CELEX: 62008CJ0203
Άρθρο 49 ΕΚ
Περιορισμοί της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών
Τυχερά παίγνια
Εκμετάλλευση τυχερών παιγνίων μέσω διαδικτύου
Ρύθμιση η οποία προβλέπει την αδειοδότηση μόνον ενός επιχειρηματία
Ανανέωση της άδειας χωρίς προκήρυξη διαγωνισμού
Αρχή της ίσης μεταχειρίσεως και υποχρέωση διαφάνειας
Εφαρμογή στον τομέα των τυχερών παιγνίων

Liga Portuguesa de Futebol Profissional και Bwin International, σκέψη 72).
Κατά συνέπεια, στο πρώτο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 49 ΕΚ έχει την έννοια ότι δεν αποκλείει την εφαρμογή
ρυθμίσεως κράτους μέλους, όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, η οποία υποβάλλει την οργάνωση και διαφήμιση τυχερών παιγνίων σε
καθεστώς αποκλειστικότητας υπέρ μόνον ενός επιχειρηματία και απαγορεύει σε κάθε άλλον επιχειρηματία, περιλαμβανομένου επιχειρηματία
εγκατεστημένου σε άλλο κράτος μέλος, να προτείνει μέσω διαδικτύου, στο έδαφος του πρώτου κράτους μέλους, υπηρεσίες που υπόκεινται
στο καθεστώς αυτό.

Επί του δευτέρου και του τρίτου ερωτήματος
Με το δεύτερο και το τρίτο ερώτημά του, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ερωτά, αφενός, αν η
νομολογία που το Δικαστήριο διαμόρφωσε, στον τομέα των συμβάσεων παραχωρήσεως υπηρεσιών, σχετικά με την ερμηνεία του άρθρου
49 ΕΚ καθώς και με την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως και την εντεύθεν υποχρέωση διαφάνειας έχει εφαρμογή για τη διαδικασία αδειοδοτήσεως
μόνον ενός επιχειρηματία στον τομέα των τυχερών παιγνίων. Αφετέρου, ερωτά αν η ανανέωση της άδειας αυτής, χωρίς προκήρυξη
διαγωνισμού, δύναται να αποτελέσει κατάλληλο και αναλογικό μέσο για την επίτευξη σκοπών που στηρίζονται σε επιτακτικούς λόγους
γενικού συμφέροντος.
Στο παρόν στάδιο εξελίξεως του δικαίου της Ενώσεως, οι συμβάσεις παραχωρήσεως υπηρεσιών δεν διέπονται από καμία από τις οδηγίες
με τις οποίες ο νομοθέτης της Ενώσεως έχει ρυθμίσει τον τομέα των δημόσιων συμβάσεων. Ωστόσο, οι δημόσιες αρχές που συνάπτουν
τέτοιες συμβάσεις οφείλουν να τηρούν εν γένει τους θεμελιώδεις κανόνες της Συνθήκης ΕΚ, ιδίως δε το άρθρο 49 EΚ, και ειδικότερα
τις αρχές της ίσης μεταχειρίσεως και της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ιθαγένειας καθώς και την εντεύθεν υποχρέωση διαφάνειας
(βλ., στο ίδιο πνεύμα, αποφάσεις της 7ης Δεκεμβρίου 2000, C-324/98, Telaustria και Telefonadress, Συλλογή 2000, σ. I‑10745,
σκέψεις 60 έως 62· της 10ης Σεπτεμβρίου 2009, C-206/08, Eurawasser, δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη στη Συλλογή, σκέψη 44, καθώς
και της 13ης Απριλίου 2010, C-91/08, Wall, δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη στη Συλλογή, σκέψη 33).
Τέτοια υποχρέωση διαφάνειας υφίσταται στην περίπτωση που η σχετική παραχώρηση υπηρεσιών μπορεί να ενδιαφέρει επιχείρηση εγκατεστημένη
σε κράτος μέλος διαφορετικό από εκείνο εντός του οποίου γίνεται η παραχώρηση αυτή (βλ., στο ίδιο πνεύμα, απόφαση της 21ης
Ιουλίου 2005, C-231/03, Coname, Συλλογή 2005, σ. I-7287, σκέψη 17, καθώς και προαναφερθείσα απόφαση Wall, σκέψη 34).
