CELEX: 62001TJ0026
Artikelen 296 EG en 298 EG
Staatssteun aan producent van militaire goederen
Klacht
Beroep wegens nalaten
Niet-ontvankelijkheid

Toepasselijke bepalingen
Artikel 87, lid 1, EG bepaalt dat, behoudens de afwijkingen waarin het Verdrag voorziet, steunmaatregelen van de staten of
in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde
producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar zijn met de gemeenschappelijke markt, voorzover deze steun het
handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt. In artikel 87, lid 2, wordt aangegeven, welke steunmaatregelen van
rechtswege verenigbaar zijn met de gemeenschappelijke markt, en in lid 3 van dat artikel welke steunmaatregelen als verenigbaar
met de gemeenschappelijke markt kunnen worden beschouwd. In artikel 88 EG wordt de gewone procedure inzake controle van de
steunmaatregelen van de staat geregeld.
Artikel 296, lid 1, sub b, EG bepaalt dat de bepalingen van het Verdrag een lidstaat niet beletten de maatregelen te nemen
die hij noodzakelijk acht voor de bescherming van de wezenlijke belangen van zijn veiligheid en die betrekking hebben op de
productie van of de handel in wapens, munitie en oorlogsmateriaal. Dit artikel voegt daaraan toe, dat die maatregelen de mededingingsverhoudingen
op de gemeenschappelijke markt niet mogen wijzigen voor producten die niet voor specifiek militaire doeleinden bestemd zijn.
Artikel 298, eerste alinea, EG bepaalt dat, indien maatregelen, genomen in de gevallen bedoeld in artikel 296, tot gevolg
hebben dat de mededingingsverhoudingen op de gemeenschappelijke markt worden vervalst, de Commissie tezamen met de betrokken
staat onderzoekt onder welke voorwaarden die maatregelen kunnen worden aangepast aan de in het Verdrag vastgestelde regels.
Volgens artikel 298, tweede alinea, EG kan, in afwijking van de procedure bepaald in de artikelen 226 EG en 227 EG, de Commissie
of iedere lidstaat zich rechtstreeks wenden tot het Hof, indien zij menen dat een andere lidstaat misbruik maakt van de in
artikel 296 EG bedoelde bevoegdheden.
Feiten
Fiocchi munizioni SpA (hierna:
verzoekster) is een Italiaanse onderneming die werkzaam is in de sector van de vervaardiging van en de handel in wapens en munitie.
Bij brief van 25 mei 1999, die op 7 juni 1999 bij de Commissie is binnengekomen, heeft verzoekster bij laatstgenoemde een
klacht ingediend over de subsidies die het Koninkrijk Spanje tussen 1996 en 1998 ten bedrage van in totaal ongeveer 35 miljard
Spaanse peseta's (ESP) aan de Empresa Nacional Santa Barbara (hierna:
Santa Barbara), een Spaanse producent van militaire goederen, heeft verleend. In die klacht verzocht zij de Commissie, een onderzoek naar
de verenigbaarheid van voornoemde subsidies met de artikelen 87 EG, 88 EG en 296 EG in te stellen, en vast te stellen dat
het Koninkrijk Spanje die artikelen heeft geschonden.
Bij brief van 16 juni 1999 aan de permanente vertegenwoordiging van het Koninkrijk Spanje bij de Europese Gemeenschappen heeft
de Commissie de Spaanse autoriteiten om inlichtingen gevraagd over de aard en het bedrag van de steun die aan Santa Barbara
zou zijn verleend.
Bij brief van 23 juli 1999 hebben de Spaanse autoriteiten aan de Commissie meegedeeld, dat Santa Barbara een openbaar bedrijf
is dat zich uitsluitend bezighoudt met de productie van wapens en munitie en van pantservoertuigen, en dat op haar activiteiten
derhalve artikel 296, lid 1, EG van toepassing is. Zij verklaarden dat volgens de Spaanse wetgeving de activiteiten van Santa
Barbara van belang zijn voor de nationale defensie van het Koninkrijk Spanje, dat de fabrieken van Santa Barbara krachtens
een Spaanse wet inzake de reorganisatie van de militaire industrie eigendom van het Spaanse Ministerie van Defensie zijn,
en dat de productie van die onderneming hoofdzakelijk beoogt te voorzien in de behoeften van het Spaanse leger. Zij wezen
er ook op dat op de activiteiten van Santa Barbara de Spaanse wettelijke regeling inzake staatsgeheimen van toepassing is.
Bij brief van 27 september 1999 aan de Spaanse autoriteiten heeft de Commissie hen herinnerd aan de bewoordingen van artikel 296,
lid 1, EG en heeft zij hun om inlichtingen verzocht over de betrekking tussen de aan Santa Barbara verleende steun en de productie
van civiele en militaire wapens die voor de uitvoer zijn bestemd. Zij wees er bovendien op dat een dergelijke activiteit niet
kan worden geacht onder de bescherming van de wezenlijke belangen van de veiligheid van het Koninkrijk Spanje in de zin van
artikel 296, lid 1, EG te vallen.
Bij brief van 21 oktober 1999 hebben de Spaanse autoriteiten gereageerd op de in het voorgaande punt bedoelde brief van de
Commissie. Daar de Spaanse autoriteiten in een brief van 6 maart 2001 aan de Commissie een voorbehoud van vertrouwelijke behandeling
met betrekking tot de inhoud van de brief van 21 oktober 1999 hebben gemaakt, is die brief niet bij het dossier gevoegd.
Bij brief van 28 oktober 1999 heeft verzoekster gesteld dat de in haar klacht beschreven situatie haar aanzienlijke schade
had berokkend, en heeft zij de Commissie om inlichtingen verzocht over de stand van de procedure inzake de steun aan Santa
Barbara en over de voornemens van de Commissie dienaangaande.
Bij brief van 18 november 1999 heeft de Commissie op de in het voorgaande punt vermelde brief van verzoekster geantwoord.
Zij heeft verzoekster laten weten dat zij naar aanleiding van verzoeksters klacht de Spaanse autoriteiten in juni en september
1999 had gevraagd, of en voor welk bedrag staatssteun aan Santa Barbara was verleend. Zij deelde mee dat de Spaanse autoriteiten
haar in juli en oktober 1999 inlichtingen hadden verstrekt over de militaire productie van Santa Barbara, en dat zij, daar
die autoriteiten zich op de afwijking van artikel 296 EG hadden beroepen, bezig was de juistheid van die opvatting te onderzoeken.
Zij voegde eraan toe dat zij verzoekster zo snel mogelijk van de resultaten van dat onderzoek in kennis zou stellen.
In een brief van 8 maart 2000 aan de Commissie heeft verzoekster onder verwijzing naar haar klacht van 25 mei 1999 (zie punt 4
hierboven) aangevoerd, dat de steun aan Santa Barbara niet onder de afwijking van artikel 296, lid 1, sub b, EG kan vallen,
op grond dat Santa Barbara evenals zijzelf internationaal actief is op het gebied van de openbare aanbestedingen voor de levering
van munitie, zodat de door de Spaanse autoriteiten ten gunste van die onderneming getroffen maatregelen niet noodzakelijk
kunnen worden geacht voor de bescherming van de wezenlijke belangen van de veiligheid van het Koninkrijk Spanje in de zin
van voormelde bepaling. Zij laakte het stilzitten van de diensten van de Commissie en verklaarde dat zij zich
genoodzaakt zag om hierbij de Commissie formeel tot handelen uit te nodigen in de zin van artikel 232 EG, en dat zij zich
de mogelijkheid voorbehield, gebruik te maken van de procedure die dat artikel voorziet indien de diensten van de Commissie
nog steeds niets zouden ondernemen.
