CELEX: 62004CJ0148
Κρατικές ενισχύσεις
Απόφαση 2002/581/ΕΚ
Φορολογικά πλεονεκτήματα υπέρ τραπεζών
Αιτιολογία της αποφάσεως
Χαρακτηρισμός μέτρου ως κρατικής ενισχύσεως
Προϋποθέσεις
Συμβατό προς την κοινή αγορά
Προϋποθέσεις
Σημαντικό σχέδιο κοινού ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος
Ανάπτυξη ορισμένων οικονομικών δραστηριοτήτων -Χορηγηθέντα σε προγενέστερο στάδιο φορολογικά πλεονεκτήματα
Ανάκτηση της ενισχύσεως
Αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης
Αρχή της ασφάλειας δικαίου -Αρχή της αναλογικότητας

της 13ης Φεβρουαρίου 2003, C-409/00, Ισπανία κατά Επιτροπής, Συλλογή 2003, σ. I-1487, σκέψη 75).
58     Εξάλλου, δεν είναι αναγκαίο η επιχείρηση που έλαβε την ενίσχυση να μετέχει η ίδια στο ενδοκοινοτικό εμπόριο. Πράγματι, όταν
ένα κράτος μέλος χορηγεί ενίσχυση σε επιχείρηση, η εσωτερική παραγωγή μπορεί να διατηρείται στο ίδιο επίπεδο ή και να αυξάνεται,
με συνέπεια να μειώνονται οι δυνατότητες επιχειρήσεων εγκατεστημένων σε άλλα κράτη μέλη να εξάγουν τα προϊόντα τους προς την
αγορά αυτού του κράτους μέλους (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση της 7ης Μαρτίου 2002, C-310/99, Ιταλία κατά Επιτροπής, Συλλογή
2002, σ. I-2289, σκέψη 84). Επιπλέον, η ενίσχυση μιας επιχειρήσεως που μέχρι σήμερα δεν μετείχε στο ενδοκοινοτικό εμπόριο
ενδέχεται να καταστήσει δυνατή τη διείσδυσή της στην αγορά ενός άλλου κράτους μέλους.
59     Εν προκειμένω επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η μείωση φόρου ενισχύει τη θέση των τραπεζών που έλαβαν την ενίσχυση σε σχέση με
τις τράπεζες που μετέχουν στο ενδοκοινοτικό εμπόριο.
60     Πρέπει, επίσης, να τονισθεί ότι ο τομέας των χρηματοοικονομικών υπηρεσιών αποτέλεσε αντικείμενο εκτενούς διαδικασίας ελευθερώσεως
σε κοινοτικό επίπεδο, η οποία ενδυνάμωσε τον ανταγωνισμό που διασφάλιζαν μέχρι τότε μόνον οι διατάξεις της Συνθήκης ΕΚ περί
ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων.
61     Από τον φάκελο της υποθέσεως, και ειδικότερα από τις αιτιολογικές σκέψεις του νομοσχεδίου επί του οποίου βασίσθηκε ο νόμος
461/98, προκύπτει ότι, κατά τον χρόνο θεσπίσεώς της, η επίμαχη μείωση φόρου εισήχθη προκειμένου η νομισματική ένωση να μην
οδηγήσει στην πράξη, λαμβανομένης υπόψη της σημαντικής υστερήσεως του ιταλικού τραπεζικού συστήματος σε σχέση με τα λοιπά
ευρωπαϊκά συστήματα, στη συρρίκνωση του ιταλικού τραπεζικού κλάδου υπέρ των περισσότερο στιβαρών ευρωπαϊκών τραπεζών.
62     Το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα που συνεπάγεται η μείωση φόρου για τις εγκατεστημένες στην Ιταλία τράπεζες ενδέχεται να καταστήσει
δυσχερέστερη τη διείσδυση στην ιταλική αγορά επιχειρηματιών από άλλα κράτη μέλη ή να διευκολύνει τη διείσδυση εγκατεστημένων
στην Ιταλία επιχειρηματιών σε άλλες αγορές.
63     Ο προβληθείς από την Ιταλική Κυβέρνηση ισχυρισμός ότι η μείωση φόρου εφαρμόζεται και στις εγκατεστημένες στην Ιταλία θυγατρικές
τραπεζών άλλων κρατών μελών δεν εμποδίζει την επέλευση των αποτελεσμάτων αυτών.
64     Συνεπώς, πρέπει να γίνει δεκτό ότι οι αιτιάσεις που αντλούνται από την απουσία επηρεασμού του ενδοκοινοτικού εμπορίου και
από την απουσία νοθεύσεως του ανταγωνισμού είναι αβάσιμες.
