CELEX: 62002CJ0285
Artykuł 141 WE
Dyrektywa 75/117/EWG
Środek krajowy przewidujący, że nauczyciele zatrudnieni w pełnym wymiarze czasu pracy oraz nauczyciele zatrudnieni w niepełnym wymiarze czasu pracy są zobowiązani przepracować taką samą liczbę godzin nadliczbowych, zanim uzyskają prawo do wynagrodzenia
Pośrednia dyskryminacja pracowników płci żeńskiej zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy

Postanowieniem z dnia 26 lipca 2002 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 2 sierpnia 2002 r., Verwaltungsgericht Minden skierował,
na podstawie art. 234 WE, pytanie prejudycjalne w przedmiocie wykładni art. 141 WE i dyrektywy Rady 75/117/EWG z dnia 10 lutego
1975 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw Państw Członkowskich dotyczących stosowania zasady równości wynagrodzeń dla mężczyzn
i kobiet (Dz.U. L 45, str. 19).
Pytanie to powstało w ramach sporu między E. Elsner-Lakeberg a jej pracodawcą Land Nordrhein-Westfalen, dotyczącego wniosku
E. Elsner-Lakeberg o otrzymanie wynagrodzenia za jej pracę w godzinach nadliczbowych.

Ramy prawne

Uregulowania wspólnotowe
Zgodnie z art. 1 dyrektywy 75/117:
„Zawarta w art. 119 Traktatu zasada równości wynagrodzeń dla kobiet i mężczyzn, zwana dalej »zasadą równości wynagrodzeń«,
oznacza zniesienie wszelkiej dyskryminacji ze względu na płeć w odniesieniu do wszelkich aspektów i warunków wynagrodzenia
za taką samą pracę lub za pracę o równej wartości.
[…]”

Uregulowania krajowe
Na mocy § 78a Beamtengesetz für das Land Nordrhein-Westfalen (ustawa o służbie cywilnej landu Północnej Nadrenii-Westfalii),
w wersji opublikowanej w dniu 1 maja 1981 r. (GV NRW str. 234) urzędnicy są zobowiązani do wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych,
jeżeli wymaga tego służba. Jeżeli ta praca w godzinach nadliczbowych przekracza pięć godzin w miesiącu kalendarzowym, urzędnik
korzysta z dodatkowego urlopu odpowiadającego wszystkim przepracowanym godzinom nadliczbowym. Jeżeli przyznanie dodatkowego
urlopu jest niezgodne z interesem służby, niektórzy urzędnicy mogą otrzymać odpowiednie wynagrodzenie za pracę w godzinach
nadliczbowych.
Przepis § 5 ust. 2 pkt 1 Verordnung über die Gewährung von Mehrarbeitsvergütung für Beamte (rozporządzenia w sprawie przyznawania
wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych dla urzędników służby cywilnej) z dnia 13 marca 1992 r. (BGBl. 1992 I, str.
528), w wersji zmienionej w dniu 3 grudnia 1998 r. (BGBl. 1998 I, str. 3494) stanowi, że w przypadku gdy praca w godzinach
nadliczbowych jest pracą wykonywaną w szkolnictwie, trzy godziny lekcyjne są równoznaczne z pięcioma godzinami.

Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne
E. Elsner-Lakeberg, która ma status urzędnika służby cywilnej, pracuje w niepełnym wymiarze czasu pracy jako nauczycielka
w szkole średniej Land Nordrhein‑Westfalen. Nauczyciele zatrudnieni w pełnym wymiarze czasu pracy prowadzą 24 i pół godziny
lekcji tygodniowo, co odpowiada 98 godzinom miesięcznie, na podstawie 4-tygodniowej średniej, podczas gdy E. Elsner-Lakeberg
prowadzi 15 godzin lekcji tygodniowo, tj. 60 godzin miesięcznie.
W grudniu 1999 r. E. Elsner-Lakeberg miała 2 i pół godziny nadliczbowe lekcji. Jej wniosek o uzyskanie wynagrodzenia za te
godziny został odrzucony na tej podstawie, iż właściwe przepisy prawne przewidują, że godziny nadliczbowe przepracowane przez
nauczyciela, który jest urzędnikiem służby cywilnej, są płatne tylko wtedy, jeżeli praca w godzinach nadliczbowych przekracza
3 godziny miesięcznie. Nie uzyskała ona zatem żadnego wynagrodzenia za 2 i pół godziny przepracowane nadliczbowo.
Po bezskutecznym dochodzeniu swych praw w trybie odwołania na drodze administracyjnej E. Elsner-Lakeberg wszczęła postępowanie
przed Verwaltungsgericht Minden.
Zważywszy na to, iż rozstrzygnięcie sporu toczącego się przed Verwaltungsgericht Minden wymagało wykładni prawa wspólnotowego,
sąd ten postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy to, że nauczycielki i nauczyciele o statusie urzędnika cywilnego zatrudnieni w niepełnym wymiarze czasu pracy nie otrzymują
w Land Nordrhein-Westfalen – podobnie jak nauczyciele zatrudnieni w pełnym wymiarze czasu pracy – żadnego wynagrodzenia z
tytułu godzin nadliczbowych, gdy praca w godzinach nadliczbowych nie przekracza trzech godzin lekcyjnych w miesiącu kalendarzowym,
jest zgodne z art. 141 WE w związku z dyrektywą [75/117]?”.

