CELEX: 62008CJ0585
Διεθνής δικαιοδοσία σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις
Κανονισμός (ΕΚ) 44/2001
Άρθρο 15, παράγραφοι 1, στοιχείο γ΄, και 3
Διεθνής δικαιοδοσία σε συμβάσεις καταναλωτών
Σύμβαση ταξιδίου σε εμπορικό πλοίο
Έννοια του όρου "οργανωμένο ταξίδι"
Σύμβαση διαμονής σε ξενοδοχείο
Προβολή του ταξιδίου και του ξενοδοχείου σε ιστότοπο
Έννοια της δραστηριότητας "η οποία κατευθύνεται προς" το κράτος μέλος κατοικίας του καταναλωτή
Κριτήρια
Δυνατότητα προσβάσεως στον ιστότοπο

Gruber, σκέψη 34, και απόφαση της 20ής Ιανουαρίου 2005, C‑27/02, Engler, Συλλογή 2005, σ. I‑481, σκέψη 39).
Πάντως, το Δικαστήριο αποφάνθηκε επίσης, στη σκέψη 48 της προπαρατεθείσας αποφάσεως Ilsinger, ότι η διατύπωση του άρθρου 15,
παράγραφος 1, του κανονισμού 44/2001 δεν είναι καθ’ όλα όμοια προς αυτήν του άρθρου 13, πρώτο εδάφιο, της Συμβάσεως των Βρυξελλών.
Ειδικότερα, με τη σκέψη 50 της εν λόγω αποφάσεως, έκρινε ότι οι προϋποθέσεις εφαρμογής της διατάξεως τις οποίες πρέπει να
πληρούν οι συμβάσεις καταναλωτών διατυπώνονται πλέον κατά τρόπο πιο γενικό, προκειμένου να διασφαλίζεται η καλύτερη προστασία
των καταναλωτών λαμβανομένων υπόψη των νέων μέσων επικοινωνίας και της αναπτύξεως του ηλεκτρονικού εμπορίου.
Ο νομοθέτης της Ενώσεως αντικατέστησε κατ’ αυτόν τον τρόπο τις προϋποθέσεις που αφορούσαν, αφενός, τον έμπορο, ο οποίος έπρεπε
να προβεί σε ειδική προσφορά ή σε διαφήμιση εντός του κράτους κατοικίας του καταναλωτή, και, αφετέρου, τον καταναλωτή, ο οποίος
έπρεπε να προβεί εντός του κράτους αυτού στις απαραίτητες για την κατάρτιση της συμβάσεως πράξεις, με προϋποθέσεις που αφορούν
αποκλειστικά το πρόσωπο του εμπόρου. Συναφώς, ο έμπορος πρέπει να ασκεί τις εμπορικές δραστηριότητές του εντός του κράτους
μέλους στο έδαφος του οποίου έχει την κατοικία του ο καταναλωτής ή να κατευθύνει, με οποιοδήποτε μέσο, τις δραστηριότητες
αυτές προς το εν λόγω κράτος μέλος ή προς πλείονα κράτη μέλη, μεταξύ των οποίων και το κράτος μέλος αυτό, η δε σύμβαση πρέπει
να εμπίπτει στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων αυτών.
Πρέπει να γίνει δεκτό ότι το γράμμα του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, περιλαμβάνει και αντικαθιστά τις προγενέστερες
έννοιες της «ειδικής προσφοράς» και της «διαφημίσεως», καλύπτοντας, όπως δηλώνει η φράση «με οποιοδήποτε μέσο», ευρύτερο φάσμα
δραστηριοτήτων.
Η τροποποίηση αυτή, η οποία ενισχύει την προστασία του καταναλωτή, οφείλεται στην ανάπτυξη των επικοινωνιών μέσω Διαδικτύου
που καθιστά δυσχερέστερο τον καθορισμό του τόπου στον οποίο ο καταναλωτής προέβη στις αναγκαίες για την κατάρτιση της συμβάσεως
πράξεις, ενώ παράλληλα καθιστά τον καταναλωτή πιο ευάλωτο στις προτάσεις των εμπόρων.
Πάντως, από το άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, του κανονισμού 44/2001 δεν συνάγεται αν η φράση «κατευθύνει τέτοιου είδους
δραστηριότητες προς» παραπέμπει στη βούληση του εμπόρου να στραφεί προς ένα ή πλείονα άλλα κράτη μέλη ή αν απλώς αφορά δραστηριότητα
η οποία κατευθύνεται εκ των πραγμάτων προς τα κράτη αυτά, ανεξαρτήτως μιας τέτοιας βουλήσεως.
