CELEX: 62009CJ0001
Κρατικές ενισχύσεις
Άρθρο 88, παράγραφος 3, ΕΚ
Παράνομες ενισχύσεις που κρίθηκαν συμβατές με την κοινή αγορά
Ακύρωση της αποφάσεως της Επιτροπής
Εθνικά δικαστήρια
Αίτημα ανακτήσεως των ενισχύσεων που καταβλήθηκαν παράνομα
Αναστολή της διαδικασίας μέχρι της εκδόσεως νέας αποφάσεως της Επιτροπής
Εξαιρετικές περιστάσεις δυνάμενες να περιορίσουν την έκταση της υποχρεώσεως επιστροφής

της Επιτροπής. Θα ισοδυναμούσε με διατήρηση του οφέλους της ενισχύσεως κατά το χρονικό διάστημα απαγορεύσεως καταβολής,
γεγονός που θα αντέβαινε στον ίδιο τον σκοπό του άρθρου 88, παράγραφος 3, ΕΚ και θα καθιστούσε τη διάταξη αυτή άνευ πρακτικής
αποτελεσματικότητας.
Ως εκ τούτου, το εθνικό δικαστήριο δεν δύναται να αναστείλει την εκδίκαση υποθέσεως, άλλως θα καταστήσει άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας
το άρθρο 88, παράγραφος 3, ΕΚ, κατά παράβαση της αρχής της αποτελεσματικότητας των εφαρμοστέων εθνικών διαδικασιών.
Η ακύρωση από το κοινοτικό δικαστήριο αρχικής αποφάσεως της Επιτροπής με την οποία ενίσχυση κρίθηκε συμβατή με την κοινή αγορά
δεν δικαιολογεί διαφορετική λύση, υπαγορευόμενη από την εκτίμηση ότι, στην περίπτωση αυτή, η Επιτροπή μπορεί στη συνέχεια
να κρίνει εκ νέου την ενίσχυση συμβατή.
Συγκεκριμένα, ο σκοπός του άρθρου 88, παράγραφος 3, ΕΚ στηρίζεται σαφώς στην εκτίμηση ότι, μέχρι της εκδόσεως νέας αποφάσεως
από την Επιτροπή, δεν μπορεί να προδικασθεί ότι το περιεχόμενο της αποφάσεως αυτής θα είναι θετικό για τον δικαιούχο της ενισχύσεως.
Η υποχρέωση εκδικάσεως αμελλητί της αιτήσεως λήψεως ασφαλιστικών μέτρων δεν επιβάλλει στο δικαστήριο που έχει επιληφθεί της
αιτήσεως την υποχρέωση να διατάξει πράγματι τέτοια μέτρα.
Υποχρέωση προς λήψη ασφαλιστικών μέτρων υφίσταται μόνον αν πληρούνται οι προϋποθέσεις που δικαιολογούν τη λήψη τέτοιων μέτρων,
δηλαδή εφόσον ο χαρακτηρισμός του μέτρου ως κρατικής ενισχύσεως δεν επιδέχεται αμφισβήτηση, εφόσον η ενίσχυση πρόκειται να
χορηγηθεί ή χορηγήθηκε και εφόσον δεν διαπιστώθηκε ότι συντρέχουν εξαιρετικές περιστάσεις που καθιστούν μη προσήκουσα την
ανάκτηση. Εφόσον δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις αυτές, το εθνικό δικαστήριο πρέπει να απορρίψει την αίτηση.
Αποφαινόμενο επί αιτήσεως, το εθνικό δικαστήριο δύναται να διατάξει είτε την επιστροφή των ενισχύσεων πλέον τόκων είτε, για
παράδειγμα, όπως πρότεινε η Επιτροπή στο σημείο 62 της ανακοινώσεώς της 2009/C 85/01, σχετικά με την εφαρμογή της νομοθεσίας
περί κρατικών ενισχύσεων από τα εθνικά δικαστήρια (ΕΕ 2009, C 85, σ. 1), την κατάθεση των ποσών σε δεσμευμένο λογαριασμό,
έτσι ώστε ο δικαιούχος της ενισχύσεως να μην εξακολουθεί να έχει τη δυνατότητα διαθέσεώς τους, με την επιφύλαξη της καταβολής
τόκων για το χρονικό διάστημα μεταξύ της αρχικής καταβολής της ενισχύσεως και της καταθέσέως της σε δεσμευμένο λογαριασμό.
