CELEX: 61990CJ0018
Συμφωνία Συνεργασίας ΕΟΚ-Μαρόκου
Αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων
Κοινωνική ασφάλιση

Με απόφαση της 16ης Ιανουαρίου 1990, που περιήλθε στο Δικαστήριο στις 22 Ιανουαρίου 1990, το Cour du travail της Λιέγης (Βέλγιο) υπέβαλε, δυνάμει του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, ένα προδικαστικό ερώτημα ως προς την ερμηνεία της Συμφωνίας Συνεργασίας μεταξύ της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας και του Βασιλείου του Μαρόκου, που υπεγράφη στο Rabat στις 27 Απριλίου 1976, συναφθείσα στο όνομα της Κοινότητας με τον κανονισμό ( ΕΟΚ ) 2211/78 του Συμβουλίου, της 26ης Σεπτεμβρίου 1978 ( ΕΕ ειδ. έκδ. 11/010, σ. 130, στο εξής: Συμφωνία ).
Το ερώτημα αυτό ανέκυψε στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ της Bahia Kziber, μαροκινής ιθαγενείας, και του βελγικού Office national de l'emploi ( εθνικό γραφείο εργασίας ) σχετικά με άρνηση χορηγήσεως επιδόματος ανεργίας.
Από τη δικογραφία της υποθέσεως της κύριας δίκης προκύπτει ότι η Kziber συγκατοικεί με τον πατέρα της, Μαροκινό υπήκοο, ο οποίος είναι συνταξιούχος στο Βέλγιο αφού εργάστηκε εκεί ως μισθωτός.
Το βελγικό βασιλικό διάταγμα της 20ής Δεκεμβρίου 1963 περί απασχολήσεως και ανεργίας (
Moniteur belge
της 18.1.1964, σ. 506) προβλέπει, στο άρθρο 124, τη χορήγηση παροχών ανεργίας υπέρ των νέων εργαζομένων μετά το πέρας είτε επαγγελματικών σπουδών είτε μαθητείας. Όσον αφορά τους αλλοδαπούς και τους απάτριδες εργαζομένους, το άρθρο 125 του προαναφερθέντος βασιλικού διατάγματος ορίζει ότι απολαύουν των παροχών ανεργίας μόνο στο πλαίσιο διεθνούς συμβάσεως.
Το Office national de l'emploi αρνήθηκε τη χορήγηση παροχών ανεργίας στην Kziber λόγω της ιθαγενείας της. Κατά της απορριπτικής αυτής αποφάσεως η ενδιαφερόμενη άσκησε προσφυγή ενώπιον των βελγικών δικαστηρίων επιλύσεως εργατικών διαφορών.
Το Cour du travail της Λιέγης, δικάζον κατ' έφεση, αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία μέχρις ότου το Δικαστήριο εκδώσει προδικαστική απόφαση επί του εξής ερωτήματος:
« Μπορεί ένα κράτος μέλος να αρνηθεί, λόγω της ιθαγενείας τους, τη χορήγηση κοινωνικού πλεονεκτήματος κατά την έννοια του άρθρου 7, παράγραφος 2, του κανονισμού 1612/68 στα συντηρούμενα τέκνα εργαζομένου που είναι υπήκοος τρίτου κράτους ( του Μαρόκου ), με το οποίο η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα έχει συνάψει συμφωνία συνεργασίας περιέχουσα ρήτρα ίσης μεταχειρίσεως, από άποψη κοινωνικής ασφαλίσεως, υπέρ των διακινουμένων εργαζομένων της χώρας αυτής, οι οποίοι απασχολούνται εντός της Κοινότητας, καθώς και στα μέλη της οικογενείας τους που συγκατοικούν μαζί τους; »
Στην έκθεση για την επ' ακροατηρίου συζήτηση αναπτύσσονται διεξοδικώς τα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως της κύριας δίκης, η εξέλιξη της διαδικασίας και οι γραπτές παρατηρήσεις που κατατέθηκαν στο Δικαστήριο. Τα στοιχεία αυτά της δικογραφίας δεν επαναλαμβάνονται κατωτέρω παρά μόνο καθόσον απαιτείται για τη συλλογιστική του Δικαστηρίου.
