CELEX: 62008CJ0578
Δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης
Οδηγία 2003/86/ΕΚ- Έννοια της "προσφυγής στο σύστημα κοινωνικής αρωγής"
Έννοια της "οικογενειακής επανένωσης"
Δημιουργία οικογένειας

της 11ης Δεκεμβρίου 2007, C‑291/05, Eind, Συλλογή 2007, σ. I‑10719, σκέψη 29)
Το άρθρο 7, παράγραφος 1, αρχή και στοιχείο γ΄, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας παρέχει στα κράτη μέλη τη δυνατότητα, κατά την
αξιολόγηση των πόρων του συντηρούντος, να λαμβάνουν υπόψη το επίπεδο των κατώτατων εθνικών μισθών και συντάξεων. Όπως αναφέρθηκε
στη σκέψη 43 της παρούσας αποφάσεως, η δυνατότητα αυτή πρέπει να ασκείται χωρίς να θίγεται ο σκοπός της οδηγίας, ο οποίος
συνίσταται στο να διευκολύνει την οικογενειακή επανένωση, ούτε η πρακτική αποτελεσματικότητά της.
Δεδομένου ότι η έκταση των αναγκών διαφέρει κατά πολύ από άτομο σε άτομο, το γεγονός ότι επιτρέπεται η οικογενειακή επανένωση
έχει την έννοια ότι τα κράτη μέλη μπορούν μεν να καθορίζουν ένα ποσό ως ποσό αναφοράς, πλην όμως όχι υπό την έννοια ότι μπορούν
να επιβάλλουν ένα ελάχιστο όριο εισοδήματος η μη επίτευξη του οποίου να έχει ως συνέπεια την απόρριψη οποιασδήποτε αιτήσεως
περί οικογενειακής επανένωσης, χωρίς να εξετάζεται συγκεκριμένα η κατάσταση εκάστου αιτούντος. Η ερμηνεία αυτή επιρρωννύεται
από το άρθρο 17 της οδηγίας, το οποίο επιβάλλει εξατομικευμένη εξέταση των αιτήσεων επανένωσης.
Ο καθορισμός εισοδήματος ίσου προς το 120 % του κατώτατου μισθού εργαζομένου ηλικίας 23 ετών ως ποσού αναφοράς, του οποίου
η υπέρβαση αποκλείει, καταρχήν, οποιαδήποτε παροχή κοινωνικής αρωγής, δεν εξυπηρετεί τον σκοπό του ατομικού προσδιορισμού
της υπάρξεως τακτικών πόρων διαβιώσεως. Συγκεκριμένα, η κατά το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, της οδηγίας «κοινωνική
αρωγή» νοείται ως αφορώσα την αρωγή που αναπληρώνει την έλλειψη σταθερών, τακτικών και επαρκών πόρων και όχι την αρωγή που
επιτρέπει την αντιμετώπιση έκτακτων ή απρόβλεπτων αναγκών.
Επιπλέον, το ποσοστό του 120 %, που χρησιμοποιείται προκειμένου να προσδιοριστεί το ποσό που απαιτείται κατά την Vb 2000,
είναι απλώς ένα μέσο ποσοστό το οποίο καθορίζεται οσάκις καταρτίζονται στατιστικές που αφορούν την κοινωνική αρωγή που παρέχεται
από τους δήμους των Κάτω Χωρών και τα κριτήρια εισοδημάτων που λαμβάνουν υπόψη τους οι οικείοι δήμοι. Όπως αναφέρθηκε κατά
την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ορισμένοι δήμοι χρησιμοποιούν ως ποσό αναφοράς εισόδημα μικρότερο του ποσού που αντιστοιχεί
στο 120 % του κατώτατου μισθού, γεγονός το οποίο έρχεται σε αντίθεση με τον ισχυρισμό ότι απαιτείται εισόδημα ίσο προς το
120 % του κατώτατου μισθού.