Επομένως, το ζήτημα που τίθεται είναι αν απαιτείται βούληση του εμπόρου να στοχεύσει την αγορά ενός ή πλειόνων άλλων κρατών
μελών και, σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, με ποιο τρόπο πρέπει να εκδηλωθεί η βούληση αυτή.
Η βούληση αυτή συνάγεται εμμέσως από ορισμένες μορφές διαφημίσεως.
Όσον αφορά τις έννοιες των όρων «διαφήμιση» και «ειδική προσφορά», κατά το άρθρο 13 της Συμβάσεως των Βρυξελλών, το Δικαστήριο
έχει αποφανθεί ότι εμπίπτει σ’ αυτές κάθε μορφή διαφημίσεως εντός του συμβαλλομένου κράτους της κατοικίας του καταναλωτή,
είτε η διαφήμιση απευθύνεται γενικά προς το κοινό, δημοσιευόμενη στον Τύπο, στο ραδιόφωνο, στην τηλεόραση, στον κινηματογράφο
ή σε οποιοδήποτε άλλο μέσο, είτε απευθύνεται απευθείας στον καταναλωτή, για παράδειγμα μέσω καταλόγων που προορίζονται ειδικά
για το εν λόγω κράτος ή μέσω προτάσεως για τη σύναψη συμβάσεως απευθυνομένης προσωπικά προς τον καταναλωτή, ιδίως μέσω πράκτορα
ή πλανόδιου πωλητή (προπαρατεθείσα απόφαση Gabriel, σκέψη 44).
Οι συνήθεις τρόποι διαφημίσεως που ρητώς μνημονεύθηκαν στην προηγούμενη σκέψη προϋποθέτουν ότι ο έμπορος υποβάλλεται σε δαπάνες
οι οποίες σε ορισμένες περιπτώσεις είναι σημαντικές προκειμένου να καταστεί γνωστός σε άλλα κράτη μέλη και, ως εκ τούτου,
αποδεικνύουν τη βούληση του εμπόρου να κατευθύνει τη δραστηριότητά του προς αυτά.
Αντιθέτως, η βούληση αυτή δεν υπάρχει πάντα στην περίπτωση της διαφημίσεως μέσω Διαδικτύου. Δεδομένου ότι αυτός ο τρόπος επικοινωνίας
έχει ως εκ της φύσεώς του παγκόσμια εμβέλεια, δυνατότητα προσβάσεως σε διαφήμιση εμπόρου προβαλλόμενη σε ιστότοπο υπάρχει
καταρχήν εντός οποιουδήποτε κράτους και, επομένως, στο σύνολο της Ευρωπαϊκής Ενώσεως, χωρίς να πρέπει ο έμπορος να υποβληθεί
σε επιπλέον δαπάνες και ανεξαρτήτως της βουλήσεώς του να στοχεύσει ως αγοραστικό κοινό καταναλωτές οι οποίοι κατοικούν εκτός
του κράτους μέλους εγκαταστάσεως του εμπόρου.
Εντούτοις, από τα ανωτέρω δεν συνάγεται ότι η φράση «κατευθύνει τέτοιου είδους δραστηριότητες προς» έχει την έννοια ότι αφορά
απλώς τη δυνατότητα προσβάσεως σε ιστότοπο η οποία υφίσταται εντός κρατών μελών διαφορετικών από αυτό όπου είναι εγκατεστημένος
ο οικείος έμπορος.
Συγκεκριμένα, μολονότι τα άρθρα 15, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, και 16 του κανονισμού 44/2001 σκοπούν αναμφιβόλως στην προστασία
των καταναλωτών, εντούτοις η προστασία αυτή δεν είναι απόλυτη [βλ., κατ’ αναλογία, όσον αφορά την οδηγία 85/577/ΕΟΚ του Συμβουλίου,
της 20ής Δεκεμβρίου 1985, για την προστασία των καταναλωτών κατά τη σύναψη συμβάσεων εκτός εμπορικού καταστήματος (ΕΕ L 372,
σ. 31), απόφαση της 15ης Απριλίου 2010, C‑215/08, E. Friz, η οποία δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη στη Συλλογή, σκέψη 44].
Όπως επισήμανε η γενική εισαγγελέας στο σημείο 64 των προτάσεών της, εάν αυτή ήταν η βούληση του νομοθέτη της Ενώσεως, τότε
δεν θα είχε τεθεί ως προϋπόθεση εφαρμογής των διατάξεων περί συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές η «κατεύθυνση της δραστηριότητας
προς κράτος μέλος», αλλά η ύπαρξη απλώς του ιστοτόπου.
