CELEX: 62002CJ0416
Παράβαση κράτους μέλους
Οδηγίες 75/442/ΕΟΚ και 91/156/ΕΟΚ
Έννοια των αποβλήτων
Οδηγίες 85/337/ΕΟΚ και 97/11/ΕΚ
Εκτίμηση των επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων δημοσίων και ιδιωτικών έργων στο περιβάλλον
Οδηγία 80/68/ΕΟΚ
Προστασία των υδάτων από τη ρύπανση που προέρχεται από ορισμένες επικίνδυνες ουσίες
Οδηγία 91/271/ΕΟΚ
Επεξεργασία των αστικών λυμάτων
Οδηγία 91/676/ΕΟΚ
Προστασία των υδάτων από τη νιτρορρύπανση γεωργικής προελεύσεως
Ρύπανση οφειλόμενη στη δραστηριότητα χοιροτροφείου

Επιτροπή κατά Δανίας, σκέψεις 14 και 15).
64     Συνεπώς, η αιτίαση δεν είναι απαράδεκτη για τον λόγο αυτό.
65     Επί του δευτέρου σκέλους, ακόμη και γίνει δεκτό ότι η αρχή non bis in idem εφαρμόζεται στις διαδικασίες διαπιστώσεως παραβάσεως
κράτους μέλους, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι ο ισχυρισμός αυτός ουδεμία επιρροή ασκεί εν προκειμένω επί του παραδεκτού της
αιτιάσεως. Πράγματι, στην περίπτωση που το Δικαστήριο κρίνει ότι η αιτίαση αυτή είναι βάσιμη, η μόνη συνέπεια του επιχειρήματος
της Ισπανικής Κυβερνήσεως είναι ότι η Επιτροπή θα πρέπει ενδεχομένως να παραιτηθεί από τη διαδικασία υπ’ αριθ. 2002/2009,
καθόσον η διαδικασία αυτή αφορά τον χαρακτηρισμό της Rambla de Mojácar ως ευαίσθητης ζώνης.
66     Συνεπώς, η αιτίαση δεν είναι απαράδεκτη ούτε εξ αυτού του λόγου.
67     Επί της ουσίας, η Επιτροπή υποστηρίζει ορθώς ότι οι ισπανικές αρχές, χαρακτηρίζοντας το τέναγος του ποταμού Antas ως ευαίσθητη
ζώνη για τους σκοπούς της οδηγίας 91/271, αναγνώρισαν το πρόβλημα ευτροφισμού των υδάτων αυτών και την υψηλή περιεκτικότητά
τους σε νιτρικά ιόντα, όπως επισήμανε η έκθεση της εταιρίας ERM περί του ελέγχου των ευαίσθητων και ευπρόσβλητων ζωνών στην
Ισπανία. Εξάλλου, η Ισπανική Κυβέρνηση αναγνωρίζει με το υπόμνημά της αντικρούσεως ότι η συγκέντρωση των υδάτων αυτών σε νιτρικά
ιόντα, η οποία αποτελεί ένα από τα διαλαμβανόμενα στο άρθρο 1 της οδηγίας 91/676 κριτήρια προσδιορισμού των ευπρόσβλητων ζωνών,
υπερέβαινε τα 50 mg ανά λίτρο.
68     Προκειμένου να δικαιολογήσει τον μη χαρακτηρισμό της Rambla de Mojácar ως ευπρόσβλητης ζώνης, η Ισπανική Κυβέρνηση υποστηρίζει
ότι δεν πληρούται το δεύτερο κριτήριο χαρακτηρισμού κατά το εν λόγω άρθρο 1, ήτοι η παρουσία νιτρικών ιόντων λόγω γεωργικής
δραστηριότητας.
69     Το επιχείρημα αυτό πρέπει να απορριφθεί. Πράγματι, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι δεν απαιτείται οι αζωτούχες
ενώσεις γεωργικής προελεύσεως να αποτελούν την αποκλειστική αιτία ρυπάνσεως προκειμένου να θεωρηθεί ότι τα ύδατα «υφίστανται
ρύπανση», κατά την έννοια, μεταξύ άλλων, του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 91/676, και προκειμένου να αναγνωρισθεί υποχρέωση
χαρακτηρισμού τους ως ευπρόσβλητης ζώνης, κατ’ εφαρμογή του άρθρου 3, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας. Αρκεί η συμβολή τους
στη ρύπανση να είναι σημαντική (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση της 29ης Απριλίου 1999,, Standley κ.λπ., Συλλογή 1999, σ. I‑2603, σκέψεις 30 και 35).
70     Με το υπόμνημά της ανταπαντήσεως η Ισπανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι ο χαρακτηρισμός της Rambla de Mojácar ως ευαίσθητης
ζώνης δεν ασκεί επιρροή στο πλαίσιο της παρούσας υποθέσεως, διότι πρόκειται για υδρογεωλογικό τομέα διαφορετικό από αυτόν
της Rambla του ποταμού Antas, τον οποίο και μόνον αφορά η υπό κρίση προσφυγή. Το επιχείρημα αυτό είναι αβάσιμο. Πράγματι,
ο μη χαρακτηρισμός της Rambla de Mojácar ως ευπρόσβλητης ζώνης, κατά την έννοια της οδηγίας 91/676, και ο μη χαρακτηρισμός
της Rambla του ποταμού Antas ως ευαίσθητης ζώνης, κατά την έννοια της οδηγίας 91/271, αποτελούν για την Επιτροπή δύο διακριτές
αιτιάσεις. Επομένως, αντιθέτως προς τους ισχυρισμούς της Ισπανικής Κυβερνήσεως, η προσφυγή δεν αφορά μόνον τη Rambla του ποταμού
Antas. Για τον ίδιο λόγο πρέπει να απορριφθεί το επιχείρημα της Ισπανικής Κυβερνήσεως ότι τα στοιχεία που αντλήθηκαν από δημοσίευση
του Instituto Geológico y Minero de España αφορούσαν την υδρογεωλογική ζώνη του Bajo Almanzora, ήτοι ζώνη διαφορετική από
την επίμαχη στο πλαίσιο της υπό κρίση διαδικασίας διαπιστώσεως παραβάσεως.