W przedmiocie pytania prejudycjalnego
Swoim pytaniem sąd krajowy zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 141 WE i art. 1 dyrektywy 75/117 powinny być interpretowane
w taki sposób, iż sprzeciwiają się one uregulowaniu krajowemu, zgodnie z którym nauczyciele zatrudnieni w niepełnym wymiarze
czasu pracy nie otrzymują – podobnie jak nauczyciele zatrudnieni w pełnym wymiarze czasu pracy – żadnego wynagrodzenia z tytułu
godzin nadliczbowych, gdy praca w godzinach nadliczbowych nie przekracza trzech godzin w miesiącu kalendarzowym.
Land Nordrhein-Westfalen i rząd niemiecki utrzymują, iż nauczyciele zatrudnieni w niepełnym wymiarze czasu pracy są traktowani
dokładnie w taki sam sposób jak nauczyciele zatrudnieni w pełnym wymiarze czasu pracy. Wszyscy nauczyciele mają prawo do wynagrodzenia
z tytułu godzin nadliczbowych, jeżeli przekraczają one trzy godziny. W tym przypadku godziny nadliczbowe są wynagradzane dokładnie
w taki sam sposób. Równość wynagrodzeń jest zagwarantowana zarówno z tytułu normalnego czasu pracy, jak i godzin nadliczbowych.
W tej kwestii należy stwierdzić, iż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zasada równości wynagrodzeń dla pracowników płci męskiej
i żeńskiej, jaka jest usankcjonowana w art. 141 WE i art. 1 dyrektywy 75/117 oznacza, iż zakazana jest wszelka dyskryminacja
ze względu na płeć w odniesieniu do wszelkich składników i warunków wynagrodzenia za taką samą pracę lub pracę o równej wartości,
o ile różnicy w traktowaniu nie można uzasadnić celem niezwiązanym z jakąkolwiek przynależnością do określonej płci lub nie
jest ona konieczna dla osiągnięcia zamierzonego celu (zob. podobnie, w szczególności, wyroki z dnia 30 marca 2000 r. w sprawie
C-236/98 JämO, Rec. str. I-2189, pkt 36 i z dnia 26 czerwca 2001 r. w sprawie C-381/99 Brunnhofer, Rec. str. I-4961, pkt 27
i 28).
Tak więc, jeżeli chodzi o pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy, Trybunał orzekł, iż osoby należące do
grupy upośledzonej, zarówno mężczyźni, jak i kobiety, mają prawo korzystać z takiego samego uregulowania jak inni pracownicy,
proporcjonalnie do ich czasu pracy (wyrok z dnia 27 czerwca 1990 r. w sprawie C-33/89 Kowalska, Rec. str. I-2591, pkt 19).
Co do pojęcia „wynagrodzenie”, o którym mowa w art. 141 WE i art. 1 dyrektywy 75/117, obejmuje ono, zgodnie z również utrwalonym
orzecznictwem, wszelkie obecne lub przyszłe korzyści pieniężne lub w naturze, pod warunkiem że pracownik otrzymuje je – choćby
pośrednio – od pracodawcy z racji zatrudnienia (zob. w szczególności wyrok z dnia 17 maja 1990 r. w sprawie C-262/88 Barber,
Rec. str. I-1889, pkt 12, i ww. wyrok w sprawie Brunnhofer, pkt 33).
Ponadto z orzecznictwa wynika, że jeżeli chodzi o metodę, jaką należy stosować przy porównaniu wynagrodzeń zainteresowanych
pracowników w celu sprawdzenia, czy przestrzegana jest zasada równości wynagrodzeń, rzeczywista przejrzystość pozwalająca
na skuteczną kontrolę jest zapewniona tylko wtedy, gdy powyższa zasada ma zastosowanie do każdego ze składników tego wynagrodzenia
przyznanego odpowiednio pracownikom płci męskiej i pracownikom płci żeńskiej, a nie w drodze całościowej oceny korzyści przyznanych
zainteresowanym (zob. ww. wyroki w sprawie Barber, pkt 34 i 35, jak również w sprawie Brunnhofer, pkt 35). Należy zatem porównać
oddzielnie wynagrodzenie z tytułu normalnego czasu pracy oraz wynagrodzenie z tytułu godzin nadliczbowych.
W sprawie przed sądem krajowym wynagrodzenie za godziny nadliczbowe stanowi korzyść otrzymywaną od Land Nordrhein-Westfalen
przez danych nauczycieli z racji ich zatrudnienia.
Mimo iż wynagrodzenie to wydaje się być równe w związku z tym, że prawo do wynagrodzenia z tytułu godzin nadliczbowych powstaje
tylko przy przekroczeniu 3 godzin nadliczbowych zarówno w przypadku nauczycieli zatrudnionych w niepełnym, jak i pełnym wymiarze
czasu pracy, niemniej jednak należy stwierdzić, iż 3 godziny nadliczbowe stanowią większe obciążenie dla nauczycieli zatrudnionych
w niepełnym wymiarze czasu pracy niż dla tych, którzy są zatrudnieni w pełnym wymiarze czasu pracy. W rezultacie, aby otrzymać
wynagrodzenie z tytułu godzin nadliczbowych, nauczyciel zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy musi przepracować więcej
niż 3 godziny ponad jego miesięczny czas pracy wynoszący 98 godzin, co stanowi zwiększenie o około 3 %, podczas gdy nauczyciel
zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy musi przepracować więcej niż 3 godziny ponad jego miesięczny czas pracy wynoszący
60 godzin, co stanowi zwiększenie o około 5 %. Skoro w przypadku nauczycieli zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy
liczba godzin nadliczbowych dających prawo do wynagrodzenia nie jest zmniejszona w sposób proporcjonalny do ich czasu pracy,
to mamy do czynienia z ich nierównym traktowaniem w porównaniu z nauczycielami zatrudnionymi w pełnym wymiarze czasu pracy,
jeżeli chodzi o wynagrodzenie z tytułu ich dodatkowych godzin nauczania.
Do sądu krajowego należy ustalenie: po pierwsze, czy różnica w traktowaniu ustanowiona przez rozpatrywane przepisy prawa dotyczy
w znacznie większym stopniu kobiet niż mężczyzn, i, po drugie, czy ta różnica w traktowaniu jest uzasadniona celem niezwiązanym
z jakąkolwiek przynależnością do określonej płci oraz czy jest konieczna dla osiągnięcia zamierzonego celu (zob. podobnie
wyrok z dnia 7 marca 1996 r. w sprawie C-278/93 Freers i Speckmann, Rec. str. I-1165, pkt 28).
W tych okolicznościach należy odpowiedzieć na postawione pytanie, iż art. 141 WE i art. 1 dyrektywy 75/117 powinny być interpretowane
w taki sposób, iż sprzeciwiają się one uregulowaniu krajowemu, zgodnie z którym nauczyciele zatrudnieni w niepełnym wymiarze
czasu pracy nie otrzymują – podobnie jak nauczyciele zatrudnieni w pełnym wymiarze czasu pracy – żadnego wynagrodzenia z tytułu
godzin nadliczbowych, gdy praca w godzinach nadliczbowych nie przekracza trzech godzin w miesiącu kalendarzowym, jeżeli ta
różnica w traktowaniu dotyka znacznie więcej kobiet niż mężczyzn i jeżeli takiej różnicy w traktowaniu nie można uzasadnić
celem niezwiązanym z wszelką przynależnością do określonej płci lub nie jest ona konieczna dla osiągnięcia zamierzonego celu.

