CELEX: 62009CJ0239
Staatssteun
Steun van Bondsrepubliek Duitsland voor grondaankoop
Programma voor privatisering van grond en herstructurering van landbouw in nieuwe Duitse deelstaten

Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 87 EG.
Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen Seydaland Vereinigte Agrarbetriebe GmbH & Co. KG (hierna: „Seydaland”)
en BVVG Bodenverwertungs- und -verwaltungs GmbH (hierna: „BVVG”) over de berekeningsmethoden die laatstgenoemde gebruikt bij
de vaststelling van de verkoopprijs van landbouwgrond.

Toepasselijke bepalingen

Recht van de Unie
Staatssteunregels
Titel II, punt 1, eerste alinea, van de mededeling van de Commissie van 10 juli 1997 betreffende staatssteunelementen bij
de verkoop van gronden en gebouwen door openbare instanties (PB C 209, blz. 3; hierna: „mededeling”) luidt als volgt:
„De verkoop van grond via een open en onvoorwaardelijke biedprocedure die voldoende openbaar is gemaakt, is vergelijkbaar
met een veiling, waarbij het beste of enige bod per definitie met de marktwaarde overeenstemt en bijgevolg geen staatssteun
inhoudt. [...]”
Volgens titel II, punt 2, sub a, eerste alinea, van de mededeling „[kan,] [i]ndien openbare instanties geen gebruik maken
van de onder [titel II, punt 1] beschreven procedure” [...] de aanwezigheid van staatssteunelementen enkel worden uitgesloten
door „een taxatie [die vóór de verkooponderhandelingen] door een of meer onafhankelijke taxateurs van onroerend goed [moet]
worden verricht om de marktwaarde vast te stellen op grond van algemeen aanvaarde marktindicaties en taxatiecriteria”.
Titel II, punt 2, sub a, vijfde alinea, van de mededeling luidt:
„Onder ‚marktwaarde’ wordt verstaan, de prijs waartegen de gronden en gebouwen op de datum van waardering bij onderhandse
overeenkomst tussen een willige verkoper en een van de verkoper onafhankelijke koper zouden kunnen worden verkocht, waarbij
wordt aangenomen dat de betrokken gronden en gebouwen openlijk op de markt worden aangeboden, dat de marktvoorwaarden een
regelmatige transactie mogelijk maken en dat, de aard van de gronden en gebouwen in aanmerking genomen, een normaal tijdsbestek
beschikbaar is om over de verkoop te onderhandelen [...]”
Bij haar beschikking 1999/268/EG van 20 januari 1999 betreffende de aankoop van grond overeenkomstig het Duitse „Ausgleichsleistungsgesetz”
(Duitse compensatiewet) (PB L 107, blz. 21; hierna: „beschikking van 20 januari 1999”) heeft de Commissie van de Europese
Gemeenschappen de door het programma van de Bondsrepubliek Duitsland ingevoerde staatssteunregeling voor de privatisering
van gronden op het grondgebied van de nieuwe deelstaten deels onverenigbaar verklaard met de gemeenschappelijke markt.
Artikel 2, tweede alinea, van die beschikking bepaalde:
„Steunmaatregelen [...] waarvan de steunintensiteit meer bedraagt dan het in verordening (EG) nr. 950/97 [van de Raad van
20 mei 1997 betreffende de verbetering van de doeltreffendheid van de landbouwstructuur (PB L 142, blz. 1)] voor landbouwgrond
in andere dan probleemgebieden vastgestelde maximum van 35 %, zijn onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.”
Na de door de Bondsrepubliek Duitsland naar aanleiding van de beschikking van 20 januari 1999 in voornoemd programma aangebrachte
wijzigingen te hebben onderzocht, heeft de Commissie het besluit van 22 december 1999 vastgesteld houdende goedkeuring van
de steunmaatregelen van de staten in het kader van de bepalingen van de artikelen 87 en 88 (voorheen artikelen 92 en 93) van
het EG-Verdrag (PB 2000, C 46, blz. 2; hierna: „besluit van 22 december 1999”), dat bij brief van de Commissie van 19 januari
2000 aan de Bondsrepubliek Duitsland werd meegedeeld en betrekking had op datzelfde programma, in zijn gewijzigde versie.
