CELEX: 62009CJ0279
Protezzjoni ġudizzjarja effettiva tad-drittijiet ibbażati fuq id-dritt tal-Unjoni
Dritt ta’ aċċess għal qorti
Għajnuna legali
Leġiżlazzjoni nazzjonali li tirrifjuta l-għajnuna legali lil persuni ġuridiċi fin-nuqqas ta’ ‘interessi ġenerali’

It-talba għal deċiżjoni preliminari tikkonċerna l-interpretazzjoni tal-prinċipju ta’ effettività, kif ġie stabbilit fil-ġurisprudenza
tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea, bil-għan li jiġi ddeterminat jekk dan il-prinċipju jeżiġix li tingħata l-għajnuna
legali lil persuni ġuridiċi.
It-talba ġiet ippreżentata fil-kuntest ta’ kawża bejn DEB Deutsche Energiehandels- und Beratungsgesellschaft mbH (iktar ’il
quddiem “DEB”) u l-Bundesrepublik Deutschland li tikkonċerna talba għal għajnuna legali mressqa minn din il-kumpannija quddiem
il-qrati Ġermaniżi.

Il-kuntest ġuridiku

Id-dritt tal-Unjoni
Il-premessi 5 u 11 tad-Direttiva tal-Kunsill 2003/8/KE, tas‑27 ta’ Jannar 2003, biex ittejjeb l-aċċess għall-ġustizzja f’tilwimiet
bejn il-konfini [transkonfinali] billi tistabbilixxi regoli komuni minimi konnessi ma’ għajnuna legali għal tilwimiet bħal
dawn (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kap. 19, Vol. 6, p. 90) huma redatti kif ġej:
“5)      Din id-Direttiva tfittex li tippromwovi l-applikazzjoni ta’ għajnuna legali f’tilwimiet bejn konfini [transkonfinali] għal
persuni li m’għandhomx riżorsi biżżejjed fejn għajnuna tkun meħtieġa biex ikun żgurat aċċess effettiv għal ġustizzja. Id-dritt
ġeneralment irrikonoxxut għal aċċess għal ġustizzja huwa wkoll irriaffermat bl-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali
ta’ l-Unjoni Ewropea [iktar ’il quddiem il-“Karta”].
[…]
11.      L-għajnuna legali għandha tkopri parir qabel il-litigazzjoni bil-ħsieb li jintlaħaq ftehim qabel jinbdew proċedimenti ġudizzjarji,
assistenza legali biex jinġieb każ quddiem qorti u rappreżentanza fil-qorti u assistenza fl-ispiża tal-proċeduri jew eżenzjoni
minnhom.”
Il-kamp ta’ applikazzjoni
ratione personae
tad-dritt tal-għajnuna legali huwa ddefinit kif ġej fl-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2003/8:
“Persuni naturali involuti f’tilwima koperta b’din id-Direttiva għandhom ikunu intitolati biex jirċievu għajnuna legali xierqa
biex jiżguraw l-aċċess effettiv għal ġustizzja tagħhom skond il-kondizzjonijiet preskritti f’din id-Direttiva.”
L-Artikolu 6(3) tad-direttiva msemmija jippreċiża:
“Meta jkunu qegħdin jieħdu deċiżjoni fuq il-meriti ta’ applikazzjoni u mingħajr preġudizzju għall-Artikolu 5, [l-i]Stati Membri
għandhom iqisu l-importanza tal-każ individwali għal min iressaq l-ilment imma jistgħu wkoll iqisu n-natura tal-każ meta l-applikant
ikun qiegħed jitlob danni għar-reputazzjoni tiegħu jew tagħha imma ma jkunx ġarrab telf materjali jew finanzjarju jew meta
l-applikazzjoni tikkonċerna pretensjoni kkawżata direttament min-negozju jew il-professsjoni ta’ min jaħdem għal rasu ta’
l-applikant”.
L-Artikolu 94(2) u (3) tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti Ġenerali tat‑2 ta’ Mejju 1991 (verżjoni kkonsolidata ppubblikata
f’ĠU 2010 C 177, p. 37) huwa redatt kif ġej:
“2.      Kull persuna fiżika li, minħabba s-sitwazzjoni ekonomika tagħha, ma tistax, totalment jew parzjalment, tkopri l-ispejjeż msemmija
fil-paragrafu 1, għandha d-dritt li tibbenefika mill-għajnuna legali.
Is-sitwazzjoni ekonomika tiġi evalwata billi jiġu kkunsidrati elementi oġġettivi bħad-dħul, il-kapital u s-sitwazzjoni familjari.
3.      L-għajnuna legali tiġi miċħuda jekk l-azzjoni, li għaliha hi mitluba, tidher manifestament inammissibbli jew manifestament
infondata.”
L-Artikolu 95(2) u (3) tar-Regoli tal-Proċedura tat-Tribunal għas-Servizz Pubbliku tal-Unjoni Ewropea tal‑25 ta’ Lulju 2007
(verżjoni kkonsolidata ppubblikata f’ĠU 2010, C 177, p. 71) huwa redatt f’termini identiċi għal dawk tal-Artikolu 94(2) u
(3) tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti Ġenerali.

Id-dritt nazzjonali
L-Artikolu 12(1) tal-liġi dwar l-ispejjeż ġudizzjarji (Gerichtkostengesetz), li jiddefinixxi l-prinċipju ta’ ħlas ta’ depożitu
fuq l-ispejjeż ġudizzjarji applikabbli għar-rikorrenti f’kawżi ċivili, huwa redatt kif ġej:
“Fil-kawżi ċivili, ir-rikors għandu jiġi nnotifikat biss wara l-ħlas tat-taxxa proċedurali ġenerali. Fil-każ ta’ estensjoni
tar-rikors, ma għandu jsir l-ebda att ġudizzjarju qabel ma titħallas it-taxxa proċedurali ġenerali, anki fil-kuntest ta’ appell”.