γ) Επί της απουσίας συγκεκριμένης εξετάσεως εκ μέρους της Επιτροπής κάθε μεμονωμένης διενεργηθείσας πράξεως
65     Δεν αμφισβητείται ότι η Ιταλική Δημοκρατία δεν κοινοποίησε στην Επιτροπή:
–       ατομικές ενισχύσεις για συγκεκριμένες τράπεζες, καθώς και
–       τον νόμο 461/98 και το διάταγμα 153/99 ως σύστημα ενισχύσεων.
66     Η Επιτροπή κίνησε αυτεπαγγέλτως την προβλεπόμενη στο άρθρο 88, παράγραφος 2, ΕΚ διαδικασία, προκειμένου να εξετάσει τον νόμο
461/98 και το διάταγμα 153/99 ως σύστημα ενισχύσεων.
67     Στην περίπτωση συστήματος ενισχύσεων, η Επιτροπή, προκειμένου να αποφανθεί αν το οικείο σύστημα παρουσιάζει στοιχεία ενισχύσεως,
μπορεί να περιορισθεί στη μελέτη των γενικών χαρακτηριστικών του συστήματος αυτού, χωρίς να υποχρεούται να εξετάσει κάθε συγκεκριμένη
περίπτωση εφαρμογής του (βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 19ης Οκτωβρίου 2000, C-15/98 και C-105/99, Ιταλία και Sardegna Lines
κατά Επιτροπής, Συλλογή 2000, σ. I-8855, σκέψη 51, και της 29ης Απριλίου 2004, C-278/00, Ελλάδα κατά Επιτροπής, Συλλογή 2004,
σ. I-3997, σκέψη 24).
68     Κατά συνέπεια, είναι αβάσιμη η αιτίαση που αντλείται από απουσία εξετάσεως εκ μέρους της Επιτροπής κάθε μεμονωμένης πράξεως
σχετικής με την επίμαχη μείωση φόρου.
δ) Επί της εξετάσεως της μειώσεως φόρου υπό το πρίσμα της έννοιας της «ενισχύσεως de minimis»
69     Δεδομένου ότι επρόκειτο για την εξέταση συστήματος ενισχύσεων και όχι ατομικών ενισχύσεων, η Επιτροπή δεν όφειλε να εξετάσει
κάθε περίπτωση ειδικής εφαρμογής του συστήματος σε ενισχύσεις που δεν υπερέβαιναν το ανώτατο ποσό ενισχύσεως de minimis, όπως
αυτό καθορίζεται στην ανακοίνωση 96/C 68/06 της Επιτροπής, σχετικά με τις ενισχύσεις de minimis (ΕΕ 1996, C 68, σ. 9).
70     Συνεπώς, η αιτίαση που αντλείται από απουσία εξετάσεως της μειώσεως φόρου υπό το πρίσμα της έννοιας της «ενισχύσεως de minimis»
είναι αβάσιμη.
ε) Επί της εφαρμογής του άρθρου 87, παράγραφος 3, στοιχεία β΄ και γ΄, ΕΚ
71     Εισαγωγικώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι η Επιτροπή απολαύει, όσον αφορά την εφαρμογή του άρθρου 87, παράγραφος 3, ΕΚ, ευρείας
διακριτικής ευχέρειας, η άσκηση της οποίας περιλαμβάνει εκτιμήσεις οικονομικής και κοινωνικής φύσεως που πρέπει να κινούνται
εντός κοινοτικού πλαισίου. Το Δικαστήριο, ελέγχοντας τη νομιμότητα της ασκήσεως της ελευθερίας αυτής, δεν μπορεί να υποκαθιστά
με την επί του θέματος εκτίμησή του εκείνη της αρμόδιας αρχής, αλλά οφείλει να περιορίζεται στην εξέταση του αν οι εκτιμήσεις
αυτές ενέχουν πρόδηλη πλάνη ή κατάχρηση εξουσίας (βλ. απόφαση της 12ης Δεκεμβρίου 2002, C-456/00, Γαλλία κατά Επιτροπής, σ.
I-11949, σκέψη 41, και την εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
i) Επί της έννοιας των «ενισχύσεων για την προώθηση σημαντικών σχεδίων κοινού ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος»
72     Δυνάμει του άρθρου 87, παράγραφος 3, στοιχείο β΄, ΕΚ, η Επιτροπή μπορεί να κηρύξει συμβατές προς την κοινή αγορά ενισχύσεις
για την προώθηση σημαντικών σχεδίων κοινού ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος.
73     Με την αιτιολογική σκέψη 45 της επίμαχης αποφάσεως, η Επιτροπή τονίζει ότι τα επίμαχα μέτρα αποσκοπούν στην ενίσχυση του ιταλικού
τραπεζικού συστήματος, εξασφαλίζοντας ευνοϊκή μεταχείριση κυρίως στους επιχειρηματίες ενός κράτους μέλους και όχι της Κοινότητας
στο σύνολό της.
