CELEX: 62004CJ0094
Κοινοτικοί κανόνες περί ανταγωνισμού
Εθνικά νομικά καθεστώτα σχετικά με τις αμοιβές των δικηγόρων
Καθορισμός επαγγελματικών αμοιβών
Ελεύθερη παροχή υπηρεσιών

της 15ης Μαΐου 2003, C‑300/01, Salzmann, Συλλογή 2003, σ. I‑4899, σκέψεις 29 και 31). Το Δικαστήριο μπορεί να απορρίψει
αίτηση που υπέβαλε εθνικό δικαστήριο μόνον όταν προδήλως προκύπτει ότι η ερμηνεία του κοινοτικού δικαίου που ζητεί το εθνικό
δικαστήριο δεν έχει καμία σχέση με το υποστατό ή το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, όταν το πρόβλημα είναι υποθετικής
φύσεως ή επίσης όταν το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει
χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα που του υποβλήθηκαν (βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 13ης Μαρτίου 2001, C‑379/98, PreussenElektra,
Συλλογή 2001, σ. I‑2099, σκέψη 39, και της 15ης Ιουνίου 2006, C‑466/04, Acereda Herrera, η οποία δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη
στη Συλλογή, σκέψη 48).
26     Αυτό το τεκμήριο λυσιτέλειας δεν μπορεί να ανατραπεί από το γεγονός και μόνον ότι ένας από τους διαδίκους της κύριας δίκης
αμφισβητεί ορισμένα πραγματικά περιστατικά, όπως αυτά που επισημαίνονται στη σκέψη 22 της παρούσας αποφάσεως, την ακρίβεια
των οποίων δεν ελέγχει το Δικαστήριο και από τα οποία εξαρτάται ο καθορισμός του αντικειμένου της διαφοράς αυτής.
27     Συνεπώς, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, όπως προκύπτει από την απόφαση περί παραπομπής, η διαφορά της κύριας δίκης αφορά το ζήτημα
αν υφίσταται και πρέπει να θεωρηθεί έγκυρη η συμφωνία που συνάφθηκε μεταξύ εντολέα και δικηγόρου, σχετικά με την κατ’ αποκοπήν
αμοιβή του δευτέρου, λόγω του ότι η αυτεπάγγελτη αντικατάστασή της από υπολογισμό της δικηγορικής αμοιβής, βάσει του πίνακα
αμοιβών που ισχύει στο οικείο κράτος μέλος, δεν είναι σύμφωνη με τους κοινοτικούς κανόνες περί ανταγωνισμού.
28     Συναφώς, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι δεν προκύπτει προδήλως ούτε ότι η ερμηνεία των κοινοτικών κανόνων την οποία ζητεί το
αιτούν δικαστήριο δεν έχει καμία σχέση με το υποστατό ή το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, ούτε ότι τα ερωτήματα
που αφορούν την ερμηνεία των κανόνων αυτών είναι υποθετικής φύσεως.
29     Συνεπώς, ακόμη και αν υποτεθεί ότι δεν αποδεικνύεται η ύπαρξη της επίμαχης στην κύρια δίκη συμφωνίας, δεν είναι δυνατόν να
αποκλεισθεί ότι η ερμηνεία του κοινοτικού δικαίου που ζητεί το αιτούν δικαστήριο, η οποία ενδέχεται να του καταστήσει δυνατή
την εξέταση της συμβατότητας του πίνακα αμοιβών ως προς τους κανόνες περί ανταγωνισμού της Συνθήκης, θα είναι χρήσιμη στο
δικαστήριο αυτό για να αποφανθεί επί της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί. Συγκεκριμένα, η διαφορά αφορά ιδίως την εκκαθάριση
της αμοιβής δικηγόρου, η οποία, όπως αναφέρθηκε στη σκέψη 6 της παρούσας αποφάσεως, διενεργείται από τη δικαστική αρχή και,
πλην εξαιρέσεων, μεταξύ των προκαθορισμένων από τον Υπουργό Δικαιοσύνης ανώτατων και κατώτατων ορίων.
30     Τέλος, όσον αφορά ειδικότερα τα ερωτήματα περί της ερμηνείας του άρθρου 49 ΕΚ, μολονότι δεν αμφισβητείται ότι όλα τα στοιχεία
της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί το αιτούν δικαστήριο έχουν καθαρά εσωτερικό χαρακτήρα, η σχετική απάντηση θα μπορούσε
να είναι χρήσιμη στο αιτούν δικαστήριο, ιδίως στην περίπτωση όπου το εθνικό δίκαιο θα επέβαλλε, στο πλαίσιο μιας διαδικασίας
όπως η προκείμενη, να απολαύει ο Ιταλός υπήκοος των ιδίων δικαιωμάτων με αυτά που υπήκοος άλλου κράτους μέλους θα αντλούσε
από το κοινοτικό δίκαιο στο πλαίσιο της ιδίας καταστάσεως (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 30ής Μαρτίου 2006, C‑451/03, Servizi
Ausiliari Dottori Commercialisti, Συλλογή 2006, σ. I‑2941, σκέψη 29).
