CELEX: 62000CJ0338
Hogere voorziening
Mededinging
Distributie van motorvoertuigen
Afscherming van markten
Artikel 85 EG-Verdrag (thans artikel 81 EG)
Verordening (EEG) nr. 123/85
Toerekening van inbreuk aan betrokken onderneming
Recht te worden gehoord
Motiveringsplicht
Juridische gevolgen van mededeling aan pers
Invloed van regelmatigheid van aanmelding op berekening van geldboete
Incidentele hogere voorziening

Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Hof op 14 september 2000, heeft Volkswagen AG krachtens artikel 49 van
's Hofs Statuut-EG hogere voorziening ingesteld tegen het arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 6 juli 2000, Volkswagen/Commissie
(T-62/98, Jurispr. blz. II-2707; hierna:
bestreden arrest), waarbij haar beroep tot nietigverklaring van beschikking 98/273/EG van de Commissie van 28 januari 1998 inzake een procedure
op grond van artikel 85 van het EG-Verdrag (IV/35.733 ─ VW) (PB L 124, blz. 60; hierna:
beschikking of
litigieuze beschikking), gedeeltelijk is verworpen.
Toepasselijke bepalingen
De dealerovereenkomsten inzake de distributie van motorvoertuigen zijn onder bepaalde voorwaarden van de toepassing van artikel 85,
lid 1, EG-Verdrag (thans artikel 81, lid 1, EG) vrijgesteld bij verordening (EEG) nr. 123/85 van de Commissie van 12 december
1984 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen afzet- en klantenserviceovereenkomsten inzake
motorvoertuigen (PB 1985, L 15, blz. 16).
Die overeenkomsten zijn in de eerste overweging van de considerans van verordening nr. 123/85 omschreven als
[...] overeenkomsten van bepaalde of onbepaalde duur waarbij de leverende contractpartij de wederverkopende contractpartij
ermee belast de afzet van en klantenservice voor bepaalde producten uit de automobielsector binnen een afgebakend gebied te
bevorderen en waarbij de leverancier ten opzichte van de dealer de verplichting op zich neemt contractproducten binnen het
contractgebied met het oog op wederverkoop slechts aan de dealer of, afgezien van deze laatste, slechts aan een beperkt aantal
van het distributienet deel uitmakende ondernemingen te leveren.
De negende overweging van de considerans van die verordening bepaalt dat
de beperkingen waaraan de dealer buiten het contractgebied is onderworpen, tot meer inzet bij afzet en klantenservice binnen
een overzichtelijk contractgebied, tot een meer consumentgerichte marktkennis en tot een op de behoeften afgestemd aanbod
(artikel 3, punten 8 en 9) leiden [...]
Artikel 1 van verordening nr. 123/85 luidt: Artikel 85, lid 1, van het Verdrag wordt overeenkomstig artikel 85, lid 3, [van het Verdrag] onder de in deze verordening
genoemde voorwaarden buiten toepassing verklaard voor overeenkomsten waarbij slechts twee ondernemingen partij zijn en waarbij
de ene contractpartij zich tegenover de andere verplicht binnen een afgebakend deel van de gemeenschappelijke markt bepaalde,
voor het gebruik op de openbare weg bestemde drie- of meerwielige motorvoertuigen, [...] voor wederverkoop slechts:
1.
aan hem te leveren, of
2.
aan hem en aan een bepaald aantal van het distributienet deel uitmakende ondernemingen te leveren.
In artikel 2 van verordening nr. 123/85 is gepreciseerd, dat de buitentoepassingverklaring overeenkomstig artikel 85, lid 3,
EG-Verdrag eveneens geldt
wanneer de in artikel 1 genoemde verplichting is verbonden met die van de leverancier om binnen het contractgebied geen contractproducten
aan eindgebruikers te leveren [...]
Artikel 3 van verordening nr. 123/85 bepaalt: De buitentoepassingverklaring [...] geldt eveneens wanneer de [selectieve distributieovereenkomst] verbonden is met de verplichting
van de dealer:[...]
8.
buiten het contractgebied
a)
geen vestigingen of opslagplaatsen in stand te houden voor de afzet van contract- en daarmee overeenstemmende producten;
b)
zich van klantenwerving voor contract- en daarmee overeenstemmende producten te onthouden;
9.
derden niet te belasten met de afzet van of de service voor contractproducten en daarmee overeenstemmende producten buiten
het contractgebied;
10.
aan een wederverkoper
a)
contract- en daarmee overeenstemmende producten slechts te leveren, wanneer deze een van het distributienet deel uitmakende
onderneming is, [...]
11.
motorvoertuigen [...] aan eindgebruikers die een tussenpersoon hebben ingeschakeld, slechts te verkopen, wanneer zij voor
de aankoop van een bepaald motorvoertuig aan die tussenpersoon daartoe vooraf een schriftelijke, en bij inontvangstneming
van het motorvoertuig door de tussenpersoon, tevens de inontvangstneming bestrijkende volmacht hebben gegeven.
Artikel 4, lid 1, van die verordening luidt: De volgende verplichtingen van de dealer doen geen afbreuk aan de toepassing van de artikelen 1, 2 en 3:[...]
3.
zich ervoor in te spannen binnen een bepaalde termijn in het contractgebied ten minste het aantal contractproducten af te
zetten, dat, wanneer de contractpartijen daarover niet tot overeenstemming komen, door de leverancier aan de hand van afzetprognoses
van de dealer wordt vastgesteld;
[...]
8.
de eindgebruikers op algemene wijze in te lichten, wanneer hij bij herstelling of onderhoud van contract- of daarmee overeenstemmende
producten tevens reserveonderdelen uit andere bron gebruikt;
[...]
Verordening nr. 123/85 is met ingang van 1 oktober 1995 vervangen door verordening (EG) nr. 1475/95 van de Commissie van 28 juni
1995 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen afzet- en klantenserviceovereenkomsten inzake
motorvoertuigen (PB L 145, blz. 25).
De tekst van de artikelen 1, 2 en 3 van verordening nr. 1475/95 is nagenoeg identiek met die van de overeenkomstige bepalingen
van verordening nr. 123/85. Artikel 6, lid 1, van verordening nr. 1475/95 bepaalt: De vrijstelling geldt niet, wanneer:[...]
3.
de contractpartijen [...] concurrentiebeperkingen overeenkomen die bij deze verordening niet uitdrukkelijk worden vrijgesteld,
of
[...]
7.
de fabrikant, de leverancier of een andere van het distributienet deel uitmakende onderneming rechtstreeks of onrechtstreeks
beperkingen oplegt aan de vrijheid van eindgebruikers, gevolmachtigde tussenpersonen of dealers om bij een door henzelf gekozen,
van het distributienet deel uitmakende onderneming binnen de gemeenschappelijke markt contract- of daarmee overeenstemmende
producten te betrekken [...], of aan die van de eindgebruikers om de contractproducten of daarmee overeenstemmende producten
te wederverkopen, voorzover de verkoop geen handelsoogmerk heeft, of
8.
de leverancier zonder objectief gerechtvaardigde reden aan de dealers vergoedingen toekent, die worden berekend volgens de
plaats van bestemming van de wederverkochte motorvoertuigen of volgens de woonplaats van de koper,
[...]
Feiten en procesverloop voor het Gerecht
De aan het geding ten grondslag liggende feiten zijn in het bestreden arrest als volgt geformuleerd:
Verzoekster is de holdingmaatschappij van het Volkswagen-concern. De bedrijfsactiviteiten van het concern omvatten de productie
van motorvoertuigen van de merken Volkswagen, Audi, Seat en Skoda, alsmede de vervaardiging van componenten en onderdelen.
[...]
De motorvoertuigen van de merken Volkswagen en Audi worden in de Gemeenschap verkocht via selectieve dealernetten. De invoer
in Italië van deze voertuigen, en van de onderdelen en accessoires ervan, is uitsluitend in handen van de vennootschap naar
Italiaans recht Autogerma SpA (hierna:
Autogerma), gevestigd te Verona (Italië), een volledige dochteronderneming van verzoekster, die dus tezamen met verzoekster en Audi
een economische eenheid vormt. Voor de distributie in Italië wordt beroep gedaan op juridisch en economisch onafhankelijke
dealers, die evenwel contractueel met Autogerma verbonden zijn. [...]
Vanaf september 1992 en in 1993 is de waarde van de Italiaanse lire sterk gedaald ten opzichte van die van de Duitse mark.
Verzoekster heeft haar verkoopprijzen in Italië evenwel niet in dezelfde mate opgetrokken. De uit deze situatie voortvloeiende
prijsverschillen brachten mee, dat wederuitvoer van auto's van de merken Volkswagen en Audi vanuit Italië in economisch opzicht
interessant werd.
In de loop van de jaren 1994 en 1995 ontving de Commissie brieven van Duitse en Oostenrijkse consumenten met klachten over
belemmeringen bij de aankoop van nieuwe auto's van de betrokken merken in Italië met het oog op de onmiddellijke wederuitvoer
ervan naar Duitsland of Oostenrijk.
Bij brief van 24 februari 1995 liet de Commissie verzoekster weten, dat zij op basis van klachten van Duitse consumenten had
vastgesteld, dat verzoekster of Autogerma de Italiaanse dealers van de merken Volkswagen en Audi onder bedreiging met beëindiging
van hun dealerovereenkomst had verplicht uitsluitend aan Italiaanse klanten auto's te verkopen. Bij dezelfde brief maande
de Commissie verzoekster aan deze belemmering van de wederuitvoer op te heffen en haar binnen drie weken vanaf de ontvangst
van de brief in kennis te stellen van de ter zake genomen maatregelen. [...]
Bij beschikking van 17 oktober 1995 gelastte de Commissie verificaties overeenkomstig artikel 14, lid 3, van verordening nr. 17
van de Raad van 6 februari 1962, Eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag (PB 1962,
13, blz. 204). De verificaties vonden plaats op 23 en 24 oktober 1995 [...]
Op basis van de tijdens deze verificaties aangetroffen documenten was de Commissie van mening, dat verzoekster, Audi en Autogerma
met hun Italiaanse dealers een marktverdelingsbeleid waren overeengekomen. Op 25 oktober 1996 betekende de Commissie aan verzoekster
en aan Audi een in die zin gestelde mededeling van punten van bezwaar.
Bij brief van 18 november 1996 verzochten verzoekster en Audi om toegang tot het dossier. Op 5 december 1996 hebben zij van
het dossier kennis genomen.
Op 19 december 1996 richtte Autogerma op uitdrukkelijke vraag van verzoekster een circulaire aan de Italiaanse dealers, met
de precisering dat de uitvoer naar eindgebruikers (eventueel via tussenpersonen) en naar bij het distributienet aangesloten
dealers rechtmatig was en dus geen grond opleverde voor strafmaatregelen. In deze circulaire werd eveneens gepreciseerd, dat
de aan dealers op de verkoopprijs van de bestelde auto's toegekende korting, de zogeheten 'marge', en de betaling van hun
bonus volkomen los stonden van de vraag of de auto's binnen dan wel buiten hun contractgebied waren verkocht. [...]
Op 28 januari 1998 stelde de Commissie [de bestreden] beschikking vast. Volgens de tekst van de beschikking is verzoekster
de enige adressaat ervan. De Commissie zet in dit verband uiteen, dat verzoekster voor de vastgestelde inbreuk verantwoordelijk
is, omdat Audi en Autogerma dochterondernemingen van haar zijn en zij van hun activiteiten op de hoogte was. Wat de Italiaanse
dealers betreft, preciseert de Commissie dat zij aan de belemmering van de wederuitvoer niet actief hebben meegewerkt, maar
slachtoffer waren van het door de constructeurs en Autogerma gevoerde restrictieve beleid, waarmee zij onder druk hebben ingestemd.
[...]
Wat de maatregelen van verzoekster en Audi betreft, vermeldt de Commissie de instelling door verzoekster van een
regeling van gedeelde marges [...] Ook vermeldt de Commissie de maatregelen van verzoekster en Audi ter verkleining van de dealervoorraden. Deze maatregel,
die met een beleid van beperkte leveringen gepaard ging, zou tot een aanzienlijke verlenging van de levertijden hebben geleid,
zodat sommige klanten hun bestelling annuleerden. Bovendien zou deze regeling Autogerma ertoe hebben gebracht verzoeken om
levering van Duitse dealers te weigeren (onderlinge leveringen binnen het distributienet van Volkswagen). Voorts verwijst
de Commissie ook nog naar de door Audi en Autogerma gestelde voorwaarden voor de berekening van de kwartaalbonus van 3 % die
aan de dealers wordt toegekend op basis van het aantal door hen verkochte voertuigen.
Tot de door Autogerma aan de dealers opgelegde sancties behoren volgens de Commissie de opzegging van bepaalde dealerovereenkomsten
en de intrekking van de kwartaalbonus van 3 % voor de buiten het contractgebied verkochte auto's. [...]
De Commissie komt tot de conclusie, dat deze maatregelen, die deel uitmaken van de contractuele betrekkingen die de constructeurs
via Autogerma met de dealers van hun selectief distributienet in Italië onderhouden, een overeenkomst of onderling afgestemde
gedraging vormen, en dus in strijd zijn met artikel 85, lid 1, van het Verdrag, nu zij de weerslag vormen van een marktverdelingsbeleid.
De Commissie preciseert, dat voor deze maatregelen geen vrijstelling geldt ingevolge de verordeningen nrs. 123/85 en 1475/95,
nu geen enkele bepaling van deze verordeningen de mogelijkheid inhoudt om vrijstelling te verlenen voor een overeenkomst die
ertoe strekt de wederuitvoer door eindgebruikers, door hen gevolmachtigde tussenpersonen of door andere dealers van het dealernet
te verhinderen. Zij preciseert eveneens, dat de toekenning van een individuele vrijstelling in casu uitgesloten is, nu verzoekster,
Audi en Autogerma geen enkel element van hun overeenkomst met de dealers hebben aangemeld, en dat de belemmering van de wederuitvoer
hoe dan ook indruist tegen het doel van artikel 85, lid 3, van het Verdrag, namelijk de bescherming van de consument. [...]
In artikel 1 van de beschikking stelt de Commissie vast, dat verzoekster samen met haar dochterondernemingen Audi en Autogerma
'inbreuk heeft gemaakt op artikel 85, lid 1, van het EG-Verdrag, doordat zij met de Italiaanse dealers van haar distributienet
overeenkomsten heeft gesloten om de verkoop aan eindgebruikers uit andere lidstaten die ofwel zelf optreden ofwel via een
door hen gevolmachtigde tussenpersoon handelen, alsmede aan in andere lidstaten gevestigde erkende dealers van het distributienet
te verbieden of te beperken'. In artikel 2 van de beschikking gelast zij verzoekster deze inbreuk te beëindigen en daartoe
onder meer de door haar opgesomde maatregelen te nemen.