Χωρίς να συνεπάγεται άνευ ετέρου υποχρέωση προσκλήσεως υποβολής προσφορών, η εν λόγω υποχρέωση διαφάνειας επιβάλλει στην παραχωρούσα
αρχή να διασφαλίσει, υπέρ κάθε δυνητικού αναδόχου, προσήκουσα δημοσιότητα εξασφαλίζουσα το άνοιγμα στον ανταγωνισμό των παραχωρήσεων
υπηρεσιών και τον έλεγχο του αδιαβλήτου των διαδικασιών αναθέσεως (βλ., στο ίδιο πνεύμα, απόφαση της 13ης Νοεμβρίου 2008,
C-324/07, Coditel Brabant, Συλλογή 2008, σ. I‑8457, σκέψη 25, και προαναφερθείσα απόφαση Wall, σκέψη 36).
Τόσο από την απόφαση περί παραπομπής όσο και από το περιεχόμενο του δευτέρου ερωτήματος που υπέβαλε το εθνικό δικαστήριο προκύπτει
ότι η εκ μέρους των ολλανδικών δημόσιων αρχών εξασφάλιση σε ορισμένους επιχειρηματίες της δυνατότητας να παρέχουν εντός των
Κάτω Χωρών υπηρεσίες στον τομέα των τυχερών παιγνίων θεωρείται από το δικαστήριο αυτό ως χορήγηση μοναδικής άδειας.
Όπως προεκτέθηκε στη σκέψη 10, ο Wok στηρίζεται σε σύστημα αποκλειστικών αδειών, κατά το οποίο, αφενός, απαγορεύεται η οργάνωση
ή διαφήμιση τυχερών παιγνίων εκτός αν έχει χορηγηθεί διοικητική άδεια προς τούτο και, αφετέρου, οι εθνικές αρχές χορηγούν
μόνο μία άδεια για κάθε ένα από τα επιτρεπόμενα τυχερά παίγνια.
Η μοναδική άδεια αποτελεί επέμβαση των δημόσιων αρχών των οποίων σκοπός είναι να ρυθμίζουν την άσκηση μιας οικονομικής δραστηριότητας,
και εν προκειμένω την οργάνωση τυχερών παιγνίων.
Στην απόφαση αδειοδοτήσεως περιλαμβάνονται όροι που επιβάλλονται από τις εν λόγω αρχές, οι οποίοι αφορούν ιδίως τον ανώτατο
αριθμό επιτρεπόμενων αθλητικών στοιχημάτων ανά έτος, τα ποσά των στοιχημάτων αυτών, τη διανομή των καθαρών κερδών σε κοινωφελείς
οργανισμούς και τα ίδια έσοδα του σχετικού επιχειρηματία, υπό την έννοια ότι ο τελευταίος δύναται να διατηρήσει μόνον το ποσό
των εξόδων του χωρίς να αποκομίσει κέρδος. Επιπλέον, στον επιχειρηματία αυτόν επιτρέπεται να δημιουργεί, κάθε έτος, απόθεμα
αντίστοιχο, το πολύ, με το 2,5 % των εσόδων του προηγούμενου ημερολογιακού έτους, προκειμένου να διασφαλιστεί η συνέχεια της
δραστηριότητάς του.
Το γεγονός ότι η χορήγηση μοναδικής άδειας δεν ισοδυναμεί με σύμβαση παραχωρήσεως υπηρεσιών δεν δύναται, μόνον αυτό, να δικαιολογήσει
τη μη τήρηση, κατά τη χορήγηση διοικητικής άδειας όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, των επιταγών που απορρέουν από το άρθρο
49 ΕΚ, και ιδίως της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως και της υποχρεώσεως διαφάνειας.
