CELEX: 61988CJ0021
Συμβάσεις δημοσίων προμηθειών
Υποχρέωση συνάψεως του 30% των εν λόγω συμβάσεων με επιχειρήσεις που έχουν την έδρα τους σε μια ορισμένη περιοχή

Με διάταξη της 1ης Απριλίου 1987, που περιήλθε στο Δικαστήριο στις 20 Ιανουαρίου 1988, το Tribunale amministrativo regionale της Τοσκάνης υπέβαλε, δυνάμει του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, τρία προδικαστικά ερωτήματα ως προς την ερμηνεία των άρθρων 30, 92 και 93 της Συνθήκης ΕΟΚ, ζητώντας από το Δικαστήριο να αποφανθεί αν η ιταλική ρύθμιση που επιβάλει την υποχρεωτική ανάθεση ενός ποσοστού συμβάσεων δημοσίων προμηθειών στις επιχειρήσεις που είναι εγκατεστημένες στην περιοχή του Mezzogiorno συμβιβάζεται με τις διατάξεις αυτές.
Τα ερωτήματα αυτά ανέκυψαν στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ της εταιρίας Du Pont de Nemours Italiana SpA, υπέρ της οποίας παρενέβη η Du Pont de Nemours Deutschland GmbH, και της Unità sanitaria locale n
o
2 της Καρράρας (στο εξής: USL), υπέρ της οποίας παρενέβη η εταιρία 3M-Italia, σχετικά με τους όρους συνάψεως συμβάσεως προμηθείας για φιλμ και υγρά ακτινοσκοπήσεως.
Το ιταλικό κράτος, δυνάμει του άρθρου 17, παράγραφοι 16 και 17, του νόμου αριθ. 64 της 1ης Μαρτίου 1986 ( Disciplina organica dell' intervento straordinario nel Mezzogiorno), επέκτεινε σε όλους τους δημόσιους οργανισμούς και διοικήσεις καθώς και στους οργανισμούς και εταιρίες στους οποίους μετέχει το κράτος, συμπεριλαμβανομένων των USL που βρίσκονται σε όλη την επικράτεια, την υποχρέωση να προμηθεύονται το 30 ο/ο τουλάχιστον των αγαθών που χρειάζονται από βιομηχανικές, γεωργικές και βιοτεχνικές επιχειρήσεις εγκατεστημένες στο Mezzogiorno, στις οποίες μεταποιούνται τα σχετικά προϊόντα.
Σύμφωνα με τις διατάξεις αυτής της εθνικής νομοθεσίας, η USL καθόρισε, με απόφαση της 3ης Ιουνίου 1986, τους όρους περιορισμένου διαγωνισμού για την ανάθεση συμβάσεως προμηθείας φιλμ και υγρών ακτινοσκοπήσεως. Στην ειδική συγγραφή υποχρεώσεων, που αποτελούσε παράρτημα της αποφάσεως, η USL χώρισε την προμήθεια σε δύο τμήματα, το ένα από τα οποία, ίσο με το 30 ο/ο της συνολικής ποσότητας, θα ανετίθετο υποχρεωτικά σε επιχειρήσεις εγκατεστημένες στο Mezzogiorno. Η εταιρία Du Pont de Nemours Italiana SpA προσέβαλε την απόφαση αυτή ενώπιον του Tribunale amministrativo regionale της Τοσκάνης επικαλούμενη το γεγονός ότι αποκλείστηκε από τη συμμετοχή στη διαδικασία του διαγωνισμού για την παρτίδα αυτή, λόγω του ότι δεν είχε εγκαταστάσεις στο Mezzogiorno. Με απόφαση της 15ης Ιουλίου 1986, η USL προέβη στην κατακύρωση της παρτίδας που αντιστοιχούσε στο 70 ο/ο της συνολικής ποσότητας της εν λόγω προμήθειας. Η εταιρία Du Pont de Nemours Italiana SpA προσέβαλε και την απόφαση αυτή ενώπιον του ίδιου δικαστηρίου.
