CELEX: 62003CJ0442
Κρατικές ενισχύσεις
Αιτήσεις αναιρέσεως
Προσφυγή ακυρώσεως
Απόφαση περί περατώσεως διαδικασίας εξετάσεως κινηθείσας δυνάμει του άρθρου 88, παράγραφος 2, ΕΚ
Έννοια της κρατικής ενισχύσεως
Απόλυτο δεδικασμένο
Ενισχύσεις δυνάμενες να θεωρηθούν συμβατές με την κοινή αγορά
Ενισχύσεις κοινωνικού χαρακτήρα
Προϋποθέσεις

BAI κατά Επιτροπής και δεν μπορεί, κατά συνέπεια, να εξεταστεί.
39     Το Πρωτοδικείο έκρινε ότι ο λόγος αυτός ήταν παραδεκτός. Κατέληξε στη λύση αυτή, κρίνοντας, με τη σκέψη 77 της αναιρεσιβαλλομένης
αποφάσεως, ότι το δεδικασμένο που παράγει μια δικαστική απόφαση μπορεί να εμποδίσει το παραδεκτό προσφυγής αν η προσφυγή επί
της οποίας εκδόθηκε η πρώτη δικαστική απόφαση αφορούσε τους ίδιους διαδίκους, είχε το ίδιο αντικείμενο και στηρίχθηκε στους
ίδιους λόγους. Ακολούθως, με τις σκέψεις 79 και 80 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως αντιστοίχως, επισήμανε ότι η προσφυγή
της Diputación, η οποία στρεφόταν κατά πράξεως διαφορετικής από εκείνη επί της οποίας εκδόθηκε η προπαρατεθείσα απόφαση ΒΑΙ
κατά Επιτροπής, δεν είχε το ίδιο αντικείμενο με την προσφυγή που ασκήθηκε στην ως άνω υπόθεση και δεν αφορούσε τους ίδιους
διαδίκους.
40     Το Πρωτοδικείο, με την εκτίμησή του αυτή, αγνόησε την ισχύ του δεδικασμένου που παρήγαγε η προπαρατεθείσα απόφαση BAI κατά
Επιτροπής.
41     Σε αντίθεση προς τις εκτιμήσεις του Πρωτοδικείου, το δεδικασμένο της προπαρατεθείσας αποφάσεως BAI κατά Επιτροπής δεν είχε
απλώς σχετική ισχύ, μοναδική συνέπεια της οποίας ήταν να μην μπορεί να ασκηθεί νέα προσφυγή με το ίδιο αντικείμενο, μεταξύ
των ίδιων διαδίκων και στηριζόμενη στους ίδιους λόγους. Η απόφαση αυτή είχε απόλυτη ισχύ δεδικασμένου με αποτέλεσμα να μην
μπορούν να υποβληθούν εκ νέου στο Πρωτοδικείο και να εξεταστούν από αυτό τα νομικά ζητήματα επί των οποίων είχε ήδη αποφανθεί.
42     Συγκεκριμένα, με την προπαρατεθείσα απόφαση BAI κατά Επιτροπής, το Πρωτοδικείο ακύρωσε την απόφαση της 7ης Ιουνίου 1995, με
την οποία η Επιτροπή έκρινε ότι η νέα συμφωνία δεν συνιστούσε κρατική ενίσχυση και αποφάσισε, κατά συνέπεια, να περατώσει
τη διαδικασία εξετάσεως που είχε κινήσει κατά των ενισχύσεων που είχαν χορηγηθεί στην εταιρία Ferries Golfo de Vizcaya.
43     Με την ακύρωση αυτή, όμως, εξαφανίστηκε αναδρομικά η απόφαση της 7ης Ιουνίου 1995 έναντι όλων των υποκειμένων δικαίου. Συνεπώς,
μια τέτοια ακυρωτική απόφαση παράγει αποτελέσματα erga omnes, οπότε περιβάλλεται με απόλυτο δεδικασμένο (βλ., μεταξύ άλλων,
αποφάσεις της 21ης Δεκεμβρίου 1954, 1/54, Γαλλία κατά Ανωτάτης Αρχής, Συλλογή τόμος 1954-1964, σ. 1, 2/54, Ιταλία κατά Ανωτάτης
Αρχής, Συλλογή τόμος 1954-1964, σ. 5, της 11ης Φεβρουαρίου 1955, 3/54, Assider κατά Ανωτάτης Αρχής, Συλλογή τόμος 1954-1964,
σ. 9, και της 14ης Σεπτεμβρίου 1999, C‑310/97 P, Επιτροπή κατά AssiDomän Kraft Products κ.λπ., Συλλογή 1999, σ. I‑5363, σκέψη 54).
44     Το δεδικασμένο αυτό δεν καλύπτει μόνον το διατακτικό της προπαρατεθείσας αποφάσεως BAI κατά Επιτροπής. Εκτείνεται και στο
σκεπτικό της αποφάσεως αυτής που αποτελεί την απαραίτητη βάση του διατακτικού με το οποίο είναι, ως εκ τούτου, αδιαχώριστα
(βλ., υπ’ αυτή την έννοια, απόφαση της 26ης Απριλίου 1988, 97/86, 193/86, 99/86 και 215/86, Αστέρις κ.λπ. κατά Επιτροπής,
Συλλογή 1988, σ. 2181, σκέψη 27, καθώς και την προπαρατεθείσα απόφαση Επιτροπή κατά AssiDomän Kraft Products κ.λπ., σκέψη 54).
45     Επιπλέον, το ζήτημα σχετικά με το απόλυτο δεδικασμένο είναι δημοσίας τάξεως και ο δικαστής πρέπει, ως εκ τούτου, να το εξετάζει
αυτεπαγγέλτως.
46     Εν προκειμένω, το Πρωτοδικείο αποφάσισε την ακύρωση της αποφάσεως της 7ης Ιουνίου 1995, στηριζόμενο, μεταξύ άλλων, με τη σκέψη
80 της προπαρατεθείσας αποφάσεως BAI κατά Επιτροπής, στο συμπέρασμα ότι η νέα συμφωνία «δεν αποτελεί συνήθη εμπορική πράξη»
και, με τη σκέψη 81 της εν λόγω αποφάσεως, στο γεγονός ότι «οι πολιτιστικοί και κοινωνικοί σκοποί που επιδιώκουν ενδεχομένως
οι ισπανικές αρχές δεν ασκούν καμία επιρροή κατά τον χαρακτηρισμό της [νέας συμφωνίας] με γνώμονα το άρθρο 92, παράγραφος
1, της Συνθήκης [νυν, κατόπιν τροποποιήσεως, άρθρο 87, παράγραφος 1, ΕΚ]». Το Πρωτοδικείο έκρινε, τέλος, με τη σκέψη 82 της
ίδιας αποφάσεως, ότι «η εκτίμηση της Επιτροπής, κατά την οποία η [νέα συμφωνία] δεν αποτελεί κρατική ενίσχυση, στηρίζεται
σε εσφαλμένη ερμηνεία του άρθρου 92, παράγραφος 1, της Συνθήκης» και ότι, «[σ]υνεπώς, η απόφαση περί περατώσεως της διαδικασίας
εξετάσεως που κινήθηκε σχετικά με τις ενισχύσεις που χορηγήθηκαν στη Ferries Golfo de Vizcaya φέρει το στίγμα παραβάσεως της
διατάξεως αυτής και πρέπει να ακυρωθεί».
47     Κατά της προπαρατεθείσας αποφάσεως BAI κατά Επιτροπής δεν ασκήθηκε αναίρεση και, κατά συνέπεια, το διατακτικό της, όπως και
οι προαναφερθείσες σκέψεις που αποτελούν την απαραίτητη βάση του, κατέστησαν απρόσβλητα.
48     Από το σκεπτικό της αποφάσεως αυτής προκύπτει σαφώς ότι η Επιτροπή όφειλε να χαρακτηρίσει τις επίδικες ενισχύσεις ως κρατικές
κατά την έννοια του άρθρου 87, παράγραφος 1, ΕΚ, καθώς και, κατόπιν της αποφασισθείσας ακυρώσεως, να κινήσει εκ νέου διαδικασία
εξετάσεως σχετικά με αυτές.
49     Για να συμμορφωθεί προς την απόφαση αυτή, η Επιτροπή κίνησε εκ νέου, ως όφειλε, τη διαδικασία εξετάσεως της συμβατότητας των
επίδικων ενισχύσεων με τη Συνθήκη. Με την προσβαλλόμενη απόφαση, αφενός, επιβεβαίωσε τον χαρακτηρισμό των επίδικων ενισχύσεων
ως κρατικών, όπως είχε αναγνωρίσει το Πρωτοδικείο με την προπαρατεθείσα απόφαση BAI κατά Επιτροπής, και, αφετέρου, έκρινε
ότι οι επίδικες ενισχύσεις δεν ήταν συμβατές με τη Συνθήκη. Επομένως, η Επιτροπή αποφάνθηκε ως προς τα ίδια μέτρα με εκείνα
που χαρακτηρίστηκαν ως κρατικές ενισχύσεις με την προπαρατεθείσα απόφαση BAI κατά Επιτροπής.
