CELEX: 62001TJ0111
Staatssteun
Herstructurering
Misbruik van staatssteun
Terugvordering van steun
Artikel 88, lid 2, EG
Verordening (EG) nr. 659/1999

Rechtskader
1       Artikel 87, lid 1, EG bepaalt:
„Behoudens de afwijkingen waarin dit Verdrag voorziet, zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen
bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te
vervalsen, onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt, voorzover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig
beïnvloedt.”
2       Artikel 88, lid 2, EG luidt:
„Indien de Commissie, na de belanghebbenden te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken, vaststelt dat een steunmaatregel
door een staat of met staatsmiddelen bekostigd, volgens artikel 87 niet verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt of
dat van deze steunmaatregel misbruik wordt gemaakt, bepaalt zij dat de betrokken staat die steunmaatregel moet opheffen of
wijzigen binnen de door haar vast te stellen termijn […]”
3       De Raad heeft op 22 maart 1999 verordening (EG) nr. 659/1999 vastgesteld tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing
van artikel [88] van het EG-Verdrag (PB L 83, blz. 1).
4       Volgens artikel 1, sub g, van verordening nr. 659/1999 is sprake van „misbruik van steun” ingeval „steun […] door de begunstigde
wordt gebruikt in strijd met een beschikking die werd gegeven overeenkomstig artikel 4, lid 3, of artikel 7, leden 3 en 4,
van deze verordening”, dat wil zeggen in strijd met een beschikking om geen bezwaar te maken tegen de toekenning van steun
of met een beschikking luidens welke de steun verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt, waaraan voorwaarden en verplichtingen
verbonden kunnen zijn.
5       In artikel 6, lid 1, van verordening nr. 659/1999 is bepaald:
„De beschikking om de formele onderzoeksprocedure in te leiden behelst een samenvatting van de relevante feiten en rechtspunten,
een eerste beoordeling van de Commissie betreffende de steunverlenende aard van de voorgestelde maatregel, alsook de redenen
waarom getwijfeld wordt aan de verenigbaarheid ervan met de gemeenschappelijke markt. In de beschikking worden de betrokken
lidstaat en de andere belanghebbenden uitgenodigd om hun opmerkingen mede te delen binnen een vastgestelde termijn die normalerwijs
niet langer dan een maand mag zijn. In naar behoren gerechtvaardigde gevallen kan de Commissie deze termijn verlengen.”
6       Artikel 10 van verordening nr. 659/1999 bepaalt:
„1.      Indien de Commissie, uit welke bron ook, over informatie beschikt met betrekking tot beweerdelijk onrechtmatige steun, onderwerpt
zij die informatie onverwijld aan een onderzoek.
2.      Zo nodig verzoekt zij de betrokken lidstaat om informatie. Artikel 2, lid 2, en artikel 5, leden l en 2, zijn van overeenkomstige
toepassing.
3.      Indien de betrokken lidstaat, ondanks een aanmaning overeenkomstig artikel 5, lid 2, de gevraagde informatie niet binnen de
door de Commissie gestelde termijn verstrekt of onvolledige informatie verstrekt, verlangt de Commissie de te verstrekken
informatie bij beschikking (‚bevel tot het verstrekken van informatie’). In deze beschikking wordt aangegeven welke informatie
wordt verlangd, en wordt een passende termijn gesteld waarbinnen deze moet worden verstrekt.”
7       Artikel 13, lid 1, van verordening nr. 659/1999 luidt:
„Het onderzoek naar mogelijke onrechtmatige steun resulteert in een beschikking overeenkomstig artikel 4, leden 2, 3 of 4.
In geval van een beschikking tot inleiding van een formele onderzoeksprocedure wordt de procedure afgesloten bij een beschikking
overeenkomstig artikel 7. Indien een lidstaat niet voldoet aan een bevel tot het verstrekken van informatie, wordt de beschikking
op grond van de beschikbare informatie gegeven.”
8       In artikel 14 van verordening nr. 659/1999 is bepaald:
„1.      Indien negatieve beschikkingen worden gegeven in gevallen van onrechtmatige steun beschikt de Commissie dat de betrokken lidstaat
alle nodige maatregelen dient te nemen om de steun van de begunstigde terug te vorderen (‚terugvorderingsbeschikking’). De
Commissie verlangt geen terugvordering van de steun indien zulks in strijd is met een algemeen beginsel van het gemeenschapsrecht.
2.      De op grond van een terugvorderingsbeschikking terug te vorderen steun omvat rente tegen een door de Commissie vastgesteld
passend percentage. De rente is betaalbaar vanaf de datum waarop de onrechtmatige steun voor de begunstigde beschikbaar was
tot de datum van daadwerkelijke terugbetaling van de steun.
3.      Onverminderd een beschikking van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen overeenkomstig artikel [242] van het
Verdrag, dient terugvordering onverwijld en in overeenstemming met de nationaalrechtelijke procedures van de betrokken lidstaat
te geschieden, voorzover die procedures een onverwijlde en daadwerkelijke tenuitvoerlegging van de beschikking van de Commissie
toelaten. Daartoe nemen de betrokken lidstaten in geval van een procedure voor een nationale rechtbank alle nodige maatregelen,
met inbegrip van voorlopige maatregelen, waarover zij binnen hun nationale rechtsstelsel beschikken om dit doel te bereiken,
onverminderd de communautaire wetgeving.”
9       Bovendien luidt artikel 16 van verordening nr. 659/1999, getiteld „Misbruik van steun”:
„Onverminderd artikel 23 kan de Commissie in gevallen van misbruik van steun de formele onderzoeksprocedure inleiden overeenkomstig
artikel 4, lid 4. De artikelen 6, 7, 9 en 10, artikel 11, lid 1, en de artikelen 12, 13, 14 en 15 zijn mutatis mutandis van
toepassing.”

Voorgeschiedenis van het geschil
10     In 1993 zijn acht ondernemingen uit de voormalige Duitse Democratische Republiek [Zeitzer Maschinen, Anlagen Geräte (ZEMAG)
GmbH, LandTechnik Schlüter GmbH, ILKA MAFA Kältetechnik GmbH, SKL Motoren‑ und Systembautechnik GmbH, SKL Spezialapparatebau
GmbH, Magdeburger Eisengießerei GmbH, Saxonia Edelmetalle GmbH en Gothaer Fahrzeugwerk GmbH] ondergebracht in een in handen
van de Treuhandanstalt (later Bundesanstalt für vereinigungsbedingte Sonderaufgaben; hierna: „BvS”) zijnde houdstermaatschappij,
EFBE Verwaltungs GmbH & Co. Management KG, met het oog op herstructurering en privatisering.
11     Bij op 25 november 1994 ondertekende privatiseringsovereenkomst heeft de BvS de acht bovenvermelde ondernemingen gezamenlijk
verkocht aan een personenvennootschap naar Duits recht, Emans & Partner GbR. De acht ondernemingen en de houdstermaatschappij
EFBE Verwaltungs GmbH & Co. Management KG, thans Lintra Beteiligungsholding GmbH (hierna: „houdstermaatschappij Lintra”),
zijn daarop de Lintra-groep gaan vormen.
12     Daar het privatiseringsplan en het daarmee samenhangende herstructureringsplan steunmaatregelen bevatten, zijn deze door de
Bondsrepubliek Duitsland bij de Commissie aangemeld bij brief van 19 januari 1995.
13     Bij beschikking SG(96) D/4218 van 13 maart 1996, waarvan een korte samenvatting is bekendgemaakt in PB C 168, blz. 10 (hierna:
„beschikking van 13 maart 1996”), heeft de Commissie de betaling toegestaan van de aangemelde steun, die verenigbaar werd
geacht met inzonderheid artikel 92, lid 3, sub c, van het EG-Verdrag [thans, na wijziging, artikel 87, lid 3, sub c, EG].
De Duitse autoriteiten zijn bij brief van 23 april 1996 van deze beschikking op de hoogte gebracht. Het totale steunbedrag
dat aan de Lintra-groep mocht worden betaald, bedroeg 824 200 000 Duitse mark (DEM).
14     Hoewel aanvankelijk ervan uit werd gegaan dat de dochterondernemingen van de houdstermaatschappij Lintra (hierna: „Lintra‑dochterondernemingen”
of „dochterondernemingen”) in 1998 rendabel zouden worden, heeft de BvS begin 1997 moeten ingrijpen om het faillissement van
de hele groep te voorkomen. Volgens een op 6 januari 1997 met de investeerders gesloten overeenkomst, heeft de BvS laatstgenoemden
ontslagen van iedere aansprakelijkheid uit hoofde van de privatiseringsovereenkomst. Daartegenover heeft de BvS het recht
verkregen, te allen tijde Lintra-dochterondernemingen tegen een symbolische prijs van 1 DEM te verwerven. Volgens die overeenkomst
had de houdstermaatschappij Lintra als hoofddoel, de Lintra-dochterondernemingen geheel of gedeeltelijk aan nieuwe investeerders
door te verkopen.
15     Na bij de overeenkomst van 6 januari 1997 de zeggenschap over de Lintra-groep te hebben overgenomen, heeft de BvS beslist
om de enige vennootschap van de groep, Saxonia Edelmetalle, die toen reeds rendabel was, zonder toekenning van nieuwe steun
te verkopen. Verzoekster in zaak T‑111/01, die in de sector van de muntslag werkzaam is, is in 1997 door de vennootschap Vereinigte
Deutsche Nickelwerke AG gekocht.
16     Daarnaast heeft de BvS beslist om verder te gaan met de herstructurering van verscheidene andere dochterondernemingen, waaronder
de vennootschap ZEMAG, teneinde deze potentieel rendabele ondernemingen voor te bereiden op een zo spoedig mogelijke doorverkoop
aan industriële partners. ZEMAG, verzoekster in zaak T‑133/01, die in de sector van machines voor bruinkoolmijnen werkzaam
is, is eind 1997 aan de investeerders Jacobi & Lobeck verkocht.
17     Bij in september 1999 gesloten overeenkomst tussen de BvS, de houdstermaatschappij Lintra en de resterende investeerders,
heeft de BvS de houdstermaatschappij Lintra voor het bedrag van 1 DEM verworven. Deze vennootschap is sinds 1 januari 2000
in liquidatie.
18     Nadat de Bondsrepubliek Duitsland in 1998 nieuwe herstructureringssteun bij haar had aangemeld, heeft de Commissie de Duitse
autoriteiten bij brief van 25 juni 1998 een reeks vragen gesteld.
19     Bij brief van 22 juni 1999 heeft de Commissie de Bondsrepubliek Duitsland in kennis gesteld van haar beschikking tot inleiding
van de procedure van artikel 88, lid 2, EG. Bij deze beschikking (PB C 238, blz. 4) heeft de Commissie vastgesteld dat het
sinds de eerste aanmelding van de Duitse autoriteiten daadwerkelijk betaalde steunbedrag lager was dan het bij de beschikking
van 13 maart 1996 toegestane bedrag. Zij heeft evenwel opgemerkt dat bepaalde delen van de betaalde steun, waaronder een liquiditeitslening
van 12 000 000 DEM, niet gedekt waren door de beschikking van 13 maart 1996. De Commissie heeft ook twijfels geuit over de
volgende punten:
–       de volledigheid en juistheid van de vóór de beschikking van 13 maart 1996 ontvangen informatie;
–       het gebruik van de bij de beschikking van 13 maart 1996 goedgekeurde steun;
–       de toekenning van andere steun aan de Lintra-groep.
20     Bij brieven van 18 oktober 1999 en 10 maart 2000 hebben de Duitse autoriteiten geantwoord op de vragen en de vaststellingen
van de Commissie in haar beschikking tot inleiding van de procedure van artikel 88, lid 2, EG. Uit deze informatie blijkt
met name dat:
–       sinds de eerste aanmelding van de Duitse autoriteiten, het totale bedrag van de door de BvS aan de Lintra-groep betaalde steun
658 200 000 DEM bedroeg;
–       op 31 december 1997, 34 978 000 DEM voorkwam in de rekeningen van de houdstermaatschappij Lintra;
–       de liquiditeitslening van 12 000 000 DEM in 1997 was toegekend aan de Lintra-dochterondernemingen die verder dienden te worden
geherstructureerd, in het bijzonder aan ZEMAG.
21     Van mening dat deze informatie onvoldoende was, heeft de Commissie de Duitse autoriteiten op 1 augustus 2000 krachtens artikel
10, lid 3, van verordening nr. 659/1999 gelast, haar binnen een termijn van een maand vanaf de ontvangst van het bevel (hierna:
„bevel van 1 augustus 2000”), alle informatie te verstrekken die nodig was om de wijze van verdeling van de uitgaven van de
houdstermaatschappij Lintra over de diverse dochterondernemingen te kunnen bepalen en om het in de houdstermaatschappij Lintra
gebleven bedrag passend te kunnen toerekenen. De Commissie heeft de Bondsrepubliek Duitsland ook verzocht te preciseren, in
hoeverre de door de dochterondernemingen aan de houdstermaatschappij Lintra betaalde bijdragen met steun waren gefinancierd,
en benadrukt dat zij bij gebreke van deze preciseringen haar beschikking zou geven op grond van de haar ter beschikking staande
informatie. Ten slotte heeft de Commissie de Duitse autoriteiten verzocht om onmiddellijk een afschrift van het bevel van
1 augustus 2000 aan de eventuele steunontvangers te doen toekomen.
22     De Duitse autoriteiten hebben op dit bevel geantwoord bij brief van 2 oktober 2000, aangevuld door een brief van 31 oktober
2000, waarbij een accountantsverslag betreffende het eventuele verzoek om terugbetaling van de steun door de Lintra-groep
is gevoegd. In deze documenten hebben de Duitse autoriteiten bevestigd dat het door de Bondsrepubliek Duitsland aan de Lintra-groep
toegekende bedrag van 34 978 000 DEM op 31 december 1997 voorkwam in de rekeningen van de houdstermaatschappij Lintra. Bovendien
blijkt uit deze informatie dat dit bedrag bestond uit enerzijds een saldo van 22 978 000 DEM dat in het eigen vermogen van
de houdstermaatschappij Lintra voorkwam en grotendeels (18 638 000 DEM) was samengesteld uit door de dochterondernemingen
aan de houdstermaatschappij betaalde groepsbijdragen, en anderzijds een bedrag van 12 000 000 dat de uitgaven diende te dekken
die de houdstermaatschappij Lintra had gedaan om de herstructurering van de Lintra-dochterondernemingen die na 1997 rendabel
konden worden, voort te zetten.