Προς διευκρίνιση του αντικειμένου του ερωτήματος που υπέβαλε το Cour du travail της Λιέγης, πρέπει να υπομνησθούν ο στόχος και οι κρίσιμες διατάξεις της Συμφωνίας.
Στόχος της Συμφωνίας είναι, όπως ορίζεται στο άρθρο 1, να προαγάγει τη συνεργασία μεταξύ των συμβαλλομένων μερών σε όλους τους τομείς, για να συμβάλει στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη του Μαρόκου, και να ευνοήσει την ενίσχυση των σχέσεων των δύο μερών. Η συνεργασία αυτή αφορά, δυνάμει του τίτλου Ι, τον οικονομικό, τον τεχνικό και τον χρηματοδοτικό τομέα, δυνάμει του τίτλου II, τον τομέα των εμπορικών ανταλλαγών και, δυνάμει του τίτλου III, τον τομέα του εργατικού δυναμικού.
Το άρθρο 40, που περιλαμβάνεται στο τίτλο III περί της συνεργασίας στον τομέα του εργατικού δυναμικού, ορίζει ότι κάθε κράτος μέλος παρέχει στους εργαζομένους μαροκινής ιθαγένειας, οι οποίοι απασχολούνται στο έδαφος του, καθεστώς που χαρακτηρίζεται από την απουσία κάθε διακρίσεως βασιζόμενης στην ιθαγένεια σε σχέση με τους ιδίους του υπηκόους, όσον αφορά τους όρους εργασίας και αμοιβής.
Το άρθρο 41, που υπάγεται στον ίδιο τίτλο III, ορίζει στην παράγραφο 1 ότι, με την επιφύλαξη των διατάξεων των ακολούθων παραγράφων, οι εργαζόμενοι μαροκινής ιθαγενείας και τα μέλη της οικογενείας τους, που συγκατοικούν με αυτούς, απολαύουν στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως καθεστώτος που χαρακτηρίζεται από την απουσία κάθε διακρίσεως βασιζομενης στην ιθαγένεια, σε σχέση με τους υπηκόους των κρατών μελών, στα οποία απασχολούνται. Δυνάμει της παραγράφου 2 του άρθρου αυτού, οι Μαροκινοί εργαζόμενοι δικαιούνται του συνυπολογισμού των περιόδων ασφαλίσεως, απασχολήσεως ή κατοικίας, που συμπληρώνονται στα διάφορα κράτη μέλη, όσον αφορά ορισμένες παροχές δυνάμει της παραγράφου 3 απολαύουν των οικογενειακών παροχών για τα μέλη της οικογενείας τους που κατοικούν εντός της Κοινότητος, βάσει δε της παραγράφου 4 μπορούν να μεταφέρουν ελεύθερα στο Μαρόκο τις συντάξεις τους. Στην παράγραφο 5 του άρθρου 41 θεσπίζεται η αρχή της αμοιβαιότητας υπέρ των εργαζομένων υπηκόων των κρατών μελών όσον αφορά το καθεστώς που προβλέπεται στις παραγράφους 1,3 και 4 του άρθρου αυτού.
Το άρθρο 42 της Συμφωνίας αναθέτει στο Συμβούλιο Συνεργασίας το έργο της θεσπίσεως διατάξεων που καθιστούν δυνατή την εξασφάλιση της εφαρμογής των καθοριζόμενων στο άρθρο 41 αρχών.
Εξεταζόμενο σε σχέση με αυτές τις διατάξεις της Συμφωνίας, το προδικαστικό ερώτημα πρέπει να θεωρηθεί ότι αναφέρεται στην ουσία στο αν το άρθρο 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας εμποδίζει ένα κράτος μέλος να αρνηθεί τη χορήγηση επιδόματος αναμονής, το οποίο προβλέπεται από τη νομοθεσία του υπέρ των νέων που αναζητούν εργασία, σε μέλος της οικογενείας εργαζομένου μαροκινής ιθαγενείας με το οποίο συγκατοικεί, με την αιτιολογία ότι ο αναζητών εργασία έχει μαροκινή ιθαγένεια.