74     Συναφώς, αρκεί η διαπίστωση ότι από τις αιτιολογικές σκέψεις του νομοσχεδίου επί του οποίου βασίσθηκε ο νόμος 461/98 προκύπτει,
μεταξύ άλλων, ότι η επίμαχη μείωση φόρου αποσκοπεί στη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας των εγκατεστημένων στην Ιταλία επιχειρηματιών
και της ανταγωνιστικής τους θέσεως στην εσωτερική αγορά.
75     Επομένως, αποκλείοντας τον χαρακτηρισμό «σχέδιο κοινού ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος», η Επιτροπή δεν υπέπεσε σε πρόδηλη πλάνη
εκτιμήσεως.
76     Περαιτέρω, είναι αβάσιμος ο ισχυρισμός της Unicredito και της Ιταλικής Κυβερνήσεως ότι τα επίμαχα μέτρα εντάσσονται στο πλαίσιο
της ολοκληρώσεως μιας διαδικασίας ιδιωτικοποιήσεως, η οποία θα μπορούσε να αποτελεί σχέδιο κοινού ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος.
77     Πράγματι, μια διαδικασία ιδιωτικοποιήσεως σε επίπεδο κράτους μέλους δεν μπορεί να θεωρηθεί, αυτή καθαυτή, ως σχέδιο κοινού
ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος.
78     Συνεπώς, η αιτίαση που αντλείται από παράβαση του άρθρου 87, παράγραφος 3, στοιχείο β΄, ΕΚ είναι αβάσιμη.
ii) Επί της έννοιας των «ενισχύσεων για την προώθηση της αναπτύξεως ορισμένων οικονομικών δραστηριοτήτων»
79     Δυνάμει του άρθρου 83, παράγραφος 3, στοιχείο γ΄, ΕΚ, η Επιτροπή μπορεί να κηρύσσει συμβατές προς την κοινή αγορά ενισχύσεις
για την προώθηση της αναπτύξεως ορισμένων οικονομικών δραστηριοτήτων.
80     Με την αιτιολογική σκέψη 47 της επίμαχης αποφάσεως η Επιτροπή επισημαίνει ότι από κανένα στοιχείο του επίμαχου συστήματος
ενισχύσεων δεν προκύπτει ότι το σύστημα αυτό πρέπει να κηρυχθεί συμβατό προς την κοινή αγορά κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 87,
παράγραφος 3, στοιχείο γ΄, ΕΚ.
81     Κατά την Επιτροπή, δεν πληρούται το κριτήριο της διατάξεως αυτής σύμφωνα με το οποίο οι οικείες ενισχύσεις δεν πρέπει να αλλοιώνουν
τους όρους του εμπορίου σε βαθμό αντιβαίνοντα προς το κοινό συμφέρον.
82     Η Επιτροπή, επισημαίνοντας, συναφώς, ότι η μείωση φόρου έχει κυρίως ως αποτέλεσμα τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας των δικαιούχων
της ενισχύσεως σ’ έναν τομέα που χαρακτηρίζεται από έντονο διεθνή ανταγωνισμό και έχοντας προηγουμένως τονίσει ότι η ενίσχυση
προορίζεται να ενισχύσει τη θέση των δικαιούχων σε σχέση με τους ανταγωνιστές που δεν λαμβάνουν ενίσχυση, απορρίπτει εμμέσως
τον ισχυρισμό ότι το επίμαχο μέτρο αφορά την «ανάπτυξη» της τραπεζικής δραστηριότητας στο σύνολό της.
83     Λαμβανομένων υπόψη των σκέψεων που διατυπώθηκαν κατά την εξέταση των προηγούμενων αιτιάσεων ως προς τα χαρακτηριστικά της
μειώσεως φόρου, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η ανάλυση της Επιτροπής δεν ενέχει πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως.
84     Κατά συνέπεια, η αιτίαση που αντλείται από παράβαση του άρθρου 87, παράγραφος 3, στοιχείο γ΄, ΕΚ είναι αβάσιμη.
B
– Επί του δευτέρου ερωτήματος
85     Από το σκεπτικό της αποφάσεως περί παραπομπής προκύπτει ότι με το δεύτερο ερώτημά του το αιτούν δικαστήριο ερωτά, κατ’ ουσίαν,
αν το άρθρο 4 της επίμαχης αποφάσεως είναι ανίσχυρο, διότι, αφενός, η εντολή ανακτήσεως των ενισχύσεων δεν αιτιολογείται σύμφωνα
με το άρθρο 253 ΕΚ και, αφετέρου, συνιστά παραβίαση των αρχών της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, της ασφάλειας δικαίου και
της αναλογικότητας.
