodawca powierzył
pośrednikowi stałe pośrednictwo w zakresie przedłużenia tej umowy, chyba że wystąpiły inne elementy pozwalające uznać, że
zlecenie to ma charakter stałego pośrednictwa. Do sądu odsyłającego należy dokonanie niezbędnych w tym zakresie ustaleń. Okoliczność,
że pośrednik utrzymywał relacje ze zleceniodawcą w całym okresie obowiązywania umowy, nie jest jako taka wystarczająca do
wykazania istnienia takiego zlecenia.
27     Na przedstawione pytania należy zatem odpowiedzieć, że art. 1 ust. 2 dyrektywy powinien być interpretowany w ten sposób, że
gdy pośrednikowi powierzono zawarcie jednej umowy, przedłużanej następnie przez kilka lat, warunek stałego charakteru pośrednictwa
określony w tym przepisie wymaga, by zleceniodawca powierzył pośrednikowi pośrednictwo w zakresie kolejnych przedłużeń tej
umowy.

W przedmiocie kosztów
28     Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy Rady (86/653/EWG) z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich
odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek powinien być interpretowany w ten sposób, że
jeśli pośrednikowi powierzono zawarcie jednej umowy, przedłużanej następnie przez kilka lat, warunek stałego charakteru pośrednictwa
określony w tym przepisie wymaga, by zleceniodawca powierzył pośrednikowi pośrednictwo w zakresie kolejnych przedłużeń tej
umowy.
Podpisy
*
Język postępowania: niderlandzki.