50     Υπό τις συνθήκες αυτές, το Πρωτοδικείο, όταν κλήθηκε να αποφανθεί επί της προσφυγής που άσκησε η Diputación κατά της προσβαλλομένης
αποφάσεως, δεν μπορούσε να εξετάσει εκ νέου λόγους αντλούμενους από το γεγονός ότι οι επίδικες ενισχύσεις δεν συνιστούσαν
κρατικές ενισχύσεις, διότι άλλως θα αγνοούσε το περιεχόμενο της προπαρατεθείσας αποφάσεως BAI κατά Επιτροπής. Κατά συνέπεια,
με την απόφασή του, το Πρωτοδικείο παραβίασε το απόλυτο δεδικασμένο που αποτελούσε η προηγούμενη απόφασή του.
51     Επομένως, η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση ενέχει νομικό σφάλμα, καθόσον με αυτήν εξετάστηκε ο λόγος που αντλείται από παράβαση
του άρθρου 87, παράγραφος 1, ΕΚ, τα τρία τμήματα του οποίου απέβλεπαν στην αμφισβήτηση του χαρακτηρισμού των επίδικων ενισχύσεων
ως κρατικών. Το σφάλμα αυτό δεν θίγει, πάντως, το διατακτικό της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
52     Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι οι τρεις πρώτοι λόγοι αναιρέσεως που προέβαλε η Diputación δεν μπορούν να εξεταστούν από
το Δικαστήριο, λαμβανομένου υπόψη του δεδικασμένου που περιβάλλει την προπαρατεθείσα απόφαση BAI κατά Επιτροπής. Αυτοί οι
λόγοι αναιρέσεως δεν ασκούν επιρροή και πρέπει να απορριφθούν.

Επί των λόγων αναιρέσεως που αντλούνται από το ότι το Πρωτοδικείο έκρινε εσφαλμένα ότι η επίδικη ενίσχυση δεν κοινοποιήθηκε
νομότυπα στην Επιτροπή
53     Προτού προβεί στην εξέταση των ισχυρισμών αυτών, το Πρωτοδικείο έκρινε αναγκαίο να εξετάσει το ζήτημα αν η ενίσχυση που αποτελεί
αντικείμενο της προσβαλλομένης αποφάσεως χορηγήθηκε σύμφωνα με τη διαδικασία του άρθρου 88, παράγραφος 3, ΕΚ και, κατ’ επέκταση,
αν πρόκειται για νόμιμη ενίσχυση.
54     Το Πρωτοδικείο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η εν λόγω ενίσχυση ήταν παράνομη, στηριζόμενο σε δύο συλλογισμούς σχετικούς, αφενός,
με το περιεχόμενο της νέας συμφωνίας και, αφετέρου, με την παράλειψη κοινοποιήσεως της συμφωνίας αυτής.
55     Αφενός, το Πρωτοδικείο έκρινε ότι η επίδικη ενίσχυση τέθηκε σε εφαρμογή το 1992, χωρίς προηγούμενη κοινοποίηση στην Επιτροπή
και ότι η νέα συμφωνία δεν επηρέασε την ουσία της. Επισήμανε, συναφώς, με τη σκέψη 58 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι
«από την προσβαλλόμενη απόφαση, σε συνδυασμό με τις εξηγήσεις που έδωσαν οι διάδικοι στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας,
προκύπτει σαφώς ότι η αρχική και η νέα συμφωνία συνιστούν μία και μοναδική ενίσχυση, θεσπισθείσα και εφαρμοσθείσα το 1992,
στο πλαίσιο της συνάψεως της αρχικής συμφωνίας, χωρίς προηγούμενη κοινοποίηση στην Επιτροπή». Το Πρωτοδικείο έκρινε ακολούθως,
με τις σκέψεις 59 και 60 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι «η νέα συμφωνία συνιστά απλή τροποποίηση της αρχικής συμφωνίας»,
ότι «καταρτίστηκε για να [την] αντικαταστήσει» και ότι οι τροποποιήσεις της αρχικής συμφωνίας, όπως προκύπτουν από τη νέα
συμφωνία, «δεν επηρεάζουν ουσιαστικά την ενίσχυση όπως αυτή θεσπίστηκε με την αρχική συμφωνία». Με τη σκέψη 74 της εν λόγω
αποφάσεως, το Πρωτοδικείο διευκρίνισε ότι «η διαδικασία που κινήθηκε στις 29 Σεπτεμβρίου 1993 και περατώθηκε με την απόφαση
της 7ης Ιουνίου 1995 αφορούσε αποκλειστικά την αρχική συμφωνία».
56     Αφετέρου, το Πρωτοδικείο έκρινε ότι η νέα συμφωνία δεν κοινοποιήθηκε νομοτύπως στην Επιτροπή, για τον λόγο, μεταξύ άλλων,
ότι το από 27 Μαρτίου 1995 έγγραφο, το οποίο συνέταξαν οι δικηγόροι της P & O Ferries και όχι η Ισπανική Κυβέρνηση, δεν μπορούσε
να θεωρηθεί ως κοινοποίηση νέας ενισχύσεως. Με τη σκέψη 70 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Πρωτοδικείο επισήμανε, στο
ίδιο πνεύμα, ότι «το γεγονός ότι η Επιτροπή δέχθηκε την ανακοίνωση της νέας συμφωνίας χωρίς καμία αντίρρηση όσον αφορά το
νομικό της κύρος δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να μεταβάλει την έλλειψη νομιμότητας της επίδικης ενισχύσεως».

Επί των λόγων αναιρέσεως που αφορούν το περιεχόμενο της νέας συμφωνίας του 1995
57     Με τον πέμπτο λόγο αναιρέσεως, η Diputación βάλλει κατά του πρώτου συλλογισμού στον οποίο στηρίχθηκε το Πρωτοδικείο για να
διαπιστώσει τον παράνομο χαρακτήρα της επίδικης ενισχύσεως. Αυτός ο λόγος αναιρέσεως πρέπει να εξεταστεί πριν από τον πρώτο,
δεύτερο και έβδομο λόγο αναιρέσεως που προέβαλε η P & O Ferries με την αίτησή της αναιρέσεως και που στρέφονται κατά του ίδιου
τμήματος της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
Επιχειρηματολογία των διαδίκων
58     Η Diputación υποστηρίζει ότι, για να καταλήξει στη διαπίστωση του παράνομου χαρακτήρα της επίδικης ενισχύσεως, το Πρωτοδικείο
παραμόρφωσε τα πραγματικά περιστατικά, την προσβαλλόμενη απόφαση και τα αποδεικτικά στοιχεία, εκτιμώντας, με τη σκέψη 58 της
αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι οι ενισχύσεις που περιέχονται στη νέα συμφωνία του 1995 «θεσπίσθηκαν και εφαρμόσθηκαν το
1992». Λόγω της παραμορφώσεως αυτής, το Πρωτοδικείο υπέπεσε σε πλάνη κατά τον νομικό χαρακτηρισμό των πραγματικών περιστατικών
και, από την ανάλυσή του, άντλησε εσφαλμένες έννομες συνέπειες. Υποκαθιστώντας την αιτιολογία της προσβαλλομένης αποφάσεως
με τη δική του, εμπόδισε επίσης την προσφεύγουσα να ασκήσει τα δικαιώματά της άμυνας.
59     Κατά την Επιτροπή, αυτός ο λόγος αναιρέσεως αφορά μόνον πραγματικά στοιχεία και συνιστά απλώς επανάληψη των εκτιμήσεων που
αναπτύχθηκαν με τα υπομνήματα που υποβλήθηκαν στο Πρωτοδικείο. Είναι, επομένως, απαράδεκτος. Εν πάση περιπτώσει, δεν είναι
βάσιμος. Η επίδικη ενίσχυση ουδέποτε κοινοποιήθηκε. Όλες οι εκτιμήσεις του Πρωτοδικείου επ’ αυτού είναι λυσιτελείς, οπότε
αυτό ορθώς κατέληξε, με τη σκέψη 58 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι οι δύο συμφωνίες συνιστούσαν μία και μοναδική παρανόμως
εφαρμοσθείσα ενίσχυση.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
60     Αφενός, όσον αφορά το παραδεκτό του πέμπτου λόγου αναιρέσεως που προβλήθηκε στην υπόθεση C-471/03 P, η Diputación, σε αντίθεση
προς τους ισχυρισμούς της Επιτροπής, δεν περιορίστηκε να επαναλάβει τις εκτιμήσεις που αναπτύχθηκαν με τα υπομνήματα που υποβλήθηκαν
στο Πρωτοδικείο. Συγκεκριμένα, αυτός ο λόγος αναιρέσεως βάλλει με ακρίβεια και λεπτομέρεια κατά του σκεπτικού της αναιρεσιβαλλομένης
αποφάσεως, ειδικότερα δε της σκέψεως 58. Επιπλέον, αφορά την παραμόρφωση των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς από το
Πρωτοδικείο και δεν μπορεί, ως εκ τούτου, να έχει προβληθεί ενώπιόν του. Αφετέρου, ναι μεν η εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών
δεν αποτελεί νομικό ζήτημα που μπορεί να υποβληθεί στον έλεγχο του Δικαστηρίου στο πλαίσιο αιτήσεως αναιρέσεως, ο κανόνας
αυτός όμως εφαρμόζεται υπό την επιφύλαξη της περιπτώσεως παραμορφώσεως των στοιχείων που υποβλήθηκαν στο Πρωτοδικείο. Συναφώς,
το Δικαστήριο μπορεί να επικρίνει την εκ μέρους του Πρωτοδικείου παραμόρφωση των στοιχείων που του υποβάλλονται, ιδίως στην
περίπτωση που αυτό υποκαθιστά την αιτιολογία της επίδικης αποφάσεως με τη δική του (βλ., κατ’ αυτή την έννοια, απόφαση της
27ης Ιανουαρίου 2000, C‑164/98 P, DIR International Film κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 2000, σ. I‑447, σκέψεις 48 και 49).