Bij brief van 5 juni 2000 is de Commissie ingegaan op verzoeksters brief van 8 maart 2000. Onder verwijzing naar haar bief
van 18 november 1999 wees zij verzoekster nog eens op de verschillende verzoeken om informatie die zij aan de Spaanse autoriteiten
had gericht ter zake van de aard en het bedrag van de aan Santa Barbara verleende steun, en op de antwoorden van die autoriteiten
op deze verzoeken, met name de brief van 23 juli 1999, waarin die autoriteiten zich op de afwijking van artikel 296 EG hebben
beroepen. Zij benadrukte dat zij overeenkomstig artikel 298 EG uitsluitend verplicht is, de litigieuze maatregelen tezamen
met de betrokken lidstaat te onderzoeken, en dat dit onderzoek nog niet was afgesloten, aangezien zij nog steeds geen standpunt
had bepaald. Zij vermeldde ook de mogelijkheid van beroep waarover zij krachtens artikel 298, tweede alinea, EG beschikt indien
een lidstaat misbruik zou maken van de bij artikel 296 EG verleende bevoegdheden. Zij deelde verzoekster bovendien mee, dat
behoudens nieuwe inlichtingen hun briefwisseling als beëindigd moest worden beschouwd.
Bij brief van 27 september 2000 heeft verzoekster gereageerd op de brief van de Commissie van 5 juni 2000. Zij voerde aan
dat de Commissie nog steeds haar standpunt niet had bepaald, hoewel zij haar klacht reeds meer dan vijftien maanden geleden
had ingediend. Zij wees erop dat de Commissie sedert oktober 1999 de Spaanse autoriteiten niet meer om inlichtingen of opheldering
had verzocht, en dat de Commissie bovendien de procedure van artikel 298 EG leek te hebben ingeleid, om tezamen met die autoriteiten
te onderzoeken onder welke voorwaarden de litigieuze maatregelen konden worden aangepast aan de in het Verdrag vastgestelde
regels. Ook deelde zij mee dat de Commissie geen beroep tegen het Koninkrijk Spanje op basis van artikel 298, tweede alinea,
EG bij het Hof leek te hebben ingesteld, noch een formele beschikking leek te hebben gegeven waarbij voormelde maatregelen
rechtmatig werden verklaard. Zij verzocht de Commissie derhalve om met betrekking tot de betrokken maatregelen haar standpunt
te bepalen in de zin van artikel 232 EG, en kondigde aan dat zij voornemens was de zaak aan het Gerecht voor te leggen indien
de Commissie niet binnen twee maanden reageerde.
Bij brief van 22 november 2000 heeft de Commissie verzoekster laten weten dat zij zonder nieuwe informatie van verzoekster
enkel kon herhalen wat zij haar reeds in haar brief van 5 juni 2000 had meegedeeld, te weten dat haar diensten bezig waren
de litigieuze maatregelen overeenkomstig artikel 298 te onderzoeken, en dat zij nog geen standpunt had bepaald. Zij wees opnieuw
op de haar in artikel 298, tweede alinea, EG verleende bevoegdheid om zich rechtstreeks tot het Hof te wenden en op de niet-ontvankelijkheid
van een beroep wegens nalaten, dat verzoekster eventueel zou instellen tegen de weigering van de Commissie om in casu een
niet-nakomingsprocedure in te leiden.
Procesverloop
In deze context heeft verzoekster bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 29 januari 2001, het onderhavige
beroep wegens nalaten ingesteld.
Bij afzonderlijke akte, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 22 maart 2001, heeft verweerster krachtens artikel 114 van
het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht een exceptie van niet-ontvankelijkheid opgeworpen. Verzoekster heeft op
28 mei 2001 haar opmerkingen over deze exceptie neergelegd.
Bij akte, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 19 mei 2001, heeft het Koninkrijk Spanje om toelating tot interventie
in de onderhavige procedure verzocht ter ondersteuning van de conclusies van verweerster. Bij beschikking van 10 juli 2001
heeft de president van de Derde kamer van het Gerecht die interventie toegestaan. Interveniënt heeft zijn memorie over de
exceptie van niet-ontvankelijkheid ingediend en de andere partijen hebben hun opmerkingen daarover binnen de gestelde termijn
ingediend.
Bij beschikking van het Gerecht van 14 december 2001 is deze exceptie met de zaak ten gronde gevoegd en is de beslissing omtrent
de kosten aangehouden.
De schriftelijke behandeling is op 10 december 2002 gesloten, nadat de partijen hun respectieve opmerkingen over de tweede
memorie in interventie van het Koninkrijk Spanje hebben neergelegd.
Op rapport van de rechter-rapporteur heeft het Gerecht (Derde kamer ─ uitgebreid) besloten, de mondelinge behandeling te openen.
Partijen zijn ter terechtzitting van 4 juni 2003 in hun pleidooien en hun antwoorden op de vragen van het Gerecht gehoord.
Conclusies van partijen
Verzoekster concludeert dat het het Gerecht behage:
─
vast te stellen dat de Commissie de krachtens artikel 232 EG op haar rustende verplichtingen niet is nagekomen door niet ten
gronde uitspraak te doen op verzoeksters klacht en door niet de vereiste besluiten en handelingen vast te stellen;
vast te stellen dat de Commissie de krachtens artikel 232 EG op haar rustende verplichtingen niet is nagekomen door niet ten
gronde uitspraak te doen op verzoeksters klacht en door niet de vereiste besluiten en handelingen vast te stellen;
─
de Commissie te verwijzen in de kosten;
de Commissie te verwijzen in de kosten;
─
alle op grond van billijkheid vereiste maatregelen en beschikkingen vast te stellen.
alle op grond van billijkheid vereiste maatregelen en beschikkingen vast te stellen.
De Commissie concludeert dat het het Gerecht behage:
─
het beroep niet-ontvankelijk of, subsidiair, ongegrond te verklaren;
het beroep niet-ontvankelijk of, subsidiair, ongegrond te verklaren;
─
verzoekster te verwijzen in de kosten.
verzoekster te verwijzen in de kosten.
Het Koninkrijk Spanje concludeert dat het het Gerecht behage het beroep niet-ontvankelijk of, subsidiair, ongegrond te verklaren.
In rechte
Argumenten van partijen
De Commissie betwist de ontvankelijkheid van het beroep. Zij voert dienaangaande drie middelen aan.
Het eerste middel, dat in de exceptie van niet-ontvankelijkheid is geformuleerd, betreft de te late instelling van het beroep.
De Commissie merkt op dat verzoekster haar voor het eerst bij een brief van 8 maart 2000 heeft aangemaand. Op dit punt ondersteund
door het Koninkrijk Spanje, voegt zij daaraan toe dat zij in haar brief van 5 juni 2000 verzoeksters brief van 8 maart 2000
uitdrukkelijk als een formeel verzoek om een besluit te nemen in de zin van artikel 232 EG heeft aangemerkt. Hieruit had verzoekster
kunnen opmaken dat de Commissie aan haar brief de strekking en de rechtsgevolgen had toegekend, die uit de formulering daarvan
voortvloeiden. Bovendien had verzoekster bij lezing van de brief van de Commissie van 5 juni 2000 niet de geringste twijfel
kunnen koesteren omtrent het besluit van de Commissie om geen gevolg te geven aan haar klacht en aan haar uitnodiging tot
handelen.
Volgens de Commissie had verzoekster bijgevolg een beroep wegens nalaten kunnen en zelfs moeten instellen vóór 19 juli 2000,
de datum waarop met inaanmerkingneming van de termijn wegens afstand de bij artikel 232 EG vastgestelde termijn van vier maanden
was verstreken. In plaats daarvan heeft verzoekster na het verstrijken van de beroepstermijn op 27 september 2000 een nieuwe
aanmaning in de zin van artikel 232 EG tot de Commissie gericht en heeft zij het onderhavige beroep binnen vier maanden na
die datum ingesteld. Die tweede aanmaning kan evenwel niet verdoezelen dat het beroep te laat is ingesteld.
Een particulier mag weliswaar tot de betrokken instelling een nieuwe aanmaning richten met een ander voorwerp dan dat van
de eerste aanmaning of gebaseerd op een gewijzigde feitelijke of juridische situatie, maar in casu hebben de twee aanmaningen
een identiek voorwerp en heeft verzoekster niet bewezen dat zich tussen de twee aanmaningen nieuwe feiten of nieuwe juridische
gegevens hebben voorgedaan.