L-Artikolu 78(1) tal-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili (Zivilprozessordnung, iktar ’il quddiem iz-“ZPO”) jipprevedi:
“Quddiem il-Landgerichte u l-Oberlandesgerichte, il-partijiet għandhom ikunu rrappreżentati minn avukat […]”
Skont l-Artikolu 114 taz-ZPO:
“Parti li, minħabba s-sitwazzjoni personali u finanzjarja tagħha, ma tistax tħallas l-ispejjeż ta’ kawża, jew li tista’ tħallashom
biss parzjalment jew bin-nifs, għandha tikseb l-għajnuna legali meta titlobha jekk l-azzjoni jew id-difiża f’azzjoni legali
prevista toffri possibbiltajiet suffiċjenti ta’ suċċess u ma tidhirx li tkun frivola […]”
L-Artikolu 116 taz-ZPO jiddikjara:
“Għandhom jiksbu l-għajnuna legali meta jitolbuha
1.      […]
2.      persuna ġuridika jew assoċjazzjoni li jkollha
locus standi
u li tkun twaqqfet u ġiet stabbilita […] fil-Ġermanja, meta la hija u lanqas il-persuni li jkollhom sehem ekonomiku fis-suġġett
tal-kawża ma jkunu jistgħu jħallsu l-ispejjeż u li r-rinunzja tal-azzjoni jew tad-difiża f’azzjoni legali tmur kontra xi interessi
ġenerali.”
L-Artikolu 122(1) taż-ŻPO jipprovdi:
“L-għoti tal-għajnuna legali għandha bħala effett li
1.      is-sistema fiskali tal-Istat Federali jew tal-Land tista’ teżiġi mingħand il-parti kkonċernata l-ħlas
a)      tal-ispejjeż ġudizzjarji u tal-marixxal li saru jew li għad irid jsiru,
b)      tal-ħlas tad-djun       dovuti lill-avukati maħtura, li ġew ittrasferiti lilha,
biss skont id-dispożizzjonijiet tal-qorti;
2.      il-parti għandha tinħeles mill-obbligu li tipprovdi garanzija għall-ispejjeż tal-proċedura;
3.      l-avukati maħtura ma jistgħux jitolbu drittijiet mingħand il-parti kkonċernata.
[…]”
L-Artikolu 123 taz-ZPO huwa redatt kif ġej:
“L-għoti tal-għajnuna legali ma għandux ikollu effett fuq l-obbligu tar-rifużjoni tal-ispejjeż sostnuti mill-parti opposta”.

Il-kawża prinċipali u d-domanda preliminari
DEB qed titlob l-għajnuna legali sabiex tippreżenta kawża għad-danni kontra l-Bundesrepublik Deutschland abbażi tad-dritt
tal-Unjoni.
DEB titlob kumpens għad-dewmien tal-imsemmi Stat Membru fl-implementazzjoni tad-Direttivi 98/30/KE tal-Parlament Ewropew u
tal-Kunsill, tat‑22 ta’ Ġunju 1998, li tirrigwarda regoli komuni għas-suq intern fil-gass naturali (ĠU Edizzjoni Speċjali
bil-Malti, Kapitolu 12, Vol. 2, p. 28), u 2003/55/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tas‑26 ta’ Ġunju 2003, rigward regoli
komuni għas-suq intern fil-gass naturali u li tħassar id-Direttiva 98/30/KE (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 12,
Vol. 2, p. 230), li kellhom jippermettu aċċess mingħajr diskriminazzjoni għan-netwerks tal-gass nazzjonali. Minħabba dak id-dewmien
fl-implementazzjoni, ir-rikorrenti prinċipali ma setgħetx tikseb aċċess għan-netwerks tal-gass ta’ operaturi Germanżi, u dan
wassalha sabiex titlef profitt ta’ bejn wieħed u ieħor EUR 3.7 biljun provenjenti minn kuntratti ta’ provvista ta’ gass konklużi
ma’ fornituri.
Minħabba n-nuqqas ta’ dħul u ta’ patrimonju, DEB, li bħalissa ma għandha la impjegati u lanqas kredituri, ma tistax tħallas
id-depożitu fuq l-ispejjeż skont l-Artikolu 12(1) tal-liġi dwar l-ispejjeż ġudizzjarji, li jammontaw għal EUR 274 368.
Hija lanqas ma għandha l-mezzi sabiex tkun irrappreżentata minn avukat, liema rappreżentazzjoni hija waħda obbligatorja fil-kawża
prinċipali.
Il-Landgericht Berlin irrifjutat li tagħti l-għajnuna legali minħabba li l-kundizzjonijiet imposti mill-punt 2 tal-Artikolu 116
taż-ZPO ma ġewx sodisfatti.
Il-Kammergericht, li quddiemha nstemgħet il-kawża fl-appell, qieset bl-istess mod li l-kundizzjonijiet imposti mill-punt 2
tal-Artikolu 116 taz-ZPO ma ġewx sodisfatti.
Hija kkunsidrat, billi rriferiet għall-ġurisprudenza tal-Bundesgerichtshof li tirrigwarda dik id-dispożizzjoni, li f’din il-kawża,
rinunzja għall-azzjoni legali ma tmurx kontra l-interessi ġenerali. Dan jista’ jkun il-każ biss jekk id-deċiżjoni tkun tikkonċerna
partijiet sinjifikattivi tal-popolazzjoni jew tal-ħajja ekonomika jew li jista’ jkollha konsegwenzi soċjali (ara d-digriet
tal-Bundesgerichtshof tal‑20 ta’ Diċembru 1989, VIII ZR 139/89). Rinunzja għall-azzjoni legali tista’ tmur kontra l-interessi
ġenerali meta din twaqqaf persuna ġuridika milli tkompli twettaq missjoni ta’ interess ġenerali jew inkella meta l-eżistenza
ta’ dik il-persuna ġuridika tkun tiddependi mir-rikors li hija tipprevedi li tippreżenta u meta tkun taffettwa l-impjiegi
jew meta numru kbir ta’ kredituri jkunu qegħdin f’riskju li jiġu ppreġudikati. Dan ma huwiex il-każ f’din il-kawża peress
li r-rikorrenti fil-kawża prinċipali ma għandha bħalissa la impjegati u lanqas kredituri.
