CELEX: 62005CJ0432
Αρχή της ένδικης προστασίας
Εθνική νομοθεσία μη προβλέπουσα αυτοτελή προσφυγή για την αμφισβήτηση της συμβατότητας εθνικής διατάξεως με το κοινοτικό δίκαιο
Δικονομική αυτονομία
Αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας
Προσωρινή προστασία

Factortame κ.λπ., σκέψη 21, καθώς και η απόφαση της 11ης Ιανουαρίου 2001, C-226/99, Siples, Συλλογή 2001, σ. I‑277,
σκέψη 19).
Στο πλαίσιο της εθνικής νομοθεσίας, όπως αυτό εκτίθεται στην απόφαση περί παραπομπής, οι αιτήσεις για λήψη τέτοιων μέτρων
πρέπει να αποσκοπούν, όπως προκύπτει από τη σκέψη 9 της παρούσας αποφάσεως, μόνο στη διασφάλιση της προσωρινής προστασίας
των δικαιωμάτων που ο αιτών προβάλλει με την επί της ουσίας προσφυγή του.
Όσον αφορά την εκκρεμούσα στο πλαίσιο της κύριας δίκης υπόθεση, δεν αμφισβητείται ότι η Unibet έχει υποβάλει δύο αιτήσεις
προσωρινών μέτρων, τη μεν πρώτη στο πλαίσιο αναγνωριστικού αιτήματος, τη δε δεύτερη στο πλαίσιο αιτήματος αποζημιώσεως.
Όσον αφορά την πρώτη από τις δύο αυτές αιτήσεις προσωρινών μέτρων, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι το αναγνωριστικό
αίτημα κρίθηκε, δυνάμει του εθνικού δικαίου, απαράδεκτο, τόσο πρωτοδίκως όσο και κατ’ έφεση. Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο,
μολονότι επιβεβαίωσε αυτή την ερμηνεία του εθνικού δικαίου, διερωτήθηκε, παρ’ όλ’ αυτά, σχετικά με τις επιταγές, εν προκειμένω,
του κοινοτικού δικαίου, πράγμα που το ώθησε στην υποβολή του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος (βλ. σκέψεις 36 έως 65 της παρούσας
αποφάσεως).
Από τη δοθείσα στο πρώτο ερώτημα απάντηση προκύπτει ότι η αρχή της αποτελεσματικής ένδικης προστασίας των δικαιωμάτων που
αντλούν οι ιδιώτες από το κοινοτικό δίκαιο δεν απαιτεί να υφίσταται, στην έννομη τάξη κράτους μέλους, αυτοτελής προσφυγή με
αντικείμενο, κυρίως, τον έλεγχο του συμβατού εθνικών διατάξεων με το κοινοτικό δίκαιο, εφόσον άλλα μέσα ένδικης προστασίας
καθιστούν δυνατό τον παρεμπίπτοντα έλεγχο αυτού του συμβατού, πράγμα που στα εθνικά δικαστήρια εναπόκειται να εξετάσουν.
Όταν το παραδεκτό προσφυγής σκοπούσας στη διασφάλιση του σεβασμού των δικαιωμάτων που ένας πολίτης αντλεί από το κοινοτικό
δίκαιο δεν είναι βέβαιο δυνάμει του εθνικού δικαίου, εφαρμοζομένου κατά τρόπο σύμφωνο προς τις επιταγές του κοινοτικού δικαίου,
η αρχή της αποτελεσματικής ένδικης προστασίας επιβάλλει να μπορεί ένα εθνικό δικαστήριο, ήδη από το στάδιο αυτό, να διατάσσει
τα προσωρινά μέτρα που είναι αναγκαία για τη διασφάλιση του σεβασμού των εν λόγω δικαιωμάτων.