61     Επομένως, αυτός ο λόγος αναιρέσεως είναι παραδεκτός.
62     Είναι επίσης βάσιμος.
63     Όπως ορθώς επισημαίνει η Diputación, η ενίσχυση επί της οποίας αποφάνθηκε η Επιτροπή με την προσβαλλόμενη απόφαση είναι η
προκύπτουσα από τη νέα συμφωνία, την οποία η Επιτροπή εξέτασε χωριστά από εκείνη που προβλέφθηκε με την αρχική συμφωνία.
64     Συγκεκριμένα, από το γράμμα της προσβαλλομένης αποφάσεως προκύπτει ότι, το 1992, δεν τέθηκε σε εφαρμογή μία μόνον ενίσχυση.
Για να διαπιστώσει τον παράνομο χαρακτήρα της επίδικης ενισχύσεως, η Επιτροπή στηρίχθηκε αποκλειστικά, με τα σημεία 77 και
78 της εν λόγω αποφάσεως, σε γεγονότα που αφορούσαν αποκλειστικά τη νέα ενίσχυση του 1995 και που ήταν, ως εκ τούτου, σχετικά
με ενίσχυση θεσπισθείσα και εφαρμοσθείσα το 1995.
65     Η Επιτροπή επισήμανε, συναφώς, με το σημείο 43 της προσβαλλομένης αποφάσεως, ότι «η πρώτη συμφωνία που συνήφθη μεταξύ των
αρχών της Αυτόνομης Κοινότητας της Χώρας των Βάσκων και της Ferries Golfo de Vizcaya ακυρώθηκε και τα ποσά που είχε λάβει
η Ferries Golfo de Vizcaya επεστράφησαν. Γι’ αυτό, η υπόθεση [ήταν] πλέον άνευ αντικειμένου». Η Επιτροπή συνέχισε, με το σημείο
44 της ίδιας αποφάσεως, επισημαίνοντας ότι «[ό]σον αφορά τη δεύτερη συμφωνία, η Επιτροπή φρονεί ότι εμπίπτει στο πλαίσιο εφαρμογής
του άρθρου 92 (νυν άρθρου 87), παράγραφος 1, της Συνθήκης». Το σημείο 45 της εν λόγω αποφάσεως επιβεβαιώνει την έκταση της
εξετάσεως στην οποία προέβη η Επιτροπή, διευκρινίζοντας ότι, «[π]ροκειμένου να διασαφηνιστεί αν η συμφωνία του 1995 εμπίπτει
στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 92 [νυν άρθρου 87], παράγραφος 1, της Συνθήκης [...], θα πρέπει να εξετασθεί αν αποτελεί “συνήθη
εμπορική συναλλαγή”». Υπό την ίδια έννοια, το σημείο 67 της εν λόγω αποφάσεως αναφέρει ότι «οι υπό θεώρηση ενισχύσεις χορηγήθηκαν
μεταξύ του 1995 και του 1998».
66     Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι η Επιτροπή ορθώς αποφάνθηκε, με την προσβαλλόμενη απόφαση, επί της συμβατότητας με τη Συνθήκη
της ενισχύσεως που προκύπτει από τη συμφωνία του 1995. Δύσκολα θα μπορούσε να ισχύει κάτι διαφορετικό, καθότι η απόφαση της
7ης Ιουνίου 1995, η οποία αφορούσε την εν λόγω συμφωνία και ανακοινώθηκε στην Επιτροπή με το από 27 Μαρτίου 1995 έγγραφο,
είχε ως αποτέλεσμα να επιτρέψει την εφαρμογή μόνον των μέτρων που προβλέπονταν σ’ αυτή.
67     Επομένως, το Πρωτοδικείο, εκτιμώντας με τη σκέψη 58 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως ότι «η αρχική και η νέα συμφωνία συνιστούν
μία και μοναδική ενίσχυση, θεσπισθείσα και εφαρμοσθείσα το 1992, στο πλαίσιο της συνάψεως της αρχικής συμφωνίας, χωρίς προηγούμενη
κοινοποίηση στην Επιτροπή» και, με τη σκέψη 74 της εν λόγω αποφάσεως, ότι «η διαδικασία που κινήθηκε στις 29 Σεπτεμβρίου 1993
και περατώθηκε με την απόφαση της 7ης Ιουνίου 1995 αφορούσε αποκλειστικά την αρχική συμφωνία», παραμόρφωσε τα πραγματικά περιστατικά
της διαφοράς και την προσβαλλόμενη απόφαση, υποκαθιστώντας με την αιτιολογία του την αιτιολογία της εν λόγω αποφάσεως (βλ.,
υπ’ αυτή την έννοια, προπαρατεθείσα απόφαση DIR International Film κ.λπ. κατά Επιτροπής, σκέψεις 48 και 49).
68     Ως εκ τούτου, ο πέμπτος λόγος αναιρέσεως που προβλήθηκε στην υπόθεση C-471/03 P είναι βάσιμος.
69     Κατά συνέπεια, η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση παραμόρφωσε τα πραγματικά περιστατικά της υπό κρίση υποθέσεως, καθόσον έκρινε ότι
η νέα συμφωνία και η αρχική συμφωνία συνιστούσαν μία και μοναδική ενίσχυση, εφαρμοσθείσα από το 1992.
70     Κατόπιν τούτων, παρέλκει η εξέταση των τριών άλλων λόγων αναιρέσεως που στρέφονται κατ’ αυτού του τμήματος της αναιρεσιβαλλομένης
αποφάσεως, ήτοι:
–       του πρώτου λόγου αναιρέσεως που προβλήθηκε στην υπόθεση C-442/03 P, ο οποίος αντλείται από το ότι το Πρωτοδικείο έκρινε εσφαλμένα
ότι με τη νέα συμφωνία δεν θεσπίστηκε αυτόνομη ενίσχυση σε σχέση με την αρχική·
–       του δεύτερου λόγου αναιρέσεως που προβλήθηκε στην εν λόγω υπόθεση, ο οποίος αντλείται από το ότι το Πρωτοδικείο υπέπεσε σε
πλάνη περί το δίκαιο, εκτιμώντας, με τη σκέψη 60 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι οι τροποποιήσεις της αρχικής συμφωνίας
δεν επηρέασαν την ουσία της τελευταίας αυτής συμφωνίας·
–       του έβδομου λόγου αναιρέσεως που προβλήθηκε στην ίδια υπόθεση, ο οποίος αντλείται από το ότι το Πρωτοδικείο αγνόησε, με τη
σκέψη 67 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το διττό περιεχόμενο της αποφάσεως της 7ης Ιουνίου 1995, με την οποία η Επιτροπή
δεν περάτωσε απλώς τη διαδικασία που κινήθηκε στις 29 Σεπτεμβρίου 1993, αλλά απεφάνθη επίσης επί του χαρακτηρισμού της νέας
ενισχύσεως, «που εφαρμόστηκε από το 1995 έως το 1998».
71     Εντούτοις, δεδομένου ότι η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση στηριζόταν, επίσης, στη μη κοινοποίηση της νέας συμφωνίας, πρέπει να
συνεχιστεί η εξέταση των λόγων αναιρέσεως που αφορούν το ζήτημα αυτό.

Επί των λόγων αναιρέσεως που αφορούν τη μη κοινοποίηση της νέας συμφωνίας
72     Με τον τρίτο, τέταρτο, πέμπτο και έκτο λόγο αναιρέσεως, η P & O Ferries στρέφεται κατά των σκέψεων της αναιρεσιβαλλομένης
αποφάσεως με τις οποίες το Πρωτοδικείο έκρινε ότι η επίδικη ενίσχυση δεν κοινοποιήθηκε νομοτύπως στην Επιτροπή και, κατ’ επέκταση,
κατά των σκέψεων της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως που στηρίζονται ευθέως στη διαπίστωση αυτή.
73     Για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η επίδικη ενίσχυση δεν κοινοποιήθηκε, το Πρωτοδικείο επισήμανε, με τη σκέψη 62 της αναιρεσιβαλλομένης
αποφάσεως, ότι το από 27 Μαρτίου 1995 έγγραφο, που εστάλη σε υπάλληλο της Γενικής Διευθύνσεως «Μεταφορές» της Επιτροπής από
τους δικηγόρους της P & O Ferries, «δεν συνιστά τυπική κοινοποίηση νέας σχεδιαζόμενης ενισχύσεως, αλλά περατώνει μια μακρά
ανταλλαγή επιστολών μεταξύ των υπηρεσιών της Επιτροπής και των προσφευγουσών, η οποία αφορούσε τις τροποποιήσεις που είχε
υποστεί βαθμιαία η αρχική συμφωνία». Το Πρωτοδικείο διαπίστωσε στο ίδιο πνεύμα, με τη σκέψη 64 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως,
ότι το από 27 Μαρτίου 1995 έγγραφο απεστάλη από τους δικηγόρους της P & O Ferries και όχι από την Ισπανική Κυβέρνηση, ότι
απεστάλη σε υπάλληλο της Γενικής Διευθύνσεως «Μεταφορές», ενώ το έγγραφο της Επιτροπής προς τα κράτη μέλη SG (81) 12740, της
2ας Οκτωβρίου 1981, απαιτεί αποστολή στον Γενικό Γραμματέα της Επιτροπής και το από 27 Μαρτίου 1995 έγγραφο δεν περιείχε καμία
αναφορά στο άρθρο 88, παράγραφος 3, ΕΚ. Με τις σκέψεις 66 και 70 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Πρωτοδικείο επισήμανε
ότι η συμπεριφορά της Επιτροπής επιρρωννύει την ανάλυση ότι το από 27 Μαρτίου 1995 έγγραφο δεν αποτελούσε πράξη κοινοποιήσεως
και διευκρίνισε ότι το γεγονός ότι η Επιτροπή δέχθηκε την κοινοποίηση της νέας ενισχύσεως χωρίς καμία αντίρρηση ως προς τη
νομική της ισχύ δεν μπορεί να μεταβάλει τον παράνομο χαρακτήρα της επίδικης ενισχύσεως. Τέλος, με τη σκέψη 68 της εν λόγω
αποφάσεως, το Πρωτοδικείο έκρινε ότι οι διάδικοι «παρέσχον ενδείξεις από τις οποίες μπορούσε να διαπιστωθεί ότι θεωρούσαν
την επίδικη ενίσχυση ως μη κοινοποιηθείσα ενίσχυση».