Συγκεκριμένα, όπως ο γενικός εισαγγελέας εξέθεσε στα σημεία 154 και 155 των προτάσεών του, η υποχρέωση διαφάνειας αποτελεί
υποχρεωτική προϋπόθεση του δικαιώματος κράτους μέλους να αναθέσει σε επιχειρηματία το αποκλειστικό δικαίωμα ασκήσεως μιας
οικονομικής δραστηριότητας, όποιος και αν είναι ο τρόπος επιλογής του επιχειρηματία αυτού. Μια τέτοια υποχρέωση προορίζεται
να ισχύει στο πλαίσιο καθεστώτος αδειοδοτήσεως μόνον ενός επιχειρηματία από τις αρχές κράτους μέλους κατά την άσκηση των αστυνομικών
τους εξουσιών, εφόσον οι συνέπειες μιας τέτοιας άδειας έναντι των επιχειρήσεων που είναι εγκατεστημένες σε άλλα κράτη μέλη
και που δυνητικά ενδιαφέρονται για την άσκηση της δραστηριότητας αυτής είναι οι ίδιες με τις συνέπειες συμβάσεως παραχωρήσεως
υπηρεσιών.
Ασφαλώς, όπως συνάγεται από την απάντηση στο πρώτο ερώτημα, τα κράτη μέλη έχουν επαρκή διακριτική ευχέρεια για να ορίσουν
το επίπεδο προστασίας που επιδιώκεται σχετικά με τυχερά παίγνια και, κατά συνέπεια, είναι θεμιτό να επιλέξουν, όπως στην υπόθεση
της κύριας δίκης, καθεστώς αδειοδοτήσεως μόνον ενός επιχειρηματία.
Εντούτοις, ένα τέτοιο καθεστώς δεν μπορεί να νομιμοποιήσει μια κατά διακριτική ευχέρεια συμπεριφορά των εθνικών αρχών ικανή
να καταστήσει άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας τις διατάξεις του δικαίου της Ενώσεως, και ιδίως εκείνες που αφορούν μια
θεμελιώδη ελευθερία όπως η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών.
Συγκεκριμένα, κατά πάγια νομολογία, για να δικαιολογηθεί καθεστώς προηγούμενης διοικητικής άδειας, ακόμη και αν παρεκκλίνει
από θεμελιώδη ελευθερία, πρέπει το καθεστώς αυτό να στηρίζεται σε αντικειμενικά κριτήρια, που δεν δημιουργούν δυσμενείς διακρίσεις
και είναι εκ των προτέρων γνωστά, έτσι ώστε να οριοθετεί την άσκηση της διακριτικής ευχέρειας των αρχών προκειμένου η ευχέρεια
αυτή να μη χρησιμοποιείται με αυθαίρετο τρόπο (αποφάσεις της 17ης Ιουλίου 2008, C-389/05, Επιτροπή κατά Γαλλίας, Συλλογή 2008,
σ. I‑5397, σκέψη 94, καθώς και της 10ης Μαρτίου 2009, C-169/07, Hartlauer, Συλλογή 2009, σ. I-1721, σκέψη 64). Επιπλέον, κάθε
πρόσωπο το οποίο πλήττεται από περιοριστικό μέτρο που στηρίζεται σε μια τέτοια παρέκκλιση πρέπει να μπορεί να διαθέτει ένδικο
βοήθημα (βλ., στο ίδιο πνεύμα, απόφαση της 20ής Φεβρουαρίου 2001, C-205/99, Analir κ.λπ., Συλλογή 2001, σ. I‑1271, σκέψη 38).
Η τήρηση της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως και της εντεύθεν υποχρεώσεως διαφάνειας συνεπάγεται άνευ ετέρου ότι πρέπει να υπόκεινται
σε προσήκουσα δημοσιότητα τα αντικειμενικά κριτήρια που καθιστούν δυνατό να οριοθετηθεί η διακριτική ευχέρεια των αρμόδιων
αρχών των κρατών μελών.
Όσον αφορά τη διαδικασία παρατάσεως των αποκλειστικών αδειών που χορηγούνται βάσει του Wok, η Ολλανδική Κυβέρνηση διευκρίνισε,
με τις γραπτές παρατηρήσεις της, ότι οι άδειες είναι πάντοτε προσωρινές, και συνήθως χορηγούνται για μια πενταετία. Η μέθοδος
αυτή αποβλέπει στην εξασφάλιση συνέχειας, με συγκεκριμένες ημερομηνίες αναφοράς παρέχουσες τη δυνατότητα να αποφασιστεί αν
δικαιολογείται προσαρμογή των όρων της άδειας.