Μολονότι προετίθετο να ενισχύσει περαιτέρω την προστασία του καταναλωτή, ο νομοθέτης αυτός δεν έφτασε μέχρι του σημείου να
δεχθεί ότι η απλή χρήση ιστοτόπου, η οποία έχει καταστεί σύνηθες μέσο ασκήσεως εμπορικών δραστηριοτήτων, ανεξαρτήτως της περιοχής
στην οποία στοχεύει, συνιστά δραστηριότητα «κατευθυνόμενη προς» άλλα κράτη μέλη θέτοντας σε εφαρμογή τον κανόνα διεθνούς δικαιοδοσίας
του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, του κανονισμού 44/2001, ο οποίος σκοπεί στην προστασία του καταναλωτή.
Έτσι, από την προπαρατεθείσα στη σκέψη 43 της παρούσας αποφάσεως πρόταση κανονισμού προκύπτει ότι ο νομοθέτης της Ενώσεως
απέρριψε πρόταση της Επιτροπής να προστεθεί στον κανονισμό 44/2001 αιτιολογική σκέψη, με την οποία επισημαινόταν ότι το ηλεκτρονικό
εμπόριο εμπορευμάτων και υπηρεσιών με μέσα για τα οποία υπάρχει δυνατότητα προσβάσεως εντός κράτους μέλους συνιστά δραστηριότητα
η οποία «κατευθύνεται προς» αυτό το κράτος.
Η ερμηνεία αυτή ενισχύεται επίσης από την κοινή δήλωση του Συμβουλίου και της Επιτροπής κατά την έκδοση του κανονισμού 44/2001,
η οποία περιελήφθη και στην εικοστή τέταρτη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 593/2008 και σύμφωνα με την οποία το γεγονός
και μόνον της δυνατότητας προσβάσεως σε ιστότοπο δεν αρκεί για να τύχει εφαρμογής το άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄,
του κανονισμού 44/2001.
Κατά συνέπεια, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, προκειμένου να έχει εφαρμογή το εν λόγω άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, ο έμπορος
πρέπει να έχει εκδηλώσει τη βούλησή του να συνάψει εμπορικές σχέσεις με τους καταναλωτές ενός ή περισσοτέρων άλλων κρατών
μελών, μεταξύ των οποίων καταλέγεται και το κράτος στο έδαφος του οποίου έχει την κατοικία του ο καταναλωτής.
Ως εκ τούτου, πρέπει να εξετασθεί, προκειμένου περί συμβάσεως συναφθείσας μεταξύ εμπόρου και συγκεκριμένου καταναλωτή, αν,
πριν την ενδεχόμενη σύναψη της συμβάσεως με αυτόν τον καταναλωτή, υπήρχαν ενδείξεις περί του ότι ο έμπορος προετίθετο να συνάψει
εμπορικές σχέσεις με καταναλωτές οι οποίοι κατοικούν εντός άλλων κρατών μελών, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται και το κράτος
στο έδαφος του οποίου έχει την κατοικία του ο καταναλωτής αυτός, υπό την έννοια ότι ο έμπορος προετίθετο να συνάψει σύμβαση
με τους καταναλωτές αυτούς.
Μεταξύ των ενδείξεων αυτών δεν καταλέγεται η αναγραφή στον ιστότοπο της ηλεκτρονικής ή της ταχυδρομικής διευθύνσεως του εμπόρου,
ούτε και η αναγραφή των στοιχείων του τηλεφωνικής επικοινωνίας χωρίς κωδικό διεθνούς κλήσεως. Συγκεκριμένα, η αναγραφή τέτοιων
στοιχείων δεν δηλώνει ότι ο έμπορος κατευθύνει τη δραστηριότητά του προς ένα ή πλείονα διαφορετικά κράτη μέλη, δεδομένου ότι
στοιχεία αυτού του είδους είναι σε κάθε περίπτωση απαραίτητα προκειμένου να επικοινωνήσει με τον έμπορο καταναλωτής που κατοικεί
εντός του κράτους μέλους στο οποίο είναι εγκατεστημένος ο έμπορος.
Εξάλλου, όσον αφορά υπηρεσίες που παρέχονται μέσω Διαδικτύου, η αναγραφή ορισμένων από τα στοιχεία αυτά έχει καταστεί υποχρεωτική.
Όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, βάσει του άρθρου 5, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, της οδηγίας 2000/31/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου
και του Συμβουλίου, της 8ης Ιουνίου 2000, για ορισμένες νομικές πτυχές των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας, ιδίως
του ηλεκτρονικού εμπορίου, στην εσωτερική αγορά (οδηγία για το ηλεκτρονικό εμπόριο) (ΕΕ L 178, σ. 1), ο παρέχων υπηρεσίες
υποχρεούται να γνωστοποιεί στους αποδέκτες της υπηρεσίας, πριν καν συνάψει σύμβαση μ’ αυτούς, εκτός από την ηλεκτρονική διεύθυνσή
του, και άλλα στοιχεία που παρέχουν τη δυνατότητα ταχείας επαφής και άμεσης και ουσιαστικής επικοινωνίας (απόφαση της 16ης
Οκτωβρίου 2008, C‑298/07, Bundesverband der Verbraucherzentralen und Verbraucherverbände, Συλλογή 2008, σ. I‑7841, σκέψη 40).
Ο έμπορος υπέχει την υποχρέωση αυτή ανεξαρτήτως του κράτους μέλους προς το οποίο κατευθύνει τη δραστηριότητά του, ακόμη και
σε περίπτωση κατά την οποία η δραστηριότητα αυτή κατευθύνεται αποκλειστικά προς το κράτος μέλος εντός του οποίου είναι εγκατεστημένος
ο έμπορος αυτός.
Ως εκ τούτου, δεν είναι καθοριστικής σημασίας η διάκριση στην οποία προέβησαν μερικές από τις κυβερνήσεις και ορισμένοι από
τους διαδίκους που κατέθεσαν παρατηρήσεις ενώπιον του Δικαστηρίου, μεταξύ των ιστοτόπων που καθιστούν δυνατή την ηλεκτρονική
επικοινωνία με τον έμπορο, ενδεχομένως και τη σύναψη συμβάσεως απευθείας μέσω Διαδικτύου, χάρη σε ιστότοπο που καλείται «αμφίδρομος»,
και των ιστοτόπων που δεν παρέχουν τη δυνατότητα αυτή, διάκριση βάσει της οποίας μόνον οι πρώτοι πρέπει να περιληφθούν στην
κατηγορία αυτών μέσω των οποίων ασκείται δραστηριότητα που «κατευθύνεται προς» άλλα κράτη μέλη. Σε περίπτωση κατά την οποία
αναγράφεται ταχυδρομική διεύθυνση ή άλλα στοιχεία επικοινωνίας του εμπόρου, ο καταναλωτής έχει πράγματι τη δυνατότητα να επικοινωνήσει
με τον έμπορο με σκοπό τη σύναψη συμβάσεως. Πλην όμως, η δυνατότητα αυτή υφίσταται ανεξαρτήτως του αν ο έμπορος είχε την πρόθεση
ή όχι να συνάψει εμπορικές σχέσεις με καταναλωτές που κατοικούν σε κράτη μέλη διαφορετικά από αυτό εντός του οποίου είναι
εγκατεστημένος.
Μεταξύ των ενδείξεων που καθιστούν δυνατό να καθορισθεί αν δραστηριότητα «κατευθύνεται προς» το κράτος μέλος κατοικίας του
καταναλωτή, καταλέγονται όλες οι προφανείς εκδηλώσεις της βουλήσεως του εμπόρου να παρακινήσει τους καταναλωτές αυτού του
κράτους μέλους στη σύναψη συμβάσεως.
Μεταξύ των προφανών εκδηλώσεων τέτοιας βουλήσεως του εμπόρου καταλέγεται η ένδειξη ότι αυτός παρέχει τις υπηρεσίες του ή προσφέρει
προς πώληση τα εμπορεύματά του εντός ενός ή πλειόνων κρατών μελών τα οποία κατονομάζει. Το αυτό ισχύει και για το τίμημα το
οποίο καταβάλλεται στον διαχειριστή μηχανής αναζητήσεως για την παροχή υπηρεσιών ευρετηριάσεως στο Διαδίκτυο, προκειμένου
να διευκολυνθεί η δυνατότητα προσβάσεως των καταναλωτών που κατοικούν εντός διαφορετικών κρατών μελών στον ιστότοπο του εμπόρου,
στοιχείο που καταδεικνύει επίσης την ύπαρξη τέτοιας βουλήσεως.
Πάντως, ο χαρακτηρισμός δραστηριότητας ως «κατευθυνόμενης προς» άλλα κράτη μέλη δεν εξαρτάται μόνον από τόσο προφανείς ενδείξεις.
