CELEX: 61988CJ0220
Σύμβαση των Βρυξελλών
Αδικοπραξίες ή οιονεί αδικοπραξίες
Ερμηνεία του άρθρου 5, σημείο 3
Εμμέσως ζημειωθείς
Ζημία η οποία προκύπτει για μια μητρική εταιρία από τις οικονομικές απώλειες που υπέστη η θυγατρική της

Με απόφαση της 21ης Ιουνίου 1988, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο την 4η Αυγούστου 1988, το γαλλικό cour de cassation υπέβαλε, δυνάμει του πρωτοκόλλου της 3ης Ιουνίου 1971 για την ερμηνεία από το Δικαστήριο της Συμβάσεως της 27ης Σεπτεμβρίου 1968 για τη διεθνή δικαιοδοσία και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις ( στο εξής: η Σύμβαση ), προδικαστικό ερώτημα ως προς την ερμηνεία του άρθρου 5, σημείο 3, της Συμβάσεως.
Το ερώτημα αυτό ανέκυψε στο πλαίσιο διαφοράς που είχε ως αντικείμενο αγωγή αποζημιώσεως λόγω οιονεί αδικοπραξίας, την οποία άσκησαν ενώπιον των γαλλικών δικαστηρίων οι γαλλικές εταιρίες Sceper και Tracoba, στα δικαιώματα των οποίων έχουν υποκατασταθεί οι εταιρίες Dumez France και Oth Infrastructure ( στο εξής: οι εταιρίες Dumez κ.ά. ), κατά των εταιριών Hessische Landesbank ( Helaba ), Salvator-platz-Grundstücksgesellschaft mbH & Co. oHG Saarland και Lübecker Hypothekenbank, που εδρεύουν στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (στο εξής: οι γερμανικές τράπεζες ).
Από τη δικογραφία της υποθέσεως της κύριας δίκης προκύπτει ότι οι εταιρίες Dumez κ.ά. ζητούν αποζημίωση για τη ζημία την οποία ισχυρίζονται ότι υπέστησαν λόγω της πτωχεύσεως των θυγατρικών τους, που είναι εγκατεστημένες στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, η οποία προκλήθηκε λόγω της διακοπής ενός προγράμματος ανεγέρσεως κτιρίων που επρόκειτο να εκτελέσει στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας ένας γερμανός εργολάβος, η οποία ήταν αποτέλεσμα της καταγγελίας από τις γερμανικές τράπεζες της συμφωνίας περί χορηγήσεως δανείου στον τελευταίο.
Με απόφαση της 14ης Μαΐου 1985, το tribunal de commerce του Παρισιού έκανε δεκτή την ένσταση αναρμοδιότητας την οποία προέβαλαν οι γερμανικές τράπεζες, με το σκεπτικό ότι την αρχική ζημία υπέστησαν οι θυγατρικές των εταιριών Dumez κ.ά. στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας και ότι οι γαλλικές μητρικές εταιρίες υπέστησαν στη συνέχεια μόνο έμμεση οικονομική ζημία.
Με απόφαση της 13ης Δεκεμβρίου 1985, το cour ď appel του Παρισιού επικύρωσε την πρωτόδικη απόφαση, δεχόμενο ότι οι οικονομικές συνέπειες τις οποίες οι εταιρίες Dumez κ.ά. ισχυρίζονται ότι υπέστησαν στην έδρα τους στη Γαλλία δεν είναι ικανές να μεταθέσουν τον τόπο επελεύσεως της ζημίας την οποία υπέστησαν αρχικά οι θυγατρικές τους στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας.
Οι εταιρίες Dumez κ.ά. ισχυρίσθηκαν, προς στήριξη της αναιρέσεως την οποία άσκησαν κατά της αποφάσεως αυτής, ότι η νομολογία του Δικαστηρίου ( απόφαση της 30ής Νοεμβρίου 1976, G. J. Bier BV κατά Mines de potasse d'Alsace SA,
21/76, Rec. 1976, σ. 1735
), σύμφωνα με την οποία η έκφραση « τόπος όπου συνέβη το ζημιογόνο γεγονός » από το άρθρο 5, σημείο 3, της Συμβάσεως, έχει την έννοια ότι αναφέρεται ταυτόχρονα και στον τόπο όπου επήλθε η ζημία, και στον τόπο του ζημιογόνου γεγονότος, έτσι ώστε ο εναγόμενος μπορεί να εναχθεί, κατ' επιλογή του ενάγοντος, ενώπιον του δικαστηρίου ενός των τόπων αυτών, εφαρμόζεται επίσης στην περίπτωση εμμέσου ζημίας. Στην περίπτωση αυτή ο τόπος όπου συνέβη το ζημιογόνο γεγονός είναι, για τον ζημιωθέντα ο οποίος υπέστη ζημία που αποτελεί συνέπεια της ζημίας του αρχικώς ζημιωθέντος, ο τόπος όπου θίγονται τα συμφέροντα του. Δεδομένου ότι στην προκειμένη περίπτωση πρόκειται για γαλλικές εταιρίες, η οικονομική βλάβη την οποία υπέστησαν λόγω της πτωχεύσεως των θυγατρικών τους στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας επέρχεται στη Γαλλία στην έδρα των εταιριών Dumez κ.ά.