71     Περαιτέρω, ο ισχυρισμός της Ισπανικής Κυβερνήσεως ότι τα στοιχεία που προέκυψαν από την έκθεση της εταιρίας ERM δεν παρουσιάζουν
τον ίδιο βαθμό αξιοπιστίας με τα στοιχεία που συγκεντρώθηκαν για λογαριασμό της δεν αποδεικνύει ότι η νιτρορρύπανση δεν οφειλόταν
σε γεωργικές δραστηριότητες.
72     Τέλος, η Ισπανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι, αν διαιρεθεί η ποσότητα των χρησιμοποιούμενων λιπασμάτων με την επιφάνεια των
γαιών στις οποίες διασπείρεται η υγρή κόπρος, η συγκέντρωση σε νιτρικά ιόντα είναι σαφώς μικρότερη του κατώτατου ορίου του
παραρτήματος III, παράγραφος 2, της οδηγίας 91/676, ήτοι των 170 kg ανά εκτάριο. Συναφώς, πρέπει να τονισθεί ότι η αιτίαση
αυτή δεν αντλείται από το ότι η διασπορά υγρής κόπρου από το επίμαχο χοιροτροφείο πραγματοποιείται κατά παράβαση των διατάξεων
της οδηγίας 91/676, αλλά από το ότι το Βασίλειο της Ισπανίας δεν χαρακτήρισε τη Rambla de Mojácar ως ευπρόσβλητη ζώνη. Συνεπώς,
το επιχείρημα αυτό της Ισπανικής Κυβερνήσεως είναι αλυσιτελές και πρέπει να απορριφθεί.
73     Εν προκειμένω, η Ισπανική Κυβέρνηση δεν προσκόμισε κανένα συγκεκριμένο στοιχείο, όσον αφορά την υδρογεωλογική ζώνη 06.06 (Bajo
Almanzora), από το οποίο να προκύπτει το αβάσιμο του ισχυρισμού της Επιτροπής περί σημαντικής συμβολής των γεωργικών δραστηριοτήτων
στη νιτρορρύπανση.
74     Από το σύνολο των ανωτέρω σκέψεων προκύπτει ότι η αιτίαση περί παραβάσεως της οδηγίας 91/676 είναι βάσιμη.

Επί της οδηγίας 85/337
75     Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι, κατά παράβαση των άρθρων 2 και 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 85/337, ως είχε αρχικώς και ως έχει
κατόπιν τροποποιήσεως, το επίμαχο χοιροτροφείο δεν αποτέλεσε αντικείμενο μελέτης περιβαλλοντικών επιπτώσεων ούτε πριν από
την κατασκευή του, η οποία τοποθετείται χρονικώς πριν από την καταληκτική ημερομηνία για τη μεταφορά της οδηγίας 85/337 στην
εσωτερική έννομη τάξη, ήτοι τις 14 Μαρτίου 1999, ούτε πριν από την επέκτασή του, η οποία πραγματοποιήθηκε σε χρόνο μεταγενέστερο
της ημερομηνίας αυτής.
76     Η Ισπανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η Επιτροπή δεν διευκρίνισε αν η παράβαση αφορά την οδηγία ως είχε αρχικώς ή κατόπιν τροποποιήσεως
και, ως εκ τούτου, η αιτίαση είναι απαράδεκτη. Επικουρικώς, η Ισπανική Κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι η αιτίαση είναι αβάσιμη.
Με το υπόμνημά της απαντήσεως η Επιτροπή επισήμανε ότι το επίμαχο χοιροτροφείο είχε κατασκευασθεί προ της θέσεως σε ισχύ της
οδηγίας 85/337 και ότι η μόνη εφαρμοστέα εν προκειμένω είναι η οδηγία 85/337 ως είχε αρχικώς.
77     Συναφώς, επιβάλλεται να υπομνησθεί, πρώτον, ότι η Επιτροπή δεν αμφισβήτησε ότι το χοιροτροφείο αυτό λειτούργησε για πρώτη
φορά πριν το 1976. Κατά τον χρόνο εκείνο, καμία διάταξη κοινοτικού δικαίου δεν υποχρέωνε τις ισπανικές αρχές να προβούν σε
αξιολόγηση των επιπτώσεων της εν λόγω εκμεταλλεύσεως στο περιβάλλον. Πράγματι, η προθεσμία μεταφοράς της οδηγίας 85/337, ως
είχε αρχικώς, έληξε στις 3 Ιουλίου 1988 και το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η οδηγία αυτή δεν μπορούσε να υποχρεώσει τα κράτη
μέλη να προβούν σε περιβαλλοντικές εκτιμήσεις για σχέδια που είχαν εκτελεσθεί πριν από την ημερομηνία αυτή, ακόμη και αν για
τα σχέδια αυτά έπρεπε να εκδοθεί άδεια (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση της 11ης Αυγούστου 1995,, Επιτροπή κατά Γερμανίας, Συλλογή 1995, σ. I-2189, σκέψη 32, που αφορά σχέδια για τα οποία η αίτηση χορηγήσεως αδείας είχε
υποβληθεί πριν από τις 3 Ιουλίου 1988).
