CELEX: 62009CJ0227
Κοινωνική πολιτική
Προστασία της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων
Οργάνωση του χρόνου εργασίας
Mέλη της δημοτικής αστυνομίας
Οδηγία 93/104/ΕΚ
Οδηγία 93/104/ΕΚ όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2000/34/ΕΚ
Οδηγία 2003/88/ΕΚ
Άρθρα 5, 17 και 18
Μέγιστη εβδομαδιαία διάρκεια εργασίας
Συλλογικές συμβάσεις ή συμφωνίες μεταξύ κοινωνικών εταίρων σε εθνικό ή περιφερειακό επίπεδο
Παρεκκλίσεις σχετικά με τη χρονική μετάθεση της εβδομαδιαίας αναπαύσεως και την αντισταθμιστική ανάπαυση
Άμεσο αποτέλεσμα
Σύμφωνη ερμηνεία

της 17ης Ιουλίου 2008, C‑226/07, Flughafen Köln/Bonn, Συλλογή 2008, σ. I‑5999, σκέψη 32 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Κατά συνέπεια, υπό συνθήκες όπως αυτές της κύριας δίκης, οι επίδικες διατάξεις περί παρεκκλίσεων δεν μπορούν να προβληθούν
άμεσα κατά ιδιωτών, όπως των εναγόντων της κύριας δίκης.
Περί της υποχρεωτικής ή προαιρετικής σύμφωνης ερμηνείας του εσωτερικού δικαίου
Όπως προκύπτει από την απόφαση περί παραπομπής, το Tribunale ordinario di Torino, Sezione Lavoro, με το δεύτερο και το τρίτο
ερώτημά του ερωτά αν, παρ’ όλ’ αυτά, το εσωτερικό δίκαιο πρέπει να ερμηνευθεί υπό το πρίσμα των επίδικων διατάξεων περί παρεκκλίσεων,
για να καθορίσει αν ο Comune di Torino μπορεί νομοτύπως να βασισθεί στις συλλογικές συμβάσεις της κύριας δίκης για να παρεκκλίνει
των απαιτήσεων των άρθρων 36, τρίτο εδάφιο, του Συντάγματος και 2109, παράγραφος 1, του αστικού κώδικα.
Συναφώς, είναι αληθές ότι η απορρέουσα από οδηγία υποχρέωση των κρατών μελών να επιτύχουν το αποτέλεσμα που η οδηγία αυτή
προβλέπει, καθώς και το καθήκον τους να λαμβάνουν όλα τα γενικά ή ειδικά μέτρα που μπορούν να διασφαλίσουν την εκπλήρωση της
υποχρεώσεως αυτής ισχύουν για όλες τις εθνικές αρχές των κρατών αυτών, περιλαμβανομένων, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων τους,
των δικαστικών αρχών (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 10ης Απριλίου 1984, 14/83, von Colson και Kamann, Συλλογή 2000, σ. 1891,
σκέψη 26, καθώς και προαναφερθείσα απόφαση Kücükdeveci, σκέψη 47 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Ωστόσο, πρέπει να αποκλεισθεί η ύπαρξη υποχρεώσεως απορρέουσας από τις οδηγίες περί του χρόνου εργασίας για ερμηνεία του εσωτερικού
δικαίου υπέρ της εφαρμογής των συλλογικών συμβάσεων οι οποίες παρεκκλίνουν από τους κανόνες μεταφοράς του άρθρου 5 των οδηγιών
αυτών στο εσωτερικό δίκαιο.
Συγκεκριμένα, εφόσον οι προβλεπόμενες με τις επίδικες διατάξεις παρεκκλίσεις είναι προαιρετικής φύσεως, το δίκαιο της Ένωσης
δεν επιβάλλει στα κράτη μέλη να τις εφαρμόσουν στο εθνικό δίκαιο. Τα κράτη μέλη, για να κάνουν χρήση της προβλεπόμενης με
τις διατάξεις αυτές ευχέρειας να παρεκκλίνουν, υπό ορισμένες συνθήκες, από τις απαιτήσεις, μεταξύ άλλων, του άρθρου 5 των
οδηγιών περί του χρόνου εργασίας, πρέπει να επιλέξουν ότι θα τις επικαλεστούν (βλ., κατ’ αναλογία, απόφαση της 4ης Ιουνίου
2009, C‑102/08, SALIX Grundstücks-Vermietungsgesellschaft, Συλλογή 2009, σ. I-4629, σκέψεις 51, 52 και 55).
