CELEX: 61990CJ0093
Κοινωνική ασφάλιση
Παροχές γήρατος
Αναπροσαρμογή και νέος υπολογισμός των παροχών

Με απόφαση της 19ης Μαρτίου 1990, που περιήλθε στο Δικαστήριο στις 29 Μαρτίου 1990, το tribunal du travail de Bruxelles υπέβαλε, κατ' εφαρμογήν του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, δύο προδικαστικά ερωτήματα ως προς την ερμηνεία του άρθρου 51 του κανονισμού (ΕΟΚ) 1408/71 του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 1971, περί εφαρμογής των συστημάτων κοινωνικής ασφαλίσεως στους μισθωτούς και τις οικογένειες τους που διακινούνται εντός της Κοινότητος ( ΕΕ ειδ. έκδ. 05/001, σ. 73 ).
Τα ερωτήματα αυτά ανέκυψαν στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ της Cassamali και του Office national des pensions (στο εξής: ΟΝΡ) που είναι ο αρμόδιος βελγικός φορέας για την καταβολή παροχών γήρατος.
Όπως προκύπτει από τη δικογραφία, η Cassamali άσκησε επαγγελματική δραστηριότητα στην Ιταλία και στο Βέλγιο.
Από την επαγγελματική της απασχόληση απέκτησε δικαιώματα συντάξεως λόγω συμπληρώσεως συνταξίμου χρόνου στην Ιταλία και δύο συντάξεων λόγω συμπληρώσεως συνταξίμου χρόνου, τη μία από την απασχόληση της ως μισθωτού, την άλλη από ανεξάρτητη επαγγελματική της δραστηριότητα στο Βέλγιο. Βάσει των συνταξιοδοτικών αυτών δικαιωμάτων της, συνταξιοδοτήθηκε στα δύο αυτά κράτη από 1ης Οκτωβρίου 1976. Κατά την ημερομηνία αυτή, το συνολικό ύψος των τριών συντάξεων ανερχόταν σε 78868 BFR ( βελγικά φράγκα ).
Εξ άλλου, από την ίδια ημερομηνία, η Cassamali, της οποίας ο σύζυγος είχε, πριν από τον θάνατο του, ασκήσει επαγγελματική δραστηριότητα στο Βέλγιο, έλαβε και σύνταξη επιζώντος βάσει της βελγικής νομοθεσίας. Το ποσό αυτής θα έπρεπε να ανέρχεται σε 98127 BFR.
Ωστόσο, για τον υπολογισμό αυτής της συντάξεως επιζώντος, ο αρμόδιος βελγικός φορέας, η Caisse nationale des pensions de retraite et de survie, τον οποίον διαδέχθηκε το ΟΝΡ το 1987, έλαβε υπόψη τον κανόνα του άρθρου 52 του βελγικού βασιλικού διατάγματος της 21ης Δεκεμβρίου 1967, που απαγορεύει τη σώρευση. Δυνάμει του κανόνος αυτού, η σύνταξη επιζώντος, σωρευόμενη με μία ή πλείονες συντάξεις λόγω συμπληρώσεως συνταξίμου χρόνου ή με οποιοδήποτε άλλο αναλόγου φύσεως οφέλημα χορηγούμενο δυνάμει της βελγικής ή αλλοδαπής νομοθεσίας, δεν μπορεί να υπερβαίνει ορισμένο ανώτατο όριο.
Στην περίπτωση της Cassamali, το ανώτατο αυτό όριο ήταν, την 1η Οκτωβρίου 1976, 139277 BFR, ενώ το άθροισμα των συντάξεων λόγω συμπληρώσεως συνταξίμου χρόνου — βελγικής και ιταλικής — και της βελγικής συντάξεως επιζώντος, των οποίων εδικαιούτο, ήταν 176995 BFR, υπερβαίνοντας έτσι το ανώτατο όριο κατά 37718 BFR. Επομένως, η σύνταξη επιζώντος, που τελικά εκκαθαρίστηκε από τον βελγικό φορέα για την 1η Οκτωβρίου 1976, περικόπηκε κατά το τελευταίο αυτό ποσό,περιορισθείσα έτσι από 98127 BFR σε 60409 BFR.