Επιβάλλεται συναφώς η διαπίστωση ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, με το νομοθετικό ψήφισμά του επί της, προπαρατεθείσας στη σκέψη
43 της παρούσας αποφάσεως, προτάσεως κανονισμού (ΕΕ 2001, C 146, σ. 101), απέρριψε διατύπωση σύμφωνα με την οποία ο έμπορος
έπρεπε να «κατευθύνει σκοπίμως τη δραστηριότητά του, σε σημαντικό βαθμό», προς άλλα κράτη μέλη ή προς πλείονες χώρες, μεταξύ
των οποίων και το κράτος μέλος κατοικίας του καταναλωτή. Συγκεκριμένα, αυτή η διατύπωση θα είχε ως συνέπεια να εξασθενήσει
την προστασία του καταναλωτή, διότι θα απαιτούσε την απόδειξη της βουλήσεως του εμπόρου να αναπτύξει δραστηριότητα κάποιας
εμβέλειας σε αυτά τα άλλα κράτη μέλη.
Άλλες ενδείξεις, ενδεχομένως συνδυαζόμενες μεταξύ τους, ενδέχεται να αποδεικνύουν την ύπαρξη δραστηριότητας η οποία «κατευθύνεται
προς» το κράτος μέλος κατοικίας του καταναλωτή. Σε υποθέσεις όπως αυτές των κυρίων δικών πρέπει να γίνει δεκτό ότι τα ακόλουθα
γνωρίσματα, τα οποία προβλήθηκαν ενώπιον του Δικαστηρίου και των οποίων ο κατάλογος δεν είναι εξαντλητικός, αποτελούν, με
την επιφύλαξη της διακριβώσεως της υπάρξεώς τους εκ μέρους του εθνικού δικαστηρίου, ενδείξεις δραστηριότητας η οποία «κατευθύνεται
προς» ένα ή περισσότερα άλλα κράτη μέλη, κατά την έννοια του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, του κανονισμού 44/2001.
Πρόκειται για τον διεθνή χαρακτήρα της επίμαχης δραστηριότητας, όπως στην περίπτωση ορισμένων τουριστικών δραστηριοτήτων,
την αναγραφή στοιχείων τηλεφωνικής επικοινωνίας συνοδευόμενη από τον κωδικό διεθνούς κλήσεως, τη χρήση ονομασίας τομέα πρώτου
επιπέδου διαφορετικής αυτής που αντιστοιχεί στο κράτος μέλος εντός του οποίου είναι εγκατεστημένος ο έμπορος, για παράδειγμα
«.de», ή ακόμη και για τη χρήση ουδέτερων ονομασιών τομέα πρώτου επιπέδου, όπως «.com» ή «.eu», την περιγραφή δρομολογίων
για τη μετάβαση από ένα ή πλείονα κράτη μέλη στον τόπο παροχής υπηρεσιών, καθώς και για τη μνεία διεθνούς πελατείας αποτελούμενης
από πελάτες που έχουν την κατοικία τους σε διαφορετικά κράτη μέλη, ιδίως με την προβολή μαρτυριών τέτοιων πελατών.
Όσον αφορά τη γλώσσα που χρησιμοποιείται στον ιστότοπο ή το νόμισμα που διαλαμβάνεται σ’ αυτόν, με την προπαρατεθείσα στη
σκέψη 11 της παρούσας αποφάσεως κοινή δήλωση του Συμβουλίου και της Επιτροπής, η οποία περιελήφθηκε και στην εικοστή τέταρτη
αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 593/2008, επισημαίνεται ότι δεν αποτελούν στοιχεία που ασκούν επιρροή για να εκτιμηθεί αν
μια δραστηριότητα κατευθύνεται προς ένα ή πλείονα άλλα κράτη μέλη. Τούτο ισχύει πράγματι οσάκις πρόκειται για τις γλώσσες
που χρησιμοποιούνται συνήθως στο κράτος μέλος από το οποίο ο έμπορος ασκεί τη δραστηριότητά του ή για το νόμισμα αυτού του
κράτους μέλους. Εάν, αντιθέτως, ο ιστότοπος καθιστά δυνατή στους καταναλωτές τη χρήση διαφορετικής γλώσσας ή διαφορετικού
νομίσματος από τα προηγούμενα, η γλώσσα και/ή το νόμισμα μπορούν να ληφθούν υπόψη και να αποτελέσουν ένδειξη βάσει της οποίας
ενδέχεται να διαπιστωθεί ότι η δραστηριότητα του εμπόρου κατευθύνεται προς άλλα κράτη μέλη.