Ċertament, il-kunċett ġuridiku ta’ “interessi ġenerali” jippermetti li jittieħdu inkunsiderazzjoni l-interessi ġenerali kollha
possibbli favur il-persuna ġuridika (ara d-digriet tal-Bundesgerichtshof tal‑24 ta’ Ottubru 1990, VIII ZR 87/90). Madankollu,
bħal regola ġenerali, ma huwiex suffiċjenti li tittieħed deċiżjoni korretta sabiex tkun tikkorrispondi għall-interess ġenerali.
Lanqas ma huwa suffiċjenti, li sabiex tiġi deċiża l-kawża, għandhom jingħataw risposti għal kwistjonijiet ta’ dritt ta’ interess
ġenerali (ara d-digriet tal-Bundesgerichtshof tal‑24 ta’ Ottubru 1990, iċċitat iktar ’il fuq). F’tali każ, bħal f’din il-kawża,
minbarra n-nuqqas ta’ għoti ta’ sentenza, jonqos inkonvenjent effettiv li jikkonċerna l-kollettività. DEB tammetti hija stess
li kundanna tal-Bundesrepublik Deutschland ma tistax tixpruna direttament il-ftuħ tas-suq tal-enerġija li hija invokat sabiex
tiġġustifika l-allegazzjoni li r-rikors tagħha jaqa’ taħt l-interess ġenerali fis-sens tal-punt 2 tal-Artikolu 116 taz-ZPO.
L-interpretazzjoni tal-imsemmija dispożizzjoni nazzjonali, filwaqt li tieħu inkunsiderazzjoni l-intenzjoni tal-leġiżlatur
Ġermaniż, ma tippermettix estensjoni u applikazzjoni tagħha għal kwalunkwe effett, anki indirett. Il-ġurisprudenza dejjem
ikkunsidrat, filwaqt li tinvoka x-xogħol preparatorju taz-ZPO, li huwa neċessarju li, minbarra l-persuni li jkollhom interess
ekonomiku fil-kawża, għandha tkun affettwata kategorija kbira ta’ persuni minn rinunzja għall-azzjoni legali.
Il-punt 2 tal-Artikolu 116 taż-ŻPO huwa wkoll konformi mal-Kostituzzjoni (Grundgesetz). B’mod partikolari, il-fatt li l-kundizzjonijet
imposti għall-għoti tal-għajnuna legali lill-persuni ġuridiċi huma iktar stretti meta mqabbla ma’ dawk meħtieġa għall-persuni
fiżiċi ma huwiex kritikabbli mil-lat tad-dritt kostituzzjonali.
Il-Bundesverfassungsgericht (il-Qorti Kostituzzjonali Federali) irripetiet dan kollu diversi drabi. L-għoti tal-għajnuna legali
jikkostitwixxi fl-aħħar mill-aħħar miżura ta’ għajnuna soċjali derivata mill-prinċipju tal-Istat soċjali, u li hija neċessarja
għar-rispett tad-dinjità tal-bniedem, li ma tikkonċernax il-persuni ġuridiċi. Dawn tal-aħħar huma kreazzjonijiet atrifiċjali,
taħt forma ġuridika awtorizzata mill-ordinament ġuridiku ta’ Stat, li għandhom għan prattiku. Dik il-forma ġuridika toffri
vantaġġi ekonomiċi lill-assoċjati, b’mod partikolari l-limitazzjoni tal-portata tar-responsabbilità tal-assi tal-kumpannija.
Barra minn dan, il-persuna ġuridika għandha jkollha assi suffiċjenti. Din tal-aħħar hija kundizzjoni għall-kreazzjoni tagħha
u hija neċessarja għall-eżistenza ulterjuri tagħha. Din hija r-raġuni għala, fil-prinċipju, il-persuna ġuridika ma hijiex
ġġustifikata li tiġi rrikonoxxuta mill-ordinament ġuridiku ħlief jekk hija tkun f’pożizzjoni li ssegwi l-għan tagħha u twettaq
il-missjoni tagħha bil-mezzi tagħha stess. Konsegwentement, il-punt 2 tal-Artikolu 116, taż-ŻPO jieħu inkunsiderazzjoni s-sitwazzjoni
partikolari tal-persuni ġuridiċi (ara d-digriet tal-Bundesverfassungsgericht tat‑3 ta’ Lulju 1973, 1 BvR 153/69).
Il-Kammergericht tistaqsi madankollu jekk ir-rifjut li tingħata l-għajnuna legali lil DEB sabiex tippreżenta rikors għad-danni
kontra l-Istat abbażi tad-dritt tal-Unjoni jistax imur kontra l-prinċipji ta’ dak id-dritt, b’mod partikolari l-prinċipju
ta’ effettività. Fil-fatt, tali rifjut sempliċiment iwaqqaf lir-rikorrenti fil-kawża prinċipali milli tagħmel rikors għad-danni
kontra l-Istat abbażi ta’ dak id-dritt. B’hekk, ikun għaliha prattikament impossibbli, jew tal-inqas eċċessivament diffiċli,
li tikseb kumpens. Il-fatt li l-Qorti tal-Ġustizzja tiddeduċi r-responsabbiltà tal-Istat abbażi tad-dritt tal-Unjoni mill-ħtieġa
tal-effettività sħiħa tal-liġijiet ta’ dan tal-aħħar, u dan preċiżament sabiex tipproteġi d-drittijiet tal-persuni (ara s-sentenza
tad‑19 ta’ Novembru 1991, Francovich
et
, C‑6/90 u C‑9/90, Ġabra p. I‑5357), isostni din l-interpretazzjoni.
Fid-dawl ta’ dawn l-elementi, il-Kammergericht iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel lill-Qorti tal‑Ġustizzja
d-domanda preliminari li ġejja:
“Peress li l-istruttura nazzjonali tal-kundizzjonijiet legali għall-għoti ta’ kumpens għal danni u tal-proċedura għal kawża
għad-danni kontra l-Istat abbażi tad-dritt [tal-Unjoni], ma tistax tagħmel il-kisba ta’ kumpens għad-danni, abbażi tal-prinċipju
tar-responsabbiltà tal-istat, prattikament impossibbli jew eċċezzjonalment diffiċli, huwa problematiku li leġiżlazzjoni nazzjonali
tissuġġetta l-eżerċizzju ta’ rimedju legali għall-ħlas ta’ depożitu fuq l-ispejjeż u tipprovdi li ma tistax tingħata għajnuna
legali lil persuna ġuridika li ma tkunx tinsab f’pożizzjoni li tħallas dan id-depożitu?”