1. Υποβληθείσες ενώπιον του Δικαστηρίου παρατηρήσεις
86     Η Unicredito εκτιμά ότι η Επιτροπή δεν αιτιολόγησε επαρκώς την απόφασή της να μην κάνει χρήση της κατά το άρθρο 14, παράγραφος
1, του κανονισμού 659/1999 ευχέρειάς της να μην απαιτήσει την ανάκτηση της ενισχύσεως, δεδομένου ότι η ανάκτηση αυτή προσκρούει
στη γενική αρχή του κοινοτικού δικαίου περί προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης.
87     Υποστηρίζει ότι η Επιτροπή δεν αμφισβήτησε το κύρος του νόμου 218/90 και ότι το περιεχόμενο του νόμου 461/98 είναι απολύτως
σύμφωνο προς εκείνο του προγενέστερου νόμου. Επομένως, θα έπρεπε να ισχύσει τεκμήριο νομιμότητας υπέρ της Ιταλικής Δημοκρατίας
όσον αφορά τον νόμο 461/98.
88     Η προσφεύγουσα της κύριας δίκης επικαλείται τον χρόνο που παρήλθε από της θεσπίσεως του νόμου 218/90.
89     Η στάση της Επιτροπής έναντι του νόμου αυτού συνιστά «εξαιρετική» περίπτωση δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, η οποία απαλλάσσει
τους ιδιώτες δικαιούχους από την επιστροφή της ενισχύσεως.
90     Η ύπαρξη δικαιολογημένης εμπιστοσύνης προκύπτει από το προβλεπόμενο με το άρθρο 7, παράγραφος 3, του νόμου 218/90 μέτρο, το
οποίο καθιερώνει μηχανισμό εφαρμογής κατ’ ουσίαν πανομοιότυπο με αυτόν της μειώσεως φόρου.
91     Κατά την προσφεύγουσα της κύριας δίκης, δικαιολογημένη εμπιστοσύνη γεννά επίσης το γεγονός ότι όλες οι συντελεσθείσες πράξεις
που υπήχθησαν στα επίμαχα ευνοϊκά φορολογικά μέτρα είχαν τύχει αδείας από την Banca d’Italia, αρχή ειδικώς επιφορτισμένη με
τον έλεγχο της τηρήσεως των κανόνων του ανταγωνισμού στον τραπεζικό τομέα.
92     Περαιτέρω, η Επιτροπή, μη λαμβάνοντας υπόψη τον υπαρκτό κίνδυνο γενέσεως μεγάλου αριθμού ενδίκων διαφορών, παραβίασε εν προκειμένω
την αρχή της ασφάλειας δικαίου.
93     Η Unicredito υποστηρίζει, υπό το πρίσμα του άρθρου 14, παράγραφος 1, του κανονισμού 659/1999, ότι η Επιτροπή όφειλε να εξασφαλίσει
την τήρηση της αρχής της αναλογικότητας κατά το στάδιο της εντολής ανακτήσεως των ενισχύσεων.
94     Διατάζοντας όχι τη σταδιακή, αλλά την πλήρη, επιτακτική και άμεση ανάκτηση των ενισχύσεων, η Επιτροπή προέβη σε διακανονισμό
αντίθετο προς την αρχή αυτή.
95     Κατά την Unicredito, η Επιτροπή θα έπρεπε να συγκρίνει την επίμαχη μείωση φόρου με τα πλεονεκτήματα τα οποία θα μπορούσαν
να αντλήσουν οι τράπεζες από το φορολογικό καθεστώς του κοινού δικαίου, εφόσον είχαν προβεί σε διαφορετικά διαρθρωμένες πράξεις.
96     Η Ιταλική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι, πριν από την εισαγωγή της επίμαχης μειώσεως φόρου, η νομιμότητα των αντίστοιχων διατάξεων
του νόμου 218/90, ήτοι του άρθρου 7, παράγραφος 3, αυτού, δεν είχε αμφισβητηθεί από απόψεως συμφωνίας προς το άρθρο 87 ΕΚ.
97     Η Επιτροπή εκτιμά ότι με την επίμαχη απόφαση εξέτασε ενδελεχώς το ζήτημα της ανακτήσεως των ενισχύσεων. Προσθέτει ότι, εν
πάση περιπτώσει, δεν υποχρεούται, κατά τη νομολογία, να εκθέτει συγκεκριμένους λόγους προς δικαιολόγηση της ασκήσεως της εξουσίας
που διαθέτει να απευθύνει στις εθνικές αρχές εντολή περί ανακτήσεως των ενισχύσεων.
