CELEX: 62008CJ0064
Libertà li jiġu pprovduti servizzi
Libertà ta’ stabbiliment
Leġiżlazzjoni nazzjonali li tistabbilixxi sistema ta’ konċessjonijiet għall-operat ta’ logħob tal-ażżard fil-kasinos
Possibbiltà ta’ ksib ta’ konċessjoni miftuħa biss għall-kumpanniji b’responsabbiltà limitata stabbiliti fit-territorju nazzjonali
Għoti tal-konċessjonijiet kollha mingħajr ebda forma ta’ kompetizzjoni

It‑talba għal deċiżjoni preliminari tikkonċerna l‑interpretazzjoni tal‑Artikoli 43 KE u 49 KE.
Din it‑talba tressqet fil‑kuntest ta’ proċeduri kriminali mibdija kontra E. Engelmann minħabba nuqqas ta’ osservanza tal‑leġiżlazzjoni
Awstrijaka dwar l‑operat tal‑istabbilimenti tal‑logħob.

Il‑kuntest ġuridiku
Il‑logħob tal‑ażżard fl‑Awstrija huwa rregolat mil‑Liġi federali dwar il‑logħob tal‑ażżard (Glücksspielgesetz), fil‑verżjoni
tagħha ppubblikata fil‑Bundesgesetzblatt für die Republik Österreich 620/1989 (iktar ’il quddiem il‑“GSpG”).
Skont it‑
travaux préparatoires
tal‑GSpG, din il‑liġi, minn naħa, hija intiża li tirregola l‑logħob tal‑ażżard u, min‑naħa l‑oħra, għandha għan ta’ natura
fiskali.
Fir‑rigward tal‑għan li jiġi rregolat il‑logħob tal‑ażżard, il‑parti l‑kbira tan‑noti ta’ spjega tal‑GSpG tindika li, idealment,
projbizzjoni totali tal‑logħob tal‑ażżard kienet tkun l‑iktar leġiżlazzjoni għaqlija iżda li, fid‑dawl tal‑fatt magħruf sew
li l‑passjoni għal‑logħob tidher li hija inerenti fil‑bniedem, ikun ħafna iktar għaqli li din il‑passjoni tiġi rregolata fl‑interess
tal‑individwu u tas‑soċjetà. Hija tippreċiża li b’hekk ikunu jistgħu jintlaħqu żewġ għanijiet, jiġifieri li jiġi evitat li
l‑logħob tal‑ażżard jaqa’ fil‑kamp tal‑illegalità, kif huwa evidenti fl‑Istati li jipprojbixxu kompletament il‑logħob tal‑ażżard
u, fl‑istess ħin, li l‑Istat ikun jista’ jżomm il‑possibbiltà li jissorvelja l‑logħob tal‑ażżard operat fuq bażi legali, liema
sorveljanza għandu jkollha bħala għan prinċipali l‑protezzjoni ta’ min jilgħab.
Mill‑aspett fiskali, fin‑noti ta’ spjega huwa osservat li l‑Istat Federali għandu interess li jikseb l‑ikbar dħul possibbli
mill‑monopolju fuq il‑logħob tal‑ażżard u għalhekk il‑Gvern Federali għandu, fl‑adozzjoni tal‑leġiżlazzjoni dwar il‑logħob
tal‑ażżard u filwaqt li josserva u jipproteġi l‑għan li jiġi rregolat dan il‑logħob, jiżgura li dan il‑logħob jiġi implementat
b’tali mod li permezz ta’ dan il‑monopolju jikseb l‑ikbar dħul possibbli.
L‑Artikolu 3 tal‑GSpG jistabbilixxi “monopolju tal‑Istat” fir‑rigward tal‑logħob tal‑ażżard billi jipprovdi li d‑dritt li
jiġi organizzat u operat dan il‑logħob huwa rriżervat, bħala prinċipju, lill‑Istat, fin‑nuqqas ta’ dispożizzjoni kuntrarja
prevista f’din il‑liġi.
Skont l‑Artikolu 21(1) tal‑GSpG, il‑Ministru Federali tal‑Finanzi jista’ jagħti d‑dritt li jiġi organizzat u operat logħob
tal‑ażżard billi joħroġ konċessjonijiet għall‑operat ta’ stabbilimenti tal‑logħob. In‑numru ta’ konċessjonijiet li jistgħu
jingħataw huwa limitat għal total ta’ tnax u tista’ tingħata konċessjoni waħda għal kull territorju muniċipali.
Il‑kundizzjonijiet għall‑għoti tal‑konċessjonijiet tal‑operat huma stabbiliti fl‑Artikolu 21(2) tal‑GSpG. F’dan l‑Artikolu huwa
ppreċiżat, b’mod partikolari, li l‑konċessjonarju għandu jkun kumpannija b’responsabbiltà limitata li jkollha l‑uffiċċju rreġistrat
tagħha fl‑Awstrija u li l‑kapital bażiku tagħha għandu jkun minn tal‑inqas EUR 22 miljun, u li dan il‑konċessjonarju għandu,
skont iċ‑ċirkustanzi, joffri lill‑awtoritajiet pubbliċi lokali l‑aħjar prospetti ta’ dħul fiskali fl‑osservanza tar‑regoli
tal‑GSpG dwar il‑protezzjoni ta’ min jilgħab.
Skont l‑Artikolu 22 tal‑GSpG, it‑tul ta’ konċessjoni ma jistax ikun ta’ iktar minn ħmistax‑il sena.
Skont l‑Artikolu 31(1) tal‑GSpG, il‑Ministru Federali tal‑Finanzi għandu dritt ta’ sorveljanza ġenerali fuq il‑konċessjonarju.
Għal dan il‑għan huwa jista’ jikkonsulta l‑kontijiet ta’ dan tal‑aħħar u, fl‑eżerċizzju tad‑dritt ta’ sorveljanza, l‑aġenti
tiegħu jistgħu jidħlu fil‑postijiet kummerċjali tal‑konċessjonarju. Barra minn hekk, skont l‑Artikolu 31(2) ta’ din il‑liġi,
dan il‑ministru għandu jaħtar kummissarju tal‑Istat fi ħdan il‑kumpannija konċessjonarja. Skont l‑Artikolu 31(3) tal‑liġi
msemmija, il‑kontijiet annwali vverifikati għandhom jiġu ppreżentati wkoll lill‑Ministru Federali tal‑Finanzi fi żmien sitt
xhur minn meta tingħalaq is‑sena finanzjarja.