Συναφώς, απόκειται στα κράτη μέλη να επιλέξουν τον κανονιστικό μηχανισμό τον οποίον θεωρούν ως τον πλέον προσήκοντα (βλ.,
κατ’ αναλογία, προαναφερθείσα απόφαση SALIX Grundstücks-Vermietungsgesellschaft, σκέψη 56), γνωρίζοντας ότι, κατά τη γραμματική
διατύπωση των επίδικων διατάξεων περί παρεκκλίσεων, παρόμοιες παρεκκλίσεις μπορούν να πραγματοποιηθούν, μεταξύ άλλων, με συλλογικές
συμβάσεις ή συμφωνίες συναφθείσες μεταξύ κοινωνικών εταίρων.
Οι οδηγίες περί του χρόνου εργασίας, καθεαυτές, δεν μπορούν να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι απαγορεύουν τη δυνατότητα εφαρμογής
συλλογικών συμβάσεων όπως αυτών της κύριας δίκης, ή, αντιθέτως, ότι επιβάλλουν, παρά την ύπαρξη λοιπών σχετικών διατάξεων
του εσωτερικού δικαίου, την εφαρμογή αυτή.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το ζήτημα αν ο Comune di Torino μπορεί νομοτύπως να βασισθεί, στη διαφορά της κύριας δίκης, στη συνδικαλιστική
συμφωνία του 1986 καθώς και στις συλλογικές συμβάσεις της κύριας δίκης καθίσταται, κατ’ αρχάς, ζήτημα το οποίο πρέπει να επιλύσει
το αιτούν δικαστήριο κατά τους κανόνες του εσωτερικού δικαίου (βλ., κατ’ αναλογία, απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2000, C‑303/98,
Simap, Συλλογή 2000, σ. I‑7963, σκέψεις 55 έως 57).
Εντούτοις, πρέπει να τονιστεί ότι, όταν το δίκαιο της Ένωσης παρέχει στα κράτη μέλη την ευχέρεια να παρεκκλίνουν από ορισμένες
διατάξεις μιας οδηγίας, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να ασκούν τη διακριτική εξουσία τους τηρώντας τις γενικές αρχές του δικαίου
της Ένωσης, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται η αρχή της ασφάλειας δικαίου. Συναφώς, οι διατάξεις που επιτρέπουν προαιρετικές
παρεκκλίσεις από τις αρχές που θεσπίζει μια οδηγία πρέπει να εφαρμόζονται με την απαιτούμενη ακρίβεια και σαφήνεια ώστε να
πληρούνται οι απορρέουσες από την αρχή αυτή απαιτήσεις.
Στο πλαίσιο αυτό, το εθνικό δικαστήριο έχει δύο εναλλακτικές δυνατότητες, είτε οι συλλογικές συμβάσεις της κύριας δίκης δεν
πληρούν τη γενική αρχή της ασφάλειας δικαίου και τις επιταγές που θέτει το εθνικό δίκαιο για νομότυπη εφαρμογή των επίδικων
διατάξεων περί παρεκκλίσεων, είτε οι συμβάσεις αυτές συνιστούν την εφαρμογή, κατά το ιταλικό δίκαιο και τηρώντας τη γενική
αρχή της ασφάλειας δικαίου, των επιτρεπομένων παρεκκλίσεων από τις εν λόγω διατάξεις της Ένωσης.