98     Κατά τα λοιπά, η Επιτροπή εκτιμά ότι οι αιτιάσεις που αντλούνται από παραβίαση των αρχών της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης,
της ασφάλειας δικαίου και της αναλογικότητας είναι αβάσιμες.
2. Εκτίμηση του Δικαστηρίου
α) Επί της αιτιολογήσεως της εντολής ανακτήσεως
99     Η κατά το άρθρο 253 ΕΚ υποχρέωση αιτιολογήσεως πρέπει, κατ’ αρχήν, να εκτιμάται αναλόγως των περιστάσεων της συγκεκριμένης
περιπτώσεως, ιδίως του περιεχομένου της πράξεως, της φύσεως των προβαλλόμενων λόγων και του συμφέροντος που έχει ενδεχομένως
ο αποδέκτης για παροχή διευκρινίσεων Εντούτοις, στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων, όταν, αντιθέτως προς τις διατάξεις του
άρθρου 88, παράγραφος 3, ΕΚ, η ενίσχυση έχει ήδη καταβληθεί, η Επιτροπή, η οποία έχει την εξουσία να ζητήσει από τις εθνικές
αρχές να διατάξουν την επιστροφή, δεν είναι υποχρεωμένη να εκθέτει συγκεκριμένους λόγους για να δικαιολογεί την άσκηση αυτής
της εξουσίας (προαναφερθείσες αποφάσεις Βέλγιο κατά Επιτροπής, σκέψεις 81 και 82· της 7ης Μαρτίου 2002, Ιταλία κατά Επιτροπής,
σκέψη 106, και της 29ης Απριλίου 2004, Ιταλία κατά Επιτροπής, σκέψη 129).
100   Δεν αμφισβητείται ότι η Ιταλική Δημοκρατία δεν κοινοποίησε στην Επιτροπή προ της εφαρμογής του το σύστημα ενισχύσεων που προβλέπει
την επίμαχη μείωση φόρου.
101   Επομένως, η Επιτροπή δεν ήταν υποχρεωμένη να προβάλει συγκεκριμένους λόγους προς στήριξη της εντολής ανακτήσεως των ενισχύσεων.
102   Εν πάση περιπτώσει, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, αντιθέτως προς τους ισχυρισμούς της προσφεύγουσας της κύριας δίκης, οι αιτιολογικές
σκέψεις 49 έως 57 και 62 της επίμαχης αποφάσεως περιλαμβάνουν, υπό το πρίσμα του άρθρου 14 του κανονισμού 659/1999 και της
αρχής της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, ενδελεχή αιτιολογία της αποφάσεως της Επιτροπής να απαιτήσει την ανάκτηση των επίμαχων
ενισχύσεων.
103   Κατά συνέπεια, η αιτίαση που αντλείται από ανεπαρκή αιτιολογία της εντολής ανακτήσεως δεν μπορεί να γίνει δεκτή.
β) Επί της αιτιάσεως που αντλείται από παραβίαση των αρχών της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης και της ασφάλειας
δικαίου
104   Λαμβανομένου υπόψη του επιτακτικού χαρακτήρα του ελέγχου που διενεργεί η Επιτροπή επί των κρατικών ενισχύσεων δυνάμει του
άρθρου 88 ΕΚ, η εμπιστοσύνη των επιχειρήσεων δικαιούχων της ενισχύσεως όσον αφορά τη νομιμότητα αυτής δικαιολογείται, κατ’
αρχήν, μόνον αν η ενίσχυση χορηγήθηκε τηρουμένης της προβλεπόμενης από το άρθρο αυτό διαδικασίας, γεγονός για το οποίο ένας
επιμελής επιχειρηματίας πρέπει κανονικά να είναι σε θέση να βεβαιωθεί. Ειδικότερα, όταν η ενίσχυση καταβλήθηκε χωρίς προηγούμενη
κοινοποίηση στην Επιτροπή, οπότε είναι παράνομη δυνάμει του άρθρου 88, παράγραφος 3, ΕΚ, ο δικαιούχος της ενισχύσεως δεν μπορεί,
κατά τον χρόνο αυτό, να έχει δικαιολογημένη εμπιστοσύνη στη νομιμότητα της χορηγήσεως της ενισχύσεως αυτής (απόφαση της 11ης
Νοεμβρίου 2004, C-183/02 P και C-187/02 P, Demesa και Territorio Histórico de Álava κατά Επιτροπής, Συλλογή 2004, σ. I-10609,
σκέψεις 44 και 45, και την εκεί παρατιθέμενη νομολογία). Ούτε το οικείο κράτος μέλος ούτε ο ενδιαφερόμενος επιχειρηματίας
μπορούν να επικαλεσθούν μετέπειτα την αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης προκειμένου να εμποδίσουν την ανάκτηση της ενισχύσεως,
δεδομένου ότι ο προβληθείς από την Unicredito κίνδυνος γενέσεως ενδίκων διαφορών μπορούσε να προβλεφθεί ήδη κατά τον χρόνο
χορηγήσεως της ενισχύσεως.