78     Δεύτερον, από τη δικογραφία προκύπτει ότι σε χρόνο μεταγενέστερο της 14ης Μαρτίου 1999, ημερομηνίας λήξεως της προθεσμίας
μεταφοράς της οδηγίας 85/337 στην εσωτερική έννομη τάξη, το επίμαχο χοιροτροφείο αποτέλεσε αντικείμενο νέας διαδικασίας χορηγήσεως
αδείας, κατ’ εφαρμογή του νόμου 7/1994. Ο νόμος αυτός προβλέπει ότι η χορήγηση αδείας σε χοιροτροφεία με περισσότερες από
100 χοιρομητέρες αναπαραγωγής και 500 χοίρους παχύνσεως, κατηγορία στην οποία εμπίπτει το αριθμούν περίπου 2 800 κεφάλια επίμαχο
χοιροτροφείο, εξαρτάται από την κατάρτιση εκθέσεως περιβαλλοντικής αξιολογήσεως.
79     Συναφώς, επιβάλλεται να τονισθεί ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε με ποιο τρόπο οι ισπανικές αρχές παρέβησαν την οδηγία 85/337,
στο πλαίσιο της νέας αυτής διαδικασίας χορηγήσεως αδείας και πριν από τις 26 Σεπτεμβρίου 2001, ημερομηνία λήξεως της προθεσμίας
που τάχθηκε με την αιτιολογημένη γνώμη.
80     Πράγματι, οι ισπανικές αρχές συμμορφώθηκαν προς τον κανόνα σύμφωνα με τον οποίο η περιβαλλοντική αξιολόγηση είναι υποχρεωτική,
ακόμη και για σχέδια που εκτελέσθηκαν προ της ημερομηνίας λήξεως της προθεσμίας μεταφοράς της οδηγίας 85/337, εφόσον τα σχέδια
αυτά εγκρίθηκαν χωρίς προηγούμενη αξιολόγηση και αποτέλεσαν αντικείμενο νέας διαδικασίας εγκρίσεως μετά την ημερομηνία αυτή
(βλ., υπό την έννοια αυτή, όσον αφορά την οδηγία 85/337 ως είχε αρχικώς, απόφαση της 18ης Ιουνίου 1998,, Gedeputeerde Staten van Noord-Holland,Συλλογή 1998, σ. I‑3923, σκέψεις 23 και 25, που αφορά σχέδια εγκριθέντα προ της 3ης Ιουλίου 1998, τα οποία δεν είχαν υποβληθεί
σε προηγούμενη αξιολόγηση ούτε αποτέλεσαν αντικείμενο νέας διαδικασίας εγκρίσεως μετά την ημερομηνία αυτή).
81     Αφενός, από τη δικογραφία προκύπτει ότι, κατ’ εφαρμογή του νόμου 7/1994, τη συμφωνία του οποίου προς τις επιταγές της οδηγίας
85/337 δεν αμφισβήτησε η Επιτροπή, οι ισπανικές αρχές κίνησαν διαδικασία περιβαλλοντικής αξιολογήσεως για την έγκριση του
επίμαχου χοιροτροφείου και για την ενδεχόμενη διοικητική τακτοποίηση της καταστάσεώς του. Τον Μάιο του 1999, οι εν λόγω αρχές
ζήτησαν από τον κύριο της εκμεταλλεύσεως τα αναγκαία στοιχεία για την κατάρτιση περιβαλλοντικής εκθέσεως. Η έκθεση αυτή καταρτίσθηκε
τον Ιούλιο του 2000 από την εταιρία Tecnoma, για λογαριασμό της Confederacíon Hidrográficas del Sur, και διαβιβάσθηκε στην
Επιτροπή τον Οκτώβριο του 2000.
82     Αφετέρου, οι ισπανικές αρχές επιθεώρησαν την επίμαχη εκμετάλλευση και αποφάσισαν, λαμβάνοντας υπόψη και τα δυσμενή πορίσματα
της επιθεωρήσεως αυτής, ότι δεν ήταν δυνατό να χορηγηθεί έγκριση. Κατόπιν τούτου, στις 18 Απριλίου 2001 οι ισπανικές αρχές
διατύπωσαν δυσμενή γνώμη ως προς τη χορήγηση άδειας στην εν λόγω εκμετάλλευση και ζήτησαν από την κοινότητα της Vera να λάβει
τα αναγκαία μέτρα για τη διακοπή της λειτουργίας της. Τέλος, στις 8 Αυγούστου 2001 κινήθηκε διαδικασία επιβολής κυρώσεων κατά
του διευθύνοντος το επίμαχο χοιροτροφείο.
83     Επομένως, οι ισπανικές αρχές εκπλήρωσαν την επιβαλλόμενη από τον νόμο 7/1994 υποχρέωση περιβαλλοντικής αξιολογήσεως. Η προβαλλόμενη
από την Επιτροπή παράβαση του κοινοτικού δικαίου δεν αποδείχθηκε ως προς το σημείο αυτό.