Στην πρώτη από τις περιπτώσεις αυτές, όπως υποστήριξε η Τσεχική Κυβέρνηση και όπως προκύπτει από την προαναφερθείσα στη σκέψη
45 της παρούσας αποφάσεως νομολογία, αν το ιταλικό εσωτερικό δίκαιο απαγορεύει την εφαρμογή της συμφωνίας του 1986 καθώς και
των συλλογικών συμβάσεων της κύριας δίκης, δεν μπορεί να γίνει επίκληση μόνο των οδηγιών περί του χρόνου εργασίας κατά ιδιωτών
για να διασφαλισθεί η εφαρμογή αυτή (βλ. επίσης, κατ’ αναλογία, αποφάσεις της 11ης Ιουνίου 1987, 14/86, Pretore di Salò κατά
X, Συλλογή 1987, σ. 2545, σκέψεις 19 και 20, της 3ης Μαΐου 2005, C‑387/02, C‑391/02 και C‑403/02, Berlusconi κ.λπ., Συλλογή
2000, σ. I‑3565, σκέψεις 73 και 74, καθώς και της 5ης Ιουλίου 2007, C‑321/05, Kofoed, Συλλογή 2000, σ. I‑5795, σκέψη 42 και
εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Στη δεύτερη από τις παρατεθείσες στη σκέψη 56 της παρούσας αποφάσεως περιπτώσεις, οι οδηγίες περί του χρόνου εργασίας δεν
εμποδίζουν, συναφώς, ερμηνεία του εσωτερικού δικαίου επιτρέπουσα στον Comune di Torino να προσφύγει στις συλλογικές συμβάσεις
της κύριας δίκης, υπό την προϋπόθεση ότι οι σχετικές διατάξεις των συμβάσεων αυτών τηρούν πλήρως τις προϋποθέσεις που θέτουν
οι επίδικες διατάξεις περί παρεκκλίσεων, όπερ απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει. Επί του τελευταίου αυτού σημείου,
υπενθυμίζεται ότι, ως εξαιρέσεις από το κοινοτικό καθεστώς στον τομέα της οργανώσεως του χρόνου εργασίας που θεσπίζει η οδηγία
93/104, οι επίδικες διατάξεις περί παρεκκλίσεων πρέπει να ερμηνευθούν κατά τρόπο που να τις περιορίζει στο απολύτως αναγκαίο
για τη διαφύλαξη των συμφερόντων των οποίων την προστασία καθιστούν δυνατή οι παρεκκλίσεις αυτές (βλ. απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου
2003, C‑151/02, Jaeger, Συλλογή 2003, σ. I‑8389, σκέψη 89).
Κατόπιν των ανωτέρω, στα τρία πρώτα ερωτήματα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι, υπό συνθήκες όπως αυτές της κύριας δίκης, δεν
μπορεί να γίνει επίκληση των επίδικων διατάξεων περί παρεκκλίσεων κατά ιδιωτών, όπως των εναγόντων της κύριας δίκης. Εξάλλου,
οι διατάξεις αυτές δεν μπορούν να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι επιτρέπουν ή απαγορεύουν την εφαρμογή συλλογικών συμβάσεων
όπως αυτών της κύριας δίκης, εφόσον η εφαρμογή των συλλογικών αυτών συμβάσεων εξαρτάται από το εσωτερικό δίκαιο.

Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον
του εθνικού δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι κατέθεσαν
παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (δεύτερο τμήμα) αποφαίνεται:
1)
Το άρθρο 17, παράγραφος 3, της οδηγίας 93/104/ΕΚ του Συμβουλίου, της 23ης Νοεμβρίου 1993, σχετικά με ορισμένα στοιχεία της
οργανώσεως του χρόνου εργασίας, ως αρχικώς είχε και όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2000/34/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου
και του Συμβουλίου, της 22ας Ιουνίου 2000, έχει αυτοτελές περιεχόμενο σε σχέση με την παράγραφο 2 του ιδίου άρθρου, ώστε το
γεγονός ότι ένα επάγγελμα δεν απαριθμείται στην εν λόγω παράγραφο 2 δεν εμποδίζει το επάγγελμα αυτό να εμπίπτει στην παρέκκλιση
των δύο κειμένων του άρθρου 17, παράγραφος 3, της οδηγίας 93/104.
2)
Υπό συνθήκες όπως αυτές της κύριας δίκης, δεν μπορεί να γίνει επίκληση κατά ιδιωτών, όπως των εναγόντων της κύριας δίκης,
των διατάξεων περί παρεκκλίσεων του άρθρου 17 της οδηγίας 93/104 και της οδηγίας 93/104, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία
2000/34, καθώς και, ενδεχομένως, με τα άρθρα 17 ή/και 18 της οδηγίας 2003/88/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου,
της 4ης Νοεμβρίου 2003, σχετικά με ορισμένα στοιχεία της οργανώσεως του χρόνου εργασίας. Εξάλλου, οι διατάξεις αυτές δεν μπορούν
να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι επιτρέπουν ή απαγορεύουν την εφαρμογή συλλογικών συμβάσεων όπως αυτών της κύριας δίκης,
εφόσον η εφαρμογή των συλλογικών αυτών συμβάσεων εξαρτάται από το εσωτερικό δίκαιο.
(υπογραφές)
*
Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.