Τέλος, δεν απόκειται στο Δικαστήριο να αποφανθεί αν το κατώτατο εισόδημα που προβλέπει ο ολλανδικός νόμος είναι επαρκές για
την κάλυψη των συνήθων αναγκών των εργαζομένων του κράτους αυτού. Πάντως, αρκεί η διαπίστωση, όπως ορθώς επισήμανε η Επιτροπή,
ότι αν, στην υπόθεση της κύριας δίκης, ο οικογενειακός δεσμός μεταξύ των συζύγων Chakroun είχε δημιουργηθεί πριν την είσοδο
του Chakroun στο έδαφος της Κοινότητας, το ποσό εισοδημάτων που θα λαμβανόταν υπόψη κατά την εξέταση της αιτήσεως της R. Chakroun
θα ήταν το κατώτατο εισόδημα και όχι το 120 % του εισοδήματος αυτού. Εξ αυτού συνάγεται ότι, κατά τις ολλανδικές αρχές, το
κατώτατο εισόδημα αντιστοιχεί σε επαρκείς πόρους κατά την έννοια του άρθρου 7, παράγραφος 1, αρχή και στοιχείο γ΄, της οδηγίας.
Λαμβανομένων υπόψη των στοιχείων αυτών, στο πρώτο υποβληθέν ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η φράση «προσφυγή στο σύστημα
κοινωνικής αρωγής» που περιλαμβάνεται στο άρθρο 7, παράγραφος 1, αρχή και στοιχείο γ΄, της οδηγίας έχει την έννοια ότι απαγορεύει
σε κράτος μέλος να θεσπίζει ρύθμιση περί οικογενειακής επανένωσης έχουσα ως συνέπεια την μη παροχή της δυνατότητας αυτής σε
συντηρούντα ο οποίος έχει προσκομίσει αποδεικτικά στοιχεία ότι διαθέτει σταθερούς και τακτικούς πόρους, επαρκείς για την κάλυψη
των γενικώς αναγκαίων εξόδων διαβιώσεως του ιδίου και των μελών της οικογένειάς του, ο οποίος όμως, παρά ταύτα, λαμβανομένου
υπόψη του επιπέδου των εισοδημάτων του, μπορεί να ζητήσει ειδική αρωγή για την αντιμετώπιση ιδιαιτέρων, επί ατομικής βάσεως
καθοριζομένων και αναγκαίων, εξόδων διαβιώσεως, καθώς και εξαρτώμενες από το εισόδημα επιστροφές φόρων εκ μέρους οργανισμών
τοπικής αυτοδιοικήσεως ή ενισχυτικά του εισοδήματος μέτρα στο πλαίσιο της περί ελαχίστου εισοδήματος πολιτικής [minimabeleid]
δήμων ή κοινοτήτων.

Επί του δεύτερου ερωτήματος
Με το δεύτερο ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν η οδηγία, ιδίως δε το άρθρο 2, αρχή και στοιχείο δ΄,
έχει την έννοια ότι η διάταξη αυτή δεν επιτρέπει την εφαρμογή εθνικής ρυθμίσεως η οποία, όσον αφορά τη σχετική με τους πόρους
προϋπόθεση του άρθρου 7, παράγραφος 1, αρχή και στοιχείο γ΄, διακρίνει ανάλογα με το αν οι οικογενειακοί δεσμοί έχουν δημιουργηθεί
πριν ή μετά την είσοδο του συντηρούντος στο κράτος μέλος υποδοχής.
Παρατηρήσεις υποβληθείσες από τους μετέχοντες στη διαδικασία
Η R. Chakroun διευκρινίζει ότι ο σύζυγός της, από την άφιξή του στις Κάτω Χώρες στη διάρκεια του 1970 και για διάστημα δύο
ετών, εργάστηκε στο κράτος μέλος αυτό προκειμένου να κερδίσει τα αναγκαία για τον γάμο τους χρήματα.