De Commissie voegt daaraan toe dat, daar de termijn van artikel 232 EG van openbare orde is, overschrijding van die termijn
tot verval van recht leidt en bijgevolg tot niet-ontvankelijkheid van het beroep wegens nalaten, behalve in buitengewone omstandigheden.
Van dergelijke omstandigheden is in casu echter geen sprake.
In haar verweerschrift betwist de Commissie, op dit punt ondersteund door het Koninkrijk Spanje, om te beginnen dat haar brief
van 5 juni 2000 de feitelijke situatie heeft gewijzigd, die bestond ten tijde van de in verzoeksters brief van 8 maart 2000
vervatte eerste uitnodiging tot handelen. De in de brief van 5 juni 2000 bedoelde inlichtingen van de Spaanse autoriteiten
zijn immers aan verzoekster meegedeeld bij de brief van de Commissie van 18 november 1999, dat wil zeggen vóór verzoeksters
eerste uitnodiging tot handelen, zodat zij niet als nieuwe feiten konden worden beschouwd die een nieuwe uitnodiging tot handelen
konden rechtvaardigen. Bovendien heeft de Commissie in haar brief van 5 juni 2000 niet verklaard, dat zij bovenvermelde inlichtingen
zou onderzoeken.
Vervolgens stelt de Commissie dat zij in haar brief van 22 november 2000 enkel de inhoud van haar brief van 5 juni 2000 in
herinnering heeft gebracht, zodat verzoekster bij lezing van de brief van 22 november 2000 niet de zekerheid had kunnen verkrijgen
die zij nog niet zou hebben gehad uit de brief van 5 juni 2000.
In zijn eerste memorie in interventie merkt het Koninkrijk Spanje op dat de brief van 5 juni 2000 een duidelijk standpunt
van de Commissie bevat. In die brief heeft de Commissie verzoekster namelijk laten weten dat de maatregelen van de Spaanse
autoriteiten ten gunste van Santa Barbara niet overeenkomstig het verzoek van verzoekster aan de algemene bepalingen inzake
staatssteun, maar aan de artikelen 296 EG tot en met 298 EG moesten worden getoetst. Daarmee heeft zij verzoekster geantwoord
dat zij niet van plan was in de door verzoekster gewenste zin te handelen.
Het tweede middel van niet-ontvankelijkheid, dat de Commissie in haar verweerschrift en dupliek nader heeft uitgewerkt, betreft
het feit dat het voorwerp van het onderhavige beroep niet is afgebakend.
De Commissie, ondersteund door het Koninkrijk Spanje, voert aan dat verzoekster niet preciseert welke handelingen zij had
moeten vaststellen, hoewel slechts een nalaten in de zin van artikel 232 EG kan worden vastgesteld, indien het gestelde verzuim
maatregelen betreft waarvan de strekking voldoende nauwkeurig bepaald is om te kunnen worden uitgevoerd in de zin van artikel 233
EG.
Het derde middel van niet-ontvankelijkheid, dat de Commissie eveneens in haar verweerschrift en dupliek nader heeft uitgewerkt,
betreft de niet-ontvankelijkheid van een beroep wegens een nalaten van de Commissie op basis van artikel 296, lid 1, sub b,
EG.
Volgens de Commissie vormt artikel 296, lid 1, sub b, EG voor de daarin uitdrukkelijk vermelde gebieden en gevallen een afwijking
van alle ─ procedurele of materiële ─ verdragsbepalingen. Daar het gaat om producten die voor specifiek militaire doeleinden
bestemd zijn, is het bovendien irrelevant of de betrokken nationale maatregelen de mededingingsverhoudingen op de gemeenschappelijke
markt wijzigen.
Hieruit volgt dat een lidstaat, wanneer hij met betrekking tot een specifieke steunmaatregel een beroep op artikel 296, lid 1,
sub b, EG noodzakelijk acht, zolang het om producten gaat die voor specifiek militaire doeleinden bestemd zijn, niet verplicht
is tot voorafgaande aanmelding bij de Commissie. Bovendien kan de Commissie ingeval van een klacht, indien de betrokken lidstaat
zich op voormelde bepaling beroept, niet een formele onderzoeksprocedure op basis van artikel 88 EG inleiden, zonder die bepaling
te schenden. Verder kan het misbruik van de in artikel 296 EG bedoelde bevoegdheden door een lidstaat enkel aan de kaak worden
gesteld door middel van een rechtstreeks beroep bij het Hof op basis van artikel 298, tweede alinea, EG en niet door een beroep
wegens niet-nakoming op basis van artikel 226 EG of artikel 227 EG of door een op basis van artikel 88 EG vastgestelde beschikking.
Voor de toepasselijkheid van de andere verdragsbepalingen moet bijgevolg het Hof eerst een misbruik vaststellen.
In artikel 298, eerste alinea, EG wordt weliswaar bepaald dat, indien de krachtens artikel 296, lid 1, sub b, EG genomen nationale
maatregelen tot gevolg hebben dat de mededingingsverhoudingen op de gemeenschappelijke markt worden vervalst, de Commissie
tezamen met de betrokken staat onderzoekt onder welke voorwaarden die maatregelen kunnen worden aangepast aan de in het Verdrag
vastgestelde regels. De Commissie beschikt echter in een dergelijk geval niet over de bevoegdheid om bindende handelingen
vast te stellen, en het resultaat van de raadpleging hangt hoofdzakelijk van de wil van de betrokken lidstaat af. Indien de
raadpleging mislukt, mogen de Commissie en de andere lidstaten zich op basis van artikel 298, tweede alinea, EG tot het Hof
wenden.
In zijn tweede memorie in interventie verklaart het Koninkrijk Spanje dat, voorzover ervan moet worden uitgegaan dat verzoeksters
uitnodiging tot handelen tot doel heeft dat de Commissie haar standpunt bepaalt over de toepasselijkheid van artikel 296 EG
op het onderhavige geval, moet worden vastgesteld dat de Commissie in haar brief van 22 november 2000 op die uitnodiging heeft
geantwoord dat artikel 296 EG in casu inderdaad van toepassing is en dat zij bijgevolg het dossier op grond van artikel 298
EG onderzocht. Dit standpunt moge ingaan tegen verzoeksters belangen, het sluit uit dat een nalaten van de Commissie kan worden
vastgesteld, en het heeft de niet-ontvankelijkheid van het onderhavige beroep tot gevolg.
Verzoekster weerlegt de drie door de Commissie opgeworpen middelen van niet-ontvankelijkheid.
In antwoord op het eerste middel voert verzoekster om te beginnen aan dat de verklaring in de brief van de Commissie van 5 juni
2000, dat zij bezig was met het onderzoek van de in oktober 1999 van de Spaanse autoriteiten ontvangen aanvullende inlichtingen
als een nieuw element moest worden aangemerkt ten opzichte van de inlichtingen die zij op 18 november 1999 van de Commissie
had gekregen, en bijgevolg als een wijziging van de feitelijke omstandigheden sedert 8 maart 2000, toen zij haar eerste uitnodiging
tot handelen aan de Commissie had gezonden. Zij stelt dat zij het derhalve wenselijk heeft geacht, de Commissie nog eens drie
maanden de tijd te laten om haar standpunt te bepalen met inachtneming van voormelde inlichtingen en vervolgens, gezien het
stilzitten van de Commissie, een tweede uitnodiging tot haar te richten alvorens het onderhavige beroep in te stellen.
Vervolgens stelt verzoekster, dat de vage formulering van de brief van 5 juni 2000 haar genoopt heeft, de Commissie om een
nadere verklaring en een bevestiging van haar standpunt te verzoeken. Uit die brief had zij namelijk niet kunnen opmaken,
of de Commissie haar standpunt had bepaald omtrent de toepasselijkheid van artikel 296 EG op het onderhavige geval. Over welk
beroep verzoekster beschikte, hing af van de precieze betekenis van de verklaringen van de Commissie.
Verzoekster stelt dat een aantal factoren erop duiden dat de Commissie haar standpunt op 5 juni 2000 nog steeds niet had bepaald.