Δεν αμφισβητείται ότι με τις αποφάσεις της 10ης Δεκεμβρίου 2004 και της 21ης Ιουνίου 2005 ο Minister ανανέωσε τις άδειες αντιστοίχως
του De Lotto, για πέντε έτη, και της SGR, για τρία έτη, χωρίς να ακολουθηθεί οποιαδήποτε διαδικασία διαγωνισμού.
Εν προκειμένω, δεν πρέπει να γίνει διάκριση αναλόγως του αν τα περιοριστικά αποτελέσματα μιας μοναδικής άδειας απορρέουν από
τη χορήγησή της κατά παράβαση των επιταγών που προεκτέθηκαν στη σκέψη 50 ή από την ανανέωση μιας τέτοιας άδειας υπό τους αυτούς
όρους.
Διαδικασία ανανεώσεως αδειών, όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, που δεν πληροί τις προϋποθέσεις αυτές εμποδίζει, κατ’ αρχήν,
να μπορέσουν άλλοι επιχειρηματίες να εκδηλώσουν το ενδιαφέρον τους για την άσκηση της σχετικής δραστηριότητας και, ως εκ τούτου,
οι τελευταίοι εμποδίζονται να ωφεληθούν από τα δικαιώματα που αντλούν από το δίκαιο της Ενώσεως, και ιδίως από την ελεύθερη
παροχή υπηρεσιών που προβλέπει το άρθρο 49 ΕΚ.
Η Ολλανδική Κυβέρνηση υπογραμμίζει ότι το αιτούν δικαστήριο διαπίστωσε ότι οι περιορισμοί που απορρέουν από το σύστημα αδειοδοτήσεως
μόνον ενός επιχειρηματία δικαιολογούνται από επιτακτικούς λόγους γενικού συμφέροντος και ότι είναι κατάλληλοι και αναλογικοί.
Εντούτοις, πρέπει να διευκρινιστεί ότι οι εκτιμήσεις του αιτούντος δικαστηρίου στις οποίες αναφέρεται η Ολλανδική Κυβέρνηση
αφορούν, εν γένει, σύστημα αποκλειστικής άδειας όπως εκείνο που προβλέπεται από τον Wok και όχι, ειδικώς, τη διαδικασία ανανεώσεως
της άδειας του επιχειρηματία ο οποίος απολαύει του αποκλειστικού δικαιώματος οργανώσεως και διαφημίσεως τυχερών παιγνίων.
Όπως ο γενικός εισαγγελέας εξέθεσε στο σημείο 161 των προτάσεών του, τα αποτελέσματα του ανοίγματος στον ανταγωνισμό της αγοράς
των τυχερών παιγνίων, το επιβλαβές των οποίων δύναται να δικαιολογήσει περιορισμό της δραστηριότητας των επιχειρηματιών, πρέπει
να διακριθούν από τα αποτελέσματα του ανοίγματος στον ανταγωνισμό της διαδικασίας συνάψεως της σχετικής συμβάσεως. Το επιβλαβές
της δημιουργίας ανταγωνισμού εντός της αγοράς, δηλαδή μεταξύ πλειόνων επιχειρηματιών που θα είχαν άδεια να εκμεταλλεύονται
το ίδιο τυχερό παίγνιο, οφείλεται στο γεγονός ότι οι τελευταίοι θα οδηγούνταν να συναγωνιστούν σε εφευρετικότητα προκειμένου
να καταστήσουν περισσότερο ελκυστική την προσφορά τους και, με τον τρόπο αυτόν, να αυξήσουν τόσο τις δαπάνες των καταναλωτών
για τα παίγνια όσο και τους κινδύνους εθισμού. Αντιθέτως, δεν υπάρχει φόβος για τέτοιες συνέπειες στο στάδιο της χορηγήσεως
άδειας.