Κατά την προσφεύγουσα της κύριας δίκης και την Επιτροπή, η οδηγία ουδεμία βάση παρέχει για διάκριση μεταξύ της διατηρήσεως
και της δημιουργίας της οικογένειας. Ειδικότερα, από ορισμένο έγγραφο της προεδρίας του Συμβουλίου (έγγραφο του Συμβουλίου
5682/01 της 31ης Ιανουαρίου 2001, σ. 3) προκύπτει ότι υπήρχε ευρεία συναίνεση ως προς το ότι η οικογενειακή επανένωση πρέπει
να καλύπτει τόσο τη δημιουργία όσο και τη διατήρηση της οικογενειακής ενότητας. Η ερμηνεία αυτή επιρρωννύεται από την έκτη
αιτιολογική σκέψη της οδηγίας, καθώς και από το άρθρο της 2, αρχή και στοιχείο δ΄. Όσον αφορά την εξαίρεση την οποία εισάγει
το άρθρο 9, παράγραφος 2, της οδηγίας, πρόκειται για ειδική διάταξη αφορώσα την κατάσταση των προσφύγων που αναγκάζονται να
εγκαταλείψουν τη χώρα τους. Η R. Chakroun επικαλείται, εξάλλου, την έκθεση της 11ης Μαρτίου 2009 του επιτρόπου για τα Ανθρώπινα
Δικαιώματα του Συμβουλίου της Ευρώπης σχετικά με την επίσκεψη που πραγματοποίησε από τις 21 έως τις 25 Σεπτεμβρίου 2008, στην
οποία ο επίτροπος εκφράζει την έκπληξή του σε σχέση με ορισμένες διατάξεις της ολλανδικής νομοθεσίας στον τομέα της οικογενειακής
επανένωσης.
Επιπλέον, η Επιτροπή διερωτάται πώς μια διάκριση η οποία στηρίζεται στον χρόνο δημιουργίας των οικογενειακών δεσμών είναι
δυνατόν να έχει την παραμικρή σχέση με το αν πληρούνται οι προϋποθέσεις οι σχετικές με την κάλυψη των βασικών αναγκών.
Η Ολλανδική Κυβέρνηση επισημαίνει ότι η διάκριση στην οποία προβαίνει η εθνική νομοθεσία μεταξύ δημιουργίας οικογένειας και
οικογενειακής επανένωσης δεν απαγορεύεται από την οδηγία, αποτελεί δε έναν τρόπο να ληφθούν υπόψη ο χαρακτήρας και η σταθερότητα
των οικογενειακών δεσμών, όπως απαιτεί το άρθρο 17 της οδηγίας. Συγκεκριμένα, κατά την κυβέρνηση αυτή, καθίσταται εύκολα αντιληπτό
ότι τα συμφέροντα που διακυβεύονται είναι πολύ πιο σημαντικά οσάκις οι οικογενειακοί δεσμοί υπήρχαν ήδη κατά τον χρόνο που
το πρόσωπο αναφοράς εγκαταστάθηκε στις Κάτω Χώρες. Στην περίπτωση της δημιουργίας οικογένειας, οι δύο σύντροφοι αναλαμβάνουν
τον κίνδυνο να μην μπορούν προσωρινώς να διάγουν τον οικογενειακό τους βίο στις Κάτω Χώρες. Κατά κανόνα, οι οικογενειακοί
δεσμοί συγκεκριμενοποιούνται με τρόπο λιγότερο έντονο στις περιπτώσεις αυτές σε σχέση με τις περιπτώσεις στις οποίες ακολούθως
υποβάλλεται αίτηση οικογενειακής επανένωσης. Προκειμένου ακριβώς να προστατεύσει την οικογένεια, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών
όρισε ως επαρκές εισόδημα, στις περιπτώσεις αιτήσεων οικογενειακής επανένωσης, ποσό μικρότερο του κατά κανόνα απαιτούμενου
ποσού που ισούται προς το 120 % του κατώτατου μισθού.