84     Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι η αιτίαση περί παραβάσεως εκ μέρους του Βασιλείου της Ισπανίας των άρθρων 2 και 4, παράγραφος
2, της οδηγίας 85/337, ως είχε αρχικώς και κατόπιν τροποποιήσεως, πρέπει να απορριφθεί, χωρίς να απαιτείται να εξετασθεί η
προβληθείσα από την Ισπανική Κυβέρνηση ένσταση απαραδέκτου.

Επί της οδηγίας 75/442
85     Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η επίμαχη εκμετάλλευση παράγει μεγάλη ποσότητα αποβλήτων, ιδίως υγρή κόπρο και πτώματα ζώων, τα
οποία, ελλείψει κοινοτικής ρυθμίσεως περί της διαχειρίσεώς τους, διέπονται από την οδηγία 75/442. Κατά την Επιτροπή, η εκμετάλλευση
αυτή λειτουργεί χωρίς την απαιτούμενη από το άρθρο 9 της οδηγίας άδεια, ενώ, όπως αναγνώρισαν και οι ισπανικές αρχές, τα εν
λόγω απόβλητα απορρίπτονται κατά τρόπο ανεξέλεγκτο στα όμορα εδάφη κατά παράβαση των επιταγών αξιοποιήσεως ή διαθέσεως που
επιβάλλει το άρθρο 4 της ίδιας οδηγίας. Τέλος, κατά παράβαση του άρθρου 13 της εν λόγω οδηγίας, η εν λόγω εκμετάλλευση δεν
υποβλήθηκε σε ενδεδειγμένο περιοδικό έλεγχο από τις αρμόδιες αρχές.
86     Συναφώς, επιβάλλεται να υπομνησθεί ότι το περιεχόμενο της έννοιας του αποβλήτου, κατά την οδηγία 75/442, εξαρτάται από την
έννοια του όρου «απορρίπτει» που χρησιμοποιείται στο άρθρο 1, στοιχείο α΄, πρώτο εδάφιο, της εν λόγω οδηγίας (βλ. απόφαση
της 18ης Δεκεμβρίου 1997,, Inter‑Environnement Wallonie, Συλλογή 1997, σ. I‑7411, σκέψη 26).
87     Σε ορισμένες περιπτώσεις, ένα αγαθό, ένα υλικό ή μια πρώτη ύλη που προκύπτει από διαδικασία εξαγωγής ή παραγωγής και που δεν
αποτελεί το κυρίως αντικείμενο της παραγωγικής διαδικασίας ενδέχεται να μην  αποτελεί υπόλειμμα, αλλά υποπροϊόν, το οποίο
η οικεία επιχείρηση δεν επιθυμεί να «απορρίψει», κατά την έννοια του άρθρου 1, στοιχείο α΄, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 75/442,
αλλά προτίθεται να εκμεταλλευθεί ή να εμπορευθεί υπό ευνοϊκές γι’ αυτήν συνθήκες, στο πλαίσιο μιας μεταγενέστερης διαδικασίας,
χωρίς να προβεί προηγουμένως σε κάποια εργασία μεταποιήσεως. Υπό τις συνθήκες αυτές, κανένα στοιχείο δεν δικαιολογεί να υπάγονται
στις διατάξεις της οδηγίας, οι οποίες αποσκοπούν στην πρόβλεψη της διαθέσεως ή της αξιοποιήσεως των αποβλήτων, τα αγαθά, τα
υλικά ή οι πρώτες ύλες που έχουν από οικονομικής απόψεως την αξία προϊόντων, ανεξάρτητα από κάποια μεταποίησή τους, και που
υπόκεινται, αυτά καθαυτά, στην εφαρμοστέα για τα εν λόγω προϊόντα νομοθεσία, υπό την προϋπόθεση ότι η επαναχρησιμοποίηση αυτή
δεν είναι απλώς ενδεχόμενη αλλά βέβαιη, χωρίς προηγούμενη μεταποίηση και στο πλαίσιο της συνέχειας της διαδικασίας παραγωγής
(βλ. απόφαση της 18ης Απριλίου 2002, C-9/00, Palin Granit και Vehmassalon kansanterveystyön kuntayhtymän hallitus, Συλλογή
2002, σ. Ι-3533, σκέψεις 34 έως 36).
88     Ακολουθώντας τη συλλογιστική αυτή, το Δικαστήριο έκρινε ότι τα θραύσματα πετρωμάτων και η άμμος που προκύπτει από εργασίες
εξορύξεως, δηλαδή οι ύλες που απορρέουν από δραστηριότητες εμπλουτισμού μεταλλεύματος προερχομένου από την εκμετάλλευση ορυχείου,
δεν συνιστούν απόβλητα κατά την έννοια της οδηγίας 75/442 όταν ο κάτοχός τους τις χρησιμοποιεί νομίμως για την αναγκαία εκ
νέου πλήρωση των στοών του εν λόγω ορυχείου και παρέχει επαρκείς εγγυήσεις σχετικά με τον προσδιορισμό και την πραγματική
χρησιμοποίηση των υλών αυτών (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2003,, AvestaPolarit Chrome, Συλλογή 2003, σ. Ι-8725, σκέψη 43). Επίσης, το Δικαστήριο δέχτηκε ότι δεν αποτελεί απόβλητο κατά την
έννοια της οδηγίας 75/442 ο οπτάνθρακας πετρελαίου που παράγεται ηθελημένα ή προκύπτει από τη συνδυασμένη παραγωγή άλλων πετρελαϊκών
καυσίμων ουσιών σε διυλιστήριο πετρελαίου και χρησιμοποιείται, πέραν πάσης αμφιβολίας, ως καύσιμο για τις ενεργειακές ανάγκες
του διυλιστηρίου και άλλων βιομηχανιών (διάταξη της 15ης Ιανουαρίου 2004,, Saetti και Frediani, Συλλογή 2004, σ. I‑1005, σκέψη 47).
