CELEX: 62003CJ0220
Protokół w sprawie przywilejów i immunitetów Wspólnot Europejskich
Porozumienie w sprawie siedziby Europejskiego Banku Centralnego
Klauzula arbitrażowa
Nieruchomości najmowane przez EBC
Podatki pośrednie przeniesione na czynsz

1       W skardze Europejski Bank Centralny (EBC) wnosi w istocie do Trybunału o orzeczenie, że Republika Federalna Niemiec jest zobowiązana
zwrócić z tytułu wszystkich dostaw towarów i usług, których potrzebuje do użytku służbowego w Niemczech, a w szczególności
z tytułu wszystkich umów najmu nieruchomości, podatek obrotowy, w stosunku do którego można wykazać lub gdy stosowne kryteria
ekonomiczne pozwalają na przyjęcie, iż został on wliczony w cenę zapłaconą przez tę instytucję. Poza owym zasadniczym żądaniem,
EBC wnosi o zasądzenie na jego rzecz od tego państwa kwoty 8 794 023,37 EUR tytułem tego podatku wliczonego do zapłaconego
przezeń czynszu oraz kwoty 1 925 689,23 EUR tytułem tego podatku wliczonego do kosztów dodatkowych i kosztów różnych prac
związanych z tymi stosunkami najmu.

Ramy prawne
2       EBC opiera swoją skargę, wniesioną na podstawie klauzuli arbitrażowej znajdującej się w porozumieniu z dnia 18 września 1998 r.
zawartym pomiędzy rządem Republiki Federalnej Niemiec i Europejskim Bankiem Centralnym w sprawie siedziby tej instytucji (BGBl. 1998
II, str. 2745, zwanym dalej „porozumieniem w sprawie siedziby”), na art. 8 ust. 1 tego porozumienia w związku z art. 3 ust. 2
i 23 ust. 1 protokołu w sprawie przywilejów i immunitetów Wspólnot Europejskich z dnia 8 kwietnia 1965 r. (Dz.U. 1967, 152,
str. 13, zwany dalej „protokołem”).
3       Artykuł 291 WE stanowi, że:
„Wspólnota korzysta na terytorium państw członkowskich z przywilejów i immunitetów koniecznych do wykonywania jej zadań na
warunkach określonych w Protokole z 8 kwietnia 1965 r. w sprawie przywilejów i immunitetów Wspólnot Europejskich. Jest tak
również w przypadku Europejskiego Banku Centralnego, Europejskiego Instytutu Walutowego i Europejskiego Banku Inwestycyjnego”.

Protokół
4       Artykuł 3 ust. 2 protokołu przewiduje, że:
„Rządy państw członkowskich, wszędzie tam, gdzie jest to możliwe, podejmują stosowne środki w celu umorzenia lub zwrotu kwoty
podatków pośrednich lub podatków z tytułu sprzedaży wliczonych w cenę mienia ruchomego i nieruchomego, w przypadku gdy Wspólnoty
dokonują, do celów użytku służbowego, poważnych zakupów, których cena zawiera tego typu podatki. Jednakże stosowanie tych
postanowień nie może spowodować zakłócenia konkurencji w obrębie Wspólnoty”.
5       Artykuł 23 ust. 1 stanowi, iż protokół znajduje zastosowanie do EBC.

Porozumienie w sprawie siedziby
6       Zgodnie z akapitem piątym preambuły porozumienia ma ono na celu „określenie przywilejów i immunitetów Europejskiego Banku
Centralnego w Republice Federalnej Niemiec zgodnie z protokołem w sprawie przywilejów i immunitetów Wspólnot Europejskich”.
7       Artykuł 8 ust. 1 porozumienia w sprawie siedziby stanowi:
„Stosując art. 3 ust. 1 protokołu Bundesamt für Finanzen [federalny urząd finansowy] na wniosek dokonuje zwrotu z wpływów
z tytułu podatku obrotowego, podatku obrotowego zafakturowanego odrębnie EBC przez przedsiębiorców z tytułu dostawy towarów
lub świadczenia usług na rzecz EBC, o ile te towary i usługi są przeznaczone do użytku służbowego przez EBC. Wysokość podatku
należnego z tytułu tych towarów lub usług musi przekraczać 50 DEM i zostać zapłacona przedsiębiorcy przez EBC [...]”.
8       Artykuł 21 porozumienia w sprawie siedziby zawiera następującą klauzulę arbitrażową:
„Jakiekolwiek rozbieżności pomiędzy rządem [Republiki Federalnej Niemiec] a EBC dotyczące wykładni lub zastosowania niniejszego
porozumienia, które nie mogą zostać rozstrzygnięte bezpośrednio pomiędzy stronami, mogą zostać poddane przez którąkolwiek
ze stron zgodnie z art. 35.4 statutu ESBC [Europejskiego Systemu Banków Centralnych i Europejskiego Banku Centralnego] rozstrzygnięciu
Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości”.