23     Op 1 maart 2001 is J. Riedemann aangewezen als curator van ZEMAG, die in liquidatie was.
24     Bij beschikking 2001/673/EG van 28 maart 2001 betreffende de staatssteun die Duitsland heeft toegekend aan EFBE Verwaltungs
GmbH & Co. Management KG (thans Lintra Beteiligungsholding GmbH, tezamen met Zeitzer Maschinen, Anlagen Geräte GmbH; LandTechnik
Schlüter GmbH; ILKA MAFA Kältetechnik GmbH; SKL Motoren‑ und Systembautechnik GmbH; SKL Spezialapparatebau GmbH; Magdeburger
Eisengießerei GmbH; Saxonia Edelmetalle GmbH en Gothaer Fahrzeugwerk GmbH) (PB L 236, blz. 3; hierna: „bestreden beschikking”),
heeft de Commissie vastgesteld dat de steun ten bedrage van 623 224 000 DEM overeenkomstig de beschikking van 13 maart 1996
is verleend (artikel 1 van de bestreden beschikking). Bij artikel 2 van de bestreden beschikking heeft de Commissie evenwel
vastgesteld dat een steunbedrag van 34 978 000 DEM, dat zij had goedgekeurd met het oog op de herstructurering van de Lintra-dochterondernemingen,
is misbruikt in de zin van artikel 88, lid 2, EG. De Commissie heeft de Bondsrepubliek Duitsland dus verzocht, alle nodige
maatregelen te nemen om het bedrag van 34 978 000 DEM van de houdstermaatschappij Lintra en de Lintra-dochterondernemingen
als volgt terug te vorderen. In de eerste plaats moet het bedrag van 12 000 000 DEM, dat in de vorm van liquiditeitsleningen
aan bepaalde Lintra-dochterondernemingen is verleend en niet gedekt wordt geacht door de beschikking van 13 maart 1996, van
die dochterondernemingen worden teruggevorderd, waaronder 4 077 000 DEM van ZEMAG. In de tweede plaats moet de resterende
steun van 22 978 000 DEM volgens een bepaalde verdeelsleutel worden teruggevorderd van de houdstermaatschappij Lintra, die
als hoofdelijke schuldenaar aansprakelijk is voor het volledige bedrag, alsmede van alle Lintra-dochterondernemingen. Ingevolge
deze verdeelsleutel gelast artikel 3 van de bestreden beschikking de Bondsrepubliek Duitsland, een bedrag van 3 195 559 DEM
van Saxonia Edelmetalle en een bedrag van 2 419 271 DEM van ZEMAG terug te vorderen. De Bondsrepubliek Duitsland moet van
laatstgenoemde onderneming dus een totaalbedrag van 6 496 271 DEM terugvorderen. De terug te vorderen steun wordt verhoogd
met rente vanaf de datum waarop de misbruikte steun voor de begunstigden beschikbaar was tot de datum van daadwerkelijke terugbetaling
van de steun.

Procesverloop en conclusies van partijen
25     Bij op 23 mei 2001 en 12 juni 2001 ter griffie van het Gerecht neergelegde verzoekschriften, die respectievelijk als zaak
T‑111/01 en zaak T‑133/01 zijn ingeschreven, hebben verzoeksters de onderhavige beroepen ingesteld.
26     Bij op 14 juni 2001 ter griffie van het Gerecht neergelegde afzonderlijke akte, heeft verzoekster in zaak T‑111/01 tevens
verzocht, de uitvoering van de bestreden beschikking op te schorten.
27     Bij beschikking van 2 augustus 2001, Saxonia Edelmetalle/Commissie (T‑111/01 R, Jurispr. blz. II‑2335), heeft de president
van het Gerecht het verzoek in kort geding afgewezen.
28     De schriftelijke behandeling is in zaak T‑111/01 op 10 januari 2002 en in zaak T‑133/01 op 11 januari 2002 gesloten.
29     Op rapport van de rechter-rapporteur heeft het Gerecht (Eerste kamer – uitgebreid) in het kader van maatregelen tot organisatie
van de procesgang partijen verzocht, een aantal vragen te beantwoorden en bepaalde stukken over te leggen.
30     Bij beschikking van de president van de Eerste kamer (uitgebreid) van het Gerecht van 17 december 2003 zijn de zaken T‑111/01
en T‑133/01 overeenkomstig artikel 50 van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht gevoegd voor de mondelinge behandeling
en voor het arrest.
31     Na het besluit van het Gerecht, tot de mondelinge behandeling over te gaan, zijn partijen ter terechtzitting van 29 juni 2004
in hun pleidooien en hun antwoorden op de vragen van het Gerecht gehoord.
32     Verzoekster in zaak T‑111/01 concludeert dat het het Gerecht behage:
–       de bestreden beschikking nietig te verklaren;
–       de Commissie te verwijzen in de kosten.
33     Verzoekster in zaak T‑133/01 concludeert dat het het Gerecht behage:
–       primair, de bestreden beschikking nietig te verklaren voorzover zij haar betreft;
–       subsidiair, de bestreden beschikking volledig nietig te verklaren;
–       de Commissie te verwijzen in de kosten.
34     De Commissie concludeert dat het het Gerecht behage in de zaken T‑111/01 en T‑133/01:
–       de beroepen te verwerpen;
–       verzoeksters te verwijzen in de kosten.

In rechte
35     Tot staving van hun vordering tot nietigverklaring voeren verzoeksters elk vijf middelen aan, waarvan vier gemeenschappelijk,
die het Gerecht in deze volgorde meent te moeten onderzoeken: in de eerste plaats het gemeenschappelijke middel inzake schending
van de rechten van verzoeksters in het kader van de procedure van artikel 88, lid 2, EG; in de tweede plaats het middel betreffende
feitelijke vergissingen in de bestreden beschikking (zaak T‑133/01); in de derde plaats het middel dat is ontleend aan de
gestelde vergissing betreffende de vaststelling van misbruik van de bij de beschikking van 13 maart 1996 goedgekeurde steun
(zaak T‑111/01); in de vierde plaats het gemeenschappelijke middel inzake de vergissing van de Commissie bij de bepaling van
de begunstigde van de litigieuze steun; in de vijfde plaats het gemeenschappelijke middel inzake de willekeurigheid van de
verdeelsleutel tussen de dochterondernemingen voor de terugbetaling van het bedrag van 22 978 000 DEM; in de zesde plaats
ten slotte het gemeenschappelijke middel inzake de gestelde beoordelingsfout betreffende de toerekenbaarheid van de verplichting
tot terugbetaling van de litigieuze steun wegens de overdracht van de respectieve aandelen van Saxonia Edelmetalle en ZEMAG.

Het gemeenschappelijke middel inzake schending van de rechten van verzoeksters in het kader van de procedure van artikel 88,
lid 2, EG
Argumenten van partijen
–       Zaak T‑111/01
36     Verzoekster in zaak T‑111/01 geeft te kennen dat de overwegingen die ten grondslag lagen aan de beschikking tot inleiding
van de procedure van artikel 88, lid 2, EG, haar niet raakten of niet tot haar waren gericht. Overweging 36 van de bestreden
beschikking bevestigt overigens dat het op haar betrekking hebbende herstructureringsplan succesvol is uitgevoerd. Het feit
dat de Duitse autoriteiten in dit kader niet de door de Commissie verzochte informatie en stukken hebben verstrekt, kan verzoekster
niet benadelen. In de eerste plaats benadrukt verzoekster dat de Commissie krachtens verordening nr. 659/1999 gehouden is,
ter plaatse haar eigen controles te verrichten. In de tweede plaats herinnert verzoekster eraan dat de Commissie de terugbetaling
van aanvankelijk goedgekeurde steun gelast. Deze goedkeuring heeft haar gewettigd vertrouwen in de rechtmatigheid van de steun
gerechtvaardigd. Bovendien wist zij niet dat het risico bestond, de litigieuze steun te moeten terugbetalen, daar zij niet
bekend was met de inhoud van de goedkeuringsbeschikking en niet was uitgenodigd om deel te nemen aan het aan de inleiding
van de procedure van artikel 88, lid 2, EG voorafgaande onderzoek. Verzoekster benadrukt tevens dat de houdstermaatschappij
Lintra haar totaal onwetend heeft gelaten over de als steun te beschouwen bedragen. Indien verzoekster had geweten dat het
risico bestond, de steun te moeten terugbetalen, zou zij zelf onderzoek hebben verricht en met de houdstermaatschappij Lintra
zijn overeengekomen om dit risico uit te sluiten.
37     De Commissie herinnert er om te beginnen aan dat bij de administratieve procedure betreffende de regels inzake steun, alleen
de lidstaten alle rechten van partijen bezitten. Ten aanzien van potentiële of reële begunstigden van steun, wijst de Commissie
erop dat zij enkel de verplichting heeft, de belanghebbenden aan te manen hun opmerkingen te maken. Daarentegen is zij geenszins
verplicht, de door de lidstaten verstrekte informatie door de belanghebbenden te doen controleren. In casu herinnert de Commissie
eraan, dat zij haar beschikking heeft gebaseerd op de door de Bondsrepubliek Duitsland overgelegde informatie, dat verzoekster
het niet nuttig vond om in de administratieve procedure tussen te komen, ook al zijn de belanghebbenden bij de inleiding van
de procedure uitgenodigd om hun opmerkingen te maken. Volgens de Commissie kan verzoekster haar derhalve thans niet verwijten
dat zij de bestreden beschikking op basis van ontoereikende informatie heeft gegeven. Dienaangaande geeft de Commissie te
kennen dat zij zich naar de rechtspraak van het Hof van Justitie en naar de relevante bepalingen van verordening nr. 659/1999
heeft gevoegd.
38     De Commissie bestrijdt vervolgens de stelling van verzoekster dat laatstgenoemde niet in kennis is gesteld van de beschikking
van 13 maart 1996. In zoverre verzoekster niet betwist dat zij van de staat aanzienlijke financiële steun heeft ontvangen,
is het ondenkbaar dat zij niet heeft gemerkt dat zij deze steun heeft ontvangen. Ingevolge de op alle marktdeelnemers rustende
zorgvuldigheidsplicht had verzoekster zich ervan moeten vergewissen dat de litigieuze steun de noodzakelijke goedkeuring van
de Commissie had. In deze omstandigheden is de Commissie van mening dat verzoekster haar onwetendheid niet kan inroepen om
te ontsnappen aan terugbetaling van de steun.
39     Ten slotte betoogt de Commissie dat verzoekster ten onrechte meent dat zij de steun slechts zou hoeven terug te betalen indien
haar „schuld” trof. Niets belet immers dat de omstandigheid dat de betrokken lidstaat de Commissie geen toereikende informatie
heeft overgelegd, in het nadeel van de begunstigde van de steun kan werken.
–       Zaak T‑133/01
40     Verzoekster in zaak T‑133/01 betoogt dat de Commissie vóór het geven van de bestreden beschikking de feiten via een nauwgezetter
onderzoek had moeten bepalen en beoordelen. Dienaangaande is verzoekster van mening dat de Commissie haar had moeten horen,
in het bijzonder nadat de Commissie had toegegeven dat de Duitse autoriteiten niet alle relevante informatie konden verstrekken.
Enkel de Bondsrepubliek Duitsland is in gebreke gesteld, met uitsluiting van de belanghebbende derden, anders dan in artikel
88, lid 2, EG is bepaald.
41     In antwoord op de stelling van de Commissie dat zij de belanghebbenden bij de inleiding van de administratieve procedure heeft
uitgenodigd om hun opmerkingen te maken, betoogt verzoekster dat haar curator weliswaar niet aan die procedure heeft deelgenomen,
maar dat toen niet kon doen omdat de liquidatieprocedure voor ZEMAG nog niet was begonnen. Anders dan de Commissie beweert,
vindt verzoekster hoe dan ook dat zij niet achterwege kan laten, op een onjuistheid in de bestreden beschikking te wijzen,
enkel op grond dat zij niet heeft deelgenomen aan de administratieve procedure. Anders zou het recht van de belanghebbenden
om beroep in te stellen, worden uitgehold.
42     De Commissie herinnert eraan dat in casu geen sprake is van een „spoedprocedure”, in zoverre de procedure van artikel 88,
lid 2, EG op 22 juni 1999 is ingeleid en pas 21 maanden later is afgesloten door de vaststelling van de bestreden beschikking
op 28 maart 2001. Bijgevolg heeft ZEMAG de nodige tijd gehad om aan deze procedure deel te nemen. De Commissie herhaalt eveneens
haar in punt 37 hierboven meegedeelde standpunt.
43     Aangaande het argument van verzoekster dat haar curator geen opmerkingen kon maken omdat de insolventieprocedure nog niet
was geopend, antwoordt de Commissie dat verzoekster geen rekening houdt met het feit dat de curator niet in eigen naam handelt
en dat verzoekster haar opmerkingen bij de inleiding van de formele onderzoeksprocedure had kunnen formuleren.
44     Ten slotte benadrukt de Commissie dat verzoekster zich niet kan beroepen op feiten of omstandigheden waarvan zij tijdens de
formele onderzoeksprocedure op de hoogte was, maar die zij de Commissie niet heeft meegedeeld nadat zij was uitgenodigd om
haar opmerkingen te maken. Anders dan verzoekster beweert, is de Commissie van mening dat een dergelijke oplossing geen afbreuk
doet aan het recht van de belanghebbenden om beroep in te stellen, aangezien deze zich steeds kunnen beroepen op een rechtsmiddel
dat niet is voorgedragen in de onderzoeksprocedure of op een beoordelingsfout van de Commissie.
Beoordeling door het Gerecht
45     Met dit middel verwijten verzoeksters de Commissie in wezen dat deze hen vóór het geven van de bestreden beschikking niet
individueel heeft aangemaand hun opmerkingen te maken.