Fuq id-domanda preliminari
Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk id-dritt tal-Unjoni, u b’mod iktar partikolari l-prinċipju
ta’ effettività, għandux jiġi interpretat fis-sens li, fil-kuntest ta’ proċedura ta’ kawża għad-danni kontra l-Istat ippreżentata
abbażi tal-imsemmi dritt, dak il-prinċipju jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li tissuġġetta l-eżerċizzju ta’ azzjoni legali
għall-ħlas ta’ depożitu fuq l-ispejjeż u tipprovdi li l-għajnuna legali ma tistax tingħata lil persuna ġuridika, anki jekk
din tal-aħħar ma tkunx f’pożizzjoni li tħallas dan id-depożitu.
Kif jirriżulta minn ġurisprudenza ferm stabbilita, il-modalitajiet proċedurali ta’ rikorsi li huma intiżi sabiex jiżguraw
il-ħarsien tad-drittijiet li l-individwi għandhom bis-saħħa tal-liġi tal-Unjoni ma għandhomx jirrendu prattikament impossibbli
jew eċċessivament diffiċli l-eżerċizzju ta’ drittijiet mogħtija mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni (ara, b’mod partikolari,
is-sentenzi tas‑16 ta’ Diċembru 1976, Rewe-Zentralfinanz u Rewe-Zentral, 33/76, Ġabra p. 1989, punt 5; tat‑13 ta’ Marzu 2007,
Unibet, C‑432/05, Ġabra p. I‑2271, punt 43, u tal‑15 ta’ April 2008, Impact, C‑268/06, Ġabra p. I‑2483, punt 46). Il-qorti
nazzjonali tistaqsi essenzjalment jekk il-fatt li persuna ġuridika ma tistax tibbenefika mill-għajnuna legali jirrendix l-eżerċizzju
tad-drittijiet tagħha prattikament impossibbli fis-sens li tali persuna ġuridika ma tkunx f’pożizzjoni li jkollha aċċess għal
qorti minħabba l-impossibbiltà għaliha li tħallas depożitu fuq l-ispejjeż legali u li tikseb l-assistenza ta’ avukat.
Id-domanda magħmula tikkonċerna wkoll id-dritt ta’ persuna ġuridika għal aċċess effettiv għall-ġustizzja u għaldaqstant, fil-kuntest
tad-dritt tal-Unjoni, il-prinċipju ta’ protezzjoni ġudizzjarja effettiva. Dak il-prinċipju jikkostitwixxi prinċipju ġenerali
tad-dritt tal-Unjoni, li jirriżulta mill-prassi kostituzzjonali komuni għall-Istati Membri u li ġie stabbilit fl-Artikoli 6
u 13 tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem, iffirmata f’Ruma fl‑4 ta’ Novembru 1950
(iktar ’il quddiem il-“KEDB”) (sentenzi tal‑15 ta’ Mejju 1986, Johnston, 222/84, Ġabra p. 1651, punti 18 u 19; tal‑15 ta’
Ottubru 1987, Heylens
et
, 222/86, Ġabra p. 4097, punt 14; tas‑27 ta’ Novembru 2001, Il-Kummissjoni vs L-Awstrija, C‑424/99, Ġabra p. I‑9285, punt 45;
tal‑25 ta’ Lulju 2002, Unión de Pequeños Agricultores vs Il-Kunsill, C‑50/00 P, Ġabra p. I‑6677, punt 39; tad‑19 ta’ Ġunju 2003,
Eribrand, C‑467/01, Ġabra p. I‑6471, punt 61, u Unibet, iċċitata iktar ’il fuq, punt 37).
Fir-rigward tad-drittijiet fundamentali, jeħtieġ, sa mid-dħul fis-seħħ tat-Trattat ta’ Liżbona, li tittieħed inkunsiderazzjoni
l-Karta, li għandha, skont l-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 6(1) TUE, “l-istess valur legali bħat-Trattati”. L-Artikolu 51(1)
tal-imsemmija Karta jipprovdi fil-fatt li d-dispożizzjonijiet ta’ din tal-aħħar huma intiżi għall-Istati Membri meta jkunu
qegħdin jimplementaw id-dritt tal-Unjoni.
F’dan ir-rigward, l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta jipprovdi li kull persuna li d-drittijiet u l-libertajiet tagħha
ggarantiti mid-dritt tal-Unjoni ġew miksura, għandha d-dritt għal rimedju effettiv quddiem qorti skont il-kundizzjonijiet
stabbiliti f’dan l-artikolu. Skont it-tieni paragrafu tal-istess artikolu, kull persuna għandha d-dritt għal smigħ ġust u
pubbliku fi żmien raġonevoli minn qorti indipendenti u imparzjali, stabbilita minn qabel bil-liġi. Kull persuna għandu jkollha
l-possibbiltà li tieħu parir, ikollha difiża u tkun irrappreżentata. It-tielet paragrafu tal-imsemmi artikolu jipprovdi speċifikament
li għandha tingħata għajnuna legali lil dawk li ma jkollhomx mezzi biżżejjed, fil-każijiet fejn din l-għajnuna hija meħtieġa
sabiex jiġi żgurat aċċess effettiv għall-ġustizzja.
Skont l-ispjegazzjonijiet relattivi għal dak l-artikolu li, b’mod konformi mat-tielet subparagrafu tal-Artikolu 6(1) TUE u
mal-Artikolu 52(7) tal-Karta, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni għall-interpretazzjoni ta’ din tal-aħħar, it-tieni paragrafu
tal-Artikolu 47 tal-Karta jikkorrispondi għall-Artikolu 6(1) tal-KEDB.
