CELEX: 61989CJ0157
Μη τήρηση οδηγίας
Διατήρηση των αγρίων πτηνών

Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 2 Μαΐου 1989, η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων άσκησε, δυνάμει του άρθρου 169 της Συνθήκης ΕΟΚ, προσφυγή με την οποία ζητεί να αναγνωριστεί ότι η Ιταλική Δημοκρατία, επιτρέποντας τη θήρα διαφόρων ειδών πτηνών σε περίοδο φωλεοποιήσεως και κατά τις διάφορες φάσεις αναπαραγωγής και εξαρτήσεως, καθώς και τη θήρα διαφόρων αποδημητικών ειδών κατά την επιστροφή τους στους τόπους φωλεοποιήσεως, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία 79/409/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 2ας Απριλίου 1979, περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών (ΕΕ ειδ. έκδ. 15/001, σ. 202 ).
Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η ιταλική νομοθετική ρύθμιση περί θήρας δεν συμβιβάζεται με το άρθρο 7, παράγραφος 4,
δεύτερη
και
τρίτη
περίοδος, της οδηγίας, καθόσον επιτρέπει,
πρώτον,
τη θήρα ορισμένων πτηνών από τις 18 Αυγούστου, μολονότι τα εν λόγω είδη βρίσκονται ακόμα κατά την ημερομηνία αυτή στο στάδιο αναπαραγωγής και εξαρτήσεως,
δεύτερον,
τη θήρα ορισμένων αποδημητικών πτηνών έως τις 28 Φεβρουαρίου ή τις 10 Μαρτίου, κατά περίπτωση, μολονότι τα είδη αυτά πετούν ήδη πάνω από το ιταλικό έδαφος κατά τις εν λόγω ημερομηνίες, επιστρέφοντας στους τόπους φωλεοποιήσεώς τους.
Προς στήριξη των ισχυρισμών της, η Επιτροπή επικαλείται ορισμένα επιστημονικά συγγράμματα, μεταξύ των οποίων το
Handbook of the Birds of Europe, the Middle East and North Africa
του εκδοτικού οίκου Cramps & Simmons, καθώς και έκθεση του Istituto nazionale di biologia della selvaggina [εθνικού ινστιτούτου βιολογίας των θηραμάτων ] της Βολωνίας σχετικά με την εαρινή μετανάστευση των πτηνών.
Το νομικό πλαίσιο και τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς, η διαδικασία, καθώς και οι ισχυρισμοί και τα επιχειρήματα των διαδίκων αναπτύσσονται διεξοδικώς στην έκθεση για την επ' ακροατηρίου συζήτηση. Τα στοιχεία αυτά της δικογραφίας δεν επαναλαμβάνονται κατωτέρω παρά μόνο καθόσον απαιτείται για τη συλλογιστική του Δικαστηρίου.
Επί του παραδεκτού
Η Ιταλική Κυβέρνηση θεωρεί ότι οι αιτιάσεις που περιέχει η προσφυγή απορρίφθηκαν ήδη από το Δικαστήριο με την απόφαση της 8ης Ιουλίου 1987 στην υπόθεση Επιτροπή κατά Ιταλίας (
262/85, Συλλογή 1987, σ. 3073
), με αποτέλεσμα να είναι αδύνατη η εκ νέου προβολή τους.
Η Επιτροπή ισχυρίζεται, αντίθετα, ότι η προσφυγή δεν αποσκοπεί στο να αναγνωριστεί από το Δικαστήριο ότι η ιταλική νομοθεσία δεν έλαβε υπόψη τις διάφορες περιόδους προστασίας του άρθρου 7, παράγραφος 4, της οδηγίας, προκειμένου να καθορίσει τις ημερομηνίες ενάρξεως της θήρας, αλλ' ότι οι επιλεγείσες από την Ιταλική Κυβέρνηση ημερομηνίες για τις διάφορες θηρευτικές περιόδους δεν ανταποκρίνονται στις επιταγές της εν λόγω διατάξεως. Στο πλαίσιο της υποθέσεως 262/85η Επιτροπή προέβαλε τον ισχυρισμό αυτό με το υπόμνημα απαντήσεως της. Επομένως, ο λόγος για τον οποίο δεν έγινε δεκτός από το Δικαστήριο έγκειται αποκλειστικά και μόνο στο γεγονός ότι δεν είχε διατυπωθεί ούτε κατά τη διάρκεια της πριν από την άσκηση της προσφυγής διαδικασίας ούτε με το δικόγραφο της προσφυγής.