Αντιθέτως, η υποχρέωση «standstill», την οποία θέτει το άρθρο 88, παράγραφος 3, ΕΚ δεν τηρείται, στο στάδιο αυτό, απλώς με
την καταδίκη σε καταβολή τόκων επί των ποσών που παραμένουν στους λογαριασμούς της επιχειρήσεως. Συγκεκριμένα, δεν είναι καθόλου
βέβαιο ότι μια επιχείρηση που εισέπραξε παρανόμως κρατική ενίσχυση θα μπορούσε, ελλείψει της ενισχύσεως, να λάβει ισόποσο
δάνειο από χρηματοπιστωτικό ίδρυμα υπό τους συνήθεις όρους της αγοράς και, επομένως, να έχει στη διάθεσή της το εν λόγω ποσό
προ της εκδόσεως της αποφάσεως της Επιτροπής.
Ως εκ τούτου, η κύρια υποχρέωση του εθνικού δικαστηρίου είναι να αποφανθεί επί της αιτήσεως, είτε θετικά είτε αρνητικά.
Συνεπώς, στο πρώτο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι εθνικό δικαστήριο το οποίο έχει επιληφθεί, βάσει του άρθρου 88,
παράγραφος 3, ΕΚ, αιτήματος επιστροφής παράνομης κρατικής ενισχύσεως δεν μπορεί να αναστείλει την έκδοση της αποφάσεώς του
επί του αιτήματος αυτού μέχρι να αποφανθεί η Επιτροπή αν η ενίσχυση είναι συμβατή με την κοινή αγορά, κατόπιν της ακυρώσεως
προηγούμενης αποφάσεως με την οποία η ενίσχυση κρίθηκε συμβατή.

Επί του δευτέρου ερωτήματος
Με το δεύτερο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ερωτά κατ’ ουσίαν αν η εκ μέρους της Επιτροπής έκδοση τριών διαδοχικών αποφάσεων,
με τις οποίες ενίσχυση κρίνεται συμβατή με την κοινή αγορά και οι οποίες ακυρώθηκαν στη συνέχεια από το κοινοτικό δικαστήριο,
δύναται αφεαυτής να αποτελεί εξαιρετική περίσταση δικαιολογούσα περιορισμό της εκτάσεως της υποχρεώσεως του δικαιούχου να
επιστρέψει την ενίσχυση αυτή σε περίπτωση κατά την οποία η επίμαχη ενίσχυση χορηγήθηκε κατά παράβαση του άρθρου 88, παράγραφος
3, ΕΚ.
Πρέπει να υπομνησθεί ότι, με την απόφαση CELF I, το Δικαστήριο δέχθηκε τη δυνατότητα να ληφθεί υπόψη, κατά την εξέταση της
εκτάσεως της υποχρεώσεως να αρθεί ο παράνομος χαρακτήρας ενισχύσεως, το ενδεχόμενο να συντρέχουν εξαιρετικές περιστάσεις,
ακόμη και σε περίπτωση κατά την οποία η υποχρέωση αυτή περιορίζεται στην καταβολή τόκων.
Με τη σκέψη 65 της εν λόγω αποφάσεως, το Δικαστήριο δέχθηκε τη δυνατότητα του δικαιούχου ενισχύσεων που χορηγήθηκαν παράνομα
να επικαλεσθεί την ύπαρξη εξαιρετικών περιστάσεων, στις οποίες στηρίχθηκε δικαιολογημένα η πεποίθησή του ότι οι ενισχύσεις
αυτές ήταν νόμιμες, και, κατά συνέπεια, να αντιταχθεί στην επιστροφή τους.
Το Δικαστήριο αποφάνθηκε κατ’ αυτόν τον τρόπο εξετάζοντας υπόθεση κύριας δίκης στο πλαίσιο της οποίας είχαν ήδη εκδοθεί τρεις
αποφάσεις της Επιτροπής που κήρυσσαν τις ενισχύσεις συμβατές με την κοινή αγορά και από τις οποίες οι δύο είχαν ακυρωθεί.