Για να δοθεί λυσιτελής απάντηση στο ερώτημα αυτό πρέπει καταρχάς να εξακριβωθεί αν μπορεί να γίνει επίκληση του άρθρου 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων και, στη συνέχεια, αν αυτή η διάταξη καλύπτει την περίπτωση κατά την οποία μέλος της οικογενείας μαροκινού διακινουμένου εργαζόμενου ζητεί τη χορήγηση παροχής όπως αυτή περί της οποίας πρόκειται στην υπόθεση της κύριας δίκης.
Επί του αμέσου αποτελέσματος του άρθρου 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας
Κατά πάγια νομολογία ( βλ. απόφαση της 30ής Σεπτεμβρίου 1987, Demirel, σκέψη 14,
12/86, Συλλογή 1987, σ. 3719
), διάταξη συμφωνίας που έχει συναφθεί από την Κοινότητα με τρίτες χώρες πρέπει να θεωρείται ότι εφαρμόζεται απευθείας, όταν, ενόψει του γράμματός της, καθώς και του αντικειμένου και της φύσεως της συμφωνίας, συνεπάγεται σαφή και συγκεκριμένη υποχρέωση που δεν εξαρτάται, ως προς την εφαρμογή ή τα αποτελέσματά της, από τη θέσπιση οποιασδήποτε μεταγενέστερης πράξης.
Για να καθοριστεί αν η διάταξη του άρθρου 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας πληροί τις προϋποθέσεις αυτές, πρέπει να εξετασθεί καταρχάς η διατύπωση της.
Συναφώς, πρέπει να γίνει δεκτό ότι στο άρθρο 41, παράγραφος 1, θεσπίζεται, με σαφή και συγκεκριμένη διατύπωση και χωρίς εξάρτηση από όρους, η απαγόρευση επιβολής διακρίσεων λόγω ιθαγενείας σε βάρος των Μαροκινών εργαζομένων και των μελών της οικογενείας τους που κατοικούν μαζί τους στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως.
Το γεγονός ότι το άρθρο 41, παράγραφος 1, ορίζει ότι η απαγόρευση αυτή ισχύει μόνο με την επιφύλαξη των διατάξεων των επομένων παραγράφων σημαίνει ότι, όσον αφορά τον συνυπολογισμό των περιόδων, τη χορήγηση οικογενειακών παροχών και τη μεταφορά στο Μαρόκο των συντάξεων, η απαγόρευση αυτή ισχύει μόνο εντός των ορίων των προϋποθέσεων που καθορίζονται στις παραγράφους 2, 3 και 4 του άρθρου 4L Όσον αφορά όμως οποιοδήποτε άλλο ζήτημα που ανακύπτει στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως, η επιφύλαξη αυτή δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι καθιστά λιγότερο απόλυτη την απαγόρευση των διακρίσεων.
Ομοίως, το γεγονός ότι το άρθρο 42, παράγραφος 1, προβλέπει ότι το Συμβούλιο Συνεργασίας θα θέσει σε εφαρμογή τις αρχές που θεσπίζονται στο άρθρο 41 δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι εμποδίζει την απευθείας εφαρμογή μιας διατάξεως, η εκτέλεση ή τα αποτελέσματα της οποίας δεν εξαρτώνται από την έκδοση καμιάς μεταγενέστερης πράξης. Όπως υπογράμμισε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 12 των προτάσεών του, αντικείμενο της αρμοδιότητας την οποία παρέχει το άρθρο 42, παράγραφος 1, στο Συμβούλιο Συνεργασίας είναι να διευκολύνεται η τήρηση της απαγορεύσεως των διακρίσεων και, ενδεχομένως, να λαμβάνονται τα απαραίτητα μέτρα για την εφαρμογή της θεσπιζόμενης στην παράγραφο 2 του άρθρου 41 αρχής του συνυπολογισμού, πλην όμως δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι εξαρτά από προσθέτους όρους την έχουσα απευθείας εφαρμογή αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων.
Εξάλλου, η διαπίστωση ότι η αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων που θεσπίζεται στο άρθρο 41, παράγραφος 1, μπορεί να διέπει άμεσα την κατάσταση ενός Μαροκινού εργαζομένου και των μελών της οικογενείας του τα οποία κατοικούν μαζί του στα κράτη μέλη της Κοινότητας δεν επηρεάζεται από την εξέταση του αντικειμένου και της φύσεως της Συμφωνίας της οποίας αποτελεί μέρος η εν λόγω διάταξη.