74     Προτού εξεταστούν οι τέσσερις λόγοι αναιρέσεως που προέβαλε η P & O Ferries κατ’ αυτού του τμήματος της αναιρεσιβαλλομένης
αποφάσεως, επιβάλλεται η ανάλυση της επιχειρηματολογίας της Επιτροπής κατά την οποία η εξέταση των λόγων αυτών είναι, εν πάση
περιπτώσει, άσκοπη, οπότε αυτοί πρέπει να θεωρηθούν αλυσιτελείς.
Επί του αλυσιτελούς χαρακτήρα των προαναφερθέντων λόγων αναιρέσεως της P & O Ferries
75     Η Επιτροπή ισχυρίζεται ότι η αίτηση αναιρέσεως της P & O Ferries έχει αμιγώς παρελκυστικό χαρακτήρα. Το ζήτημα της κοινοποιήσεως
της επίδικης ενισχύσεως δεν ασκεί επιρροή, καθότι, εν πάση περιπτώσει, η επιχειρηματολογία της αναιρεσείουσας που αντλείται
από την αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης δεν μπορεί να γίνει δεκτή. Συγκεκριμένα, η ενίσχυση αυτή προσβλήθηκε εμπρόθεσμα
και η P & O Ferries δεν μπορεί βασίμως να ισχυριστεί ότι διατηρεί το εντεύθεν ευεργέτημα. Ακόμη και αν το Δικαστήριο κρίνει
ότι υπήρξε πράγματι κοινοποίηση της εν λόγω ενισχύσεως και αναπέμψει την υπόθεση ενώπιον του Πρωτοδικείου, αυτό πρέπει ούτως
ή άλλως να αποφανθεί ότι η P & O Ferries οφείλει να επιστρέψει την επίδικη ενίσχυση. Υπό τις συνθήκες αυτές, το Δικαστήριο
πρέπει, ανεξαρτήτως της αναλύσεως των σχετικών λόγων αναιρέσεως, να αποφανθεί ότι η από δικονομικής απόψεως θέση της επίδικης
ενισχύσεως δεν ασκεί επιρροή ως προς τη νομιμότητα του άρθρου 2 της προσβαλλομένης αποφάσεως. Η διαφορά είναι ώριμη προς εκδίκαση
ως προς αυτό και το Δικαστήριο πρέπει να απορρίψει αυτόν τον λόγο αναιρέσεως της P & O Ferries.
76     Η επιχειρηματολογία αυτή, καθόσον αφορά τη λυσιτέλεια των προαναφερθέντων λόγων αναιρέσεως, δεν μπορεί να γίνει δεκτή.
77     Συγκεκριμένα, αυτοί οι λόγοι αναιρέσεως στρέφονται κατά των σκέψεων της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως με τις οποίες το Πρωτοδικείο
έκρινε ότι η επίδικη ενίσχυση δεν κοινοποιήθηκε. Βάσει αυτής της διαπιστώσεως περί του παράνομου χαρακτήρα της επίδικης ενισχύσεως,
το Πρωτοδικείο έκρινε ότι η Επιτροπή δεν όφειλε, σε μια τέτοια περίπτωση, να αποδείξει τις πραγματικές συνέπειες της ενισχύσεως
αυτής επί του ανταγωνισμού και επί του ενδοκοινοτικού εμπορίου και ότι μπορούσε, νομίμως, να απαιτήσει την ανάκτηση της ενισχύσεως
αυτής, χωρίς να προσκρούει στην αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης ή σε εξαιρετικές περιστάσεις. Βάσει της
ίδιας διαπιστώσεως, το Πρωτοδικείο έκρινε ότι οι ισπανικές αρχές δεν μπορούσαν να επικαλεστούν τον σχετικό με την προθεσμία
κανόνα που προέκυψε από την προπαρατεθείσα απόφαση Lorenz και ότι η Επιτροπή δεν όφειλε να αιτιολογήσει την απόφαση με την
οποία διέταξε την ανάκτηση της επίδικης ενισχύσεως.
78     Υπό τις συνθήκες αυτές, οι προαναφερθέντες λόγοι αναιρέσεως μπορούν, αν κριθούν βάσιμοι, να οδηγήσουν στην ακύρωση της αναιρεσιβαλλομένης
αποφάσεως, στο μέτρο που με αυτή κρίθηκε ο παράνομος χαρακτήρας της επίδικης ενισχύσεως και απορρίφθηκαν, κατ’ επέκταση, οι
αιτιάσεις που αναπτύχθηκαν στην προηγούμενη σκέψη της παρούσας αποφάσεως. Επομένως, σε αντίθεση προς τους ισχυρισμούς της
Επιτροπής, αυτοί οι λόγοι αναιρέσεως δεν είναι αλυσιτελείς.
79     Το γεγονός ότι η αίτηση αναιρέσεως της P & O Ferries ενδέχεται να έχει παρελκυστικό χαρακτήρα, ακόμη και αν αποδειχθεί, δεν
ασκεί επιρροή επί της αναλύσεως αυτής. Όσον αφορά την πρόταση της Επιτροπής κατά την οποία το Δικαστήριο οφείλει να αποφανθεί,
ανεξαρτήτως της εξετάσεως των προαναφερθέντων λόγων αναιρέσεως, ότι η επίδικη ενίσχυση πρέπει, εν πάση περιπτώσει, να ανακτηθεί
και η αίτηση αναιρέσεως να απορριφθεί, στηρίζεται σε εσφαλμένη αντίληψη της αναιρετικής αρμοδιότητας του Δικαστηρίου. Συγκεκριμένα,
αν γινόταν δεκτή η πρόταση αυτή, το Δικαστήριο θα έπρεπε να αποφανθεί ευθέως επί της ουσίας της διαφοράς. Όταν επιλαμβάνεται
αιτήσεως αναιρέσεως, το Δικαστήριο δεν μπορεί να αποφανθεί επί της ουσίας της διαφοράς, παρά μόνον αφού ακυρώσει προηγουμένως
την απόφαση του Πρωτοδικείου.
80     Περαιτέρω, σε αντίθεση προς τους ισχυρισμούς της Επιτροπής, ο έκτος λόγος αναιρέσεως της P & O Ferries έχει σαφή διάρθρωση
και μπορεί να εξεταστεί από το Δικαστήριο.
Επί του βασίμου των προαναφερθέντων λόγων αναιρέσεως της P & O Ferries
81     Αυτοί οι τέσσερις λόγοι αναιρέσεως συνδέονται στενά και πρέπει να εξεταστούν από κοινού.
–       Επιχειρηματολογία των διαδίκων
82     Η P & O Ferries υποστηρίζει, με τον τρίτο λόγο αναιρέσεως, ότι το Πρωτοδικείο, με τη σκέψη 62 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως,
υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, εκτιμώντας ότι το από 27 Μαρτίου 1995 έγγραφο των δικηγόρων της αναιρεσείουσας προς την Επιτροπή
δεν συνιστούσε επίσημη κοινοποίηση νέας σχεδιαζόμενης ενισχύσεως. Το αντικείμενο του εν λόγω εγγράφου ήταν πράγματι αυτό.
83     Ο τέταρτος λόγος αναιρέσεως αντλείται από το ότι το Πρωτοδικείο στηρίχθηκε εσφαλμένα, με τη σκέψη 64 της αναιρεσιβαλλομένης
αποφάσεως, στο ότι το εν λόγω έγγραφο προερχόταν από δικηγόρους και όχι από την Ισπανική Κυβέρνηση, δεν εστάλη στη Γενική
Γραμματεία της Επιτροπής και δεν περιείχε καμία αναφορά στο άρθρο 88, παράγραφος 3, ΕΚ, για να κρίνει ότι τούτο δεν συνιστούσε
πράξη κοινοποιήσεως.
84     Ο πέμπτος λόγος αναιρέσεως αντλείται από το ότι το Πρωτοδικείο δεν μπορούσε, χωρίς να υποπέσει σε πλάνη περί το δίκαιο, με
τη σκέψη 65 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, να λάβει υπόψη του το γεγονός ότι τα έγγραφα που απέστειλαν οι αναιρεσείουσες
στην Επιτροπή, περιλαμβανομένου του από 27 Μαρτίου 1995 εγγράφου, έφεραν όλα τη μνεία NN 40/93, την οποία χρησιμοποιούσε η
Επιτροπή στον σχετικό με την αρχική συμφωνία φάκελο. Η μνεία αυτή, η οποία χρησιμοποιείται για τις ανάγκες επικοινωνίας με
τις υπηρεσίες της Επιτροπής, δεν έχει καθ’ εαυτή ιδιαίτερη νομική αξία και δεν ασκεί ουδεμία επιρροή ως προς τον χαρακτηρισμό
της νέας συμφωνίας ως νέας ενισχύσεως.