Fid-dawl ta’ dawn l-elementi, jeħtieġ li tiġi rriformulata d-domanda magħmula fis-sens li hija tirrigwarda l-interpretazzjoni
tal-prinċipju ta’ protezzjoni ġudizzjarja effettiva, kif stabbilita fl-Artikolu 47 tal-Karta, bil-għan li jiġi ddeterminat
jekk, fil-kuntest ta’ proċedura ta’ kawża għad-danni kontra l-Istat ippreżentata abbażi tad-dritt tal-Unjoni, dik id-dispożizzjoni
tipprekludix li leġiżlazzjoni nazzjonali tissuġġetta l-eżerċizzju ta’ azzjoni legali għall-ħlas ta’ depożitu fuq l-ispejjeż
u tipprovdix li l-għajnuna legali ma tistax tingħata lil persuna ġuridika, anki jekk din ma tkunx f’pożizzjoni li tħallas
dan id-depożitu.
Mill-Artikolu 122(1) taz-ZPO jirriżulta li l-għajnuna legali tista’ tkopri kemm l-ispejjeż legali kif ukoll il-ħlas tad-djun
dovuti lill-avukati. Peress li l-qorti nazzjonali ma ppreċiżatx jekk id-domanda magħmula tirrigwardax l-aspett biss tad-depożitu
fuq l-ispejjeż ġudizzjarji, hemm lok li jiġu eżaminati dawn iż-żewġ aspetti.
Fir-rigward tal-Karta, l-Artikolu 52(3) ta’ din tal-aħħar jippreċiża li, sakemm din tinkludi drittijiet li jikkorrispondu
għal dawk iggarantiti mill-KEDB, is-sinjifikat u l-portata tagħhom huma l-istess bħal dawk li tagħtihom din il-konvenzjoni.
Skont l-ispjegazzjoni ta’ dik id-dispożizzjoni, is-sens u l-portata tad-drittijiet iggarantiti huma ddeterminati mhux biss
mit-test tal-KEDB, iżda wkoll, b’mod partikolari, mill-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem. It-tieni
sentenza tal-Artikolu 52(3) tal-Karta tipprovdi li l-ewwel sentenza tal-Artikolu 52(3) ma żżommx lid-dritt tal-Unjoni milli
jipprovdi protezzjoni iktar estensiva (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑5 ta’ Otturbu 2010, McB., C‑400/10 PPU, li għadha
ma ġietx ippubblikata fil-Ġabra, punt 53).
F’dak li jirrigwarda b’mod iktar partikolari l-Artikolu 47(3) tal-Karta, l-aħħar paragrafu tal-ispjegazzjoni relattiva għal
dak l-artikolu isemmi s-sentenza Airey vs L-Irlanda tad‑9 ta’ Ottubru 1979 (Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, Serje
A n° 32, p. 11), li skontha għajnuna legali għandha tingħata meta n-nuqqas ta’ tali għajnuna jkun jirrendi ineffikaċi l-garanzija
ta’ rimedju legali effettiv. Ma ġiex ippreċiżat jekk tali għajnuna għandhiex tingħata lil persuna ġuridika u lanqas in-natura
tal-ispejjeż koperti minnha.
Jeħtieġ li dik id-dispożizzjoni tiġi interpretata fil-kuntest tagħha, fid-dawl ta’ testi oħra tad-dritt tal-Unjoni, tad-dritt
tal-Istati Membri u tal-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem.
Kif irrilevat il-Kummissjoni tal-Komunitajiet Ewropej fl-osservazzjoniet bil-miktub tagħha, it-terminu “persuna” użat fl-ewwel
żewġ paragrafi tal-Artikolu 47 tal-Karta jista’ jirrigwarda individwi, iżda, mill-perspettiva purament lingwistika, dan ma
jeskludix il-persuni ġuridiċi.
Jeħtieġ li jiġi kkonstatat f’dan ir-rigward li, jekk l-ispjegazzjonijiet dwar il-Karta ma jagħtu ebda kjarifika f’dan is-suġġett,
l-użu tat-terminu “Person”, fil-verżjoni bil-lingwa Ġermaniża tal-imsemmi Artikolu 47, kuntrarjament għat-terminu “Mensch”,
użat f’diversi dispożizzjonijiet oħra, pereżempju fl-Artikoli 1, 2, 3, 6, 29, 34 u 35 ta’ dik il-Karta, jista’ jindika li
l-persuni ġuridiċi ma humiex esklużi mill-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dak l-Artikolu 47.
Barra minn dan, id-dritt għal rimedju legali effettiv quddiem qorti, stabbilit fl-Artikolu 47 tal-Karta, jinstab taħt it-Titolu VI
ta’ din tal-aħħar, dwar il-ġustizzja, li fih hemm stabbiliti prinċipji proċedurali oħra li japplikaw għal persuni kemm fiżiċi
kif ukoll ġuridiċi.
Il-fatt li d-dritt tal-benefiċċju ta’ għajnuna legali ma jinstabx fit-Titolu IV tal-Karta, dwar is-solidarjetà, jindika li
dak id-dritt ma huwiex maħsub prinċipalment bħala għajnuna soċjali, bħalma donnu li jidher li huwa l-każ fid-dritt Ġermaniż,
peress li dan huwa element invokat mill-Gvern Ġermaniż sabiex isostni li dik l-għajnuna għandha tkun irriżervata għall-persuni
fiżiċi.
Bl-istess mod, l-inklużjoni tad-dispożizzjoni dwar l-għoti ta’ għajnuna legali fl-artikolu tal-Karta li jirrigwarda d-dritt
għal rimedju effettiv tindika li l-evalwazzjoni tan-neċessità tal-għoti ta’ dik l-għajnuna għandha ssir billi jittieħed bħala
l-punt tat-tluq, id-dritt tal-persuna stess li d-drittijiet u l-libertajiet tagħha iggarantiti mid-dritt tal-Unjoni nkisru
u mhux l-interess ġenerali tas-soċjetà, anki jekk dan tal-aħħar jista’ jkun wieħed mill-elementi ta’ evalwazzjoni tan-neċessità
tal-għajnuna.
