CELEX: 62002CJ0400
Artikel 39 EG
Collectieve arbeidsovereenkomst
Overbruggingsuitkering voor voormalig burgerpersoneel van geallieerde strijdkrachten in Duitsland
Grensarbeiders
Vaststelling van berekeningsgrondslag van uitkering
Fictieve inaanmerkingneming van Duitse loonbelasting

Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 39 EG.
Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen G. Merida, die de Franse nationaliteit heeft, en de Bondsrepubliek
Duitsland over de berekening van de tijdelijke aanvullende uitkering („Überbrückungsbeihilfe”; hierna: „overbruggingsuitkering”)
die laatstgenoemde aan de betrokkene heeft toegekend krachtens het Tarifvertrag zur sozialen Sicherung der Arbeitnehmer bei
den Stationierungsstreitkräften im Gebiet der Bundesrepublik Deutschland (collectieve arbeidsovereenkomst inzake de sociale
zekerheid van werknemers bij de op het grondgebied van de Bondsrepubliek Duitsland gelegerde strijdkrachten) van 31 augustus
1971 (hierna: „TV SozSich”).
Rechtskader
Communautaire regeling
Artikel 7 van verordening (EEG) nr. 1612/68 van de Raad van 15 oktober 1968 betreffende het vrije verkeer van werknemers binnen
de Gemeenschap (PB L 257, blz. 2) bepaalt:
„1.

Een werknemer die onderdaan is van een lidstaat mag op het grondgebied van andere lidstaten niet op grond van zijn nationaliteit
anders worden behandeld dan de nationale werknemers wat betreft alle voorwaarden voor tewerkstelling en arbeid, met name op
het gebied van beloning, ontslag, en, indien hij werkloos is geworden, wederinschakeling in het beroep of wedertewerkstelling.
[…]
4.

Bepalingen van collectieve of individuele arbeidsovereenkomsten of van enige andere collectieve regeling inzake het aanvaarden
van arbeid, de tewerkstelling, de beloning, de overige arbeidsvoorwaarden en de voorwaarden voor ontslag zijn van rechtswege
nietig, voorzover daarin discriminerende voorwaarden worden vastgesteld of toegestaan ten opzichte van werknemers die onderdaan
zijn van andere lidstaten.”
Nationale regeling
In § 4 TV SozSich, betreffende de overbruggingsuitkering, wordt bepaald:
„1.

Een overbruggingsuitkering wordt betaald:
[...]
b)
in aanvulling op de uitkeringen van de Bundesanstalt für Arbeit (federaal arbeidsbureau) wegens werkloosheid of beroepsopleidingsacties
(werkloosheidsuitkering, werkloosheidssteun, toelage voor levensonderhoud),
[...]
3. a) (1)	De berekeningsgrondslag van de overbruggingsuitkering in aanvulling op loon uit overige werkzaamheden (punt 1 a)
is de basisvergoeding, vastgesteld volgens § 16, punt 1 a, van het [Tarifvertrag für die Arbeitnehmer bei den Stationierungsstreitkräften
im Gebiet der Bundesrepublik Deutschland (collectieve arbeidsovereenkomst voor werknemers bij de op het grondgebied van de
Bondsrepubliek Duitsland gelegerde strijdkrachten) van 16 december 1966 (hierna: „TV AL II”)], waarop de werknemer op het
tijdstip van ontslag op grond van de in de arbeidsovereenkomst opgenomen regelmatige arbeidstijd over een volledige kalendermaand
recht had [...]

[…]
3. b)
De berekeningsgrondslag voor de in aanvulling op de uitkeringen van de Bundesanstalt für Arbeit (punt 1 b) […] betaalde overbruggingsuitkering
is de berekeningsgrondslag volgens voormeld lid a, verminderd met de wettelijke loonaftrek. Bij de fictieve berekening van
de loonbelasting en de socialezekerheidsbijdragen moet worden uitgegaan van de voor de werknemer op het tijdstip van betaling
van de overbruggingsuitkering relevante belasting‑ en verzekeringsgegevens – echter zonder inaanmerkingneming van op de belastingkaart
(‚Lohnsteuerkarte’) vermelde belastingvrije bedragen.