89     Όπως ορθώς επισήμανε το Ηνωμένο Βασίλειο με το υπόμνημά του παρεμβάσεως, η κόπρος μπορεί, υπό τις προϋποθέσεις αυτές, να θεωρηθεί
ότι δεν συνιστά απόβλητο, εφόσον χρησιμοποιείται ως γεωργικό λίπασμα στο πλαίσιο νόμιμων πρακτικών διασποράς σε σαφώς προσδιοριζόμενες
εκτάσεις και εφόσον αποθηκεύεται μόνον κατά το μέτρο που είναι αναγκαίο για τη διασπορά αυτή.
90     Αντιθέτως προς τους ισχυρισμούς της Επιτροπής, ουδείς λόγος επιβάλλει τον περιορισμό της αναλύσεως αυτής στην κόπρο που χρησιμοποιείται
ως λίπασμα σε εκτάσεις ιδιοκτησίας της γεωργικής εκμεταλλεύσεως από την οποία προέρχεται η κόπρος. Πράγματι, όπως ήδη έκρινε
το Δικαστήριο, μια ουσία που χρησιμοποιείται, πέραν πάσης αμφιβολίας, για τις ανάγκες άλλων επιχειρηματιών πέραν του παραγωγού
αυτής είναι δυνατό να θεωρηθεί ότι δεν αποτελεί απόβλητο κατά την έννοια της οδηγίας 75/442 (βλ., κατά την έννοια αυτή, προαναφερθείσα
διάταξη Saetti και Frediani, σκέψη 47).
91     Αντιθέτως, η ανάλυση προς εξακρίβωση του αν σε ορισμένες περιπτώσεις ένα υπόλειμμα παραγωγής δεν αποτελεί απόβλητο, αλλά υποπροϊόν
ή πρώτη ύλη επαναχρησιμοποιήσιμη στο πλαίσιο της συνέχειας της διαδικασίας παραγωγής, δεν μπορεί να εφαρμοσθεί στα πτώματα
ζώων εκτροφής, όταν τα ζώα αυτά πέθαναν εντός της εκμεταλλεύσεως και δεν εσφάγησαν με σκοπό την κατανάλωση από τον άνθρωπο.
92     Πράγματι, τα πτώματα αυτά δεν μπορούν κατά κανόνα να επαναχρησιμοποιηθούν για την ανθρώπινη διατροφή. Η κοινοτική νομοθεσία,
μεταξύ άλλων η οδηγία 90/667/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 1990, για τη θέσπιση υγειονομικών κανόνων για τη διάθεση
και τη μεταποίηση ζωικών αποβλήτων, τη διάθεσή τους στην αγορά και την προστασία από τους παθογόνους οργανισμούς των ζωοτροφών
ζωικής προέλευσης ή με βάση τα ψάρια και για την τροποποίηση της οδηγίας 90/425/ΕΟΚ [(ΕΕ L 363, σ. 51)· η οδηγία 90/667 καταργήθηκε,
σε χρόνο μεταγενέστερο της προσδιοριζόμενης με την αιτιολογημένη γνώμη ημερομηνίας, με το άρθρο 37 του κανονισμού (ΕΚ) 1774/2002
του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 3ης Οκτωβρίου 2002, για τον καθορισμό υγειονομικών κανόνων σχετικά με
τα ζωικά υποπροϊόντα που δεν προορίζονται για κατανάλωση από τον άνθρωπο (ΕΕ L 273, σ. 1)], θεωρεί τα πτώματα ζώων ως «ζωικά
απόβλητα» και, επιπλέον, ως «υλικά υψηλού κινδύνου» τα οποία πρέπει να μεταποιούνται σε μονάδες εγκεκριμένες από τα κράτη
μέλη ή να καταστρέφονται με καύση ή ταφή. Η οδηγία 90/667 προβλέπει επίσης ότι οι ύλες αυτές μπορούν να χρησιμοποιούνται για
τη διατροφή ζώων που δεν καταναλώνονται από τον άνθρωπο, μόνον, όμως, δυνάμει αδειών χορηγούμενων από τα κράτη μέλη και υπό
τον κτηνιατρικό έλεγχο των αρμόδιων αρχών.
93     Συνεπώς, σε καμία περίπτωση δεν μπορούν τα πτώματα ζώων που πέθαναν στην επίμαχη εκμετάλλευση να χρησιμοποιηθούν κατά τρόπο
τέτοιο ώστε να μη θεωρηθούν απόβλητα κατά την έννοια της οδηγίας 75/442. Ο κάτοχος των πτωμάτων αυτών οφείλει να τα απορρίψει,
με αποτέλεσμα τα υλικά αυτά να πρέπει να θεωρηθούν ως απόβλητα.