85     Με τον έκτο λόγο αναιρέσεως, η P & O Ferries ισχυρίζεται ότι το Πρωτοδικείο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, εκτιμώντας, με
τη σκέψη 66 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι η ανάλυσή του ενισχύθηκε από τη συμπεριφορά της Επιτροπής. Αντιθέτως, μια
τέτοια συμπεριφορά επιβεβαιώνει τον ανεπαρκή χαρακτήρα της κοινοποιήσεως με το από 27 Μαρτίου 1995 έγγραφο.
86     Η Επιτροπή απαντά, όσον αφορά τον τέταρτο λόγο αναιρέσεως, ότι η γενική οικονομία της διαδικασίας στον τομέα των κρατικών
ενισχύσεων, όπως απορρέει από το άρθρο 88, παράγραφος 3, ΕΚ, συνεπάγεται ότι τα κράτη μέλη πρέπει να κοινοποιούν τις ενισχύσεις
και ότι η επιταγή αυτή ίσχυε και πριν από την έκδοση του κανονισμού 659/1999. Δεδομένου ότι οι σχετικές αποφάσεις απευθύνονται
στα κράτη μέλη, αυτά και μόνον οφείλουν να τις κοινοποιήσουν στην Επιτροπή (βλ., υπ’ αυτή την έννοια, αποφάσεις της 2ας Απριλίου
1998, C‑367/95 P, Επιτροπή κατά Sytraval και Brink’s France, Συλλογή 1998, σ. I-1719, σκέψη 45, και της 15ης Φεβρουαρίου 2001,
C-99/98, Αυστρία κατά Επιτροπής, Συλλογή 2001, σ. I-1101, σκέψεις 32 και 84). Δεν θα ήταν φυσιολογικό η κοινοποίηση εκ μέρους
τρίτου να θωρακίζει το κράτος μέλος έναντι αποφάσεως περί διαταγής ανακτήσεως της ενισχύσεως. Αν το Δικαστήριο κρίνει ότι
η υποχρέωση κοινοποιήσεως βαρύνει, εν πάση περιπτώσει, τα κράτη μέλη, ο τέταρτος λόγος αναιρέσεως είναι αβάσιμος και οι λοιποί
λόγοι αναιρέσεως σχετικά με την κοινοποίηση της επίδικης ενισχύσεως αλυσιτελείς.
87     Όσον αφορά τον τρίτο λόγο αναιρέσεως, η Επιτροπή ισχυρίζεται ότι, με τη σκέψη 68 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, κατά της
οποίας δεν στράφηκε η αναιρεσείουσα, το Πρωτοδικείο επισήμανε ότι οι διάδικοι «θεωρούσαν την επίδικη ενίσχυση ως μη κοινοποιηθείσα
ενίσχυση». Αμφισβητώντας την ανάλυση του Πρωτοδικείου κατά την οποία το από 27 Μαρτίου 1995 έγγραφο δεν συνιστούσε έγκυρη
κοινοποίηση της ενισχύσεως, η P & O Ferries ματαίως αμφισβητεί την εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών, όπως αυτή προκύπτει
από την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση.
88     Όσον αφορά τον πέμπτο λόγο αναιρέσεως, η Επιτροπή αμφισβητεί το ότι το Πρωτοδικείο χρησιμοποίησε τη μνεία «NN» για να αποδείξει
κατά νόμο ότι η επίδικη ενίσχυση δεν είχε κοινοποιηθεί. Το Πρωτοδικείο στηρίχθηκε σ’ αυτό το αποδεικτικό στοιχείο, με τη σκέψη
65 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, για να προβεί, με τη σκέψη 68 της εν λόγω αποφάσεως, σε διαπίστωση ως προς τα πραγματικά
περιστατικά και η εκτίμηση αυτή δεν μπορεί να προσβληθεί κατ’ αναίρεση.
–       Εκτίμηση του Δικαστηρίου
89     Οι τέσσερις υπό εξέταση λόγοι αναιρέσεως στρέφονται, στο σύνολό τους, κατά της αρνήσεως του Πρωτοδικείου να χαρακτηρίσει το
από 27 Μαρτίου 1995 έγγραφο ως πράξη κοινοποιήσεως.
90     Ο νομικός χαρακτηρισμός ενός γεγονότος ή μιας πράξεως εκ μέρους του Πρωτοδικείου είναι νομικό ζήτημα το οποίο μπορεί να προβληθεί
κατ’ αναίρεση. Τούτο ισχύει, για παράδειγμα, όσον αφορά το ζήτημα αν ένα έγγραφο πρέπει να θεωρηθεί ως διοικητική ένσταση
κατά την έννοια του άρθρου 90, παράγραφος 2, του Κανονισμού Υπηρεσιακής Καταστάσεως των υπαλλήλων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων
(βλ., κατ’ αυτή την έννοια, αποφάσεις της 19ης Οκτωβρίου 1995, C-19/93 P, Rendo κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 1995, σ. I-3319,
σκέψη 26, και της 29ης Ιουνίου 2000, C-154/99 P, Politi κατά Ευρωπαϊκού Ιδρύματος Επαγγελματικής Εκπαιδεύσεως, Συλλογή 2000,
σ. I-5019, σκέψη 11).
91     Εν προκειμένω, λαμβανομένης υπόψη της φύσεως των προβαλλόμενων επιχειρημάτων, τα οποία αφορούν τα κριτήρια που χρησιμοποίησε
το Πρωτοδικείο για να κρίνει ότι η επίδικη ενίσχυση δεν κοινοποιήθηκε, το ζήτημα αν το από 27 Μαρτίου 1995 έγγραφο συνιστά
πράξη κοινοποιήσεως της προβλεπόμενης από τη νέα συμφωνία επίδικης ενισχύσεως είναι νομικό ζήτημα που εμπίπτει στην αρμοδιότητα
του Δικαστηρίου.
92     Κατά το άρθρο 88, παράγραφος 3, ΕΚ, υπόκεινται στην προβλεπόμενη από τη διάταξη αυτή υποχρέωση κοινοποιήσεως τα «σχέδια που
αποβλέπουν να θεσπίσουν ή να τροποποιήσουν ενισχύσεις».
93     Από το γράμμα της διατάξεως αυτής προκύπτει ότι μια συμφωνία όπως η νέα συμφωνία, με την οποία θεσπίστηκε η επίδικη ενίσχυση,
υπόκειται στην προβλεπόμενη υποχρέωση κοινοποιήσεως. Ακολούθως, όπως ορθώς υποστηρίζει η P & O Ferries, η υποχρέωση κοινοποιήσεως
αυτής της νέας συμφωνίας είναι αυτοτελής σε σχέση με την υποχρέωση κοινοποιήσεως της αρχικής συμφωνίας. Κατά συνέπεια, η παράλειψη
κοινοποιήσεως της αρχικής συμφωνίας, η οποία την κατέστησε παράνομη, δεν ασκεί επιρροή στην εξέταση της νομιμότητας της νέας
συμφωνίας, η οποία στηρίζεται στην εκτίμηση του αν τηρήθηκε η επιταγή κοινοποιήσεως γι’ αυτή και μόνον τη συμφωνία.
94     Το γεγονός ότι η νέα ενίσχυση γνωστοποιήθηκε στην Επιτροπή κατά τη διαδικασία εξετάσεως που κινήθηκε ως προς την αρχική συμφωνία
δεν μπορεί να αναιρέσει την εκτίμηση αυτή. Συγκεκριμένα, δεδομένου ότι η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση αφορά, όπως προαναφέρθηκε,
μόνον την ενίσχυση που θεσπίστηκε με τη νέα συμφωνία, το ζήτημα της κοινοποιήσεως της εν λόγω ενισχύσεως πρέπει να εξεταστεί
ανεξάρτητα από το αν η Επιτροπή κίνησε διαδικασία εξετάσεως ως προς την αρχική συμφωνία.
95     Ακολούθως, το γεγονός ότι τα έγγραφα που απέστειλαν οι αναιρεσείουσες στην Επιτροπή, περιλαμβανομένου του από 27 Μαρτίου 1995
εγγράφου, φέρουν στο σύνολό τους τη μνεία NN 40/93, την οποία χρησιμοποιούσε η Επιτροπή στον σχετικό με την αρχική συμφωνία
φάκελο, δεν ασκεί καθ’ εαυτό επιρροή ως προς τον χαρακτηρισμό της νέας συμφωνίας ως νέας ενισχύσεως. Επομένως, κακώς το Πρωτοδικείο
στηρίχθηκε στο στοιχείο αυτό για να αποδείξει ότι η επίδικη ενίσχυση δεν μπορούσε να διαχωριστεί από τα μέτρα που προέβλεπε
η αρχική συμφωνία και έκρινε, κατ’ επέκταση, ότι η επίδικη ενίσχυση δεν κοινοποιήθηκε.
96     Επιπλέον, από τα έγγραφα της δικογραφίας προκύπτει ότι η P & O Ferries είχε την πρόθεση, με την αποστολή του από 27 Μαρτίου
1995 εγγράφου, να «ενημερώσει εγκαίρως» την Επιτροπή για την ύπαρξη και το περιεχόμενο της νέας συμφωνίας, καθώς και για την
επιθυμία των συμβαλλομένων μερών να εφαρμόσουν την επίδικη ενίσχυση.