46     Deze grief kan niet worden aanvaard.
47     Ten eerste zij eraan herinnerd dat de procedure van toezicht op staatssteun, gelet op de algemene opzet ervan, een procedure
is die wordt ingeleid jegens de lidstaat die, gezien zijn communautaire verplichtingen, verantwoordelijk is voor de toekenning
van de steun (arrest Hof van 10 juli 1986, België/Commissie, „Meura”, 234/84, Jurispr. blz. 2263, punt 29, en arrest Gerecht
van 14 januari 2004, Fleuren Compost/Commissie, T‑109/01, Jurispr. blz. II–0000, punt 42), en niet jegens de begunstigde(n)
van de steun (arrest Hof van 24 september 2002, Falck en Acciaierie di Bolzano/Commissie, C‑74/00 P en C‑75/00 P, Jurispr.
blz. I‑7869, punt 83, en arrest Fleuren Compost/Commissie, reeds aangehaald, punt 44).
48     Bovendien verwijst het begrip „belanghebbenden” in de zin van artikel 88, lid 2, EG volgens vaste rechtspraak naar een onbepaalde
groep van adressaten. Uit deze overweging volgt dat artikel 88, lid 2, EG geen individuele aanmaning van particulieren vereist.
Het heeft slechts tot doel de Commissie te verplichten, ervoor te zorgen dat alle potentiële belanghebbenden op de hoogte
worden gebracht en in de gelegenheid worden gesteld, hun argumenten te doen gelden. Zo gezien lijkt een mededeling in het
Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen
een doeltreffend middel om alle belanghebbenden op de hoogte te brengen van het feit dat een procedure is ingeleid (arrest
Hof van 14 november 1984, Intermills/Commissie, 323/82, Jurispr. blz. 3809, punt 17, en arrest Gerecht van 25 juni 1998, British
Airways e.a./Commissie, T‑371/94 en T‑394/94, Jurispr. blz. II‑2405, punt 59). Bijgevolg wordt door deze rechtspraak de belanghebbenden
vooral de rol van informatiebron voor de Commissie in het kader van de administratieve procedure van artikel 88, lid 2, EG
toegekend (arrest Gerecht van 22 oktober 1996, Skibsværftsforeningen e.a./Commissie, T‑266/94, Jurispr. blz. II‑1399, punt
256, en arrest British Airways e.a./Commissie, reeds aangehaald, punt 59).
49     Hoewel in casu vaststaat dat verzoeksters niet hebben deelgenomen aan de formele onderzoeksprocedure, blijkt uit de bewoordingen
van de mededeling in het
Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen
van 21 augustus 1999 (PB C 238, blz. 4), dat de belanghebbenden zijn uitgenodigd om hun opmerkingen te maken binnen een termijn
van een maand vanaf de datum van bekendmaking van de brief van 22 juni 1999 van de Commissie, waarbij deze de Bondsrepubliek
Duitsland in kennis heeft gesteld van haar beschikking tot inleiding van de procedure van artikel 88, lid 2, EG. Met deze
mededeling, die een samenvatting van voormelde brief en de tekst daarvan bevatte, zijn de belanghebbenden dus op de hoogte
gebracht van de beschikking van de Commissie om de formele onderzoeksprocedure in te leiden in het kader van de voor de herstructurering
van acht ondernemingen, waaronder Saxonia Edelmetalle en ZEMAG, betaalde steun.
50     Uiteraard volstaat het loutere feit, op de hoogte te worden gebracht van de inleiding van een formele procedure, niet om nuttige
opmerkingen te kunnen maken. Dienaangaande zij opgemerkt dat artikel 6, lid 1, van verordening nr. 659/1999, dat krachtens
artikel 16 van die verordening eveneens van toepassing is op steun waarvan misbruik is gemaakt, bepaalt dat „[d]e beschikking
om de formele onderzoeksprocedure in te leiden een samenvatting van de relevante feiten en rechtspunten, een eerste beoordeling
van de Commissie betreffende de steunverlenende aard van de […] maatregel, alsook de redenen waarom getwijfeld wordt aan de
verenigbaarheid ervan met de gemeenschappelijke markt [behelst]”. Hieruit volgt dat de beschikking tot inleiding van de formele
onderzoeksprocedure, ook al is de erin vervatte beoordeling noodzakelijkerwijs voorlopig, voldoende nauwkeurig moet zijn om
de belanghebbenden in de gelegenheid te stellen, doeltreffend deel te nemen aan de formele onderzoeksprocedure, waarin zij
hun argumenten zullen kunnen doen gelden. Daartoe volstaat het dat de belanghebbenden de redenering van de Commissie kunnen
kennen.
51     In casu hebben verzoeksters evenwel niet aangevoerd dat de beschikking tot inleiding van de procedure onvoldoende gemotiveerd
was om hen in de gelegenheid te stellen, nuttig gebruik te maken van hun recht om opmerkingen in te dienen.
52     Ook al hadden verzoeksters een dergelijk argument ingeroepen, de Commissie heeft met de in punt 49 hierboven aangehaalde mededeling
haar twijfels over de naleving van de bij de beschikking van 13 maart 1996 gestelde voorwaarden voldoende duidelijk uiteengezet,
zodat verzoeksters nuttig gebruik konden maken van hun recht om opmerkingen in te dienen. De Commissie was namelijk in de
eerste plaats van mening dat sleutelelementen van de herstructureringsplannen zoals deze waren goedgekeurd, niet waren uitgevoerd.
Zij heeft in de tweede plaats geoordeeld dat de beschikking van 13 maart 1996 de aan de orde zijnde steun niet meer dekte
en heeft dienaangaande diverse nauwkeurige voorbeelden gegeven, waaronder de steun ter dekking van ondernemingsverliezen en
ter financiering van investeringen na het mislukken van de herstructureringsplannen. De Commissie heeft eveneens te kennen
gegeven dat wellicht aanvullende steun aan de ondernemingen van de Lintra-groep was toegekend voor een totaalbedrag van meer
dan 82 000 000 DEM. Zij uitte eveneens twijfels over de verenigbaarheid van die steun met de gemeenschappelijke markt, met
name omdat bepaalde steun voor andere doeleinden dan de herstructurering van de Lintra-dochterondernemingen kon zijn gebruikt
en omdat de herstructureringsplannen niet volledig waren uitgevoerd. Bovendien heeft de Commissie uitdrukkelijk de aandacht
van de Duitse autoriteiten en de eventuele belanghebbenden gevestigd op het feit dat onrechtmatig toegekende steun in voorkomend
geval van de begunstigde moet worden teruggevorderd.
53     Aangezien de Commissie met de mededeling in het
Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen
de begunstigden van de aanvankelijk bij een voorafgaande beschikking goedgekeurde steun heeft uitgenodigd om hun opmerkingen
te maken over de eventuele schending van de betrokken beschikking op grond van het met genoemde beschikking strijdige gebruik
van de steun, en aangezien die begunstigden van deze mogelijkheid geen gebruik hebben gemaakt, heeft de Commissie hun rechten
niet geschonden (arresten Falck en Acciaierie di Bolzano/Commissie, punt 47 hierboven, punt 84, en Fleuren Compost/Commissie,
punt 47 hierboven, punt 47). Bovendien kan de Commissie niet verantwoordelijk worden gesteld voor het gestelde verzuim van
de betrokken lidstaat of, zoals verzoekster in zaak T‑111/01 beweert, van de houdstermaatschappij Lintra, haar op de hoogte
te brengen van de inleiding van de formele onderzoeksprocedure.
54     Aan deze conclusie kan geen afbreuk worden gedaan door de bewering van verzoekster in zaak T‑133/01, dat de op haar betrekking
hebbende liquidatieprocedure niet was begonnen bij de inleiding van de procedure van artikel 88, lid 2, EG. Zoals de Commissie
terecht heeft betoogd, blijkt immers duidelijk uit het inleidende verzoekschrift dat de curator slechts in die hoedanigheid
handelt en niet in eigen naam. Op het tijdstip van de bekendmaking van de beschikking tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure
had de in deze beschikking uitdrukkelijk genoemde vennootschap ZEMAG voldoende tijd om gevolg te geven aan de uitnodiging
om opmerkingen te maken, zoals in punt 49 hierboven is uiteengezet.
55     Evenmin kan het Gerecht de argumenten van verzoekster in zaak T‑111/01 aanvaarden volgens welke de beschikking tot inleiding
van de formele onderzoeksprocedure haar niet raakte en zij niet wist dat het risico bestond, de steun te moeten terugbetalen.
In de eerste plaats werd verzoekster door deze beschikking in zaak T‑111/01 noodzakelijkerwijze geraakt, daar zij er herhaaldelijk
uitdrukkelijk in wordt genoemd en de Commissie op zijn minst twijfels heeft geuit over het correcte gebruik van alle steun
die zij in de beschikking van 13 maart 1996 had goedgekeurd voor de herstructurering van de Lintra-dochterondernemingen. Het
feit dat zij ervoor heeft gekozen om niet in te gaan op de in de mededeling van de Commissie gedane uitnodiging om opmerkingen
te maken, vermeld in punt 49 hierboven, kan laatstgenoemde niet worden verweten.
56     In de tweede plaats gaf de beschikking tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure, zoals in punt 52 hierboven is aangegeven,
voldoende duidelijk aan dat de steun waarop zij betrekking had, overeenkomstig artikel 14 van verordening nr. 659/1999 in
voorkomend geval van de begunstigde zou worden teruggevorderd. Bijgevolg kon verzoekster in zaak T‑111/01 reeds bij de bekendmaking
van de beschikking tot inleiding van de formele procedure niet onkundig zijn van het risico, de betrokken steun te moeten
terugbetalen. Derhalve kon zij evenmin een beweerd gewettigd vertrouwen in de verenigbaarheid van de aan de orde zijnde steun
met de gemeenschappelijke markt rechtvaardigen, welke bewering verzoekster overigens zelf tegenspreekt waar zij beweert dat
zij niet in kennis is gesteld van de beschikking van 13 maart 1996.
57     Ten tweede moet eveneens het argument van verzoeksters worden afgewezen volgens welk de Commissie hen, na het verzuim van
de Bondsrepubliek Duitsland om gevolg te geven aan het bevel van 1 augustus 2000 tot het verstrekken van bepaalde informatie,
vóór het geven van de bestreden beschikking rechtstreeks had moeten horen.
58     Ook al zou de Bondsrepubliek Duitsland daadwerkelijk hebben nagelaten om zich naar het genoemde bevel te voegen, dienaangaande
blijkt uit artikel 13, lid 1, van verordening nr. 659/1999 dat de Commissie in een dergelijke situatie de formele onderzoeksprocedure
mag afsluiten en de beschikking houdende vaststelling van de verenigbaarheid of de onverenigbaarheid van de steun met de gemeenschappelijke
markt op basis van de beschikbare informatie mag geven. Deze beschikking kan onder de in artikel 14 van verordening nr. 659/1999
gestelde voorwaarden gelasten, dat de reeds betaalde steun van de begunstigde wordt teruggevorderd. Krachtens artikel 16 van
verordening nr. 659/1999 zijn de bepalingen van de artikelen 13 en 14 van overeenkomstige toepassing in geval van misbruik
van steun. Uit deze bepalingen volgt derhalve dat, anders dan verzoeksters betogen, de Commissie niet verplicht is om de belanghebbenden
te horen in het geval dat een lidstaat zich niet naar het bevel van de Commissie tot het verstrekken van informatie voegt.
59     Bovendien betogen verzoeksters in casu niet dat zij krachtens artikel 20, lid 3, van verordening nr. 659/1999 om een afschrift
hebben verzocht van de beschikking waarbij de Bondsrepubliek Duitsland is gelast om informatie te verstrekken en al helemaal
niet dat zij, ook al heeft de Commissie de Bondsrepubliek Duitsland in het bevel van 1 augustus 2000 verzocht om dit bevel
aan alle potentiële adressaten van de aan de orde zijnde steun over te leggen, de Commissie informatie hebben meegedeeld die
deze vóór het geven van de bestreden beschikking niet in aanmerking heeft genomen.
60     Ten slotte verwijt verzoekster in zaak T‑111/01 de Commissie dat zij geen controles ter plaatse heeft verricht, zoals de bepalingen
van verordening nr. 659/1999 van haar verlangen.
61     Deze grief, die niet valt onder de rechten waarover de belanghebbenden beschikken tijdens de procedure van artikel 88, lid
2, EG, maar onder de omvang van de naspeuringen van de Commissie bij het onderzoek van staatssteun, zal worden onderzocht
in de punten 98 tot en met 100 hieronder, in het kader van het middel inzake de gestelde vergissing betreffende de vaststelling
van misbruik van de bij de beschikking van 13 maart 1996 goedgekeurde steun.
62     In deze omstandigheden moet het gemeenschappelijke middel inzake schending van de rechten van verzoeksters in het kader van
de procedure van artikel 88, lid 2, EG derhalve worden afgewezen.

Het middel betreffende feitelijke vergissingen in de bestreden beschikking (zaak T‑133/01)
Argumenten van partijen
63     Verzoekster in zaak T‑133/01 verwijt de Commissie dat deze de bestreden beschikking op basis van vier onjuiste feitelijke
gegevens heeft gegeven. In de eerste plaats heeft ZEMAG tussen 1994 en 1997, anders dan punt 39 van de bestreden beschikking
stelt, niet minder geïnvesteerd dan aanvankelijk was gepland. In de tweede plaats heeft verzoekster een lager bedrag (44 977 000
DEM) ontvangen dan dat waarvan de Commissie in punt 40 van de bestreden beschikking is uitgegaan (65 617 000 DEM). Wat in
de derde plaats de steun betreft waarop het bevel tot terugvordering betrekking heeft, heeft zij geen liquiditeitslening ontvangen,
maar liquiditeitssteun. Ten slotte betwist verzoekster in repliek de beweringen van de Commissie betreffende de niet-aanpassing
van het productieprogramma van de Lintra-dochterondernemingen aan de marktvoorwaarden en betreffende de beroepskwalificaties
en ‑bekwaamheid van de bestuurders van de houdstermaatschappij Lintra.