94     Εν προκειμένω, από τα έγγραφα της δικογραφίας προκύπτει, πρώτον, ότι η υγρή κόπρος που παράγεται στην εκμετάλλευση χρησιμοποιείται
ως γεωργικό λίπασμα και διασπείρεται προς τον σκοπό αυτό σε σαφώς προσδιοριζόμενες εκτάσεις. Αποθηκεύεται σε τάφρο εν αναμονή
της διασποράς. Δεδομένου ότι ο διευθύνων την εκμετάλλευση δεν επιδιώκει την απόρριψη, η υγρή αυτή κόπρος δεν συνιστά απόβλητο
κατά την έννοια της οδηγίας 75/442.
95     Το συμπέρασμα αυτό δεν αναιρείται από το γεγονός ότι ο ευρωπαϊκός κατάλογος αποβλήτων περιλαμβάνει, στην κατηγορία «απόβλητα
από πρωτογενή παραγωγή σε γεωργικές καλλιέργειες», τα «περιττώματα, ούρα και κόπρανα ζώων (συμπεριλαμβάνονται και φθαρμένα
άχυρα), υγρά εκροής συλλεγέντα χωριστά και επεξεργαζόμενα εκτός σημείου παραγωγής». Πράγματι, η γενική αυτή αναφορά της κόπρου
δεν λαμβάνει υπόψη τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες χρησιμοποιείται η κόπρος και οι οποίες είναι καθοριστικές για τον προσδιορισμό
της έννοιας του αποβλήτου. Εξάλλου, στην εισαγωγή του παραρτήματος της εν λόγω αποφάσεως διευκρινίζεται ότι ο κατάλογος αυτός
αποβλήτων είναι «μη εξαντλητικός», ότι «[η] ένταξη ενός υλικού στον [κατάλογο] δεν σημαίνει ότι το υλικό είναι οπωσδήποτε
απόβλητο», καθώς και ότι «[η] καταχώριση πραγματοποιείται μόνον όταν το υλικό ανταποκρίνεται στον ορισμό του αποβλήτου».
96     Ο ισχυρισμός της Επιτροπής ότι δεν τηρήθηκαν εν προκειμένω οι κανόνες του κώδικα ορθής γεωργικής πρακτικής της Junte d’Andalousie,
όπως άλλωστε και οι μέγιστες ποσότητες διασποράς κατά το παράρτημα ΙΙΙ της οδηγίας 91/676, δεν ασκεί επιρροή ως προς τον χαρακτηρισμό
της υγρής κόπρου υπό το πρίσμα της οδηγίας 75/442. Ακόμη και αν θεωρηθεί αληθές ότι οι πρακτικές διασποράς που ακολουθεί η
επίμαχη εκμετάλλευση δεν είναι απολύτως σύμφωνες προς τον κώδικα αυτό και προς την οδηγία 91/676, το γεγονός αυτό στοιχειοθετεί
ενδεχομένως παράβαση των υποχρεώσεων που απορρέουν από την εν λόγω οδηγία, πλην όμως δεν αποδεικνύει ότι η υγρή κόπρος απορρίπτεται
κατά τρόπο ανεξέλεγκτο στο περιβάλλον, υπό συνθήκες που επιτρέπουν τον χαρακτηρισμό της ως αποβλήτου.
97     Δεδομένου ότι η Επιτροπή δεν προέβαλε παράβαση της οδηγίας 91/676 ως προς το σημείο αυτό, αλλά περιορίσθηκε στον ισχυρισμό
περί παραβάσεως της οδηγίας 75/442, η αιτίαση που αντλείται από παράβαση της οδηγίας 75/442 πρέπει να απορριφθεί κατά το μέτρο
που αφορά την υγρή κόπρο.
98     Όσον αφορά, δεύτερον, τα πτώματα ζώων που βρέθηκαν εντός της επίμαχης εκμεταλλεύσεως, τα οποία, όπως διαπιστώθηκε με τη σκέψη
94 της παρούσας αποφάσεως, πρέπει να θεωρηθούν ως απόβλητα κατά την έννοια της οδηγίας 75/442, η Ισπανική Κυβέρνηση υποστηρίζει
ότι πρέπει να θεωρηθεί ότι «καλύπτονται ήδη από άλλη νομοθεσία» και, επομένως, εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας
αυτής, δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο β΄, περίπτωση iii, της εν λόγω οδηγίας.
99     Το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι η έννοια της «άλλης νομοθεσίας» μπορεί να αφορά τόσο μια κοινοτική όσο και μια εθνική κανονιστική
ρύθμιση καλύπτουσα μια κατηγορία αποβλήτων του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο β΄, της οδηγίας 75/442, υπό την προϋπόθεση
ότι η ρύθμιση αυτή, κοινοτική ή εθνική, αφορά τη διαχείριση των ως άνω αποβλήτων αυτών καθαυτών και καταλήγει σε επίπεδο προστασίας
του περιβάλλοντος τουλάχιστον ισοδύναμο με το προβλεπόμενο από την οδηγία αυτή (προαναφερθείσα απόφαση AvestaPolarit Chrome,
σκέψη 61).
100   Εν προκειμένω, αρκεί να επισημανθεί, χωρίς να είναι αναγκαίο να λάβει το Δικαστήριο θέση επί της κριτικής που άσκησε η Επιτροπή
στην προαναφερθείσα απόφαση AvestaPolarit Chrome κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι ο κοινοτικός νομοθέτης έχει θεσπίσει
«άλλη νομοθεσία» πέραν της οδηγίας 75/442, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο β΄, της οδηγίας αυτής, ως
προς τα πτώματα ζώων.