Ο ισχυρισμός αυτός της Ιταλικής Κυβερνήσεως δεν μπορεί να γίνει δεκτός. Πράγματι, όπως προκύπτει από την προαναφερθείσα απόφαση, η αιτίαση σχετικά με την ανάγκη απαγορεύσεως της θήρας κατά τη διάρκεια ορισμένων περιόδων δεν έγινε δεκτή στο πλαίσιο της υποθέσεως εκείνης για διαδικαστικούς λόγους. Επομένως, το Δικαστήριο δεν αποφάνθηκε επί του βασίμου της.
Επί της ουσίας
Η Ιταλική Κυβέρνηση υποστηρίζει καταρχάς ότι η εθνική κανονιστική ρύθμιση είναι σύμφωνη προς τις επιταγές του άρθρου 7, παράγραφος 4, δεύτερη και τρίτη περίοδος, της οδηγίας, δεδομένου ότι, αφενός, τα περισσότερα από τα νεογνά ανεξαρτητοποιούνται συνήθως από τις 18 Αυγούστου και, αφετέρου, τα εν λόγω αποδημητικά πτηνά δεν πετούν συνήθως σε μεγάλο αριθμό πάνω από το ιταλικό έδαφος πριν από τις 28 Φεβρουαρίου ή τις 10 Μαρτίου, ανάλογα με την περίπτωση.
Η Ιταλική Κυβέρνηση θεωρεί επίσης ότι τα συγγράμματα στα οποία αναφέρθηκε η Επιτροπή έχουν γενικό χαρακτήρα και δεν λαμβάνουν υπόψη την ιδιομορφία της ιταλικής πραγματικότητας. Κατ' αυτήν, η Επιτροπή δεν απέδειξε ότι τα ορνιθολογικής φύσεως στοιχεία που παρατίθενται σ' αυτά τα έργα αφορούν και τα είδη που αποτελούν αντικείμενο της προσφυγής.
Τέλος, η Ιταλική Κυβέρνηση παρατηρεί ότι οι περιφέρειες μπορούν να τροποποιούν τις ημερομηνίες ενάρξεως και λήξεως της θήρας που καθορίζονται με την εθνική κανονιστική ρύθμιση, προκειμένου να λαμβάνονται υπόψη ιδιαίτερες περίοδοι φωλεοποιή-σεως ή ιδιαίτερες περιπτώσεις μετακινήσεων προς αποδημία.
Eni των ζητημάτων αρχής
Η
επιχειρηματολογία της Ιταλικής Κυβερνήσεως εγείρει υπό την έννοια αυτή τρία ζητήματα αρχής: το του περιεχομένου του άρθρου 7, παράγραφος 4, δεύτερη και τρίτη περίοδος, της οδηγίας, το της φύσεως των επιστημονικών στοιχείων που απαιτούνται για τις ανάγκες της αποδείξεως στον τομέα της πανίδας των πτηνών, καθώς και το σε ποιο βαθμό η μεταφορά της εν λόγω διατάξεως στην εσωτερική έννομη τάξη μπορεί να διασφαλιστεί από τις περιφερειακές αρχές κράτους μέλους.