Κατά τις μεταγενέστερες καταβολές, ο βελγικός φορέας εξακολούθησε να υπολογίζει το ύψος της συντάξεως επιζώντος κατά τρόπον ώστε το άθροισμα των καταβαλλομένων στην Cassamali συντάξεων να μην υπερβαίνει το όριο που έθετε η εθνική ρύθμιση. Δεδομένης δε της σημαντικής αυξήσεως την οποία σημείωνε η ιταλική της σύνταξη λόγω συμπληρώσεως συντάξιμου χρόνου κατ' εφαρμογήν των ιταλικών διατάξεων περί τιμαριθμικής αναπροσαρμογής των συντάξεων, προέκυψε μείωση του πραγματικού ύψους της καταβαλλομένης στην ενδιαφερόμενη συντάξεως επιζώντος.
H Cassamali προσέφυγε τότε στο tribunal du travail de Bruxelles, ισχυριζόμενη ότι αυτή η μέθοδος υπολογισμού ήταν αντίθετη προς τις διατάξεις του άρθρου 51, παράγραφος 1, του προαναφερθέντος κανονισμού 1408/71, της 14ης Ιουνίου 1971.
Υπ' αυτές τις συνθήκες, το tribunal du travail de Bruxelles αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία έως ότου αποφανθεί προδικαστικώς το Δικαστήριο επί των εξής ερωτημάτων:
«—
Επιτρέπει το άρθρο 51 του κανονισμού 1408/71 τον νέο υπολογισμό βελγικής συντάξεως λόγω αυξήσεως ιταλικής συντάξεως οφειλομένης αποκλειστικώς στην αύξηση του κόστους διαβιώσεως;
—
Σε περίπτωση αρνητικής απαντήσεως, υπάρχει άλλη διάταξη του κοινοτικού δικαίου που να επιτρέπει τον νέο αυτόν υπολογισμό; »
Στην έκθεση για την επ' ακροατηρίου συζήτηση αναπτύσσονται διεξοδικώς τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης, η εξέλιξη της διαδικασίας, καθώς και οι γραπτές παρατηρήσεις που κατατέθηκαν ενώπιον του Δικαστηρίου. Τα στοιχεία αυτά της δικογραφίας δεν επαναλαμβάνονται πιο κάτω, παρά μόνον καθόσον απαιτείται για τη συλλογιστική του Δικαστηρίου.
Εν όψει των στοιχείων της δικογραφίας της κύριας δίκης, τα δύο προδικαστικά ερωτήματα — τα οποία ενδείκνυται να συνεξεταστούν — πρέπει να γίνουν αντιληπτά υπό την εξής έννοια: όταν, δυνάμει εθνικών κανόνων που απαγορεύουν τη σώρευση, κατά την εκκαθάριση συντάξεως χορηγούμενης σε εργαζόμενο από κράτος μέλος, το ύψος της καθορίστηκε κατά τέτοιο τρόπο, ώστε, αθροιζόμενο με το ποσό άλλης — οποιασδήποτε φύσεως — παροχής χορηγούμενης από άλλο κράτος μέλος, να μην υπερβαίνει ορισμένο ανώτατο όριο, επιτρέπει το άρθρο 51, παράγραφος 1, του κανονισμού 1408/71 — ή κάποια άλλη διάταξη του κοινοτικού δικαίου —, σε περίπτωση μεταγενεστέρων διακυμάνσεων της ετέρας των παροχών επερχομένων λόγω της γενικής εξελίξεως της οικονομικής και κοινωνικής καταστάσεως, να μεταβάλλεται το ύψος της συντάξεως αυτής προκειμένου να αποφεύγεται η υπέρβαση του ορίου;
Πρέπει να υπομνηστεί ότι, για να υπολογίσει το ύψος των παροχών γήρατος των οφειλομένων σε εργαζόμενο ο οποίος έχει υπαχθεί στη νομοθεσία δύο ή πλειόνων κρατών μελών, ο αρμόδιος φορέας εκατέρου των κρατών αυτών υποχρεούται να συγκρίνει το ποσό που οφείλεται αποκλειστικώς δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας, η οποία περιλαμβάνει και τις οικείες απαγορεύουσες τη σώρευση διατάξεις, με το ποσό που προκύπτει από την εφαρμογή του άρθρου 46 του κανονισμού 1408/71. Η καθεμιά από τις παροχές εκκαθαρίζεται σύμφωνα με εκείνο από τα συστήματα που είναι το ευνοϊκότερο για τον εργαζόμενο.