Zo heeft de Commissie in haar brief van 18 november 1999 haar meegedeeld, dat zij nog geen standpunt had bepaald omtrent de
toepasselijkheid van artikel 296 EG op het onderhavige geval. In haar brief van 5 juni 2000 heeft zij enkel verwezen naar
het standpunt van de Spaanse autoriteiten dienaangaande. Daarentegen is de verwijzing van de Commissie in de brief van 5 juni
2000 naar een onderzoek van de litigieuze maatregelen op basis van artikel 298 EG niet te rijmen met het feit dat de Commissie
geen standpunt heeft bepaald omtrent de toepasselijkheid van artikel 296 EG. Immers, volgens verzoekster had een dergelijk
onderzoek moeten leiden tot de vaststelling van een met redenen omklede beschikking inzake de toepassing van die bepaling.
Bij verzoeksters weten is een dergelijke beschikking echter nooit vastgesteld.
De verklaring in de brief van de Commissie van 5 juni 2000 met betrekking tot de beëindiging van de briefwisseling met verzoekster
heeft tot nog meer onzekerheid geleid. Gelet op de verplichting van de Commissie om op de klacht een vooronderzoek in te stellen
en zich binnen een redelijke termijn over de toepasselijkheid van artikel 296 EG uit te spreken, is die verklaring immers
niet te rijmen met de omstandigheid dat de Commissie geen enkele standpuntbepaling heeft meegedeeld.
Als gevolg van die tegenstrijdige verklaringen kon verzoekster niet weten of de brief van de Commissie van 5 juni 2000 moest
worden uitgelegd als een handeling ─ standpuntbepaling of maatregel ─ waardoor een beroep wegens nalaten zonder voorwerp kon
geraken. Zij vond het derhalve noodzakelijk, de Commissie om nadere inlichtingen te verzoeken en haar opnieuw uit te nodigen
tot handelen. Eerst uit de brief van 22 november 2000, waarin de Commissie de inhoud van de brief van 5 juni 2000 letterlijk
heeft weergegeven, heeft verzoekster met redelijke zekerheid kunnen opmaken, dat de Commissie geen standpunt had bepaald omtrent
de toepasselijkheid van artikel 296 EG op het onderhavige geval en dat zij niet van plan was zulks te doen.
Subsidiair voert verzoekster aan dat een partij zelfs na het verstrijken van de termijn van artikel 232 EG een tweede uitnodiging
tot handelen aan de Commissie op basis van die bepaling kan richten en een beroep wegens nalaten kan instellen binnen vier
maanden nadat de Commissie die uitnodiging heeft ontvangen.
Meer subsidiair stelt verzoekster dat zij een verschoonbare vergissing kan aanvoeren ter rechtvaardiging van de beweerdelijk
tardieve instelling van haar beroep wegens nalaten. In casu is zij door de handelwijze van de Commissie misleid. De Commissie
heeft immers na afloop van de bij artikel 232 EG gestelde termijn van twee maanden op haar uitnodiging tot handelen geantwoord,
zodat verzoekster slechts weinig tijd heeft gehad om dat antwoord te onderzoeken en de nodige maatregelen te treffen. De onduidelijke
formulering van de brief van 5 juni 2000 had bij verzoekster verwarring gezaaid.
In antwoord op het tweede middel voert verzoekster aan dat zij zowel in haar klacht als in haar aanmaningen de Commissie heeft
verzocht te bepalen of artikel 296 EG in casu van toepassing is. In die omstandigheden was de Commissie verplicht zich over
dat punt uit te spreken en de redenen voor haar standpunt aan verzoekster mee te delen.
In antwoord op het derde middel voert verzoekster aan dat beschikking 1999/763/EG van de Commissie van 17 maart 1999 betreffende
de door de deelstaat Bremen, Duitsland, ten behoeve van Lürssen Maritime Beteiligungen GmbH & Co. KG reeds uitgevoerde en
door deze deelstaat voorgenomen steunmaatregelen (PB L 301, blz. 8; hierna:
beschikking Lürssen), de stelling van de Commissie tegenspreekt, dat het beroep van de betrokken lidstaat op artikel 296 EG reeds volstaat voor
de conclusie dat dit artikel op het onderhavige geval van toepassing is en voor de niet-ontvankelijkverklaring van het beroep.
In die beschikking heeft de Commissie immers, in weerwil van het beroep van de Duitse autoriteiten op artikel 296 EG, de litigieuze
steunmaatregelen onderzocht teneinde na te gaan of zij uitsluitend voor specifiek militaire producten bestemd waren.
In casu heeft verzoekster van meet af aan betwist dat de producten van Santa Barbara van specifiek militaire aard zijn, en
heeft zij erop gewezen dat de door die vennootschap geproduceerde wapens voor zowel militaire als civiele doeleinden zijn
bestemd. Om de betrokken producten als specifiek militair in de zin van artikel 296 EG te kunnen aanmerken, moeten zij volgens
haar bovendien uitsluitend voor de nationale markt bestemd zijn, zoals blijkt uit de in dat artikel geformuleerde voorwaarde
betreffende de bescherming van de wezenlijke belangen van de nationale veiligheid. In de onderhavige zaak heeft Santa Barbara
dankzij de steun van de Spaanse autoriteiten met succes deelgenomen aan aanbestedingen voor de levering van wapens in andere
lidstaten. In die omstandigheden kan niet worden aangenomen dat de activiteiten van die onderneming beperkt waren tot producten
die bestemd zijn voor specifiek militaire doeleinden in de zin van artikel 296 EG.
Verzoekster stelt dat de Commissie, gelet op de inhoud van haar klacht, hoe dan ook haar standpunt had moeten bepalen omtrent
de toepasselijkheid van artikel 296 EG in het onderhavige geval en had moeten nagaan of de productie van Santa Barbara specifiek
militair was in de zin van dat artikel. Bovendien heeft de Commissie, door geen met redenen omklede beschikking te geven,
haar de mogelijkheid ontnomen om een standpunt te betwisten dat eventueel strijdig was met haar eigen stelling. In die omstandigheden
moet het onderhavige beroep ontvankelijk worden verklaard, voorzover het ertoe strekt te doen vaststellen dat de Commissie
onrechtmatig heeft nagelaten, een beschikking inzake de toepasselijkheid van artikel 296 EG in het onderhavige geval te geven.
In haar opmerkingen over de tweede memorie in interventie van het Koninkrijk Spanje stelt verzoekster dat zijn stelling dat
de Commissie in het onderhavige geval een standpunt had bepaald omtrent de toepasselijkheid van artikel 296 EG, waardoor het
onderhavige beroep zonder voorwerp is, een niet door de Commissie opgeworpen middel van niet-ontvankelijkheid is, zodat het
niet-ontvankelijk moet worden verklaard. Deze stelling is in elk geval ongegrond. Immers, in haar brief van 5 juni 2000 heeft
de Commissie verzoekster niet meegedeeld dat zij artikel 296 EG in casu van toepassing achtte. Zelfs al was de Commissie tot
de conclusie gekomen dat artikel 296 EG in casu van toepassing is, heeft zij verzoekster nooit een met redenen omklede beschikking
dienaangaande doen toekomen.
Beoordeling door het Gerecht
Vooraf acht het Gerecht het noodzakelijk de juridische context van onderhavige zaak nader toe te lichten.
De artikelen 87 EG en 88 EG stellen de gemene ─ materiële en procedurele ─ regeling inzake steunmaatregelen van de staten
vast.
Voor de productie van en de handel in wapens, munitie en oorlogsmateriaal geldt een bijzondere regeling, vervat in artikel 296,
lid 1, sub b, EG, op grond waarvan de bepalingen van het Verdrag geen beletsel ervoor vormen dat de lidstaten in verband met
die bijzondere activiteiten de maatregelen nemen die zij noodzakelijk achten voor de bescherming van de wezenlijke belangen
van hun veiligheid. De bij die regeling betrokken wapens, munitie en oorlogsmateriaal staan op de in artikel 296, lid 2, EG
bedoelde lijst, die de Raad op 15 april 1958 heeft vastgesteld.