101   Πράγματι, η οδηγία 90/667 αφορά, μεταξύ άλλων, τη διαχείριση των πτωμάτων αυτών ως αποβλήτων. Καθορίζει τους λεπτομερείς κανόνες
που εφαρμόζονται στην κατηγορία αυτή αποβλήτων, προβλέποντας ιδίως ότι μεταποιούνται σε εγκεκριμένες μονάδες ή καταστρέφονται
με καύση ή ταφή. Λόγου χάρη, η οδηγία ορίζει τις περιπτώσεις στις οποίες, λόγω αδυναμίας μεταποιήσεως, τα απόβλητα αυτά πρέπει
να αποτελούν αντικείμενο καύσεως ή ταφής. Το άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας διευκρινίζει ότι τα εν λόγω απόβλητα καταστρέφονται
με καύση ή ταφή, μεταξύ άλλων, αν «η ποσότητα και η απόσταση που πρέπει να καλυφθεί δεν δικαιολογούν τη συλλογή αποβλήτων»,
καθώς και ότι «[τ]α ζωικά απόβλητα πρέπει να θάβονται αρκετά βαθιά ώστε να αποφεύγεται εκταφή των πτωμάτων ή των αποβλήτων
από σαρκοβόρα ζώα· η ταφή πρέπει να γίνεται σε κατάλληλο έδαφος ώστε να αποφεύγεται η μόλυνση των υδροφόρων οριζόντων ή οποιαδήποτε
βλάβη του περιβάλλοντος. Πριν από την ταφή, τα πτώματα ή τα απόβλητα ψεκάζονται, αν χρειάζεται, με κατάλληλο απολυμαντικό
που έχει εγκρίνει η αρμόδια αρχή». Η εν λόγω οδηγία προβλέπει επίσης τους ελέγχους και τις επιθεωρήσεις που οφείλουν να πραγματοποιούν
τα κράτη μέλη, ενώ το άρθρο 12 αυτής διευκρινίζει ότι οι πραγματογνώμονες κτηνίατροι της Επιτροπής μπορούν, σε ορισμένες περιπτώσεις,
να διενεργούν επιτόπιους ελέγχους σε συνεργασία με τις εθνικές αρχές. Ο κανονισμός 1774/2002, ο οποίος εκδόθηκε μετά την κρίση
των «τρελών αγελάδων» και τέθηκε σε ισχύ μετά τη λήξη της ταχθείσας με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας, περιέχει ειδικότερες
ρυθμίσεις για την αποθήκευση, τη διαχείριση και την καύση των ζωικών αποβλήτων.
102   Οι διατάξεις της οδηγίας 90/667 διέπουν τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της επεξεργασίας των πτωμάτων ζώων και, λαμβανομένου
υπόψη του λεπτομερούς χαρακτήρα τους, επιτυγχάνουν επίπεδο προστασίας του περιβάλλοντος τουλάχιστον ισοδύναμο με το προβλεπόμενο
από την οδηγία 75/442. Επομένως, αντιθέτως προς όσα υποστήριξε η Επιτροπή με το υπόμνημά της απαντήσεως, οι διατάξεις αυτές
αποτελούν «άλλη νομοθεσία», η οποία καλύπτει την κατηγορία αυτή αποβλήτων και καθιστά δυνατή την εξαίρεσή της από το πεδίο
εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας, χωρίς να παρίσταται ανάγκη να εξετασθεί αν η προβαλλόμενη από την Ισπανική Κυβέρνηση εθνική
νομοθεσία συνιστά επίσης «άλλη νομοθεσία».
103   Συνεπώς, η οδηγία 75/442 δεν εφαρμόζεται στα επίμαχα πτώματα ζώων. Δεδομένου ότι η Επιτροπή προέβαλε παράβαση μόνον αυτής
της οδηγίας, η αιτίαση πρέπει να απορριφθεί κατά το μέτρο που αφορά τα εν λόγω πτώματα ζώων.
104   Συνεπώς, η αιτίαση αυτή πρέπει να απορριφθεί στο σύνολό της.

Επί της οδηγίας 80/68
105   Κατά την Επιτροπή, από το έγγραφο της 20ής Ιουνίου 2001, με το οποίο οι ισπανικές αρχές απάντησαν στο έγγραφο οχλήσεως, προκύπτει
ότι η ζώνη η οποία πλήττεται από τις δραστηριότητες του επίμαχου χοιροτροφείου αντιμετωπίζει ρύπανση από νιτρικά ιόντα, ήτοι
ουσίες που περιλαμβάνονται στον κατάλογο ΙΙ, σημείο 3, της οδηγίας 80/68, καθώς και ότι η ζώνη αυτή δεν αποτέλεσε αντικείμενο
προηγούμενης υδρογεωλογικής μελέτης, κατά παράβαση των άρθρων 3, στοιχείο β΄, 5, παράγραφος 1, και 7 της εν λόγω οδηγίας.
106   Εντούτοις, η Ισπανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ορθώς ότι η χρήση υγρής κόπρου ως λιπάσματος συνιστά πράξη που συνήθως συνάδει
προς τις ορθές γεωργικές πρακτικές, και όχι «ενέργεια διαθέσεως ή αποθέσεως με σκοπό τη διάθεση αυτών των ουσιών» κατά την
έννοια του άρθρου 5 της ίδιας οδηγίας.