Ωστόσο, η αρχή της αποτελεσματικής ένδικης προστασίας των δικαιωμάτων που αντλούν οι πολίτες από το κοινοτικό δίκαιο δεν απαιτεί
να υφίσταται η δυνατότητα, στο πλαίσιο της εννόμου τάξεως κράτους μέλους, να διατάσσεται η λήψη προσωρινών μέτρων από το αρμόδιο
εθνικό δικαστήριο στο πλαίσιο αιτήσεως που είναι απαράδεκτη σύμφωνα με το δίκαιο αυτού του κράτους μέλους εφόσον, βεβαίως,
το κοινοτικό δίκαιο δεν θέτει υπό αμφισβήτηση, σύμφωνα με τη σκέψη 71, αυτό το απαράδεκτο.
Όσον αφορά την αίτηση προσωρινών μέτρων που υποβλήθηκε στο πλαίσιο του αιτήματος αποζημιώσεως, από την απόφαση περί παραπομπής
και από άλλα έγγραφα της δικογραφίας προκύπτει ότι η τελευταία αυτή αίτηση κρίθηκε παραδεκτή.
Όπως επισήμανε η γενική εισαγγελέας στο σημείο 74 των προτάσεών της και όπως έχει υπομνηστεί στη σκέψη 67 της παρούσας αποφάσεως,
το εθνικό δικαστήριο, στην κρίση του οποίου έχει υποβληθεί διαφορά διεπόμενη από το κοινοτικό δίκαιο, πρέπει να μπορεί να
διατάσσει τα προσωρινά μέτρα προκειμένου να διασφαλίζεται η πλήρης αποτελεσματικότητα της δικαστικής αποφάσεως που πρόκειται
να εκδοθεί σχετικά με την ύπαρξη των προβαλλομένων βάσει του κοινοτικού δικαίου δικαιωμάτων.
Κατά συνέπεια, εφόσον το αρμόδιο δικαστήριο θα εξετάσει, στο πλαίσιο του αιτήματος αποζημιώσεως, τη συμφωνία του νόμου περί
λαχείων με το κοινοτικό δίκαιο, πρέπει να έχει την εξουσία να διατάξει τα ζητούμενα προσωρινά μέτρα, στο μέτρο που η λήψη
τέτοιων μέτρων είναι αναγκαία, πράγμα που στο εθνικό δικαστήριο εναπόκειται να εκτιμήσει, προκειμένου να διασφαλιστεί η πλήρης
αποτελεσματικότητα της εκδοθησομένης δικαστικής αποφάσεως όσον αφορά την ύπαρξη των προβαλλομένων βάσει του κοινοτικού δικαίου
δικαιωμάτων.
Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι στο δεύτερο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η αρχή της αποτελεσματικής ένδικης προστασίας
των απονεμομένων στους πολίτες από το κοινοτικό δίκαιο δικαιωμάτων έχει την έννοια ότι αυτή απαιτεί, στο πλαίσιο της εννόμου
τάξεως κράτους μέλους, να είναι δυνατή η λήψη προσωρινών μέτρων, έως ότου το αρμόδιο δικαστήριο αποφανθεί επί της συμφωνίας
εθνικών διατάξεων με το κοινοτικό δίκαιο, όταν η λήψη τέτοιων μέτρων είναι αναγκαία για τη διασφάλιση της πλήρους αποτελεσματικότητας
της εκδοθησομένης δικαστικής αποφάσεως όσον αφορά την ύπαρξη τέτοιων δικαιωμάτων.

Επί του τρίτου ερωτήματος
Με το τρίτο του ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσία να διευκρινιστεί αν, ενόψει της αρχής της αποτελεσματικής ένδικης
προστασίας των απονεμομένων στους πολίτες από το κοινοτικό δίκαιο δικαιωμάτων και σε περίπτωση αμφιβολίας ως προς τη συμφωνία
εθνικών διατάξεων με αυτό, η λήψη προσωρινών μέτρων, προκειμένου να ανασταλεί η εφαρμογή των εν λόγω διατάξεων έως ότου το
αρμόδιο δικαστήριο αποφανθεί επί της συμφωνίας αυτών με το κοινοτικό δίκαιο, διέπεται από τα κριτήρια που έχουν οριστεί από
το εφαρμοζόμενο ενώπιον του αρμοδίου δικαστηρίου εθνικό δίκαιο ή από κοινοτικά κριτήρια.