Σε υπόθεση όπως αυτή της ένδικης διαφοράς μεταξύ του Hotel Alpenhof και του O. Heller, υπάρχουν κατά τα φαινόμενα πλείονες
ενδείξεις μεταξύ αυτών που παρατέθηκαν στις σκέψεις 83 και 84 της παρούσας αποφάσεως δυνάμενες να καταδείξουν ότι ο έμπορος
κατηύθυνε τη δραστηριότητά του προς ένα ή πλείονα κράτη μέλη εκτός της Δημοκρατίας της Αυστρίας. Στο εθνικό δικαστήριο απόκειται,
πάντως, να διακριβώσει αν τούτο ισχύει εν προκειμένω.
Το Hotel Alpenhof υποστηρίζει εντούτοις ότι η σύμβαση με τον καταναλωτή καταρτίσθηκε επί τόπου και όχι εξ αποστάσεως, δεδομένου
ότι τα κλειδιά των δωματίων παραδίδονται επί τόπου, όπως επίσης και το τίμημα καταβάλλεται επί τόπου, και ότι, ως εκ τούτου,
το άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, του κανονισμού 44/2001 δεν μπορεί να τύχει εφαρμογής.
Συναφώς, το γεγονός ότι τα κλειδιά παραδίδονται στον καταναλωτή και το γεγονός ότι ο καταναλωτής καταβάλλει το τίμημα εντός
του κράτους μέλους όπου είναι εγκατεστημένος ο έμπορος δεν αποκλείουν την εφαρμογή της εν λόγω διατάξεως, σε περίπτωση κατά
την οποία η κράτηση και η επιβεβαίωσή της έγιναν εξ αποστάσεως, οπότε ο καταναλωτής δεσμεύθηκε βάσει συμβάσεως συναφθείσας
εξ αποστάσεως.
Στην υπόθεση C‑585/08, σχετικά με την ένδικη διαφορά μεταξύ του P. Pammer και της Reederei Karl Schlüter, το αιτούν δικαστήριο
υπέβαλε ελάχιστα στοιχεία όσον αφορά τη δραστηριότητα της εταιρίας αυτής, τον ιστότοπο της ενδιάμεσης εταιρίας και τη σχέση
μεταξύ της εταιρίας αυτής και της εταιρίας Reederei Karl Schlüter.
Το γεγονός ότι ο ιστότοπος ανήκε στην ενδιάμεσο εταιρία και όχι στον έμπορο δεν αποκλείει το ενδεχόμενο να γίνει δεκτό ότι
ο έμπορος κατευθύνει τη δραστηριότητά του προς άλλα κράτη μέλη, μεταξύ των οποίων και αυτό της κατοικίας του καταναλωτή, δεδομένου
ότι η εταιρία αυτή ενεργούσε στο όνομα και για λογαριασμό του εν λόγω εμπόρου. Στο εθνικό δικαστήριο απόκειται να διακριβώσει
αν ο έμπορος είχε επίγνωση ή όχι του διεθνούς χαρακτήρα της δραστηριότητας της ενδιάμεσης εταιρίας και του είδους του μεταξύ
τους συνδέσμου.
Ο διεθνής χαρακτήρας της επίμαχης δραστηριότητας, δηλαδή της οργανώσεως ταξιδίων σε εμπορικό πλοίο από την Ευρώπη στην Άπω
Ανατολή, αποτελεί ένδειξη ασκούσα επιρροή, η οποία όμως δεν επιτρέπει αφεαυτής να γίνει δεκτό ότι ο έμπορος κατηύθυνε τη δραστηριότητά
του προς άλλα κράτη μέλη, μεταξύ των οποίων και αυτό της κατοικίας του καταναλωτή. Συγκεκριμένα, η δραστηριότητα του εμπόρου
θα είχε το χαρακτηριστικό γνώρισμα αυτό ακόμη κι αν ο έμπορος, αυτοτελώς ή μέσω της ενδιάμεσης εταιρίας, ασκούσε τη δραστηριότητα
αυτή μόνο στη Γερμανία και δεν την κατηύθυνε προς άλλα κράτη μέλη. Κατά συνέπεια, πρέπει κατ’ ανάγκη να υφίστανται και άλλες
ενδείξεις, ιδίως μεταξύ αυτών που μνημονεύθηκαν στις σκέψεις 83 και 84 της παρούσας αποφάσεως, όπως η αναγραφή των στοιχείων
τηλεφωνικής επικοινωνίας συνοδευόμενη από τον κωδικό διεθνούς κλήσεως, η χρήση άλλης γλώσσας εκτός της γερμανικής ή η αναφορά
σε διεθνή πελατεία αποτελούμενη από πελάτες που έχουν την κατοικία τους σε διάφορα κράτη μέλη, προκειμένου να αποδειχθεί ότι
ο έμπορος προετίθετο να συνάψει εμπορικές σχέσεις με πελάτες που κατοικούν εντός της Ενώσεως, ανεξαρτήτως του κράτους μέλους.