97     Κατ’ αρχάς, η Επιτροπή αποφάσισε, με την από 7 Ιουνίου 1995 απόφασή της, να περατώσει τη διαδικασία εξετάσεως που είχε κινήσει
ως προς την αρχική συμφωνία, βάσει των στοιχείων που περιέχονται στο έγγραφο αυτό και λαμβανομένων υπόψη των «ουσιωδών τροποποιήσεων
που εισήχθησαν με μια νέα συμφωνία». Επομένως, η Επιτροπή έλαβε όντως υπόψη το εν λόγω έγγραφο που εστάλη σε υπάλληλο άμεσα
επιφορτισμένο με την παρακολούθηση του φακέλου, προκειμένου να εξετάσει τα μέτρα των επίδικων ενισχύσεων.
98     Ακολούθως, από το γράμμα της από 7 Ιουνίου 1995 αποφάσεως προκύπτει ότι οι ουσιώδεις αυτές τροποποιήσεις εισήχθησαν στη νέα
συμφωνία «προκειμένου να ληφθούν υπόψη οι ανησυχίες που είχε εκφράσει η Επιτροπή». Επιπλέον, η από 7 Ιουνίου 1995 απόφαση
τελειώνει με τη ρητή επισήμανση ότι «η νέα συμφωνία που καλύπτει την περίοδο 1995-1998 δεν αποτελεί κρατική ενίσχυση». Επομένως,
η Επιτροπή δεν μπορεί βασίμως να ισχυριστεί ότι δεν ενημερώθηκε εγκαίρως, για την υποβολή παρατηρήσεων, σχετικά με τα μέτρα
που περιέχονται στη νέα αυτή συμφωνία ούτε να υποστηρίξει ότι το από 27 Μαρτίου 1995 έγγραφο δεν κατέστησε δυνατή την εκ μέρους
της κανονική άσκηση του ελέγχου της.
99     Τέλος, από τα έγγραφα της δικογραφίας προκύπτει ότι η προβλεπόμενη από τη νέα συμφωνία επίδικη ενίσχυση δεν καταβλήθηκε προτού
αποφασίσει η Επιτροπή, στις 7 Ιουνίου 1995, να περατώσει τη διαδικασία εξετάσεως που κινήθηκε ως προς την αρχική συμφωνία.
Οι πρώτες πληρωμές προς την P & O Ferries πραγματοποιήθηκαν μόλις τον Δεκέμβριο του 1995. Εξάλλου, με το σημείο 77 της προσβαλλομένης
αποφάσεως, η Επιτροπή αναγνώρισε ότι «οι πληρωμές [...] ήταν μεταγενέστερες της ευνοϊκής απόφασης της Επιτροπής της 7ης Ιουνίου
1995». Περαιτέρω, η νέα ενίσχυση περιέχει ρήτρα ως προς το περιεχόμενο της οποίας η Επιτροπή δεν διατύπωσε επιφυλάξεις το
1995 και η οποία ορίζει ότι «ελήφθησαν όλα τα μέτρα για να τηρηθεί το άρθρο 93, παράγραφος 3, της Συνθήκης της Ρώμης». Όσον
αφορά το γεγονός ότι η νέα συμφωνία συνήφθη πριν από την έκδοση της από 7 Ιουνίου 1995 αποφάσεως, τούτο δεν αποδεικνύει ότι
οι ενισχύσεις χορηγήθηκαν πριν από την έκδοση της εν λόγω αποφάσεως.
100   Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι το Πρωτοδικείο εσφαλμένα έκρινε, με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, ότι οι ενδιαφερόμενοι
διάδικοι και η Επιτροπή θεωρούσαν την επίδικη ενίσχυση ως μη κοινοποιηθείσα.
101   Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο δεν χρειάζεται να αποφανθεί επί του ένατου λόγου αναιρέσεως της Diputación, που αντλείται από
το γεγονός ότι το Πρωτοδικείο, μη αποφαινόμενο επί της αιτήσεως προσκομίσεως όλων των σχετικών με τη συμφωνία του 1995 εγγράφων,
βάσει των οποίων αποδεικνύεται ότι η Επιτροπή είχε θεωρήσει το από 27 Μαρτίου 1995 έγγραφο ως κοινοποίηση νέας ενισχύσεως,
προσέβαλε τα δικαιώματα άμυνας και παρέβη το άρθρο 66 του Κανονισμού Διαδικασίας του Πρωτοδικείου.
102   Εντούτοις, το Πρωτοδικείο ορθώς έκρινε ότι το από 27 Μαρτίου 1995 έγγραφο δεν συνιστούσε πράξη κοινοποιήσεως που να ικανοποιεί
τις επιταγές του άρθρου 88, παράγραφος 3, ΕΚ.
103   Συγκεκριμένα, από την οικονομία του άρθρου 88, παράγραφος 3, ΕΚ, που καθιερώνει διμερή σχέση μεταξύ Επιτροπής και κράτους
μέλους, προκύπτει ότι η υποχρέωση κοινοποιήσεως βαρύνει μόνον τα κράτη μέλη. Κατά συνέπεια, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι η υποχρέωση
αυτή ικανοποιείται μέσω της κοινοποιήσεως από τη δικαιούχο της ενισχύσεως. Όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, ο μηχανισμός ελέγχου
και εξετάσεως των κρατικών ενισχύσεων που καθιερώνει το άρθρο 88 ΕΚ δεν επιβάλλει καμία ειδική υποχρέωση στον δικαιούχο της
ενισχύσεως. Αφενός, η υποχρέωση κοινοποιήσεως και η απαγόρευση προηγούμενης εφαρμογής των σχεδίων ενισχύσεως αφορούν το κράτος
μέλος. Αφετέρου, το κράτος μέλος είναι επίσης ο αποδέκτης της αποφάσεως με την οποία η Επιτροπή διαπιστώνει το ασυμβίβαστο
της ενισχύσεως και το καλεί να την καταργήσει εντός της προθεσμίας που του τάσσει (βλ. απόφαση της 11ης Ιουλίου 1996, C‑39/94,
SFEI κ.λπ., Συλλογή 1996, σ. I-3547, σκέψη 73).
104   Δεν ασκεί συναφώς επιρροή το γεγονός ότι, κατά την ημερομηνία κατά την οποία, εν προκειμένω, διαβιβάστηκε το σχέδιο της νέας
συμφωνίας στην Επιτροπή, κανένα κανονιστικό κείμενο δεν προέβλεπε ότι, για να είναι νομότυπη η κοινοποίηση, έπρεπε να πραγματοποιηθεί
από την ενδιαφερόμενη κυβέρνηση. Ναι μεν η απαίτηση κοινοποιήσεως εκ μέρους της κυβερνήσεως υπενθυμίστηκε, στην κοινοτική
νομοθεσία, με το άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 659/1999, πλην όμως το άρθρο αυτό απλώς κωδικοποιεί τη νομολογία του
Δικαστηρίου χωρίς να προσθέτει τίποτε στο ισχύον νομικό καθεστώς.
105   Υπό τις συνθήκες αυτές, το Πρωτοδικείο μπορούσε, χωρίς να υποπέσει σε πλάνη περί το δίκαιο, να στηριχθεί στο γεγονός ότι το
από 27 Μαρτίου 1995 έγγραφο δεν προερχόταν από την κυβέρνηση του ενδιαφερόμενου κράτους μέλους, για να κρίνει ότι δεν αποτελούσε
πράξη κοινοποιήσεως ανταποκρινόμενη στις επιταγές του άρθρου 88, παράγραφος 3, ΕΚ.
106   Επομένως, το Πρωτοδικείο δεν εφάρμοσε εσφαλμένα το άρθρο 88, παράγραφος 3, ΕΚ, εκτιμώντας, στην υπό κρίση υπόθεση, ότι το
από 27 Μαρτίου 1995 έγγραφο δεν συνιστούσε πράξη κοινοποιήσεως της νέας συμφωνίας.
107   Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι, ναι μεν η απόφαση του Πρωτοδικείου είναι πλημμελής για τον λόγο ότι παραμόρφωσε τα πραγματικά
περιστατικά, στο μέτρο που με αυτή κρίθηκε ότι η νέα συμφωνία και η αρχική συμφωνία αποτελούσαν μία και μοναδική ενίσχυση,
που εφαρμόστηκε από το 1992, το Πρωτοδικείο όμως ορθώς έκρινε ότι η επίδικη ενίσχυση εφαρμόστηκε χωρίς να κοινοποιηθεί στην
Επιτροπή. Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο πρέπει να απορρίψει τα αιτήματα των αιτήσεων αναιρέσεως που στρέφονται κατ’ αυτού του
τμήματος της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.

Επί των λόγων αναιρέσεως που αφορούν τις συνέπειες που συνήγαγε το Πρωτοδικείο από τη μη κοινοποίηση
108   Με τον έκτο, έβδομο και όγδοο λόγο αναιρέσεως, η Diputación στρέφεται κατά των σκέψεων της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως τις
οποίες το Πρωτοδικείο συνήγαγε από τη μη κοινοποίηση της επίδικης ενισχύσεως.
109   Με τον έκτο λόγο αναιρέσεως, η Diputación υποστηρίζει ότι το Πρωτοδικείο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, εκτιμώντας, με τις
σκέψεις 142 και 143 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι η επίδικη ενίσχυση ήταν παράνομη και ότι, ως εκ τούτου, η Επιτροπή
δεν όφειλε να αξιολογήσει τις πραγματικές συνέπειες της ενισχύσεως αυτής επί του ανταγωνισμού και του ενδοκοινοτικού εμπορίου.