L‑organizzazzjoni ta’ logħob tal‑ażżard minn persuna li ma jkollhiex konċessjoni għall‑operat kif ukoll il‑parteċipazzjoni
kummerċjali f’logħob organizzat f’tali kundizzjonijiet huma suġġetti għal prosekuzzjoni kriminali. L‑Artikolu 168 tal‑iStrafgesetzbuch
(Kodiċi Kriminali Awstrijak, iktar ’il quddiem l‑“StGB”) jippenalizza lil “kull min jorganizza logħba formalment ipprojbita
jew li r‑rebħ jew it‑telf tagħha jiddependu esklużivament jew prinċipalment mix‑xorti, jew lil kull min jikkontribwixxi biex
issir laqgħa bil‑għan li jiġi organizzat tali logħob sabiex jibbenefika finanzjarjament minn din l‑organizzazzjoni jew minn
din il‑laqgħa jew sabiex jikseb tali benefiċċju lil terz”.

Il‑kawża prinċipali u d‑domandi preliminari
It‑tnax‑il konċessjoni għall‑operat ta’ stabbilimenti tal‑logħob previsti fl‑Artikolu 21 tal‑GSpG huma attwalment miżmuma
minn Casinos Austria AG.
Dawn il‑konċessjonijiet kienu inizjalment ingħataw lil din il‑kumpannija permezz ta’ digriet amministrattiv tat‑18 ta’ Diċembru
1991 għal tul massimu ta’ ħmistax‑il sena.
Il‑konċessjonijiet għall‑operat tas‑sitt stabbilimenti tal‑logħob ta’ Bregenz, Graz, Innsbruck, Linz, Salzburg u Vjenna ġew
sussegwentement imġedda qabel l‑iskadenza tagħhom għal ħmistax‑il sena b’effett mill‑1 ta’ Jannar 1998, b’tali mod li jiskadu
fil‑31 ta’ Diċembru 2012. Bl‑istess mod, il‑konċessjonijiet dwar is‑sitt stabbilimenti tal‑logħob ta’ Baden, Bad Gastein,
Kitzbühel, Kleinwalsertal, Seefeld u Velden ġew imġedda għal ħmistax‑il sena b’effett mill‑1 ta’ Jannar 2001 u għalhekk jiskadu
fil‑31 ta’ Diċembru 2015.
Il‑Gvern Awstrijak ikkonferma, bi tweġiba għal mistoqsija magħmula mill‑Qorti tal‑Ġustizzja, li dawn il‑konċessjonijiet kollha
ngħataw mingħajr ma saret sejħa għal offerti pubblika minn qabel.
E. Engelmann, ċittadin Ġermaniż, opera stabbilimenti tal‑logħob fl‑Awstrija mill‑bidu tas‑sena 2004 sad‑19 ta’ Lulju 2006
f’Linz u minn April 2004 sal‑14 ta’ April 2005 f’Schärding. F’dawn l‑istabbilimenti huwa kien joffri lill‑klijentela tiegħu,
b’mod partikolari, logħba msejħa “roulette ta’ osservazzjoni” u l‑logħob tal‑karti “Poker” u “Two Aces”. Huwa la kien talab
li jingħata konċessjoni għall‑organizzazzjoni ta’ logħob tal‑ażżard u lanqas ma kellu awtorizzazzjoni legali fi Stat Membru
ieħor.
Permezz ta’ sentenza tal‑5 ta’ Marzu 2007, il‑Bezirksgericht Linz sabet lil E. Engelmann ħati li organizza, fit‑territorju
Awstrijak, logħob tal‑ażżard bl‑intenzjoni li jikseb vantaġġ finanzjarju minnu. Huwa għalhekk instab ħati tar‑reat ta’ organizzazzjoni
illegali ta’ logħob tal‑ażżard previst fl‑Artikolu 168(1) tal‑StGB. Huwa għalhekk ġie kkundannat iħallas multa ta’ EUR 2 000.
E. Engelmann appella minn din is‑sentenza quddiem il‑Landesgericht Linz. Din tal‑aħħar għandha dubji dwar il‑kompatibbiltà
tad‑dispożizzjonijiet tal‑StGB, moqrija flimkien mar‑regoli Awstrijaċi dwar il‑logħob tal‑ażżard, mad‑dritt tal‑Unjoni, b’mod
iktar partikolari mal‑Artikoli 43 KE u 49 KE.
Dawn id‑dubji huma bbażati, l‑ewwel nett, fuq il‑fatt li, sa fejn taf il‑qorti tar‑rinviju, l‑adozzjoni tad‑dispożizzjonijiet
applikabbli tal‑GSpG ma kinitx ippreċeduta minn analiżi tal‑perikoli li tirrappreżenta l‑passjoni għal‑logħob u tal‑possibbiltajiet
ta’ prevenzjoni li jeżistu fil‑liġi jew fil‑fatt. Skont il‑Landesgericht Linz, dawn id‑dispożizzjonijiet huma kuntrarji għall‑ġurisprudenza
tal‑Qorti tal‑Ġustizzja li tistabbilixxi li r‑raġunijiet li jistgħu jiġu invokati minn Stat Membru sabiex jiġġustifika restrizzjoni
għal‑libertà li jiġu pprovduti servizzi għandhom ikunu akkumpanjati minn analiżi tal‑opportunità u tal‑proporzjonalità tal‑miżura
restrittiva adottata minn dan l‑Istat.
It‑tieni nett, il‑qorti tar‑rinviju għandha dubju dwar in‑natura koerenti u sistematika tal‑politika Awstrijaka fil‑qasam
tal‑logħob tal‑ażżard mogħti b’konċessjoni. Hija tqis li f’dan il‑qasam jista’ jkun hemm limitazzjoni koerenti u sistematika
tal‑attività marbuta mal‑logħob tal‑ażżard u mal‑imħatri biss jekk il‑leġiżlatur jevalwa l‑oqsma u s‑setturi kollha tal‑logħob
tal‑ażżard u mbagħad jintervjeni skont il‑potenzjal ta’ perikolu jew ta’ dipendenza li jirrappreżenta kull tip ta’ logħob.