De bij artikel 296, lid 1, sub b, EG ingevoerde regeling wil de handelingsvrijheid van de lidstaten in stand houden op een
aantal gebieden die te maken hebben met de nationale defensie en veiligheid. Zoals zijn plaats in de algemene en slotbepalingen
van het Verdrag bevestigt, heeft het voor de daarin bedoelde activiteiten en onder de daarin geformuleerde voorwaarden een
algemene strekking die van invloed kan zijn op alle bepalingen van het Verdrag, met name de mededingingsbepalingen. Bovendien
bepaalt artikel 296, lid 1, sub b, EG dat het er niet aan in de weg staat dat een lidstaat in verband met de betrokken activiteiten
de maatregelen neemt
die hij noodzakelijk acht voor de bescherming van de wezenlijke belangen van zijn veiligheid, waarmee het de lidstaten een bijzonder ruime discretionaire
bevoegdheid verleent bij de beoordeling van de behoeften die met die bescherming verband houden.
Wanneer een lidstaat ten gunste van activiteiten inzake productie van en handel in wapens, munitie en oorlogsmateriaal die
op de lijst van de Raad van 15 april 1958 voorkomen, een steunmaatregel vaststelt op basis van overwegingen die verband houden
met de noodzaak om de wezenlijke belangen van zijn nationale veiligheid te beschermen, zijn de mededingingsregels niet van
toepassing op een dergelijke steunmaatregel. In dat welbepaalde geval is de betrokken lidstaat dus niet verplicht de voorgenomen
steunmaatregel bij de Commissie aan te melden. Ten aanzien van een dergelijke steunmaatregel kan de Commissie niet de onderzoeksprocedure
van artikel 88 EG inleiden.
Uit de tekst van artikel 296 EG blijkt dat, gelet op de bij artikel 296, lid 1, sub b, EG ingevoerde regeling, de opstellers
van het Verdrag grenzen hebben willen stellen aan de mogelijkheid van de lidstaten om zich op die bepaling te beroepen, met
name met betrekking tot de steunmaatregelen van de staat.
In de eerste plaats blijkt uit artikel 296, lid 1, sub b, EG, gelezen in samenhang met artikel 296, lid 2, EG, dat de in punt 59
hierboven uiteengezette regeling niet van toepassing is op activiteiten betreffende andere dan de op de lijst van de Raad
van 15 april 1958 vermelde militaire producten.
In de tweede plaats bevat het Verdrag twee specifieke actiemogelijkheden met betrekking tot de maatregelen die de lidstaten
krachtens artikel 296, lid 1, sub b, EG hebben genomen ten gunste van activiteiten die verband houden met de op de lijst van
de Raad van 15 april 1958 vermelde producten.
Ten eerste mogen volgens artikel 296, lid 1, sub b, laatste volzin, EG de in het voorgaande punt bedoelde maatregelen de mededingingsverhoudingen
op de gemeenschappelijke markt niet wijzigen voor
producten die niet bestemd zijn voor specifiek militaire doeleinden. Artikel 298, eerste alinea, EG bepaalt dat, indien maatregelen, genomen in de gevallen bedoeld in artikel 296,
tot gevolg hebben dat de mededingingsverhoudingen op de gemeenschappelijke markt worden vervalst, de Commissie tezamen met de betrokken staat onderzoekt onder welke voorwaarden die maatregelen kunnen worden aangepast aan
de in het Verdrag vastgestelde regels. Indien een krachtens artikel 296, lid 1, sub b, EG genomen steunmaatregel van de staat
de bron van een mededingingsverstoring op de gemeenschappelijke markt lijkt te zijn, bijvoorbeeld omdat hij ten goede komt
aan activiteiten die verband houden met producten die weliswaar op de lijst van de Raad van 15 april 1958 staan maar ook een
civiele bestemming kunnen krijgen (zogenoemde producten
met gemengd gebruik) of met producten die wel op die lijst staan maar voor de uitvoer bestemd zijn, volgt dus uit artikel 298, eerste alinea,
EG dat, in afwijking van de gewone procedure voor het onderzoek van steunmaatregelen van de staat van artikel 88 EG, de Commissie
tezamen met de betrokken lidstaat de betrokken maatregel bilateraal onderzoekt.
Ten tweede bepaalt artikel 298, tweede alinea, EG dat de Commissie evenals iedere lidstaat, in afwijking van de gewone niet-nakomingsprocedure
van de artikelen 226 EG en 227 EG, zich rechtstreeks tot het Hof kan wenden, indien zij meent dat een lidstaat misbruik maakt
van de in artikel 296 EG bedoelde bevoegdheid.
Het onderhavige geschil moet in het licht van deze specifieke juridische context worden beslecht.
Nadat verzoekster bij brief van 25 mei 1999 een klacht bij de Commissie had ingediend over de mededingingsverstoringen op
de gemeenschappelijke markt als gevolg van de subsidies die het Koninkrijk Spanje tussen 1996 en 1998 (zie punt 5 hierboven)
aan Santa Barbara had verleend, en na de briefwisseling tussen de Commissie en de Spaanse autoriteiten, waarvan zij bij brief
van de Commissie van 18 november 1999 op de hoogte is gesteld (zie punt 11 hierboven), heeft zij zoals tussen partijen vaststaat,
bij brief van 8 maart 2000 (zie punt 12 hierboven) een uitnodiging tot handelen in de zin van artikel 232 EG aan de Commissie
gericht.
In deze aanmaning van 8 maart 2000, gelezen in samenhang met de klacht van 25 mei 1999 waarnaar die brief verwees, werd de
Commissie verzocht om na onderzoek een standpunt te bepalen omtrent de verenigbaarheid van de door de Spaanse autoriteiten
aan Santa Barbara verleende subsidies met de verdragsregels. Tot staving van dat verzoek stelde verzoekster in wezen, dat
die subsidies niet in aanmerking kwamen voor de bij artikel 296, lid 1, sub b, EG ingevoerde regeling, aangezien deze, daar
zij aan de uitvoeractiviteiten van Santa Barbara ten goede kwamen, niet als noodzakelijk voor de bescherming van de wezenlijke
belangen van de veiligheid van het Koninkrijk Spanje konden worden beschouwd. Zij voegde daaraan toe dat, in die omstandigheden
en gelet op de nadelige invloed van die subsidies op de mededinging op de gemeenschappelijke markt, met name in het kader
van de communautaire aanbestedingsprocedures voor de levering van militaire munitie, er voor de Commissie termen aanwezig
waren om een schending van zowel artikel 296 EG als de artikelen 87 EG en 88 EG vast te stellen en de met die vaststelling
verband houdende maatregelen, in het bijzonder de terugvordering van de betwiste subsidies, te gelasten.
De Commissie heeft aan verzoeksters raadslieden een brief de dato 5 juni 2000 gestuurd (zie punt 13 hierboven), waarvan tussen
partijen vaststaat dat hij een antwoord is op verzoeksters brief van 8 maart 2000. In die brief van 5 juni 2000 staat het
volgende te lezen: [...]Zeer geachte heren,Bij brief van 8 maart 2000 heeft u de Commissie formeel verzocht zich uit te spreken in de zin van artikel 232 EG over de
staatssteun die de Spaanse autoriteiten volgens de op 7 juni 1999 bij de Commissie binnengekomen brief van uw cliënt, de vennootschap
Fiocchi munizioni SpA, aan de vennootschap Empresa Nacional Santa Barbara (ENSB) hebben verleend. In de brief van uw cliënt
wordt gesproken van munitie die bestemd is voor militair gebruik, en van een steunmaatregel die uitsluitend gevolgen zou hebben
op de markt voor militaire munitie (een door het Italiaanse Ministerie van Defensie georganiseerde aanbesteding).Bij brief van 18 november 1999 heb ik u reeds meegedeeld dat mijn diensten de Spaanse autoriteiten bij brieven van respectievelijk
16 juni en 27 september 1999 om informatie hebben verzocht over de staatssteun die Spanje aan de vennootschap ENSB zou hebben
verleend, en in voorkomend geval over het bedrag daarvan.Bij brief van 23 juli 1999 hebben de Spaanse autoriteiten verklaard dat de [vennootschap] ENSB aanspraak had op de afwijking
van artikel 296 EG. Op 26 september 1999 hebben mijn diensten opnieuw een verzoek om informatie gericht tot de Spaanse autoriteiten,
die in hun antwoord van 21 oktober 1999 aanvullende inlichtingen betreffende de militaire productie van de vennootschap ENSB
hebben verstrekt.In dit verband wijs ik erop, dat overeenkomstig artikel 298 EG de Commissie niets anders kan doen dan de betrokken maatregelen
tezamen met de lidstaat te onderzoeken. Dit onderzoek is nog niet afgesloten, daar de Commissie geen standpunt heeft bepaald.Voorts wijs ik erop dat de Commissie zich rechtstreeks tot het Hof kan wenden, wanneer zij meent dat een lidstaat misbruik
maakt van de in artikel 296 EG geboden mogelijkheden. Bovendien kunnen particulieren niet opkomen tegen een weigering van
de Commissie om tegen een lidstaat een niet-nakomingsprocedure in te leiden (zie arrest [Gerecht van 22 mei 1996,] AITEC/Commissie,
T-277/94, Jurispr. [...], blz. II-351, punt 55). In die omstandigheden is de verwijzing naar artikel 232 EG in uw brief van
8 maart 2000 niet dienstig en is een desbetreffend verzoek aan het Hof niet-ontvankelijk.Behoudens nieuwe informatie, verzoeken wij u deze briefwisseling als beëindigd te beschouwen.[...]