110   Αυτός ο λόγος αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί. Όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, αν η Επιτροπή ήταν υποχρεωμένη να αποδείξει,
με την απόφασή της, τις πραγματικές συνέπειες των ήδη χορηγηθεισών ενισχύσεων, αυτό θα είχε ως συνέπεια να ευνοηθούν τα κράτη
μέλη που χορηγούν ενισχύσεις κατά παράβαση της υποχρεώσεως κοινοποιήσεως που επιβάλλει το άρθρο 88, παράγραφος 3, ΕΚ, εις
βάρος αυτών που κοινοποιούν τις ενισχύσεις κατά το στάδιο του σχεδιασμού τους (βλ. απόφαση της 14ης Φεβρουαρίου 1990, C‑301/87,
Γαλλία κατά Επιτροπής, Συλλογή 1990, σ. I-307, σκέψη 33).
111   Εν προκειμένω, το Πρωτοδικείο, όπως προαναφέρθηκε, ευλόγως έκρινε ότι το από 27 Μαρτίου 1995 έγγραφο δεν συνιστούσε πράξη
κοινοποιήσεως της νέας συμφωνίας. Μπορούσε ακολούθως να συναγάγει, χωρίς να υποπέσει σε πλάνη περί το δίκαιο, ότι η Επιτροπή
δεν όφειλε να αποδείξει τις πραγματικές συνέπειες της χορηγηθείσας ενισχύσεως επί του ανταγωνισμού και επί του ενδοκοινοτικού
εμπορίου. Κατά συνέπεια, ο έκτος λόγος αναιρέσεως δεν είναι βάσιμος.
112   Ο έβδομος λόγος αναιρέσεως της Diputación αντλείται από το ότι το Πρωτοδικείο παραμόρφωσε την επιχειρηματολογία που του υποβλήθηκε
και, ως εκ τούτου, προσέβαλε τα δικαιώματα άμυνας. Συγκεκριμένα, το Πρωτοδικείο επισήμανε, με τη σκέψη 203 της αναιρεσιβαλλομένης
αποφάσεως, ότι η Diputación δεν μπορούσε βασίμως να επικαλεστεί «τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη της P & O Ferries», εφόσον
επικαλούνταν την προστασία της δικής της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, ως μέρος της νέας συμφωνίας. Μολονότι η P & O Ferries
επικαλέστηκε τη συνδρομή εξαιρετικών περιστάσεων και την προστασία της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, το Πρωτοδικείο δεν μπορούσε
να καταλήξει ότι η Diputación δεν μπορούσε να προβάλει λόγο στηριζόμενο στην αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης της επιχειρήσεως
αυτής.
113   Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι το περιεχόμενο του έβδομου λόγου αναιρέσεως μεταβλήθηκε κατά τη διάρκεια της δίκης. Με το υπόμνημα
απαντήσεως η Diputación επανέλαβε τον ισχυρισμό που αφορά την προστασία της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης της δικαιούχου της
ενισχύσεως επιχειρήσεως, τον οποίο είχε προβάλει ενώπιον του Πρωτοδικείου. Η Diputación προέβαλε, με την αίτησή της αναιρέσεως,
άλλο λόγο αναιρέσεως αντλούμενο από την παραβίαση της αρχής της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης. Επομένως, ο λόγος αναιρέσεως
που αντλείται από τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη της δικαιούχου επιχειρήσεως είναι νέος και, ως εκ τούτου, απαράδεκτος. Εξάλλου,
είναι εν πάση περιπτώσει αβάσιμος.
114   Πρέπει κατ’ αρχάς να απορριφθεί η ένσταση απαραδέκτου που προέβαλε η Επιτροπή κατά του έβδομου λόγου αναιρέσεως. Σε αντίθεση
προς τους ισχυρισμούς της Επιτροπής, η Diputación προέβαλε, με το υπόμνημά της απαντήσεως όπως και με την αίτησή της αναιρέσεως,
τον ίδιο λόγο αναιρέσεως που αντλείται από το ότι το Πρωτοδικείο παραμόρφωσε την επιχειρηματολογία της, λαμβάνοντας υπόψη
μόνον τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη της P & O Ferries, ενώ η Diputación επικαλέστηκε, επίσης, τη δική της δικαιολογημένη εμπιστοσύνη.
Κατά συνέπεια, είναι παραδεκτός αυτός ο λόγος αναιρέσεως.
115   Εντούτοις, είναι αβάσιμος. Ναι μεν αληθεύει ότι το Πρωτοδικείο, με τη σκέψη 203 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, έκανε ρητά
λόγο μόνο για τη «δικαιολογημένη εμπιστοσύνη της P & O Ferries», πλην όμως απάντησε στην επιχειρηματολογία που ανέπτυξε ενώπιόν
του η Diputación κρίνοντας, με τη σκέψη 202 της αποφάσεως αυτής, ότι δεν απέκειτο στις ισπανικές αρχές, αλλά στη δικαιούχο
επιχείρηση, να επικαλεστεί την ύπαρξη εξαιρετικών περιστάσεων δυνάμενων να στηρίξουν τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη της, προκειμένου
να αντιταχθεί στην επιστροφή μιας παράνομης ενισχύσεως. Κατά συνέπεια, η Diputación δεν μπορεί βασίμως να υποστηρίξει ότι,
με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Πρωτοδικείο παραμόρφωσε την επιχειρηματολογία της.
116   Με τον όγδοο λόγο αναιρέσεως, η Diputación υποστηρίζει ότι το Πρωτοδικείο παραμόρφωσε τα επιχειρήματα της προσφυγής που στηρίζονταν
στο άρθρο 10 EK και στην αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, εκτιμώντας, με τη σκέψη 211 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως,
ότι με τα επιχειρήματα αυτά αμφισβητήθηκε ο παράνομος χαρακτήρας της επίδικης ενισχύσεως. Αντιθέτως, η αναιρεσείουσα υποστήριξε
ότι το άρθρο 10 ΕΚ και η εν λόγω αρχή απαγόρευαν ακόμη και την επιστροφή παράνομων ενισχύσεων. Λόγω αυτής της παραμορφώσεως,
το Πρωτοδικείο όντως δεν εξέτασε αυτόν τον ισχυρισμό και προσέβαλε τα δικαιώματα άμυνας.
117   Εντούτοις, από τα έγγραφα της δικογραφίας προκύπτει ότι τα επιχειρήματα με τα οποία η Diputación, ιδίως με τα σημεία 261 και
272 έως 275 του δικογράφου της, θέλησε να βάλει κατά της συμπεριφοράς της Επιτροπής, επικαλούμενη το άρθρο 10 EK και την αρχή
της χρηστής διοικήσεως, παρέπεμπαν στα επιχειρήματα που προέβαλε η αναιρεσείουσα προκειμένου να αποδείξει ότι η επίδικη ενίσχυση
κοινοποιήθηκε νομοτύπως και συγχέονταν με αυτά.
118   Υπό τις συνθήκες αυτές, δεν μπορεί εγκύρως να υποστηριχθεί ότι το Πρωτοδικείο παραμόρφωσε τα επιχειρήματα της Diputación κρίνοντας
ότι αυτά που αντλούνταν από το άρθρο 10 ΕΚ και από την αρχή της χρηστής διοικήσεως στρέφονταν κατ’ ουσίαν κατά της συμπεριφοράς
της Επιτροπής σε σχέση με την εξέταση του φακέλου και κατά του παράνομου χαρακτήρα της επίδικης ενισχύσεως. Κατά συνέπεια,
ο όγδοος λόγος αναιρέσεως της Diputación πρέπει να απορριφθεί.

Επί του λόγου αναιρέσεως που αντλείται από το ότι το Πρωτοδικείο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι η επίδικη ενίσχυση
δεν ήταν συμβατή με τη Συνθήκη
119   Ο τέταρτος λόγος αναιρέσεως στην υπόθεση C-471/03 P είναι ο μοναδικός που στρέφεται κατά της εκτιμήσεως του Πρωτοδικείου κατά
την οποία η προβλεπόμενη στο άρθρο 87, παράγραφος 2, στοιχείο α΄, ΕΚ παρέκκλιση δεν τυγχάνει εν προκειμένω εφαρμογής.
Επιχειρηματολογία της Diputación
120   Αυτός ο λόγος αναιρέσεως έχει δύο σκέλη.
121   Με το πρώτο σκέλος, η Diputación ισχυρίζεται ότι το Πρωτοδικείο παραμόρφωσε την αιτιολογία της προσβαλλομένης αποφάσεως, επισημαίνοντας,
με τη σκέψη 165 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι η επίδικη ενίσχυση δεν μπορούσε να ευνοήσει τους καταναλωτές που χρησιμοποιούσαν
άλλες ναυτιλιακές εταιρίες που θα μπορούσαν να εξυπηρετήσουν τη γραμμή μεταξύ Portsmouth και Bilbao. Με τα σημεία 58 και 59
της προσβαλλομένης αποφάσεως, η Επιτροπή έκρινε στην πραγματικότητα ότι το άρθρο 87, παράγραφος 2, στοιχείο α΄, ΕΚ δεν μπορούσε
να τύχει εφαρμογής λόγω της ελλείψεως στην επιλογή της ναυτιλιακής εταιρίας. Παραμορφώνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο το περιεχόμενο
της προσβαλλομένης αποφάσεως, το Πρωτοδικείο εμπόδισε την αναιρεσείουσα να αναπτύξει ορθώς τους αμυντικούς της ισχυρισμούς.