In laatstgenoemd besluit werden inzonderheid geen bezwaren opgeworpen tegen de in de betrokken regeling aangebrachte wijziging
van het criterium dat wordt gebruikt voor de berekening van de verkoopprijs van de landbouwgrond. Volgens dat criterium moesten
de Duitse autoriteiten zich voortaan baseren op de marktwaarde van de te koop aangeboden gronden, met een vermindering van
35 %.
Specifieke regels inzake steun op het gebied van het landbouwbeleid
In artikel 7, lid 2, van verordening nr. 950/97 werd bepaald:
„De totale steun bedraagt, in percenten van het investeringsvolume, maximaal:
[...]
b)      in [andere dan probleemgebieden]:
–        35 % voor investeringen in onroerend goed,
[...]”
Artikel 12, lid 2, van die verordening bepaalde:
„(In het algemeen toegestane steun) De lidstaten kunnen steun verlenen voor investeringen:
a)      voor de aankoop van grond;
[...]”
Die verordening is later ingetrokken en vervangen door verordening (EG) nr. 1257/1999 van de Raad van 17 mei 1999 inzake steun
voor plattelandsontwikkeling uit het Europees Oriëntatie- en Garantiefonds voor de Landbouw (EOGFL) en tot wijziging en [intrekking]
van een aantal verordeningen (PB L 160, blz. 80), die sinds 3 juli 1999 van kracht is. Artikel 7, tweede alinea, van die verordening
luidt als volgt:
„Het totale steunbedrag, uitgedrukt in procenten van het in aanmerking komende investeringsvolume, bedraagt maximaal 40 %
[...]”

Nationaal recht
Om de regeling inzake grondeigendom in land- en bosbouw in de nieuwe deelstaten aan te passen aan de rechtsorde van de Bondsrepubliek
Duitsland, heeft deze lidstaat het Ausgleichleistungsgesetz (Duitse compensatiewet) van 27 september 1994 (BGBl. I 1994, blz. 2624;
hierna: „AusglLeistG”) aangenomen. Die wet omvatte het grondaankoopprogramma, dat nadien is uitgewerkt door de Flächenerwerbsverordnung
(Duitse grondaankoopverordening) van 20 december 1995 (BGBl. I 1995, blz. 2072; hierna: „FlErwV”).
Om te voldoen aan de beschikking van 20 januari 1999 heeft de Bondsrepubliek Duitsland vervolgens bepaalde wijzigingen ingevoerd,
zowel in het AusglLeistG als in de FlErwV, naar welke wijzigingen het besluit van 22 december 1999 verwijst.
Zo werd bij het AusglLeistG de referentiewaarde van de landbouwgrond gewijzigd. Voortaan moest die waarde worden berekend
door de marktwaarde te verminderen met 35 %, en niet, zoals oorspronkelijk was voorzien, door bepaalde, in 1935 vastgestelde
waarde-eenheden te vermenigvuldigen met drie.
Bij § 5, lid 1, van de FlErwV is voor die referentiewaarde een berekeningsmethode ingevoerd waarbij deze niet langer wordt
gebaseerd op de marktwaarde van de landbouwgrond, maar op taxaties verricht door regionale taxateurs van onroerend goed. Die
bepaling luidt als volgt:
„De marktwaarde van landbouwgronden in de zin van § 3, lid 7, [...] van het [AusglLeistG] wordt bepaald overeenkomstig de
Wertermittlungsverordnung [Duitse taxatieverordening] van 6 december 1988 [...] Voor zover er voor akker‑ en grasland regionale
Wertansätze [referentiewaarden] bestaan, wordt de waardebepaling daarop gebaseerd. De regionale referentiewaarden worden door
de federale minister van Financiën in de
Bundesanzeiger
[federaal publicatieblad] bekendgemaakt. De kandidaat-koper of de privatiseringsinstantie kan verzoeken dat de marktwaarde
in afwijking van het voorgaande wordt bepaald op basis van een marktwaardetaxatie door de bij § 192 van het Bundesbaugesetzbuch
[federaal wetboek stedenbouw] ingestelde en territoriaal bevoegde Gutachterausschuss [taxatiecommissie], wanneer er reële
aanwijzingen bestaan dat de regionale referentiewaarden ongeschikt zijn als berekeningsgrondslag.”