Dan ma huwiex il‑każ fl‑Awstrija. Fil‑fatt, il‑monopolju Awstrijak tal‑logħob tal‑ażżard jippermetti l‑organizzazzjoni massima
tar‑reklamar għal dan is‑settur u, għalhekk, hija saħansitra aċċettata inċitazzjoni attiva għall‑parteċipazzjoni fil‑logħob
tal‑ażżard jew fl‑imħatri.
It‑tielet nett, il‑Landesgericht Linz għandha dubju jekk huwiex konformi mar‑rekwiżiti ta’ adegwatezza, ta’ neċessità u ta’
proporzjonalità, il‑fatt li l‑għoti ta’ konċessjonijiet huwa limitat għall‑kumpanniji b’responsabbiltà limitata li l‑uffiċċju
rreġistrat tagħhom jinsab fit‑territorju nazzjonali bil‑għan li jiġu miġġielda l‑kriminalità ekonomika, il‑ħasil tal‑flus
jew il‑passjoni għal‑logħob.
Ir‑raba’ nett, il‑Landesgericht Linz tevoka r‑riċerka attiva, mill‑awtoritajiet nazzjonali, ta’ dħul fiskali mill‑ħlasijiet
magħmula mill‑istabbilimenti tal‑logħob. Din is‑sitwazzjoni tinsab f’kontradizzjoni mal‑ġurisprudenza tal‑Qorti tal‑Ġustizzja
li tistabbilixxi li r‑restrizzjonijiet għal‑libertajiet fundamentali fil‑qasam tal‑logħob tal‑ażżard għandhom verament ikollhom
l‑għan li jillimitaw l‑okkażżjonijiet tal‑logħob u mhux li joħolqu sors ta’ finanzjament ġdid.
Skont il‑qorti tar‑rinviju, jekk id‑dispożizzjonijiet tad‑dritt tal‑Unjoni jippermettu li E. Engelmann jingħata awtorizzazzjoni
sabiex jopera stabbiliment tal‑logħob tal‑ażżard mingħajr ma jkun meħtieġ li jinkorpora jew jakkwista kumpannija b’responsabbiltà
limitata li jkollha l‑uffiċċju rreġistrat tagħha fit‑territorju Awstrijak, huwa jkun jista’, bħala prinċipju, jippreżenta
applikazzjoni sabiex jikseb konċessjoni. Jekk tingħatalu tali awtorizzazzjoni, l‑elementi li jikkostitwixxu r‑reat tal‑organizzazzjoni
illegali ta’ logħob tal‑ażżard fis‑sens tal‑Artikolu 168 tal‑StGB ma jkunux għadhom sodisfatti.
F’dawn iċ‑ċirkustanzi, il‑Landesgericht Linz iddeċidiet li tissospendi l‑proċeduri quddiemha u li tagħmel id‑domandi preliminari
segwenti lill‑Qorti tal‑Ġustizzja:
“1.      L‑Artikolu 43 [KE] għandu jiġi interpretat fis‑sens li jipprekludi dispożizzjoni legali ta’ Stat Membru li tirriżerva l‑operat
tal‑logħob tal‑ażżard fl‑istabbilimenti tal‑logħob esklużivament għall‑kumpanniji stabbiliti bħala kumpanniji b’responsabbiltà
limitata li għandhom l‑uffiċċju rreġistrat tagħhom fit‑territorju ta’ dan l‑Istat Membru u li għalhekk timponi l‑istabbiliment
jew l‑akkwist ta’ tali kumpannija f’dan l‑Istat Membru?
2.      L‑Artikoli 43 [KE] u 49 [KE] għandhom jiġu interpretati fis‑sens li jipprojbixxu kull monopolju nazzjonali ta’ ċertu logħob
tal‑ażżard, bħal‑logħob tal‑ażżard fl‑istabbilimenti tal‑logħob, meta l‑Istat Membru kkonċernat ma jkollux politika koerenti
u sistematika ta’ limitazzjoni tal‑logħob tal‑ażżard minħabba li l‑organizzaturi li jkunu ngħataw konċessjoni nazzjonali jinkoraġġixxu
l‑parteċipazzjoni f’logħob tal‑ażżard – bħal imħatri sportivi u lotteriji nazzjonali – u jirriklamaw f’dan is‑sens fuq it‑televiżjoni,
fil‑gazzetti jew fir‑rivisti, riklamar li jħabbar anki li tista’ tintrebaħ somma flus kontanti ma’ biljett ftit qabel it‑tlugħ
tal‑lottu (‘TOI TOI TOI – Glaub’ ans Glück’) (‘Xorti tajba – Temmen fix‑xorti’)?
3.      L‑Artikoli 43 [KE] u 49 [KE] għandhom jiġu interpretati fis‑sens li jipprekludu dispożizzjoni nazzjonali li tipprovdi li kull
konċessjoni għall‑operat tal‑logħob tal‑ażżard u ta’ stabbilimenti tal‑logħob previsti mil‑leġiżlazzjoni nazzjonali għal‑logħob
tal‑ażżard, tingħata għal perijodu ta’ ħmistax‑il sena fuq il‑bażi ta’ liġi li teskludi mis‑sejħa għal offerti lill‑kandidati
taż‑żona Komunitarja (li ma għandhomx in‑nazzjonalità ta’ dan l‑Istat Membru)?”

Fuq id‑domandi preliminari
E. Engelmann, li ma huwiex jikkontesta l‑fatt li huwa ma kienx talab li jingħata konċessjoni għall‑operat ta’ stabbiliment
tal‑logħob fl‑Awstrija, ma setax, fi kwalunkwe każ, jikseb tali konċessjoni, minn naħa, minħabba li ma kienx jissodisfa l‑kundizzjonijiet
meħtieġa mil‑leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni, jiġifieri li jkun kumpannija b’responsabbiltà limitata li jkollha l‑uffiċċju
rreġistrat tagħha f’dan l‑Istat Membru, u, min‑naħa l‑oħra, minħabba li l‑konċessjonijiet kollha previsti mil‑leġiżlazzjoni
nazzjonali kienu diġà ngħataw lil kumpannija Awstrijaka. Skont il‑qorti tar‑rinviju, l‑eżistenza tal‑elementi li jikkostitwixxu
r‑reat akkużat bih E. Engelmann hija marbuta mal‑kwistjoni tal‑legalità ta’ din l‑esklużjoni. Għaldaqstant, għandhom jiġu
eżaminati fl‑ewwel lok l‑ewwel u t‑tielet domandi.