Bij artikel 3 van de beschikking legt de Commissie verzoekster wegens de zwaarte van de vastgestelde inbreuk een boete van
102 000 000 ECU op. Op dit punt is de Commissie van mening, dat de belemmering van paralleluitvoer van motorvoertuigen door
eindgebruikers en onderlinge leveringen binnen het dealernet, een beletsel vormt voor de verwezenlijking van het doel van
de totstandbrenging van een gemeenschappelijke markt, dat een van de grondbeginselen van de Europese Gemeenschap is, zodat
de inbreuk als zeer ernstig is te beschouwen. Daarbij komt nog, dat de ter zake geldende regels sedert vele jaren vaststaan,
en dat het Volkswagen-concern de autofabrikant met het hoogste marktaandeel in de Europese Gemeenschap is. Tevens haalt de
Commissie documenten aan waaruit moet blijken, dat verzoekster zeer goed wist dat haar handelwijze een inbreuk op artikel 85
van het Verdrag was. Ook wijst zij erop, dat de inbreuk meer dan tien jaar heeft geduurd. Ten slotte heeft de Commissie rekening
gehouden met enkele verzwarende omstandigheden, namelijk dat verzoekster de gewraakte maatregelen niet heeft beëindigd, hoewel
de Commissie haar bij twee brieven van 1995 erop attent had gemaakt dat de belemmering of beperking van paralleluitvoer uit
Italië een inbreuk op de mededingingsregels was, en bovendien dat verzoekster van de economische afhankelijkheid tussen een
autofabrikant en zijn dealers heeft geprofiteerd, wat in casu voor verschillende dealers een aanzienlijk omzetverlies heeft
teweeggebracht. In dit verband is in de beschikking uiteengezet, dat Audi en Autogerma meer dan vijftig dealers met opzegging
van hun contract hebben bedreigd indien zij verder auto's aan buitenlandse klanten zouden blijven verkopen, en dat in twaalf
gevallen de dealerovereenkomst daadwerkelijk werd opgezegd, waardoor het voortbestaan van de betrokken ondernemingen in gevaar
werd gebracht.
De beschikking is bij aangetekende brief van 5 februari 1998 betekend aan verzoekster, die haar de dag daarop heeft ontvangen.
[...]
Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 8 april 1998, heeft verzoekster tegen die beschikking beroep
ingesteld.
Verzoekster heeft tot staving van haar beroep in wezen vijf middelen tot nietigverklaring aangevoerd. Het eerste en het tweede
middel waren ontleend aan respectievelijk dwaling ten aanzien van de feiten en dwaling ten aanzien van het recht bij de toepassing
van artikel 85 van het Verdrag. De drie andere middelen waren ontleend aan respectievelijk schending van het beginsel van
behoorlijk bestuur, de motiveringsplicht, en het recht om te worden gehoord.
Subsidiair heeft verzoekster bovendien een middel aangevoerd strekkende tot verlaging van de bij de litigieuze beschikking
opgelegde geldboete, stellende dat deze geldboete buitensporig hoog was.
In het bijzonder heeft verzoekster tot staving van haar eerste en haar tweede middel onder meer gesteld:
─
wat de uit het bonusbeleid voortvloeiende belemmering en de gestelde schending van verordening nr. 123/85 betreft, was de
bonus van 3 % logischerwijs gebaseerd op de correcte uitvoering van de verplichting van de dealer om zich op zijn eigen contractgebied
te concentreren; de 15 %-regel, volgens welke voor de berekening van de bonus alle verkochte auto's moesten worden meegerekend,
met dien verstande dat de buiten het contractgebied verkochte auto's slechts werden meegerekend tot maximum 15 % van de totale
omzet van de dealer (hierna:
15 %-regel), was derhalve volledig gerechtvaardigd door de bewoordingen zelf van verordening nr. 123/85 (eerste en negende overweging
van de considerans en artikel 4, lid 1, punt 3, van die verordening);
─
anders dan de Commissie beweert, is een regeling van gedeelde marges nooit ingevoerd;
─
de Commissie heeft ten onrechte vastgesteld dat het commercieel beleid van de constructeurs en hun dealernetten in Italië
ten opzichte van de consumenten van andere lidstaten een belemmering voor wederuitvoer vormde;
─
de Commissie beroept zich erop dat dealerovereenkomsten zijn opgezegd, doch het ging daarbij telkens om dealers die bij herhaling
auto's aan niet-erkende wederverkopers hadden verkocht, en bovendien soms ook op andere punten hun contractuele verplichtingen
ernstig hadden geschonden;
─
de verweten gedragingen duurden niet voort na oktober 1995; de door de Commissie in beslag genomen documenten hadden alleen
betrekking op de jaren 1993 tot en met 1995, en
─
een beperking van de leveringen aan de dealers op de Italiaanse markt kan niet als een overeenkomst in de zin van artikel 85,
lid 1, van het Verdrag worden aangemerkt.
In het kader van haar derde middel, betreffende schending van het beginsel van behoorlijk bestuur, verweet verzoekster de
Commissie, dat zij vóór de vaststelling van de litigieuze beschikking ruchtbaarheid had gegeven aan haar beoordelingen en
aan haar intenties inzake de geldboete.
Met haar vierde middel, betreffende ontoereikende motivering van de litigieuze beschikking, stelde verzoekster, dat haar bezwaren
en die van Audi in de loop van de administratieve procedure niet voldoende diepgaand waren onderzocht. Zo zou de Commissie
in die beschikking geen aandacht hebben besteed aan de in antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar meegedeelde
analyse van documenten.
Tot staving van haar subsidiaire middel, betreffende de buitensporige hoogte van de haar opgelegde geldboete, stelde verzoekster
ten slotte dat zij nooit de bedoeling had gehad inbreuken te begaan, en dat de in de litigieuze beschikking aangehaalde documenten
ten bewijze van het tegendeel (punt 214 van de beschikking), door de Commissie volkomen verkeerd waren uitgelegd. Zij voerde
ook aan dat de 15 %-regel uitdrukkelijk was neergelegd in de
Convenzione B (in bijlage bij de dealerovereenkomst opgenomen overeenkomst), die in 1988 bij de Commissie was aangemeld; overeenkomstig
artikel 15, lid 5, van verordening nr. 17 kon haar derhalve geen geldboete worden opgelegd omdat zij die regel had toegepast.
Het bestreden arrest
De belemmering voortvloeiend uit het bonusbeleid en de gestelde schending van verordening nr. 123/85
Het Gerecht heeft onder meer het volgende vastgesteld:
Vastgesteld moet worden, dat deze [15 %-]regel voor de Italiaanse dealers een aansporing was om ten minste 85 % van de beschikbare
auto's binnen hun contractgebied te verkopen. Deze regel hield voor de eindgebruikers en de dealers uit andere lidstaten een
beperking in van de mogelijkheid om in Italië auto's te kopen, en zulks met name in de periodes waarin enerzijds dergelijke
aankopen voor hen bijzonder interessant waren, doch anderzijds het aantal in dit land voor verkoop beschikbare auto's beperkt
was [...] Hieruit volgt, dat de Commissie terecht tot de conclusie kon komen, met name in punt 181 van de beschikking, dat
de 15 %-regel buiten het gebied van de bij verordening nr. 123/85 verleende vrijstelling viel. Weliswaar biedt verordening
nr. 123/85 de constructeurs aanzienlijke mogelijkheden om hun dealernetten te beschermen, doch dit neemt niet weg dat zij
geen maatregelen mogen nemen die tot een opdeling van de markten bijdragen (arrest Hof van 24 oktober 1995, Bayerische Motorenwerke,
C-70/93, Jurispr. blz. I-3439, punt 37). [...]
[...] er moet [...] op worden gewezen, dat uit de omstandigheid dat de 15 %-regel tussen 1 januari 1988 en 30 september 1996
ononderbroken gold [...], duidelijk blijkt dat verzoekster gedurende deze gehele periode inbreuk op de communautaire mededingingsregels
heeft gemaakt (zie punt 49 supra). [...]
De invoering van de regeling van gedeelde marges
Het Gerecht heeft in punt 72 van het bestreden arrest vastgesteld, dat de Commissie niet beschikte over voldoende duidelijke
en overeenstemmende bewijzen inzake de invoering van een regeling van gedeelde marges via een overeenkomst of onderling afgestemde
gedraging, en dat de litigieuze beschikking op dit punt dus door een beoordelingsfout is aangetast.
De belemmering voortvloeiend uit het commercieel beleid ten opzichte van de consumenten
Het Gerecht heeft met name als volgt geoordeeld: 105 Vastgesteld moet worden, dat verzoeksters argumenten kennelijk worden tegengesproken door een aanzienlijk aantal klachten
die inzonderheid in de loop van 1995 door consumenten uit andere lidstaten dan Italië, en meestal met de Duitse of Oostenrijkse
nationaliteit, aan verzoekster, aan Audi of aan Autogerma, of ook nog aan de Commissie zijn gezonden. Door het Gerecht verzocht
hem alle door haar ontvangen of in beslag genomen brieven van consumenten over te leggen, heeft de Commissie meer dan 60 brieven
of faxberichten overgelegd waarin de moeilijkheden worden aangeklaagd waarmee consumenten die in Italië een auto van het merk
Volkswagen of Audi wensten te kopen, zijn geconfronteerd. In wat volgt zal nader worden ingegaan op bepaalde van de door de
Commissie in de bestreden beschikking onderzochte brieven.
Na in de punten 106 tot en met 114 van het bestreden arrest een aantal van die brieven te hebben weergegeven, heeft het Gerecht
vastgesteld: 115 Deze documenten zijn voldoende representatief om te kunnen stellen dat tijdens de betrokken periode een buiten Italië
wonende potentiële klant de grootste moeilijkheden had om een Italiaanse dealer van de merken Volkswagen en Audi te vinden
die bereid was hem een auto te verkopen. De Commissie kon dus op goede gronden tot de conclusie komen, dat het commercieel
beleid van de constructeurs en van hun dealernetten in Italië ten opzichte van consumenten uit de andere lidstaten eveneens
een belemmering voor de wederuitvoer vormde.
De sancties tegenover dealers
Het Gerecht heeft in punt 169 van het bestreden arrest opgemerkt dat de door de Commissie inzake de opzegging van dealerovereenkomsten
verstrekte bewijselementen niet volstaan om uit te sluiten dat alleen aan de dealers die, naast andere schendingen van hun
contractuele verplichtingen, auto's aan niet-erkende wederverkopers hebben verkocht, daadwerkelijk een sanctie is opgelegd,
en dat derhalve de Commissie een beoordelingsfout heeft gemaakt door als bewezen te beschouwen dat de opzeggingen van de betrokken
dealerovereenkomsten een onrechtmatige maatregel waren.
De duur van de belemmering van de wederuitvoer
In punt 192 van het bestreden arrest heeft het Gerecht vastgesteld dat de Commissie rechtens niet genoegzaam heeft aangetoond,
dat verzoekster van 1 oktober 1996 tot januari 1998 nog steeds inbreuk maakte op de communautaire mededingingsregels.
De vraag of een beperking van de leveringen aan de dealers op de Italiaanse markt als een overeenkomst in de zin van artikel 85,
lid 1, van het Verdrag is aan te merken
Het Gerecht heeft inzonderheid beslist als volgt: 236 Volgens vaste rechtspraak is een door een automobielconstructeur tot zijn dealers gerichte uitnodiging niet een eenzijdige
handeling die buiten het toepassingsgebied van artikel 85, lid 1, van het Verdrag zou vallen, doch wel een overeenkomst in
de zin van deze bepaling, wanneer zij binnen de sfeer valt van handelsbetrekkingen van langere duur, die in een tevoren gesloten
algemene overeenkomst zijn geregeld (arrest Hof van 17 september 1985, Ford/Commissie, 25/84 en 26/84, Jurispr. blz. 2725,
punt 21, en arrest Bayerische Motorenwerke, reeds aangehaald, punten 15 en 16). Deze rechtspraak is in casu van toepassing.
Zoals namelijk uit het onderzoek van het eerste middel blijkt (zie inzonderheid punten 49, 58, 89-92 en 162-165, supra), ging
het bij de 15 %-regel, de contingentering van de leveringen aan de dealers, en de controles en waarschuwingen, telkens om
maatregelen die ertoe strekten de Italiaanse dealers bij de uitvoering van hun overeenkomst met Autogerma te beïnvloeden.
Schending van het beginsel van behoorlijk bestuur wegens mededelingen aan de pers
Het Gerecht heeft in de punten 280 tot en met 282 van het bestreden arrest vastgesteld, dat nog vóór de vaststelling van de
bestreden beschikking herhaaldelijk informatie bij de pers terecht is gekomen over het aan het adviescomité voorgelegde ontwerp
daarvan, dat daarna voor definitieve goedkeuring aan het college van Commissieleden is voorgelegd, en dat de aan de pers verstrekte
informatie niet alleen het persoonlijk standpunt van het inzake mededinging bevoegde lid van de Commissie over de verenigbaarheid
van de onderzochte maatregelen met het gemeenschapsrecht weergaf, maar het publiek bovendien ook met grote nauwkeurigheid
over het voorgenomen boetebedrag informeerde. Het Gerecht heeft vastgesteld, dat de Commissie daarmee de waardigheid van de
betrokken onderneming heeft aangetast en in strijd met de belangen van een behoorlijk bestuur van de Gemeenschap heeft gehandeld.
Het Gerecht heeft zijn redenering voortgezet als volgt:
Volgens vaste rechtspraak kan een onregelmatigheid zoals die welke hierboven is vastgesteld, de nietigverklaring van de betrokken
beschikking teweegbrengen, indien komt vast te staan dat, indien deze onregelmatigheid zich niet had voorgedaan, de beschikking
een andere inhoud zou hebben gehad (arrest Hof van 16 december 1975, Suiker Unie e.a./Commissie, 40/73─48/73, 50/73, 54/73─56/73,
111/73, 113/73 en 114/73, Jurispr. blz. 1663, punt 91; arrest [Gerecht van 7 juli 1994,] Dunlop Slazenger/Commissie, [T-43/92,
Jurispr. blz. II-441,] punt 29). In casu heeft verzoekster dit bewijs evenwel niet aangebracht. Niets wettigt immers de veronderstelling
dat, indien de betrokken informatie niet was verspreid, het adviescomité of het college van commissieleden het voorgestelde
bedrag van de boete of de voorgestelde inhoud van de beschikking zouden hebben gewijzigd.
Ook dit onderdeel van het derde middel moet dus worden afgewezen. [...]
Ontoereikende motivering van de litigieuze beschikking
Het Gerecht heeft met name beslist:
Overeenkomstig artikel 190 EG-Verdrag (thans artikel 253 EG) doet de motivering van de bestreden beschikking de redenering
van de Commissie duidelijk en ondubbelzinnig tot uitdrukking komen, zodat verzoekster de motieven van de bestreden beschikking
kon kennen en haar rechten verdedigen, en het Gerecht zijn toezicht op de gegrondheid van de beschikking kan uitoefenen (zie
arrest Hof van 15 mei 1997, Siemens/Commissie, C-278/97 P, Jurispr. blz. I-2507, punt 17, en arrest Gerecht van 6 april 1995,
Martinelli/Commissie, T-150/89, Jurispr. blz. II-1165, punt 65, en arrest [van 21 oktober 1997,] Deutsche Bahn/Commissie,
[T-229/94, Jurispr. blz. II-1689,] punt 96).
Voor de verschillende verweten gedragingen is in de bestreden beschikking namelijk duidelijk uiteengezet, waarom volgens de
Commissie sprake was van een schending door verzoekster van artikel 85, lid 1, van het Verdrag. Het onderzoek door de Commissie
volstond voor het Gerecht om zijn wettigheidstoetsing uit te oefenen. Bovendien heeft verzoekster, zowel in haar verzoekschrift
als in de loop van de procedure, geantwoord op de argumenten die de Commissie in haar beschikking inzake de vaststelling van
een inbreuk uiteenzet, wat erop wijst dat de beschikking haar de nodige aanwijzingen heeft verstrekt om haar rechten te kunnen
verdedigen.