Statut ESBC
9       Artykuł 35.4 protokołu w sprawie statutu Europejskiego Systemu Banków Centralnych i Europejskiego Banku Centralnego, stanowiącego
załącznik do traktatu WE (zwanego dalej „statutem ESBC”) ma następujące brzmienie:
„Trybunał Sprawiedliwości jest właściwy do orzekania na mocy klauzuli arbitrażowej umieszczonej w umowie prawa publicznego
lub prywatnego, zawartej przez Europejski Bank Centralny lub w jego imieniu”.

Przepisy dotyczące podatku obrotowego
10     Umsatzsteuergesetz (ustawa w sprawie podatku obrotowego), której wersja właściwa dla niniejszej sprawy pochodzi z dnia 9 czerwca
1999 r. (BGBl. 1999 I, str. 1270, zwana dalej „UStG”), ma na celu dokonanie transpozycji do prawa niemieckiego przepisów szóstej
dyrektywy Rady 77/388/EWG z dnia 17 maja 1977 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich w odniesieniu do
podatków obrotowych – wspólny system podatku od wartości dodanej: ujednolicona podstawa wymiaru podatku. (Dz.U. L 145, str. 1,
zwanej dalej „szóstą dyrektywą”).
11     Zgodnie z art. 4 ust. 12 lit. a) UstG, opartym na art. 13 części B lit. b) szóstej dyrektywy, najem nieruchomości jest zwolniony
z podatku obrotowego. Zwolnienie to zostało rozciągnięte na wszystkie świadczenia pomocnicze związane z najmem, a w szczególności,
na koszty zafakturowane wynajmującemu przez najemcę na podstawie umowy najmu.
12     Artykuł 9 ust. 1 UStG oparty na art. 13 części C szóstej dyrektywy przewiduje możliwość traktowania jako opodatkowanej, transakcji,
która normalnie podlegałaby zwolnieniu na podstawie art. 4 ust. 12 lit. a) tej ustawy, wówczas, gdy transakcja ta jest wykonywana
na rzecz przedsiębiorcy, który wykonuje transakcje podlegające podatkowi obrotowemu, pozwalając tym samym na odliczenie naliczonego
podatku.
13     EBC nie ma przymiotu przedsiębiorcy w rozumieniu niemieckiego prawa podatkowego, a co za tym idzie, osoby wynajmujące mu nieruchomości
nie korzystają z przewidzianej w art. 9 ust. 1 UStG możliwości potraktowania jako transakcji podlegających temu podatkowi
najmów nieruchomości na rzecz tej instytucji oraz świadczenia usług dodatkowych w stosunku do tych transakcji. Owa możliwość
wyboru opodatkowania jest również wyłączona przez niemieckie prawo podatkowe z tego powodu, że BCE, podobnie jak banki i przedsiębiorstwa
ubezpieczeniowe sektora prywatnego, dokonuje tylko transakcji wyłączających prawo do odliczenia naliczonego podatku.
14     Na podstawie art. 15 ust. 1 UStG, opierającego się na art. 17 ust. 2 szóstej dyrektywy, przedsiębiorcy realizujący transakcje
podlegające opodatkowaniu podatkiem obrotowym są uprawnieni do odliczenia od podatku należnego kwoty podatku naliczonego przez
ich dostawców za świadczenie usług pośrednich. Niemniej jednak nie dysponują oni taką możliwością w przypadku transakcji zwolnionych
od podatku, jakimi są, zgodnie z art. 4 ust. 12 lit a) UStG, najem nieruchomości i świadczenie usług pomocniczych w stosunku
do tego najmu, ponieważ w takim przypadku w ogóle nie zostaje naliczony podatek obrotowy, a co za tym idzie, niemożliwe jest
jakiekolwiek odliczenie.