64     Volgens de Commissie kunnen de eerste drie beweringen inzake feitelijke vergissingen niet worden aanvaard. De in de bestreden
beschikking gedane vaststellingen zijn gebaseerd op de informatie die de Duitse autoriteiten in antwoord op het bevel van
1 augustus 2000 hebben verstrekt. Aangezien verzoekster niet heeft deelgenomen aan de administratieve procedure, heeft zij
afgezien van de mogelijkheid, zich op feitelijke onjuistheden te beroepen. De Commissie herinnert er eveneens aan dat zij,
ingevolge de rechtspraak van het Hof van Justitie en de bepalingen van verordening nr. 659/1999, de procedure mag beëindigen
en een beschikking mag geven op grond van de haar ter beschikking staande informatie indien een lidstaat ondanks het bevel
van de Commissie nalaat om de gevraagde informatie te verstrekken. Ook zo de Commissie de door verzoekster aangevoerde vergissingen
heeft gemaakt, heeft dit geen invloed op de juistheid van de bestreden beschikking, welke uiteenzet dat de steun voornamelijk
overeenkomstig het goedgekeurde herstructureringsplan is gebruikt. Wat de litigieuze steun betreft, de reden voor terugvordering
ervan is niet het onrechtmatige gebruik van deze steun door de dochterondernemingen, maar het behoud ervan door de houdstermaatschappij
Lintra alsmede het feit dat liquiditeitsleningen zijn toegekend na het kennelijke mislukken van de eerste herstructurering.
65     Wat de vierde feitelijke vergissing betreft die verzoekster aanvoert, betoogt de Commissie dat deze betwisting niet-ontvankelijk
is omdat zij voor het eerst in het stadium van de repliek is opgeworpen en op geen enkel juridisch argument berust dat de
onrechtmatigheid van de bestreden beschikking staaft. Inhoudelijk zijn de beweringen hoe dan ook ongegrond, daar de Commissie
inzonderheid de juistheid van de betrokken informatie bij de Duitse autoriteiten is nagegaan.
Beoordeling door het Gerecht
66     De Commissie voert in wezen aan dat verzoekster in zaak T‑133/01 de in punt 63 hierboven uiteengezette feitelijke argumenten
niet kan opwerpen omdat zij ze niet heeft ingeroepen in het kader van de procedure van onderzoek van de litigieuze steun.
Bovendien is zij van mening dat de vierde aangevoerde feitelijke vergissing niet-ontvankelijk is, aangezien zij laattijdig,
in het stadium van de repliek, is voorgedragen.
67     Volgens vaste rechtspraak moet in het kader van een beroep tot nietigverklaring krachtens artikel 230 EG de rechtmatigheid
van een gemeenschapshandeling worden beoordeeld aan de hand van de feiten en de rechtstoestand op de datum waarop de handeling
is vastgesteld. Inzonderheid de door de Commissie verrichte beoordelingen mogen enkel worden beoordeeld aan de hand van de
gegevens waarover de Commissie beschikte op het ogenblik waarop zij die beoordelingen heeft verricht (arrest British Airways
e.a./Commissie, punt 48 hierboven, punt 81; arresten Gerecht van 6 oktober 1999, Kneissl Dachstein/Commissie, T‑110/97, Jurispr.
blz. II‑2881, punt 47, en Salomon/Commissie, T‑123/97, Jurispr. blz. II‑2925, punt 48).
68     Hieruit volgt dat een verzoeker die heeft deelgenomen aan de onderzoeksprocedure van artikel 88, lid 2, EG, geen feitelijke
argumenten mag inroepen die de Commissie niet bekend waren en die hij tijdens de onderzoeksprocedure niet aan de Commissie
heeft meegedeeld. Daarentegen belet niets hem, tegen de eindbeschikking een rechtsmiddel aan te voeren dat niet tijdens de
administratieve procedure is voorgedragen (zie in die zin arresten Kneissl Dachstein/Commissie, punt 67 hierboven, punt 102,
en Salomon/Commissie, punt 67 hierboven, punt 55).
69     Deze rechtspraak kan niet zonder meer worden uitgebreid tot alle gevallen waarin een onderneming niet heeft deelgenomen aan
de onderzoeksprocedure van artikel 88, lid 2, EG. Zonder uit te sluiten dat deze rechtspraak in bepaalde volkomen uitzonderlijke
gevallen niet van toepassing is, zij evenwel vastgesteld dat zij in casu toepasselijk is.
70     Er zij immers aan herinnerd dat verzoekster geen gebruik heeft gemaakt van haar recht op deelname aan de onderzoeksprocedure,
ook al staat vast dat de beschikking tot inleiding van de onderzoeksprocedure haar herhaaldelijk uitdrukkelijk vermeldde –
met name in het opschrift en in de punten 2.1 en 2.4 van die beschikking – en dat in deze beschikking werd betwijfeld of alle
steun voor de herstructurering van de Lintra-dochterondernemingen correct was gebruikt, vergeleken met de beschikking van
13 maart 1996. Evenzeer staat vast dat de feiten waarvan de Commissie in de punten 39 en 40 van de bestreden beschikking uitgaat,
zijn gebaseerd op informatie die de Duitse autoriteiten in het kader van de onderzoeksprocedure hebben overgelegd. In deze
omstandigheden zijn de argumenten van verzoekster betreffende het bedrag van de investeringen en het bedrag van de ontvangen
steun feitelijke argumenten die de Commissie niet bekend waren bij de vaststelling van de bestreden beschikking, zodat zij
niet voor het eerst voor het Gerecht tegen deze beschikking kunnen worden aangevoerd.
71     Een zelfde conclusie dringt zich op voor de gestelde feitelijke vergissingen van de Commissie betreffende de niet-aanpassing
van het productieprogramma van de Lintra-dochterondernemingen aan de marktvoorwaarden en betreffende de beroepskwalificaties
en –bekwaamheid van de bestuurders van de houdstermaatschappij Lintra, vermeld in punt 16 van de bestreden beschikking, zonder
dat het bezwaar van de Commissie inzake de laattijdigheid van deze in repliek aangevoerde argumenten behoeft te worden onderzocht.
Hoe dan ook zij vastgesteld dat, ook al zou het om feitelijke vergissingen gaan, deze algemene aanduidingen geenszins relevant
zijn voor de keuze die de Commissie in de bestreden beschikking heeft gemaakt.
72     Wat ten slotte de rechtsvraag en niet louter feitelijke vraag betreft, of ZEMAG na het mislukken van het eerste herstructureringsplan
liquiditeitssteun in plaats van een liquiditeitslening heeft gekregen, zoals blijkt uit de bestreden beschikking, heeft verzoekster,
die hierover specifiek door het Gerecht is gehoord, enkel te kennen gegeven dat dit onderscheid voornamelijk op de diverse
door de houdstermaatschappij Lintra gebruikte termen betrekking had, zonder dat zij heeft kunnen preciseren welk gevolg deze
kwalificatie zou kunnen hebben voor de terugbetaling van de litigieuze steun. Bijgevolg gaat dit argument niet op.
73     Het middel betreffende feitelijke vergissingen in de bestreden beschikking moet derhalve worden afgewezen.

Het middel dat is ontleend aan de gestelde vergissing betreffende de vaststelling van misbruik van de bij de beschikking van
13 maart 1996 goedgekeurde steun (zaak T‑111/01)
Argumenten van partijen
74     Verzoekster in zaak T‑111/01 betoogt in de eerste plaats dat de steun die haar tot in 1996 is betaald, overeenkomstig de beschikking
van 13 maart 1996 is gebruikt, zoals blijkt uit de door de BvS aan de Duitse autoriteiten overgelegde bewijsstukken. Hoewel
de bestreden beschikking geen specificatie bevat van het bedrag van 3 195 559 DEM dat verzoekster moet terugbetalen als aandeel
in het bedrag van 22 978 000 DEM, hetgeen volgens verzoekster op zichzelf onrechtmatig is, blijkt uit de specificatie van
de verrichte betalingen dat die in overeenstemming waren met het herstructureringsplan en bij de beschikking van 13 maart
1996 waren goedgekeurd.
75     Zo is volgens verzoekster, anders dan de Commissie in de bestreden beschikking stelt, het bedrag van 22 978 000 DEM niet gebruikt
om bepaalde managementprestaties van de houdstermaatschappij Lintra te vergoeden, maar uitsluitend om herstructureringsmaatregelen
te financieren. Dienaangaande herinnert verzoekster eraan dat de Duitse regering in haar mededeling aan de Commissie van 2
oktober 2000 te kennen heeft gegeven dat de door de houdstermaatschappij Lintra aan de dochterondernemingen verstrekte prestaties
dienden voor hun herstructurering, die anders niet mogelijk zou zijn geweest. Overigens zou, ook al mocht de steun gebruikt
zijn om door de houdstermaatschappij Lintra verrichte prestaties te vergoeden, wat niet het geval is, zulks geen misbruik
opleveren. De Commissie was namelijk bekend met de door de Duitse autoriteiten gekozen groepsstructuur, met name met het feit
dat Lintra een zuivere houdstermaatschappij was, waarvan de prestaties aan haar dochterondernemingen werden gefactureerd op
basis van een interne verdeelsleutel. Aangezien de Commissie ermee heeft ingestemd dat de steun zou worden gebruikt om de
prestaties van de houdstermaatschappij Lintra te vergoeden, moet die steun gedekt worden geacht door de beschikking van 13 maart
1996.
76     In de tweede plaats klaagt verzoekster erover dat de bestreden beschikking enkel is gebaseerd op vermoedens over het vermeende
misbruik van steun, die zelf voortvloeien uit vage aanduidingen van de Duitse autoriteiten. Volgens verzoekster, die naar
punt 42 van de bestreden beschikking verwijst, steunt de Commissie op de verklaring van de Bondsrepubliek Duitsland, dat zij
niet heeft kunnen uitsluiten dat de steun is gebruikt om de prestaties van de houdstermaatschappij Lintra te vergoeden. Aangetoond
had moeten worden dat deze steun daadwerkelijk voor de vergoeding van die prestaties heeft gediend.
77     De Commissie herinnert er in de eerste plaats aan dat de beschikking van 13 maart 1996 niet erin voorzag dat steun door de
houdstermaatschappij Lintra zou worden gebruikt. Dat had overigens niet gekund, aangezien deze geen onderneming in moeilijkheden
was. Dit geldt eveneens voor het gebruik van steun door de Lintra-dochterondernemingen om de prestaties van de houdstermaatschappij
Lintra te vergoeden. De Commissie benadrukt dat, aangezien het bedrag van 22 978 000 DEM bij de houdstermaatschappij Lintra
was gebleven zonder dat de Duitse autoriteiten nauwkeurige informatie hebben kunnen verstrekken over de bestemming ervan,
en aangezien de dochterondernemingen verantwoordelijk waren voor het correcte gebruik van dit bedrag, het volledige bedrag
van de houdstermaatschappij Lintra en haar dochterondernemingen moest worden teruggevorderd. Het feit dat de Commissie wist
dat Lintra een houdstermaatschappij was, betekent niet dat prestaties van deze maatschappij konden worden vergoed met staatssteun
die met het oog op de herstructurering van de dochterondernemingen was goedgekeurd.
78     In de tweede plaats is de Commissie van mening dat, wat de door de houdstermaatschappij Lintra verstrekte beheersprestaties
betreft, verzoekster zichzelf herhaaldelijk heeft tegengesproken. Deze stelt dat de prestaties die de houdstermaatschappij
Lintra voor haar dochterondernemingen heeft verricht, noodzakelijk waren voor hun herstructurering, zodat zij gedekt moesten
worden geacht door de beschikking van 13 maart 1996. Hoewel verzoekster die prestaties met staatssubsidies heeft verkregen,
dat wil zeggen kosteloos, verklaart zij niettemin dat zij deze prestaties heeft vergoed met gebruikmaking van de toegekende
steun. Hieruit volgt volgens de Commissie dat verzoekster niet in ernst kan beweren dat zij de steun die van haar wordt teruggevorderd,
onder bezwarende titel heeft gekregen. De steun moet hoe dan ook worden teruggevorderd omdat niet met zekerheid kan worden
aangetoond dat zij overeenkomstig de beschikking van 13 maart 1996 is gebruikt. De reden voor de terugvordering is dus niet
de abstracte groepsstructuur, maar het feit dat de Lintra-dochterondernemingen ingevolge de beschikking van 13 maart 1996
de begunstigden van de steun waren.
79     Wat ten slotte de door verzoekster aangevoerde vermoedens betreft, antwoordt de Commissie dat zij zich juist niet op dergelijke
veronderstellingen heeft gebaseerd. In de bestreden beschikking is namelijk alleen maar vastgesteld dat de Duitse autoriteiten
niet konden uitsluiten dat de dochterondernemingen de steun daadwerkelijk hebben gebruikt om de prestaties van de houdstermaatschappij
Lintra te betalen. De Commissie voegt hieraan toe dat, ingeval de steun door de houdstermaatschappij Lintra is besteed, zij
moet worden teruggevorderd van de dochterondernemingen die de beheersprestaties van de houdstermaatschappij hebben ontvangen.
Indien verzoekster had kunnen bewijzen dat zij dergelijke prestaties onder bezwarende titel niet had ontvangen, had zij dit
bewijs tijdens de administratieve procedure aan de Commissie moeten overleggen in antwoord op de uitnodiging van de Commissie
om opmerkingen te maken.
Beoordeling door het Gerecht
80     In wezen betwist verzoekster in zaak T‑111/01 dat misbruik is gemaakt van het gedeelte van de steun ten bedrage van 22 978 000
DEM, op basis waarvan het bedrag van 3 195 559 DEM dat zij volgens de bestreden beschikking moet terugbetalen, is berekend.
Volgens haar is deze steun overeenkomstig de beschikking van 13 maart 1996 voor haar herstructurering gebruikt.
81     Naar het oordeel van het Gerecht moet het onderhavige middel in twee stappen worden onderzocht. Eerst dient de juiste draagwijdte
van de beschikking van 13 maart 1996 te worden nagegaan. Vervolgens zal het Gerecht in het licht van dit onderzoek nagaan
of de Commissie in de bestreden beschikking tot de conclusie kon komen dat misbruik in de zin van artikel 88, lid 2, EG was
gemaakt van het steunbedrag op basis waarvan het door verzoekster in zaak T‑111/01 terug te betalen bedrag is berekend.