4.

De overbruggingsuitkering bedraagt:
–
tijdens het eerste jaar na de beëindiging van de arbeidsverhouding 100 %,
–
vanaf het tweede jaar 90 %,
van het verschil tussen de berekeningsgrondslag (punt 3 a of b) en de in de punten 1 en 2 hierboven bedoelde uitkeringen.
Wanneer de overbruggingsuitkering in aanvulling op de uitkeringen van de Bundesanstalt für Arbeit of van de wettelijke ziektekosten-
of ongevallenverzekering wordt betaald, wordt zij verhoogd met het bedrag dat nodig is om de loonbelasting te dekken.
[...]”
In hoofdstuk 2 van de Erläuterungen und Verfahrensrichtlinien zum TV SozSich – Neufassung 1992 (toelichtingen en procedurele
voorschriften bij de collectieve arbeidsovereenkomst – nieuwe versie 1992; hierna: „toelichtingen en procedurele voorschriften”)
wordt bepaald:
„Betreffende § 4, punt 1:
[...]
2.6.5
Werkloosheidsuitkeringen die een grensarbeider uit een lidstaat van de Europese Unie op grond van zijn woonplaats enkel in
zijn woonstaat kan verkrijgen, worden in beginsel gelijkgesteld met uitkeringen van de Bundesanstalt für Arbeit indien de
grensarbeider vanuit zijn huidige woonplaats een werkzaamheid op de Duitse arbeidsmarkt kan uitoefenen.
[...]
Betreffende § 4, punt 3:
[...]
2.8.5
Indien de werknemer op het tijdstip van ontslag op grond van een overeenkomst ter voorkoming van dubbele belasting was vrijgesteld
van de loonbelasting, moet bij de vaststelling van de in punt 3 b bedoelde berekeningsgrondslag de belastingaftrek in aanmerking
worden genomen die bij een voor het overige vergelijkbare Duitse werknemer met woonplaats in het binnenland zou moeten worden
toegepast.
[...]
Betreffende § 4, punt 4:
2.9.4
Indien de werknemer overeenkomstig punt 2.6.5 een overbruggingsuitkering ontvangt in aanvulling op uitkeringen van een buitenlands
sozialezekerheidsorgaan, wordt de hoogte van de overbruggingsuitkering berekend op basis van de uitkering van de Bundesanstalt
für Arbeit die de rechthebbende zou hebben verkregen, indien hij zijn woonplaats op het grondgebied van de Bondsrepubliek
had. Indien de daadwerkelijk ontvangen uitkering hoger is, moet het verschil overeenkomstig § 5 in mindering worden gebracht.”
Ingevolge § 5 SozSich wordt met andere uitkeringen dan die bedoeld in § 4, lid 1, waarop de werknemer recht heeft, rekening
gehouden bij de betaling van de overbruggingsuitkering.
Artikel 14, lid 1, van het op 21 juli 1959 gesloten en daarna gewijzigde verdrag tussen de Franse Republiek en de Bondsrepubliek
Duitsland tot het vermijden van dubbele belasting en houdende bepalingen inzake wederzijdse administratieve en juridische
bijstand op het gebied van belastingen naar het inkomen en naar het vermogen, alsmede op het gebied van bedrijfsbelastingen
en grondbelastingen (hierna: „verdrag”), bepaalt:
„Salarissen, lonen en soortgelijke beloningen alsmede ouderdomspensioenen, die door een van de staten […] aan een in de andere
staat woonachtige natuurlijke persoon worden betaald ter zake van bewezen administratieve of militaire diensten, zijn slechts
belastbaar in de eerste staat. Dit geldt echter niet, indien de beloningen worden betaald aan een persoon die de nationaliteit
van de andere staat bezit zonder tegelijkertijd onderdaan van de eerste staat te zijn; alsdan zijn de beloningen slechts belastbaar
in de staat waarvan die persoon inwoner is.”
Het hoofdgeding en de prejudiciële vraag
Merida was tot 30 november 1999 in civiele dienst bij de in Baden‑Baden (Duitsland) gelegerde Franse strijdkrachten, maar
woonde in Frankrijk. Op zijn arbeidsovereenkomst was het TV AL II van toepassing en zijn loon werd hem door de Duitse autoriteiten
namens en voor rekening van zijn werkgever betaald.