Ook heeft de Commissie in de beschikking, met name in de punten 194 tot en met 201 daarvan, zoals in punt 27 supra is vastgesteld,
uitdrukkelijk geantwoord op sommige opmerkingen van verzoekster en Audi in antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar.
Hieraan zij toegevoegd, dat het niet aan de Commissie stond om te antwoorden op verzoeksters gedetailleerde bezwaren, zoals
die in verband met haar margebeleid. De Commissie kon ermee volstaan duidelijk en ondubbelzinnig uiteen te zetten, zoals zij
in de punten 62 tot en met 66 van de beschikking heeft gedaan, waarom volgens haar een regeling van gedeelde marges was toegepast
(zie arrest Siemens/Commissie, reeds aangehaald, punten 17 en 18). Ook heeft de Commissie haar beoordeling van de in beslag
genomen documenten naar behoren gemotiveerd, en uitvoerig gepreciseerd waarom haars inziens uit deze documenten het bestaan
van de gestelde inbreuk kan worden afgeleid, al heeft zij niet punt voor punt geantwoord op de daarvan afwijkende interpretaties
die verzoekster in haar antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar geeft. [...]
De buitensporige hoogte van de geldboete
Met betrekking tot de opzettelijke aard van de inbreuk heeft het Gerecht om te beginnen het volgende vastgesteld: 334 Wat de eerste vraag betreft, staat vast dat de Commissie in de onderhavige zaak ervan is uitgegaan dat het om een opzettelijke
inbreuk ging, en dat van een loutere onachtzaamheid geen sprake was (punt 214 van de beschikking). Deze beoordeling blijkt
volkomen terecht te zijn. Zoals namelijk hierboven, in het kader van het eerste middel reeds is vastgesteld, heeft verzoekster
maatregelen genomen om de Italiaanse markt af te schermen, en dus om de mededinging te beperken [...] Overigens is niet noodzakelijk,
dat de onderneming zich ervan bewust was dat zij inbreuk maakte op de mededingingsregels van het Verdrag, om de inbreuk op
deze regels als een opzettelijke inbreuk te kunnen beschouwen; het volstaat, dat de onderneming niet onkundig kon zijn van
de omstandigheid dat het gewraakte gedrag ertoe strekte de mededinging te beperken (arresten Gerecht van 2 juli 1992, Dansk
Pelsdyravlerforening/Commissie, T-61/98, Jurispr. blz. II-1931, punt 157, en 6 april 1995, Ferriere Nord/Commissie, T-143/89,
Jurispr. blz. II-917, punt 41). Welnu, gelet op het bestaan van een vaste rechtspraak, dat gedragingen die de afscherming
van markten teweegbrengen, met de communautaire mededingingsregels onverenigbaar zijn [...], kon verzoekster niet onkundig
zijn van de omstandigheid dat haar handelwijze de mededinging beperkte.
Wat vervolgens de vraag betreft, of de 15 %-regel bij de Commissie is aangemeld en welke gevolgen daaruit voor de bepaling
van de geldboete in de bestreden beschikking voortvloeien, heeft het Gerecht het volgende vastgesteld:
Het betoog dat Convenzione B in 1988 was aangemeld, zodat de Commissie verzoekster geen sanctie kon opleggen voor de daarin
neergelegde 15 %-regel, gaat in de eerste plaats voorbij aan de omstandigheid dat het bij artikel 15, lid 5, sub a, van verordening
nr. 17 opgelegde verbod om geldboeten op te leggen voor gedragingen 'welke plaatshebben nadat deze bij de Commissie zijn aangemeld
en voordat de Commissie ten aanzien hiervan een beschikking heeft genomen krachtens artikel 85, lid 3, van het Verdrag, voorzover
deze gedragingen blijven binnen de grenzen welke in de aanmelding zijn genoemd', alleen geldt voor daadwerkelijk volgens de
voorgeschreven vormvereisten aangemelde overeenkomsten (arrest Hof van 10 december 1985, Stichting Sigarettenindustrie e.a./Commissie,
240/82─242/82, 261/82, 262/82, 268/82 en 269/82, Jurispr. blz. 3831, punt 77; arrest [Gerecht van 21 februari 1995,] SPO e.a./Commissie,
[T-29/92, Jurispr. blz. II-289,] punt 42; zie eveneens arrest Hof van 10 juli 1980, Distillers Company/Commissie, 30/78, Jurispr.
blz. 2229, punten 23 en 24). Vervolgens zij erop gewezen, dat de Commissie bij brief van 25 november 1988 (bijlage 3 bij het
verweerschrift) aan Autogerma heeft laten weten, dat het schrijven waarbij zij Convenzione B heeft overgemaakt, geen aanmelding
in de zin van verordening nr. 17 was [...]
Nog afgezien van de vraag of de mededeling van Convenzione B al dan niet een aanmelding in de zin van verordening nr. 17 was,
zou het feit dat deze overeenkomst reeds in 1988 aan de Commissie was meegedeeld, haar ertoe hebben moeten nopen de overeenkomst
op zich niet als een element te beschouwen dat een verhoging van het boetebedrag wegens de ernst van de inbreuk rechtvaardigde
(punt 217 van de beschikking). De periode van 1988 tot en met 1992, tijdens welke de 15 %-regel van Convenzione B de enige
gewraakte handeling is (zie punt 202 van de beschikking), kan dus niet in aanmerking worden genomen voor de vaststelling van
de geldboete, ook al is bedoelde regel terecht als onverenigbaar met het Verdrag aangemerkt (zie, in dit verband, de punten 49
en 189 supra).
Voor de vaststelling van de boete kon met de 15 %-regel daarentegen wel rekening worden gehouden voor de periode van 1993
tot en met 1996. Zoals hierboven namelijk is vastgesteld [...], is tijdens de betrokken periode het door de 15 %-regel bepaalde
maximum gecombineerd en dus versterkt door andere maatregelen om de wederuitvoer te belemmeren. [...] Zelfs indien dus vaststond
dat Convenzione B is aangemeld, zou dit niet afdoen aan de vaststelling dat sedert 1993 bij de toepassing van de 15 %-regel
de grenzen van de activiteit zoals omschreven in de tekst van de aan de Commissie meegedeelde overeenkomst zijn overschreden,
zodat ingevolge de duidelijke tekst van artikel 15, lid 5, sub a, van verordening nr. 17 geen aanspraak op vrijstelling van
boete meer bestaat. Hieruit volgt, dat van 1 september 1993 had moeten worden uitgegaan als aanvangsdatum van de met het oog
op de vaststelling van de geldboete in aanmerking te nemen periode [...]
Ten slotte heeft het Gerecht in punt 346 van het bestreden arrest vastgesteld dat de duur van de inbreuk die als grondslag
voor de vaststelling van de geldboete moet dienen, tot drie jaar moet worden teruggebracht, en dat de beschrijving van de
inbreuk door de Commissie in het kader van de vaststelling van de ernst ervan, niet volledig juist is, zodat het in het kader
van de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht de litigieuze beschikking moest wijzigen en het bedrag van de aan verzoekster
opgelegde geldboete moest verlagen.
In dit verband heeft het Gerecht het volgende vastgesteld:
De verlaging van de geldboete moet evenwel niet noodzakelijk evenredig zijn met de verlaging van de door de Commissie in aanmerking
genomen duur van de inbreuk, en dient ook niet overeen te komen met de optelling van de verhogingspercentages die de Commissie
voor de periode van 1988 tot en met augustus 1993, het laatste trimester van 1996 en het jaar 1997 had berekend (zie, bij
analogie, arrest Dunlop Slazenger, reeds aangehaald, punt 178). Het staat namelijk aan het Gerecht, in het kader van zijn
bevoegdheid ter zake, zelf de omstandigheden van de zaak te beoordelen teneinde het boetebedrag vast te stellen (arrest Hof
van 9 november 1983, Michelin/Commissie, 322/81, Jurispr. blz. 3461, punt 111; arrest Gerecht van 11 maart 1999, Preussag
Stahl/Commissie, T-148/94, Jurispr. blz. II-613, punt 728). In casu was de inbreuk, zoals in punt 336 supra gepreciseerd,
dermate fundamenteel en ernstig, en is bij de tenuitvoerlegging van de onwettige maatregelen dermate grondig te werk gegaan,
zoals blijkt uit de hierboven in het kader van het eerste middel besproken uitvoerige correspondentie, dat een boete met een
werkelijk preventieve werking moet worden opgelegd (zie arrest Gerecht van 10 maart 1992, Solvay/Commissie, T-12/89, Jurispr.
blz. II-907, punt 309, en arrest [Hof] van 17 juli 1997, Ferriere Nord/Commissie, [C-219/95 P, Jurispr. blz. I-4411,] punt 33).
Gelet op een en ander, is de opgelegde geldboete van 102 000 000 ECU, die, zoals verzoekster in antwoord op een schriftelijke
vraag van het Gerecht heeft bevestigd, ongeveer overeenkomt met 0,5 % van de omzet in 1997 van de Volkswagen-groep in de drie
landen Italië, Duitsland en Oostenrijk, en met 0,25 % van de omzet van die groep in de Europese Unie tijdens hetzelfde jaar,
niet abnormaal hoog. Ten slotte doet de omstandigheid dat de conclusies van de Commissie inzake de regeling van gedeelde marges
en de opzegging van bepaalde dealerovereenkomsten volgens het Gerecht onvoldoende bewezen zijn, niet af aan het zeer ernstige
karakter van de betrokken inbreuk, dat door het bewijs van de andere gewraakte gedragingen voldoende is aangetoond [...]
Gelet op het geheel van de hierboven uiteengezette omstandigheden en overwegingen, oordeelt het Gerecht, uitspraak doende
op grond van zijn volledige rechtsmacht in de zin van de artikelen 172 EG-Verdrag (thans artikel 229 EG) en 17 van verordening
nr. 17 (zie arresten Hof van 15 december 1994, Finsider/Commissie, C-320/92 P, Jurispr. blz. I-5697, punt 46, en 17 december
1998, Baustahlgewebe/Commissie, C-185/95 P, Jurispr. blz. I-8417, punt 129), dat het bedrag van de geldboete, [...], moet
worden verlaagd tot 90 000 000 euro.
Het dictum van het bestreden arrest luidt als volgt:
1)
Verklaart nietig beschikking 98/273/EG van de Commissie van 28 januari 1998 inzake een procedure op grond van artikel 85 van
het EG-Verdrag (IV/35.733 ─ VW), voorzover daarin is vastgesteld:
a)
dat een regeling van gedeelde marges en de sanctie van opzegging van bepaalde dealerovereenkomsten maatregelen vormden die
waren genomen ter belemmering van de wederuitvoer van auto's van de merken Volkswagen en Audi uit Italië door eindgebruikers
en dealers van de betrokken merken uit andere lidstaten;
b)
dat de inbreuk tijdens de periode van 1 oktober 1996 tot de vaststelling van de beschikking niet volledig was beëindigd.
2)
Verlaagt het bedrag van de bij artikel 3 van de bestreden beschikking aan verzoekster opgelegde geldboete tot 90 000 000 euro.
3)
Verwerpt het beroep voor het overige.
4)
Verwijst verzoekster in haar eigen kosten en 90 % van de kosten van de Commissie.
5)
Verstaat dat de Commissie 10 % van haar eigen kosten zal dragen.
De hogere voorziening
In haar hogere voorziening concludeert rekwirante dat het den Hove behage:
─
het bestreden arrest te vernietigen en de litigieuze beschikking nietig te verklaren;
─
de Commissie te verwijzen in de kosten van de procedures voor het Gerecht en het Hof.
In repliek preciseert rekwirante dat haar conclusies moeten worden begrepen en uitgelegd in het licht van de motivering van
de hogere voorziening, waaruit blijkt dat zij niet de vernietiging van het bestreden arrest in zijn geheel vordert, maar alleen
voorzover het voor haar bezwarend is.
De Commissie concludeert dat het den Hove behage:
─
de hogere voorziening af te wijzen;
─
het bestreden arrest te vernietigen en de zaak voor afdoening naar het Gerecht te verwijzen, voorzover het Gerecht het bedrag
van de aan verzoekster opgelegde geldboete tot 90 000 000 euro heeft verlaagd, zonder bij de vaststelling van die geldboete
rekening te houden met de 15 %-regel in de
Convenzione B van de dealerovereenkomst die in 1988 voor de periode van 1988 tot en met 1992 is gesloten;
─
verzoekster te verwijzen in de kosten van de procedure voor het Hof en de beslissing omtrent de kosten in de incidentele hogere
voorziening voor te behouden aan het Gerecht.
De principale hogere voorziening
Tot staving van haar hogere voorziening voert rekwirante de volgende negen middelen aan:
─
anders dan het Gerecht heeft vastgesteld, vormt de verlaging met 3 % van de bonus voor de Italiaanse dealers die meer dan
15 % van de auto's buiten hun contractgebied hebben verkocht, geen schending van artikel 85, lid 1, van het Verdrag en valt
zij in elk geval onder verordening nr. 123/85 (eerste middel);
─
de leveringsbeperkingen op de Italiaanse markt, waar het Gerecht van uitgaat, vormen een eenzijdige maatregel, die als zodanig niet onder het kartelverbod
van voornoemd artikel 85, lid 1, valt (tweede middel);
─
dat met de bonusregeling (zie eerste middel) rekening is gehouden bij de berekening van de geldboete, vormt een schending
van artikel 15, lid 5, sub a, van verordening nr. 17 (derde middel);
─
de vaststellingen van het Gerecht over het opzettelijk karakter van de overtreding voldoen niet aan de voorwaarden van artikel 15,
lid 2, van verordening nr. 17 (vierde middel);
─
het Gerecht heeft het bestreden arrest gebaseerd op andere feiten dan die waarop de litigieuze beschikking berust (vijfde
middel);
─
het Gerecht heeft het recht om te worden gehoord (een recht van de verdediging) geschonden, waar het zich tegen rekwirante
heeft gebaseerd op klachten van consumenten, waarover zij zich in het kader van de administratieve procedure niet heeft kunnen
uitspreken (zesde middel);
─
anders dan het Gerecht heeft vastgesteld, is de bestreden beschikking niet toereikend gemotiveerd, waardoor zij onwettig is
(zevende middel);
─
het Gerecht heeft de hoogte van de geldboete niet naar behoren gemotiveerd (achtste middel), en
─
de voortijdige bekendmaking van de voorgenomen beschikking van het in mededingingszaken bevoegde Commissielid brengt in ieder
geval de onwettigheid van de bestreden beschikking teweeg (negende middel).
Het eerste middel
Argumenten van partijen
Met haar eerste middel komt rekwirante op tegen de juridische beoordeling van het Gerecht, dat de 15 %-regel, zelfs op zich
beschouwd, niet verenigbaar is met artikel 85, lid 1, van het Verdrag of in elk geval niet onder de destijds geldende verordening
nr. 123/85 viel (zie punt 49 van het bestreden arrest; zie ook punt 189, gelezen in samenhang met punt 343 van het bestreden
arrest).
Met betrekking tot de uitlegging van artikel 85, lid 1, van het Verdrag stelt zij dat zij in haar verzoekschrift voor het
Gerecht het volgende, inhoudelijk onweersproken argument heeft aangevoerd. Een dealer die een auto verkoopt buiten zijn contractgebied,
heeft in het algemeen zowel voor de verkoop als zodanig als voor de service achteraf aanzienlijk minder kosten te maken dan
wanneer hij binnen zijn eigen contractgebied verkoopt. Tegenover het bonusnadeel staat dus een overeenkomstig economisch voordeel.