Stan faktyczny
15     EBC najmuje różne nieruchomości we Frankfurcie (Niemcy), mieście, w którym znajduje się jego siedziba. Dwoma głównymi nieruchomościami
są:
–       budynek Eurotower, położony przy Kaiserstraße 29 (zwany dalej „Eurotower”) oraz
–       budynek Eurotheum, położony przy Neue Mainzer Straße oraz przy Junghofstraße (zwany dalej „Eurotheum”).
16     Oczywistym jest, że zgodnie z art. 4 ust. 12 lit. a) UStG najem nieruchomości jest zwolniony z podatku obrotowego. Podobnie
w myśl zasady, zgodnie z którą świadczenia pomocnicze podlegają temu samemu reżimowi, co świadczenie główne, opłaty związane
z tymi stosunkami najmu (opłaty za utrzymanie, elektryczność, wodę, ubezpieczenie itp., zwane dalej „opłatami”) również są
zwolnione z tego podatku. W związku z powyższym osoby wynajmujące nieruchomości na rzecz EBC i zarządzające tymi opłatami,
i świadczeniami pomocniczymi nie fakturują tej instytucji podatku obrotowego z tytułu tych transakcji.
17     Z kolei sami wynajmujący są podatnikami podatku obrotowego w zakresie wszystkich świadczeń pomocniczych związanych z wynajmowanymi
przez nie nieruchomościami (prace budowlane, prace porządkowe, prace związane z utrzymaniem, jak również opłaty za elektryczność,
wodę, ubezpieczenie, zwane dalej „transakcjami powodującymi naliczenie podatku”). W przypadku gdyby wynajem nieruchomości
przez wynajmującego podlegał takiemu opodatkowaniu, mógłby on, zgodnie z art. 15 ust. 1 UstG, odliczyć od podatku należnego
z tytułu dokonanych przez niego transakcji podlegających opodatkowaniu kwotę podatku naliczonego od transakcji powodujących
naliczenie podatku (zwanego dalej „podatkiem naliczonym”). W ten sposób mógłby odzyskać tę kwotę.
18     Z tego też powodu w interesie wynajmujących leży korzystanie z prawa wyboru przyznanego im zgodnie z art. 9 ust. 1 UStG, aby
traktować jako transakcję podlegającą podatkowi obrotowemu najem, który co do zasady jest zwolniony z tego podatku. Gdy wynajmującemu
przysługuje taki wybór, to znaczy wtedy, gdy wynajem następuje na rzecz najemców posiadających przymiot przedsiębiorcy i którzy
sami dokonują transakcji podlegających opodatkowaniu, najemca może następnie odliczyć kwotę podatku obrotowego nałożonego
na najem od kwoty podatku należnego z tytułu dokonanych przez niego transakcji. W ten sposób najemca może co do zasady odzyskać
kwotę podatku zapłaconego z tytułu najmu i okoliczność, iż wynajmujący wybrał opodatkowanie nie powoduje, z punktu widzenia
najemcy, żadnej negatywnej konsekwencji podatkowej.
19     Zdaniem EBC taki system zwolnień powoduje, iż jest on zobowiązany do zapłaty wynajmującym kwot podatku obrotowego uiszczonego
przez nich z tytułu dokonanych przez nich transakcji powodujących naliczenie podatku. W rzeczywistości bowiem wynajmujący
obliczają czynsz biorąc pod uwagę swoją marżę zysku i w związku z tym nakładają wyższy czynsz na najemców takich jak EBC,
na których nie można refakturować podatku naliczonego. Nawet jeżeli kwoty te nie pojawiają się oddzielnie na fakturach, to
zdaniem tej instytucji możliwym jest ustalenie, że zostały zawarte w czynszu i fakturowanych na nią opłatach. Na tej podstawie
twierdzi, iż ponosi w sposób pośredni podatek obrotowy.
20     Republika Federalna Niemiec zaprzecza, jakoby podatek obrotowy zawierał się w czynszu i opłatach ponoszonych przez EBC. Zwraca
uwagę na to, że wiele pozostałych najemców, w szczególności banków i przedsiębiorstw ubezpieczeniowych sektora prywatnego
znajduje się w takiej samej sytuacji podatkowej, co EBC. Czynsz oraz opłaty są ustalane przez rynek i EBC nie udowodnił, że
ponoszony przezeń czynsz i opłaty są wyższe o kwoty odpowiadające w rzeczywistości kwotom podatku uiszczonego przez wynajmujących
z tytułu dokonanych przez nich opodatkowanych transakcji związanych z najmem.
21     W piśmie z dnia 9 kwietnia 2001 r. Finanzamt Wiesbaden, miejscowy urząd podatkowy, oddalił wniosek EBC zmierzającego do uzyskania
zwrotu podatku obrotowego, który jego zdaniem został zawarty w fakturach za najem i opłaty, wystawionych mu przez wynajmującego.
EBC zakwestionował oddalenie wniosku powołując się na art. 8 ust. 1 porozumienia w sprawie siedziby i art. 3 ust. 2 protokołu.
Wobec utrzymujących się rozbieżności pomiędzy niemieckimi organami podatkowymi a EBC, wniósł on niniejszą skargę.