Επί του
πρώτον
ζητήματος, σχετικά δηλαδή με την ερμηνεία του άρθρου 7, παράγραφος 4, δεύτερη και τρίτη περίοδος, της οδηγίας, όπως προκύπτει από τη δικογραφία, οι κύκλοι αναπαραγωγής και οι μετακινήσεις των πτηνών με σκοπό την αποδημία χαρακτηρίζονται από κάποια μεταβλητότητα, η οποία, λόγω των μετεωρολογικών συνθηκών, συνδέεται ιδίως με τις περιόδους κατά τη διάρκεια των οποίων λαμβάνουν χώρα τα φαινόμενα αυτά. Έτσι, ορισμένα νεογνά συγκεκριμένου είδους ενδέχεται να μην έχουν εξέλθει ακόμα από τη φωλιά τους ή να βρίσκονται σε κατάσταση εξαρτήσεως όσον αφορά τη διατροφή τους σε μεταγενέστερη από τη μέση περίοδο αναπαραγωγής ημερομηνία. Ομοίως, ορισμένος αριθμός πτηνών δεδομένου αποδημητικού είδους ενδέχεται να αρχίζει το ταξίδι της επιστροφής προς τον τόπο φωλεοποιήσεως νωρίτερα από τον μέσο χρόνο των αποδημητικών ρευμάτων.
Το ζήτημα που τίθεται, συνεπώς, είναι αν ένα κράτος μέλος μπορεί να επιτρέψει τη θήρα από τη στιγμή κατά την οποία η πλειονότητα των νεογνών συγκεκριμένου είδους ανεξαρτητοποιήθηκε από απόψεως διατροφής και για όσο χρόνο τα περισσότερα πτηνά συγκεκριμένου αποδημητικού είδους δεν υπερίπτανται ακόμα του εδάφους του εν λόγω κράτους μέλους επιστρέφοντας στον τόπο φωλεοποιήσεώς τους ή αν ο εθνικός νομοθέτης οφείλει να αναγνωρίσει, πέραν της συνήθους περιόδου αναπαραγωγής και εξαρτήσεως καθώς και της περιόδου αποδημίας, συμπληρωματική περίοδο, προκειμένου να λάβει υπόψη τις προαναφερθείσες μεταβολές.
Συναφώς, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι το άρθρο 7, παράγραφος 4, δεύτερη και τρίτη περίοδος, της οδηγίας αποβλέπει στη διασφάλιση πλήρους συστήματος προστασίας κατά τη διάρκεια των περιόδων κατά τις οποίες η επιβίωση των αγρίων πτηνών απειλείται ιδιαιτέρως. Συνεπώς, η προστασία από τις θηρευτικές δραστηριότητες δεν μπορεί να περιορίζεται στην πλειονότητα των πτηνών συγκεκριμένου είδους, όπως αυτή καθορίζεται με βάση ένα μέσο όρο των κύκλων αναπαραγωγής και μετακινήσεων προς αποδημία. Ο αποκλεισμός από την προστασία αυτή τμήματος του συγκεκριμένου είδους αντίκειται προς τους στόχους της οδηγίας, σε περίπτωση παρατεταμένης εξαρτήσεως των νεογνών και πρόωρης αποδημίας.
Επί του
δεντερον
ζητήματος, ήτοι ως προς την αποδεικτική αξία και λυσιτέλεια των παρατεθεισών από την Επιτροπή επιστημονικών δημοσιεύσεων, δεν αμφισβητείται ότι τα έργα αυτά είναι αναγνωρισμένου κύρους στον τομέα της πανίδας των πτηνών. Ως προς το επιχείρημα της Ιταλικής Κυβερνήσεως ότι τα στοιχεία που υπέβαλε η Επιτροπή δεν αφορούν συγκεκριμένα την επικρατούσα στην Ιταλία κατάσταση, πρέπει να παρατηρηθεί ότι, σε περίπτωση κατά την οποία δεν υφίσταται συγκεκριμένο επιστημονικό έργο που αφορά το έδαφος του οικείου κράτους μέλους, η Επιτροπή μπορεί να αναφερθεί σε ορνιθολογικά συγγράμματα που πραγματεύονται την κατάσταση σε ευρύτερη περιοχή στην οποία εμπίπτει το εν λόγω κράτος μέλος. Εξάλλου, η Ιταλική Κυβέρνηση δεν επικαλέσθηκε εναλλακτικές επιστημονικές μελέτες για να αντικρούσει τα στοιχεία που προσκόμισε η Επιτροπή.