Fuq l‑ewwel domanda
Permezz tal‑ewwel domanda tagħha, il‑qorti tar‑rinviju qiegħda essenzjalment tistaqsi jekk l‑Artikolu 43 KE jipprekludix ż‑żewġ
kundizzjonijiet imposti mil‑leġiżlazzjoni nazzjonali fuq id‑detenturi ta’ konċessjonijiet għall‑operat ta’ stabbilimenti tal‑logħob,
jiġifieri l‑obbligu li jkollhom il‑forma legali ta’ kumpannija b’responsabbiltà limitata u l‑obbligu li jkollhom l‑uffiċċju
rreġistrat tagħhom fit‑territorju nazzjonali.
Fuq l‑obbligu li l‑konċessjonarji jkollhom il‑forma legali ta’ kumpannija b’responsabbiltà limitata
Il‑kundizzjoni li l‑operaturi li jkunu jixtiequ joperaw stabbilimenti tal‑logħob għandu jkollhom il‑forma legali ta’ kumpannija
b’responsabbiltà limitata tikkostitwixxi restrizzjoni għal‑libertà ta’ stabbiliment fis‑sens tal‑Artikolu 43 KE. Tali kundizzjoni
tipprekludi b’mod partikolari lill‑operaturi li huma persuni fiżiċi, kif ukoll lill‑impriżi li jkunu għażlu, fil‑pajjiż ta’
stabbiliment tagħhom, forma ta’ kumpannija oħra, milli joħolqu stabbiliment sekondarju fl‑Awstrija (ara, f’dan is‑sens, is‑sentenzi
tat‑12 ta’ Lulju 1984, Klopp, 107/83, Ġabra p. 2971, punt 19; tas‑7 ta’ Lulju 1988, Stanton u L’Étoile 1905, 143/87, Ġabra
p. 3877, punt 11, kif ukoll tad‑29 ta’ April 2004, Il‑Kummissjoni vs Il‑Portugall, C‑171/02, Ġabra p. I‑5645, punt 42).
Madankollu, għandu jiġi eżaminat sa fejn din ir‑restrizzjoni tista’ tiġi aċċettata taħt il‑miżuri derogatorji previsti espressament
mit‑Trattat KE jew tista’ tiġi ġustifikata, skont il‑ġurisprudenza tal‑Qorti tal‑Ġustizzja, minħabba raġunijiet imperattivi
ta’ interess ġenerali. L‑Artikolu 46(1) KE jaċċetta restrizzjonijiet iġġustifikati minħabba raġunijiet ta’ ordni pubbliku,
ta’ sigurtà pubblika jew ta’ saħħa pubblika. Il‑ġurisprudenza tal‑Qorti tal‑Ġustizzja identifikat numru ta’ raġunijiet imperattivi
ta’ interess ġenerali li jistgħu jiġġustifikaw ukoll l‑imsemmija restrizzjonijiet, bħalma huma b’mod partikolari l‑għanijiet
ta’ protezzjoni tal‑konsumaturi, ta’ prevenzjoni tal‑frodi u tal‑inċitazzjoni taċ‑ċittadini għal spejjeż eċċessivi marbuta
mal‑logħob kif ukoll ta’ prevenzjoni ta’ problemi ta’ natura soċjali b’mod ġenerali.
Kif osservat il‑Kummissjoni Ewropea fl‑osservazzjonijiet tagħha u l‑Avukat Ġenerali fil‑punt 68 tal‑konklużjonijiet tiegħu,
ċerti għanijiet jistgħu eventwalment jiġġustifikaw l‑impożizzjoni fuq operatur tal‑obbligu li jkollu forma legali partikolari.
Fil‑fatt, l‑obbligi li huma marbuta bihom il‑kumpanniji b’responsabbiltà limitata, b’mod partikolari fir‑rigward tal‑organizzazzjoni
interna tagħhom, taż‑żamma tal‑kontijiet tagħhom, tal‑kontrolli li jistgħu jkunu suġġetti għalihom u tar‑relazzjonijiet ma’
terzi, jistgħu, fid‑dawl tal‑karatteristiċi speċifiċi tas‑settur tal‑logħob u tal‑perikoli relatati ma’ dan is‑settur, jiġġustifikaw
tali obbligu.
L‑evalwazzjoni li għandha ssir dwar il‑kwistjoni jekk, fil‑kawża ineżami, ir‑rekwiżit li l‑operatur ikollu l‑forma legali
ta’ kumpannija b’responsabbiltà limitata għandux effettivament tali għanijiet u jekk dawn l‑għanijiet jistgħux jikkostitwixxu
ġustifikazzjoni bħala miżura derogatorja espressament prevista mit‑Trattat jew bħala raġuni imperattiva ta’ interess ġenerali
rikonoxxuta mill‑ġurisprudenza tal‑Qorti tal‑Ġustizzja, kif ukoll, jekk ikun il‑każ, jekk l‑imsemmi rekwiżit josservax il‑prinċipju
ta’ proporzjonalità ma tistax issir mingħajr elementi ta’ informazzjoni addizzjonali. F’tali ċirkustanzi, huma l‑qrati nazzjonali
li għandhom jagħmlu din l‑evalwazzjoni.
Fuq l‑obbligu impost fuq id‑detenturi ta’ konċessjonijiet għall‑operat ta’ stabbilimenti tal‑logħob li jkollhom l‑uffiċċju
rreġistrat tagħhom fit‑territorju nazzjonali
Kif osserva essenzjalment l‑Avukat Ġenerali fil‑punti 51 u 52 tal‑konklużjonijiet tiegħu, l‑obbligu impost fuq id‑detenturi
ta’ konċessjonijiet għall‑operat ta’ stabbilimenti tal‑logħob li jkollhom l‑uffiċċju rreġistrat tagħhom fit‑territorju nazzjonali
jikkostitwixxi restrizzjoni għal‑libertà ta’ stabbiliment fis‑sens tal‑Artikolu 43 KE sa fejn dan l‑obbligu jiddiskrimina
kontra l‑kumpanniji li l‑uffiċċju rreġistrat tagħhom ikun fi Stat Membru ieħor u jipprekludi lil dawn il‑kumpanniji milli
joperaw, permezz ta’ aġenzija, fergħa jew sussidjarja, stabbilimenti tal‑logħob fl‑Awstrija.