W przedmiocie dopuszczalności skargi
22     Republika Federalna Niemiec kwestionuje dopuszczalność niniejszej skargi tak w świetle protokołu, jak i na podstawie porozumienia
w sprawie siedziby.
23     Po pierwsze, zdaniem Republiki Federalnej Niemiec klauzula arbitrażowa znajdująca się w art. 21 porozumienia w sprawie siedziby,
w sposób wyraźny i wyłączny znajduje zastosowanie do rozbieżności dotyczących wykładni lub zastosowana „niniejszego porozumienia”.
W związku z tym twierdzi, iż Trybunał nie jest właściwy w zakresie wykładni i stosowania protokołu, w szczególności zaś w zakresie
bezpośredniego stosowania jego art. 3 ust. 2 oraz że z tego względu skarga jest niedopuszczalna.
24     Odnośnie tej kwestii wystarczy stwierdzić, zgodnie z tym, na co zwrócił uwagę podczas rozprawy EBC, że skarga nie zmierza
do uzyskania wykładni lub do bezpośredniego zastosowania art. 3 ust. 2 protokołu, a jedynie do zastosowania art. 8 ust. 1
porozumienia w sprawie siedziby, które powinno być interpretowane w świetle art. 3 ust. 2 protokołu, jako że ów art. 8 ust. 1
stanowi szczególny sposób wprowadzenia w życie tego artykułu w niniejszej sprawie. Na podstawie klauzuli arbitrażowej, o której
mowa w art. 21 porozumienia w sprawie siedziby, Trybunał jest właściwy, jeżeli chodzi o wykładnię i zastosowanie art. 8 ust. 1
tego porozumienia w świetle kontekstu prawnego, w jaki wpisuje się ten ostatni przepis.
25     Po drugie, Republika Federalna Niemiec twierdzi, że klauzula arbitrażowa, która zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału
powinna być interpretowana w sposób ścisły, nie znajduje zastosowania do niniejszej sprawy, ponieważ brak jest jakiejkolwiek
„rozbieżności dotyczącej wykładni i zastosowania porozumienia w sprawie siedziby”. W rzeczywistości państwo to i EBC są zgodne
co do tego, że art. 8 ust. 1 tego porozumienia przewiduje, zgodnie z jego treścią, jedynie zwrot podatku obrotowego, który
został oddzielnie zafakturowany, a co za tym idzie przepis ten nie znajdzie zastosowania ponieważ w niniejszej sprawie nie
chodzi o zwrot takiego podatku.
26     W tym względzie EBC słusznie zauważa, że najwyraźniej pomiędzy nim a Republiką Federalną Niemiec istnieje rozbieżność dotycząca
wykładni i zastosowania art. 8 ust. 1 porozumienia w sprawie siedziby, w szczególności kwestii, czy art. 3 ust. 2 protokołu
narzuca szerszą wykładnię tego przepisu z tym skutkiem, że owo państwo członkowskie będzie musiało zwrócić EBC podatek obrotowy
nie tylko wówczas, gdy został on odrębnie zafakturowany, zgodnie z treścią rzeczonego art. 8 ust. 1, ale również i wówczas,
gdy możliwe będzie wykazanie, że nawet jeśli nie został odrębnie zafakturowania, to w rzeczywistości taki podatek został poniesiony
przez EBC.
27     W świetle tych rozważań należy stwierdzić, że bezpodstawne są zarzuty dotyczące niedopuszczalności podniesione przez Republikę
Federalną Niemiec i stwierdzić, że Trybunał jest właściwy, na podstawie art. 21 porozumienia w sprawie siedziby w związku
z art. 238 WE i 35 ust. 4 statutu ESBC, do orzekania w sprawie skargi EBC.