–       De draagwijdte van de beschikking van 13 maart 1996
82     In de beschikking van 13 maart 1996 heeft de Commissie in de eerste plaats voor alle acht door de houdstermaatschappij beheerde
dochterondernemingen, waaronder verzoekster in zaak T‑111/01, de economische en sociale situatie en de vermoedelijke levensvatbaarheid
ten aanzien van de door de Duitse autoriteiten geplande herstructurering onderzocht. Zij heeft eveneens opgemerkt dat de Duitse
autoriteiten na een aanbestedingsprocedure met het oog op herstructurering en privatisering van de ondernemingen, het bod
van Emans & Partners GbR op alle ondernemingen hadden aanvaard, aangezien dit bod als het beste werd beschouwd, in het bijzonder
ten aanzien van het behoud van de werkgelegenheid, het investeringsplan, de persoonlijke inzet van de verkrijger, de financiële
verbintenis jegens de Treuhandanstalt en de vooruitzichten voor elk van de ondernemingen. De Treuhandanstalt (later de BvS)
heeft de verkrijgers bijgevolg 100 % van de aandelen van de door Lintra gehouden ondernemingen overgedragen. De Commissie
heeft vervolgens een specificatie gegeven van de financiële maatregelen die de Duitse autoriteiten hadden gepland voor de
herstructurering en de privatisering op termijn van de ondernemingen van de Lintra-groep, waaronder steun ten bedrage van
970 200 000 DEM, die later is verlaagd tot 824 200 000 DEM. In haar onderzoek naar de verenigbaarheid van de steun, heeft
de Commissie ten slotte opgemerkt dat „ondanks de aanbestedingsprocedure, geen enkele investeerder [was] gevonden die bereid
[was] het aan de herstructurering van de betrokken ondernemingen verbonden economische risico te nemen zonder het bestaan
van staatssteun” en dat, „[o]mdat de ondernemingen aan de hoogste bieder [waren] verkocht, de in de privatiseringsovereenkomst
bepaalde staatssteun tot het hoogst noodzakelijke [was] beperkt om de ondernemingen in de gelegenheid te stellen, hun concurrentiepositie
op lange termijn te herstellen”. Zij heeft gepreciseerd dat „alle ondernemingen werkzaam [waren] op groeimarkten zonder structurele
overcapaciteit” en dat „de financiële steun in de tijd was beperkt”. De Commissie heeft hieruit afgeleid dat „[d]e steun vold[eed]
aan de ter zake van herstructurering gestelde voorwaarden (concurrentiepositie, evenredigheid, capaciteitsvermindering)”.
83     Na haar onderzoek heeft de Commissie geconcludeerd dat „indien de volledige herstructureringssteun geheel [werd bekeken],
[zij] van mening [zou zijn] dat deze steun verenigbaar [was] met de gemeenschappelijke markt in de zin van artikel 92, lid
3, sub c, van het Verdrag […], omdat zij tot het hoogst noodzakelijke [was] beperkt en de ondernemingen geen enkele bevoorrechte
positie verleen[de] ten opzichte van de concurrenten”. De Commissie heeft eveneens geoordeeld dat, „doordat alle ondernemingen
[waren] gevestigd in een gebied dat onder de uitzonderingsregeling van artikel 92, lid 3, sub a, van het Verdrag […] viel,
rekening houdend met het aantal en de omvang van de gesteunde ondernemingen, doordat hun productenassortiment gevarieerd [was]
en een synergie-effect dus onmogelijk [was], en door het relatief beperkte bedrag van de steun, de betrokken steun verenigbaar
[werd] verklaard met de gemeenschappelijke markt in de zin van artikel 92, lid 3, sub a, van het Verdrag”.
84     Bij lezing van de beschikking van 13 maart 1996 blijkt dat het bij de begunstigden van de goedgekeurde steun ging om de acht
Lintra-dochterondernemingen, met inbegrip van verzoekster in zaak T‑111/01, waarvan de economische en sociale situatie en
de levensvatbaarheid specifiek zijn beschreven op bladzijde 1 tot en met 5 van de beschikking, met uitsluiting van de houdstermaatschappij
Lintra, waarvan de taak erin bestond te zorgen voor het beheer van de groep teneinde zo spoedig mogelijk herstructurering
en privatisering van de dochterondernemingen mogelijk te maken. Hoewel de door de Duitse autoriteiten geplande financiële
maatregelen herkapitalisatie van de vennootschappen en financiering van de herstructureringsmaatregelen beoogden, onder meer
door deelneming van de BvS in de verliezen, door investeringssteun en door het dekken van de liquiditeitsbehoeften van de
vennootschappen, stond de beschikking van 13 maart 1996 de houdstermaatschapppij Lintra niet toe steun te gebruiken om haar
activiteiten te financieren. Dat de Duitse autoriteiten de steun aan de houdstermaatschappij Lintra hebben kunnen betalen
in het kader van het beheer van de Lintra-groep, belet overigens niet dat de dochterondernemingen van die groep worden geacht
daarbij voordeel te hebben (zie in die zin arrest Hof van 19 september 1985, Hoogovens Groep/Commissie, 172/83 en 226/83,
Jurispr. blz. 2831, punt 34) en in werkelijkheid de begunstigden zijn van de bij de beschikking van 13 maart 1996 goedgekeurde
steun. Hieruit volgt dat de Commissie in haar beschikking van 13 maart 1996 uitsluitend steun met het oog op herstructurering
van de Lintra-dochterondernemingen, met inbegrip van verzoekster in zaak T‑111/01, heeft goedgekeurd.
–       Vaststelling van misbruik van het steunbedrag dat van verzoekster in zaak T‑111/01 wordt teruggevorderd
85     Om te beginnen zij benadrukt dat artikel 88, lid 2, EG voorschrijft dat, indien de Commissie vaststelt dat van een steunmaatregel
misbruik wordt gemaakt, zij bepaalt dat de betrokken staat die steunmaatregel moet opheffen of wijzigen binnen de door haar
vastgestelde termijn.
86     Blijkens de bewoordingen van artikel 88, lid 2, EG juncto artikel 1, sub g, en artikel 16 van verordening nr. 659/1999, staat
het in beginsel aan de Commissie, aan te tonen dat de begunstigde misbruik heeft gemaakt van alle of een deel van de steun
die zij tevoren bij een vroegere beschikking heeft goedgekeurd. Indien dit niet wordt aangetoond, moet die steun namelijk
gedekt worden geacht door haar eerdere goedkeuringsbeschikking. Niettemin staat de verwijzing naar artikel 13 in artikel 16
van verordening nr. 659/1999 de Commissie toe om, ingeval een lidstaat zich niet voegt naar een bevel tot het verstrekken
van informatie, op grond van de beschikbare informatie een beschikking houdende afsluiting van de formele onderzoeksprocedure
te geven. Wanneer een lidstaat nalaat, voldoende duidelijke en nauwkeurige informatie te verstrekken over het gebruik van
steun waarvoor de Commissie op grond van de haar ter beschikking staande informatie twijfels uit over de naleving van haar
voorafgaande goedkeuringsbeschikking, mag de Commissie vaststellen dat misbruik is gemaakt van de betrokken steun.
87     Bovendien heeft de Commissie in casu in punt 42 van de bestreden beschikking vastgesteld:
„Voorzover de aan de Lintra-groep verleende steun niet werd aangewend voor de in het goedgekeurde herstructureringsplan vastgelegde
doelstellingen, valt deze niet onder [de beschikking] van 13 maart 1996. Op grond van [deze beschikking] zou alle steun rechtstreeks
voor de herstructurering van de dochterondernemingen van Lintra moeten worden gebruikt. Noch in het aangemelde herstructureringsplan
noch in [deze beschikking] wordt uitdrukkelijk gesproken van het gebruik van steun voor [de houdstermaatschappij] Lintra […];
deze zou overigens niet eens in aanmerking zijn gekomen voor herstructureringssteun aangezien het geen onderneming in moeilijkheden
is. In het herstructureringsplan en in [de beschikking] van 13 maart 1996 is evenmin uitdrukkelijk voorzien dat de dochterondernemingen
de steun gebruiken om diensten van [de houdstermaatschappij] Lintra […] te betrekken. Duitsland heeft bevestigd dat het niet
kan uitsluiten dat de steun daadwerkelijk door de dochterondernemingen werd gebruikt om diensten van deze onderneming te betalen.
Bovendien heeft Duitsland in antwoord op het bevel tot het verstrekken van inlichtingen over de totale uitgaven van [de houdstermaatschappij]
Lintra […] (personeelskosten, juridische kosten, kantoorhuur, enz.) slechts heel summiere cijfers voorgelegd en niet nauwkeurig
aangegeven welke diensten deze onderneming op welk tijdstip aan welke dochterondernemingen tegen betaling heeft verstrekt.
Aangezien Duitsland op dit punt geen voldoende bewijzen kon aanvoeren, moet de Commissie ervan uitgaan dat het bedrag van
34,978 miljoen DEM dat bij [de houdstermaatschappij] Lintra […] is gebleven, niet gedekt is door haar [beschikking] van 13
maart 1996.”
88     In punt 43 van de bestreden beschikking heeft zij daaruit afgeleid:
„Het deel van de toegekende steun dat in [de houdstermaatschappij] Lintra […] is gebleven, te weten 34,978 miljoen DEM, is
niet overeenkomstig de bepalingen van het goedgekeurde herstructureringsplan aangewend. Bijgevolg werd het in strijd met [de
beschikking] van 13 maart 1996 aangewend en is hier sprake van misbruik van steun in de zin van artikel 88, lid 2, […] EG
[…] juncto artikel 1, [sub] g, van [v]erordening (EG) nr. 659/1999. […]”
89     Wat het bedrag van 22 978 000 DEM betreft, heeft de Commissie in punt 44 van de bestreden beschikking vastgesteld dat „Duitsland,
in zijn antwoord op het bevel tot informatieverstrekking, geen details [had weten] te verstrekken” over het gebruik ervan.
In punt 45 van de bestreden beschikking heeft zij eveneens te kennen gegeven dat „Duitsland niet [had] aangetoond dat dit
bedrag werd overgedragen aan de dochterondernemingen”, terwijl zij opmerkte dat „[o]p basis van de door Duitsland verstrekte
inlichtingen [...] er geen twijfel [bestond] dat [de houdstermaatschappij] Lintra […] het hele steunbedrag [had] ontvangen”.
Bijgevolg heeft de Commissie gelast, het volledige bedrag van de houdstermaatschappij Lintra en haar dochterondernemingen
terug te vorderen volgens de in punt 46 van de bestreden beschikking beschreven modaliteiten. Volgens dit punt moet de Bondsrepubliek
Duitsland een bedrag van 3 195 559 DEM van verzoekster in zaak T‑111/01 terugvorderen.
90     Gelet op de bewoordingen van voornoemde punten van de bestreden beschikking en gezien het dossier staat vast, dat het gedeelte
van de steun ten bedrage van 22 978 000 DEM bij de houdstermaatschappij Lintra is gebleven. Evenzeer staat vast dat de houdstermaatschappij
Lintra in het kader van het beheer van de Lintra-groep diverse prestaties heeft verricht voor rekening van de Lintra-dochterondernemingen.
In het kader van het onderhavige middel heeft de onenigheid tussen partijen evenwel betrekking op de vraag of de Commissie
kon vaststellen dat het bedrag van 22 978 000 DEM was misbruikt, ook al heeft zij het werkelijke gebruik van dit bedrag niet
kunnen bepalen, rekening houdend met de omstandigheid dat de Duitse autoriteiten geen gedetailleerde bewijzen hebben voorgelegd
na het bevel van 1 augustus 2000 tot het verstrekken van informatie.
91     Dienaangaande zij eraan herinnerd dat het door de Commissie te voeren onderzoek impliceert dat zij ingewikkelde economische
feiten en omstandigheden in aanmerking moet nemen en beoordelen. Daar de gemeenschapsrechter zijn beoordeling van ingewikkelde
economische feiten en omstandigheden niet in de plaats kan stellen van die van de Commissie, moet de toetsing door het Gerecht
bijgevolg beperkt blijven tot het onderzoek van de naleving van de procedure‑ en motiveringsregels, van de materiële juistheid
van de feiten en van het ontbreken van kennelijke beoordelingsfouten en misbruik van bevoegdheid (arresten Hof van 29 oktober
1980, Roquette Frères/Raad, 138/79, Jurispr. blz. 3333, punt 25, en 15 juni 1993, Matra/Commissie, C‑225/91, Jurispr. blz. I‑3203,
punt 25; arresten Gerecht van 15 juli 1994, Matra Hachette/Commissie, T‑17/93, Jurispr. blz. II‑595, punt 104, en 8 juni 1995,
Schöller/Commissie, T‑9/93, Jurispr. blz. II‑1611, punt 140; arrest Gerecht Skibsværftsforeningen e.a./Commissie, punt 48
hierboven, punt 170, en arrest Gerecht van 24 oktober 1997, British Steel/Commissie, T‑243/94, Jurispr. blz. II‑1887, punt
113).
92     In casu heeft de Commissie geen kennelijke beoordelingsfout gemaakt bij de vaststelling dat het bedrag van 22 978 000 DEM
is misbruikt.
93     De Commissie kan niet worden verweten dat zij de bestreden beschikking heeft gegeven niettegenstaande het feit dat zij het
werkelijke gebruik van het aan de orde zijnde bedrag niet heeft kunnen bepalen. Gelet op punt 86 hierboven staat het in beginsel
weliswaar aan de Commissie, aan te tonen dat misbruik is gemaakt van steun die zij tevoren heeft goedgekeurd, maar de lidstaat
moet niettemin alle door de Commissie verzochte inlichtingen verstrekken na een bevel tot het verstrekken van informatie,
bij gebreke waarvan de Commissie op grond van de beschikbare informatie een beschikking houdende afsluiting van de formele
onderzoeksprocedure mag geven.