Overeenkomstig artikel 14, lid 1, van het verdrag was het brutoloon dat Merida voor zijn beroepsactiviteit ontving, na aftrek
van de in Duitsland betaalde socialezekerheidsbijdragen, belastbaar in Frankrijk. Aangezien het tarief van de Franse loonbelasting
lager was dan het in Duitsland geldende tarief, ontving Merida een hoger nettoloon dan een werknemer die zich in een identieke
situatie bevond, maar in Duitsland woonde.
Na de opzegging van zijn arbeidsovereenkomst ontving Merida krachtens § 4 TV SozSich een overbruggingsuitkering. Bij de vaststelling
van de berekeningsgrondslag van deze uitkering hebben de Duitse autoriteiten van de in het TV AL II bedoelde basisvergoeding
„waarop de werknemer op het tijdstip van ontslag over een volledige kalendermaand recht had”, door een fictieve berekening
niet alleen het bedrag van de Duitse socialezekerheidsbijdragen, maar ook de Duitse loonbelasting afgetrokken. Bovendien hebben
de Duitse autoriteiten krachtens § 5 TV SozSich en punt 2.9.4 van de toelichtingen en de procedurele voorschriften van de
aan Merida betaalde overbruggingsuitkering het bedrag afgetrokken van de werkloosheidsuitkering die hij in Frankrijk tussen
22 februari en eind maart 2000 heeft ontvangen.
Volgens Merida is de fictieve aftrek van de Duitse loonbelasting van zijn basisvergoeding bij de vaststelling van de berekeningsgrondslag
van de overbruggingsuitkering onrechtmatig. Ingevolge de overeenkomst is deze uitkering immers slechts belastbaar in Frankrijk
en in casu wordt zij onrechtmatig dubbel belast. De fictieve berekening van het nettoloon krachtens het Duitse fiscale recht
om het bedrag van deze uitkering vast te stellen, druist niet alleen in tegen de doelstelling van deze uitkering, namelijk
het compenseren van inkomstenverlies als gevolg van ontslag, maar is ook in strijd met het gemeenschapsrecht.
Zowel de rechter in eerste aanleg als de rechter in hoger beroep heeft het beroep van Merida verworpen. Hij heeft daarop „Revision”
ingesteld bij de verwijzende rechter.
Volgens deze laatste heeft de rechter in hoger beroep het beroep onder toepassing van het nationale recht uiteindelijk terecht
als ongegrond verworpen. Hij heeft daarmee de rechtspraak van het Bundesarbeitsgericht gevolgd volgens welke als berekeningsgrondslag
voor de overbruggingsuitkering op grond van § 4, punt 3, sub b, TV SozSich het fictieve nettoloon moet worden bepaald. Hierbij
moest door de Bondsrepubliek Duitsland ook in het geval van de in Frankrijk wonende en aldaar belastingplichtige Merida de
fictieve Duitse loonbelasting in aanmerking worden genomen.
Het kan echter niet worden uitgesloten dat de sociale partners inbreuk hebben gemaakt op artikel 39 EG, voorzover zij bij
het bepalen van de berekeningsgrondslag van de overbruggingsuitkering zelfs voor in een andere lidstaat woonachtige werknemers
de Duitse loonbelasting fictief in aanmerking hebben genomen.
In dit verband wijst de verwijzende rechter erop dat Merida zich gediscrimineerd voelt omdat hij, net als ten tijde van zijn
tewerkstelling bij de in Duitsland, gelegerde geallieerde strijdkrachten, inkomstenbelasting moet betalen naar Frans fiscaal
recht, daar hij in Frankrijk werkloosheidsuitkeringen en in Duitsland de genoemde uitkering ontvangt, maar tegelijkertijd
moet aanvaarden dat voor de berekening van het bedrag van de genoemde uitkering van een bepaald fictief nettoloon wordt uitgegaan
waarop volgens Duits recht minderingen worden toegepast. Hij wordt derhalve gelijktijdig aan het fiscale recht van twee lidstaten
onderworpen, hetgeen in strijd is met artikel 39 EG.