Θεωρώντας ότι από τη διαφορά ανακύπτει πρόβλημα ερμηνείας του κοινοτικού δικαίου, το γαλλικό cour de cassation ανέστειλε τη διαδικασία και υπέβαλε στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
« Ισχύει ο κανόνας διεθνούς δικαιοδοσίας, δυνάμει του οποίου ο ενάγων έχει κατ' εφαρμογή του άρθρου 5, στοιχείο 3, της Συμβάσεως, δυνατότητα επιλογής μεταξύ του δικαστηρίου του τόπου του γεγονότος που προκάλεσε τη ζημία και του τόπου όπου επήλθε η ζημία, και στις περιπτώσεις όπου η προβαλλόμενη ζημία είναι απλώς συνέπεια της βλάβης την οποία υπέστησαν τα άμεσα θύματα της ζημίας που εκδηλώθηκε σε διαφορετικό τόπο, οπότε, σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, ο εμμέσως ζημιωθείς μπορεί να προσφύγει στο δικαστήριο της κατοικίας του; »
Στην έκθεση για την επ' ακροατηρίου συζήτηση αναπτύσσονται διεξοδικώς τα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως της κύριας δίκης, η εξέλιξη της διαδικασίας και οι γραπτές παρατηρήσεις που κατατέθηκαν ενώπιον του Δικαστηρίου. Τα στοιχεία αυτά της δικογραφίας δεν επαναλαμβάνονται κατωτέρω παρά μόνο καθόσον απαιτείται για τη συλλογιστική του Δικαστηρίου.
Προς απάντηση του υποβληθέντος ερωτήματος, πρέπει να σημειωθεί καταρχάς ότι, βάσει του άρθρου 5 της Συμβάσεως,
« πρόσωπο που έχει την κατοικία του στο έδαφος συμβαλλόμενου κράτους μπορεί να εναχθεί σε άλλο συμβαλλόμενο κράτος:...
3)
ως προς ενοχές εξ αδικοπραξίας ή οιονεί αδικοπραξίας, ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου όπου συνέβη το ζημιογόνο γεγονός ».
Πρέπει στη συνέχεια να υπογραμμισθεί ότι, στην προαναφερθείσα απόφαση της 30ής Νοεμβρίου 1976, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι, όταν ο τόπος όπου επήλθε το γεγονός που μπορεί να επισύρει ευθύνη εξ αδικοπραξίας ή οιονεί αδικοπραξίας δεν συμπίπτει με τον τόπο όπου επήλθε η ζημία λόγω του γεγονότος αυτού, ο όρος « τόπος όπου συνέβη το ζημιογόνο γεγονός », στο άρθρο 5, σημείο 3, της Συμβάσεως, έχει την έννοια ότι αναφέρεται ταυτόχρονα και στον τόπο όπου επήλθε η ζημία, και στον τόπο του ζημιογόνου αυτού γεγονότος, έτσι ώστε ο εναγόμενος μπορεί να εναχθεί, κατ' επιλογή του ενάγοντος, ενώπιον του δικαστηρίου είτε του τόπου όπου επήλθε η ζημία, είτε του τόπου του ζημιογόνου γεγονότος το οποίο αποτελεί την αιτία αυτής της ζημίας.
Οι εταιρίες Dumez κ.ά. παρατηρούν ότι, στην απόφαση αυτή, το Δικαστήριο ερμήνευσε το άρθρο 5, σημείο 3, της Συμβάσεως χωρίς να διακρίνει μεταξύ αμέσως και εμμέσως ζημιωθέντος. Από αυτό προκύπτει ότι, στην περίπτωση που ο εμμέσως ζημιωθείς επικαλείται προσωπική ζημία, αρμόδιο δικαστήριο είναι εκείνο του τόπου όπου υπέστη αυτή τη ζημία.