Πράγματι, όπως προαναφέρθηκε η Συμφωνία έχει ως στόχο να προαγάγει τη συνεργασία μεταξύ των συμβαλλομένων μερών, ιδίως στον τομέα του εργατικού δυναμικού. Το γεγονός ότι η Συμφωνία αποσκοπεί κυρίως στην προώθηση της οικονομικής αναπτύξεως του Μαρόκου και ότι απλώς καθορίζει το πλαίσιο συνεργασίας μεταξύ των μερών, χωρίς να αναφέρεται σε σύνδεση του Μαρόκου με τις Κοινότητες ή σε μελλοντική ένταξη του, δεν είναι τέτοιας φύσεως ώστε να εμποδίζει την απευθείας εφαρμογή ορισμένων από τις διατάξεις της.
Η διαπίστωση αυτή ισχύει ειδικότερα για τα άρθρα 40 και 41, που περιλαμβάνονται στον τίτλο III περί της συνεργασίας στον τομέα του εργατικού δυναμικού, τα οποία ουδόλως έχουν καθαρά προγραμματικό χαρακτήρα, θεσπίζουν δε, στον τομέα των όρων εργασίας και αμοιβής και στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως, μία αρχή που είναι ικανή να διέπει τη νομική κατάσταση των ιδιωτών.
Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει να γίνει δεκτό ότι από το άρθρο 41, παράγραφος 1, καθώς και από το αντικείμενο και τη φύση της Συμφωνίας στην οποία εντάσσεται το άρθρο αυτό προκύπτει ότι η εν λόγω διάταξη μπορεί να έχει απευθείας εφαρμογή.
Επί του περιεχομένου του άρθρου 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας
Προς καθορισμό του περιεχομένου της αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων που θεσπίζεται με το άρθρο 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας, πρέπει να αποσαφηνιστεί καταρχάς η έννοια της κοινωνικής ασφαλίσεως στην οποία αναφέρεται η διάταξη αυτή και, στη συνέχεια, η έννοια του εργαζομένου, όπως χρησιμοποιείται στη διάταξη αυτή, κατόπιν δε να εξακριβωθούν οι συνθήκες υπό τις οποίες τα μέλη της οικογενείας του Μαροκινού εργαζομένου μπορούν να τύχουν των παροχών κοινωνικής ασφαλίσεως.
Η έννοια της κοινωνικής ασφαλίσεως του άρθρου 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας πρέπει να θεωρηθεί ότι στοιχεί στην ταυτόσημη έννοια της κοινωνικής ασφαλίσεως του κανονισμού (ΕΟΚ) 1408/71 του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 1971, περί εφαρμογής των συστημάτων κοινωνικής ασφαλίσεως στους μισθωτούς εργαζομένους και στις οικογένειες τους που διακινούνται εντός της Κοινότητος ( ΕΕ ειδ. έκδ. 05/001, σ. 73 ). Το αναφερόμενο στο καθ' ύλην πεδίο εφαρμογής άρθρο 4 του κανονισμού αυτού μνημονεύει, στην παράγραφο 1, μεταξύ των κλάδων της κοινωνικής ασφαλίσεως, τις παροχές ανεργίας των οποίων ειδική μορφή συνιστά το επίδομα αναμονής, το οποίο αποτελεί το αντικείμενο της υποθέσεως της κύριας δίκης.
Το γεγονός ότι, σε αντίθεση με τον προαναφερθέντα κανονισμό 1408/71, η παράγραφος 2 του άρθρου 41 της Συμφωνίας δεν αναφέρει τις παροχές ανεργίας μεταξύ των συστημάτων στα οποία εφαρμόζεται ο συνυπολογισμός των περιόδων ασφαλίσεως έχει σημασία μόνο όσον αφορά τα σχετικά με τον συνυπολογισμό ζητήματα, ελλείψει δε σαφώς εκδηλωμένης προθέσεως των συμβαλλομένων μερών, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι αποτελεί μόνο του ικανό στοιχείο ώστε να γίνει δεκτό ότι τα μέρη θέλησαν να αποκλείσουν από την έννοια της κοινωνικής ασφαλίσεως, όπως χρησιμοποιείται στη Συμφωνία, τις παροχές ανεργίας, οι οποίες θεωρούνται ως παραδοσιακός κλάδος της κοινωνικής ασφαλίσεως.