Όπως έχει επισημάνει το Δικαστήριο, ιδίως με την απόφαση της 21ης Μαρτίου 1990, υπόθεση
C-85/89, Ravida (Συλλογή 1990, σ. I-1063)
, κάθε μεταγενέστερη μεταβολή της μιας από τις παροχές συνεπάγεται κατ' αρχήν ότι πρέπει, για καθεμιά από τις παροχές, να γίνεται νέα σύγκριση μεταξύ του εθνικού και του κοινοτικού συστήματος, για να προσδιορίζεται ποιο είναι το ευνοϊκότερο για τον εργαζόμενο ύστερα από την επελθούσα μεταβολή.
Με την ίδια απόφαση, ωστόσο, το Δικαστήριο υπέμνησε ότι, χάριν μειώσεως του φόρτου τον οποίο αντιπροσωπεύει για τη Διοίκηση η επανεξέταση της καταστάσεως του εργαζομένου κάθε φορά που μεταβάλλονται οι παροχές τις οποίες λαμβάνει, το άρθρο 51, παράγραφος 1, του κανονισμού 1408/71 αποκλείει τον νέο υπολογισμό των παροχών σύμφωνα με το άρθρο 46, οπότε και τη νέα σύγκριση μεταξύ εθνικού και κοινοτικού συστήματος, όταν η μεταβολή μιας από τις παροχές οφείλεται σε γεγονότα ξένα προς την ατομική κατάσταση του εργαζομένου και είναι συνέπεια της γενικής εξελίξεως της οικονομικής και κοινωνικής καταστάσεως.
Νέος υπολογισμός των παροχών γήρατος, δυνάμει της παραγράφου 2 του άρθρου 51 του κανονισμού 1408/71, χωρεί μόνο σε περίπτωση που η μεταβολή του ύψους της παροχής οφείλεται σε αλλαγή του τρόπου καθορισμού ή των κανόνων υπολογισμού αυτής, ιδίως λόγω μεταβολής της προσωπικής καταστάσεως του εργαζομένου.
Κατά συνέπεια, όπως προκύπτει επίσης από την προαναφερθείσα απόφαση της 21ης Μαρτίου 1990, Ravida, και αν ακόμη, όπως συμβαίνει στην περίπτωση της διαφοράς της κύριας δίκης, στη σύνταξη επιζώντος την οποία χορηγεί ένα κράτος μέλος σε εργαζόμενο επιβλήθηκε, κατά την αρχική της εκκαθάριση, ανώτατο όριο, βάσει των κανόνων περί απαγορεύσεως της σωρεύσεως τους οποίους περιέχει η νομοθεσία του κράτους αυτού, για να ληφθεί ιδίως υπόψη η σύνταξη λόγω συμπληρώσεως συνταξίμου χρόνου την οποία ενδεχομένως χορηγεί στον ίδιο εργαζόμενο άλλο κράτος μέλος, το άρθρο 51, παράγραφος 1, κωλύει τον νέο υπολογισμό της συντάξεως επιζώντος κατόπιν αναπροσαρμογών της συντάξεως λόγω συμπληρώσεως συνταξίμου χρόνου, όταν οι αναπροσαρμογές αυτές αποτελούν συνέπεια της γενικής εξελίξεως της οικονομικής και κοινωνικής καταστάσεως.