Εντούτοις, το Δικαστήριο επισήμανε στη συνέχεια, κατ’ ουσίαν, ότι η δικαιολογημένη εμπιστοσύνη του δικαιούχου της ενισχύσεως
δεν μπορεί να δημιουργηθεί από απόφαση της Επιτροπής δεχόμενη ότι η ενίσχυση είναι συμβατή με την κοινή αγορά, αφενός μεν,
σε περίπτωση κατά την οποία η απόφαση αυτή προσβλήθηκε εμπροθέσμως και ακυρώθηκε ακολούθως από το κοινοτικό δικαστήριο, αφετέρου
δε, καθόσον δεν έχει εκπνεύσει η προθεσμία ασκήσεως προσφυγής ή, σε περίπτωση κατά την οποία ασκήθηκε προσφυγή, καθόσον δεν
έχει αποφανθεί οριστικά το κοινοτικό δικαστήριο (απόφαση CELF I, σκέψεις 66 έως 68).
Τέλος, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι έδωσε απάντηση στο υποβληθέν ερώτημα λαμβάνοντας υπόψη διαδικασία όπως αυτή της διαφοράς
εκείνης της κύριας δίκης (απόφαση CELF I, σκέψη 69).
Από τη διάρθρωση του σκεπτικού αυτού μπορεί να συναχθεί ότι τρεις αποφάσεις δεχόμενες το συμβατό ενισχύσεως με την κοινή αγορά
κατά των οποίων ασκήθηκαν εμπροθέσμως προσφυγές, εκ των οποίων οι δύο πρώτες έγιναν δεκτές ενώ η εκδίκαση της τρίτης εκκρεμεί,
δεν συνιστούν εξαιρετική περίσταση.
Από τη διατύπωση του δευτέρου ερωτήματος που υποβλήθηκε στην υπό κρίση υπόθεση συνάγεται ότι το αιτούν δικαστήριο εξετάζει,
αντιθέτως, το ενδεχόμενο η υπαρξη τριών διαδοχικών αποφάσεων που κηρύσσουν την ενίσχυση συμβατή με την κοινή αγορά να αποτελεί
πράγματι εξαιρετική περίσταση.
Κατά την ημερομηνία εκδόσεως της αποφάσεως CELF I, είχαν ήδη εκδοθεί οι τρεις αποφάσεις της Επιτροπής που έκριναν την ενίσχυση
συμβατή με την κοινή αγορά.
Πριν τη δεύτερη απόφαση περί παραπομπής συνέβη μόνον ένα νέο γεγονός, δηλαδή η έκδοση της προπαρατεθείσας αποφάσεως του Πρωτοδικείου
της 15 Απριλίου 2008, SIDE κατά Επιτροπής, με την οποία ακυρώθηκε η απόφαση που έκρινε την ενίσχυση συμβατή με την κοινή αγορά.
Ένα τέτοιο γεγονός δεν δύναται αφεαυτού να δημιουργήσει δικαιολογημένη εμπιστοσύνη και να αποτελέσει εξαιρετική περίσταση.
Συγκεκριμένα, το ασυνήθιστο γεγονός της εκδόσεως τριών ακυρωτικών αποφάσεων καταδεικνύει, καταρχήν, τις δυσχέρειες της υποθέσεως
και όχι μόνο δεν δημιουργεί δικαιολογημένη εμπιστοσύνη, αλλά μάλλον αυξάνει τις επιφυλάξεις του δικαιούχου ως προς το αν η
επίμαχη ενίσχυση είναι συμβατή με την κοινή αγορά.
Βεβαίως, μπορεί να γίνει δεκτό ότι η ύπαρξη τριών διαδοχικών προσφυγών που έχουν ως αποτέλεσμα τρεις ακυρώσεις αποτελεί πολύ
σπάνια περίπτωση. Οι περιστάσεις αυτές εντάσσονται πάντως στο πλαίσιο της συνήθους λειτουργίας του δικαστικού συστήματος,
το οποίο παρέχει στους διοικούμενους που εκτιμούν ότι υφίστανται τις συνέπειες του παράνομου χαρακτήρα ενισχύσεως τη δυνατότητα
να ασκήσουν προσφυγή ακυρώσεως κατά των διαδοχικών αποφάσεων στις οποίες θεωρούν ότι οφείλεται η κατάσταση αυτή.