Fir-rigward ta’ testi oħra tad-dritt tal-Unjoni invokati mill-partijiet fil-kawża prinċipali kif ukoll mill-Istati Membri
li ppreżentaw osservazzjonijiet u mill-Kummissjoni, b’mod partikolari d-Direttiva 2003/8, ir-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti
Ġenerali u tat-Tribunal għas-Servizz Pubbliku, dawn ma jipprovdux l-għoti tal-għajnuna legali lill-persuni ġuridiċi. Minn
dan madankollu ma tistax tiġi dedotta l-konklużjoni ta’ applikazzjoni ġenerali, meta jirriżulta, minn naħa waħda, mill-kamp
ta’ applikazzjoni tad-direttiva u, min-naħa l-oħra, mill-ġurisdizzjoni tal-Qorti Ġenerali u tat-Tribunal għas-Servizz Pubbliku
li dawn it-testi huma intiżi għal kategoriji speċifiċi ta’ kawżi.
Kif irrileva l-Avukat Ġenerali fil-punti 76 sa 80 tal-konklużjonijiet tiegħu, l-eżami tad-dritt tal-Istati Membri juri n-nuqqas
ta’ prinċipju verament komuni kondiviż mill-kollettività ta’ dawn tal-aħħar fil-qasam tal-attribuzzjoni tal-għajnuna legali
lill-persuni ġuridiċi. Min-naħa l-oħra, fil-punt 80 tal-imsemmija konklużjonijiet, l-Avukat Ġenerali rrileva wkoll li, fil-prattika
tal-Istati Membri li jagħtu l-għajnuna legali lill-persuni ġuridiċi, teżisti distinzjoni, relattivament komuni bejn il-persuni
ġuridiċi li jkollhom għanijiet ta’ lukru u dawk li jkollhom għanijiet mhux ta’ lukru.
L-eżami tal-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem juri li, diversi drabi, din il-qorti fakkret li d-dritt
ta’ aċċess għal qorti jikkostitwixxi element inerenti tad-dritt għal smigħ xieraq ddikajarat fl-Artikolu 6(1) tal-KEDB (ara,
b’mod partikolari, Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, sentenza McVicar vs Ir-Renju Unit tas‑7 ta’ Mejju 2002,
Ġabra ta’ sentenzi u deċiżjonijiet
2002-III, § 46). Jeħtieġ f’dan ir-rigward li r-rikorrent jingħata l-possibbiltà li jiddefendi b’mod utli l-kawża tiegħu quddiem
il-qorti (Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, sentenza Steel u Morris vs Ir-Renju Unit tal‑15 ta’ Frar 2005, § 59).
Madankollu d-dritt ta’ aċċess għal qrati ma huwiex wieħed assolut.
F’kawża li tirrigwarda l-qasam tal-għajnuna legali taħt il-forma tal-assistenza ta’ avukat, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet
tal-Bniedem iddeċidiet li l-kwistjoni dwar jekk l-għajnuna legali hijiex neċessarja sabiex il-proċedura tkun waħda xierqa
għandha tiġi deċiża fid-dawl tal-fatti u ċ-ċirkustanzi partikolari ta’ kull każ u tiddependi b’mod partikolari mill-gravità
tal-kwistjoni għar-rikorrent, mill-kumplessità tad-dritt u tal-proċedura applikabbli, kif ukoll mill-kapaċità tar-rikorrent
li jiddefendi b’mod effettiv il-kawża tiegħu (Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, sentenzi Airey vs L-Irlanda, iċċitata
iktar ’il fuq, § 26; McVicar vs Ir-Renju Unit, iċċitata iktar ’il fuq, § 48 u 49; P., C. u S. vs Ir-Renju Unit tas‑16 ta’
Lulju 2002,
Ġabra ta’ sentenzi u deċiżjonijiet
2002-VI, § 91, kif ukoll Steel u Morris vs Ir-Renju Unit, iċċitata iktar ’il fuq, § 61). Jista’ madankollu jittieħed kont
tas-sitwazzjoni finanzjarja ta’ min iressaq l-ilment jew tal-probabbiltajiet ta’ suċċess tiegħu fil-proċedura (Qorti Ewropea
tad-Drittijiet tal-Bniedem, sentenza Steel u Morris vs Ir-Renju Unit, iċċitata iktar ’il fuq, § 62).
Fir-rigward tal-għajnuna legali taħt il-forma ta’ eżenzjoni mill-ħlas tal-ispejjeż tal-proċedura jew ta’
cautio judicatum solvi
qabel il-preżentata tal-azzjoni legali, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem eżaminat ukoll iċ-ċirkustanzi kollha bil-għan
li tivverifika jekk il-limitazzjonijiet applikati fir-rigward tad-dritt ta’aċċess għal qrati ma ppreġudikawx id-dritt fis-sustanza
tiegħu stess, jekk dawn kinux intiżi sabiex jilħqu għan leġittimu u jekk kienx hemm relazzjoni raġonevoli ta’ proporzjonalità
bejn il-mezzi użati u l-għan imsemmi (ara, f’dan is-sens, Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, sentenza Tolstoy-Miloslavsky
vs Ir-Renju Unit tat‑13 ta’ Lulju 1995, Serje A n
o
316‑B, § 59 sa 67, u Kreuz vs Il-Polonja tad‑19 ta’ Ġunju 2001,
Ġabra ta’ sentenzi u deċiżjonijiet
2001‑VI, § 54 u 55).
Minn dawk id-deċiżjonijiet jirriżulta li l-għajnuna legali tista’ tkopri kemm l-assistenza ta’ avukat kif ukoll l-eżenzjoni
mill-ħlas tal-ispejjeż tal-proċedura.
Il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem barra minn hekk iddeċidiet li, jekk tista’ tiġi stabbilita proċedura ta’ selezzjoni
għall-kawżi bil-għan li jiġi vverifikat jekk l-għajnuna legali tistax tingħata, dik il-proċedura għandha tiffunzjona b’mod
mhux arbitrarju (ara, f’dan is-sens, Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, sentenza Del Sol vs Franza tas‑26 ta’ Frar 2002,
§ 26; deċiżjoni Puscasu vs Il-Ġermanja tad‑29 ta’ Settembru 2009, p. 6, l-aħħar paragrafu; sentenza Pedro Ramos vs L-Isvizzera
tal‑14 ta’ Ottubru 2010, § 49).