Συναφώς, όπως, βεβαίως, προκύπτει από πάγια νομολογία, η αναστολή εφαρμογής εθνικής διατάξεως στηριζομένης στην κοινοτική
νομοθεσία στο πλαίσιο διαφοράς εκκρεμούσας ενώπιον εθνικού δικαστηρίου, μολονότι υπαγόμενη στους εθνικούς δικονομικούς κανόνες,
υπόκειται εντός όλων των κρατών μελών σε προϋποθέσεις, όσον αφορά τη χορήγησή της, που είναι ομοιόμορφες και ανάλογες προς
αυτές των αιτήσεων λήψεως προσωρινών μέτρων που υποβάλλονται ενώπιον του κοινοτικού δικαστή (αποφάσεις της 21ης Φεβρουαρίου
1991, C-143/88 και C-92/89, Zuckerfabrik Süderdithmarschen και Zuckerfabrik Soest, Συλλογή 1991, σ. I-415, σκέψεις 26 και
27· της 9ης Νοεμβρίου 1995, C-465/93, Atlanta Fruchthandelsgesellschaft, Συλλογή 1995, σ. I-3761, σκέψη 39, και της 6ης Δεκεμβρίου
2005, C-453/03, C-11/04, C-12/04 και C-194/04, ABNA κ.λπ., Συλλογή 2005, σ. I-10423, σκέψη 104). Πάντως, η υπόθεση της κύριας
δίκης είναι διαφορετική, στο μέτρο που η αίτηση της Unibet για προσωρινά μέτρα σκοπεί στην αναστολή όχι των αποτελεσμάτων
εθνικής διατάξεως εκδοθείσας κατ’ εφαρμογή κοινοτικής ρυθμίσεως της οποίας αμφισβητείται η νομιμότητα, αλλά των αποτελεσμάτων
εθνικής νομοθεσίας της οποίας αμφισβητείται η συμφωνία με το κοινοτικό δίκαιο.
Ως εκ τούτου, ελλείψει σχετικής κοινοτικής νομοθεσίας, στην εσωτερική έννομη τάξη εκάστου κράτους μέλους εναπόκειται η ρύθμιση
των προϋποθέσεων όσον αφορά τη λήψη προσωρινών μέτρων σκοπούντων στη διασφάλιση των δικαιωμάτων που οι πολίτες αντλούν από
το κοινοτικό δίκαιο.
Κατά συνέπεια, η λήψη προσωρινών μέτρων προκειμένου να ανασταλεί η εφαρμογή εθνικών διατάξεων έως ότου το αρμόδιο δικαστήριο
αποφανθεί επί της συμφωνίας αυτών με το κοινοτικό δίκαιο διέπεται από τα κριτήρια που ορίζει το εφαρμοστέο ενώπιον του δικαστηρίου
αυτού εθνικό δίκαιο.
Όμως, τα κριτήρια αυτά δεν μπορεί να είναι λιγότερο ευνοϊκά απ’ ό,τι αυτά που αφορούν παρόμοιες αιτήσεις εσωτερικής φύσεως
(αρχή της ισοδυναμίας) ούτε να καθιστούν στην πράξη αδύνατη ή εξαιρετικώς δυσχερή την προσωρινή ένδικη προστασία των απονεμομένων
από την κοινοτική έννομη τάξη δικαιωμάτων (αρχή της αποτελεσματικότητας).