Uit de in het voorgaande punt weergegeven brief blijkt dat de Commissie naar aanleiding van verzoeksters klacht waarbij zij
mededingingsverstoringen in verband met de subsidies van het Koninkrijk Spanje aan Santa Barbara laakte, heeft besloten gebruik
te maken van de bijzondere procedure van het bilaterale onderzoek van artikel 298, eerste alinea, EG, daar zij kennelijk het
beroep van de Spaanse autoriteiten op de toepassing van artikel 296, lid 1, sub b, EG, gelet op hun verklaringen en inlichtingen,
op het eerste gezicht geloofwaardig achtte.
Bij brief van 5 juni 2000 heeft de Commissie verzoekster laten weten, welk standpunt zij met betrekking tot de procedurele
afhandeling van haar klacht had ingenomen, en heeft zij haar meegedeeld dat, gelet op het beroep van de Spaanse autoriteiten
op artikel 296, lid 1, sub b, EG, naar aanleiding van die klacht overeenkomstig artikel 298, eerste alinea, EG een, nog steeds
lopend, bilateraal onderzoek tezamen met voormelde autoriteiten was ingeleid, en niet de gewone onderzoeksprocedure van artikel 88
EG, wat volgens haar stelling, dat in casu geen beroep op de afwijking van artikel 296, lid 1, sub b, EG kon worden gedaan,
het voornaamste doel was dat verzoekster met haar klacht en haar aanmaning van 8 maart 2000 had willen bereiken.
Uit de inhoud van de brief van 27 september 2000, die verzoekster de Commissie na de brief van laatstgenoemde van 5 juni 2000
heeft gezonden (zie punt 14 hierboven), met name uit het feit dat in deze brief van 27 september 2000 niet naar de artikelen 87
EG en 88 EG wordt verwezen, blijkt in dit verband, dat verzoekster uit de brief van de Commissie van 5 juni 2000 wel degelijk
heeft begrepen, dat volgens de Commissie in de onderhavige zaak de bijzondere procedure van artikel 298 EG en niet die van
artikel 88 EG moest worden gevolgd.
Door de stand van zaken mee te delen van het bilaterale onderzoek dat zij krachtens artikel 298, eerste alinea, EG naar aanleiding
van het beroep van de Spaanse autoriteiten op artikel 296 EG had ingesteld, en door te wijzen op de haar krachtens artikel 298,
tweede alinea, EG ter beschikking staande mogelijkheid om zich rechtstreeks tot het Hof te wenden indien zij meent dat de
betrokken lidstaat misbruik maakt van de hem bij artikel 296 EG verleende bevoegdheden, heeft de Commissie in haar brief van
5 juni 2000 verzoekster voldoende ingelicht over de twee enige mogelijkheden die haar overeenkomstig artikel 298 EG worden
geboden, zodra zij, zoals in casu, afziet van de gewone controleprocedure inzake staatssteun op grond dat het beroep van de
betrokken lidstaat op artikel 296, lid 1, sub b, EG haar op het eerste gezicht geloofwaardig voorkomt.
De mededeling in de brief van 5 juni 2000, dat het optreden van de Commissie krachtens artikel 298 EG zich beperkt tot een
onderzoek van de betrokken maatregelen tezamen met de betrokken lidstaat, volstond om verzoekster te verstaan te geven dat
zij in casu niet mocht verwachten, dat de Commissie een tot het Koninkrijk Spanje gerichte eindbeschikking of -richtlijn met
betrekking tot de rechtmatigheid van de betwiste subsidies zou vaststellen.
In dit verband is namelijk van belang dat de Commissie, anders dan in de situatie in het kader van artikel 88 EG, niet verplicht
is aan het eind van het onderzoek van artikel 298, eerste alinea, EG een beschikking betreffende de litigieuze maatregelen
vast te stellen. Bovendien wordt in artikel 298, eerste alinea, EG, anders dan in artikel 86, lid 3, EG, niet bepaald dat
de Commissie, voorzover nodig, een passende richtlijn of beschikking tot de betrokken lidstaat richt. Wanneer de Commissie,
zoals in de onderhavige zaak, besluit gebruik te maken van de bij artikel 298 EG ingevoerde bijzondere procedure, is zij dus
niet bevoegd om tot de betrokken lidstaat een eindbeschikking of -richtlijn te richten.
In de zaak Lürssen, waarop verzoekster zich in haar memories beroept (zie punt 51 hierboven), heeft de Commissie weliswaar
een formele beschikking gegeven, waarin zij zich uitspreekt over de toepasselijkheid van artikel 296, lid 1, sub b, EG op
de betrokken maatregelen, maar in die zaak had de Commissie niet een bilateraal onderzoek overeenkomstig artikel 298 EG ingeleid
maar de procedure van artikel 88, lid 2, EG, in het kader waarvan de betrokken lidstaat, namelijk de Bondsrepubliek Duitsland,
zich op de toepassing van artikel 296, lid 1, sub b, EG had beroepen. Omdat in casu de Commissie heeft besloten tot het bilaterale
onderzoek van artikel 298 EG en dus stilzwijgend doch stellig heeft geweigerd om de procedure van artikel 88, lid 2, EG in
te leiden, moest verzoekster in casu dus wel begrijpen, dat de Commissie niet van plan was enigerlei bindende handeling inzake
de verenigbaarheid van de litigieuze maatregelen met het gemeenschapsrecht vast te stellen.
Bovendien heeft de Commissie met de verklaring dat verzoekster, behoudens nieuwe gegevens, werd verzocht hun briefwisseling
als beëindigd te beschouwen, haar duidelijk te verstaan gegeven, dat aan de procedurele betrekking die met de indiening van
de klacht tussen hen was ontstaan, onder voornoemd voorbehoud, een einde was gekomen, en dat zij niet voornemens was, haar
na afloop van het lopende bilaterale onderzoek tezamen met de Spaanse autoriteiten haar definitieve standpunt ten gronde mee
te delen.
Verder heeft de Commissie meteen na ontvangst van de klacht bij brief van 16 juni 1999 de Spaanse autoriteiten om inlichtingen
gevraagd over de aard en het bedrag van de subsidies die door het Koninkrijk Spanje aan Santa Barbara waren verleend (zie
punt 6 hierboven). Naar aanleiding van de door de Spaanse autoriteiten bij brief van 23 juli 1999 verstrekte inlichtingen,
heeft zij bij brief van 27 september 1999 die autoriteiten om aanvullende inlichtingen verzocht over de relatie tussen de
subsidies aan Santa Barbara en de productie van voor de uitvoer bestemde civiele en militaire wapens, en heeft zij die autoriteiten
erop gewezen dat dergelijke activiteiten niet konden worden geacht de wezenlijke belangen van de veiligheid van het Koninkrijk
Spanje in de zin van artikel 296, lid 1, EG te beschermen (zie punt 8 hierboven). De verzoeken en overwegingen van de Commissie
in haar twee voormelde brieven, waarnaar in de brief van 5 juni 2000 wordt verwezen, tonen aan dat het in laatstgenoemde brief
vervatte antwoord berust op een zorgvuldig en onpartijdig vooronderzoek van de klacht die verzoekster in mei 1999 heeft ingediend.