Hoofdgeding en prejudiciële vraag
Seydaland is een vennootschap die actief is in de agro-industrie. BVVG is een 100 %-dochtervennootschap van de Bundesanstalt
für vereinigungsbedingte Sonderaufgaben (Duitse federale instelling die is belast met de uitvoering van bijzondere, uit de
Duitse hereniging voortvloeiende taken), die is belast met de privatisering van land- en bosbouwgronden.
Blijkens de verwijzingsbeslissing heeft BVVG bij een overeenkomst van 18 december 2007 aan Seydaland grond verkocht die geschikt
was voor landbouwdoeleinden. De totale verkoopprijs bedroeg 245 907,91 EUR, van welk bedrag 210 810,18 EUR werd betaald voor
de landbouwgrond.
Aangezien zij van mening was dat de betaalde prijs te hoog was, heeft Seydaland verzocht om terugbetaling van een deel van
de verkoopprijs van die grond, met het betoog dat die prijs, indien deze was berekend op basis van de regionale referentiewaarden,
slechts 146 850,24 EUR zou hebben bedragen.
Aangezien BVVG aan dit verzoek geen gevolg gaf, heeft Seydaland ter verkrijging van bovengenoemde terugbetaling een beroep
ingesteld bij het Landgericht Berlin. Ter ondersteuning van dat beroep heeft Seydaland betoogd dat artikel 2, punt 5, van
de overeenkomst van 18 december 2007 de koper uitdrukkelijk de mogelijkheid biedt om de verkoopprijs en de wijze van berekening
ervan te toetsen, alsmede om in rechte te vorderen dat die prijs wordt aangepast.
Volgens Seydaland had BVVG de verkoopprijs van de betrokken grond namelijk moeten berekenen op basis van de regionale referentiewaarden,
dan wel een beroep moeten doen op de in § 5, lid 1, van de FlErwV genoemde taxatiecommissie. Seydaland heeft voorts betoogd
dat die verkoopprijs in ieder geval niet op basis van de actuele marktsituatie mag worden bepaald, zoals BVVG dit heeft gedaan.
BVVG brengt daartegen in dat er bij de berekening van de verkoopprijs van de betrokken grond geen rekening moest worden gehouden
met de regionale referentiewaarden, omdat deze in de regel niet de actuele marktsituatie, maar de situatie op de grondmarkt
van één tot twee jaar daarvóór weerspiegelen. Het vaststellen van een prijs op basis van die waarden komt er dus op neer dat
daarmee met het Unierecht in strijd zijnde staatssteun wordt verleend.
Dienaangaande heeft BVVG uiteengezet dat de federale minister van Financiën die afwijking heeft erkend en haar op 10 juli
2007 heeft geïnstrueerd dat de in de
Bundesanzeiger
bekendgemaakte regionale referentiewaarden in concreto door haar moesten worden getoetst, en dat indien zij meer dan 20 %
afweken van de gemiddelde verkoopprijzen voor vergelijkbare goederen, er bij de vaststelling van de marktwaarde van de landbouwgrond
niet meer van die waarden mocht worden uitgegaan. Volgens de berekening van verweerster in het hoofdgeding was dit in casu
het geval.
In deze omstandigheden heeft het Landgericht Berlin, van oordeel dat de beslechting van het voor hem aanhangige geding afhangt
van de uitlegging van Unierecht, de behandeling van de zaak geschorst en het Hof de volgende prejudiciële vraag gesteld:
„Maakt § 5, lid 1, tweede en derde zin, van de ter uitvoering van § 4, lid 3, punt 1, van [het AusglLeistG] vastgestelde [FlErwV]
inbreuk op artikel 87 EG?”

Beantwoording van de prejudiciële vraag
Met zijn vraag verzoekt de verwijzende rechter het Hof te beoordelen of § 5, lid 1, van de FlErwV verenigbaar is met artikel 87
EG.