Co do istoty sprawy
28     Nie budzi wątpliwości, że art. 8 ust. 1 porozumienia w sprawie siedziby, zgodnie z brzmieniem tego przepisu, przewiduje wyłącznie
zwrot podatku obrotowego „zafakturowanego odrębnie […] z tytułu dostawy towarów lub świadczenia usług” na rzecz EBC. Bezsporne
jest również i to, że nie został nałożony jakikolwiek podatek obrotowy na dostawę towarów i świadczenie usług, a co za tym
idzie nie mógł zostać zafakturowany odrębnie żaden podatek „z tytułu” tych dostaw i świadczenia usług.
29     Niemniej jednak EBC zwraca uwagę na fakt, iż artykuł 8 ust. 1 porozumienia w sprawie siedziby odczytywany w świetle art. 3
ust. 2 protokołu, przewiduje nie tylko zwrot podatku obrotowego odrębnie zafakturowanego, ale również podatku obrotowego zawartego
w cenach zapłaconych przez EBC, a co za tym idzie, podatku obrotowego poniesionego pośrednio przez tę instytucję z powodu
przeniesienia tego podatku na czynsz fakturowany przez jego wynajmujących, bez względu na okoliczność, czy fakturowanie zostało
dokonane odrębnie. Wynika to z faktu, że art. 3 ust. 2 protokołu wyraźnie przewiduje zwrot podatku obrotowego przez państwa
członkowskie „wszędzie tam, gdzie jest to możliwe” i wymaga ponadto w sposób ogólny zwrotu „kwoty podatków pośrednich [...]
wliczonych w cenę mienia ruchomego i nieruchomego”.
30     Nie można przychylić się do tej argumentacji.
31     Artykuł 8 ust. 1 porozumienia w sprawie siedziby w sposób wyraźny i jednoznaczny uzależnia zwrot podatku obrotowego od przesłanki,
która nie została spełniona w niniejszej sprawie, to znaczy, aby podatek był „zafakturowany odrębnie”. Nawet jeżeli zasadniczo
możliwa byłaby wykładnia jednego z przepisów porozumienia „w świetle” kontekstu prawnego, w który się on wpisuje, a która
rozwiązałaby dwuznaczność jego redakcji, to jednak taka wykładana nie mogłaby skutkować pozbawieniem „effet utile” jasnego
i precyzyjnego brzmienia tego przepisu.
32     Ponadto okoliczność, iż podatek zostałby „zafakturowany odrębnie” nie godzi ani w cel, ani w treść art. 3 ust. 2 protokołu.
Otóż przepis ten przewiduje jedynie przyjęcie „stosownych przepisów” w celu zwrotu podatków i to tylko w przypadku, gdy dotyczą
one „poważnych zakupów” i „jedynie tam [...], gdzie jest to możliwe”. Tym samym instytucjom wspólnotowym podobnie jak i państwom
członkowskim został przyznany pewien zakres swobody przy zawieraniu porozumień dotyczących wykonywania wspomnianego art. 3
ust. 2 protokołu.
33     Wykluczenie zwrotu podatków, które nie zostały zafakturowane EBC, ale które zostały zapłacone jako podatek naliczony przez
jego kontrahentów i mogą tym samym wpływać na fakturowane mu ceny, nie wykracza poza ten zakres swobody. Tak samo jest w przypadku
progu 50 DEM ustalonego przez porozumienie w sprawie siedziby dla możliwości zwrotu podatku. Tym samym wymogi te są zgodne
z protokołem.
34     Ponadto przewidziana przesłanka służy ochronie interesu finansowego tak Wspólnoty Europejskiej, jak i przyjmującego państwa
członkowskiego, ponieważ zapobiega ona temu, by przeznaczano fundusze publiczne na wprowadzanie w życie szczegółowych i kompleksowych
procedur zwrotu mających na celu wykazanie, że część wydatków poniesionych przez EBC odpowiada w rzeczywistości podatkowi
zapłaconemu jako podatek naliczony przez jego kontrahentów.
35     Wreszcie należy dodać, że powołane przez EBC postanowienie z dnia 17 grudnia 1968 r. w sprawie Ufficio Imposte di Consumo
di Ispra przeciwko Komisji (2/68, Rec. str. 635), jest bez znaczenia dla niniejszej sprawy, ponieważ postanowienie to zostało
wydane w sytuacji, w której Komisja Wspólnot Europejskich w porozumieniu zawartym z rządem włoskim dochodziła na podstawie
protokołu zmniejszenia praw i gwarancji, z których korzystały osoby trzecie niebędące stronami porozumienia.
36     W świetle powyższych rozważań należy oddalić skargę EBC.

W przedmiocie kosztów
37     Zgodnie z art. 69 § 2 regulaminu kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ
Republika Federalna Niemiec wniosła o obciążenie kosztami postępowania EBC, który przegrał sprawę, należy obciążyć go kosztami
postępowania.
Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
1)
Skarga zostaje oddalona.
2)
Europejski Bank Centralny zostaje obciążony kosztami postępowania.
Podpisy
*
Język postępowania: niemiecki.