De bonusregeling heeft derhalve geen mededingingsbeperkend doel en evenmin mededingingsbeperkende gevolgen, zodat zij geen
inbreuk maakt op artikel 85, lid 1, van het Verdrag.
Anders dan het Gerecht heeft vastgesteld, valt de 15 %-regel in elk geval onder de vrijstelling krachtens verordening nr. 123/85.
Hiermee werd beoogd dat de dealer zich bij voorrang bekommert om de klanten van zijn gebied. In dit verband volgt uit de eerste
en de negende overweging van de considerans, alsmede uit artikel 4, lid 1, punten 3 en 8, van verordening nr. 123/85, dat
die verordening de bijzondere verantwoordelijkheid van de dealer voor zijn contractgebied erkent.
In het bijzonder mag de leverancier, indien de fabrikant of de importeur overeenkomstig artikel 4, lid 1, punt 3, van verordening
nr. 123/85 de dealer kan verplichten, zich ervoor in te spannen in het contractgebied een minimumaantal auto's af te zetten,
ook bonussen toekennen indien die dealer zijn werkzaamheid binnen dit contractgebied met succes verricht. Dit geldt in elk
geval, wanneer het gaat om betrekkelijk geringe percentages ten opzichte van de totale vergoeding (tot 3 %), en indien voor
een aanzienlijk deel (tot 15 %) zelfs verkopen aan klanten van andere contractgebieden met een bonus worden beloond.
De Commissie stelt dat dit middel kennelijk niet-ontvankelijk is. Rekwirante herhaalt slechts wat zij reeds in eerste aanleg
had aangevoerd, zonder dat zij de redenering van het Gerecht in de punten 49 en 189 van het bestreden arrest ter discussie
stelt.
Subsidiair, is het middel ongegrond. De bonusregel hield voor de eindgebruikers en de dealers uit andere lidstaten een beperking
in van de mogelijkheid om in Italië auto's te kopen, en heeft derhalve een rechtstreekse discriminatie met betrekking tot
de uitvoer teweeggebracht. Daar de 15 %-regel dus een maatregel is die heeft bijgedragen tot de opdeling van de markten en
door rekwirante met dat doel is toegepast, kan daarvoor niet zonder meer een vrijstelling worden verleend.
Beoordeling door het Hof
Blijkens de punten 49 en 189 van het bestreden arrest, gelezen in samenhang met punt 343 daarvan, moet de 15 %-regel volgens
het Gerecht onverenigbaar met artikel 85, lid 1, van het Verdrag worden verklaard omdat hij voor de Italiaanse dealers een
aansporing was om ten minste 85 % van de beschikbare auto's binnen hun contractgebied te verkopen, derhalve voor de eindgebruikers
en de dealers uit andere lidstaten een beperking inhield van de mogelijkheid om in Italië auto's te kopen, en dus bedoeld
was om een zekere territoriale bescherming en ook een afscherming van de markt te verzekeren. Het Gerecht heeft voorts in
voornoemd punt 49 vastgesteld dat de Commissie terecht tot de conclusie kon komen, dat die regel buiten het gebied van de
bij verordening nr. 123/85 verleende vrijstelling viel, omdat die verordening de constructeurs weliswaar aanzienlijke mogelijkheden
biedt om hun dealernetten te beschermen, maar niet om maatregelen te nemen die tot een opdeling van de markten bijdragen.
Ter weerlegging van de vaststelling van het Gerecht met betrekking tot de schending van artikel 85, lid 1, van het Verdrag,
beperkt rekwirante zich ertoe de argumenten te herhalen die zij dienaangaande in haar verzoekschrift voor het Gerecht heeft
aangevoerd, doch zij gaat niet in op de redenering van het Gerecht die tot zijn conclusie heeft geleid dat de 15 %-regel een
maatregel tot afscherming van de markt vormde, en evenmin op de vaststelling dat die regel onverenigbaar is met artikel 85,
lid 1, van het Verdrag.
Derhalve moet dit eerste onderdeel van het middel niet-ontvankelijk worden verklaard.
Het is immers vaste rechtspraak, dat een verzoekschrift in hogere voorziening dat zich beperkt tot een herhaling of een letterlijke
weergave van de voor het Gerecht aangevoerde middelen en argumenten, en zelfs geen argumenten naar voren brengt waarmee specifiek
wordt aangegeven op welk punt het bestreden arrest op een onjuiste rechtsopvatting zou berusten, niet voldoet aan de motiveringseisen
van artikel 58 van 's Hofs Statuut-EG en artikel 112, lid 1, eerste alinea, sub c, van het Reglement voor de procesvoering
van het Hof. Een dergelijke hogere voorziening is in feite niets anders dan een vordering tot heronderzoek van het bij het
Gerecht ingediende verzoekschrift, hetgeen overeenkomstig artikel 56 van voornoemd Statuut niet tot diens bevoegdheid behoort
(zie arrest van 4 juli 2000, Bergaderm en Goupil/Commissie, C-352/98 P, Jurispr. blz. I-5291, punt 35; arrest Salzgitter/Commissie,
reeds aangehaald, punt 42, en arrest van 16 mei 2002, ARAP e.a./Commissie, C-321/99 P, Jurispr. blz. I-4287, punt 48).
Rekwirante stelt ook dat het Gerecht met de vaststelling dat de 15 %-regel niet onder verordening nr. 123/85 viel, die verordening
onjuist heeft uitgelegd en toegepast, doordat het is voorbijgegaan aan de bijzondere verantwoordelijkheid die door artikel 4,
lid 1, punten 3 en 8 van die verordening, gelezen in het licht van de eerste en de negende overweging van de considerans ervan,
aan de dealer wordt toegekend voor zijn contractgebied.
In dit verband kan worden volstaan met vast te stellen, dat een maatregel tot opdeling van de markt tussen lidstaten niet
kan vallen onder de bepalingen van verordening nr. 123/85 inzake de verplichtingen die de distributeur in het kader van een
dealerovereenkomst rechtmatig op zich kan nemen. Immers, zoals het Gerecht in punt 49 van het bestreden arrest op goede gronden
heeft vastgesteld, biedt die verordening de constructeurs weliswaar aanzienlijke mogelijkheden om hun dealernetten te beschermen,
maar niet de mogelijkheid om maatregelen te nemen die tot een opdeling van de markten bijdragen (arrest Bayerische Motorenwerke,
reeds aangehaald, punt 37).
Bijgevolg is het tweede onderdeel van het middel ongegrond.
Blijkens het voorgaande moet het eerste middel in zijn geheel worden afgewezen.
Het tweede middel
Argumenten van partijen
Met haar tweede middel komt rekwirante op tegen de beoordeling van het Gerecht in punt 236 van het bestreden arrest, dat de
maatregelen inzake een beperking van de levering op de Italiaanse markt overeenkomsten zijn in de zin van artikel 85, lid 1,
van het Verdrag, op grond dat zij binnen de sfeer vallen van handelsbetrekkingen van langere duur, die in een tevoren gesloten
algemene overeenkomst zijn geregeld.
Volgens rekwirante verschillen de feiten van de onderhavige zaak aanmerkelijk van die van de zaken die hebben geleid tot de
reeds aangehaalde en door het Gerecht vermelde arresten Ford/Commissie en Bayerische Motorenwerke. In punt 21 van het arrest
Ford/Commissie heeft het Hof overwogen dat de dealers de beslissing van de fabrikant hadden aanvaard. Evenzo heeft het Hof
in punt 17 van het arrest Bayerische Motorenwerke rekening gehouden met het feit dat de betrokken circulaire binnen de sfeer
van de handelsbetrekkingen tussen Bayerische Motorenwerke AG en haar dealers viel, en dat in die circulaire trouwens uitdrukkelijk
en meermaals naar de dealerovereenkomst werd verwezen.
Bovendien heeft het Gerecht in zijn arrest van 26 oktober 2000, Bayer/Commissie (T-41/96, Jurispr. blz. II-3383, punt 173),
uitdrukkelijk erop gewezen, dat het subjectief element, namelijk de wilsovereenstemming, een conditio sine qua non voor de
toepassing van artikel 85, lid 1, van het Verdrag is. Een verwijzing naar de dealerovereenkomst kan dus niet volstaan als
bewijs dat de dealers met een beleid van beweerdelijk beperkte leveringen hadden ingestemd.
Zelfs wanneer het in casu volgens de dealerovereenkomst mogelijk was om aan de dealers minder auto's te leveren dan zij volgens
hun bestelling nodig hadden, was echter de door het Gerecht vastgestelde reden om niet alle bestelde auto's te leveren, namelijk
de belemmering van de uitvoer, niet door de dealerovereenkomst gedekt. Volgens die overeenkomst waren de dealers immers vrij
om de door rekwirante geleverde auto's aan buitenlandse eindgebruikers en aan andere dealers te verkopen. De door het Gerecht
vastgestelde beperkingen waren door laatstbedoelden niet gewild daar zij de leveringsbeperkingen hebben geweigerd, en vertoonden,
voorzover zij hebben bestaan, het karakter van een eenzijdige maatregel die buiten het toepassingsgebied van artikel 85, lid 1,
van het Verdrag valt. Het bestreden arrest zou de tekst van die bepaling schenden en de grens tussen laatstgenoemd artikel
en artikel 86 EG-Verdrag (thans artikel 82 EG) doen wegvallen.
De Commissie stelt dat dit middel ongegrond is. Rekwirante bevestigt zelf dat de leveringsbeperking als zodanig op grond van
de overeenkomst mogelijk was. Bijgevolg hebben de dealers ingestemd met de mogelijkheid van die leveringsbeperking toen zij
de overeenkomst sloten. Rekwirante heeft van die mogelijkheid gebruik gemaakt in het kader van handelsbetrekkingen van langere
duur, die zijn geregeld in een tevoren gesloten algemene overeenkomst, namelijk de dealerovereenkomst (punt 236 van het bestreden
arrest).
Het Gerecht heeft de door hem aangehaalde rechtspraak van het Hof correct toegepast. De reeds aangehaalde arresten Ford/Commissie
en Bayerische Motorenwerke bieden geen steun voor de opvatting van rekwirante dat bij de keuze van de oplossing onderscheid
moet worden gemaakt naargelang de doelstellingen die zij met het gebruik van de mogelijkheid van een bij de overeenkomst voorziene
leveringsbeperking nastreefde. Immers, in de dealerovereenkomsten van de betrokken vennootschappen in de zaken die tot vorenbedoelde
arresten hebben geleid, was geenszins voorzien dat de dealer geen auto's mocht uitvoeren of dat de fabrikant geen gebruik
mocht maken van de hem door die overeenkomsten geboden mogelijkheden om de uitvoer te belemmeren.
Ten slotte heeft het Gerecht in punt 169 van het door rekwirante aangevoerde arrest Bayer/Commissie, een ander arrest van
het Hof uitgelegd eveneens betreffende Bayerische Motorenwerke AG, te weten het arrest van 12 juli 1979, BMW Belgium e.a./Commissie
(32/78 en 36/78─82/78, Jurispr. blz. 2435). Uit de vergelijking van dat arrest met het eerder aangehaalde arrest Bayerische
Motorenwerke blijkt alleen dat een schijnbaar eenzijdige handeling (zoals de door een automobielconstructeur tot zijn dealers
gerichte uitnodiging of de eenzijdige bevoorrading van de dealers door de fabrikant) in werkelijkheid een overeenkomst is
wanneer zij binnen de sfeer valt van handelsbetrekkingen van langere duur die in een tevoren gesloten algemene overeenkomst
zijn geregeld (zie reeds aangehaalde arresten Ford/Commissie en Bayerische Motorenwerke, vermeld in punt 236 van het bestreden
arrest), of wanneer de dealers van hun instemming blijk hebben gegeven door in reactie op de betrokken handeling een bepaalde
houding aan te nemen (zie arrest BMW Belgium e.a./Commissie, reeds aangehaald).
Het standpunt van rekwirante dat een overeenkomst pas als gesloten kan worden beschouwd indien de bestemmelingen of
slachtoffers van een schijnbaar eenzijdige handeling door hun gedrag blijk hebben gegeven van hun instemming en niet indien de eenzijdige
handeling binnen de sfeer valt van handelsbetrekkingen van langere duur die in een tevoren gesloten algemene overeenkomst
zijn geregeld, is niet verenigbaar met de reeds aangehaalde arresten Ford/Commissie en Bayerische Motorenwerke, en moet dus
worden afgewezen.
Beoordeling door het Hof
Volgens vaste rechtspraak is een door een automobielconstructeur tot zijn dealers gerichte uitnodiging niet een eenzijdige
handeling die buiten het toepassingsgebied van artikel 85, lid 1, van het Verdrag zou vallen, doch wel een overeenkomst in
de zin van deze bepaling, wanneer zij binnen de sfeer valt van handelsbetrekkingen van langere duur, die in een tevoren gesloten
algemene overeenkomst zijn geregeld (reeds aangehaalde arresten Ford/Commissie, punt 21, en Bayerische Motorenwerke, punten 15
en 16).
In punt 236 van het bestreden arrest heeft het Gerecht vastgesteld dat die rechtspraak in casu van toepassing was, omdat het
bij rekwirantes maatregelen, waaronder de 15 %-regel en de contingentering van de leveringen, telkens ging om maatregelen
die ertoe strekten de Italiaanse dealers bij de uitvoering van hun overeenkomst met Autogerma te beïnvloeden.
Rekwirante verwijt het Gerecht dat het ten onrechte tot de conclusie is gekomen dat die rechtspraak in casu van toepassing
is. Zij voert aan dat in de arresten Ford/Commissie en Bayerische Motorenwerke de vastgestelde beperkingen voortvloeiden uit
de dealerovereenkomst. Zelfs indien in de onderhavige zaak de dealerovereenkomst de mogelijkheid van een beperking van de
leveringen aan de Italiaanse dealers voorzag, was daarentegen de door het Gerecht vastgestelde reden voor die leveringsbeperking,
namelijk de belemmering van de wederuitvoer uit Italië van de aan die dealers geleverde auto's, niet gedekt door de dealerovereenkomst,
daar die dealers vrij waren die auto's aan buitenlandse eindgebruikers en distributeurs te verkopen. Daar de dealers niet
zelf met de vastgestelde beperkingen hebben ingestemd, vormen die beperkingen, voorzover zij hebben bestaan, een eenzijdige
maatregel die buiten het toepassingsgebied van artikel 85, lid 1, van het Verdrag valt.
In dit verband volgt uit de punten 79 tot en met 90 van het bestreden arrest, dat rekwirante een beleid van contingentering
van de leveringen aan de Italiaanse dealers heeft opgezet dat uitdrukkelijk bedoeld was om de wederuitvoer uit Italië te belemmeren
en dus de Italiaanse markt af te schermen. Uit punt 236 van dat arrest volgt ook dat dit beleid krachtens de dealerovereenkomst
kon worden opgelegd.
Rekwirante betwist niet dat het volgens de dealerovereenkomst mogelijk was de leveringen aan de Italiaanse dealers te beperken,
en betwist evenmin de vaststelling van het Gerecht dat die beperking was ingevoerd met de uitdrukkelijk bedoeling om de wederuitvoer
uit Italië van de aan die dealers geleverde auto's te belemmeren.
Hieruit volgt dat de Italiaanse dealers, met de aanvaarding van de dealerovereenkomst, hebben ingestemd met een maatregel
die nadien is gebruikt om de wederuitvoer uit Italië te belemmeren en dus de mededinging binnen de Gemeenschap te beperken.