105   Δεν αμφισβητείται ότι τα προβλεπόμενα με τον νόμο 218/90 μέτρα ουδέποτε κοινοποιήθηκαν στην Επιτροπή. Επομένως, όσον αφορά
τον ισχυρισμό ότι το προβλεπόμενο με το άρθρο 7, παράγραφος 3, του νόμου αυτού μέτρο παρουσιάζει έντονη ομοιότητα με την επίμαχη
μείωση φόρου, αρκεί η διαπίστωση ότι το προγενέστερο μέτρο δεν αποτέλεσε αντικείμενο εξετάσεως εκ μέρους της Επιτροπής. Στο
πλαίσιο αυτό, το επιχείρημα της Unicredito περί του χρόνου που παρήλθε από της θεσπίσεως του νόμου αυτού δεν ασκεί επιρροή.
Επιπλέον, ακόμη και αν υποτεθεί ότι, όπως υπονοεί το αιτούν δικαστήριο, τα δύο διαδοχικά μέτρα εντάσσονται σε μια λογική συνέχειας
και προεκτάσεως, το γεγονός ότι η Επιτροπή δεν επενέβη όσον αφορά το προηγούμενο σύστημα είναι άνευ σημασίας, καθόσον το επίμαχο
στην υπό κρίση περίπτωση σύστημα, εξεταζόμενο ανεξάρτητα από το παλαιό, ευνοεί ορισμένες επιχειρήσεις (βλ., υπό την έννοια
αυτή, απόφαση της 7ης Ιουνίου 1988, 57/86, Ελλάδα κατά Επιτροπής, Συλλογή 1988, σ. 2855, σκέψη 10).
106   Όσον αφορά τις αποφάσεις 1999/288 και 2000/600 τις οποίες επικαλείται το αιτούν δικαστήριο (βλ. σκέψη 26 της παρούσας αποφάσεως),
πρέπει να επισημανθεί ότι αφορούν, αφενός, ενισχύσεις χορηγηθείσες σε συγκεκριμένες τράπεζες δικαιούχους και, αφετέρου, μέτρα
διαφορετικά από τα εν προκειμένω επίμαχα, ήτοι αυξήσεις εταιρικού κεφαλαίου, προκαταβολές καταβληθείσες από την Banca d’Italia,
μεταβίβαση σε τράπεζα της συμμετοχής του δημοσίου σε άλλη τράπεζα, καθώς και φορολογικές ελαφρύνσεις για πράξεις μεταβιβάσεως
επιχειρήσεων, τμημάτων επιχειρήσεων και αγαθών. Το γεγονός ότι η Επιτροπή έκρινε ορισμένα από τα προβλεπόμενα με τον νόμο
218/90 μέτρα ως συμβατά προς την κοινή αγορά δεν συνεπάγεται αυτομάτως ανάλογη ευνοϊκή απόφαση της Επιτροπής για όλα τα μέτρα
που προβλέπει ο νόμος αυτός.
107   Ως προς τον ισχυρισμό της προσφεύγουσας της κύριας δίκης ότι η Banca d’Italia χορήγησε άδειες για κάθε πράξη που συνεπαγόταν
μείωση φόρου υπέρ των τραπεζών, αρκεί η υπενθύμιση ότι η εκτίμηση του συμβατού μιας ενισχύσεως προς την κοινή αγορά εμπίπτει
στην αποκλειστική αρμοδιότητα της Επιτροπής, με αποτέλεσμα να μην είναι δυνατό να δημιουργηθεί δικαιολογημένη εμπιστοσύνη
σε επιμελή επιχειρηματία από απόφαση μη προερχόμενη από το κοινοτικό αυτό όργανο.
108   Τέλος, δεν μπορεί να γίνει δεκτός ο ισχυρισμός ότι η ανάκτηση της χορηγηθείσας υπό τη μορφή μειώσεως φόρου ενισχύσεως παραβιάζει
την αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης για τον λόγο ότι οι οικείες τράπεζες συνυπολόγισαν την ενίσχυση αυτή
κατά την εκτίμηση του οικονομικώς εφικτού των πράξεων συγκεντρώσεως.
109   Πράγματι, η ανάκτηση ενισχύσεως χορηγηθείσας κατά παράβαση της διαδικασίας του άρθρου 88, παράγραφος 3, ΕΚ αποτελεί προβλέψιμο
κίνδυνο για τον επιχειρηματία που λαμβάνει την ενίσχυση.