In dit verband zij eraan herinnerd dat volgens vaste rechtspraak de procedure van artikel 267 VWEU berust op een duidelijke
afbakening van de taken van de nationale rechterlijke instanties en van het Hof, en het Hof uitsluitend bevoegd is zich over
de uitlegging of de rechtsgeldigheid van de in dit artikel bedoelde handelingen van de Unie uit te spreken, waarbij het zich
niet heeft uit te spreken over de uitlegging van de nationale bepalingen (zie met name arresten van 18 januari 2007, Auroux
e.a., C‑220/05, Jurispr. blz. I‑385, punt 25, en 7 oktober 2010, Dos Santos Palhota e.a., C‑515/08, nog niet gepubliceerd
in de Jurisprudentie,  punt 18).
Met het oog hierop moet het Hof, om de nationale rechter een nuttig antwoord te geven aan de hand waarvan deze het bij hem
aanhangige geding kan oplossen, in voorkomend geval evenwel de hem voorgelegde vragen herformuleren (arresten van 4 mei 2006,
Haug, C‑286/05, Jurispr. blz. I‑4121, punt 17, en 11 maart 2008, Jager, C‑420/06, Jurispr. blz. I‑1315, punt 46).
Gelet op die rechtspraak, moet de gestelde vraag zo worden begrepen dat de verwijzende rechter in wezen wenst te vernemen
of artikel 87 EG aldus moet worden uitgelegd dat het zich verzet tegen een nationale regeling die voorziet in berekeningsmethoden
voor de vaststelling van de waarde van land- en bosbouwgrond die door de overheid te koop wordt aangeboden in het kader van
een privatiseringsplan, zoals de methoden die zijn neergelegd in § 5, lid 1, tweede en derde zin, van de FlErwV.
Om de nationale rechter een nuttig antwoord te kunnen geven, moet er bovendien – overeenkomstig het verzoek van de Duitse
regering – van uit worden gegaan dat de vraag betrekking heeft op voornoemd § 5, lid 1, in zijn geheel, dat wil zeggen, ook
op de eerste en vierde zin van dat lid.
Na deze precisering zij herinnerd aan de vaste rechtspraak van het Hof volgens welke het begrip steun niet alleen positieve
prestaties zoals subsidies, leningen of deelnemingen in het kapitaal van ondernemingen kan omvatten, maar ook maatregelen
die, in verschillende vormen, de lasten verlichten die normaliter op het budget van een onderneming drukken en daardoor, zonder
subsidies in de strikte zin van het woord te zijn, van gelijke aard zijn en identieke gevolgen hebben (zie met name arresten
van 19 september 2000, Duitsland/Commissie, C‑156/98, Jurispr. blz. I‑6857, punt 25; 1 juli 2008, Chronopost en La Poste/UFEX e.a.,
C‑341/06 P en C‑342/06 P, Jurispr. blz. I‑4777, punt 123, en 17 november 2009, Presidente del Consiglio dei Ministri, C‑169/08,
Jurispr. blz. I‑10821, punt 56).
In beginsel kan derhalve niet worden uitgesloten dat een verkoop van overheidsgrond voor een lagere prijs dan de marktprijs
staatssteun vormt.
Tevens dient echter te worden opgemerkt dat, binnen de context van het gemeenschappelijk landbouwbeleid, niet elke verkoop
van overheidsgrond voor een lagere prijs dan de marktprijs, noodzakelijkerwijs moet worden aangemerkt als onverenigbaar met
het EG-Verdrag. In het kader van de ruime discretionaire bevoegdheid waarover hij op het gebied van het gemeenschappelijk
landbouwbeleid beschikt (arresten van 29 oktober 1980, Maizena/Raad, 139/79, Jurispr. blz. 3393, punt 23, en 20 mei 2010,
Agrana Zucker, C‑365/08, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 30) had de Uniewetgever – om te beginnen bij verordening
nr. 950/97, die ratione temporis van toepassing was op de feiten van het hoofdgeding en later werd ingetrokken bij verordening
nr. 1257/1999 – nieuwe, specifieke regels uitgevaardigd voor de toekenning van steun op het gebied van het landbouwbeleid,
waaronder met name de investeringssteun voor landbouwbedrijven.