De verwijzende rechter merkt op dat de belasting op de uitkering die de Bondsrepubliek Duitsland Merida sinds de opzegging
van zijn arbeidsovereenkomst uitbetaalt, evenals voordien, wordt beheerst door de bepalingen van de overeenkomst. De betrokkene
verzet zich alleen, en ten onrechte, tegen het feit dat de berekeningsgrondslag voor het brutobedrag van de overbruggingsuitkering
voor hem niet gunstiger is geregeld dan voor een werknemer die geen grensarbeider is.
Niettemin heeft het Bundesarbeitsgericht besloten de behandeling van de zaak te schorsen en het Hof om een prejudiciële beslissing
te verzoeken over de volgende vraag:
„Is er sprake van schending van artikel 39 EG indien bij de vaststelling van de berekeningsgrondslag van de overbruggingsuitkering
in het geval van § 4, punt 1, sub b, TV SozSich de fictieve Duitse loonbelasting in aanmerking moet worden genomen (§ 4, punt
3, sub b, tweede volzin, TV SozSich), wanneer de voormalige werknemer in het buitenland woont en aldaar belastingplichtig
is?”
De prejudiciële vraag
Artikel 39 EG verbiedt elke discriminatie op grond van de nationaliteit tussen de werknemers der lidstaten, wat betreft de
werkgelegenheid, de beloning en de overige arbeidsvoorwaarden.
Bovendien bepaalt artikel 7, lid 4, van verordening nr. 1612/68, dat bepaalde rechten die migrerende werknemers aan artikel 39
EG ontlenen expliciteert en ten uitvoer legt (arrest van 15 januari 1998, Schöning-Kougebetopoulou, C-15/96, Jurispr. blz. I‑47,
punt 12), dat bepalingen van collectieve arbeidsovereenkomsten inzake onder meer de beloning, alsook de overige arbeidsvoorwaarden
en de voorwaarden voor ontslag van rechtswege nietig zijn, voorzover daarin discriminerende voorwaarden worden vastgesteld
ten opzichte van werknemers die onderdaan zijn van andere lidstaten.
Het wordt niet betwist dat een uitkering als de overbruggingsuitkering, die deel uitmaakt van de bij ontslag aan werknemers
toegekende voordelen, binnen de materiële werkingssfeer van de in het vorige punt aangehaalde bepalingen valt en dat een grensarbeider
die zich in de situatie van Merida bevindt, zich met betrekking tot een dergelijke uitkering op deze bepalingen kan beroepen
(zie in die zin onder meer arrest van 24 september 1998, Commissie/Frankrijk, C-35/97, Jurispr. blz. I‑5325, punten 36, 40
en 41).
Volgens vaste rechtspraak van het Hof verbiedt het zowel in artikel 39 EG als in artikel 7 van verordening nr. 1612/68 neergelegde
beginsel van gelijke behandeling niet alleen openlijke discriminatie op grond van nationaliteit, maar ook alle verkapte vormen
van discriminatie, die door toepassing van andere onderscheidingscriteria in feite tot hetzelfde resultaat leiden (zie onder
meer arrest van 23 mei 1996, O’Flynn, C‑237/94, Jurispr. blz. I‑2617, punt 17).
Het discriminatieverbod houdt niet alleen in dat vergelijkbare situaties niet verschillend mogen worden behandeld, maar ook
dat verschillende situaties niet gelijk mogen worden behandeld (zie onder meer arrest van 17 juli 1997, National Farmers’
Union e.a., C-354/95, Jurispr. blz. I‑4559, punt 61).
Een bepaling van nationaal recht moet als indirect discriminerend worden beschouwd, wanneer zij door haar aard zelf migrerende
werknemers eerder kan treffen dan nationale werknemers en derhalve de eerste categorie van werknemers meer in het bijzonder
dreigt te benadelen, tenzij zij objectief gerechtvaardigd is en evenredig is aan het nagestreefde doel (zie onder meer arrest
O’Flynn, reeds aangehaald, punt 20).