Εξετάζοντας αυτές τις δύο προσφυγές το εθνικό δικαστήριο αποφάσισε να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
1)
Έχει το άρθρο 30 της Συνθήκης, το οποίο απαγορεύει τους ποσοτικούς περιορισμούς των εισαγωγών και κάθε μέτρο ισοδύναμου αποτελέσματος, την έννοια ότι αντίκειται προς αυτό η επίμαχη εν προκειμένω νομοθετική ρύθμιση;
2)
Εμφανίζει η υποχρέωση αναθέσεως ενός τμήματος των προμηθειών, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 17 του νόμου 64, της 1ης Μαρτίου 1986, τα χαρακτηριστικά « ενισχύσεως » κατά την έννοια του άρθρου 92, καθόσον σκοπός της είναι η « προώθηση της οικονομικής αναπτύξεως» μιας περιοχής στην οποία «το βιοτικό επίπεδο είναι ασυνήθως χαμηλό » με την εγκατάσταση επιχειρήσεων που θα μπορούσαν να συμβάλουν στην κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη των οικείων περιοχών;
3)
Απονέμει το άρθρο 93 της Συνθήκης αποκλειστικά στην Επιτροπή την εξουσία να κρίνει κατά πόσον συμβιβάζονται οι ενισχύσεις που αναφέρονται στο άρθρο 92 με το κοινοτικό δίκαιο ή έχει την εξουσία αυτή και το εθνικό δικαστήριο, όταν εξακριβώνει αν ο εθνικός νόμος προσκρούει ενδεχομένως προς τις διατάξεις του κοινοτικού συστήματος.
Στην έκθεση για την επ' ακροατηρίου συζήτηση αναπτύσσονται διεξοδικώς τα πραγματικά περιστατικά της κύριας δίκης, η εφαρμοστέα ρύθμιση καθώς και οι γραπτές παρατηρήσεις που κατατέθηκαν ενώπιον του Δικαστηρίου. Τα στοιχεία αυτά της δικογραφίας δεν επαναλαμβάνονται κατωτέρω παρά μόνον καθόσον απαιτείται για τη συλλογιστική του Δικαστηρίου.
Α — Επί του πρώτου ερωτήματος
Με το ερώτημα αυτό το εθνικό δικαστήριο ερωτά αν η εθνική ρύθμιση, σύμφωνα με την οποία ένα ποσοστό συμβάσεων δημοσίων προμηθειών ανατίθεται υποχρεωτικά στις επιχειρήσεις που είναι εγκατεστημένες σε συγκεκριμένες περιοχές της επικράτειας αντίκειται στο άρθρο 30, που απαγορεύει τους ποσοτικούς περιορισμούς επί των εισαγωγών, καθώς και όλα τα μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος.
Πρέπει προκαταρκτικώς να υπενθυμιστεί σχετικά ότι κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου [βλέπε καταρχάς την απόφαση της 11ης Ιουλίου 1974, Dassonville, σκέψη 5 (
8/74, Race. 1974, σ. 837
) ] το άρθρο 30, απαγορεύοντας μεταξύ των κρατών μελών τα μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος με ποσοτικούς περιορισμούς επί των εισαγωγών, εφαρμόζεται επί κάθε εμπορικής ρυθμίσεως που μπορεί να εμποδίσει άμεσα ή έμμεσα, πραγματικά ή δυνητικά το ενδοκοινοτικό εμπόριο.
Πρέπει, εξάλλου, να επισημανθεί ότι κατά την πρώτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 77/62/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Δεκεμβρίου 1976, περί συντονισμού των διαδικασιών συνάψεως συμβάσεων κρατικών προμηθειών ( ΕΕ ειδ. έκδ. 17/001, σ. 24, στο εξής: οδηγία 77/62 ), που ίσχυε κατά τον χρόνο που συνέβησαν τα πραγματικά περιστατικά της κύριας δίκης, « οι περιορισμοί στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων όσον αφορά τις κρατικές προμήθειες απαγορεύονται βάσει των άρθρων 30 επ. της Συνθήκης ».
Πρέπει επομένως να καθοριστεί η επίδραση που μπορεί να έχει ένα προτιμησιακό σύστημα σαν αυτό της υποθέσεως της κύριας δίκης επί της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων.
Πρέπει σχετικά να παρατηρηθεί ότι ένα τέτοιο σύστημα, που ευνοεί τα εμπορεύματα που έχουν μεταποιηθεί σε συγκεκριμένη περιοχή ενός κράτους μέλους, εμποδίζει τις διοικήσεις και τους οικείους δημόσιους οργανισμούς να προμηθεύονται μέρος των υλικών που έχουν ανάγκη από επιχειρήσεις εγκατεστημένες σε άλλα κράτη μέλη. Υπό τις συνθήκες αυτές πρέπει να γίνει δεκτό ότι τα προϊόντα που προέρχονται από άλλα κράτη μέλη υφίστανται δυσμενή διάκριση σε σχέση με τα προϊόντα που κατασκευάζονται στο εν λόγω κράτος μέλος και ότι κατά τον τρόπο αυτό εμποδίζεται η φυσιολογική ροή του ενδοκοινοτικού εμπορίου.