Zo bedroeg krachtens artikel 7, lid 2, sub b, van verordening nr. 950/97 de totale steun, in percenten van het investeringsvolume,
maximaal 35 % voor investeringen in onroerend goed, welk maximum in het kader van verordening nr. 1257/1999 werd verhoogd
tot 40 %.
Bovendien moet er met betrekking tot de verkoop door de overheid van grond of gebouwen aan een onderneming of particulier
die een economische activiteit uitoefent zoals land- of bosbouw, op worden gewezen dat het Hof voor recht heeft verklaard
dat een dergelijke verkoop elementen van overheidssteun kan bevatten, met name wanneer niet wordt verkocht voor de marktprijs,
dat wil zeggen, voor de prijs die een particuliere investeerder in normale mededingingsomstandigheden had kunnen vaststellen
(zie in die zin arrest van 2 september 2010, Commissie/Scott, C‑290/07 P, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 68).
Uit de voorgaande overwegingen vloeit voort dat wanneer het nationale recht regels invoert ter berekening van de marktwaarde
van grond ten behoeve van de verkoop daarvan door de overheid, de toepassing van die regels, met het oog op hun conformiteit
met artikel 87 EG, in alle gevallen moet leiden tot een prijs die de marktwaarde zo dicht mogelijk benadert. Aangezien die
marktwaarde theoretisch is, behalve wanneer de verkoop plaatsvindt tegen het hoogste bod, moet, zoals de Commissie terecht
opmerkt in titel II, punt 2, sub b, van de mededeling, noodzakelijkerwijs een speling van de verkregen prijs ten opzichte
van de theoretische prijs worden aanvaard.
Wat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde bepaling betreft, moet allereerst worden vastgesteld dat, anders dan Seydaland
en de Duitse regering betogen, het besluit van 22 december 1999 die bepaling niet verenigbaar met artikel 87 EG heeft verklaard.
Uit dat besluit volgt immers, zoals Seydaland opmerkt, dat de Commissie enkel naar die bepaling heeft verwezen om de wijzigingen
te beschrijven die zijn aangebracht in de FlErwV ten opzichte van diezelfde steunregeling, die zij in de beschikking van 20 januari
1999 had onderzocht.
Voor het overige is § 5, lid 1, van de FlErwV in het besluit van 22 december 1999 niet inhoudelijk onderzocht, aangezien de
Commissie zich heeft beperkt tot het analyseren van de intensiteit van de door het Duitse privatiseringsprogramma toegekende
steun en van de aspecten waarvan zij in de beschikking van 20 januari 1999 van mening was dat zij discriminatoir waren.
Vervolgens zij vastgesteld dat de verwijzende rechter van oordeel is dat enkel de verkoop tegen het hoogste bod en de vaststelling
van de prijs door een taxateur geschikt zijn om de marktwaarde van een terrein te bepalen. Daardoor meent hij dat die waarde
niet op basis van de methoden van § 5, lid 1, tweede en vierde zin, van de FlErwV kan worden vastgesteld.
Dienaangaande dient te worden gepreciseerd dat, hoewel zeker is dat de methoden van het beste bod en van de taxatie, zoals
de Commissie opmerkt in titel II, punten 1 en 2, sub a, van de mededeling, prijzen kunnen opleveren die beantwoorden aan de
reële marktwaarden, het niet uitgesloten is dat ook andere methoden tot ditzelfde resultaat kunnen leiden.
§ 5, lid 1, van de FlErwV heeft nu juist betrekking op enkele van die methoden.
Ten eerste voorziet die bepaling in een berekeningsmethode die erin bestaat de waarde van de landbouwgrond te bepalen ten
opzichte van de regionale referentiewaarden. De verwijzende rechter is van oordeel dat op basis van die methode de marktwaarde
van de te koop aangeboden grond niet juist kan worden vastgesteld, met name doordat zij de aanzienlijke stijging van de prijzen
van landbouwgrond in het oosten van Duitsland sinds 2007 niet tot uitdrukking brengt.