In dit geval echter heeft de fictieve inaanmerkingneming van de Duitse loonbelasting een nadelig gevolg voor de situatie van
grensarbeiders. De fictieve aftrek van deze belasting bij de vaststelling van de berekeningsgrondslag van de overbruggingsuitkering
benadeelt immers personen die, zoals Merida, in een andere lidstaat dan de Bondsrepubliek Duitsland wonen of belastingplichtig
zijn, ten opzichte van werknemers die in Duitsland wonen en aldaar belastingplichtig zijn.
In het laatste geval wordt de berekeningsgrondslag voor de vaststelling van het bedrag van de overbruggingsuitkering zodanig
bepaald dat deze overeenstemt met het nettoloon dat aan de betrokkene, indien hij niet was ontslagen, op het tijdstip van
betaling van deze uitkering verschuldigd zou zijn geweest. Dit resultaat wordt bereikt door via een fictieve berekening naast
de socialezekerheidsbijdragen ook het bedrag van de belastingen af te trekken, die verschuldigd waren naar Duits recht. Dat
recht regelde eveneens de situatie van de betrokkene ten tijde van zijn arbeidsverhouding.
Tijdens het eerste jaar na beëindiging van de arbeidsverhouding bedraagt de overbruggingsuitkering l00 % van het verschil
tussen de berekeningsgrondslag en het bedrag van de werkloosheidsuitkering (geval van § 4, punt 3, sub b, TV SozSich). Bovendien
waarborgt § 4, punt 4, tweede volzin, TV SozSich de neutraliteit van elke eventuele belasting waaraan de overbruggingsuitkering
zou kunnen worden onderworpen, met name wegens overschrijding van het maximumbedrag van de Duitse belastingvrijstelling.
Bijgevolg is het inkomen van in Duitsland wonende voormalige werknemers tijdens het eerste jaar na de beëindiging van de arbeidsverhouding
gelijk aan het inkomen dat zij als actieve werknemers zouden hebben ontvangen.
Bij grensarbeiders die zich in de situatie van Merida bevinden, kan met de fictieve aftrek van de Duitse loonbelasting bij
de vaststelling van de berekeningsgrondslag van de overbruggingsuitkering daarentegen niet hetzelfde resultaat worden bereikt
door betaling van de genoemde uitkering die, evenals voordien het loon van Merida, overeenkomstig artikel 14, lid 1, van het
verdrag in Frankrijk wordt belast.
Om de toepassing van deze berekeningswijze op grensarbeiders te rechtvaardigen, wijzen de Duitse autoriteiten op de administratieve
problemen die de toepassing van verschillende berekeningswijzen naargelang de woonplaats van de betrokkene zou meebrengen
en de budgettaire gevolgen van de niet-inaanmerkingneming van de Duitse loonbelasting.
Deze bezwaren, ontleend aan de verhoging van de financiële lasten en eventuele administratieve problemen, kunnen niet worden
aanvaard. Dergelijke gronden kunnen in geen geval de niet-nakoming van de uit het EG-Verdrag voortvloeiende verplichtingen
door de Bondsrepubliek Duitsland rechtvaardigen (zie onder meer arrest van 15 januari 2002, Gottardo, C‑55/00, Jurispr. blz. I‑413,
punt 38).
De Duitse regering heeft ter terechtzitting verklaard dat § 4, punt 4, tweede volzin, TV SozSich aldus moet worden uitgelegd
dat een persoon die zich in de situatie van Merida bevindt, in Duitsland terugbetaling kan krijgen van het bedrag van de belasting
die in de woonstaat eventueel over de overbruggingsuitkering is betaald. De genoemde bepaling beoogt immers elke wegens deze
uitkering eventueel verschuldigde belasting te neutraliseren, ongeacht in welke staat deze wordt uitbetaald.
De omstandigheid dat het bedrag van de in de woonstaat betaalde belastingen achteraf in de werkstaat wordt terugbetaald kan
echter, aangenomen dat zij is aangetoond, geen afbreuk doen aan de conclusie dat de fictieve inaanmerkingneming van de Duitse
loonbelasting een discriminatie vormt van werknemers die zich in de situatie van Merida bevinden.