L-imsemmija Qorti kellha l-okkażjoni teżamina s-sitwazzjoni ta’ kumpannija kummerċjali li kienet talbet l-għajnuna legali,
meta l-leġiżlazzjoni Franċiża tipprevedi dik l-għajnuna biss għal persuni fiżiċi u, eċċezzjonalment, għal persuni ġuridiċi
li ma jkollhomx skop ta’ lukru bis-sede tagħhom fi Franza u li ma jkollhomx riżorsi suffiċjenti. Hija kkunsidrat li d-differenza
fit-trattament bejn il-kumpanniji kummerċjali, minn naħa, u l-persuni fiżiċi kif ukoll il-persuni ġuridiċi li ma jkollhomx
skop ta’ lukru, min-naħa l-oħra, tissejjes fuq ġustifikazzjoni oġġettiva u raġonevoli, li tirrigwarda s-sistema fiskali tal-għajnuna
legali, li tipprovdi l-possibbiltà li titnaqqas it-totalità tal-ispejjeż tal-proċess mill-ammont taxxabbli totali u li l-ammont
ta’ żbilanċ jitmexxa għas-sena taxxabbli sussegwenti (Qorti Ewropea D. B., deċiżjoni VP Diffusion Sarl vs Franza tas‑26 ta’
Awwissu 2008, p. 4, 5 u 7).
Bl-istess mod, fir-rigward ta’ komunità ta’ persuni li jużaw proprjetà rurali komuni li talbu l-assistenza legali sabiex jopponu
azzjoni rivendikatorja fir-rigward ta’ proprjetà ta’ art, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem ikkunsidrat li jeħtieġ
li jittieħed inkunsiderazzjoni l-fatt li l-fondi approvati mill-assoċjazzjonijiet u l-kumpanniji privati għad-difiża legali
tagħhom jirriżultaw minn fondi aċċettati, approvati u kkontribwiti mill-membri tagħhom u enfasizzat li t-talba ġiet ifformulata
sabiex tintervjeni f’kawża ċivili li tirrigwarda l-proprjetà ta’ art, kawża li r-riżultat tagħha jaffettwa biss il-membri
tal-komunitajiet inkwistjoni (Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, deċiżjoni CMVMC. O’Limo vs Spanja tal‑24 ta’ Novembru 2009,
punt 26). Il-Qorti fiha kkonkludiet li r-rifjut li tingħata l-għajnuna legali b’xejn lill-komunità rikorrenti ma ppreġudikatx
fis-sustanza tiegħu d-dritt ta’ aċċess għal qorti ta’ din tal-aħħar.
Mill-eżami tal-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem jirriżulta li l-għoti tal-għajnuna legali lill-persuni
ġuridiċi ma huwiex fil-prinċipju eskluż, iżda għandu jiġi evalwat fid-dawl tar-regoli applikabbli u tas-sitwazzjoni tal-kumpannija
kkonċernata.
Is-suġġett tal-kawża jista’ jittieħed inkunsiderazzjoni, b’mod partikolari l-importanza ekonomika tiegħu.
Fil-kuntest tat-teħid inkunsiderazzjoni tal-kapaċità finanzjarja ta’ min jitlob l-għajnuna, meta din tkun persuna ġuridika,
jista’ jittieħed inkunsiderazzjoni b’mod partikolari l-forma tal-kumpannija, – kumpannija b’kapital azzjonarju jew soċjetà,
kumpannija b’responsabbiltà limitata jew le –, tal-kapaċità finanzjarja tal-azzjonisti tagħha, tal-għan tal-kumpannija, tal-modalitajiet
ta’ kostituzzjoni tagħha u, b’mod iktar partikolari, tar-relazzjoni bejn il-mezzi li ngħatat u l-attività maħsuba.
Fl-osservazzjonijiet tagħha, l-Awtorità ta’ Sorveljanza tal-EFTA ssostni li, skont id-dritt Ġermaniż, kumpannija ma tissodisfax
il-kundizzjonijiet għall-kisba ta’ għajnuna legali f’sitwazzjoni fejn hija ma tkunx irnexxileha tistabilixxi ruħha verament,
permezz ta’ impjegati u ta’ infrastrutturi oħra. Issa, dik il-kundizzjoni tista’ tkun tikkonċerna b’mod partikolari lil dawk
li jitolbu tali għajnuna li jinvokaw drittijiet mogħtija mid-dritt tal-Unjoni, b’mod iktar partikolari l-libertà ta’ stabbiliment
jew l-aċċess għal suq partikolari fi Stat Membru.
Hemm lok li jiġi osservat li tali element għandu ċertament jittieħed inkunsiderazzjoni mill-qrati nazzjonali. Huma madankollu
dawn tal-aħħar li għandhom ifittxu bilanċ ġust bil-għan li jiżguraw l-aċċess għall-qrati ta’ dawk li jitolbu l-għajnuna legali
filwaqt li jinvokaw id-dritt tal-Unjoni, mingħajr madankollu ma jiffavorixxu lil dawn meta mqabbla ma’ persuni oħra li jitolbu
l-għajnuna legali. F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju u l-gvern Ġermaniż indikaw li l-kunċett ġuridiku ta’ “interessi
ġenerali” jista’, skont il-ġurisprudenza tal-Bundesgerichtshof, jieħu inkunsiderazzjoni l-interessi ġenerali kollha possibbli
favur il-persuna ġuridika.
DEB barra minn dan enfasizzat, waqt is-seduta, il-funzjoni doppja tal-Bundesrepublik Deutschland fil-kawża prinċipali. Fil-fatt,
dan l-Istat Membru jkun mhux biss l-awtur tad-danni subiti mir-rikorrenti fil-kawża prinċipali, iżda wkoll dak li jiggarantixxi
l-protezzjoni ġudizzjarja effettiva ta’ din tal-aħħar.