110   Επιπλέον, όπως τονίζει η Επιτροπή, οι επιχειρήσεις στις οποίες χορηγείται παρανόμως ενίσχυση λαμβάνουν γενικώς υπόψη το ποσό
της ενισχύσεως αυτής στις οικονομικής φύσεως επιλογές τους και η ανάκτηση του ποσού έχει, κατά κανόνα, δυσμενείς συνέπειες
για την οικονομική τους κατάσταση. Εάν γινόταν δεκτό ότι το γεγονός αυτό αποκλείει την ανάκτηση, τότε οι ενισχύσεις θα παρέμεναν
οριστικώς στην κατοχή των δικαιούχων σχεδόν στο σύνολο των περιπτώσεων και ο κοινοτικός έλεγχος των κρατικών ενισχύσεων θα
στερούνταν παντελώς αποτελεσματικότητας.
111   Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω στοιχείων, η Unicredito δεν μπορεί να επικαλεσθεί τη δυνατότητα του αποδέκτη παράνομης ενισχύσεως
να προβάλει εξαιρετικές περιστάσεις που δικαιολογημένα δημιούργησαν εμπιστοσύνη στον νόμιμο χαρακτήρα της ενισχύσεως αυτής
(βλ. προαναφερθείσα απόφαση Demesa και Territorio Histórico de Álava κατά Επιτροπής, σκέψη 51).
112   Συνεπώς, η αιτίαση που αντλείται από παραβίαση των αρχών της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης και της ασφάλειας
δικαίου πρέπει να απορριφθεί.
γ) Επί της αιτιάσεως που αντλείται από παραβίαση της αρχής της αναλογικότητας
113   Η κατάργηση μιας παράνομης ενισχύσεως διά της ανακτήσεώς της αποτελεί τη λογική συνέπεια της διαπιστώσεως του παράνομου χαρακτήρα
της. Η ανάκτηση αυτή, η οποία αποσκοπεί στην αποκατάσταση της προτέρας καταστάσεως, δεν μπορεί, κατ’ αρχήν, να θεωρηθεί ως
μέτρο δυσανάλογο προς τους στόχους των διατάξεων της Συνθήκης που αφορούν τις κρατικές ενισχύσεις. Με την επιστροφή της ενισχύσεως
ο αποδέκτης χάνει το πλεονέκτημα που διέθετε στην αγορά έναντι των ανταγωνιστών του και τα πράγματα επανέρχονται στην προ
της καταβολής της ενισχύσεως κατάσταση (βλ. προαναφερθείσα απόφαση της 29ης Απριλίου 2004, Ιταλία κατά Επιτροπής, σκέψεις
103 και 104, καθώς και την εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
114   Τα προς επιστροφή ποσά δεν είναι δυνατό να καθορίζονται σε συνάρτηση προς τις πράξεις στις οποίες θα μπορούσαν να έχουν προβεί
οι επιχειρήσεις αντί των πράξεων που γεννούν δικαίωμα ενισχύσεως.
115   Πράγματι, οι επιχειρήσεις κατέληξαν στην επιλογή αυτή έχοντας επίγνωση του κινδύνου ανακτήσεως των χορηγηθεισών κατά παράβαση
του άρθρου 88, παράγραφος 3, ΕΚ ενισχύσεων.
116   Οι εν λόγω επιχειρήσεις θα μπορούσαν να αποφύγουν τον κίνδυνο αυτό επιλέγοντας εξαρχής πράξεις υπαγόμενες σε διαφορετικό καθεστώς.
117   Επιπλέον, σε περιπτώσεις όπως η εν προκειμένω επίμαχη, η αποκατάσταση της προτέρας καταστάσεως συνεπάγεται επαναφορά, κατά
το μέτρο του δυνατού, στην κατάσταση που θα ίσχυε εάν οι επίμαχες πράξεις είχαν συντελεσθεί χωρίς τη χορήγηση της μειώσεως
του φόρου.
118   Η αποκατάσταση αυτή δεν συνεπάγεται διαφορετική ανασύσταση του παρελθόντος με βάση υποθετικά στοιχεία όπως οι συχνά σύνθετες
επιλογές στις οποίες θα μπορούσαν να έχουν προβεί οι ενδιαφερόμενοι επιχειρηματίες, δεδομένου μάλιστα ότι οι πραγματοποιηθείσες
με τη συμβολή της ενισχύσεως επιλογές ενδέχεται να αποδειχθούν μη αναστρέψιμες.
119   Προς τον σκοπό της επαναφοράς στην προτέρα κατάσταση μπορεί να ληφθεί υπόψη, κατά το στάδιο της ανακτήσεως της ενισχύσεως
από τις εθνικές αρχές, μόνον η ενδεχομένως ευνοϊκότερη φορολογική μεταχείριση σε σχέση με τη μεταχείριση του κοινού δικαίου
στην οποία θα υπέκειτο, δυνάμει συμβατών προς το κοινοτικό δίκαιο εθνικών κανόνων και εφόσον δεν είχε χορηγηθεί η παράνομη
ενίσχυση, η τελικώς συντελεσθείσα πράξη.