Επιπροσθέτως, η Ολλανδική Κυβέρνηση παρατηρεί ότι ακόμη και σε περίπτωση κατά την οποία οι οικογενειακοί δεσμοί είναι μεταγενέστεροι
της αφίξεως του προσώπου αναφοράς στις Κάτω Χώρες και η σχετική με τους πόρους προϋπόθεση δεν πληρούται, πάντως, η διαμονή
των μελών της οικογενείας θα επιτραπεί, αν αυτό επιβάλλεται από το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ.
Απάντηση του Δικαστηρίου
Το άρθρο 2, αρχή και στοιχείο δ΄, της οδηγίας ορίζει την οικογενειακή επανένωση χωρίς να διακρίνει ανάλογα με τον χρόνο τελέσεως
του γάμου των συζύγων, δεδομένου ότι διευκρινίζει ότι η επανένωση αυτή πρέπει να νοείται ως η είσοδος και η διαμονή στο κράτος
μέλος υποδοχής των μελών της οικογένειας, προκειμένου να διατηρηθεί η οικογενειακή ενότητα, «ασχέτως εάν οι οικογενειακοί
δεσμοί δημιουργήθηκαν πριν ή μετά την είσοδο του διαμένοντος».
Μόνον το σχετικό με τους πρόσφυγες άρθρο 9, παράγραφος 2, της οδηγίας προβλέπει ότι τα «κράτη μέλη μπορούν να περιορίζουν
την εφαρμογή [των διατάξεων του κεφαλαίου V της οδηγίας] στους πρόσφυγες των οποίων οι οικογενειακοί δεσμοί είναι προγενέστεροι
της εισόδου τους». Η διάταξη αυτή εξηγείται από την ευνοϊκότερη μεταχείριση της οποίας απολαύουν οι πρόσφυγες κατά την άφιξή
τους στη χώρα.
Κατά συνέπεια, οι κανόνες της οδηγίας, με εξαίρεση το άρθρο της 9, παράγραφος 2, εφαρμόζονται τόσο σε αυτό που η ολλανδική
νομοθεσία χαρακτηρίζει ως οικογενειακή επανένωση όσο και σε αυτό που ορίζει ως δημιουργία οικογένειας.
Η ερμηνεία αυτή επιρρωννύεται από την έκτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας, η οποία αναφέρεται «στην προστασία της οικογένειας
και τη δημιουργία ή διατήρηση οικογενειακού βίου». Επιρρωννύεται, επίσης, από τις προπαρασκευαστικές εργασίες που επικαλείται
η προσφεύγουσα της κύριας δίκης, από τις οποίες προκύπτει ότι το γεγονός ότι η οικογενειακή επανένωση πρέπει να καλύπτει τόσο
τη δημιουργία όσο και της διατήρηση της οικογενειακής ενότητας είχε συγκεντρώσει ευρεία συναίνεση.
Εξάλλου, η ερμηνεία αυτή είναι σύμφωνη με το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ και το άρθρο 7 του Χάρτη, τα οποία ουδόλως διακρίνουν ανάλογα
με τις περιστάσεις ή τον χρόνο δημιουργίας της οικογένειας.
Ενόψει αυτής της απουσίας διακρίσεως, ηθελημένης από τον νομοθέτη της Ένωσης, ανάλογα με τον χρόνο δημιουργίας της οικογένειας,
και λαμβανομένης υπόψη της ανάγκης οι διατάξεις της οδηγίας 2003/86 να μην ερμηνεύονται συσταλτικώς και να μη καθίστανται
άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας, τα κράτη μέλη δεν έχουν περιθώριο εκτιμήσεως το οποίο τους επιτρέπει να θεσπίσουν τέτοια
διάκριση με την εθνική νομοθετική ρύθμιση για τη μεταφορά της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο (βλ., κατ’ αναλογία, απόφαση της
25ης Ιουλίου 2008, C‑127/08, Metock κ.λπ., Συλλογή 2008, σ. I‑6241, σκέψη 93). Εν πάση περιπτώσει, το κατά πόσο ο συντηρών
διαθέτει τακτικούς και επαρκείς πόρους για τη συντήρηση του ιδίου και των μελών της οικογένειάς του κατά την έννοια του άρθρου
7, παράγραφος 1, αρχή και στοιχείο γ΄, της οδηγίας σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να εξαρτάται από τον χρόνο κατά τον οποίο
αυτός δημιούργησε οικογένεια.