Wat de bewering van rekwirante betreft, dat de belemmering van de wederuitvoer van de aan de Italiaanse dealers geleverde
auto's door hen niet was gewenst, moet rekening worden gehouden met de punten 90 en 91 van het bestreden arrest, waarnaar
punt 236 daarvan verwijst. Na afwijzing van de argumenten van rekwirante dat de Italiaanse dealers eigener beweging zouden
hebben besloten dat zij er geen belang bij hadden auto's buiten het contractgebied te verkopen, heeft het Gerecht in die punten
vastgesteld dat die dealers, die gelijktijdig werden geconfronteerd met een leveringsbeperking én met de 15 %-regel ─ die
eveneens in het kader van de dealerovereenkomst was overeengekomen (zie punten 44, 48 en 342 van het bestreden arrest), ─
en wisten dat Autogerma en de constructeurs grote bezwaren hadden tegen wederuitvoer, er kennelijk alle belang bij hadden
het beperkte aantal beschikbare auto's uitsluitend of bijna uitsluitend aan in Italië wonende kopers te verkopen, zodat hun
verkoopbeleid door de constructeurs en Autogerma werd beïnvloed.
Uit het voorgaande volgt dat, anders dan rekwirante stelt, het Gerecht heeft vastgesteld dat de door rekwirante gewenste beperking
van de wederuitvoer ook bleek uit het verkoopbeleid van de Italiaanse dealers, en dat dit beleid door rekwirante werd beïnvloed,
temeer omdat vaststaat dat de daartoe ingezette middelen, met name de beperkte levering van auto's, voortvloeiden uit de bepalingen
van de dealerovereenkomst en de dealers daarmee dus hadden ingestemd.
Gelet op deze elementen, heeft het Gerecht in casu op goede gronden de in punt 236 van het bestreden arrest aangehaalde rechtspraak
toegepast.
Het tweede middel moet dus worden afgewezen.
Het derde middel
Argumenten van partijen
Met haar derde middel stelt rekwirante in de eerste plaats dat de beoordeling door het Gerecht in punt 342 van het bestreden
arrest, dat de
Convenzione B en dus de daarin neergelegde 15 %-regel niet volgens de voorgeschreven vormvereisten was aangemeld, onjuist is.
Zij verklaart dat blijkens het ten tijde van de feiten geldende gemeenschapsrecht [verordening nr. 27 van de Commissie van
3 mei 1962, Eerste uitvoeringsverordening van verordening nr. 17 (Vorm, inhoud en overige bijzonderheden van verzoeken en
aanmeldingen) (PB 1962, 35, blz. 1118), in de versie van verordening (EEG) nr. 2526/85 van de Commissie van 5 augustus 1985
(PB L 240, blz. 1; hierna:
verordening nr. 27), met name punt VI, eerste alinea, van de
toelichting in de bijlage bij deze verordening; zie ook, vanaf 1993, verordening (EG) nr. 3666/93 van de Commissie van 15 december 1993
tot wijziging van verordening nr. 27 en van de verordeningen (EEG) nr. 1629/69, (EEG) nr. 4260/88, (EEG) nr. 4261/88 en (EEG)
nr. 2367/90 met het oog op de tenuitvoerlegging van de in de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte neergelegde
mededingingsregels (PB L 336, blz. 1), met name de
toelichting in bijlage bij deze verordening], de informele mededeling van latere wijzigingen van aangemelde overeenkomsten aan de Commissie
vanuit het oogpunt van haar rechtsgeldigheid op dezelfde wijze als een aanmelding moet worden beoordeeld.
Vervolgens heeft het Gerecht met zijn vaststelling in punt 344 van het bestreden arrest, dat sedert 1993 bij de toepassing
van de 15 %-regel de grenzen van de activiteit zoals omschreven in de tekst van de aan de Commissie meegedeelde overeenkomst
zijn overschreden, zodat geen aanspraak op vrijstelling van boete meer bestaat, de tekst van artikel 15, lid 5, sub a, van
verordening nr. 17 verkeerd uitgelegd. Dat artikel gebruikt namelijk de term
voorzover [...] en niet het voegwoord
indien [...], hetgeen betekent, dat voor de aangemelde overeenkomsten de vrijstelling van boete blijft bestaan, maar dat alleen hetgeen
buiten het kader van die aanmelding valt, niet is vrijgesteld. Bijgevolg vormt de omstandigheid dat bij de berekening van
de boete vanaf 1993 met de 15 %-regel rekening is gehouden, een schending van artikel 15, lid 5, sub a, van verordening nr. 17.
De Commissie voert aan dat het in artikel 15, lid 5, sub a, van verordening nr. 17 vervatte verbod om geldboeten op te leggen,
uitdrukkelijk alleen geldt voor daadwerkelijk aangemelde overeenkomsten. De loutere mededeling van een overeenkomst is geen
aanmelding. De naleving van de vormvereisten van artikel 4 van verordening nr. 27 is geen doel op zich, maar dient het mogelijk
te maken de aangemelde overeenkomst aan het mededingingsrecht te toetsen. Door een overeenkomst alleen maar mee te delen,
kunnen de ondernemingen niet voldoen aan de verplichting de aanvraag te motiveren en het bewijs te leveren dat voor de toepassing
van een vrijstelling krachtens artikel 85, lid 3, van het Verdrag vereist is (zie arrest Gerecht van 21 februari 1995, SPO
e.a./Commissie, T-29/92, Jurispr. blz. II-289, punt 262).
Rekwirante beroept zich ten onrechte op punt VI van de toelichting bij verordening nr. 27. Daarin is gepreciseerd dat de Commissie
in kennis moet worden gesteld van alle wijzigingen van betekenis die na het verzoek of de aanmelding in de mededingingsregeling
worden aangebracht. De
Convenzione B heeft de in 1963 aangemelde dealerovereenkomst niet alleen gewijzigd. Met de 15 %-regel bevat deze
Convenzione integendeel een nieuwe overeenkomst die tot doel en tot gevolg heeft de mededinging te beperken, hetgeen met de aangemelde
dealerovereenkomst geenszins het geval was.
De kritiek van rekwirante op punt 344 van het bestreden arrest is ongegrond. Immers, de 15 %-regel en de andere maatregelen
waarmee hij was gecombineerd en die hem sedert 1993 hebben versterkt om de wederuitvoer te belemmeren, vormen één inbreuk
met als enig economisch doel de afscherming van de Italiaanse markt. Het zou derhalve kunstmatig zijn, deze handelwijze, die
wordt gekenmerkt door één enkel doel, op te splitsen in verschillende los van elkaar staande gedragingen (zie punt 234 van
het bestreden arrest).
Beoordeling door het Hof
Met het eerste onderdeel van dit middel verwijt rekwirante het Gerecht dat het in punt 342 van het bestreden arrest ten onrechte
heeft vastgesteld, dat de
Convenzione B en dus de daarin neergelegde 15 %-regel niet volgens de voorgeschreven vormvereisten bij de Commissie is aangemeld.
Het Gerecht heeft evenwel in punt 342 om te beginnen opgemerkt, dat het verbod van artikel 15, lid 5, sub a, van verordening
nr. 17 om geldboeten op te leggen, alleen geldt voor daadwerkelijk volgens de voorgeschreven vormvereisten aangemelde overeenkomsten,
en vervolgens enkel akte genomen van het feit dat volgens de Commissie de mededeling van
Convenzione B geen aanmelding in de zin van verordening nr. 17 was, zonder zich zelf over dit punt uit te spreken.
Dat het Gerecht zich hierover niet heeft uitgesproken, blijkt trouwens duidelijk uit punt 343 van het bestreden arrest, waarin
het Gerecht zijn redenering vervolgt,
nog afgezien van de vraag of de mededeling van Convenzione B al dan niet een aanmelding in de zin van verordening nr. 17 was.
Uit het voorgaande volgt dat het eerste onderdeel van het derde middel van rekwirante op een onjuiste lezing van punt 342
van het bestreden arrest berust.
Dit eerste onderdeel moet derhalve worden afgewezen.
Met het tweede onderdeel van haar derde middel verwijt rekwirante het Gerecht, dat het artikel 15, lid 5, sub a, van verordening
nr. 17 verkeerd heeft uitgelegd, waar het in punt 344 van het bestreden arrest heeft vastgesteld dat sedert 1993 bij de toepassing
van de 15 %-regel de grenzen van de activiteit zoals omschreven in de
Convenzione B waren overschreden, zodat, zelfs indien vaststond dat die Convenzione volgens de voorgeschreven vormvereisten was aangemeld,
geen aanspraak op vrijstelling van boete meer bestond en de 15 %-regel bijgevolg vanaf 1 september 1993 voor de vaststelling
van de geldboete in aanmerking had moeten worden genomen.
Volgens rekwirante blijkt uit de tekst van artikel 15, lid 5, sub a, van verordening nr. 17, dat de vrijstelling blijft bestaan
voor hetgeen is aangemeld, maar dat zij niet kan gelden voor hetgeen buiten het kader van die aanmelding valt.
In dit verband moet in herinnering worden gebracht, dat volgens artikel 15, lid 5, sub a, van verordening nr. 17 geen geldboeten
kunnen worden opgelegd voor gedragingen welke plaatshebben nadat deze bij de Commissie zijn aangemeld en voordat de Commissie
ten aanzien hiervan een beschikking heeft vastgesteld krachtens artikel 85, lid 3, van het Verdrag,
voorzover deze gedragingen blijven binnen de grenzen welke in de aanmelding zijn genoemd.
Uit deze bepaling blijkt a contrario, dat wanneer de betrokken gedragingen buiten de grenzen van de aangemelde activiteit
vallen, de vrijstelling van geldboete voor geen van die gedragingen kan worden toegepast, daar de betrokken activiteit niet
meer overeenkomt met die welke in de aanmelding is omschreven. Deze vaststelling vindt steun in de overweging dat het in een
geval als het onderhavige, waarin de gewraakte handelwijze bestaat in een reeks maatregelen met hetzelfde doel, kunstmatig
zou zijn die handelwijze op te splitsen om de vrijstelling van geldboete slechts op een aantal van die maatregelen toe te
passen.
Bijgevolg berust de uitlegging van artikel 15, lid 5, sub a, van verordening nr. 17, zoals zij blijkt uit punt 344 van het
bestreden arrest, niet op een verkeerde rechtsopvatting.
Derhalve moet het tweede onderdeel van het derde middel worden afgewezen.
Het derde middel moet derhalve in zijn geheel worden afgewezen.
Het vierde middel
Argumenten van partijen
Met haar vierde middel komt rekwirante op tegen de beoordeling van het Gerecht in punt 334 van het bestreden arrest, dat bij
de haar verweten inbreuk sprake is van opzet. In dit verband stelt zij, dat het
schuldbeginsel dat in het kader van het communautaire mededingingsrecht in acht moet worden genomen, inhoudt dat het voor de oplegging van
een sanctie noodzakelijk is dat de betrokkene zich objectief onrechtmatig heeft gedragen en dat dit gedrag hem subjectief
kan worden verweten. Dat geldt zelfs voor een onderneming, daar een rechtspersoon zich alleen kan manifesteren via de handelingen
van natuurlijke personen die haar kunnen worden toegerekend.
In casu leiden de Commissie en het Gerecht het opzettelijk karakter van de inbreuk af uit verklaringen van personen, die althans
ten dele niet identiek zijn met degenen die hebben gehandeld, maar hebben zij niet vastgesteld of die personen zelf ook objectieve
inbreuken hebben gepleegd. Alleen de vaststelling van objectief onrechtmatige gedragingen van sommige medewerkers van rekwirante
tezamen met de verklaring betreffende andere medewerkers, dat rekwirante in zoverre opzettelijk heeft gehandeld, voldoet niet
aan de vereisten van het
schuldbeginsel. Dat betekent niet dat alle objectieve en subjectieve elementen van de inbreuk die uit elke gedraging voortvloeit, in een
en dezelfde persoon verenigd moeten zijn. Wel moet voor elke handeling worden bewezen dat zij met de voor de oplegging van
de geldboete vereiste opzet is gepleegd, hetgeen in casu niet is gebeurd.
Zelfs gesteld dat een onderneming aansprakelijk is voor de handelwijze van alle personen die in het kader van haar invloeds- of
aansprakelijkheidssfeer handelen (zie in die zin arrest van 7 juni 1983, Musique Diffusion française/Commissie, 100/80─103/80,
Jurispr. blz. 1825, punt 97), moet op zijn minst kunnen worden vastgesteld dat inzonderheid die personen, te weten degenen
die de verweten handeling hebben gesteld, onrechtmatig hebben gehandeld.
In een aantal oudere beschikkingen zijn de Commissie en het Hof uitgegaan van een normatief schuldbegrip, doordat zij een
eigen schuld van de onderneming hebben aangenomen en haar niet alleen de schuld van natuurlijke personen hebben toegerekend
[zie beschikking 82/203/EEG van de Commissie van 27 november 1981 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EEG-Verdrag
(IV/30.188 ─ Moët et Chandon (London) Ltd] (PB 1982, L 94, blz. 7, op blz. 10), en beschikking 82/267/EEG van de Commissie
van 6 januari 1982 inzake een procedure op grond van artikel 85 EEG-Verdrag (IV/28.748 ─ AEG-Telefunken) (PB L 117, blz. 15,
op blz. 27)]. Dat wordt verwezen naar een eigen schuld van de onderneming is echter niet meer dan de erkenning van een organisatiefout,
waarvoor geen rekening wordt gehouden met de verschillende objectief onwettige gedragingen van de medewerkers. In casu kan
noch uit de litigieuze beschikking noch uit het bestreden arrest dat de beschikking bevestigt, worden opgemaakt waarin die
aan rekwirante verweten schuld zou kunnen bestaan. De Commissie en het Gerecht hadden op zijn minst moeten aantonen dat rekwirante
tekortkomingen in haar organisatie of inbreuken op haar controleplicht konden worden verweten [zie in dit verband punt 17
van beschikking 83/667/EEG van de Commissie van 5 december 1983 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EEG-Verdrag
(IV/30.671 ─ IPTC Belgium) (PB L 376, blz. 7), en punt 21 van beschikking 85/79/EEG van de Commissie van 14 december 1984
inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EEG-Verdrag (IV/30.809 ─ John Deere) (PB 1985, L 35, blz. 58)].
De Commissie stelt zich op het standpunt dat de opvatting van rekwirante, dat aan een onderneming de handelingen van een medewerker
enkel kunnen worden toegerekend indien alle objectieve en subjectieve elementen van een inbreuk in die persoon verenigd zijn,
niet verenigbaar is met het mededingingsrecht beschouwd als ondernemingsrecht en ook niet met de arbeidsverdeling in de organisatie
van die ondernemingen.
Alle handelingen van personen die bevoegd zijn voor rekening van een onderneming te handelen, worden dan ook aan die onderneming
toegerekend (zie arrest Musique Diffusion française/Commissie, reeds aangehaald, punt 97). Dat blijkt duidelijk uit punt 234
van het bestreden arrest, waarin het Gerecht zich heeft aangesloten bij de zienswijze van de Commissie, dat de gedragingen
van rekwirante één inbreuk vormen.
Beoordeling door het Hof
In punt 334 van het bestreden arrest heeft het Gerecht vastgesteld dat rekwirante maatregelen had genomen om de Italiaanse
markt af te schermen, en dat zij, gelet op het bestaan van een vaste rechtspraak, volgens welke gedragingen die de afscherming
van markten teweegbrengen, met de communautaire mededingingsregels onverenigbaar zijn, niet onkundig kon zijn van de omstandigheid
dat haar handelwijze de mededinging beperkte.