Hemm lok madankollu li jiġi rrilevat li d-dritt tal-Unjoni ma jopponix il-fatt li Stat Membru jkun fl-istess ħin leġiżlatur,
amministratur u qorti, sakemm dawk il-funzjonijiet jiġu eżerċitati b’osservanza tal-prinċipju tas-separazzjoni tal-poteri
li jikkaratterizza l-funzjonament tal-istat tad-dritt. Ma ġiex allegat li dan ma huwiex il-każ fl-Istat Membru inkwistjoni
fil-kawża prinċipali.
Fid-dawl ta’ dawk l-elementi kollha, hemm lok li tingħata risposta għad-domanda magħmula li l-prinċipju ta’ protezzjoni ġudizzjarja
effettiva, kif stabbilit fl-Artikolu 47 tal-Karta, għandu jiġi interpretat fis-sens li ma huwiex eskluż li dan jiġi invokat
minn persuni ġuridiċi u li l-għajnuna mogħtija b’applikazzjoni ta’ dan il-prinċipju tista’ tkopri, b’mod partikolari, l-eżenzjoni
mill-ħlas tad-depożitu fuq spejjeż tal-proċeduri u/jew l-assistenza ta’ avukat.
F’dan ir-rigward hija l-qorti nazzjonali li għandha tivverifika jekk il-kundizzjoniijiet għall-għoti tal-għajnuna legali jikkostitwixxux
limitazzjoni tad-dritt ta’ aċċess għall-qrati li tippreġudika dan id-dritt fis-sustanza tiegħu stess, jekk humiex intiżi sabiex
jilħqu għan leġittimu u jekk teżistix relazzjoni raġonevoli ta’ proporzjonalità bejn il-mezzi użati u l-għan imsemmi.
Fil-kuntest ta’ dik l-evalwazzjoni, il-qorti nazzjonali tista’ tieħu inkunsiderazzjoni is-suġġett tal-kawża, il-probabbiltajiet
ta’ suċċess ta’ min jitlob l-għajnuna, il-gravità tal-importanza għalih, il-kumplessità tad-dritt u tal-proċedura applikabbli
kif ukoll il-kapaċità ta’ dak li jitlob l-għajnuna li jiddefendi b’mod effettiv il-kawża tiegħu. Sabiex tevalwa l-proporzjonalità,
il-qorti nazzjonali tista’ tieħu inkunsiderazzjoni wkoll l-ammont tal-ispejjeż tal-proċeduri li fuqhom għandu jitħallas depożitu
u tal-karattru insuperabbli jew le tal-ostakolu li huma eventwalment jikkostitwixxu għall-aċċess għall-ġustizzja.
Fir-rigward b’mod iktar speċjali tal-persuni ġuridiċi, il-qorti nazzjonali tista’ tieħu inkunsiderazzjoni s-sitwazzjoni ta’
dawn tal-aħħar. Barra minn hekk, hija tista’ tieħu inkunsiderazzjoni, b’mod partikolari, il-forma u l-għan ta’ lukru jew le
tal-persuna ġuridika inkwistjoni kif ukoll il-kapaċità finanzjarja tas-soċji jew azzjonisti tagħha u l-possibbiltà ta’ dawn
tal-aħħar, li jiksbu l-ammonti neċessarji għall-preżentata tal-azzjoni legali.

Fuq l-ispejjeż
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti
tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet
lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (It-Tieni Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
Il-prinċipju ta’ protezzjoni ġudizzjarja effettiva, kif stabbilit fl-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni
Ewropea, għandu jiġi interpretat fis-sens li ma huwiex eskluż li dan jiġi invokat minn persuni ġuridiċi u li l-għajnuna mogħtija
b’applikazzjoni ta’ dak il-prinċipju tista’, tkopri, b’mod partikolari, l-eżenzjoni mill-ħlas tad-depożitu fuq l-ispejjeż
tal-proċeduri u/jew l-assistenza ta’ avukat.
F’dan ir-rigward hija l-qorti nazzjonali li għandha tivverifika jekk il-kundizzjoniijiet għall-għoti tal-għajnuna legali jikkostitwixxux
limitazzjoni tad-dritt ta’ aċċess għall-qrati li tippreġudika dan id-dritt fis-sustanza tiegħu stess, jekk humiex intiżi sabiex
jilħqu għan leġittimu u jekk teżistix relazzjoni raġonevoli ta’ proporzjonalità bejn il-mezzi użati u l-għan imsemmi.
Fil-kuntest ta’ dik l-evalwazzjoni, il-qorti nazzjonali tista’ tieħu inkunsiderazzjoni s-suġġett tal-kawża, il-probabbiltajiet
ta’ suċċess ta’ min jitlob l-għajnuna, il-gravità tal-importanza għalih, il-kumplessità tad-dritt u tal-proċedura applikabbli
kif ukoll il-kapaċità ta’ dak li jitlob l-għajnuna li jiddefendi b’mod effettiv il-kawża tiegħu. Sabiex tevalwa l-proporzjonalità,
il-qorti nazzjonali tista’ tieħu inkunsiderazzjoni wkoll l-ammont tal-ispejjeż tal-proċeduri li fuqhom għandu jitħallas depożitu
u tal-karattru insuperabbli jew le tal-ostakolu li huma eventwalment jikkostitwixxu għall-aċċess għall-ġustizzja.
Fir-rigward b’mod iktar speċjali tal-persuni ġuridiċi, il-qorti nazzjonali tista’ tieħu inkunsiderazzjoni s-sitwazzjoni ta’
dawn tal-aħħar. Barra minn hekk, hija tista’ tieħu inkunsiderazzjoni, b’mod partikolari, il-forma u l-għan ta’ lukru jew le
tal-persuna ġuridika inkwistjoni kif ukoll il-kapaċità finanzjarja tas-soċji jew azzjonisti tagħha u l-possibbiltà ta’ dawn
tal-aħħar, li jiksbu l-ammonti neċessarji għall-preżentata tal-azzjoni legali.
Firem
*
Lingwa tal-kawża: il-Ġermaniż.