94     In casu blijkt uit de stukken dat, hoewel de Commissie bevel had gegeven tot het verstrekken van „alle gegevens op basis waarvan
kan worden bepaald hoe de uitgaven van de [houdstermaatschappij Lintra] tussen de dochterondernemingen zijn verdeeld”, „alle
informatie over een eventuele andere toewijzing van het binnen de houdstermaatschappij gebleven saldo [22 978 200 DEM] aan
de dochterondernemingen, dat wil zeggen precieze informatie over de omzet en de totale door de dochterondernemingen gekregen
steun tijdens de eerste herstructureringsfase (1994‑1996)”, alsmede „alle informatie die nodig is om te kunnen beoordelen
in hoeverre de door de dochterondernemingen betaalde concernomslag met steun is gefinancierd”, de Duitse autoriteiten niet
de nodige informatie hebben verstrekt. In hun brief van 2 oktober 2000 in antwoord op het bevel van 1 augustus 2000 hebben
de Duitse autoriteiten immers enkel algemene cijfers overgelegd over de bestemming van het in de rekeningen van de houdstermaatschappij
Lintra gebleven bedrag van 22 978 000 DEM voor diverse diensten van laatstgenoemde, zonder de juiste verdeling van dit bedrag
over de dochterondernemingen te kunnen preciseren.
95     In deze omstandigheden kon de Commissie het feit dat het bedrag van 22 978 000 DEM voorkwam in de rekeningen van de houdstermaatschappij
Lintra slechts op de volgende twee manieren uitleggen: ofwel had de houdstermaatschappij Lintra, waaraan de BvS de herstructureringssteun
ten gunste van de dochterondernemingen betaalde, het bedrag van 22 978 000 DEM niet aan de dochterondernemingen overgemaakt,
in welk geval deze situatie in strijd was met de beschikking van 13 maart 1996, die betaling van herstructureringssteun ten
gunste van de Lintra-dochterondernemingen toestond; ofwel hadden de dochterondernemingen de houdstermaatschappij Lintra vergoed
voor prestaties die weliswaar voor herstructurering van de dochterondernemingen hadden kunnen zijn verstrekt, maar waarvan
de Duitse autoriteiten de aard, de bestemming en de datum van betaling niet precies hebben bewezen, zodat de Commissie van
oordeel kon zijn, zoals zij in punt 45 van de bestreden beschikking heeft opgemerkt, dat het bedrag van 22 978 000 DEM niet
aan de dochterondernemingen was overgemaakt, welke situatie eveneens in strijd was met de beschikking van 13 maart 1996.
96     Volgens verordening nr. 659/1999 kan steun slechts worden geacht te zijn misbruikt indien deze praktijk aan de begunstigde
van de steun kan worden toegeschreven.
97     Dienaangaande volgt uit de bewoordingen van punt 43 juncto punt 44 van de bestreden beschikking dat de Commissie heeft geoordeeld
dat de begunstigde aan wie misbruik van het bedrag van 22 978 000 DEM moest worden toegeschreven, de Lintra-groep in haar
geheel was, als aanvankelijke begunstigde van de bij de beschikking van 13 maart 1996 goedgekeurde steun. Zoals in punt 84
hierboven is vastgesteld, dienden de aanvankelijke begunstigden van de bij de beschikking van 13 maart 1996 goedgekeurde steun
enkel de Lintra-dochterondernemingen te zijn, en niet de groep in haar geheel. Aangezien het bedrag van 22 978 000 DEM bij
de houdstermaatschappij Lintra was gebleven, heeft de Commissie, rekening houdend met de haar bij het geven van de bestreden
beschikking ter beschikking staande informatie, evenwel terecht vastgesteld dat deze steun niet overeenkomstig de beschikking
van 13 maart 1996 was gebruikt.
98     Ten slotte had de Commissie, anders dan verzoekster betoogt, evenmin controles ter plaatse te verrichten uit hoofde van artikel
22, lid 1, van verordening nr. 659/1999 alvorens zij de bestreden beschikking kon geven.
99     In dat artikel is bepaald dat, „[i]ndien de Commissie ernstige twijfel heeft over de naleving van beschikkingen om geen bezwaar
te maken, positieve beschikkingen of voorwaardelijke beschikkingen met betrekking tot individuele steun, […] de betrokken
lidstaat, na de gelegenheid te hebben gekregen opmerkingen in te dienen, de Commissie in staat [stelt] om controles ter plaatse
te verrichten”. Artikel 22, lid 1, van verordening nr. 659/1999 moet in het licht van overweging 20 ervan worden gelezen,
volgens welke „controles ter plaatse een passend en nuttig instrument vormen, met name wanneer er sprake zou kunnen zijn van
misbruik van steun”.
100   In casu volstaat het vast te stellen dat de Commissie na het antwoord van de Duitse autoriteiten van 2 oktober 2000 op het
bevel van 1 augustus 2000, gelet op de twee in punt 95 hierboven genoemde mogelijkheden, niet ernstig meer kon twijfelen aan
de niet-naleving van haar beschikking van 13 maart 1996 voor wat het gebruik van het bedrag van 22 978 000 DEM betreft. In
deze omstandigheden rustte op haar geen verplichting, een controle ter plaatse te verrichten om de naleving van de beschikking
van 13 maart 1996 na te gaan.
101   Om al die redenen dient het middel dat is ontleend aan de vergissing betreffende de vaststelling van misbruik van de bij de
beschikking van de Commissie van 13 maart 1996 goedgekeurde steun, te worden afgewezen.

Het gemeenschappelijke middel inzake de vergissing van de Commissie bij de bepaling van de begunstigde van de litigieuze steun
Argumenten van partijen
–       Zaak T‑111/01
102   Verzoekster in zaak T‑111/01 merkt op dat de Bondsrepubliek Duitsland de bij de beschikking van de Commissie van 13 maart
1996 goedgekeurde steun rechtstreeks aan de houdstermaatschappij Lintra heeft betaald. Zoals overigens alle Lintra-dochterondernemingen,
heeft verzoekster de steun dus slechts indirect ontvangen. Volgens verzoekster heeft de Commissie deze stelling zelf bevestigd.
In het door haar tot de Duitse autoriteiten gerichte bevel van 1 augustus 2000 heeft de Commissie immers erkend dat er volgens
de beschikbare informatie geen reden was om te oordelen dat het bedrag van 34 978 000 DEM aan de dochterondernemingen was
betaald. Hieruit volgt dat alleen de houdstermaatschappij Lintra kan worden verplicht om de litigieuze steun terug te betalen.
Overigens verzoekt verzoekster het Gerecht, te onderzoeken of de enige aandeelhouder van Lintra tussen 1994 en 1997 alsmede
de BvS en de Bondsrepubliek Duitsland zelf niet dienen te worden verplicht om de steun terug te betalen.
103   Verzoekster betwist eveneens de in de bestreden beschikking vastgestelde hoofdelijke aansprakelijkheid van de houdstermaatschappij
Lintra en haar dochterondernemingen. Een dergelijke hoofdelijke aansprakelijkheid heeft geen rechtsgrondslag en komt neer
op het erkennen van een „omgekeerde groepsaansprakelijkheid”, waarbij een dochteronderneming aansprakelijk is voor de schulden
van haar moedervennootschap. Volgens verzoekster zijn noch het Duitse recht noch, voorzover haar bekend, het gemeenschapsrecht
hiermee bekend. Overigens is de Commissie slechts gemakshalve van een dergelijke hoofdelijke aansprakelijkheid uitgegaan,
gelet op de situatie van insolvabiliteit waarin de houdstermaatschappij Lintra zich bevindt.
104   De Commissie antwoordt dat de beschikking van 13 maart 1996 de Lintra-dochterondernemingen als begunstigden van de goedgekeurde
steun aanwees. Hieruit volgt dat deze dochterondernemingen medeaansprakelijk zijn voor het correcte gebruik van de steun.
Er is geen sprake van willekeur wanneer de Commissie gelast dat steun waarvan misbruik is gemaakt, mede van hen wordt teruggevorderd
indien zij niet van de houdstermaatschappij Lintra kan worden teruggevorderd. Dienaangaande zet de Commissie uiteen dat de
Duitse autoriteiten in casu geen betrouwbare informatie over de bestemming van de toegekende steun hebben kunnen verstrekken,
zodat hoofdelijke aansprakelijkheid van alle dochterondernemingen noodzakelijk leek.
105   Volgens de Commissie is verzoekster dus niet krachtens een „omgekeerde groepsaansprakelijkheid” tot de verplichtingen van
de moedervennootschap gehouden, maar wel degelijk krachtens een eigen verplichting die op haar rust omdat zij de begunstigde
van de steun is. De enige reden waarom de bestreden beschikking in hoofdelijke aansprakelijkheid voorziet, is dat de Commissie,
die bekend was met de groepsstructuur en met het plan om de steun via de houdstermaatschappij Lintra te laten lopen, niet
kon uitsluiten dat steun gedeeltelijk in de rekeningen van de houdstermaatschappij Lintra voorkwam. Hoe dan ook is het van
weinig belang of de in het verweerschrift beschreven rechtssituatie al dan niet „buiten het Duitse recht” valt, aangezien
het gemeenschapsrecht niet aan de nationale rechtsorde wordt afgemeten. Bovendien is het door verzoekster aan het Gerecht
gedane verzoek, na te gaan of de litigieuze steun van de Bondsrepubliek Duitsland of van de BvS moet worden teruggevorderd,
zinloos, terwijl de vraag of de enige aandeelhouder van de houdstermaatschappij Lintra tot terugbetaling diende te worden
verplicht, een vraagstuk van nationaal recht is.
–       Zaak T‑133/01
106   Verzoekster in zaak T‑133/01 betoogt dat de Commissie misbruik heeft gemaakt van haar beoordelingsbevoegdheid door te eisen
dat de steun van haar wordt teruggevorderd. Alleen de houdstermaatschappij Lintra heeft immers steun ontvangen. Overigens
heeft de Commissie in de beschikking van 13 maart 1996 ingestemd met steun voor herstructureringsmaatregelen in de context
van de privatisering van de houdstermaatschappij Lintra. In deze omstandigheden betwist verzoekster de in de bestreden beschikking
vastgestelde hoofdelijke aansprakelijkheid van de houdstermaatschappij Lintra en haar dochterondernemingen voor wat het bedrag
van 22 978 000 DEM betreft, alsmede haar gedeeltelijke aansprakelijkheid (tot een bedrag van 4 077 000 DEM) voor de terugbetaling
van de in de vorm van liquiditeitsleningen verleende steun. Dienaangaande betoogt verzoekster dat van terugbetaling van het
in de bestreden beschikking genoemde bedrag van 4 077 000 DEM, al was het maar gedeeltelijk, geen sprake kan zijn. Zij weet
hoe dan ook niet hoe de Commissie dit bedrag heeft bepaald.
107   De Commissie geeft om te beginnen te kennen dat de begunstigden van de toegekende steun volgens de beschikking van 13 maart
1996 de acht Lintra-dochterondernemingen waren. Uit dien hoofde zijn zij verantwoordelijk voor het goede gebruik van de steun.
108   Wanneer de Commissie vaststelt dat staatssteun onverenigbaar is met de gemeenschappelijke markt, moet zij terugbetaling ervan
bevelen. Dienaangaande beschikt zij blijkens artikel 14 van verordening nr. 659/1999 over geen enkele beoordelingsmarge. Het
doel van de op de staat rustende verplichting tot intrekking van steun, te weten het herstel in de vroegere toestand, is bereikt
wanneer de steun, eventueel vermeerderd met vertragingsrente, door de begunstigde is terugbetaald.
109   Wat het bedrag van 12 000 000 DEM betreft, is de Commissie van mening dat dit bedrag niet onder de beschikking van 13 maart
1996 viel en dus moest worden terugbetaald. Dienaangaande herinnert de Commissie eraan dat de bij de beschikking van 13 maart
1996 goedgekeurde steun bestemd was voor de door de dochterondernemingen gevormde groep met het oog op gemeenschappelijke
herstructurering en privatisering. Volgens de Commissie is het bedrag van 12 000 000 DEM tussen april en juni 1997 betaald,
na het mislukken van de eerste herstructurering en in een tijd waarin de groep zich nagenoeg in een situatie van renationalisatie
bevond, aangezien de BvS de zeggenschap erover had overgenomen. In deze omstandigheden is het naar het oordeel van de Commissie
duidelijk dat het bedrag van 12 000 000 DEM niet gedekt kon zijn door de beschikking van 13 maart 1996 en dat het verzoek
om terugbetaling volledig gegrond was.
110   De kwestie van de hoofdelijke aansprakelijkheid is volgens de Commissie in de bestreden beschikking slechts aangeroerd omdat
niet kon worden uitgesloten dat een deel van de steun zich in de rekeningen van de houdstermaatschappij Lintra bevond. Dienaangaande
preciseert de Commissie dat, anders dan verzoekster aanvoert, deze niet aansprakelijk is voor de schulden van de houdstermaatschappij
Lintra. Laatstgenoemde is daarentegen hoofdelijk aansprakelijk voor de schulden van de dochterondernemingen.
Beoordeling door het Gerecht
111   Om te beginnen zij eraan herinnerd dat de Commissie, wanneer zij vaststelt dat steun onverenigbaar is met de gemeenschappelijke
markt, volgens het gemeenschapsrecht de lidstaat kan gelasten deze steun van de begunstigden terug te vorderen (arresten Hof
van 12 juli 1973, Commissie/Duitsland, 70/72, Jurispr. blz. 813, punt 20; 8 mei 2003, Italië en SIM 2 Multimedia/Commissie,
C‑328/99 en C‑399/00, Jurispr. blz. I‑4035, punt 65, en 29 april 2004, Duitsland/Commissie, C‑277/00, Jurispr. blz. I‑3925,
punt 73).
112   De intrekking van onrechtmatige steun door terugvordering ervan is het logische gevolg van de vaststelling dat de steun onrechtmatig
is en beoogt het herstel in de vroegere toestand (arrest Duitsland/Commissie, punt 111 hierboven, punt 74).
113   Dit doel is bereikt zodra de betrokken steun, eventueel vermeerderd met vertragingsrente, door de begunstigde of, met andere
woorden, door de ondernemingen die deze feitelijk hebben genoten, is terugbetaald. Door deze terugbetaling verliest de begunstigde
immers het voordeel dat hij op de markt ten opzichte van zijn concurrenten genoot en wordt de toestand van vóór de steunverlening
hersteld (zie in die zin arresten Hof van 4 april 1995, Commissie/Italië, C‑350/93, Jurispr. blz. I‑699, punt 22; 3 juli 2003,
België/Commissie, C‑457/00, Jurispr. blz. I‑6931, punt 55, en arrest Duitsland/Commissie, punt 111 hierboven, punt 75).