Επ' αυτού, διαπιστώνεται καταρχάς ότι η προαναφερθείσα απόφαση της 30ής Νοεμβρίου 1976 εκδόθηκε μεν αναφορικά με μία περίπτωση όπου η ζημία, συγκεκριμένα οι ζημίες που υπέστησαν οι καλλιέργειες στις Κάτω Χώρες, πραγματοποιήθηκε σε τόπο που απείχε από τον τόπο του ζημιογόνου γεγονότος — συγκεκριμένα έκχυση αλατούχων αποβλήτων στο Ρήνο από επιχείρηση εγκατεστημένη, στη Γαλλία —, η ζημία αυτή όμως αποτελούσε άμεσο αποτέλεσμα του ζημιογόνου γεγονότος, δηλαδή επήλθε λόγω της φυσικής μετακινήσεως των αλατούχων αποβλήτων.
Αντίθετα, στην υπό κρίση υπόθεση τόσο το αίτιο, όσο και οι άμεσες συνέπειες της ζημίας, την οποία οι εταιρίες Dumez κ.ά. ισχυρίζονται ότι τους προκάλεσε η καταγγελία, εκ μέρους των γερμανικών τραπεζών, των συμφωνιών περί χορηγήσεως δανείου στον εργολάβο προς χρηματοδότηση των εργασιών, πραγματοποιήθηκαν στο ίδιο κράτος μέλος, δηλαδή σε εκείνο στο οποίο ήταν εγκατεστημένες τόσο οι τράπεζες που θα χορηγούσαν τις πιστώσεις, όσο και ο εργολάβος του έργου και οι θυγατρικές των εταιριών Dumez κ.ά., στις οποίες είχε ανατεθεί η εκτέλεση των εργασιών. Η ζημία στην οποία αναφέρονται οι θυγατρικές εταιρίες Dumez κ.ά. είναι απλώς η έμμεση συνέπεια των οικονομικών απωλειών που υπέστησαν αρχικά οι θυγατρικές τους λόγω της καταγγελίας των συμφωνιών περί χορηγήσεως δανείου και της διακοπής των εργασιών που ακολούθησε.
Από αυτό προκύπτει ότι, στην υπό κρίση υπόθεση, η προβαλλόμενη ζημία είναι απλώς η έμμεση συνέπεια της ζημίας την οποία υπέστησαν αρχικά άλλα νομικά πρόσωπα, που ήταν άμεσα θύματα της ζημίας, η οποία επήλθε σε τόπο διαφορετικό από εκείνο όπου ο εμμέσως ζημιωθείς υπέστη στη συνέχεια βλάβη.
Κατά συνέπεια, πρέπει να εξετασθεί εάν ο όρος « τόπος όπου επήλθε η ζημία », κατά την έννοια της προαναφερθείσας αποφάσεως της 30ής Νοεμβρίου 1976, αναφέρεται στον τόπο όπου οι εμμέσως ζημιωθέντες διαπιστώνουν τις δυσμενείς συνέπειες της ζημίας σε βάρος της δικής τους περουσίας.
Επ' αυτού, η Σύμβαση, θεσπίζοντας στον τίτλο II το σύστημα διεθνούς δικαιοδοσίας, έθεσε στο άρθρο 2 ως γενικό κανόνα την αρμοδιότητα των δικαστηρίων του κράτους της κατοικίας του εναγομένου. Εξάλλου, η Σύμβαση αντιμετωπίζει δυσμενώς τη διεθνή αρμοδιότητα των δικαστηρίων της κατοικίας του ενάγοντος, ορίζοντας μάλιστα στο άρθρο 3, δεύτερο εδάφιο, ότι δεν εφαρμόζονται εθνικές διατάξεις που προβλέπουν τη δικαιοδοσία αυτή έναντι των εναγομένων που έχουν την κατοικία τους στο έδαφος συμβαλλομένου κράτους.
Μόνο κατ' εξαίρεση από το γενικό κανόνα της αρμοδιότητας των δικαστηρίων του κράτους όπου έχει την κατοικία του ο εναγόμενος θεσπίζονται, βάσει του τμήματος 2 του τίτλου II, ορισμένες ειδικές βάσεις διεθνούς δικαιοδοσίας, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται και εκείνη του άρθρου 5, σημείο 3, της Συμβάσεως. Όπως έχει ήδη κρίνει το Δικαστήριο (προαναφερθείσα απόφαση της 30ής Νοεμβρίου 1976, σκέψεις 10 και 11 ), αυτές οι περιπτώσεις ειδικής δωσιδικίας, μεταξύ των οποίων μπορεί να επιλέξει ο ενάγων, στηρίζονται στην ύπαρξη ιδιαίτερα στενού συνδέσμου μεταξύ της διαφοράς και δικαστηρίων άλλων από εκείνα του κράτους της κατοικίας του εναγομένου, ο οποίος σύνδεσμος δικαιολογεί τη δικαιοδοσία αυτών των δικαστηρίων για λόγους ορθής απονομής της δικαιοσύνης και αποτελεσματικής εκδικάσεως της διαφοράς.