Αντιθέτως, η αναγραφή της ηλεκτρονικής ή της ταχυδρομικής διευθύνσεως της ενδιάμεσης εταιρίας ή του εμπόρου δεν αποτελεί ένδειξη
ασκούσα επιρροή, όπως προκύπτει από τη σκέψη 77 της παρούσας αποφάσεως. Το αυτό ισχύει και για τη χρήση της γερμανικής γλώσσας
ή τη δυνατότητα του καταναλωτή να προβεί στη συγκεκριμένη γλώσσα σε κράτηση όσον αφορά ταξίδι, σε περίπτωση κατά την οποία
αυτή είναι η γλώσσα του εμπόρου.
Κατόπιν των ανωτέρω, στο αιτούν δικαστήριο πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι, προκειμένου να γίνει δεκτό ότι έμπορος, του οποίου
η δραστηριότητα προβάλλεται στον ιστότοπό του ή στον ιστότοπο ενδιαμέσου, «κατευθύνει» τη δραστηριότητά του προς το κράτος
μέλος κατοικίας του καταναλωτή, κατά την έννοια του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, του κανονισμού 44/2001, πρέπει να
εξετασθεί αν, πριν την ενδεχόμενη σύναψη συμβάσεως με τον καταναλωτή, από τον ιστότοπο και τη συνολική δραστηριότητα του εμπόρου
συνάγεται ότι αυτός προετίθετο να συνάψει εμπορικές σχέσεις με καταναλωτές οι οποίοι έχουν την κατοικία τους σε ένα ή πλείονα
κράτη μέλη, μεταξύ των οποίων και το κράτος της κατοικίας του καταναλωτή αυτού, υπό την έννοια ότι ο έμπορος προετίθετο να
συνάψει μ’ αυτούς σύμβαση.
Τα ακόλουθα στοιχεία, των οποίων ο κατάλογος δεν είναι εξαντλητικός, δύνανται να αποτελούν ενδείξεις βάσει των οποίων μπορεί
να γίνει δεκτό ότι η δραστηριότητα του εμπόρου κατευθύνεται προς το κράτος μέλος κατοικίας του καταναλωτή, δηλαδή ο διεθνής
χαρακτήρας της δραστηριότητας, η περιγραφή δρομολογίων για τη μετάβαση από ένα ή πλείονα κράτη μέλη προς τον τόπο εγκαταστάσεως
του εμπόρου, η χρήση διαφορετικής γλώσσας ή διαφορετικού νομίσματος από αυτήν ή αυτό που χρησιμοποιείται συνήθως στο κράτος
μέλος όπου είναι εγκατεστημένος ο έμπορος και η παράλληλη δυνατότητα κρατήσεως ή επιβεβαιώσεως της κρατήσεως στη διαφορετική
αυτή γλώσσα, η αναγραφή στοιχείων τηλεφωνικής επικοινωνίας συνοδευόμενη από τον κωδικό διεθνούς κλήσεως, το τίμημα για την
παροχή υπηρεσιών ευρετηριάσεως στο Διαδίκτυο προκειμένου να διευκολυνθεί η δυνατότητα προσβάσεως καταναλωτών που κατοικούν
εντός διαφορετικών κρατών μελών στον ιστότοπο του εμπόρου ή στον ιστότοπο του ενδιαμέσου του, η χρήση ονομασίας τομέα πρώτου
επιπέδου διαφορετικής από αυτήν που αντιστοιχεί στο κράτος μέλος εντός του οποίου είναι εγκατεστημένος ο έμπορος και η μνεία
διεθνούς πελατείας αποτελούμενης από πελάτες που έχουν την κατοικία τους σε διαφορετικά κράτη μέλη. Στο εθνικό δικαστήριο
απόκειται να διακριβώσει την ύπαρξη τέτοιων ενδείξεων.
Αντιθέτως, δεν αρκεί απλώς η εντός του κράτους μέλους κατοικίας του καταναλωτή δυνατότητα προσβάσεως στον ιστότοπο του εμπόρου
ή στον ιστότοπο του ενδιαμέσου του. Το αυτό ισχύει και για την αναγραφή ηλεκτρονικής διευθύνσεως ή άλλων στοιχείων επικοινωνίας,
καθώς και για τη χρήση της γλώσσας ή του νομίσματος που χρησιμοποιούνται συνήθως στο κράτος μέλος εντός του οποίου είναι εγκατεστημένος
ο έμπορος.

Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον
του εθνικού δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι κατέθεσαν
παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τμήμα μείζονος συνθέσεως) αποφαίνεται:
1)
Σύμβαση με αντικείμενο ταξίδι σε εμπορικό πλοίο, όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη της υποθέσεως C‑585/08, αποτελεί σύμβαση μεταφοράς
στο συνολικό τίμημα της οποίας περιλαμβάνεται ο συνδυασμός δαπανών ταξιδίου και καταλύματος κατά την έννοια του άρθρου 15,
παράγραφος 3, του κανονισμού (ΕΚ) 44/2001 του Συμβουλίου, της 22ας Δεκεμβρίου 2000, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση
και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις.
2)
Προκειμένου να γίνει δεκτό ότι έμπορος, του οποίου η δραστηριότητα προβάλλεται στον ιστότοπό του ή στον ιστότοπο ενδιαμέσου,
«κατευθύνει» τη δραστηριότητά του προς το κράτος μέλος κατοικίας του καταναλωτή, κατά την έννοια του άρθρου 15, παράγραφος
1, στοιχείο γ΄, του κανονισμού 44/2001, πρέπει να εξετασθεί αν, πριν την ενδεχόμενη σύναψη συμβάσεως με τον καταναλωτή, από
τον ιστότοπο και τη συνολική δραστηριότητα του εμπόρου συνάγεται ότι αυτός προετίθετο να συνάψει εμπορικές σχέσεις με καταναλωτές
οι οποίοι έχουν την κατοικία τους σε ένα ή πλείονα κράτη μέλη, μεταξύ των οποίων και το κράτος της κατοικίας του καταναλωτή
αυτού, υπό την έννοια ότι ο έμπορος προετίθετο να συνάψει μ’ αυτούς σύμβαση.
Τα ακόλουθα στοιχεία, των οποίων ο κατάλογος δεν είναι εξαντλητικός, δύνανται να αποτελούν ενδείξεις βάσει των οποίων μπορεί
να γίνει δεκτό ότι η δραστηριότητα του εμπόρου κατευθύνεται προς το κράτος μέλος κατοικίας του καταναλωτή, δηλαδή ο διεθνής
χαρακτήρας της δραστηριότητας, η περιγραφή δρομολογίων για τη μετάβαση από ένα ή πλείονα κράτη μέλη προς τον τόπο εγκαταστάσεως
του εμπόρου, η χρήση διαφορετικής γλώσσας ή διαφορετικού νομίσματος από αυτήν ή αυτό που χρησιμοποιείται συνήθως στο κράτος
μέλος όπου είναι εγκατεστημένος ο έμπορος και η παράλληλη δυνατότητα κρατήσεως ή επιβεβαιώσεως της κρατήσεως στη διαφορετική
αυτή γλώσσα, η αναγραφή στοιχείων τηλεφωνικής επικοινωνίας συνοδευόμενη από τον κωδικό διεθνούς κλήσεως, το τίμημα για την
παροχή υπηρεσιών ευρετηριάσεως στο Διαδίκτυο προκειμένου να διευκολυνθεί η δυνατότητα προσβάσεως καταναλωτών που κατοικούν
εντός διαφορετικών κρατών μελών στον ιστότοπο του εμπόρου ή στον ιστότοπο του ενδιαμέσου του, η χρήση ονομασίας τομέα πρώτου
επιπέδου διαφορετικής από αυτήν που αντιστοιχεί στο κράτος μέλος εντός του οποίου είναι εγκατεστημένος ο έμπορος και η μνεία
διεθνούς πελατείας αποτελούμενης από πελάτες που έχουν την κατοικία τους σε διαφορετικά κράτη μέλη. Στο εθνικό δικαστήριο
απόκειται να διακριβώσει την ύπαρξη τέτοιων ενδείξεων.
Αντιθέτως, δεν αρκεί απλώς η εντός του κράτους μέλους κατοικίας του καταναλωτή δυνατότητα προσβάσεως στον ιστότοπο του εμπόρου
ή στον ιστότοπο του ενδιαμέσου του. Το αυτό ισχύει και για την αναγραφή ηλεκτρονικής διευθύνσεως ή άλλων στοιχείων επικοινωνίας,
καθώς και για τη χρήση της γλώσσας ή του νομίσματος που χρησιμοποιούνται συνήθως στο κράτος μέλος εντός του οποίου είναι εγκατεστημένος
ο έμπορος.
(υπογραφές)
*
Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.