120   Επομένως, η αιτίαση που αντλείται από παραβίαση της αρχής της αναλογικότητας δεν είναι βάσιμη.
121   Κατόπιν του συνόλου των ανωτέρω σκέψεων, πρέπει να γίνει δεκτό ότι από την εξέταση των πρώτων δύο προδικαστικών ερωτημάτων
δεν προέκυψαν στοιχεία ικανά να θίξουν το κύρος της επίμαχης αποφάσεως.
Γ –     Γ
– Επί του τρίτου ερωτήματος
122   Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα το αιτούν δικαστήριο ερωτά κατ’ ουσίαν αν τα άρθρα 87 επ. ΕΚ, το άρθρο 14 του κανονισμού
659/1999, καθώς και οι αρχές της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, της ασφάλειας δικαίου και της αναλογικότητας απαγορεύουν εθνικό
μέτρο που διατάσσει την επιστροφή ενισχύσεως, σε εκτέλεση αποφάσεως της Επιτροπής με την οποία η ενίσχυση αυτή κρίθηκε ασύμβατη
προς την κοινή αγορά και από την εξέταση της οποίας, υπό το πρίσμα των ίδιων αυτών διατάξεων και αρχών, δεν προέκυψαν στοιχεία
ικανά να θίξουν το κύρος αυτής.
123   Συναφώς, αρκεί η διαπίστωση ότι ένα εθνικό μέτρο διατάσσον την επιστροφή ενισχύσεως σε εκτέλεση αποφάσεως της Επιτροπής στερείται
νομιμότητας όταν η απόφαση αυτή είναι αντίθετη προς κανόνα κοινοτικού δικαίου.
124   Εντεύθεν προκύπτει, αντιστρόφως, ότι αν η εξέταση από απόψεως κανόνων κοινοτικού δικαίου μιας αρνητικής αποφάσεως της Επιτροπής
δεν αποφέρει στοιχεία ικανά να θίξουν το κύρος αυτής, τότε οι εν λόγω κανόνες δεν μπορούν να απαγορεύσουν εθνικό μέτρο που
λαμβάνεται προς εκτέλεση της επίμαχης αποφάσεως της Επιτροπής.
125   Κατά συνέπεια, στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι τα άρθρα 87 επ. ΕΚ, το άρθρο 14 του κανονισμού
659/1999, καθώς και οι αρχές της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, της ασφάλειας δικαίου και της αναλογικότητας δεν απαγορεύουν
εθνικό μέτρο που διατάσσει την επιστροφή ενισχύσεως, σε εκτέλεση αποφάσεως της Επιτροπής με την οποία η ενίσχυση αυτή κρίθηκε
ασύμβατη προς την κοινή αγορά και από την εξέταση της οποίας, υπό το πρίσμα των ίδιων αυτών διατάξεων και αρχών, δεν προέκυψαν
στοιχεία ικανά να θίξουν το κύρος αυτής.

Επί των δικαστικών εξόδων
126   Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον
του εθνικού δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν
παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (δεύτερο τμήμα) αποφαίνεται:
1)
Από την εξέταση των υποβληθέντων προδικαστικών ερωτημάτων δεν προέκυψαν στοιχεία ικανά να θίξουν το κύρος της αποφάσεως 2002/581/ΕΚ
της Επιτροπής, της 11ης Δεκεμβρίου 2001, σχετικά με το καθεστώς κρατικών ενισχύσεων που η Ιταλία θέσπισε υπέρ των τραπεζών.
2)
Τα άρθρα 87 επ. ΕΚ, το άρθρο 14 του κανονισμού (ΕΚ) 659/1999 του Συμβουλίου, της 22ας Μαρτίου 1999, για τη θέσπιση λεπτομερών
κανόνων εφαρμογής του άρθρου 93 της Συνθήκης ΕΚ, καθώς και οι αρχές της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, της ασφάλειας δικαίου
και της αναλογικότητας δεν απαγορεύουν εθνικό μέτρο που διατάσσει την επιστροφή ενισχύσεως, σε εκτέλεση αποφάσεως της Επιτροπής
με την οποία η ενίσχυση αυτή κρίθηκε ασύμβατη προς την κοινή αγορά και από την εξέταση της οποίας, υπό το πρίσμα των ίδιων
αυτών διατάξεων και αρχών, δεν προέκυψαν στοιχεία ικανά να θίξουν το κύρος αυτής.
(υπογραφές)
*
Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.