Uit voorgaande analyse (punten 67-77) volgt dat de brief van de Commissie van 5 juni 2000 moet worden geacht het standpunt
van de Commissie in deze zaak ten aanzien van verzoekster definitief vast te leggen. Bij die brief is verzoekster duidelijk
op de hoogte gesteld van het besluit van de Commissie om de bijzondere procedure van het bilaterale onderzoek tezamen met
de Spaanse autoriteiten overeenkomstig artikel 298, eerste alinea, EG in te leiden en niet de gewone onderzoeksprocedure van
artikel 88, lid 2, EG. Zij is geïnformeerd over de voortgang van dit bilateraal onderzoek alsmede over de mogelijkheid voor
de Commissie om zich rechtstreeks tot het Hof te wenden indien het Koninkrijk Spanje misbruik zou maken van de hem bij artikel 296
EG verleende bevoegdheden. Zij heeft derhalve voldoende informatie ontvangen over de twee mogelijkheden die de Commissie volgens
artikel 298 EG ter beschikking staan, wanneer de Commissie besluit de gewone regels inzake controle van een steunmaatregel
niet toe te passen omdat zij op het eerste gezicht het beroep op artikel 296, lid 1, EG geloofwaardig acht. De brief van 5 juni
2000 was bovendien zeer duidelijk over het feit dat de Commissie, gelet op artikel 298 EG, niet van plan was verzoekster direct
of indirect haar definitieve standpunt ten gronde in deze zaak mee te delen.
De verklaring in de brief van 5 juni 2000 dat de Commissie
geen standpunt heeft bepaald, moet in deze context noodzakelijkerwijs aldus worden gelezen, dat daarmee wordt verwezen naar haar standpunt
ten gronde ten aanzien van de vraag of het wenselijk was de litigieuze maatregelen aan de in het Verdrag vastgestelde regels
aan te passen, alsmede of het Koninkrijk Spanje in casu de aan artikel 296 EG ontleende bevoegdheden evenredig heeft gebruikt
of heeft misbruikt. De aan verzoekster meegedeelde omstandigheid dat de Commissie op dat tijdstip nog steeds niet haar standpunt
had bepaald omtrent de rechtmatigheid van de betrokken maatregelen, kan evenwel niet afdoen aan de kwalificatie van de brief
van 5 juni 2000 als een definitief standpunt van de Commissie in antwoord op verzoeksters klacht.
Bijgevolg moet de brief van 5 juni 2000 worden beschouwd als een toereikende, duidelijke en definitieve standpuntbepaling
in antwoord op verzoeksters klacht van 25 mei 1999 en op haar aanmaning van 8 maart 2000 aan de Commissie.
De definitieve aard van die standpuntbepaling verklaart waarom de Commissie in haar brief van 22 november 2000 in antwoord
op de tweede, bij brief van 27 september 2000 tot haar gerichte uitnodiging van verzoekster om haar standpunt ten gronde te
bepalen (zie punt 14 hierboven), bij gebrek aan nieuwe gegevens niets anders kon doen dan het antwoord in haar brief van 5 juni
2000 (zie punt 15 hierboven) te herhalen, zoals tussen partijen vaststaat (zie punten 33 en 47 hierboven).
Dat het standpunt dat de Commissie in haar brief van 5 juni 2000 heeft geformuleerd en in haar brief van 22 november 2000
heeft herhaald, verzoekster niet tevreden heeft gesteld, is niet van belang voor het onderzoek of de Commissie een standpunt
heeft bepaald in de zin van artikel 232, tweede alinea, EG. Artikel 232 EG ziet immers op een nalaten door het niet nemen
van een besluit of het niet bepalen van een standpunt, en niet op het verrichten van een andere handeling dan de verzoeker
wenselijk of noodzakelijk acht (arresten Hof van 24 november 1992, Buckl e. a./Commissie, C-15/91 en C-108/91, Jurispr. blz. I-6061,
punten 16 en 17, en 1 april 1993, Pesqueras Echebastar/Commissie, C-25/91, Jurispr. blz. I-1719, punt 12; beschikking Hof
van 13 december 2000, Sodima/Commissie, C-44/00 P, Jurispr. blz. I-11231, punt 83). De vraag of de Commissie al dan niet terecht
het beroep van de Spaanse autoriteiten op artikel 296 EG op het eerste gezicht geloofwaardig heeft geacht en bijgevolg heeft
besloten te kiezen voor de bijzondere procedure van artikel 298 EG in plaats van voor de gewone procedure van artikel 88 EG,
betreft de rechtmatigheid van de standpuntbepaling in de brieven van de Commissie van 5 juni 2000 en 22 november 2000 en is
irrelevant in het kader van een beroep wegens nalaten.
In haar memories en ter terechtzitting heeft verzoekster aangevoerd, dat de mededeling in de brief van 5 juni 2000 dat de
Commissie bezig was, in oktober 1999 van de Spaanse autoriteiten ontvangen aanvullende informatie te onderzoeken als een nieuw
gegeven ten opzichte van de door de Commissie op 18 november 1999 meegedeelde informatie kon worden aangemerkt en bijgevolg
als een wijziging van de feitelijke omstandigheden sedert 8 maart 2000, die de toezending van een nieuwe aanmaning rechtvaardigde.
Met name wees zij op het feit dat de Commissie in haar brief van 18 november 1999 haar in kennis had gesteld van de ontvangst
van een brief van de Spaanse autoriteiten van 26 oktober 1999, terwijl in de brief van 5 juni 2000 sprake is van een brief
van die autoriteiten van 21 oktober 1999.
Zoals de Commissie in haar memories terecht opmerkt, was verzoekster echter reeds in de brief van de Commissie van 18 november
1999 gewezen op de verschillende mededelingen van de Spaanse autoriteiten, waarnaar in de brief van 5 juni 2000 wordt verwezen.
Bij vergelijking van die twee brieven moest verzoekster redelijkerwijs vaststellen dat de verwijzing in de brief van 18 november
1999 naar een brief van de Spaanse autoriteiten van 26 oktober 1999 en de vermelding in de brief van 5 juni 2000 van een brief
van de Spaanse autoriteiten van 21 oktober 1999 betrekking hadden op het antwoord van de Spaanse autoriteiten op het verzoek
om aanvullende inlichtingen dat de Commissie tot hen had gericht in de
brief van 26 september 1999, die zowel in de brief van 18 november 1999 als in de brief van 5 juni 2000 wordt genoemd. Het in punt 83 hierboven vermelde
betoog van verzoekster mist derhalve feitelijke grondslag.
Bovendien bevat de brief van 5 juni 2000 niets waaruit blijkt dat het daarin vervatte standpunt voorlopig was, onder voorbehoud
van een analyse van de inlichtingen die de Spaanse autoriteiten in oktober 1999 aan de Commissie hadden gezonden. Integendeel,
na het uitvoerige onderzoek in de punten 67 tot en met 77 hierboven blijkt, dat voormelde brief een definitief standpunt jegens
verzoekster bevat met betrekking tot haar klacht van 25 mei 1999.
In haar memories en ter terechtzitting heeft verzoekster ook gesteld dat zij in haar klacht heeft aangevoerd, dat de aan Santa
Barbara verleende subsidies niet alleen ten goede waren gekomen aan de vervaardiging van militair materiaal dat voor de uitvoer
bestemd is, maar ook aan de productie van en handel in munitie voor civiele doeleinden. Ter terechtzitting heeft zij daaraan
toegevoegd dat uit de bij haar klacht gevoegde boekhoudkundige bescheiden blijkt, dat Santa Barbara ook andere civiele goederen
produceert, zoals motoren voor de burgerluchtvaart en onderdelen van oliemolens.