114   Bijgevolg is het hoofddoel van de terugbetaling van onrechtmatig betaalde staatssteun, de verstoring van de mededinging op
te heffen welke voortkomt uit het concurrentievoordeel ten gevolge van de onrechtmatige steun (arrest Duitsland/Commissie,
punt 111 hierboven, punt 76).
115   In beginsel is dit ook het geval voor de terugbetaling van staatssteun waarvan volgens een beschikking van de Commissie misbruik
is gemaakt in de zin van artikel 88, lid 2, EG en artikel 1, sub g, van verordening nr. 659/1999. Dienaangaande volstaat het
vast te stellen dat artikel 16 van verordening nr. 659/1999 inzonderheid bepaalt dat artikel 14 van deze verordening, volgens
hetwelk onrechtmatig verklaarde steun van de begunstigde moet worden teruggevorderd, van overeenkomstige toepassing is in
het geval van misbruik van steun. Bijgevolg moet steun waarvan misbruik is gemaakt, in beginsel worden teruggevorderd van
de onderneming die deze feitelijk heeft genoten, zodat de verstoring van de mededinging die voortkomt uit het uit deze steun
voortvloeiende concurrentievoordeel wordt opgeheven.
116   In het licht van deze overwegingen dient te worden onderzocht of het in artikel 3 van de bestreden beschikking opgenomen bevel
tot terugvordering van de litigieuze steun rechtmatig is. Dienaangaande zal het Gerecht eerst de rechtmatigheid beoordelen
van het bevel tot terugvordering van het gedeelte van de steun ten bedrage van 22 978 000 DEM, dat zowel tot Saxonia Edelmetalle,
voor 3 195 559 DEM, als tot ZEMAG, voor 2 419 271 DEM, is gericht. Vervolgens zal het Gerecht het bevel tot terugvordering
van het bedrag van 12 000 000 DEM onderzoeken, dat voor 4 077 000 DEM tot ZEMAG is gericht.
–       Het bevel tot terugvordering van het gedeelte van de litigieuze steun ten bedrage van 22 978 000 DEM in artikel 3 van de bestreden
beschikking (zaken T‑111/01 en T‑133/01)
117   Vooreerst zij opgemerkt dat de Commissie, zoals is vastgesteld in het kader van het onderzoek van het voorgaande, door verzoekster
in zaak T‑111/01 voorgedragen middel, geen kennelijke beoordelingsfout heeft gemaakt door te overwegen dat het gedeelte van
de steun ten bedrage van 22 978 000 DEM was misbruikt. Bovendien heeft verzoekster in zaak T‑133/01 de beoordelingen van de
Commissie rond het misbruik van dit bedrag voorzover het haar betreft, niet serieus bestreden.
118   Vervolgens zij eraan herinnerd dat de Commissie in punt 44 van de bestreden beschikking heeft vastgesteld:
„Aangezien de steun aanvankelijk aan de Lintra-groep als geheel werd verleend en deze groep niet meer bestaat, is de Commissie
niet verplicht om te onderzoeken in hoeverre de afzonderlijke ondernemingen binnen de groep van de steun hebben geprofiteerd.
De verplichting tot terugbetaling dient derhalve te worden opgelegd aan alle ondernemingen die tot de groep behoorden ten
tijde van de toekenning van de steun.”
119   De Commissie heeft bovendien in punt 45 van de bestreden beschikking te kennen gegeven:
„Op basis van de door Duitsland verstrekte inlichtingen bestaat er geen twijfel dat [de houdstermaatschappij] Lintra […] het
hele steunbedrag heeft ontvangen. Wat het bedrag van 22,978 miljoen DEM betreft, heeft Duitsland niet aangetoond dat dit bedrag
werd overgedragen aan de dochterondernemingen. Derhalve moet het hele bedrag worden teruggevorderd van [de houdstermaatschappij]
Lintra […] en de dochterondernemingen.”
120   De Commissie heeft vervolgens de modaliteiten gepreciseerd voor de terugvordering van het bedrag van 22 978 000 DEM van de
Lintra-dochterondernemingen, volgens een verdeelsleutel op basis van de intensiteit van de steun die deze ondernemingen hadden
ontvangen en waarvan de bestreden beschikking heeft verklaard dat die in overeenstemming met de beschikking van 13 maart 1996
is gebruikt.
121   In de bestreden beschikking is de Commissie dus tot de vaststelling gekomen dat, bij gebreke van andersluidende informatie
van de Duitse autoriteiten, het in de rekeningen van de houdstermaatschappij Lintra gebleven bedrag van 22 978 000 DEM niet
aan de dochterondernemingen was doorgegeven. In haar stukken heeft de Commissie, zoals in punt 64 hierboven is benadrukt,
eveneens erkend dat de terugvordering van het bedrag van 22 978 000 DEM van verzoeksters niet was gelast wegens het onrechtmatige
gebruik van deze steun door de dochterondernemingen, maar omdat dit bij de houdstermaatschappij Lintra was gebleven.
122   In deze omstandigheden moet worden geoordeeld dat de Commissie de Bondsrepubliek Duitsland niet kon verplichten, de in de
tweede tabel van artikel 3 van de bestreden beschikking genoemde bedragen van verzoeksters terug te vorderen, aangezien deze
ondernemingen volgens de bestreden beschikking zelf en de stukken van de Commissie niet de begunstigden waren van het bedrag
van 22 978 000 DEM, daar zij dit misbruikte bedrag niet feitelijk hadden genoten.
123   Aan deze beoordeling wordt geen afbreuk gedaan door de verklaring in punt 44 van de bestreden beschikking, dat de steun ingevolge
de beschikking van 13 maart 1996 aanvankelijk aan de Lintra-groep als geheel was toegekend en dat de Commissie bijgevolg niet
hoefde te onderzoeken in hoeverre deze steun aan de diverse ondernemingen van de groep ten goede had kunnen komen. Het volstaat
immers op te merken dat, zoals in punt 84 hierboven is gepreciseerd, de Lintra-groep de door de BvS betaalde steun weliswaar
via de houdstermaatschappij Lintra ontving, maar dat de aanvankelijke begunstigde van de totale steun niet de uit de dochterondernemingen
en de houdstermaatschappij Lintra bestaande Lintra-groep was. Bij de aanvankelijke begunstigde diende het uitsluitend te gaan
om de dochterondernemingen, met het oog op herstructurering en privatisering ervan. Overigens heeft de Commissie, door er
met name in punt 42 van de bestreden beschikking op te wijzen dat er nooit sprake van is geweest dat de steun kon worden gebruikt
door de houdstermaatschappij Lintra, omdat deze geen onderneming in moeilijkheden was, zelf toegegeven dat niet de groep als
zodanig de aanvankelijke begunstigde van de bij de beschikking van 13 maart 1996 goedgekeurde steun diende te zijn. In deze
omstandigheden berust het oordeel van de Commissie dat zij niet hoefde te onderzoeken in hoeverre het bedrag van 22 978 000
DEM de diverse ondernemingen van de groep ten goede had kunnen komen, op een onjuist uitgangspunt.
124   Niettemin dient te worden gepreciseerd dat, rekening houdend met de omstandigheden van de zaak, de Commissie in de bestreden
beschikking niet hoefde te bepalen in hoeverre het bedrag van 22 978 000 DEM iedere onderneming ten goede was gekomen, maar
ermee kon volstaan, de Duitse autoriteiten te verzoeken om deze steun terug te vorderen van de begunstigde(n), dat wil zeggen
van de onderneming(en) waaraan zij feitelijk ten goede was gekomen. Daarop had de Bondsrepubliek Duitsland het betrokken bedrag
in het kader van de krachtens het gemeenschapsrecht op haar rustende verplichtingen moeten terugvorderen. Ingeval de lidstaat
bij de uitvoering van dit bevel tot terugvordering op onverwachte problemen stuit, kan hij deze problemen aan het oordeel
van de Commissie voorleggen, daar de Commissie en de lidstaat overeenkomstig het met name in artikel 10 EG tot uiting gebrachte
beginsel van loyale samenwerking in een dergelijk geval te goeder trouw moeten samenwerken om met volledige inachtneming van
de verdragsbepalingen, inzonderheid die betreffende steunmaatregelen, de moeilijkheden te overwinnen (zie onder meer arresten
Hof van 21 maart 1991, Italië/Commissie, C‑303/88, Jurispr. blz. I‑1433, punt 58, en 13 juni 2002, Nederland/Commissie, C‑382/99,
Jurispr. blz. I‑5163, punt 50).
125   Bij ontbreken van nauwkeuriger informatie en gelet op het feit dat het steunbedrag zich in de rekeningen van de houdstermaatschappij
Lintra bevond, mag de Commissie de verplichting tot terugbetaling van de litigieuze steun evenwel niet automatisch bij verzoeksters
leggen om de enkele reden dat zij waren aangewezen als de aanvankelijke begunstigden van de bij de beschikking van 13 maart
1996 goedgekeurde steun, zoals zij in haar stukken heeft aangevoerd. Deze benadering druist namelijk in tegen de regel dat
de onderneming waaraan misbruikte steun feitelijk ten goede is gekomen, het door haar genoten voordeel moet terugbetalen.
126   Bijgevolg heeft de Commissie ten onrechte de terugbetaling door Saxonia Edelmetalle van het bedrag van 3 195 559 DEM en door
ZEMAG van het bedrag van 2 419 271 DEM gevorderd.
127   Hieruit volgt dat artikel 3 van de bestreden beschikking moet worden nietigverklaard voorzover het de Bondsrepubliek Duitsland
gelast, van verzoekster in zaak T‑111/01 een bedrag van 3 195 559 DEM en van verzoekster in zaak T‑133/01 een bedrag van 2 419 271
DEM terug te vorderen.
–       Het bevel tot terugvordering van het gedeelte van de litigieuze steun ten bedrage van 12 000 000 DEM in artikel 3 van de bestreden
beschikking (zaak T‑133/01)
128   Punt 29 van de bestreden beschikking luidt:
„Het bedrag van 12 miljoen DEM werd na het bekende mislukken van de eerste herstructurering verleend in de vorm van liquiditeitsleningen
aan de dochterondernemingen van Lintra ter voorbereiding op een verdere herstructurering. […] Deze middelen werden gebruikt
om achterstallige rekeningen te betalen en werden in de periode april‑juni 1997 aan die dochterondernemingen verleend waarvoor
een tweede herstructurering mogelijk leek. Aangezien de BvS deze steun verleende na het bekende mislukken van de eerste herstructurering
van de Lintra-groep en ter voorbereiding op de tweede herstructurering, kan gesteld worden dat deze steun niet onder [de beschikking]
van 13 maart 1996 valt.”
129   Volgens punt 45 van de bestreden beschikking kan het bedrag van 12 000 000 DEM „duidelijk worden toegerekend aan die dochterondernemingen
waaraan dit bedrag werd verleend nadat de mislukking van de eerste herstructurering van de Lintra-groep bekend werd”. Op basis
van de door de Duitse autoriteiten verstrekte informatie is het bedrag van 12 000 000 DEM van de diverse betrokken dochterondernemingen
teruggevorderd volgens de in hetzelfde punt opgenomen tabel, die in artikel 3 van de bestreden beschikking is overgenomen.
130   Vervolgens zij erop gewezen dat verzoekster in zaak T‑133/01 niet betwist dat er sprake is van misbruik van de litigieuze
steun, zoals dat bij de bestreden beschikking is aangenomen. Overigens was het bedrag van 12 000 000 DEM volgens de aan de
Commissie gezonden brief van de Duitse autoriteiten van 10 maart 2000 niet gedekt door het besluit van de Commissie van 13
maart 1996. De Duitse autoriteiten hebben deze stelling niet ontkracht in hun brief van 2 oktober 2000 in antwoord op het
bevel van 1 augustus 2000. Bij de vaststelling van de bestreden beschikking mocht de Commissie dus oordelen dat het bedrag
van 12 000 000 DEM niet gedekt was door de beschikking van 13 maart 1996 noch rechtmatig was, aangezien het niet formeel bij
de Commissie was aangemeld.
131   Verzoekster in zaak T-133/01 bestrijdt evenwel de vaststelling dat zij een deel van het bedrag van 12 000 000 DEM waarvan
de Commissie de terugbetaling vordert, heeft ontvangen, en vraagt zich ook af hoe het van haar gevorderde bedrag van 4 077 000
DEM is bepaald.
132   Aangaande de vraag of van een deel van het bedrag van 12 000 000 DEM feitelijk ten goede van ZEMAG is gekomen, is het Gerecht
gelet op de informatie waarover de Commissie bij de vaststelling van de bestreden beschikking beschikte, van oordeel dat zulks
wel degelijk het geval is.
133   Dienaangaande zij opgemerkt dat de Duitse autoriteiten in hun reeds vermelde brief van 10 maart 2000 hebben verklaard dat
het bedrag van 12 000 000 DEM tussen april en juni 1997 aan de dochterondernemingen was betaald voorzover een tweede privatisering
voor deze ondernemingen was gepland. De Duitse autoriteiten legden een „eerste verdeling van deze gelden” over de betrokken
dochterondernemingen voor, die bij deze brief was gevoegd. ZEMAG kwam drie keer voor in de bij de brief van 10 maart 2000
gevoegde tabel, waarbij de vermeldingen achter haar naam een totaalbedrag van 4 077 000 DEM vertegenwoordigden.
134   Op 1 augustus 2000 heeft de Commissie de Bondsrepubliek Duitsland krachtens artikel 10, lid 3, van verordening nr. 659/1999
gelast, onder meer „alle gegevens op basis waarvan kan worden bepaald hoe de uitgaven van de [houdstermaatschappij Lintra]
tussen de dochterondernemingen [waren] verdeeld” te verstrekken. De Commissie heeft eveneens in herinnering gebracht dat zij,
bij gebreke van overlegging van alle relevante gegevens, cijfers en documenten om de rechtmatigheid van de steun te beoordelen,
zou moeten beschikken op grond van de haar ter beschikking staande informatie.