W przedmiocie kosztów
Koszty poniesione przez rząd niemiecki i przez Komisję, którzy przedstawili swoje uwagi Trybunałowi, nie podlegają zwrotowi.
Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach.
Z powyższych względów,
TRYBUNAŁ (pierwsza izba)
w odpowiedzi na pytanie przedstawione mu postanowieniem z dnia 26 lipca 2002 r. przez Verwaltungsgericht Minden, orzeka, co
następuje:
1)
Artykuł 141 WE i art. 1 dyrektywy Rady 75/117/EWG z dnia 10 lutego 1975 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw Państw Członkowskich
dotyczących stosowania zasady równości wynagrodzeń dla pracowników płci męskiej i żeńskiej należy interpretować w ten sposób,
iż sprzeciwiają się one uregulowaniu krajowemu, zgodnie z którym nauczyciele zatrudnieni w niepełnym wymiarze czasu pracy
nie otrzymują – podobnie jak nauczyciele zatrudnieni w pełnym wymiarze czasu pracy – żadnego wynagrodzenia z tytułu godzin
nadliczbowych, gdy praca w godzinach nadliczbowych nie przekracza trzech godzin w miesiącu kalendarzowym, jeżeli ta różnica
w traktowaniu dotyczy w znacznie większym stopniu kobiet niż mężczyzn i jeżeli takiej różnicy w traktowaniu nie można uzasadnić
celem niezwiązanym w jakikolwiek sposób z przynależnością do określonej płci lub nie jest ona konieczna dla osiągnięcia zamierzonego
celu.
Jann
La Pergola
von Bahr
Silva de Lapuerta

Lenaerts
Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 27 maja 2004 r.
Sekretarz

Prezes pierwszej izby
R. Grass

P. Jann
*
Język postępowania: niemiecki.