Ter terechtzitting heeft de vertegenwoordiger van rekwirante, door het Hof verzocht om een nadere toelichting van het vierde
middel van de hogere voorziening, meegedeeld dat de Commissie en het Gerecht, om te bewijzen dat de inbreuk opzettelijk was
gepleegd, die personen hadden moeten aanwijzen die onrechtmatig hadden gehandeld en dus als aansprakelijk voor de inbreuk
moesten worden beschouwd, of althans degene die aansprakelijk moest worden gesteld voor de dermate gebrekkige organisatie
van rekwirante, dat een dergelijke inbreuk kon worden begaan.
In dit verband moet worden opgemerkt dat de opvatting van rekwirante geen toepassing kan vinden in het communautaire mededingingsrecht,
waarin de begane inbreuken leiden tot geldboeten, die volgens artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17 worden opgelegd aan
ondernemingen die opzettelijk of uit onachtzaamheid aan de inbreuk hebben deelgenomen. Artikel 15, lid 4, preciseert overigens
dat de beschikkingen waarbij die geldboete wordt opgelegd, geen strafrechtelijk karakter hebben.
Hieraan moet worden toegevoegd dat, indien de opvatting van rekwirante werd aanvaard, dit ernstig afbreuk zou doen aan de
doeltreffendheid van het communautaire mededingingsrecht.
Bijgevolg heeft het Gerecht, anders dan rekwirante stelt, niet blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting, waar het als
bewezen beschouwt dat de inbreuk opzettelijk is gepleegd, zonder te verlangen dat wordt vastgesteld welke personen binnen
de onderneming onrechtmatig hebben gehandeld of voor de eventueel gebrekkige organisatie daarvan verantwoordelijk waren.
Het vierde middel van de hogere voorziening moet dus worden afgewezen.
Het vijfde middel
Argumenten van partijen
Met haar vijfde middel voert rekwirante aan dat het bestreden arrest berust op andere feiten dan de litigieuze beschikking.
Zij stelt in dit verband dat de Commissie in die beschikking de schending van artikel 85, lid 1, van het Verdrag heeft gebaseerd
op een reeks maatregelen die zij als één inbreuk heeft aangemerkt. Het Gerecht heeft de analyses van de Commissie in de punten 62
tot en met 72 van de litigieuze beschikking, betreffende het margebeleid, en in de punten 93 tot en met 97 van die beschikking,
betreffende de beëindiging van de dealerovereenkomsten (zie respectievelijk punten 65-72 en 166-169 van het bestreden arrest),
niet bevestigd en bijgevolg ook niet de éne algemene strategie van rekwirante, die volgens de Commissie uit zeven reeksen
van elementen bestond.
Zelfs indien volgens het Gerecht de andere maatregelen, afzonderlijk beschouwd, in strijd waren met artikel 85, lid 1, van
het Verdrag, kon het de feiten waarop de litigieuze beschikking berust niet vervangen door andere feiten, en aannemen dat
de Commissie in een dergelijk geval dezelfde beschikking zou hebben vastgesteld. Indien de feiten waarop die beschikking berust
bij de toetsing door het Gerecht niet worden bevestigd, moet het Gerecht die beschikking nietig verklaren.
De Commissie daarentegen stelt dat zijzelf en het Gerecht dezelfde feiten hebben beoordeeld. Dat volgens het Gerecht het bewijs
dat de Commissie naar aanleiding van de twee in punt 100 van het onderhavige arrest bedoelde vragen heeft aangevoerd, ontoereikend
was, doet niets af aan de gegrondheid van haar beoordeling. De Commissie voegt eraan toe dat, indien alleen toereikend bewijs
kan worden aangevoerd voor sommige van de mededingingsbeperkende handelingen die de betrokken onderneming in hun geheel beschouwd
worden verweten, de samenvoeging van die handelingen tot één inbreuk het Gerecht niet belet de litigieuze beschikking te bevestigen
met betrekking tot de bewezen handelingen. Indien die handelingen, afzonderlijk beschouwd, als één inbreuk moeten worden beschouwd
omdat zij één economisch doel hebben, staat ook niets eraan in de weg dat het Gerecht zulks vaststelt. Volgens de Commissie
was dat in casu het geval (zie punt 234 van het bestreden arrest).
Beoordeling door het Hof
Dat de Commissie in de litigieuze beschikking de mening was toegedaan dat de aan verzoekster verweten inbreuk bestond uit
een combinatie van maatregelen, kon het Gerecht niet beletten die beschikking gedeeltelijk nietig te verklaren op grond dat
een aantal van de maatregelen waaruit de verweten inbreuk bestaat, niet waren bewezen, of te bevestigen dat de maatregelen
waarvan het mededingingsbeperkende karakter was aangetoond, gezien hun gemeenschappelijk doel één inbreuk vormden.
Anders dan rekwirante stelt, houdt met name het feit dat het Gerecht op grond van slechts een deel van de in de litigieuze
beschikking gewraakte maatregelen heeft bevestigd dat er sprake was van één inbreuk, geenszins in dat het zijn beoordeling
op andere feiten heeft gebaseerd dan die waarop die beschikking berustte.
Ook dit middel moet dus worden afgewezen.
Het zesde middel
Argumenten van partijen
Met haar zesde middel stelt rekwirante dat het Gerecht in de punten 105 tot en met 115 van het bestreden arrest haar recht
om te worden gehoord heeft geschonden, waar het zich tegen rekwirante heeft gebaseerd op klachten van consumenten die de Commissie
tijdens de procedure heeft overgelegd, en waarover zij zich tijdens de administratieve procedure niet heeft kunnen uitspreken.
De Commissie heeft slechts 15 consumentenklachten, waarin rekwirante tijdens de administratieve procedure in het kader van
haar toegang tot het dossier inzage heeft gekregen, uitdrukkelijk genoemd en tegen rekwirante gebruikt. Rekwirante heeft de
andere klachten pas kunnen inzien nadat de Commissie haar op bevel van het Gerecht van 12 juli 1999 bij brief van 10 augustus
1999 alle klachten heeft meegedeeld. Zij heeft geen gelegenheid gehad zich schriftelijk over deze klachten uit te spreken.
Ter terechtzitting van 7 oktober 1999 kreeg zij ook niet de gelegenheid uitvoerige opmerkingen hierover te maken noch om de
verschillende bijzondere gevallen nader toe te lichten, omdat haar vertegenwoordiger slechts 30 minuten spreektijd kreeg.
In punt 105 van het bestreden arrest gebruikt het Gerecht alle door hem genoemde brieven en faxberichten tegen rekwirante.
Dezelfde conclusie volgt uit punt 115 van dat arrest, waarin het Gerecht vaststelt dat de in de punten 106 tot en met 114
van dat arrest genoemde documenten, die in de litigieuze beschikking zijn onderzocht, op voldoende representatieve wijze de
belemmering van de uitvoer aantonen. Het Gerecht beschouwt die klachten kennelijk als representatief voor de andere klachten
die niet aan rekwirante zijn meegedeeld.
Volgens vaste rechtspraak van het Hof vereist het recht te worden gehoord als recht van de verdediging, dat de betrokken onderneming
reeds tijdens de administratieve procedure in de gelegenheid is gesteld haar standpunt kenbaar te maken met betrekking tot
de juistheid en relevantie van de door de Commissie gestelde feiten, punten van bezwaar en omstandigheden (zie punt 311 van
het bestreden arrest en de aldaar aangehaalde rechtspraak). Indien wordt uitgesloten dat de Commissie haar beschikking achteraf
rechtvaardigt met een beroep op bewijsmiddelen die niet tijdens de administratieve procedure aan de betrokken onderneming
zijn meegedeeld, kan ook het Gerecht ze niet tegen die onderneming gebruiken.
De Commissie herinnert eraan dat rekwirante tijdens de terechtzitting voor het Gerecht inhoudelijk is ingegaan op de consumentenklachten
die zij bij brief van 20 augustus 1999 in het dossier heeft laten opnemen. Bovendien heeft rekwirante niet gesteld dat de
Commissie haar tijdens de administratieve procedure de toegang tot die klachten geheel of gedeeltelijk heeft geweigerd zodat
het Gerecht ze niet kon gebruiken zonder het recht om te worden gehoord te schenden.
Bovendien voert de Commissie aan dat het standpunt van rekwirante in tegenspraak is met de brief van haar vertegenwoordiger
van 10 december 1996, gelezen in samenhang met de bevestigende verklaring van 5 december 1996, waarin Pretzell, medewerkster
van de vertegenwoordiger van rekwirante, verklaart dat zij op 5 december 1996 volledige inzage in het dossier van de Commissie
heeft gehad.
Voorts blijkt uit punt 115 van het bestreden arrest dat het Gerecht zich uitsluitend heeft gebaseerd op de in de punten 106
tot en met 114 van dat arrest aangehaalde brieven, die door de Commissie in de litigieuze beschikking zijn onderzocht. De
stelling van rekwirante dat het Gerecht alle tegen haar ingediende klachten als bewijsmiddel heeft gebruikt, is daarom onjuist.
Beoordeling door het Hof
Dit middel berust op de premisse dat rekwirante tijdens de procedure voor het Gerecht voor het eerst kennis heeft genomen
van de consumentenklachten, die de Commissie tijdens het geding heeft overgelegd.
Die premisse blijkt echter onjuist te zijn.
Zoals de Commissie in haar verweerschrift stelt, zonder door rekwirante op dat punt te zijn weersproken, heeft laatstgenoemde
immers tijdens de administratieve procedure volledige inzage in het dossier van de Commissie gehad, met inbegrip van die klachten.
Gesteld dat het Gerecht in de punten 105 en 115 van het bestreden arrest, zoals rekwirante stelt, niet alleen de door de Commissie
in de litigieuze beschikking onderzochte documenten heeft gebruikt, maar ook alle tegen haar ingediende klachten, kan rekwirante
in die omstandigheden hoe dan ook niet op goede gronden stellen dat het Gerecht haar recht om te worden gehoord heeft geschonden.
Bijgevolg dient het zesde middel te worden afgewezen.
Het zevende middel
Argumenten van partijen
Met haar zevende middel voert rekwirante aan dat het Gerecht de kern van de motiveringsplicht van artikel 190 EG-Verdrag (thans
artikel 253 EG) heeft geschonden met zijn vaststelling in punt 299 van het bestreden arrest, dat de Commissie ermee kon volstaan
in de litigieuze beschikking te antwoorden op een aantal van de bezwaren die rekwirante naar aanleiding van de mededeling
van de punten van bezwaar heeft opgeworpen. Een motivering waarbij de Commissie zonder aanwijsbare methode ermee volstaat
een aantal van de bezwaren van de betrokken onderneming te onderzoeken en de anderen eenvoudigweg negeert, kan de Commissie
noch bij haar zelfcontrole helpen noch die onderneming van de gegrondheid van de vastgestelde beschikking overtuigen, noch
het publiek op passende wijze in kennis stellen van de overwegingen die de Commissie tot de vaststelling van haar beschikking
hebben geleid; ook die functies moet de motivering vervullen. De rechtsopvatting die aan punt 297 van het bestreden arrest
ten grondslag ligt, stelt de betekenis zelf van de administratieve procedure opnieuw ter discussie.
In dit verband is het veelbetekenend dat de Commissie in de litigieuze beschikking niet of nagenoeg niet is ingegaan op de
bezwaren die rekwirante in haar antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar heeft opgeworpen, en die betrekking hebben
op de regeling van gedeelde marges en de duur van de inbreuk, twee punten waarop het Gerecht die beschikking nietig heeft
verklaard.
De Commissie stelt dat dit middel gedeeltelijk niet-ontvankelijk en voor het overige ongegrond is.
Aangezien het Gerecht de litigieuze beschikking op de twee door rekwirante genoemde punten nietig heeft verklaard, kan het
Hof deze punten niet opnieuw nietig verklaren, zelfs indien die punten ontoereikend zijn gemotiveerd, hetgeen het Gerecht
in de punten 299 en 300 van het bestreden arrest trouwens uitdrukkelijk heeft onderzocht en afgewezen. Rekwirante geeft niet
aan op welke andere punten die beschikking volgens haar een motiveringsgebrek vertoont dat de nietigverklaring ervan had kunnen
teweegbrengen, en zij stelt ook niet dat het Gerecht wegens een beweerdelijk motiveringsgebrek betreffende de twee voormelde
punten de beschikking in haar geheel nietig had moeten verklaren.
Rekwirante geeft een verkeerde voorstelling van de overwegingen in punt 299 van het bestreden arrest, waarin het Gerecht erop
wijst dat de Commissie, die toch reeds aan haar motiveringsplicht had voldaan (punten 297 en 298), voorts uitdrukkelijk heeft
geantwoord op sommige opmerkingen van rekwirante en Audi over de mededeling van de punten van bezwaar. Uit die overwegingen
kan niet worden afgeleid dat de Commissie niet had hoeven te antwoorden op de andere bezwaren die na die mededeling waren
opgeworpen, en dat zij ze eenvoudig had kunnen negeren. Het Gerecht stelt enkel vast dat de Commissie haar beoordeling van
de in beslag genomen documenten naar behoren heeft gemotiveerd, en uitvoerig heeft gepreciseerd waarom haars inziens uit deze
documenten het bestaan van de gestelde inbreuk kon worden afgeleid. Bovendien blijkt uit de rechtspraak van het Hof geenszins
dat de Commissie punt voor punt moest antwoorden op de verschillende interpretaties die rekwirante in haar antwoord op de
mededeling van de punten van bezwaar aan die documenten heeft gegeven.
Beoordeling door het Hof
Dit middel bestaat uit twee onderdelen. Met het eerste onderdeel verwijt rekwirante het Gerecht in wezen, dat het in punt 297
van het bestreden arrest onjuist heeft omschreven aan welke vereisten de motivering van een beschikking van de Commissie als
die welke in geding is, moet voldoen. Met het tweede onderdeel verwijt rekwirante het Gerecht, dat het ook de omvang van de
krachtens artikel 190 van het Verdrag op de Commissie rustende motiveringsplicht onjuist heeft beoordeeld waar het in punt 299
van het bestreden arrest heeft vastgesteld, dat de Commissie ermee kon volstaan slechts op een aantal van de bezwaren te antwoorden
die rekwirante naar aanleiding van de mededeling van de punten van bezwaar had opgeworpen.
Wat het eerste onderdeel betreft, moet worden herinnerd aan de vaste rechtspraak, dat de door artikel 190 van het Verdrag
vereiste motivering de redenering van de communautaire instantie waarvan de bestreden handeling afkomstig is, duidelijk en
ondubbelzinnig moet doen uitkomen, zodat de belanghebbenden de rechtvaardigingsgronden van de genomen maatregel kunnen kennen
om hun rechten te kunnen verdedigen en de gemeenschapsrechter zijn toezicht kan uitoefenen (zie met name arrest van 16 mei
2002, Frankrijk/Commissie, C-482/99, Jurispr. blz. I-4397, punt 41).
Het Gerecht heeft in punt 297 van het bestreden arrest de motivering van de litigieuze beschikking juist aan die criteria
getoetst. Het Gerecht kan derhalve niet worden verweten dat het dienaangaande blijk heeft gegeven van een verkeerde rechtsopvatting.
Het eerste onderdeel van het zevende middel moet dus worden afgewezen.