135   De Duitse autoriteiten hebben op het bevel van 1 augustus 2000 geantwoord bij brief van 2 oktober 2000, waarbij zij een accountantsverslag
hebben gevoegd. Volgens die informatie moest 7 910 000 DEM (van het gedeelte van 12 000 000 DEM) aan de dochterondernemingen
worden toegerekend overeenkomstig het daadwerkelijke gebruik van de steun. Wat ZEMAG betreft, vermeldde de door de Duitse
autoriteiten meegedeelde synoptische tabel (eveneens opgenomen in het accountantsverslag) een aan deze onderneming toe te
rekenen bedrag van 107 000 DEM. Met betrekking tot het saldo van 4 090 000 DEM (12 000 000 – 7 910 000) hebben de Duitse autoriteiten
uiteengezet dat dit bedrag alleen aan de houdstermaatschappij Lintra diende te worden toegerekend in zoverre dit bedrag ten
dele (ten bedrage van 421 000 DEM) voor andere privatiseringsactiviteiten in 1998 was bestemd en voor het overige (3 669 000
DEM) materiaal‑ en personeelskosten van de houdstermaatschappij Lintra had gefinancierd. De Duitse autoriteiten hebben hieraan
toegevoegd dat het aan de dochterondernemingen toe te rekenen bedrag bij de Commissie was aangemeld in het kader van de tweede
privatisering van de betrokken ondernemingen.
136   Blijkens bovenvermelde, door de Duitse autoriteiten aan de Commissie gezonden informatie kon laatstgenoemde bij de vaststelling
van de bestreden beschikking concluderen dat het gedeelte van 12 000 000 DEM dat werd geacht te zijn misbruikt, ten dele daadwerkelijk
ten goede was gekomen van ZEMAG.
137   Aangaande het argument van verzoekster dat in wezen is ontleend aan ontoereikende motivering van het van haar teruggevorderde
bedrag van 4 077 000 DEM, is het Gerecht evenwel van oordeel dat deze grief om de hieronder vermelde redenen gegrond is.
138   Volgens vaste rechtspraak moet de motivering van een beschikking, om aan de eisen van artikel 253 EG te voldoen, aangepast
zijn aan de aard van de betrokken handeling en de redenering van de instelling die de handeling heeft verricht, duidelijk
en ondubbelzinnig tot uitdrukking doen komen, zodat de belanghebbenden de rechtvaardigingsgronden van de genomen maatregel
kunnen kennen en de gemeenschapsrechter zijn toezicht kan uitoefenen. Hoewel het niet noodzakelijk is dat alle relevante gegevens,
feitelijk en rechtens, in de motivering worden gespecificeerd, moet niettemin bij de beoordeling van de motivering van een
handeling niet alleen acht worden geslagen op de bewoordingen ervan, maar ook op haar context en op het geheel van rechtsregels
die de betrokken materie beheersen (arresten Hof van 29 februari 1996, België/Commissie, C‑56/93, Jurispr. blz. I‑723, punt
86, en 12 december 2002, België/Commissie, C‑5/01, Jurispr. blz. I‑11991, punt 68; arresten Gerecht Skibsværftsforeningen
e.a./Commissie, punt 48 hierboven, punt 230, en 16 december 1999, Acciaierie di Bolzano/Commissie, T‑158/96, Jurispr. blz. II‑3927,
punt 167).
139   In casu wordt in punt 45 van de bestreden beschikking als enige reden voor de aan de Bondsrepubliek Duitsland opgelegde verplichting
tot terugvordering van het bedrag van 4 077 000 DEM van ZEMAG „[d]e inlichtingen van Duitsland” vermeld.
140   Gelet op de context van de bestreden beschikking is een dergelijke motivering ontoereikend.
141   Zoals in punt 133 hierboven is vastgesteld, hadden de Duitse autoriteiten in hun reeds vermelde brief van 10 maart 2000 uitdrukkelijk
te kennen gegeven dat de informatie die zij aan de Commissie overlegden slechts een „eerste verdeling” over de dochterondernemingen
van het bedrag van 12 000 000 DEM betrof. In hun brief van 2 oktober 2000 hebben de Duitse autoriteiten in antwoord op het
bevel van 1 augustus 2000 tot het verstrekken van „alle gegevens op basis waarvan kan worden bepaald hoe de uitgaven van de
[houdstermaatschappij Lintra] tussen de dochterondernemingen zijn verdeeld”, in punt 135 hierboven in herinnering gebrachte
berekeningen voorgelegd, volgens welke een bedrag van 107 000 DEM (van het gedeelte van 12 000 000 DEM) aan ZEMAG moest worden
toegerekend, welke toerekening volgens de Duitse autoriteiten het „werkelijke gebruik van de steun” weergaf.
142   Gehoord door het Gerecht over de redenen waarom het bedrag van 4 077 000 DEM in artikel 3 van de bestreden beschikking aan
ZEMAG was toegerekend, heeft de Commissie erop gewezen dat uit de informatie die de Duitse autoriteiten in antwoord op het
bevel van 1 augustus 2000 hebben overgelegd, niet kon worden afgeleid hoe het saldo van 107 000 DEM, bestaande uit vorderingen
op basis van door de houdstermaatschappij Lintra verrichtte betalingen ten gunste van de dochterondernemingen en uit vorderingen
die de dochterondernemingen op de houdstermaatschappij zouden hebben, is berekend. De Duitse autoriteiten lichten het verkregen
cijfer evenmin nader toe. De Commissie heeft hieraan toegevoegd dat het echter geen twijfel lijdt dat de liquiditeitslening
van 12 000 000 DEM volledig moet worden teruggevorderd en dat de in de reeds vermelde brief van de Duitse autoriteiten van
10 maart 2000 opgegeven verdeling bij gebreke van nauwkeurigere en begrijpelijkere aanduidingen als basis heeft gediend voor
het bevel tot terugvordering van de Commissie.
143   Uit het voorgaande volgt dat de Commissie de terugvordering van het bedrag van 4 077 000 DEM van ZEMAG heeft gelast zonder
te hebben bewezen of ook maar te hebben uiteengezet waarom dit bedrag werd geëist.
144   Uiteraard moet, zoals de Commissie te kennen geeft, het doel, de terugvordering van het bedrag van 12 000 000 DEM, worden
bereikt. De modaliteiten voor de verdeling van deze steun over de reële begunstigden ervan mogen evenwel niet worden vastgesteld
zonder toereikende motivering van de bestreden beschikking en op basis van een loutere veronderstelling.
145   Dienaangaande kan de Commissie weliswaar ingevolge artikel 13, lid 1, van verordening nr. 659/1999, in het kader van een door
haar krachtens artikel 10, lid 3, van deze verordening vastgesteld bevel, een beschikking houdende afsluiting van de onderzoeksprocedure
op basis van de beschikbare informatie geven, „[i]ndien een lidstaat niet voldoet aan een bevel tot het verstrekken van informatie”,
maar zij is niet van de verplichting ontslagen, rechtens afdoende uiteen te zetten waarom zij van mening is dat gegevens die
een lidstaat in antwoord op een bevel heeft verstrekt, niet in aanmerking kunnen worden genomen in de eindbeschikking die
zij voornemens is te geven. Een dergelijke situatie kan immers niet worden gelijkgesteld met de situatie waarin een lidstaat
nalaat, de Commissie alle informatie te verstrekken in antwoord op een bevel krachtens artikel 10, lid 3, van verordening
nr. 659/1999, in welk geval de motivering kan worden beperkt tot de vermelding, dat de lidstaat heeft verzuimd om aan dit
bevel gevolg te geven. In casu moest de Commissie in de bestreden beschikking derhalve aangeven, waarom zij van mening was
dat de informatie die de Duitse autoriteiten in antwoord op het bevel van 1 augustus 2000 hadden verstrekt, niet in aanmerking
kon worden genomen voor de bepaling van het door ZEMAG terug te betalen steunbedrag.
146   Er zij eveneens aan herinnerd dat de Bondsrepubliek Duitsland in haar in punt 135 hierboven vermelde brief van 2 oktober 2000
de aandacht van de Commissie had gevestigd op de nieuwe aanmelding van de steun die aan de betrokken dochterondernemingen
werd toegekend in het kader van de tweede herstructurering ervan, welke opmerking overigens in punt 41 van de bestreden beschikking
staat. De Commissie kon er bij het vaststellen van de bestreden beschikking niet onkundig van zijn dat zij besloten had op
1 februari 2001, dat wil zeggen ongeveer twee maanden vóór het geven van de bestreden beschikking, een formele onderzoeksprocedure
in te leiden betreffende de herstructureringssteun ten gunste van ZEMAG, waarvan de tekst is opgenomen in de in het Publicatieblad
bekendgemaakte uitnodiging om opmerkingen te maken (PB C 133, blz. 3), waarbij zij erop wees dat van het bedrag van de vanaf
1 januari 1997 aan deze vennootschap toegekende steun „een bedrag van 107 000 DEM [wordt] beoordeeld als onderdeel van de
beschikking in de zaak C‑41/99 Lintra Beteiligungsholding GmbH”, dat wil zeggen in het kader van de procedure die tot de vaststelling
van de bestreden beschikking heeft geleid. In deze omstandigheden diende de Commissie op zijn minst het verschil te motiveren
tussen dit aan ZEMAG toegerekende bedrag en het bedrag waarvan de bestreden beschikking is uitgegaan.
147   Hieruit volgt dat de motivering van de bestreden beschikking gelet op artikel 253 EG ontoereikend is voorzover zij betrekking
heeft op de op de Bondsrepubliek Duitsland rustende verplichting, steun ten bedrage van 4 077 000 DEM van ZEMAG terug te vorderen.
148   Gelet op het voorgaande moet artikel 3 van de bestreden beschikking worden nietigverklaard voorzover het de Bondsrepubliek
Duitsland gelast, van verzoekster in zaak T‑111/01 steun ten bedrage van 3 195 559 DEM met rente en van verzoekster in zaak
T‑133/01 steun voor een totaalbedrag van 6 496 271 DEM met rente terug te vorderen.
149   In deze omstandigheden hoeft geen uitspraak te worden gedaan over het gemeenschappelijke middel van verzoeksters inzake de
willekeurigheid van de vaststelling van de verdeelsleutel tussen verzoeksters van het terug te betalen bedrag van 22 978 000
DEM, aangezien het bevel tot terugvordering van de litigieuze, op basis van voormeld bedrag berekende steun, is nietigverklaard
voor wat verzoeksters betreft. Evenmin hoeft uitspraak te worden gedaan over het gemeenschappelijke middel inzake de gestelde
vergissing betreffende de toerekenbaarheid van de verplichting tot terugbetaling van de litigieuze steun wegens de overdracht
van de respectieve aandelen van verzoekster in zaak T‑111/01 en verzoekster in zaak T‑133/01, aangezien het bevel tot terugvordering
van de litigieuze steun in de twee zaken is nietigverklaard.

Kosten
150   Volgens artikel 87, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering wordt de in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen,
voorzover dit is gevorderd. Aangezien de Commissie op de voornaamste punten in het ongelijk is gesteld, dient zij overeenkomstig
de vordering van verzoeksters te worden verwezen in de kosten, daaronder begrepen die welke op het kort geding in zaak T‑111/01
zijn gevallen.
HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (Eerste kamer – uitgebreid),
rechtdoende:
1)
Artikel 3 van beschikking 2001/673/EG van de Commissie van 28 maart 2001 betreffende de staatssteun die Duitsland heeft toegekend
aan EFBE Verwaltungs GmbH & Co. Management KG (thans Lintra Beteiligungsholding GmbH, tezamen met Zeitzer Maschinen, Anlagen
Geräte GmbH; LandTechnik Schlüter GmbH; ILKA MAFA Kältetechnik GmbH; SKL Motoren‑ und Systembautechnik GmbH; SKL Spezialapparatebau
GmbH; Magdeburger Eisengießerei GmbH; Saxonia Edelmetalle GmbH en Gothaer Fahrzeugwerk GmbH), wordt nietig verklaard voorzover
het de Bondsrepubliek Duitsland gelast, een bedrag van 3 195 559 DEM met rente terug te vorderen van Saxonia Edelmetalle GmbH
en een totaal steunbedrag van 6 496 271 DEM met rente van Zeitzer Maschinen, Anlagen Geräte (ZEMAG) GmbH.
2)
Het beroep wordt voor het overige verworpen.
3)
De Commissie wordt verwezen in de kosten, daaronder begrepen die welke op het kort geding in zaak T‑111/01 zijn gevallen.
Vesterdorf
Jaeger
Mengozzi
Martins Ribeiro

Dehousse
Uitgesproken ter openbare terechtzitting te Luxemburg op 11 mei 2005.
De griffier

De president
H. Jung

B. Vesterdorf
Inhoud
Rechtskader
Voorgeschiedenis van het geschil
Procesverloop en conclusies van partijen
In rechte
Het gemeenschappelijke middel inzake schending van de rechten van verzoeksters in het kader van de procedure van artikel 88,
lid 2, EG
Argumenten van partijen
– Zaak T‑111/01
– Zaak T‑133/01
Beoordeling door het Gerecht
Het middel betreffende feitelijke vergissingen in de bestreden beschikking (zaak T‑133/01)
Argumenten van partijen
Beoordeling door het Gerecht
Het middel dat is ontleend aan de gestelde vergissing betreffende de vaststelling van misbruik van de bij de beschikking van
13 maart 1996 goedgekeurde steun (zaak T‑111/01)
Argumenten van partijen
Beoordeling door het Gerecht
– De draagwijdte van de beschikking van 13 maart 1996
– Vaststelling van misbruik van het steunbedrag dat van verzoekster in zaak T‑111/01 wordt teruggevorderd
Het gemeenschappelijke middel inzake de vergissing van de Commissie bij de bepaling van de begunstigde van de litigieuze steun
Argumenten van partijen
– Zaak T‑111/01
– Zaak T‑133/01
Beoordeling door het Gerecht
– Het bevel tot terugvordering van het gedeelte van de litigieuze steun ten bedrage van 22 978 000 DEM in artikel 3 van de
bestreden beschikking (zaken T‑111/01 en T‑133/01)
– Het bevel tot terugvordering van het gedeelte van de litigieuze steun ten bedrage van 12 000 000 DEM in artikel 3 van de
bestreden beschikking (zaak T‑133/01)
Kosten
*
Procestaal: Duits.