Με τις παρατηρήσεις του ενώπιον του Δικαστηρίου, το ΟΝΡ διατείνεται περαιτέρω ότι ο απαγορευόμενος κατά το άρθρο 51, παράγραφος 1, νέος υπολογισμός είναι μόνον ο υπολογισμός που προβλέπεται στο άρθρο 46 και αποσκοπεί στη σύγκριση μεταξύ της παροχής της χορηγούμενης από το εθνικό σύστημα και της χορηγούμενης από το κοινοτικό σύστημα. Κατά το ΟΝΡ, οι νέοι υπολογισμοί του ύψους της συντάξεως επιζώντος στους οποίους προέβη έτσι ώστε, παρά τις αυξήσεις της συντάξεως λόγω συμπληρώσεως συνταξίμου χρόνου την οποία χορηγούσε το έτερο κράτος μέλος, να τηρείται το ανώτατο όριο το καθοριζόμενο κατά τον εθνικό απαγορεύοντα τη σώρευση κανόνα, δεν συνιστούν τον νέο συγκριτικό υπολογισμό, τον οποίον απαγορεύει το άρθρο 51, παράγραφος 1, του κανονισμού 1408/71.
Η επιχειρηματολογία αυτή πρέπει να απορριφθεί.
Στην υπό κρίση περίπτωση, οι αυξήσεις που επέρχονται λόγω γενικής εξελίξεως της οικονομικής και κοινωνικής καταστάσεως του κράτους που υποχρεούται προς χορήγηση της συντάξεως λόγω συμπληρώσεως συνταξίμου χρόνου πρέπει, όπως προκύπτει από το γράμμα του άρθρου 51, παράγραφος 1, να εφαρμόζονται απευθείας στη σύνταξη αυτή. Είτε εκκαθαρίστηκε κατ' αποκλειστική εφαρμογή των διατάξεων του εθνικού συστήματος, είτε κατά το σύστημα του άρθρου 46 του κανονισμού 1408/71, η σύνταξη επιζώντος ουδόλως πρέπει να επηρεάζεται από τις αυξήσεις αυτές· συγκεκριμένα δεν πρέπει να μεταβάλλεται ούτε για να τηρείται διαρκώς ο εθνικός κανόνας που καθορίζει ανώτατο όριο σωρεύσεως. Πράγματι, μια τέτοια μεταβολή θα μπορούσε να επέλθει μόνο υπό την προϋπόθεση ότι έχει βεβαιωθεί προηγουμένως ότι η σύνταξη επιζώντος, μετά τη μεταβολή της αυτή, θα παραμείνει τουλάχιστον εξ ίσου ευνοϊκή αν εξακολουθήσει να εφαρμόζεται το σύστημα, εθνικό ή κοινοτικό, κατά το οποίο εκκαθαρίστηκε αρχικά, όσο και αν εφαρμοζόταν το έτερο σύστημα' αυτό θα προϋπέθετε νέα σύγκριση μεταξύ των δύο αυτών συστημάτων, πράγμα όμως ακριβώς που αντιβαίνει στο άρθρο 51, παράγραφος 1, του κανονισμού 1408/71.
Τέλος, πρέπει να σημειωθεί ότι δεν υπάρχει καμμία άλλη διάταξη του κοινοτικού δικαίου επιτρέπουσα νέο υπολογισμό των παροχών στις περιπτώσεις που αυτός απαγορεύεται με το άρθρο 51, παράγραφος 1, του κανονισμού 1408/71.