Προς επίτευξη του στόχου αυτού, ο οποίος έχει θεμελιώδη σημασία σε μία σύμβαση η οποία επιδιώκει κυρίως να διευκολύνει την αναγνώριση και την εκτέλεση των δικαστικών αποφάσεων εκτός του κράτους στο οποίο εκδόθηκαν, είναι αναγκαίο να αποφεύγεται ο πολλαπλασιασμός των αρμοδίων δικαστηρίων, πράγμα το οποίο οξύνει τους κινδύνους εκδόσεως ασυμβίβαστων μεταξύ τους αποφάσεων που αποτελεί λόγο μη αναγνωρίσεως ή μη εκτελέσεως, σύμφωνα με το άρθρο 27, σημείο 3, της Συμβάσεως.
Επιπλέον, ο στόχος αυτός δεν επιτρέπει να γίνεται ερμηνεία της Συμβάσεως έτσι ώστε να αναγνωρίζεται, πέραν των ρητώς προβλεπομένων περιπτώσεων, η αρμοδιότητα των δικαστηρίων της κατοικίας του ενάγοντος, πράγμα το οποίο θα παρείχε τη δυνατότητα στον τελευταίο να καθορίζει το αρμόδιο δικαστήριο επιλέγοντας τον τόπο κατοικίας του.
Από τις προηγούμενες παρατηρήσεις προκύπτει ότι ναι μεν ο όρος « τόπος όπου συνέβη το ζημιογόνο γεγονός » του άρθρου 5, σημείο 3, της Συμβάσεως αναφέρεται, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου (προαναφερθείσα απόφαση της 30ής Νοεμβρίου 1976), στον τόπο όπου επήλθε η ζημία, πλην όμως δεν μπορεί παρά να θεωρηθεί ότι αναφέρεται μόνο στον τόπο όπου το ζημιογόνο γεγονός, ο υπαίτιος του οποίου υπέχει ευθύνη εξ αδικοπραξίας ή εξ οιονεί αδικοπραξίας, παρήγαγε απευθείας τα ζημιογόνα αποτελέσματα του σε βάρος του αμέσως ζημιωθέντος.
Εξάλλου, ο τόπος όπου εκδηλώθηκε η αρχική ζημία έχει συνήθως στενό σύνδεσμο με τα άλλα στοιχεία που στοιχειοθετούν την ευθύνη, ενώ αυτό δεν συμβαίνει, στις περισσότερες περιπτώσεις, με τον τόπο της κατοικίας του εμμέσως ζημιωθέντος.
Επομένως, στο ερώτημα το οποίο υπέβαλε το παραπέμπον δικαστήριο πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι ο κανόνας διεθνούς δικαιοδοσίας ο οποίος περιέχεται στο άρθρο 5, σημείο 3, της Συμβάσεως δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι επιτρέπει στον ενάγοντα που επικαλείται ζημία, η οποία, κατά τους ισχυρισμούς του, αποτελεί συνέπεια της ζημίας που υπέστησαν άλλα πρόσωπα που ζημιώθηκαν άμεσα από το ζημιογόνο γεγονός, να εναγάγει τον υπαίτιο του γεγονότος αυτού ενώπιον των δικαστηρίων του τόπου στον οποίο διαπίστωσε ο ίδιος την περιουσιακή του ζημία.
Επί των δικαστικών εξόδων
Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν η κυβέρνηση της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, η κυβέρνηση της Γαλλικής Δημοκρατίας, η κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου και η^ Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, που κατέθεσαν παρατηρήσεις
στο
Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης το χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.

Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (έκτο τμήμα),
κρίνοντας επί του ερωτήματος που του υπέβαλε με απόφαση της 21ης Ιουνίου 1988 το γαλλικό cour de cassation, αποφαίνεται:

Ο κανόνας διεθνούς δικαιοδοσίας, ο οποίος περιέχεται στο άρθρο 5, σημείο 3, της Συμβάσεως της 27ης Σεπτεμβρίου 1968 για τη διεθνή δικαιοδοσία και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις, δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι επιτρέπει στον ενάγοντα που επικαλείται ζημία, η οποία, κατά τους ισχυρισμούς του, αποτελεί συνέπεια της ζημίας που υπέστησαν άλλα πρόσωπα που ζημιώθηκαν άμεσα από το ζημιογόνο γεγονός, να εναγάγει τον υπαίτιο του γεγονότος αυτού ενώπιον των δικαστηρίων του τόπου στον οποίο διαπίστωσε ο ίδιος την περιουσιακή του ζημία.

Κακούρης
Schockweiler
Koopmans
Mancini
Diez de Velasco
Δημοσιεύ9ηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο, στις 11 Ιανουαρίου 1990.
Ο γραμματέας
J.-G. Giraud
Ο πρόεδρος του έκτου τμήματος
Κ. Ν. Κακούρης
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γαλλική.