Το συμπέρασμα αυτό δεν θίγεται από το γεγονός ότι ένα τέτοιο προτιμησιακό σύστημα αναπτύσσει εξίσου τα περιοριστικά του αποτελέσματα τόσον όσον αφορά τα προϊόντα που κατασκευάζουν οι επιχειρήσεις του εν λόγω κράτους μέλους, οι οποίες δεν είναι εγκατεστημένες στην περιοχή την οποία αφορά το προτιμησιακό σύστημα, όσο και σχετικά με τα προϊόντα που κατασκευάζουν επιχειρήσεις εγκατεστημένες στα άλλα κράτη μέλη.
Συγκεκριμένα, πρέπει να υπογραμμιστεί, αφενός, ότι όλα τα προϊόντα του εν λόγω κράτους μέλους δεν ευνοούνται μεν σε σχέση με τα ξένα προϊόντα, αλλά όμως όλα τα προϊόντα που ευνοούνται από το προτιμησιακό σύστημα είναι εγχώρια προϊόντα και, αφετέρου, ότι το γεγονός ότι το περιοριστικό αποτέλεσμα ενός κρατικού μέτρου επί των εισαγωγών δεν ευνοεί το σύνολο των εθνικών προϊόντων, αλλά μόνο μέρος των προϊόντων αυτών, δεν είναι λόγος για να εξαιρεθεί το εν λόγω μέτρο από την απαγόρευση του άρθρου 30.
Στη συνέχεια πρέπει να παρατηρηθεί ότι το σύστημα που αποτελεί το αντικείμενο της κύριας δίκης δεν μπορεί, επειδή εισάγει διακρίσεις, να δικαιολογηθεί από τις επιτακτικές ανάγκες που αναγνωρίζει η νομολογία του Δικαστηρίου, ανάγκες που μπορούν να ληφθούν υπόψη μόνον όσον αφορά μέτρα που εφαρμόζονται αδιακρίτως επί των εγχωρίων και των εισαγομένων προϊόντων ( απόφαση της 17ης Ιουνίου 1981, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας,
113/80, Συλλογή 1981, σ. 1625
).
Πρέπει να προστεθεί ότι ένα τέτοιο σύστημα δεν εμπίπτει ούτε στο πεδίο εφαρμογής των εξαιρέσεων που απαριθμούνται περιοριστικά στο άρθρο 36 της Συνθήκης.
Εντούτοις η ιταλική κυβέρνηση επικαλέστηκε το άρθρο 26 της προαναφερθείσας οδηγίας 77/62, σύμφωνα με το οποίο « η οδηγία αυτή δεν αποκλείει την εφαρμογή των διατάξεων του ιταλικού νόμου αριθ. 835 της 6ης Οκτωβρίου 1950 ( GURI αριθ. 245 της 24. 10. 1950) και των τροποποιήσεων αυτών που ισχύουν κατά την ημερομηνία εκδόσεως της παρούσης οδηγίας, με την επιφύλαξη ότι οι διατάξεις αυτές δεν είναι ασυμβίβαστες με τη Συνθήκη ».
Σχετικά, πρέπει να παρατηρηθεί αφενός ότι το περιεχόμενο της εθνικής νομοθεσίας στην οποία αναφέρεται το εθνικό δικαστήριο ( νόμος 64/86 ) είναι εν μέρει διαφορετικό και πιο εκτεταμένο απ' ό,τι ήταν κατά τον χρόνο εκδόσεως της οδηγίας ( νόμος 835/50 ) και αφετέρου ότι το άρθρο 26 της οδηγίας διευκρινίζει ότι αυτή εφαρμόζεται « με την επιφύλαξη ότι οι διατάξεις αυτές δεν είναι ασυμβίβαστες με τη Συνθήκη ». Εν πάση περιπτώσει, η οδηγία δεν μπορεί να έχει την έννοια ότι επιτρέπει την εφαρμογή εθνικής νομοθεσίας, οι διατάξεις της οποίας παραβιάζουν τις διατάξεις της Συνθήκης και, κατά συνέπεια, ότι αποτελεί εμπόδιο για την εφαρμογή του άρθρου 30 σε υπόθεση σαν αυτή της κύριας δίκης.