In dit verband erkent de Duitse regering in haar schriftelijke opmerkingen dat die marktprijsontwikkeling met een zekere vertraging
tot uitdrukking komt in de indicatiewaarden van de grond die worden gebruikt in het kader van die beoordelingsprocedure. Bovendien
moet, zoals BVVG en die regering aangeven, rekening worden gehouden met het feit dat die waarden over het algemeen slechts
eens in de twee jaar worden geactualiseerd.
In deze omstandigheden moet worden geconstateerd dat, zoals de advocaat-generaal heeft opgemerkt in punt 47 van zijn conclusie,
in die gevallen waarin aan de op regionale referentiewaarden gebaseerde methode geen actualisatiemechanisme is verbonden waardoor
de verkoopprijs van de grond, met name in een periode van aanzienlijke prijsstijging, de marktwaarde ervan zo nauwkeurig mogelijk
kan benaderen, die methode niet geschikt is om de werkelijke prijzen op de betrokken markt te weerspiegelen. Aangezien die
beoordeling een uitlegging van het nationale recht vereist, moet zij door de verwijzende rechter worden verricht.
Irrelevant is voorts de stelling van Seydaland dat de op regionale referentiewaarden gebaseerde methode, waarin de in het
hoofdgeding aan de orde zijnde bepaling voorziet, zou resulteren in een prijs die ligt tussen de marktprijs en de prijs welke
voortvloeit uit de 35 %-vermindering die overeenkomt met de conform verordening nr. 950/97 door de nationale regeling vastgelegde
steunintensiteit.
Een dergelijke stelling gaat immers voorbij aan het feit dat de berekening van de marktwaarde van een terrein of gebouw de
noodzakelijke voorwaarde vormt waaraan moet zijn voldaan voordat op die waarde de steunintensiteit volgens de hiervóór in
de punten 32 en 33 van het onderhavige arrest uiteengezette specifieke Unieregels kan worden toegepast.
Ten tweede voorziet § 5, lid 1, van de FlErwV in een andere methode, die erin bestaat dat, wanneer er reële aanwijzingen zijn
dat de regionale referentiewaarden ongeschikt zijn als berekeningsgrondslag om de waarde van een onroerend goed te bepalen,
de kandidaat-koper of de privatiseringsinstantie verzoekt dat een taxatiecommissie een taxatie verricht om die waarde te bepalen
volgens § 192 van het Bundesbaugesetzbuch.
Wat laatstgenoemde bepaling betreft heeft de Duitse regering in haar antwoord op een schriftelijke vraag van het Hof verklaard
dat de taxatiecommissie beschikt over een staf, die een taxatie opstelt waarbij rekening wordt gehouden met verschillende
relevante parameters voor de taxatie van terreinen, zoals de indicatiewaarden van de grond, de referentiewaarden van alle
prijzen, de huren, de rentepercentages, de normale bouwkosten alsmede factoren die samenhangen met de aanpassing aan de markt.
Om de in punt 43 van het onderhavige arrest uiteengezette redenen moet dienaangaande worden vastgesteld dat aan de criteria
voor verenigbaarheid met de verdragsregels inzake staatssteun slechts wordt voldaan indien de werking van die taxatiecommissie
leidt tot de vaststelling van een prijs die equivalent is met die van de markt.
Ten derde, voor zover kan worden aangenomen – zoals de Duitse regering doet – dat § 5, lid 1, van de FlErwV, door te verwijzen
naar de Wertermittlungsverordnung van 6 december 1988, voorziet in een derde berekeningsmethode, dient in herinnering te worden
gebracht dat, enerzijds, het aan de verwijzende rechter staat om, in de aan hem voorgelegde zaken, te bepalen wat de juiste
interpretatie is van het nationale recht (arrest van 22 juni 2010, Melki en Abdeli, C‑188/10 en C‑189/10, nog niet gepubliceerd
in de Jurisprudentie, punt 49).