107   Εξάλλου, το σύστημα προστασίας των υδάτων έναντι της ρυπάνσεως από την παραγωγή κόπρου δεν στηρίζεται στην οδηγία 80/68, αλλά
στην οδηγία 91/676, η οποία αποσκοπεί ακριβώς στην καταπολέμηση της ρυπάνσεως των υδάτων από διασπορά ή απορρίψεις ζωικών
περιττωμάτων, καθώς και από υπερβολική χρήση λιπασμάτων, και η οποία προβλέπει μέτρα διαχειρίσεως που πρέπει να επιβάλλονται
από τα κράτη μέλη στους γεωργούς. Αν, όμως, το άρθρο 5 της οδηγίας 80/68 ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι τα κράτη μέλη οφείλουν
να υποβάλουν σε προηγούμενο έλεγχο, ιδίως δε σε υδρογεωλογική μελέτη της οικείας ζώνης, τη χρήση της υγρής κόπρου ή, εν γένει,
της κόπρου ως λιπάσματος, τότε το σύστημα προστασίας που προβλέπει η οδηγία 80/68 θα αντικαθίστατο εν μέρει από αυτό της οδηγίας
91/676.
108   Συνεπώς, η οδηγία 80/68 δεν γεννά υποχρέωση των ισπανικών αρχών να υποβάλουν τη γεωργική χρήση της υγρής κόπρου που προέρχεται
από την επίμαχη εκμετάλλευση στην προβλεπόμενη από την οδηγία αυτή διαδικασία χορηγήσεως αδείας ούτε, υπό τις συνθήκες αυτές,
να εκπονήσουν υδρογεωλογική μελέτη της οικείας ζώνης.
109   Επομένως, η αιτίαση που αντλείται από παράβαση της οδηγίας 80/68 πρέπει να απορριφθεί.
110   Από το σύνολο των ανωτέρω σκέψεων προκύπτει ότι το Βασίλειο της Ισπανίας:
–       παραλείποντας να υποβάλει τα αστικά λύματα του οικισμού της Vera στην επεξεργασία που προβλέπεται από το άρθρο 5, παράγραφος
2, της οδηγίας 91/271, ήτοι σε επεξεργασία αυστηρότερη από εκείνη που περιγράφεται στο άρθρο 4 της οδηγίας αυτής, και
–       παραλείποντας να χαρακτηρίσει τη Rambla de Mojácar ως ευπρόσβλητη ζώνη, κατά παράβαση του άρθρου 3, παράγραφοι 1, 2 και 4,
της οδηγίας 91/676,
παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τις προαναφερθείσες οδηγίες.
111   Η προσφυγή πρέπει να απορριφθεί κατά τα λοιπά.

Επί των δικαστικών εξόδων
112   Κατά το άρθρο 69, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα, εφόσον
υπάρχει σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου. Κατά το άρθρο 69, παράγραφος 3, του ίδιου Κανονισμού, το Δικαστήριο μπορεί
να κατανείμει τα έξοδα ή να αποφασίσει ότι κάθε διάδικος φέρει τα δικαστικά του έξοδα σε περίπτωση μερικής ήττας των διαδίκων
ή εφόσον συντρέχουν εξαιρετικοί λόγοι.
113   Εν προκειμένω, πρέπει να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι η προσφυγή δεν έγινε δεκτή για ολόκληρη την παράβαση όπως την όρισε η
Επιτροπή.
114   Κατά συνέπεια, το Βασίλειο της Ισπανίας πρέπει να καταδικασθεί στα δύο τρίτα του συνόλου των δικαστικών εξόδων. Η Επιτροπή
καταδικάζεται στο ένα τρίτο των εξόδων αυτών.
115   Σύμφωνα με το άρθρο 69, παράγραφος 4, του Κανονισμού Διαδικασίας, το Ηνωμένο Βασίλειο φέρει τα δικαστικά του έξοδα.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τρίτο τμήμα) αποφασίζει:
1)
Το Βασίλειο της Ισπανίας, παραλείποντας να υποβάλει τα αστικά λύματα του οικισμού της Vera στην επεξεργασία που προβλέπεται
από το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας 91/271/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1991, για την επεξεργασία των αστικών
λυμάτων, ήτοι σε επεξεργασία αυστηρότερη από εκείνη που περιγράφεται στο άρθρο 4 της οδηγίας αυτής, και να χαρακτηρίσει τη
Rambla de Mojácar ως ευπρόσβλητη ζώνη, κατά παράβαση του άρθρου 3, παράγραφοι 1, 2 και 4, της οδηγίας 91/676/ΕΟΚ του Συμβουλίου,
της 12ης Δεκεμβρίου 1991, για την προστασία των υδάτων από τη νιτρορρύπανση γεωργικής προελεύσεως, παρέβη τις υποχρεώσεις
που υπέχει από τις εν λόγω οδηγίες.
2)
Απορρίπτει την προσφυγή κατά τα λοιπά.
3)
Καταδικάζει το Βασίλειο της Ισπανίας στα δύο τρίτα του συνόλου των δικαστικών εξόδων. Καταδικάζει την Επιτροπή στο ένα τρίτο
των εξόδων αυτών.
4)
Το Ηνωμένο Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας και της Βόρειας Ιρλανδίας φέρει τα δικαστικά του έξοδα.
(υπογραφές)
*
Γλώσσα διαδικασίας: η ισπανική.