Όσον αφορά την έννοια του εργαζομένου, όπως χρησιμοποιείται στο άρθρο 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας, πρέπει να γίνει δεκτό ότι καλύπτει συγχρόνως τους εν ενεργεία εργαζομένους και εκείνους οι οποίοι έχουν αποχωρήσει από την αγορά εργασίας μετά τη συμπλήρωση της απαιτουμένης ηλικίας για τη χορήγηση συντάξεως γήρατος ή λόγω επελεύσεως ενός των κινδύνων που δικαιολογούν τη χορήγηση παροχών δυνάμει άλλων κλάδων της κοινωνικής ασφαλίσεως. Πράγματι, στις παραγράφους 2 και 4 του άρθρου 41 γίνεται ρητή αναφορά, σχετικά με τον συνυπολογισμό και τη δυνατότητα μεταφοράς των παροχών στο Μαρόκο, σε συστήματα όπως εκείνα των συντάξεων γήρατος ή αναπηρίας, τις οποίες δικαιούνται συνταξιούχοι εργαζόμενοι.
Τέλος, όσον αφορά το περιεχόμενο των δικαιωμάτων του μέλους της οικογενείας του Μαροκινού εργαζομένου το οποίο κατοικεί μαζί του, η θεσπιζόμενη στο άρθρο 41, παράγραφος 1, αρχή της εξαλείψεως κάθε διακρίσεως με βάση την ιθαγένεια στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως σημαίνει ότι ο ενδιαφερόμενος ο οποίος πληροί όλες τις προβλεπόμενες από εθνική νομοθεσία προϋποθέσεις για τη χορήγηση παροχών ασθενείας που προβλέπονται υπέρ των νέων οι οποίοι αναζητούν εργασία, δεν μπορεί να στερηθεί τις παροχές αυτές λόγω της ιθαγενείας του.
Από τις προηγούμενες σκέψεις προκύπτει ότι στο Cour du travail της Λιέγης πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας εμποδίζει ένα κράτος μέλος να αρνηθεί τη χορήγηση επιδόματος αναμονής, που προβλέπεται από τη νομοθεσία του υπέρ των νέων που αναζητούν εργασία, σε μέλος της οικογενείας εργαζομένου μαροκινής ιθαγενείας το οποίο κατοικεί μαζί του, για τον λόγο ότι ο αναζητών εργασία έχει μαροκινή ιθαγένεια.
Επί των δικαστικών εξόδων
Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν η Κυβέρνηση της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, η Κυβέρνηση της Γαλλικής Δημοκρατίας και η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, που κατέθεσαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.

Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ,
κρίνοντας επί του ερωτήματος που του υπέβαλε το Cour du travail της Λιέγης, με απόφαση της 16ης Ιανουαρίου 1990, αποφαίνεται:

Το άρθρο 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας Συνεργασίας μεταξύ της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας και του Βασιλείου του Μαρόκου, που υπεγράφη στις 27 Απριλίου 1976 στο Rabat και συνήφθη στο όνομα της Κοινότητας με τον κανονισμό ( ΕΟΚ ) 2211/78 του Συμβουλίου, της 26ης Σεπτεμβρίου 1978, πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι εμποδίζει ένα κράτος μέλος να αρνηθεί τη χορήγηση επιδόματος αναμονής που προβλέπεται από τη νομοθεσία του υπέρ των νέων που αναζητούν εργασία σε μέλος της οικογενείας εργαζομένου μαροκινής ιθαγενείας το οποίο συγκατοικεί μαζί του, για τον λόγο ότι ο αναζητών εργασία έχει μαροκινή ιθαγένεια.

Due
Mancini
Rodríguez Iglesias
Diez de Velasco
Slynn
Κακούρης
Joliét
Schockweiler
Kapteyn
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 31 Ιανουαρίου 1991.
Ο Γραμματέας
J.-G. Giraud
Ο Πρόεδρος
Ο. Due
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γαλλική.