Έτσι, εκτός των περιπτώσεων της παραγράφου 2 του άρθρου 51, στις οποίες επέρχεται μεταβολή του τρόπου καθορισμού ή των κανόνων υπολογισμού των παροχών, οι μόνες μεταβολές τις οποίες ενδέχεται να υποστεί μια παροχή γήρατος είναι οι οφειλόμενες στις διακυμάνσεις — είτε ποσοστιαίες είτε σε απόλυτες τιμές — που προκύπτουν από τους εθνικούς κανόνες περί τιμαριθμικής αναπροσαρμογής, τους οποίους εφαρμόζει το κράτος που υποχρεούται προς χορήγηση της παροχής αυτής. Αντιθέτως, η εν λόγω παροχή γήρατος δεν μπορεί να επηρεαστεί, ούτε άμεσα ούτε έμμεσα, από τη μεταβολή οποιασδήποτε άλλης παροχής, η οποία επέρχεται για έναν από τους λόγους που απαριθμούνται στην παράγραφο 1 του άρθρου 51.
Υπ' αυτές τις συνθήκες, στα δύο προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το εθνικό δικαστήριο πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι, όταν, δυνάμει εθνικών κανόνων περί απαγορεύσεως της σωρεύσεως, κατά την εκκαθάριση συντάξεως καταβλητέας σε εργαζόμενο από ένα κράτος μέλος, το ποσό αυτής καθορίστηκε σε ύψος τέτοιο ώστε, αθροιζόμενο με το ποσό ετέρας παροχής οποιασδήποτε φύσεως καταβαλλομένης από άλλο κράτος μέλος, να μην υπερβαίνει ορισμένο όριο, ούτε το άρθρο 51, παράγραφος 1, του κανονισμού 1408/71, της 14ης Ιουνίου 1971, ούτε καμμία άλλη διάταξη του κοινοτικού δικαίου επιτρέπει να μεταβληθεί το ποσό αυτής της συντάξεως έτσι ώστε, σε περίπτωση μεταγενεστέρας διακυμάνσεως της ετέρας των παροχών οφειλομένης στη γενική εξέλιξη της οικονομικής και κοινωνικής καταστάσεως, να αποφευχθεί η υπέρβαση του ορίου.
Επί των δικαστικών εξόδων
Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκε η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, η οποία υπέβαλε παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.

Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τρίτο τμήμα),
κρίνοντας επί των ερωτημάτων που του υπέβαλε με απόφαση της 19ης Μαρτίου 1990 το tribunal du travail de Bruxelles, αποφαίνεται:

Όταν, δυνάμει εθνικών κανόνων περί απαγορεύσεως της σωρεύσεως, κατά την εκκαθάριση συντάξεως καταβλητέας σε εργαζόμενο από ένα κράτος μέλος, το ποσό αυτής καθορίστηκε σε ύψος τέτοιο ώστε, αθροιζόμενο με το ποσό ετέρας παροχής οποιασδήποτε φύσεως καταβαλλομένης από άλλο κράτος μέλος, να μην υπερβαίνει ορισμένο όριο, ούτε το άρθρο 51, παράγραφος 1, του κανονισμού ( ΕΟΚ ) 1408/71 του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 1971, περί εφαρμογής των συστημάτων κοινωνικής ασφαλίσεως στους μισθωτούς και στα μέλη των οικογενειών τους που διακινούνται εντός της Κοινότητος, ούτε καμμία άλλη διάταξη του κοινοτικού δικαίου επιτρέπει να μεταβληθεί το ποσό αυτής της συντάξεως έτσι ώστε, σε περίπτωση μεταγενέστερος διακυμάνσεως της ετέρας των παροχών οφειλομένης στη γενική εξέλιξη της οικονομικής και κοινωνικής καταστάσεως, να αποφευχθεί η υπέρβαση του ορίου.

Moitinho de Almeida
Grévisse
Zuleeg
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 20 Μαρτίου 1991.
Ο Γραμματέας
J.-G. Giraud
Ο Πρόεδρος του τρίτου τμήματος
J.C. Moitinho de Almeida
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γαλλική.