Wat het tweede onderdeel van dit middel betreft, moet erop worden gewezen dat de Commissie krachtens artikel 190 van het Verdrag
weliswaar melding moet maken van de elementen feitelijk en rechtens waarvan de rechtvaardiging van de beslissing afhangt en
de juridische overwegingen die haar tot het nemen van die beslissing hebben geleid, doch dat deze bepaling niet voorschrijft
dat de Commissie moet ingaan op alle punten feitelijk en rechtens die tijdens de administratieve procedure zijn behandeld
(arresten van 17 januari 1984, VBVB en VBBB/Commissie, 43/82 en 63/82, Jurispr. blz. 19, punt 22, en 11 juli 1989, Belasco
e.a./Commissie, 246/86, Jurispr. blz. 2117, punt 55).
In casu heeft het Gerecht in de punten 298 tot en met 302 van het bestreden arrest uiteengezet waarom naar zijn oordeel de
litigieuze beschikking toereikend is gemotiveerd, en heeft het in punt 299 verder opgemerkt dat de Commissie uitdrukkelijk
had geantwoord op bepaalde opmerkingen van rekwirante en Audi naar aanleiding van de mededeling van de punten van bezwaar.
In die omstandigheden berust de vaststelling in punt 299, dat de Commissie niet behoefde te antwoorden op alle gedetailleerde
bezwaren van rekwirante, niet op een verkeerde rechtsopvatting.
Rekwirante stelt echter dat het Gerecht had moeten verlangen, dat de Commissie in de litigieuze beschikking in elk geval inging
op de bezwaren die zij naar aanleiding van de mededeling van de punten van bezwaar had geformuleerd, en die betrekking hadden
op de regeling van gedeelde marges en de duur van de inbreuk, twee punten waarop het Gerecht die beschikking, op andere gronden,
nietig heeft verklaard.
Nog afgezien van de vraag of rekwirante het Gerecht kan verwijten dat het blijk heeft gegeven van een verkeerde rechtsopvatting
met betrekking tot een deel van de litigieuze beschikking dat op andere gronden nietig is verklaard, moet in dit verband worden
opgemerkt dat het Gerecht in de punten 299 en 300 van het bestreden arrest de redenen heeft uiteengezet waarom naar zijn oordeel
de beschikking van de Commissie met betrekking tot de invoering van de regeling van gedeelde marges en de duur van de inbreuk
toereikend is gemotiveerd.
Het Gerecht heeft daarmee volgens de in punt 127 van het onderhavige arrest aangehaalde rechtspraak de omvang van de motiveringsplicht
van artikel 190 van het Verdrag juist beoordeeld.
Bijgevolg moet ook het tweede onderdeel van het zevende middel worden afgewezen.
Gelet op het voorgaande, moet het zevende middel in zijn geheel worden afgewezen.
Het achtste middel
Argumenten van partijen
Met haar achtste middel stelt rekwirante dat het Gerecht niet heeft voldaan aan de motiveringsplicht die krachtens de gecombineerde
bepalingen van de artikelen 46 en 33 van 's Hofs Statuut-EG op hem rustte, omdat het in de punten 347 en 348 van het bestreden
arrest niet toereikend heeft uiteengezet waarom het een geldboete van 90 000 000 euro gerechtvaardigd achtte.
In casu is een uitvoeriger motivering noodzakelijk, temeer omdat de Commissie zelf de geldboete van 102 000 000 euro die zij
aan rekwirante heeft opgelegd, zeer omstandig heeft gemotiveerd. Gelet op de vaststellingen in de punten 72 (regeling van
gedeelde marges), 169 (opzeggingen van dealerovereenkomsten), 344 en 346 (voor de vaststelling van de geldboete in aanmerking
te nemen duur van de inbreuk) van het bestreden arrest, zou de geldboete, indien het Gerecht de door de Commissie gehanteerde
criteria had toegepast, aanzienlijk minder hoog zijn geweest (ongeveer 50 000 000 euro).
De laatste volzin van punt 347 van het bestreden arrest is symptomatisch voor de door het Gerecht gebezigde soort van motivering.
Immers, de onnauwkeurige formulering van die zin maakt het niet mogelijk na te gaan in welke mate het Gerecht de verschillende
gedragingen als ernstig had gekwalificeerd. Letterlijk betekent de gebezigde formulering, dat het feit dat twee cruciale grieven
niet zijn bewezen, geen invloed heeft op de ernst van de gestelde inbreuk. Bovendien heeft de vaststelling met betrekking
tot de duur van de inbreuk in punt 346 van het bestreden arrest nagenoeg geen invloed gehad op het bedrag van de geldboete.
In punt 347 van het bestreden arrest had het Gerecht geen rekening mogen houden met het verband tussen de geldboete en de
omzet van de Volkswagen-groep, aangezien dat element eerst tijdens de procedure voor het Gerecht en niet in de bestreden beschikking
ter sprake is gekomen (zie arrest Gerecht van 11 maart 1999, Thyssen Stahl/Commissie, T-141/94, Jurispr. blz. II-347, punt 623).
Bovendien is volgens artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17 de omzet slechts relevant voor het maximumbedrag van de geldboete
en dient hij niet als criterium voor de berekening van de hoogte daarvan.
Volgens vaste rechtspraak staat het weliswaar niet aan het Hof om, wanneer het zich in het kader van een hogere voorziening
uitspreekt over rechtsvragen, uit billijkheidsoverwegingen zijn oordeel in de plaats te stellen van dat van het Gerecht, dat
zich in de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht heeft uitgesproken over het bedrag van de geldboeten die ondernemingen
wegens schending van het gemeenschapsrecht opgelegd hebben gekregen (arrest van 6 april 1995, BPB Industries en British Gypsum/Commissie,
C-310/93 P, Jurispr. blz. I-865, punt 34), maar het Hof moet op zijn minst kunnen nagaan of het Gerecht met de vaststelling
van het bedrag van de geldboete niet de grenzen van zijn controlebevoegdheden heeft overschreden. Het Hof kan dat niet wanneer
het Gerecht niet duidelijk de redenen uiteenzet waarom het afwijkt van de door de Commissie toegepaste criteria, die zijn
vermeld in haar mededeling inzake de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2,
van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd (PB 1998, C 9, blz. 3), en
tot doel hebben de gelijke behandeling van de ondernemingen te waarborgen, en waarom het een geldboete van 90 000 000 euro
gerechtvaardigd acht. Dat volgt uit het arrest van 16 november 2000, Sarrió/Commissie (C-291/98 P, Jurispr. blz. I-9991, punt 98).
Volgens de Commissie is dit middel kennelijk ongegrond. Het Gerecht heeft een volledige rechtsmacht wanneer het uitspraak
doet over het bedrag van de aan de ondernemingen opgelegde geldboeten. Het is dus niet gebonden aan de criteria van de Commissie
met betrekking tot de beoordeling van de aan rekwirante opgelegde geldboete. Bij de beoordeling van het onderhavige geval
met het oog op de vaststelling van het bedrag van de geldboete, verzette bovendien niets zich ertegen dat het Gerecht in het
kader van zijn volledige rechtsmacht rekening hield met de verhouding tussen het bedrag van de opgelegde geldboete en de omzet
van de Volkswagen-groep.
In elk geval is de motivering op grond waarvan het Gerecht in het kader van zijn volledige rechtsmacht het bedrag van de geldboete
heeft verlaagd tot 90 000 000 euro, in alle opzichten toereikend.
In het reeds aangehaalde arrest Sarrió/Commissie is alleen vastgesteld dat het Gerecht niet gebonden is aan de berekeningsmethode
van de Commissie, en dat het in een procedure waarbij verschillende ondernemingen aan een zelfde inbreuk hebben deelgenomen,
geen onderscheid tussen die ondernemingen mag maken zonder een passende verklaring te geven. Het bestreden arrest is evenwel
gewezen in een procedure die alleen rekwirante betrof.
Beoordeling door het Hof
In dit verband zij opgemerkt dat het Gerecht in punt 347 van het bestreden arrest om te beginnen heeft aangegeven, dat de
verlaging van de geldboete niet noodzakelijk evenredig moest zijn met de verlaging van de door de Commissie in aanmerking
genomen duur van de inbreuk, en ook niet diende overeen te komen met de door haar gehanteerde berekeningsmethode, daar het
aan het Gerecht staat, in het kader van zijn volledige rechtsmacht, zelf de omstandigheden van de zaak te beoordelen teneinde
het boetebedrag vast te stellen. Vervolgens heeft het Gerecht erop gewezen, dat de inbreuk, zoals in punt 336 van het bestreden
arrest vastgesteld, namelijk de afscherming van de Italiaanse markt, dermate fundamenteel en ernstig was dat een boete met
een werkelijk preventieve werking moest worden opgelegd, en heeft het vastgesteld dat het bedrag van de door de Commissie
aan rekwirante opgelegde geldboete niet abnormaal hoog was, gelet op de omzet van de Volkswagen-groep in 1997 in de drie bij
de inbreuk betrokken landen, te weten Italië, Duitsland en Oostenrijk, alsmede in de Europese Unie. Ten slotte heeft het Gerecht
overwogen, dat de afwijzing van de conclusies van de Commissie inzake de regeling van gedeelde marges en de opzegging van
bepaalde dealerovereenkomsten niet afdoet aan het zeer ernstige karakter van de inbreuk, dat door het bewijs van de andere
gewraakte gedragingen voldoende is aangetoond.
Het Gerecht heeft in punt 348 van het bestreden arrest met inaanmerkingneming van het geheel van de in het voorgaande punt
uiteengezette omstandigheden en overwegingen geoordeeld, dat het bedrag van de geldboete moest worden verlaagd tot 90 000 000 euro.
Het door rekwirante aangevoerde middel bestaat in wezen uit drie grieven. In de eerste plaats verwijt rekwirante het Gerecht
onder verwijzing naar het reeds aangehaalde arrest Sarrió/Commissie, dat het niet duidelijk heeft uiteengezet waarom het is
afgeweken van de criteria die de Commissie voor de vaststelling van het boetebedrag heeft gehanteerd. In de tweede plaats
voert zij aan dat het Gerecht geen rekening diende te houden met de verhouding tussen de geldboete en de omzet van de Volkswagen-groep,
aangezien dat element eerst tijdens de procedure voor het Gerecht was aangevoerd, en volgens artikel 15, lid 2, van verordening
nr. 17 de omzet slechts als maximumbedrag van de geldboete en niet als criterium voor de berekening van de hoogte daarvan
relevant is. In de derde plaats stelt rekwirante dat het Gerecht aan het eind van punt 347 van het bestreden arrest een onnauwkeurige
formulering heeft gebruikt, die het onmogelijk maakt na te gaan hoe ernstig het Gerecht de verschillende gedragingen heeft
gekwalificeerd, en dat de afwijzing van de analyse van de Commissie van de regeling van gedeelde marges en opzegging van de
dealerovereenkomsten en de beperking door het Gerecht van de duur van de inbreuk nagenoeg geen invloed op het bedrag van de
door hem vastgestelde geldboete hebben gehad. Rekwirante leidt daaruit af, dat het Gerecht niet toereikend heeft uiteengezet
waarom het een geldboete van 90 000 000 euro gerechtvaardigd achtte.
Met betrekking tot de eerste grief zij opgemerkt, dat het Hof in de punten 97 en 98 van het reeds aangehaalde arrest Sarrió/Commissie
heeft beslist, dat de uitoefening van volledige rechtsmacht er niet toe mag leiden, dat bij de bepaling van de hoogte van
de geldboeten ondernemingen die aan een met artikel 85, lid 1, van het Verdrag strijdige overeenkomst hebben deelgenomen,
ongelijk worden behandeld, en dat het Gerecht, indien het met betrekking tot een van die ondernemingen wil afwijken van de
berekeningsmethode van de Commissie, die het niet in twijfel heeft getrokken, zulks in het bestreden arrest moet motiveren.
Die vaststelling kan echter in casu niet worden toegepast, aangezien het bestreden arrest is gewezen in het kader van een
procedure die enkel rekwirante betreft, en het Gerecht in de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht in beginsel niet gebonden
is aan de door de Commissie gehanteerde methode van berekening van de geldboete (zie in die zin arrest Michelin/Commissie,
reeds aangehaald, punt 111).
Bijgevolg kan deze eerste grief niet slagen.
Met betrekking tot de tweede grief, kan worden volstaan met vast te stellen dat het Gerecht, wanneer het in het kader van
zijn volledige rechtsmacht zelf de omstandigheden van de zaak beoordeelt, volgens artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17
de verhouding tussen de door de Commissie opgelegde geldboete en de omzet van de betrokken onderneming in aanmerking kan nemen.
In elk geval heeft het Gerecht in casu de omzet van de Volkswagen-groep niet als criterium voor de berekening van het bedrag
van de aan rekwirante opgelegde geldboete gebruikt, maar tot staving van de vaststelling in punt 347 van het bestreden arrest
dat dit bedrag niet abnormaal hoog is.
De tweede grief moet dus worden afgewezen.
Met de derde grief van rekwirante wordt in wezen gesteld dat het bedrag van de door het Gerecht vastgestelde geldboete onevenredig
is, gelet op de vaststellingen die het heeft verricht en die tot de afwijzing van twee van de grieven van de Commissie hebben
geleid, en op de ernst en de duur van de inbreuk. Het staat echter niet aan het Hof om, wanneer het zich in het kader van
een hogere voorziening uitspreekt over rechtsvragen, uit billijkheidsoverwegingen zijn oordeel in de plaats te stellen van
dat van het Gerecht, dat zich in de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht heeft uitgesproken over het bedrag van de geldboeten
die wegens schending van het gemeenschapsrecht aan ondernemingen zijn opgelegd. Het Hof kan derhalve in het stadium van de
hogere voorziening niet onderzoeken, of het bedrag van de geldboete dat door het Gerecht in het kader van de uitoefening van
zijn volledige rechtsmacht is vastgesteld, evenredig is uit het oogpunt van de zwaarte en de duur van de inbreuk zoals het
Gerecht die na zijn beoordeling van de feiten heeft vastgesteld (zie arrest van 15 oktober 2002, Limburgse Vinyl Maatschappij
e.a./Commissie, C-238/99 P, C-244/99 P, C-245/99 P, C-247/99 P, C-250/99 P─C-252/99 P en C-254/99 P, Jurispr. blz. I-8375,
punten 611-614). In ieder geval blijkt niet dat de motivering in punt 347 van het bestreden arrest onredelijk of tegenstrijdig
zou zijn.
Derhalve moet ook deze grief worden afgewezen.
Gelet op het voorgaande, moet het achtste middel in zijn geheel worden afgewezen.
Het negende middel
Argumenten van partijen
Met haar negende middel betwist rekwirante de vaststelling van het Gerecht in punt 283 van het bestreden arrest, dat een onregelmatigheid
als die welke voortvloeit uit de mededeling aan de pers van het bedrag van de haar opgelegde geldboete, enkel de nietigverklaring
van de bestreden beschikking kan teweegbrengen indien komt vast te staan dat, indien deze onregelmatigheid zich niet had voorgedaan,
de beschikking een andere inhoud zou hebben gehad.