Ούτως ή άλλως, οι περιορισμοί της θεμελιώδους ελευθερίας που προβλέπει το άρθρο 49 ΕΚ οι οποίοι απορρέουν ειδικά από τις διαδικασίες
χορηγήσεως και ανανεώσεως άδειας μόνον ενός επιχειρηματία, όπως οι επίμαχοι στην κύρια δίκη, θα μπορούσαν να θεωρηθούν δικαιολογημένοι
αν το οικείο κράτος μέλος αποφάσιζε να χορηγήσει ή να ανανεώσει την άδεια μιας δημόσιας επιχειρήσεως της οποίας η διαχείριση
υπόκειται στην άμεση εποπτεία του κράτους ή μιας ιδιωτικής επιχειρήσεως επί των δραστηριοτήτων της οποίας οι δημόσιες αρχές
είναι σε θέση να ασκήσουν συστηματικό έλεγχο (βλ., στο ίδιο πνεύμα, απόφαση της 21ης Σεπτεμβρίου 1999, C-124/97, Läärä κ.λπ.,
Συλλογή 1999, σ. I‑6067, σκέψεις 40 και 42, καθώς και προαναφερθείσα απόφαση Liga Portuguesa de Futebol Profissional και Bwin
International, σκέψεις 66 και 67).
Σε τέτοιες καταστάσεις, η χορήγηση ή η ανανέωση υπέρ ενός τέτοιου επιχειρηματία, χωρίς οποιαδήποτε διαδικασία διαγωνισμού,
αποκλειστικών δικαιωμάτων εκμεταλλεύσεως τυχερών παιγνίων δεν είναι δυσανάλογες με τους σκοπούς του Wok.
Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να εξακριβώσει αν οι κάτοχοι αδειών στις Κάτω Χώρες για την οργάνωση τυχερών παιγνίων πληρούν
τις προϋποθέσεις που προεκτέθηκαν στη σκέψη 59.
Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, στο τρίτο και στο τέταρτο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 49 ΕΚ έχει την έννοια
ότι η αρχή της ίσης μεταχειρίσεως και η εντεύθεν υποχρέωση διαφάνειας έχουν εφαρμογή επί των διαδικασιών χορηγήσεως και ανανεώσεως
άδειας μόνον ενός επιχειρηματία στον τομέα των τυχερών παιγνίων, υπό την προϋπόθεση ότι δεν πρόκειται για δημόσια επιχείρηση
της οποίας η διαχείριση υπόκειται στην άμεση εποπτεία του κράτους ή για ιδιωτική επιχείρηση επί των δραστηριοτήτων της οποίας
οι δημόσιες αρχές είναι σε θέση να ασκήσουν συστηματικό έλεγχο.

Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον
του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι
υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (δεύτερο τμήμα) αποφαίνεται:
1)
Το άρθρο 49 ΕΚ έχει την έννοια ότι δεν αποκλείει την εφαρμογή ρυθμίσεως κράτους μέλους, όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, η
οποία υποβάλλει την οργάνωση και διαφήμιση τυχερών παιγνίων σε καθεστώς αποκλειστικότητας υπέρ μόνον ενός επιχειρηματία και
απαγορεύει σε κάθε άλλον επιχειρηματία, περιλαμβανομένου επιχειρηματία εγκατεστημένου σε άλλο κράτος μέλος, να προτείνει μέσω
διαδικτύου, στο έδαφος του πρώτου κράτους μέλους, υπηρεσίες που υπόκεινται στο καθεστώς αυτό.
2)
Το άρθρο 49 ΕΚ έχει την έννοια ότι η αρχή της ίσης μεταχειρίσεως και η εντεύθεν υποχρέωση διαφάνειας έχουν εφαρμογή επί διαδικασιών
χορηγήσεως και ανανεώσεως άδειας μόνον ενός επιχειρηματία στον τομέα των τυχερών παιγνίων, υπό την προϋπόθεση ότι δεν πρόκειται
για δημόσια επιχείρηση της οποίας η διαχείριση υπόκειται στην άμεση εποπτεία του κράτους ή για ιδιωτική επιχείρηση επί των
δραστηριοτήτων της οποίας οι δημόσιες αρχές είναι σε θέση να ασκήσουν συστηματικό έλεγχο.
(υπογραφές)
*
Γλώσσα διαδικασίας: η ολλανδική.