Επομένως, στο τρίτο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η αρχή της αποτελεσματικής ένδικης προστασίας των απονεμομένων
στους πολίτες από το κοινοτικό δίκαιο δικαιωμάτων έχει την έννοια ότι, σε περίπτωση αμφιβολίας ως προς τη συμφωνία εθνικών
διατάξεων με το κοινοτικό δίκαιο, η τυχόν λήψη προσωρινών μέτρων προκειμένου να ανασταλεί η εφαρμογή των εν λόγω διατάξεων
έως ότου το αρμόδιο δικαστήριο αποφανθεί επί της συμφωνίας αυτών με το κοινοτικό δίκαιο διέπεται από τα κριτήρια που έχει
ορίσει το εθνικό δίκαιο που εφαρμόζεται ενώπιον του εν λόγω δικαστηρίου, εφόσον αυτά τα κριτήρια δεν είναι λιγότερο ευνοϊκά
απ’ ό,τι αυτά που αφορούν παρόμοια αιτήματα εσωτερικής φύσεως και δεν καθιστούν αδύνατη ή εξαιρετικώς δυσχερή στην πράξη την
προσωρινή ένδικη προστασία τέτοιων δικαιωμάτων.

Επί του τετάρτου ερωτήματος
Ενόψει της δοθείσας στο τρίτο ερώτημα απαντήσεως, παρέλκει η απάντηση στο τέταρτο ερώτημα.

Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον
του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν προκειμένου
να υποβάλουν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο έτεροι πλην των εν λόγω διαδίκων δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τμήμα μείζονος συνθέσεως) αποφαίνεται:
1)
Η αρχή της αποτελεσματικής ένδικης προστασίας των απονεμομένων στους πολίτες από το κοινοτικό δίκαιο δικαιωμάτων έχει την
έννοια ότι δεν απαιτείται να υφίσταται, στην έννομη τάξη κράτους μέλους, αυτοτελής προσφυγή σκοπούσα, κυρίως, την εξέταση
της συμβατότητας εθνικών διατάξεων με το άρθρο 49 ΕΚ, εφόσον άλλα αποτελεσματικά μέσα ένδικης προστασίας, που δεν είναι λιγότερο
ευνοϊκά απ’ ό,τι αυτά που διέπουν παρόμοιες εθνικού δικαίου προσφυγές, επιτρέπουν να εκτιμηθεί παρεμπιπτόντως μια τέτοια συμβατότητα,
πράγμα που στα εθνικά δικαστήρια εναπόκειται να εξετάσουν.
2)
Η αρχή της αποτελεσματικής ένδικης προστασίας των απονεμομένων στους πολίτες από το κοινοτικό δίκαιο δικαιωμάτων έχει την
έννοια ότι αυτή απαιτεί, στο πλαίσιο της εννόμου τάξεως κράτους μέλους, να είναι δυνατή η λήψη προσωρινών μέτρων, έως ότου
το αρμόδιο δικαστήριο αποφανθεί επί της συμφωνίας εθνικών διατάξεων με το κοινοτικό δίκαιο, όταν η λήψη τέτοιων μέτρων είναι
αναγκαία για τη διασφάλιση της πλήρους αποτελεσματικότητας της εκδοθησομένης δικαστικής αποφάσεως όσον αφορά την ύπαρξη τέτοιων
δικαιωμάτων.
3)
Η αρχή της αποτελεσματικής ένδικης προστασίας των απονεμομένων στους πολίτες από το κοινοτικό δίκαιο δικαιωμάτων έχει την
έννοια ότι, σε περίπτωση αμφιβολίας ως προς τη συμφωνία εθνικών διατάξεων με το κοινοτικό δίκαιο, η τυχόν λήψη προσωρινών
μέτρων προκειμένου να ανασταλεί η εφαρμογή των εν λόγω διατάξεων έως ότου το αρμόδιο δικαστήριο αποφανθεί επί της συμφωνίας
αυτών με το κοινοτικό δίκαιο διέπεται από τα κριτήρια που έχει ορίσει το εθνικό δίκαιο που εφαρμόζεται ενώπιον του εν λόγω
δικαστηρίου, εφόσον αυτά τα κριτήρια δεν είναι λιγότερο ευνοϊκά απ’ ό,τι αυτά που αφορούν παρόμοια αιτήματα εσωτερικής φύσεως
και δεν καθιστούν αδύνατη ή εξαιρετικώς δυσχερή στην πράξη την προσωρινή ένδικη προστασία τέτοιων δικαιωμάτων.
(υπογραφές)
*
Γλώσσα διαδικασίας: η σουηδική.