Din il‑konstatazzjoni b’ebda mod ma hija mdgħajfa mill‑fatt, invokat mill‑Gvern Awstrijak, li dan l‑obbligu japplika għall‑operaturi
biss mill‑mument li fih jintgħażlu u għat‑tul tal‑konċessjoni. Fil‑fatt, kif osserva l‑Avukat Ġenerali fil‑punt 62 tal‑konklużjonijiet
tiegħu, tali obbligu jista’ jkun ta’ natura li jiddiswadi lill‑kumpanniji stabbiliti fi Stati Membri oħra milli jressqu l‑applikazzjoni
tagħhom minħabba l‑ispejjeż ta’ stabbiliment u ta’ installazzjoni fl‑Awstrija li huma jkolhom jidħlu għalihom fil‑każ li tintlaqa’
l‑applikazzjoni tagħhom. Barra minn hekk, din is‑sistema ma tippermettix li jiġi evitat li kumpannija li jkollha l‑uffiċċju
rreġistrat tagħha fi Stat Membru ieħor tiġi prekluża milli topera stabbilimenti tal‑logħob fit‑territorju Awstrijak permezz
ta’ aġenzija, fergħa jew sussidjarja.
F’dan ir‑rigward, mill‑ġurisprudenza tal‑Qorti tal‑Ġustizzja jirriżulta li sa fejn restrizzjoni, bħal dik ikkonstatata f’din
il‑kawża, ikollha natura diskriminatorja, din ir‑restrizzjoni tkun kompatibbli mad‑dritt tal‑Unjoni biss jekk taqa’ taħt dispożizzjoni
derogatorja espressa, bħall‑Artikolu 46 KE, jiġifieri l‑ordni pubbliku, is‑sigurtà pubblika u s‑saħħa pubblika (sentenzi tas‑16
ta’ Jananr 2003, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja, C‑388/01, Ġabra p. I‑721, punt 19, u tas‑6 ta’ Ottubru 2009, Il‑Kummissjoni vs
Spanja, C‑153/08, Ġabra p. I‑9735, punt 37).
Barra minn hekk, tali restrizzjoni għandha tissodisfa l‑kundizzjonijiet li jirriżultaw mill‑ġurisprudenza tal‑Qorti tal‑Ġustizzja
fir‑rigward tal‑proporzjonalità tagħha u tista’ titqies li hija adegwata sabiex tiggarantixxi li jintlaħaq l‑għan invokat
biss jekk tissodisfa verament l‑intenzjoni li dan jintlaħaq b’mod koerenti u sistematiku (ara, f’dan is‑sens, is‑sentenza
tat‑8 ta’ Settembru 2009, Liga Portuguesa de Futebol Profissional u Bwin International, C‑42/07, Ġabra p. I‑7633, punti 59
sa 61).
Il‑Gvern Awstrijak isostni li l‑għan tal‑obbligu impost fuq id‑detenturi ta’ konċessjonijiet għall‑operat ta’ stabbilimenti
tal‑logħob li jkollhom l‑uffiċċju rreġistrat tagħhom fit‑territorju nazzjonali huwa li jkun possibbli jsir kontroll effettiv
tal‑operaturi attivi fis‑settur tal‑logħob tal‑ażżard, u dan bil‑għan li jiġi evitat l‑operat ta’ dawn l‑attivitajiet għal
finijiet kriminali jew frawdolenti. Dan l‑obbligu jippermetti, b’mod partikolari, li jkun eżerċitat ċertu kontroll fuq id‑deċiżjonijiet
meħuda mill‑organi tal‑kumpanniji minħabba l‑preżenza, fi ħdan organi bħall‑kumitat ta’ sorveljanza, ta’ rappreżentanti tal‑Istat.
Mingħajr ma huwa meħtieġ li jiġi ddeterminat jekk dan l‑għan jistax ikun kopert mill‑kunċett ta’ ordni pubbliku, huwa biżżejjed
li jiġi kkonstatat f’dan ir‑rigward li l‑esklużjoni kategorika tal‑operaturi li jkollhom l‑uffiċċju rreġistrat tagħhom fi
Stat Membru ieħor tidher li hija sproporzjonata sa fejn tmur lil hinn minn dak li huwa meħtieġ sabiex tiġi miġġielda l‑kriminalità.
Fil‑fatt, jeżistu diversi mezzi sabiex jiġu kkontrollati l‑attivitajiet u l‑kontijiet ta’ dawn l‑operaturi (ara, f’dan is‑sens,
is‑sentenzi tas‑6 ta’ Novembru 2003, Gambelli
et
, C‑243/01, Ġabra p. I‑13031, punt 74; tas‑6 ta’ Marzu 2007, Placanica
et
, C‑338/04, C‑359/04 u C‑360/04, Ġabra p. I‑1891, punt 62, kif ukoll Il‑Kummissjoni vs Spanja, iċċitata iktar ’il fuq, punt 39).
Jistgħu jissemmew, b’mod partikolari, il‑possibbiltà li tkun meħtieġa ż‑żamma ta’ kontijiet separati għal kull stabbiliment
tal‑logħob tal‑istess operatur, li jiġu vverifikati minn awditur estern, il‑possibbiltà li tinkiseb il‑komunikazzjoni sistematika
tad‑deċiżjonijiet tal‑organi tad‑detenturi ta’ konċessjonijiet kif ukoll il‑possibbiltà li tinġabar informazzjoni dwar id‑diriġenti
jew l‑azzjonarji prinċipali tagħhom. Barra minn hekk, kif osserva l‑Avukat Ġenerali fil‑punt 60 tal‑konklużjonijiet tiegħu,
jistgħu jsiru kontrolli fuq kull impriża stabbilita fi Stat Membru u jistgħu jiġu imposti sanzjonijiet fuqha irrispettivament
mill‑post ta’ residenza tad‑diriġenti tagħha.
Barra minn hekk, fid‑dawl tal‑attività inkwistjoni, jiġifieri l‑operat ta’ stabbilimenti tal‑logħob li jinsabu fit‑territorju
Awstrijak, ma hemm xejn li jwaqqaf milli jsiru verifiki fil‑bini ta’ dawn l‑istabbilimenti sabiex, b’mod partikolari, tiġi
evitata kull frodi min‑naħa tal‑operaturi għad‑detrimenti tal‑konsumaturi.