Επί του
τρίτον
ζητήματος, το οποίο αφορά το αν η εφαρμογή της οδηγίας μπορεί να είναι απόρροια της εξουσίας που διαθέτουν οι ιταλικές περιφέρειες να παρεκκλίνουν από τις θηρευτικές περιόδους που καθορίζει η εθνική κανονιστική ρύθμιση και να απαγορεύουν ή να περιορίζουν τη θήρα υπό ορισμένες προϋποθέσεις, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι μια εθνική ρύθμιση που κηρύσσει καταρχήν την έναρξη της θήρας ορισμένων ειδών, ανεξαρτήτως των αντιθέτων διατάξεων που θεσπίζουν οι περιφερειακές αρχές, δεν ανταποκρίνεται στις επιταγές της οδηγίας όσον αφορά την προστασία των πτηνών.
Πράγματι, όπως προκύπτει από τις αποφάσεις του Δικαστηρίου της 8ης Ιουλίου 1987 στην υπόθεση Επιτροπή κατά Βελγίου (
247/85, Συλλογή 1987, σ. 3029
) και στην υπόθεση Επιτροπή κατά Ιταλίας (
262/85, Συλλογή 1987, σ. 3073
), η ευχέρεια κράτους μέλους να επικαλείται την κανονιστική εξουσία των περιφερειακών αρχών για να δικαιολογεί εθνική νομοθεσία, αντιβαίνουσα στις προβλεπόμενες από συγκεκριμένη οδηγία απαγορεύσεις, αντίκειται προς την αρχή της ασφαλείας δικαίου.
Επί της αιτιάσεως ως προς την έναρξη της θήρας τεσσάρων ειδών από τις 18 Αυγούστου
Η
Επιτροπή υποστηρίζει ότι εθνικές διατάξεις που επιτρέπουν τη θήρα της φαλαρίδας, της νερόκοτας, της πρασινοκέφαλης και του κότσυφα από τις 18 Αυγούστου είναι ασυμβίβαστες προς το άρθρο 7, παράγραφος 4,
δεντερη
περίοδος, της οδηγίας, επειδή κατά την ημερομηνία αυτή ο χρόνος αναπαραγωγής και εξαρτήσεως των εν λόγω ειδών δεν έχει ακόμα λήξει.
Διαπιστώνεται ότι, σύμφωνα με τα επιστημονικά στοιχεία που προσκόμισε η Επιτροπή για τα ανωτέρω είδη, σημαντικό τμήμα νεογνών των τριών από τα παραπάνω είδη και συγκεκριμένα οι νεαρές φαλαρίδες, νερόκοτες και πρασινοκέφαλες ενδέχεται να μην έχουν ακόμα εξέλθει από τη φωλιά τους ή να βρίσκονται σε κατάσταση εξαρτήσεως όσον αφορά τη διατροφή τους στις 18 Αυγούστου. Αντίθετα, όπως προκύπτει από τα ίδια στοιχεία, οι νεαροί κότσυφες ανεξαρτοποιούνται πριν από την ημερομηνία αυτή.
Όπως προκύπτει από τα παραπάνω, με εξαίρεση την περίπτωση του κότσυφα, η πρώτη αιτίαση της Επιτροπής πρέπει να γίνει δεκτή.
Επί της αιτιάσεως ως προς την έναρξη της θήρας 19 ειδών μέχρι τις 28 Φεβρουαρίου ή 10 Μαρτίου
Δεύτερον, η Επιτροπή θεωρεί ότι οι εθνικές διατάξεις που επιτρέπουν τη θήρα δέκα αποδημητικών ειδών μέχρι τις 28 Φεβρουαρίου και εννέα άλλων ειδών μέχρι τις 10 Μαρτίου, ειδών τα οποία κατά τους μήνες Ιανουάριο, Φεβρουάριο και Μάρτιο διασχίζουν την Ιταλία για να επανέλθουν στον τόπο φωλεοποιήσεώς τους στην Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη, δεν συνάδουν προς το άρθρο 7, παράγραφος 4,
τρίτη
περίοδος, της οδηγίας.