Anderzijds vereist het beginsel van een richtlijnconforme uitlegging van het nationale recht – dat inherent is aan het systeem
van het Verdrag, aangezien het de nationale rechter in staat stelt binnen het kader van zijn bevoegdheden de volle werking
van het recht van de Unie bij de beslechting van het bij hem aanhangige geschil te verzekeren (zie in die zin arrest van 15 mei
2003, Mau, C‑160/01, Jurispr. blz. I‑4791, punt 34) – dat de nationale rechter het volledige nationale recht in beschouwing
neemt om te beoordelen in hoeverre dit zodanig kan worden toegepast dat het niet leidt tot een resultaat dat in strijd is
met het Unierecht (zie in die zin arresten van 25 februari 1999, Carbonari e.a., C‑131/97, Jurispr. blz. I‑1103, punten 49
en 50, en 5 oktober 2004, Pfeiffer e.a., C‑397/01–C‑403/01, Jurispr. blz. I‑8835, punt 115).
In casu staat het dus aan de verwijzende rechter om te onderzoeken of § 5, lid 1, van de FlErwV aldus kan worden uitgelegd
dat het in overeenstemming is met artikel 87 EG, met name in het licht van andere nationale bepalingen die eventueel van toepassing
kunnen zijn, zoals die van de Wertermittlungsverordnung van 6 december 1988 en, zoals BVVG opmerkt, in voorkomend geval, § 404,
lid 2, van de Zivilprozessordnung (Duits wetboek van burgerlijke rechtsvordering).
Voorts dient nog te worden opgemerkt dat, ook als de verwijzende rechter zou moeten vaststellen dat § 5, lid 1, van de FlErwV
in overeenstemming is met artikel 87 EG, het niet uitgesloten is dat, in sommige gevallen, de in die bepaling van nationaal
recht neergelegde methode leidt tot een resultaat dat afwijkt van de marktwaarde. In die omstandigheden zijn alle overheidsorganen,
met inbegrip van de nationale rechterlijke instanties en bestuursorganen die belast zijn met de toepassing van nationaal recht,
op grond van de op hen rustende verplichting om een regel van nationaal recht die in strijd is met het Unierecht naast zich
neer te leggen, gehouden om die nationale bepaling buiten toepassing te laten (zie in die zin arresten van 22 juni 1989, Costanzo,
103/88, Jurispr. blz. 1839, punt 31, en 9 september 2003, CIF, C‑198/01, Jurispr. blz. I‑8055, punten 48 en 49).
Uit dien hoofde dient de nationale rechter er met name rekening mee te houden dat dit in voorkomend geval de verplichting
met zich meebrengt om alle maatregelen te nemen om de volledige doorwerking van het Unierecht te vergemakkelijken (zie in
die zin arrest van 13 juli 1972, Commissie/Italië, 48/71, Jurispr. blz. 529, punt 7, en reeds aangehaald arrest CIF, punt 49).
In deze omstandigheden moet op de gestelde vraag worden geantwoord dat artikel 87 EG aldus moet worden uitgelegd dat het zich
niet verzet tegen een nationale regeling die voorziet in berekeningsmethoden voor de vaststelling van de waarde van land-
en bosbouwterreinen die door de overheid te koop wordt aangeboden in het kader van een privatiseringsplan, zoals de methoden
die zijn neergelegd in § 5, lid 1, van de FlErwV, voor zover die methoden voorzien in actualisering van de prijzen in gevallen
waarin sprake is van een aanzienlijke prijsstijging, zodat de daadwerkelijk door de koper betaalde prijs de marktwaarde van
die terreinen zo veel mogelijk benadert.

Kosten
Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale
rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof
gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof (Eerste kamer) verklaart voor recht:
Artikel 87 EG moet aldus worden uitgelegd dat het zich niet verzet tegen een nationale regeling die voorziet in berekeningsmethoden
voor de vaststelling van de waarde van land- en bosbouwterreinen die door de overheid te koop wordt aangeboden in het kader
van een privatiseringsplan, zoals de methoden die zijn neergelegd in § 5, lid 1, van de Flächenerwerbsverordnung van 20 december
1995, voor zover die methoden voorzien in actualisering van de prijzen in gevallen waarin sprake is van een aanzienlijke prijsstijging,
zodat de daadwerkelijk door de koper betaalde prijs de marktwaarde van die terreinen zo veel mogelijk benadert.
ondertekeningen
*
Procestaal: Duits.