Għaldaqstant, ir‑risposta għall‑ewwel domanda għandha tkun li l‑Artikolu 43 KE għandu jiġi interpretat fis‑sens li jipprekludi
leġiżlazzjoni nazzjonali ta’ Stat Membru li tirriżerva l‑operat tal‑logħob tal‑ażżard fl‑istabbilimenti tal‑logħob esklużivament
għall‑operaturi li jkollhom l‑uffiċċju rreġistrat tagħhom fit‑territorju ta’ dan l‑Istat Membru.

Fuq it‑tielet domanda
Minkejja li t‑tielet domanda tikkonċerna, skont il‑formulazzjoni tagħha stess, il‑kundizzjonijiet diskriminatorji applikabbli,
taħt il‑leġiżlazzjoni nazzjonali, għas‑sejħiet ta’ offerti fid‑dawl tal‑għoti tal‑konċessjonijiet għall‑operat ta’ stabbilimenti
tal‑logħob fl‑Awstrija, huwa paċifiku, fid‑dawl tal‑informazzjoni mogħtija mill‑Gvern Awstrijak, li ebda sejħa għal offerti
ma ġiet organizzata u ebda trasparenza ma kienet żgurata meta Casinos Austria AG ingħatat, b’effett, rispettivament, mill‑1
ta’ Jannar 1998 u mill‑1 ta’ Jannar 2001, it‑tnax‑il konċessjoni eżistenti fid‑data tal‑fatti fil‑kawża prinċipali. Barra
minn hekk, dawn it‑tnax‑il konċessjoni huma l‑konċessjonijiet kollha previsti mil‑leġiżlazzjoni nazzjonali.
Għaldaqstant, it‑tielet domanda għandha tiġi interpretata bħala indirizzata lejn il‑kwistjoni jekk l‑Artikoli 43 KE u 49 jipprekludux
l‑għoti, mingħajr ebda forma ta’ kompetizzjoni, tal‑konċessjonijiet kollha għall‑operat ta’ stabbilimenti tal‑logħob fit‑territorju
ta’ Stat Membru għal tul ta’ ħmistax‑il sena.
F’dan il‑kuntest jistgħu jiġu identifikati tliet restrizzjonijiet distinti, jiġifieri, l‑ewwel nett, il‑limitazzjoni tan‑numru
tal‑konċessjonijiet għall‑operat ta’ stabbilimenti tal‑logħob, it‑tieni nett, l‑għoti ta’ dawn il‑konċessjonijiet għal tul
ta’ ħmistax‑il sena u, it‑tielet nett, il‑fatt li dan l‑għoti sar mingħajr ebda trasparenza. Għal kull waħda minn dawn ir‑restrizzjonijiet
għandu jiġi eżaminat separatament, b’mod partikolari, jekk ir‑restrizzjoni hijiex adegwata sabiex tiżgura li jintlaħaq jew
jintlaħqu l‑għan jew l‑għanijiet invokati mill‑Istat Membru inkwistjoni u jekk tmurx lil hinn minn dak li huwa meħtieġ sabiex
jintlaħaq jew jintlaħqu (sentenzi Placanica
et
, iċċitata iktar ’il fuq, punt 49, kif ukoll tat‑8 ta’ Settembru 2010, Carmen Media Group, C‑46/08, Ġabra p. I‑0000, punt 60).
Fir‑rigward, l‑ewwel nett, tal‑fatt li n‑numru ta’ konċessjonijiet għall‑operat ta’ stabbilimenti tal‑logħob huwa limitat,
huwa paċifiku li tali limitazzjoni timplika ostakoli għal‑libertà ta’ stabbiliment kif ukoll għal‑libertà li jiġu pprovduti
servizzi (sentenza Placanica
et
, iċċitata iktar ’il fuq, punti 50 u 51).
Madankollu, suġġett għal verifika mill‑qorti tar‑rinviju, jidher li, fis‑settur ikkonċernat, limitazzjoni tan‑numru ta’ konċessjonijiet,
u għalhekk tal‑istabbilimenti tal‑logħob, għal tnax, li skont l‑informazzjoni mogħtija mill‑Gvern Awstrijak ifisser stabbiliment
għal kull 750 000 abitant, tippermetti, min‑natura tagħha stess, li jiġu limitati l‑opportunitajiet ta’ logħob u għalhekk
li jintlaħaq għan ta’ interess ġenerali rikonoxxut mid‑dritt tal‑Unjoni (ara, f’dan is‑sens, is‑sentenzi ċċitati iktar ’il
fuq Gambelli
et
, punti 62 u 67; Placanica
et,
punt 53, kif ukoll Carmen Media Group, punt 84). Minħabba li l‑konsumaturi jkollhom jivvjaġġaw sabiex jaslu fil‑bini ta’ stabbiliment
fejn ikunu jistgħu jipparteċipaw fil‑logħob tal‑ażżard inkwistjoni, limitazzjoni tan‑numru ta’ dawn l‑istabbilimenti għandha
l‑konsegwenza li ssaħħaħ l‑ostakoli għall‑parteċipazzjoni f’tali logħob.
Fir‑rigward, fit‑tieni lok, tat‑tul tal‑konċessjonijiet, mill‑ġurisprudenza tal‑Qorti tal‑Ġustizzja jirriżulta li l‑għoti
ta’ konċessjonijiet għal tul ta’ żmien li jista’ jkun sa ħmistax‑il sena huwa ta’ natura li jfixkel, jekk mhux ukoll jipprojbixxi,
l‑eżerċizzju, minn operaturi li jinsabu fi Stati Membri oħra, tal‑libertajiet iggarantiti permezz tal‑Artikoli 43 KE u 49 KE,
u jikkostitwixxi għalhekk restrizzjoni għall‑eżerċizzju ta’ dawn il‑libertajiet (ara, f’dan is‑sens, is‑sentenza tad‑9 ta’
Marzu 2006, Il‑Kummissjoni vs Spanja, C‑323/03, Ġabra p. I‑2161, punt 44).