Voorzover dat betoog aldus moet worden opgevat dat daarin wordt gezegd dat de brief van 5 juni 2000 niet als een standpuntbepaling
kan worden gekwalificeerd op grond dat de Commissie in die brief ten onrechte heeft aangenomen dat de gelaakte subsidies
uitsluitend op de markt voor militaire munitie, met name in het kader van
een door het Italiaanse Ministerie van Defensie georganiseerde aanbesteding, gevolgen hadden gehad, moet om te beginnen worden vastgesteld dat uit de bij de klacht gevoegde bescheiden weliswaar blijkt
dat Santa Barbara ook motoren voor de burgerluchtvaart en onderdelen voor installaties voor het klaren van olijfolie produceert.
Verzoekster, die volgens de verklaringen in haar klacht geen activiteit in verband met die civiele producten uitoefent, heeft
echter noch in haar klacht noch in haar aanmaningen van 8 maart 2000 en 27 september 2000 aangevoerd, dat de beweerdelijk
aan Santa Barbara verleende subsidies tot een mededingingsverstoring op de markten voor die producten konden leiden. Het is
derhalve begrijpelijk dat in de brieven van de Commissie van 5 juni 2000 en 22 november 2000 daar niet naar wordt verwezen.
Vervolgens wordt in de klacht weliswaar herhaaldelijk vermeld dat de aan Santa Barbara verleende overheidssubsidies haar in
staat hadden gesteld een agressieve politiek te voeren niet alleen bij haar activiteiten inzake de uitvoer van munitie voor
militair gebruik maar ook bij de activiteiten inzake de vervaardiging van en de handel in munitie voor civiel gebruik. Evenwel
moet worden opgemerkt dat verzoekster in haar klacht vooral de nadruk heeft gelegd op de mededingingsverstoringen die door
die subsidies zouden zijn veroorzaakt in het kader van de communautaire aanbestedingsprocedures voor de levering van militaire
munitie. Zo staat op bladzijde 6 van de klacht het volgende te lezen:
Zoals uit het voorgaande blijkt, heeft de vennootschap Santa Barbara, die een sterke concurrent op de markt voor wapens en
munitie is geworden, een nieuwe impuls aan haar activiteit gegeven en deze voornamelijk gericht op de productie van en de
handel in wapens en munitie die ook voor de uitvoer bestemd zijn en dus voor een ander dan militair gebruik voor de nationale
defensie, die onder de afwijking van artikel 223 van het Verdrag valt. Dit blijkt uit het feit dat Santa Barbara aan aanbestedingen
voor de levering van munitie in andere landen dan Spanje heeft kunnen deelnemen, onder meer in Italië [...], waar in het kader
van een door het Italiaanse Ministerie van Defensie georganiseerde aanbesteding ─ Stabilimento Militar Pirotecnico de Capou ─
opdrachten voor de levering van 9 mm-Nato-Parabellum-patronen aan haar zijn gegund.
Gezien de bijzondere nadruk die verzoekster in haar klacht heeft gelegd op de mededingingsverstoringen die de gelaakte subsidies
zouden hebben veroorzaakt in het kader van aanbestedingen, met name in Italië, voor de levering van munitie voor militair
gebruik, had de Commissie na een onderzoek, waarvan moet worden opgemerkt dat het ook betrekking had op beweerdelijke mededingingsverstoringen
op de markt voor civiele wapens (zie in punt 8 hierboven vermelde brief van 23 september 1999), in haar brief van 5 juni 2000
de klacht en de naar deze klacht verwijzende aanmaning van 8 maart 2000 redelijkerwijs aldus kunnen uitleggen, dat zij daarmee
uitsluitend de mededingingsverstorende gevolgen van die subsidies voor de markt voor militaire munitie aan de kaak wilde stellen.
Lezing van de brief van 5 juni 2000 levert in elk geval geen grond op om te twijfelen aan het feit dat het door de Commissie
ingenomen standpunt betrekking heeft op alle litigieuze maatregelen, zoals de Commissie deze in die brief met betrekking tot
de betrokken markt heeft gekwalificeerd. Daaruit blijkt duidelijk dat de Commissie verzoekster met voormelde brief een algemeen
en afdoend standpunt omtrent haar klacht heeft meegedeeld. In die omstandigheden kunnen de in punt 86 hierboven vermelde beweringen
van verzoekster er niet aan afdoen, dat de brief van 5 juni 2000 wordt aangemerkt als een brief die een toereikend, duidelijk
en definitief standpunt in antwoord op die klacht en de aanmaning van 8 maart 2000 bevat. Eventueel kan op basis daarvan worden
gesteld dat dit standpunt is bereikt na een vluchtige lezing van de passages van de klacht, die betrekking hebben op de markten
waarop de gelaakte subsidies een ongunstige invloed zouden hebben gehad. Een dergelijk betoog betreft evenwel de rechtmatigheid
van dat standpunt en is irrelevant om uit te maken of de Commissie haar standpunt heeft bepaald in de zin van artikel 232
EG.
Met betrekking tot de ter terechtzitting besproken omstandigheid dat de brieven van 5 juni 2000 en 22 november 2000 niet afkomstig
zijn van het college van Commissieleden, moet worden opgemerkt dat die brieven geen voorbehoud bevatten waaruit kan worden
opgemaakt dat zij uitsluitend de persoonlijke zienswijze van hun auteur, de directeur van het directoraat ─ H
Steunmaatregelen II van het directoraat-generaal
Concurrentie, weergeven en de Commissie niet binden. Bijgevolg moeten voormelde brieven worden geacht het standpunt van de Commissie te
bevatten [zie in die zin conclusie van advocaat-generaal Geelhoed bij arrest Hof van 25 september 2003, Schlüsselverlag J. S. Moser
e.a./Commissie (C-170/02 P, Jurispr. blz. I-0000, punt 48)].
Gelet op het voorgaande, moet worden vastgesteld dat de Commissie ten tijde van de instelling van het onderhavige beroep wegens
nalaten naar aanleiding van verzoeksters klacht van mei 1999 en de door haar aan de Commissie gerichte aanmaningen van achtereenvolgens
8 maart 2000 en 27 september 2000 haar standpunt had bepaald in de zin van artikel 232 EG. Verzoekster had er dus geen belang
meer bij, een nalaten te doen vaststellen, aangezien dit niet meer bestond. Een arrest van het Gerecht waarbij, in een dergelijke
situatie, het nalaten van de instelling zou worden vastgesteld, zou immers niet tot de in artikel 233, eerste alinea, EG bedoelde
uitvoeringsmaatregelen kunnen leiden (arrest Gerecht van 27 januari 2000, Branco/Commissie, T-194/97 en T-83/98, Jurispr.
blz. II-69, punten 57 en 58).
Daar de voorwaarden voor de ontvankelijkheid van een beroep van openbare orde zijn, moet het beroep om die redenen niet-ontvankelijk
worden verklaard, in weerwil van het feit dat het middel dat het beroep niet-ontvankelijk was omdat de Commissie vóór de instelling
van het beroep haar standpunt had bepaald, uitsluitend door interveniënt is opgeworpen (zie naar analogie beschikkingen Gerecht
van 15 september 1998, Michailidis e. a./Commissie, T-100/94, Jurispr. blz. II-3115, punt 49, en 25 oktober 2001, Métropole
Télévision (M 6)/Commissie, T-354/00, Jurispr. blz. II-3177, punt 27).
Kosten
Volgens artikel 87, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering wordt de in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen,
indien dit is gevorderd. Daar verzoekster in het ongelijk is gesteld, moet zij derhalve overeenkomstig de vordering van de
Commissie in de kosten worden verwezen.
Overeenkomstig artikel 87, lid 4, van het Reglement voor de procesvoering zal interveniënt zijn eigen kosten dragen.
HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (Derde kamer ─ uitgebreid),
rechtdoende:
1)
Verklaart het beroep niet-ontvankelijk.
2)
Verwijst verzoekster in de kosten.
3)
Verstaat dat interveniënt zijn eigen kosten zal dragen.
Lenaerts
Lindh
Azizi
Cooke
Jaeger
Uitgesproken ter openbare terechtzitting te Luxemburg op 30 september 2003.
De griffier
De president van de Derde kamer
H. Jung
K. Lenaerts
–
Procestaal: Italiaans.