Om te beginnen zijn volgens haar de door het Gerecht aangehaalde arresten niet relevant, omdat zij betrekking hadden op zaken
waarvan de feiten verschillen van die van de onderhavige zaak. Zo laat punt 91 van het reeds aangehaalde arrest Suiker Unie
e.a./Commissie zich verklaren door de omstandigheid dat de Commissie, anders dan in de onderhavige zaak, in haar beschikking
niet alle grieven die in de mededeling van de punten van bezwaar waren vermeld, heeft gehandhaafd (zie arrest Suiker Unie
e.a./Commissie, reeds aangehaald, punt 92). Bovendien blijkt uit punt 29 van het reeds aangehaalde arrest Dunlop Slazenger/Commissie,
dat de vraag of de diensten van de Commissie verantwoordelijk waren voor het lek, anders dan in de onderhavige zaak, niet
was beantwoord.
Rekwirante stelt vervolgens dat, indien werd aanvaard dat onregelmatigheden als die welke in casu is vastgesteld, de geldigheid
van de bestreden beschikking niet opnieuw in geding kunnen brengen, zij over het algemeen ongestraft blijven, daar een onderneming
nooit kan bewijzen dat de beschikking een andere inhoud zou hebben gehad indien de Commissie rechtmatig had gehandeld, zelfs
indien die onderneming een perfecte kennis heeft van het dossier van de Commissie. Derhalve moet het volstaan, de mogelijkheid
van beïnvloeding van die beschikking aan te voeren, hetgeen rekwirante in casu heeft gedaan.
In dit verband kan niet worden uitgesloten dat de leden van de Commissie het voorgestelde bedrag van de geldboete niet hebben
aanvaard omdat zij het gerechtvaardigd achtten, maar wel omdat zij hun collega, die het precieze bedrag van die geldboete
reeds aan het publiek had meegedeeld, niet wilden afvallen.
Ten slotte, aangezien de door het Gerecht genoemde beginselen van het vermoeden van onschuld, van het verbod om het merkimago
van de vervolgde onderneming te schaden, en van behoorlijk communautair bestuur, betrekking hebben op de gehele litigieuze
beschikking en niet uitsluitend op het bedrag van de geldboete, is volgens rekwirante de enig denkbare sanctie de nietigverklaring
van die beschikking in haar geheel.
De Commissie voert om te beginnen onder verwijzing naar de punten 91 en 92 van het reeds aangehaalde arrest Suiker Unie e.a./Commissie,
en 29 van het reeds aangehaalde arrest Dunlop Slazenger/Commissie, aan dat de beweerdelijk andere feiten van de zaken die
tot die arresten hebben geleid, op grond waarvan rekwirante stelt dat geen rekening kan worden gehouden met de door het Gerecht
aangehaalde vaste rechtspraak, slechts betrekking hebben op bijkomstige meningen die niet de grondslag hebben gevormd voor
de vaststelling van het Hof en het Gerecht dat niets in de betrokken zaken erop wees, dat de litigieuze beschikking niet zou
zijn vastgesteld of een andere inhoud zou hebben gehad, indien de onregelmatigheid zich niet had voorgedaan.
Zij stelt vervolgens dat onderscheid moet worden gemaakt tussen de meningsuiting van een lid van de Commissie en de beschikking,
die volgens het collegialiteitsbeginsel is besproken en vastgesteld.
De publieke verklaringen van de leden van de Commissie hebben geen enkel belang voor de beschikking zelf, tenzij zij gevolgen
voor de inhoud daarvan hebben gehad. Dat zulks over het algemeen niet het geval is, kan niet tot gevolg hebben dat de loutere
mogelijkheid dat een publieke verklaring invloed heeft op de betrokken beschikking, noodzakelijkerwijs leidt tot de nietigverklaring
daarvan met als enig doel die verklaring niet ongestraft te laten. Een dergelijke sanctie heeft geen rechtsgrondslag en is
voorts onevenredig.
Het argument van rekwirante tenslotte, dat andere leden van de Commissie bij hun goedkeuring van de voorgenomen beschikking
eenvoudig hun inzake mededinging bevoegde collega niet hebben willen afvallen, is slechts pure speculatie en kan niet in de
plaats komen van het vereiste bewijs van het oorzakelijk verband tussen de mededeling aan de pers en de inhoud van de bestreden
beschikking.
Beoordeling door het Hof
Om te beginnen zij opgemerkt dat het Gerecht in de punten 280 tot en met 282 van het bestreden arrest eerst heeft vastgesteld
dat de Commissie, doordat zij vóór de vaststelling van de beschikking een essentieel element daarvan, te weten het voorgenomen
boetebedrag, met grote nauwkeurigheid aan de pers had meegedeeld, de waardigheid van de betrokken onderneming en de belangen
van een behoorlijk communautair bestuur heeft aangetast, en vervolgens de door rekwirante gevorderde nietigverklaring van
die beschikking heeft afgewezen op grond van de motivering in punt 283 van het bestreden arrest, dat luidt als volgt: Volgens vaste rechtspraak kan een onregelmatigheid zoals die welke hierboven is vastgesteld, de nietigverklaring van de betrokken
beschikking teweegbrengen, indien komt vast te staan dat, indien deze onregelmatigheid zich niet had voorgedaan, de beschikking
een andere inhoud zou hebben gehad (arrest Hof van 16 december 1975, Suiker Unie e.a./Commissie, 40/73─48/73, 50/73, 54/73─56/73,
111/73, 113/73 en 114/73, Jurispr. blz. 1663, punt 91; arrest Dunlop Slazenger/Commissie, reeds aangehaald, punt 29). In casu
heeft verzoekster dit bewijs evenwel niet aangebracht. Niets wettigt immers de veronderstelling dat, indien de betrokken informatie
niet was verspreid, het adviescomité of het college van Commissieleden het voorgestelde bedrag van de boete of de voorgestelde
inhoud van de beschikking zouden hebben gewijzigd.
Vervolgens moet worden vastgesteld dat, anders dan rekwirante stelt, het Gerecht op goede gronden heeft aangenomen dat de
in punt 283 van het bestreden arrest vermelde rechtspraak in casu van toepassing is. Immers, afgezien van enkele niet-doorslaggevende
verschillen tussen de onderhavige zaak en de zaken die tot de twee door het Gerecht aangehaalde arresten hebben geleid, hadden
deze arresten met name tot doel te preciseren welke gevolgen de bekendmaking van één van de elementen van de betrokken beschikking
vóór de vaststelling daarvan kan hebben voor de regelmatigheid van een beschikking van de gemeenschapsinstanties. In casu
heeft zich juist een dergelijke onregelmatigheid voorgedaan, zoals het Gerecht in de punten 280 tot en met 282 van het bestreden
arrest heeft vastgesteld.
Ten slotte moet daaraan nog worden toegevoegd dat, anders dan rekwirante stelt, het criterium dat in de twee in punt 283 van
het bestreden arrest vermelde arresten is gehanteerd, te weten dat een onregelmatigheid als gevolg van een voortijdige bekendmaking
van een element van de beschikking de nietigverklaring daarvan alleen kan teweegbrengen, indien komt vast te staan dat, indien
deze onregelmatigheid zich niet had voorgedaan, de beschikking een andere inhoud zou hebben gehad, niet tot gevolg heeft dat
dergelijke onregelmatigheden nagenoeg ongestraft zouden blijven. Immers, afgezien van de mogelijkheid om de nietigverklaring
van de betrokken beschikking te vorderen, voor het geval dat de onregelmatigheid invloed op de inhoud daarvan zou hebben gehad,
kan de betrokkene een aansprakelijkheidsvordering tegen de betrokken instelling instellen wegens de schade die hij als gevolg
van deze onregelmatigheid meent te hebben geleden.
Bijgevolg kan het negende middel niet slagen.
Daar geen van de door rekwirante aangevoerde middelen kan worden aanvaard, moet de hogere voorziening in haar geheel worden
afgewezen.
De incidentele hogere voorziening
Argumenten van partijen
De Commissie betwist in haar incidentele hogere voorziening de vaststelling in punt 343 van het bestreden arrest dat, zelfs
indien de 15 %-regel van
Convenzione B niet naar behoren was aangemeld, de Commissie die regel op zich niet als een element kon beschouwen dat een verhoging van
het boetebedrag wegens de ernst van de inbreuk rechtvaardigde, en dat de periode van 1988 tot en met 1992, tijdens welke de
15 %-regel de enige aan rekwirante verweten handeling is, dus niet in aanmerking had kunnen worden genomen voor de vaststelling
van het aan laatstgenoemde opgelegde boetebedrag.
Het Gerecht zou daarmee ingaan tegen de vaste rechtspraak van het Hof die het net daarvoor in punt 342 van het bestreden arrest
had aangehaald, en volgens welke het in artikel 15, lid 5, van verordening nr. 17 vervatte verbod om geldboeten op te leggen,
alleen geldt voor daadwerkelijk volgens de voorgeschreven vormvereisten aangemelde overeenkomsten. Het feit dat
Convenzione B in 1988 bij de Commissie is aangemeld, kan een uitzondering op dit beginsel niet rechtvaardigen.
De naleving van de vormvereisten van artikel 4 van verordening nr. 27 is geen doel op zich, maar dient het de Commissie mogelijk
te maken de aangemelde overeenkomst aan het mededingingsrecht te toetsen door de betrokken ondernemingen te stimuleren haar
de daartoe vereiste inlichtingen, met name een volledige omschrijving van de feiten, te verstrekken.
Gelet op de brief die de Commissie reeds in 1988 aan Autogerma had gericht (zie punt 342 van het bestreden arrest), had rekwirante
bovendien niet kunnen verwachten dat de Commissie de mededeling van de nieuwe overeenkomst en de bijlagen daarvan desondanks
als een aanmelding in de juiste vorm zou beschouwen, of die overeenkomst aan het mededingingsrecht zou toetsen zonder rekening
te houden met het feit dat de overeenkomst helemaal niet was aangemeld.
Hieruit volgt dat, voorzover het Gerecht het bedrag van de geldboete tot 90 000 000 euro heeft verlaagd zonder rekening te
houden met de inbreuk als gevolg van de toepassing van de 15 %-regel voor de periode van 1988 tot en met 1992, het bestreden
arrest moet worden vernietigd wegens schending van artikel 15, lid 5, sub a, van verordening nr. 17. Volgens de rechtspraak
(arrest BPB Industries en British Gypsum/Commissie, reeds aangehaald, punt 34, en arrest van 16 november 2000, Weig/Commissie,
C-280/98 P, Jurispr. blz. I-9757, punt 62), moet de zaak naar het Gerecht worden verwezen, zodat dit het bedrag van de geldboete
met inaanmerkingneming van de in die periode gepleegde inbreuk opnieuw kan vaststellen.
Rekwirante voert aan dat de vrijstelling van geldboete in geval van een regelmatige aanmelding niet betekent dat bij ontbreken
van een dergelijke aanmelding een geldboete moet worden opgelegd of verhoogd, aangezien het boetebedrag niet enkel afhangt
van de duur maar ook van de ernst van de inbreuk en de mate van schuld van de dader.
Daar het Gerecht in de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht over een ruime beoordelingsbevoegdheid beschikt, kan zijn
beslissing door het Hof enkel worden vernietigd indien het blijk heeft gegeven van een kennelijk verkeerde rechtsopvatting.
Met de beslissing dat de loutere toepassing van de 15 %-regel, die de Commissie bekend was en waaraan zij geen einde had gemaakt,
niet de veroordeling van rekwirante tot een geldboete rechtvaardigde, heeft het Gerecht niet de grenzen van zijn beoordelingsbevoegdheid
als feitenrechter overschreden.
Beoordeling door het Hof
In punt 343 van het bestreden arrest heeft het Gerecht geoordeeld dat, nog afgezien van de vraag of de mededeling van
Convenzione B al dan niet een aanmelding in de zin van verordening nr. 17 was, het feit dat deze overeenkomst reeds in 1988 aan de Commissie
was meegedeeld, deze ertoe had moeten nopen de overeenkomst op zich niet als een element te beschouwen dat een verhoging van
het boetebedrag wegens de ernst van de inbreuk rechtvaardigde.
Op grond van deze vaststelling heeft het Gerecht in punt 343 van het bestreden arrest beslist dat de periode van 1988 tot
en met 1992, tijdens welke de 15 %-regel van
Convenzione B de enige gewraakte handeling was, dus niet in aanmerking moest worden genomen voor de vaststelling van de geldboete. Het
Gerecht heeft vervolgens eveneens met inaanmerkingneming van dat element het bedrag van de geldboete verlaagd (punten 346
en 348 van het bestreden arrest).
Anders dan de Commissie stelt, heeft het Gerecht met de vaststelling dat de periode van 1988 tot en met 1992 niet in aanmerking
moest worden genomen voor de vaststelling van de geldboete, geen blijk gegeven van een verkeerde rechtsopvatting.
Het betoog van de Commissie berust immers op de premisse dat het Gerecht zich heeft vergist bij de toepassing van artikel 15,
lid 5, sub a, van verordening nr. 17, volgens hetwelk alleen voor de naar behoren aangemelde overeenkomsten geen geldboeten
worden opgelegd. Deze premisse is evenwel onjuist, daar het Gerecht, zoals in de punten 77 en 78 van het onderhavige arrest
reeds is opgemerkt, zich niet heeft uitgesproken over de vraag of de mededeling van
Convenzione B aan de Commissie een aanmelding in de zin van verordening nr. 17 was, en bijgevolg ook niet over de vraag of de daarin neergelegde
15 %-regel voor vrijstelling van boete krachtens die bepaling in aanmerking kon komen.
In een geval als het onderhavige, waarin de begane inbreuk bestond uit een combinatie van maatregelen waarvan de 15 %-regel
deel uitmaakte, en waarvan de gecombineerde werking zich sedert 1 september 1993 heeft voorgedaan (zie punt 344 van het bestreden
arrest), is het bovendien niet onjuist vast te stellen dat er geen rechtvaardiging is voor een verhoging van het boetebedrag
wegens de ernst van de totale inbreuk met betrekking tot een vóór voormelde datum gelegen periode, tussen 1988 en 1992, tijdens
welke sprake was van slechts één van de maatregelen waaruit de inbreuk bestaat, welke maatregel bovendien aan de Commissie
was meegedeeld. Door het ontbreken van andere gewraakte gedragingen tijdens die periode heeft het Gerecht derhalve op goede
gronden kunnen beslissen, dat die periode voor de vaststelling van de geldboete niet in aanmerking moest worden genomen, hoewel
de 15 %-regel, afzonderlijk beschouwd, een met artikel 85, lid 1, van het Verdrag onverenigbare maatregel vormde.
Gelet op een en ander, moet de incidentele hogere voorziening worden afgewezen.
Kosten
Volgens artikel 69, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof, dat overeenkomstig artikel 118 van dit Reglement
van toepassing is op de procedure in hogere voorziening, wordt de in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen, voorzover
dit is gevorderd. Artikel 69, lid 3, van het Reglement voor de procesvoering bepaalt evenwel dat het Hof kan beslissen dat
elke partij haar eigen kosten zal dragen, indien zij onderscheidenlijk op een of meer punten in het ongelijk worden gesteld.
Aangezien rekwirante in haar hogere voorziening en de Commissie in haar incidentele hogere voorziening in het ongelijk zijn
gesteld, dienen zij elk in hun eigen kosten te worden verwezen.
HET HOF VAN JUSTITIE (Zesde kamer),
rechtdoende:
1)
Wijst de hogere voorziening af.
2)
Wijst de incidentele hogere voorziening af.
3)
Verstaat dat elke partij haar eigen kosten zal dragen.
Puissochet
Gulmann
Skouris
Macken
Colneric
Uitgesproken ter openbare terechtzitting te Luxemburg op 18 september 2003.
De griffier
De president van de Zesde kamer
R. Grass
J.-P. Puissochet
–
Procestaal: Duits.