122   Με το δεύτερο σκέλος, η αναιρεσείουσα υποστηρίζει ότι το Πρωτοδικείο υπέπεσε, εν πάση περιπτώσει, σε πλάνη περί το δίκαιο
κατά την ερμηνεία του άρθρου 87, παράγραφος 2, στοιχείο α΄, ΕΚ, στηριζόμενο, με τη σκέψη 166 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως,
στο γεγονός ότι η ενίσχυση χορηγήθηκε σε μία μόνον επιχείρηση, αποκλείοντας άλλες εταιρίες ικανές να επιτύχουν τον επιδιωκόμενο
κοινωνικό σκοπό. Καθόσον μία μόνον επιχείρηση ήταν διατεθειμένη να παράσχει τη σχετική υπηρεσία στην οικεία ναυτιλιακή γραμμή,
δεν μπορεί να αποδειχθεί ο διακριτικός χαρακτήρας της ενισχύσεως σε σχέση με την προέλευση των προϊόντων. Σε μια τέτοια περίπτωση,
εφόσον ο κοινωνικός χαρακτήρας της επίδικης ενισχύσεως έγινε δεκτός με την προσβαλλόμενη απόφαση (σημείο 58), έπρεπε να εφαρμοστεί
το άρθρο 87, παράγραφος 2, στοιχείο α΄, ΕΚ.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
123   Όσον αφορά το πρώτο σκέλος αυτού του λόγου αναιρέσεως, από το κείμενο της προσβαλλομένης αποφάσεως προκύπτει ότι η Επιτροπή,
για να κρίνει ότι η επίδικη ενίσχυση δεν πληρούσε την προϋπόθεση του άρθρου 87, παράγραφος 2, στοιχείο α΄, ΕΚ, ήτοι ότι η
ενίσχυση πρέπει να χορηγείται «χωρίς διάκριση [ως προς την προέλευση] των προϊόντων», στηρίχθηκε μεταξύ άλλων, αφενός, με
το σημείο 58 της εν λόγω αποφάσεως, στο γεγονός ότι «αγοράστηκαν δελτία ταξιδίου μόνον από τη Ferries Golfo de Vizcaya και
οι αρχές της Αυτόνομης Κοινότητας δεν μπόρεσαν να αποδείξουν ότι η επιχείρηση επιλέχθηκε κατά τρόπο διαφανή» και, αφετέρου,
με το σημείο 60 της προσβαλλομένης αποφάσεως, στο γεγονός ότι «οι αρχές της Αυτόνομης Κοινότητας της Χώρας των Βάσκων θα μπορούσαν
να είχαν επιτύχει τους ίδιους στόχους κοινωνικού χαρακτήρα με διαφοροποιημένες προσφορές ταξιδίων».
124   Με το σκεπτικό αυτό η Επιτροπή έκρινε ότι η Ferries Golfo de Vizcaya ήταν η μοναδική επιχείρηση που έλαβε την επίδικη ενίσχυση,
ενώ δεν αποδείχθηκε ότι οι επιδιωκόμενοι από την εν λόγω ενίσχυση κοινωνικοί σκοποί μπορούσαν να επιτευχθούν μόνο με την αγορά
δελτίων ταξιδίων από την επιχείρηση αυτή.
125   Επομένως, σε αντίθεση προς τους ισχυρισμούς της Diputación, η Επιτροπή δεν στηρίχθηκε μόνο στην έλλειψη διαφάνειας κατά την
επιλογή της οικείας ναυτιλιακής εταιρίας για να μην εφαρμόσει την παρέκκλιση του άρθρου 87, παράγραφος 2, στοιχείο α΄, ΕΚ.
126   Επομένως, το Πρωτοδικείο δεν παραμόρφωσε την αιτιολογία της προσβαλλομένης αποφάσεως ούτε προσέβαλε τα δικαιώματα άμυνας διαπιστώνοντας,
με τη σκέψη 165 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι «[η] Diputación δεν ισχυρίστηκε ούτε, κατά μείζονα λόγο, απέδειξε ότι
οι καταναλωτές θα μπορούσαν επίσης να τύχουν της επίδικης ενισχύσεως χρησιμοποιώντας ενδεχομένως άλλες ναυτιλιακές εταιρίες
που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν μεταξύ Μπιλμπάο και Portsmouth».
127   Συνεπώς, το πρώτο σκέλος αυτού του λόγου αναιρέσεως είναι αβάσιμο και δεν μπορεί, ως εκ τούτου, να γίνει δεκτό.
128   Όσον αφορά το δεύτερο σκέλος του τέταρτου λόγου αναιρέσεως, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι το Πρωτοδικείο, για να καταλήξει
στο συμπέρασμα ότι το άρθρο 87, παράγραφος 2, στοιχείο α΄, ΕΚ δεν είχε εν προκειμένω εφαρμογή, δεν στηρίχθηκε, με τη σκέψη
166 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, στο γεγονός και μόνον ότι η σύμβαση αγοράς των ταξιδιωτικών δελτίων συνήφθη αποκλειστικά
μεταξύ της Diputación και της P & O Ferries.
129   Συγκεκριμένα έκρινε, όπως προκύπτει από την πρώτη περίοδο της σκέψεως αυτής, ότι «η P & O Ferries λαμβάνει προκαταβολικώς
συγκεκριμένο ποσό ετησίως, ανεξάρτητα από τον αριθμό των ταξιδιωτικών δελτίων που χρησιμοποιούν πράγματι οι τελικοί καταναλωτές».
Με τη διαπίστωση αυτή, το Πρωτοδικείο θέλησε να υπενθυμίσει, όπως διαπίστωσε ειδικότερα με τις σκέψεις 121 και 137 της αναιρεσιβαλλομένης
αποφάσεως, ότι η Diputación δεν συνήψε την εν λόγω συμφωνία για να ικανοποιήσει πραγματικές ανάγκες, αλλά για να παράσχει
στην P & O Ferries πλεονέκτημα που δεν θα είχε υπό τις κανονικές συνθήκες της αγοράς.
130   Στην υπό κρίση διαφορά, λαμβανομένων υπόψη των εκτιμήσεων του Πρωτοδικείου ως προς τη φύση του οικονομικού πλεονεκτήματος
που χορηγήθηκε στην P & O Ferries, η διαπίστωση στην οποία προέβη με την πρώτη περίοδο της σκέψεως 166 της αναιρεσιβαλλομένης
αποφάσεως αρκούσε, εν πάση περιπτώσει, για να δικαιολογήσει κατά νόμο το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει με τη σκέψη 167 της
αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι η επίδικη ενίσχυση δεν μπορούσε να θεωρηθεί ότι «χορηγήθηκε στους μεμονωμένους καταναλωτές
χωρίς διάκριση προελεύσεως των προϊόντων», κατά την έννοια του άρθρου 87, παράγραφος 2, στοιχείο α΄, ΕΚ.
131   Επομένως, το Πρωτοδικείο δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κατά την εφαρμογή της διατάξεως αυτής.
132   Κατά συνέπεια, το δεύτερο σκέλος του υπό εξέταση λόγου αναιρέσεως δεν είναι βάσιμο και πρέπει να απορριφθεί.
133   Από το σύνολο των προεκτεθεισών εκτιμήσεων προκύπτει ότι η απόφαση του Πρωτοδικείου είναι πλημμελής λόγω πλάνης περί το δίκαιο
και παραμορφώσεως των πραγματικών περιστατικών της υπό κρίση υποθέσεως, καθόσον, αγνοώντας πλήρως το δεδικασμένο που απέρρεε
από την προπαρατεθείσα απόφαση BAI κατά Επιτροπής, εξέτασε τον ισχυρισμό που αντλείται από παράβαση του άρθρου 87, παράγραφος
1, ΕΚ και έκρινε ότι η νέα συμφωνία και η αρχική συμφωνία αποτελούσαν μία και μοναδική ενίσχυση εφαρμοσθείσα το 1992.
134   Δεδομένου ότι το εν λόγω νομικό σφάλμα και η παραμόρφωση των πραγματικών περιστατικών δεν θίγουν το διατακτικό της αναιρεσιβαλλομένης
αποφάσεως, τούτο δεν χρειάζεται να ακυρωθεί.
135   Επομένως, οι αιτήσεις αναιρέσεως πρέπει να απορριφθούν.

Επί των δικαστικών εξόδων
136   Κατά το άρθρο 69, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας, το οποίο έχει εφαρμογή στην αναιρετική διαδικασία δυνάμει του
άρθρου 118 του ίδιου κανονισμού, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα, εφόσον υπάρχει σχετικό αίτημα του
νικήσαντος διαδίκου. Δεδομένου ότι η Επιτροπή ζήτησε να καταδικαστούν η P & O Ferries και η Diputación στα δικαστικά έξοδα
και αυτές ηττήθηκαν στο μεγαλύτερο μέρος των ισχυρισμών τους, πρέπει να καταδικαστούν στα δικαστικά έξοδα.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τρίτο τμήμα) αποφασίζει:
1)
Απορρίπτει τις αιτήσεις αναιρέσεως.
2)
Καταδικάζει την P & O European Ferries (Vizcaya) SA και την Diputación Foral de Vizcaya στα δικαστικά έξοδα.
(υπογραφές)
*
Γλώσσες διαδικασίας: η αγγλική και η ισπανική.