Σε περίπτωση όπως αυτή της υποθέσεως της κύριας δίκης, η ύπαρξη εξαιρετικής περιστάσεως δεν μπορεί να γίνει δεκτή ούτε από
απόψεως της αρχής της ασφάλειας δικαίου, δεδομένου ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει, κατ’ ουσίαν, ότι, καθ’ όσον χρόνο η Επιτροπή
δεν έχει λάβει εγκριτική απόφαση και εφόσον δεν έχει εκπνεύσει η προθεσμία ασκήσεως προσφυγής κατά της αποφάσεως αυτής, ο
δικαιούχος δεν είναι βέβαιος ως προς τη νομιμότητα της ενισχύσεως, οπότε δεν χωρεί επίκληση ούτε της αρχής της προστασίας
της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης ούτε της αρχής της ασφάλειας δικαίου (βλ. απόφαση της 29ης Απριλίου 2004, C-91/01, Ιταλία
κατά Επιτροπής, Συλλογή 2004, σ. I-4355, σκέψεις 66 και 67).
Σε περίπτωση όπως αυτή της υποθέσεως της κύριας δίκης, η ύπαρξη εξαιρετικής περιστάσεως δεν μπορεί, τέλος, να γίνει δεκτή
ούτε από απόψεως της αρχής της αναλογικότητας. Συγκεκριμένα, η κατάργηση παράνομης ενισχύσεως μέσω της ανακτήσεώς της αποτελεί
τη λογική συνέπεια της διαπιστώσεως του παράνομου χαρακτήρα της, οπότε η ανάκτηση της ενισχύσεως αυτής, με σκοπό την αποκατάσταση
της προτέρας καταστάσεως, δεν μπορεί, καταρχήν, να θεωρηθεί μέτρο δυσανάλογο προς τους σκοπούς των διατάξεων της Συνθήκης
ΕΚ στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 29ης Απριλίου 2004, C-298/00 P, Ιταλία κατά Επιτροπής,
σκέψη 75 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Ως εκ τούτου, στο δεύτερο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η εκ μέρους της Επιτροπής έκδοση τριών διαδοχικών αποφάσεων
με τις οποίες ενίσχυση κρίνεται συμβατή με την κοινή αγορά και οι οποίες ακυρώθηκαν ακολούθως από το κοινοτικό δικαστήριο
δεν μπορεί αφεαυτής να αποτελεί εξαιρετική περίσταση δυνάμενη να δικαιολογήσει περιορισμό της εκτάσεως της υποχρεώσεως του
δικαιούχου να επιστρέψει την ενίσχυση αυτή, σε περίπτωση κατά την οποία η ενίσχυση χορηγήθηκε κατά παράβαση του άρθρου 88, παράγραφος
3, ΕΚ.

Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον
του εθνικού δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν
παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τέταρτο τμήμα) αποφαίνεται:
1)
Εθνικό δικαστήριο το οποίο έχει επιληφθεί, βάσει του άρθρου 88, παράγραφος 3, ΕΚ, αιτήματος επιστροφής παράνομης κρατικής
ενισχύσεως δεν μπορεί να αναστείλει την έκδοση της αποφάσεώς του επί του αιτήματος αυτού μέχρι να αποφανθεί η Επιτροπή των
Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων αν η ενίσχυση είναι συμβατή με την κοινή αγορά, κατόπιν της ακυρώσεως προηγούμενης αποφάσεως με την
οποία η ενίσχυση κρίθηκε συμβατή.
2)
Η εκ μέρους της Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων έκδοση τριών διαδοχικών αποφάσεων με τις οποίες ενίσχυση κρίνεται συμβατή
με την κοινή αγορά και οι οποίες ακυρώθηκαν ακολούθως από το κοινοτικό δικαστήριο δεν μπορεί αφεαυτής να αποτελεί εξαιρετική
περίσταση δυνάμενη να δικαιολογήσει περιορισμό της εκτάσεως της υποχρεώσεως του δικαιούχου να επιστρέψει την ενίσχυση αυτή,
σε περίπτωση κατά την οποία η ενίσχυση χορηγήθηκε κατά παράβαση του άρθρου 88, παράγραφος 3, ΕΚ.
(υπογραφές)
*
Γλώσσα διαδικασίας: η γαλλική.