Αντικρούοντας την αιτίαση αυτή, η Ιταλική Κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι η εθνική κανονιστική ρύθμιση προσάρμοσε τις θηρευτικές περιόδους στις επιταγές της Διεθνούς Συμβάσεως για την Προστασία των Πτηνών, της 18ης Οκτωβρίου 1950, που αφορούν την προστασία των αποδημητικών πτηνών. Η Ιταλική Κυβέρνηση υπογραμμίζει ότι, ελλείψει συγκεκριμένων κανονιστικών στοιχείων στην οδηγία, οι επιταγές της εν λόγω Συμβάσεως μπορούν να γίνουν δεκτές ως κριτήρια για την ενδεδειγμένη προστασία των αποδημητικών πτηνών στο πλαίσιο της οδηγίας.
Αρκεί να παρατηρηθεί ότι η επίδικη Σύμβαση, η οποία απαιτεί την προστασία των αποδημητικών πτηνών ιδίως κατά τον μήνα Μάρτιο, δεν μπορεί να αποτελέσει ουσιώδες στοιχείο ερμηνείας της οδηγίας, οι επιταγές της οποίας είναι αυστηρότερες όσον αφορά την προστασία των πτηνών.
Πρέπει να αναγνωριστεί ότι, σύμφωνα με τα επιστημονικά στοιχεία που προσκόμισε η Επιτροπή για τα αναφερόμενα στο δικόγραφο της προσφυγής αποδημητικά είδη, ιδίως δε σύμφωνα με την έκθεση του Istituto nazionale di biologia della selvaggina, σημαντικό τμήμα των εν λόγω ειδών ενδέχεται να διασχίζει ήδη το ιταλικό έδαφος από τον μήνα Φεβρουάριο, με αποτέλεσμα η ιταλική νομοθεσία να μη συνάδει προς την ανωτέρω διάταξη της οδηγίας.
Πάντως, ως προς τα διάφορα είδη, πρέπει να τονιστεί ότι δεν αποδείχθηκε επαρκώς η μη τήρηση της οδηγίας για δύο από αυτά, και συγκεκριμένα για τον κοκκινοσκέλη και την τουρλίδα. Πράγματι, στην εν λόγω έκθεση αναφέρεται ότι ο κοκκινοσκέλης δεν υπερίπταται του ιταλικού εδάφους παρά μόνο από το πρώτο δεκαπενθήμερο του Μαρτίου, ενώ η τουρλίδα κατά τη διάρκεια της αλληλοκαλυπτομένης περιόδου των μηνών Μαρτίου και Απριλίου.
Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι η δεύτερη αιτίαση της Επιτροπής πρέπει να γίνει δεκτή, με εξαίρεση τις περιπτώσεις του κοκκινοσκέλη και της τουρλίδας.
Συνεπώς, πρέπει να αναγνωριστεί ότι η Ιταλική Δημοκρατία, επιτρέποντας τη θήρα διαφόρων ειδών πτηνών σε περίοδο φωλεοποιήσεως και κατά τις διάφορες φάσεις αναπαραγωγής και εξαρτήσεως, καθώς και τη θήρα διαφόρων αποδημητικών ειδών κατά την επιστροφή τους στους τόπους φωλεοποιήσεως, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία 79/409/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 2ας Απριλίου 1979, περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών.
Επί των δικαστικών εξόδων
Κατά το άρθρο 69, παράγραφος 2, του κανονισμού διαδικασίας, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα. Επειδή η Ιταλική Δημοκρατία ηττήθη κατά τα κύρια σημεία, πρέπει να καταδικαστεί στα δικαστικά έξοδα.

Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ
αποφαίνεται:

1)
Η Ιταλική Δημοκρατία, επιτρέποντας τη θήρα διαφόρων ειδών πτηνών σε περίοδο φωλεοποιήσεως και κατά τις διάφορες φάσεις αναπαραγωγής και εξαρτήσεως, καθώς και τη θήρα διαφόρων αποδημητικών ειδών κατά την επιστροφή τους στους τόπους φωλεοποιήσεως, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία 79/409/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 2ας Απριλίου 1979, περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών.

2)
Καταδικάζει την Ιταλική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα.

Due
Mancini
O'Higgins
Rodríguez Iglesias
Diez de Velasco
Slynn
Κακούρης
Joliet
Schockweiler
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 17 Ιανουαρίου 1991.
Ο Γραμματέας
J.-G. Giraud
Ο Πρόεδρος
Ο. Due
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.