Τέλος, όσον αφορά το επιχείρημα της Ολλανδικής Κυβέρνησης ότι η οικογενειακή επανένωση επιτρέπεται, αν αυτό επιβάλλεται από
το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ, αρκεί η διαπίστωση ότι, όπως προέκυψε από την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η R. Chakroun εξακολουθεί να
μην έχει λάβει άδεια που θα της επέτρεπε να συμβιώσει με τον σύζυγό της με τον οποίο έχει τελέσει γάμο πριν από 37 χρόνια.
Επομένως, στο δεύτερο υποβληθέν ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η οδηγία, ιδίως δε το άρθρο 2, αρχή και στοιχείο δ΄,
έχει την έννοια ότι η διάταξη αυτή δεν επιτρέπει την εφαρμογή εθνικής ρυθμίσεως η οποία, όσον αφορά τη σχετική με τους πόρους
προϋπόθεση του άρθρου 7, παράγραφος 1, αρχή και στοιχείο γ΄, της οδηγίας διακρίνει ανάλογα με το αν οι οικογενειακοί δεσμοί
έχουν δημιουργηθεί πριν ή μετά την είσοδο του συντηρούντος στο κράτος μέλος υποδοχής.

Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον
του εθνικού δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν
παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (δεύτερο τμήμα) αποφαίνεται:
1)
Η φράση «προσφυγή στο σύστημα κοινωνικής αρωγής» που περιλαμβάνεται στο άρθρο 7, παράγραφος 1, αρχή και στοιχείο γ΄, της οδηγίας
2003/86/ΕΚ του Συμβουλίου, της 22ας Σεπτεμβρίου 2003, σχετικά με το δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης, έχει την έννοια ότι
απαγορεύει σε κράτος μέλος να θεσπίζει ρύθμιση περί οικογενειακής επανένωσης έχουσα ως συνέπεια την μη παροχή της δυνατότητας
αυτής σε συντηρούντα ο οποίος έχει προσκομίσει αποδεικτικά στοιχεία ότι διαθέτει σταθερούς και τακτικούς πόρους, επαρκείς
για την κάλυψη των γενικώς αναγκαίων εξόδων διαβιώσεως του ιδίου και των μελών της οικογένειάς του, ο οποίος όμως, παρά ταύτα,
λαμβανομένου υπόψη του επιπέδου των εισοδημάτων του, μπορεί να ζητήσει ειδική αρωγή για την αντιμετώπιση ιδιαιτέρων, επί ατομικής
βάσεως καθοριζομένων και αναγκαίων, εξόδων διαβιώσεως, καθώς και εξαρτώμενες από το εισόδημα επιστροφές φόρων εκ μέρους οργανισμών
τοπικής αυτοδιοικήσεως ή ενισχυτικά του εισοδήματος μέτρα στο πλαίσιο της περί ελαχίστου εισοδήματος πολιτικής [minimabeleid]
δήμων ή κοινοτήτων.
2)
Η οδηγία 2003/86, ιδίως δε το άρθρο 2, αρχή και στοιχείο δ΄, έχει την έννοια ότι η διάταξη αυτή δεν επιτρέπει την εφαρμογή
εθνικής ρυθμίσεως η οποία, όσον αφορά τη σχετική με τους πόρους προϋπόθεση του άρθρου 7, παράγραφος 1, αρχή και στοιχείο γ΄,
της οδηγίας 2003/86, διακρίνει ανάλογα με το αν οι οικογενειακοί δεσμοί έχουν δημιουργηθεί πριν ή μετά την είσοδο του συντηρούντος
στο κράτος μέλος υποδοχής.
(υπογραφές)
*
Γλώσσα διαδικασίας: η ολλανδική.