Fir‑rigward tal‑evalwazzjoni tal‑kompatibbiltà ta’ din ir‑restrizzjoni mad‑dritt tal‑Unjoni, għandu jiġi mfakkar li l‑libertà
ta’ stabbiliment u l‑libertà li jiġu pprovduti servizzi, bħala prinċipji fundamentali tat‑Trattat, jistgħu jiġu limitati biss
permezz ta’ dispożizzjonijiet ġustifikati minħabba raġunijiet imperattivi ta’ interess ġenerali u li japplikaw għal kull persuna
jew impriża li teżerċita attività fit‑territorju tal‑Istat Membru ospitanti. Barra minn hekk, sabiex tkun ġustifikata b’dan
il‑mod, id‑dispożizzjoni nazzjonali inkwistjoni għandha tkun adegwata sabiex tiggarantixxi li jintlaħaq l‑għan tagħha u ma
għandhiex tmur lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex dan l‑għan jintlaħaq (sentenza tad‑9 ta’ Marzu 2006, Il‑Kummissjoni
vs Spanja, iċċitata iktar ’il fuq, punt 45 u l‑ġurisprudenza ċċitata).
Dan jidher li huwa l‑każ f’din il‑kawża fejn l‑għoti ta’ konċessjonijiet għal tul ta’ żmien li jista’ jkun sa ħmistax‑il sena
jidher li, suġġett għal verifika mill‑qorti tar‑rinviju, huwa ġustifikat fid‑dawl, b’mod partikolari, tal‑ħtieġa tal‑konċessjonarju
li jkollu żmien twil biżżejjed sabiex jifdi l‑investimenti meħtieġa għall‑ħolqien ta’ stabbiliment tal‑logħob.
Fir‑rigward, fit‑tielet lok, tal‑proċedura tal‑għoti tal‑konċessjonijiet inkwistjoni fil‑kawża prinċipali, għandu jiġi mfakkar
qabel kollox li, għalkemm, fl‑istat attwali tad‑dritt tal‑Unjoni, il‑konċessjonijiet ta’ servizzi ma humiex irregolati minn
waħda mid‑direttivi li permezz tagħhom il‑leġiżlatur tal‑Unjoni rregola l‑qasam tal‑kuntratti pubbliċi, l‑awtoritajiet pubbliċi
li jagħtu tali konċessjonijiet huma madankollu marbuta li josservaw ir‑regoli fundamentali tat‑Trattati, b’mod partikolari
l‑Artikoli 43 KE u 49 KE, kif ukoll l‑obbligu ta’ trasparenza li jirriżulta minnhom (ara, f’dan is‑sens, is‑sentenzi tas‑7
ta’ Diċembru 2000, Telaustria u Telefonadress, C‑324/98, Ġabra p. I‑10745, punti 60 u 61; tal‑21 ta’ Lulju 2005, Coname, C‑231/03,
Ġabra p. I‑7287, punti 16 sa 19; tat‑13 ta’ Ottubru 2005, Parking Brixen, C‑458/03, Ġabra p. I‑8585, punti 46 sa 48; tat‑13
ta’ April 2010, Wall, C‑91/08, Ġabra p. I‑2815, punt 33, u tat‑3 ta’ Ġunju 2010, Sporting Exchange, C‑203/08, Ġabra p. I‑0000,
punt 39).
Mingħajr ma jimplika neċessarjament obbligu li tinżamm sejħa għal offerti, dan l‑obbligu ta’ trasparenza, li japplika meta
l‑konċessjoni ta’ sevizzi kkonċernata tkun ta’ natura li tista’ tinteressa impriża stabbilita fi Stat Membru differenti minn
dak li fih tingħata din il‑konċessjoni, jeżiġi li l‑awtorità li tagħti l‑konċessjoni tiggarantixxi, favur kull offerent potenzjali,
livell ta’ pubbliċità adegwat li jippermetti li l‑konċessjoni ta’ servizzi tkun miftuħa għall‑kompetizzjoni kif ukoll il‑kontroll
tal‑imparzjalità tal‑proċeduri tal‑għoti (sentenza Sporting Exchange, iċċitata iktar ’il fuq, punti 40 u 41, kif ukoll il‑ġurisprudenza
ċċitata).
L‑għoti ta’ konċessjoni, mingħajr l‑ebda trasparenza, lil operatur stabbilit fl‑Istat Membru tal‑awtorità li tagħti l‑konċessjoni
jikkostitwixxi effettivament differenza fit‑trattament għad‑detriment tal‑operaturi stabbiliti fi Stati Membri oħra, li ma
jkollhom ebda possibbiltà reali li juru l‑interess tagħhom fil‑kisba tal‑konċessjoni inkwistjoni. Tali differenza fit‑trattament
hija kuntrarja għall‑prinċipji ta’ trattament ugwali u ta’ nondiskriminazzjoni minħabba ċittadinanza u tikkostitwixxi diskriminazzjoni
indiretta minħabba ċittadinanza pprojbita mill‑Artikoli 43 KE u 49 KE, sakemm din id‑differenza ma tkunx iġġustifikata minħabba
ċirkustanzi oġġettivi (ara, f’dan is‑sens, is‑sentenzi Coname, iċċitata iktar ’il fuq, punt 19; Parking Brixen, iċċitata iktar
’il fuq, punt 50, kif ukoll tas‑17 ta’ Lulju 2008, ASM Brescia, C‑347/06, Ġabra p. I‑5641, punti 59 u 60).
Il‑fatt li l‑ħruġ ta’ awtorizzazzjonijiet għall‑operat ta’ stabbilimenti tal‑logħob ma huwiex ekwivalenti għal kuntratti ta’
konċessjoni ta’ servizzi ma jistax jiġġustifika, fih innifsu, in‑nuqqas ta’ osservanza tar‑rekwiżiti li jirriżulta mill‑Artikolu 49 KE,
b’mod partikolari l‑prinċipju ta’ trattament ugwali u l‑obbligu ta’ trasparenza (ara, f’dan is‑sens, is‑sentenza Sporting
Exchange, iċċitata iktar ’il fuq, punt 46).
Fil‑fatt, l‑obbligu ta’ trasparenza huwa prerekwiżit obbligatorju għad‑dritt ta’ Stat Membru li jagħti awtorizzazzjonijiet
għall‑operat ta’ stabbilimenti tal‑logħob, irrispettivament mill‑metodu tal‑għażla tal‑operaturi minħabba li l‑effetti tal‑għoti
ta’ tali awtorizzazzjonijiet fil‑konfront tal‑impriżi stabbiliti fi Stati Membri oħra u li potenzjalment ikunu interessati
fl‑eżerċizzju ta’ din l‑attività huma l‑istess bħall‑effetti ta’ kuntratt ta’ konċessjoni ta’ servizzi.