Er is immers geen verband tussen de fictieve aftrek van de Duitse loonbelasting bij de vaststelling van de berekeningsgrondslag
van de overbruggingsuitkering en de belasting die de werknemer tijdens de arbeidsverhouding in Frankrijk heeft betaald, zodat,
zelfs wanneer achteraf in Duitsland een bedrag wordt terugbetaald dat gelijk is aan de belasting die de begunstigde van deze
uitkering in Frankrijk heeft betaald, een dergelijke uitkering per slot van rekening lager kan blijken te zijn dan het verschil
tussen het tijdens de actieve loopbaan betaalde loon en de werkloosheidsuitkering die de betrokkene ontvangt.
Overigens wordt niet betwist dat dit het geval is in het hoofdgeding, waarin de toepassing van de fictieve aftrek van de Duitse
loonbelasting op grensarbeiders die zich in de situatie van Merida bevinden, in feite erop neerkomt dat hun een deel van het
netto-inkomen wordt ontnomen dat zij ontvingen terwijl zij bij de in Duitsland gelegerde strijdkrachten waren tewerkgesteld.
Dit deel komt overeen met het verschil tussen het bedrag van de in Frankrijk betaalde inkomstenbelasting en het hogere bedrag
van de Duitse loonbelasting dat bij de berekening van de overbruggingsuitkering fictief in mindering wordt gebracht.
In het geval van grensarbeiders die zich in de situatie van Merida bevinden, verhindert de fictieve toepassing van het Duitse
loonbelastingtarief dus dat de betaling van de overbruggingsuitkering tijdens het eerste jaar na de beëindiging van de arbeidsverhouding
het daaruit volgende loonverlies compenseert, anders dan bij in Duitsland wonende werknemers het geval is.
Een dergelijke compensatie zou daarentegen tot stand kunnen worden gebracht, wanneer de Duitse autoriteiten de berekeningsgrondslag
van de overbruggingsuitkering, die overeenkomstig artikel 14, lid 1, van het verdrag in Frankrijk belastbaar is, zouden vaststellen
zonder fictieve aftrek van de Duitse loonbelasting, die niet verschuldigd was op het loon dat tijdens de actieve loopbaan
van de betrokkene werd uitbetaald, en zonder terugbetaling van de in Frankrijk betaalde inkomstenbelasting.
Mitsdien moet op de gestelde vraag worden geantwoord dat artikel 39 EG en artikel 7, lid 4, van verordening nr. 1612/68 zich
verzetten tegen een in een collectieve arbeidsovereenkomst opgenomen nationale regeling, volgens welke het bedrag van een
sociale uitkering, als de overbruggingsuitkering („Überbrückungsbeihilfe”), die door de lidstaat van tewerkstelling wordt
uitbetaald, aldus wordt berekend dat bij de vaststelling van de berekeningsgrondslag van de genoemde uitkering de in die staat
verschuldigde loonbelasting fictief wordt afgetrokken, terwijl ingevolge een verdrag tot het vermijden van dubbele belasting
salarissen, lonen en soortgelijke beloningen die aan niet in de lidstaat van tewerkstelling woonachtige werknemers worden
betaald, alleen in hun woonstaat belastbaar zijn.
Kosten
Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale
rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof
gemaakte kosten, komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof van Justitie (Tweede kamer) verklaart voor recht:
Artikel 39 EG en artikel 7, lid 4, van verordening (EEG) nr. 1612/68 van de Raad van 15 oktober 1968 betreffende het vrije
verkeer van werknemers binnen de Gemeenschap, verzetten zich tegen een in een collectieve arbeidsovereenkomst opgenomen nationale
regeling, volgens welke het bedrag van een sociale uitkering, als de overbruggingsuitkering („Überbrückungsbeihilfe”), die
door de lidstaat van tewerkstelling wordt uitbetaald, aldus wordt berekend dat bij de vaststelling van de berekeningsgrondslag
van de genoemde uitkering de in die staat verschuldigde loonbelasting fictief wordt afgetrokken, terwijl ingevolge een verdrag
tot het vermijden van dubbele belasting salarissen, lonen en soortgelijke beloningen die aan niet in de lidstaat van tewerkstelling
woonachtige werknemers worden betaald, alleen in hun woonstaat belastbaar zijn.
ondertekeningen
–
Procestaal: Duits.