Πρέπει, επομένως, στο εθνικό δικαστήριο να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 30 έχει την έννοια ότι αποκλείει εθνική κανονιστική ρύθμιση που προβλέπει την υποχρεωτική σύναψη ενός ποσοστού συμβάσεων δημοσίων προμηθειών με επιχειρήσεις που είναι εγκατεστημένες σε ορισμένες περιοχές του εθνικού εδάφους.
Β — Επί του δευτέρου ερωτήματος
Με το ερώτημα αυτό το εθνικό δικαστήριο ερωτά αν ο ενδεχόμενος χαρακτηρισμός της εν λόγω ρυθμίσεως ως ενισχύσεως, κατά την έννοια του άρθρου 92, εξαιρεί τη ρύθμιση αυτή από την απαγόρευση του άρθρου 30.
Αρκεί σχετικά να υπενθυμιστεί ότι, κατά πάγια νομολογία ( βλέπε ιδίως την απόφαση της 5ης Ιουνίου 1986, Επιτροπή κατά Ιταλίας,
103/84, Συλλογή 1986, σ. 1759
), το άρθρο 92 δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να εξοβελίσει τους κανόνες της Συνθήκης περί ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων. Προκύπτει πράγματι από τη νομολογία αυτή ότι οι εν λόγω κανόνες, όπως και οι διατάξεις της Συνθήκης σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις, επιδιώκουν κοινό στόχο, ο οποίος συνίσταται στη διασφάλιση της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων μεταξύ των κρατών μελών υπό κανονικές συνθήκες ανταγωνισμού. Όπως διευκρίνισε το Δικαστήριο στην προαναφερθείσα απόφαση, το γεγονός ότι ένα εθνικό μέτρο μπορεί ενδεχομένως να χαρακτηριστεί ως ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 92 δεν συνιστά επομένως επαρκή λόγο για να εξαιρεθεί από την απαγόρευση του άρθρου 30.
Βάσει της νομολογίας αυτής, χωρίς να χρειάζεται να εξεταστεί ο χαρακτήρας της εν λόγω ρυθμίσεως ως ενισχύσεως, πρέπει να δοθεί στο εθνικό δικαστήριο η απάντηση ότι ο ενδεχόμενος χαρακτηρισμός μιας εθνικής κανονιστικής ρυθμίσεως ως ενισχύσεως, κατά την έννοια του άρθρου 92, δεν εξαιρεί την κανονιστική αυτή ρύθμιση από την απαγόρευση του άρθρου 30.
Γ — Επί του τρίτου ερωτήματος
Από τις απαντήσεις που δόθηκαν στα προηγούμενα ερωτήματα προκύπτει ότι, σε περιπτώσεις όπως αυτή της κύριας δίκης, είναι έργο του εθνικού δικαστή να διασφαλίζει την πλήρη εφαρμογή του άρθρου 30. Υπό τις συνθήκες αυτές, το τρίτο ερώτημα, το οποίο αφορά τον ρόλο του εθνικού δικαστή στην εκτίμηση του αν συμβιβάζονται οι ενισχύσεις με το άρθρο 92, κατέστη άνευ αντικειμένου.
Επί των δικαστικών εξόδων
Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν η ιταλική κυβέρνηση, η γαλλική κυβέρνηση και η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, που κατέθεσαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος, που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.

Για τους λόγους αυτούς
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ,
κρίνοντας επί των ερωτημάτων που του υπέβαλε, με Διάταξη της 1ης Απριλίου 1987, το Tribunale amministrativo regionale της Τοσκάνης, αποφαίνεται:

1)
Το άρθρο 30 της Συνθήκης ΕΟΚ έχει την έννοια ότι αποκλείει εθνική κανονιστική ρύθμιση που προβλέπει την υποχρεωτική σύναψη ενός ποσοστού συμβάσεων δημοσίων προμηθειών με επιχειρήσεις που είναι εγκατεστημένες σε ορισμένες περιοχές του εθνικού εδάφους.

2)
Ο ενδεχόμενος χαρακτηρισμός μιας εθνικής κανονιστικής ρυθμίσεως ως ενισχύσεως, κατά την έννοια του άρθρου 92 της Συνθήκης, δεν εξαιρεί την κανονιστική αυτή ρύθμιση από την απαγόρευση του άρθρου 30 της Συνθήκης.

Due
Κακούρης
Schockweiler
Zuleeg
Koopmans
Mancini
Joliét
Moitinho de Almeida
Rodríguez Iglesias
Grévisse
Diez de Velasco
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 20 Μαρτίου 1990.
Ο γραμματέας
J.-G. Giraud
Ο πρόεδρος
Ο. Due
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.