Barra minn hekk, għandu jiġi mfakkar li, meta fi Stat Membru tkun stabbilita sistema ta’ awtorizzazzjoni li jkollha għanijiet
leġittimi rikonoxxuti mill‑ġurisprudenza, tali sistema ta’ awtorizzazzjoni ma tistax tilleġittima aġir arbitrarju min‑naħa
tal‑awtoritajiet nazzjonali ta’ natura li jġib fix‑xejn l‑effettività tad‑dispożizzjonijiet tad‑dritt tal‑Unjoni, b’mod partikolari
dawk dwar il‑libertajiet fundamentali bħal dawk inkwistjoni fil‑kawża prinċipali (ara, b’mod partikolari, is‑sentenzi ċċitati
iktar ’il fuq Sporting Exchange, punt 49, u Carmen Media Group, punt 86).
Fil‑fatt, skont ġurisprudenza stabbilita, sabiex sistema ta’ awtorizzazzjoni amministrattiva minn qabel tkun ġustifikata minkejja
li tidderoga minn tali libertajiet fundamentali, tali sistema għandha tkun ibbażata fuq kriterji oġġettivi, mhux diskriminatorji
u magħrufa minn qabel, b’tali mod li tistabbilixxi l‑limiti tal‑eżerċizzju tas‑setgħa diskrezzjonali tal‑awtoritajiet nazzjonali
sabiex tali setgħa ma tintużax b’mod arbitrarju. Barra minn hekk, kull persuna milquta minn miżura restrittiva bbażata fuq
tali deroga għandha tkun tista’ tirrikorri għal rimedju effettiv ta’ natura ġudizzjarja (ara s‑sentenzi ċċitati iktar ’il
fuq Sporting Exchange, punt 50, u Carmen Media Group, punt 87).
Fil‑kawża prinċipali, għandu jiġi kkonstatat li l‑assenza totali ta’ trasparenza għall‑finijiet tal‑għoti tal‑konċessjonijiet
għall‑operat ta’ stabbilimenti tal‑logħob, b’effett mill‑1 ta’ Jannar 1998 u mill‑1 ta’ Jannar 2001, ma hijiex konformi mal‑Artikoli 43 KE
u 49 KE.
F’dan ir‑rigward il‑Gvern Awstrijak osserva sempliċement li l‑proċedura għall‑għoti tal‑konċessjonijiet kienet konformi mad‑dritt
nazzjonali li kien fis‑seħħ f’dak iż‑żmien u li ebda rekwiżit ta’ trasparenza ma seta’ jiġi dedott, f’dak iż‑żmien, mill‑ġurisprudenza
tal‑Qorti tal‑Ġustizzja. Dan il‑gvern isostni wkoll li l‑operaturi li kienu jissodisfaw il‑kundizzjonijiet previsti mil‑leġiżlazzjoni
applikabbli setgħu jippreżentaw fuq inizjattiva tagħhom stess applikazzjonijiet għall‑għoti ta’ konċessjoni. Issa, ebda waħda
minn dawn iċ‑ċirkustanzi ma tikkostitwixxi ġustifikazzjoni taħt miżura derogatorja espressament prevista mit‑Trattat jew minħabba
raġuni imperattiva ta’ interess ġenerali rikonoxxuta mill‑ġurisprudenza tal‑Qorti tal‑Ġustizzja li tista’ tiġġustifika l‑għoti
tal‑konċessjonijiet inkwistjoni fil‑kawża prinċipali fl‑assenza ta’ kull trasparenza.
Fid‑dawl ta’ dawn il‑kunsiderazzjonijiet kollha, ir‑risposta li għandha tingħata għat‑tielet domanda hija li l‑obbligu ta’
trasparenza li jirriżulta mill‑Artikoli 43 KE u 49 KE kif ukoll mill‑prinċipji ta’ trattament ugwali u ta’ nondiskriminazzjoni
minħabba ċittadinanza, jipprekludi l‑għoti, mingħajr ebda forma ta’ kompetizzjoni, tal‑konċessjonijiet kollha għall‑operat
ta’ stabbilimenti tal‑logħob fit‑territorju ta’ Stat Membru.

Fuq it‑tieni domanda
Fid‑dawl tar‑risposti mogħtija għall‑ewwel u għat‑tielet domandi, kif ukoll fid‑dawl tal‑fatt li l‑qorti tar‑rinviju tistabbilixxi,
kif ġie indikat fil‑punt 26 ta’ din is‑sentenza, rabta bejn l‑elementi li jikkostitwixxu r‑reat li bih E. Engelmann jinsab
akkużat u l‑kwistjoni jekk dan ġiex eskluż legalment mill‑possibbiltà li jikseb konċessjoni, ma huwiex neċessarju li tingħata
risposta għat‑tieni domanda.

Fuq l‑ispejjeż
Peress li l‑proċedura għandha, fir‑rigward tal‑partijiet fil‑kawża prinċipali, in‑natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il‑qorti
tar‑rinviju, hija dik il‑qorti li għandha tiddeċiedi fuq l‑ispejjeż. L‑ispejjeż sostnuti għas‑sottomissjoni tal‑osservazzjonijiet
lill‑Qorti tal‑Ġustizzja, barra dawk tal‑imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il‑motivi, Il‑Qorti tal‑Ġustizzja (Ir‑Raba’ Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
1)
L‑Artikolu 43 KE għandu jiġi interpretat fis‑sens li jipprekludi leġiżlazzjoni ta’ Stat Membru li tirriżerva l‑operat tal‑logħob
tal‑ażżard fl‑istabbilimenti tal‑logħob esklużivament għall‑operaturi li jkollhom l‑uffiċċju rreġistrat tagħhom fit‑territorju
ta’ dan l‑Istat Membru.
2)
L‑obbligu ta’ trasparenza li jirriżulta mill‑Artikoli 43 KE u 49 KE kif ukoll mill‑prinċipji ta’ trattament ugwali u ta’ nondiskriminazzjoni
minħabba ċittadinanza jipprekludi l‑għoti, mingħajr ebda forma ta’ kompetizzjoni, tal‑konċessjonijiet kollha għall‑operat
ta’ stabbilimenti tal‑logħob fit‑territorju ta’ Stat Membru.
Firem
*
Lingwa tal‑kawża: il‑Ġermaniż.