31     Πρέπει, επομένως, να εξετασθεί αν οι σχετικές με την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών διατάξεις της Συνθήκης, των οποίων την ερμηνεία
ζητεί το δικαστήριο αυτό, απαγορεύουν την εφαρμογή εθνικής κανονιστικής ρυθμίσεως όπως η υπό κρίση στην κύρια δίκη, στο μέτρο
που αυτή θα εφαρμοζόταν επί προσώπων που κατοικούν σε άλλα κράτη μέλη πλην της Ιταλικής Δημοκρατίας.
32     Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η αίτηση εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως είναι παραδεκτή.
Υπόθεση C‑202/04
–       Υποβληθείσες στο Δικαστήριο παρατηρήσεις
33     Ο R. Meloni επικαλείται το απαράδεκτο του ερωτήματος που υπέβαλε το Tribunale di Roma, για τον λόγον ότι το ερώτημα αυτό ουδαμώς
συνδέεται με την επίλυση της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί το αιτούν δικαστήριο, δεδομένου ότι αντικείμενο της διαφοράς
είναι η εφαρμογή του πίνακα αμοιβών στην παροχή εξωδικαστικών υπηρεσιών από δικηγόρο εγγεγραμμένο στον δικηγορικό σύλλογο.
34     Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο δεν ανέφερε τους συγκεκριμένους λόγους που το ώθησαν να διερωτηθεί επί της ερμηνείας του κοινοτικού
δικαίου.
35     Η Ιταλική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι, εφόσον τα μέρη δεν συμφώνησαν, με σύμβαση, την αμοιβή και ο εντολέας αμφισβητεί την αμοιβή
που μονομερώς χρέωσε ο επαγγελματίας, εναπόκειται, κατά το ιταλικό δίκαιο, στο δικαστήριο που έχει επιληφθεί της διαφοράς
να την καθορίσει ελεύθερα. Επομένως, το ερώτημα περί συμβατότητας του πίνακα αμοιβών για παροχή εξωδικαστικών υπηρεσιών από
δικηγόρους με τα άρθρα 10 ΕΚ και 81 ΕΚ δεν ασκεί επιρροή στην επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης.
36     Η εν λόγω κυβέρνηση αμφισβητεί επίσης τη λυσιτέλεια του ερωτήματος που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο, δεδομένου ότι από την
υπόθεση της κύριας δίκης δεν προκύπτει η ύπαρξη καμίας αντικείμενης στους κανόνες του ανταγωνισμού πρακτικής, ούτε κατά την
κατάρτιση του πίνακα αμοιβών ούτε εξαιτίας της συμπεριφοράς των εμπλεκομένων.
–       Απάντηση του Δικαστηρίου
37     Προκειμένου περί της πρώτης ενστάσεως περί απαραδέκτου που προέβαλε ο R. Meloni, πρέπει να υπομνησθεί ότι η ένδικη διαφορά
έχει σχέση με την εφαρμογή του πίνακα αμοιβών στην παροχή εξωδικαστικών υπηρεσιών από δικηγόρο εγγεγραμμένο στον δικηγορικό
σύλλογο. Με το ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ερωτά αν οι κανόνες περί ανταγωνισμού απαγορεύουν μια τέτοια εφαρμογή, δεδομένου
ότι ο ίδιος πίνακας αμοιβών δεν θα είχε εφαρμογή στην περίπτωση παροχής εξωδικαστικών υπηρεσιών από πρόσωπο μη εγγεγραμμένο
στον δικηγορικό σύλλογο. Υπό τις συνθήκες αυτές, το τεκμήριο λυσιτέλειας του οποίου απολαύουν τα σχετικά με την ερμηνεία του
κοινοτικού δικαίου ερωτήματα που υποβάλλει εθνικό δικαστήριο δεν μπορεί να ανατραπεί.
38     Επίσης δεν μπορεί να γίνει δεκτή η ένσταση περί απαραδέκτου που αντλείται από τον ισχυρισμό ότι το αιτούν δικαστήριο δεν ανέφερε
τους συγκεκριμένους λόγους που το ώθησαν να διερωτηθεί επί της ερμηνείας του κοινοτικού δικαίου. Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου,
είναι απαραίτητο το εθνικό δικαστήριο να παρέχει ορισμένες τουλάχιστον εξηγήσεις για τους λόγους που το οδήγησαν στην επιλογή
των κοινοτικών διατάξεων των οποίων ζητεί την ερμηνεία και για τη σχέση που θεωρεί ότι υφίσταται μεταξύ των διατάξεων αυτών
και της εφαρμοστέας στη διαφορά εθνικής νομοθεσίας (βλ., μεταξύ άλλων, διάταξη της 28ης Ιουνίου 2000, C‑116/00, Laguillaumie,
Συλλογή 2000, σ. I‑4979, σκέψη 16). Η απόφαση περί παραπομπής ανταποκρίνεται πλήρως σε μια τέτοια προϋπόθεση, όπως, άλλωστε,
επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 24 των προτάσεών του.
39     Ως προς την πρώτη ένσταση περί απαραδέκτου που προέβαλε η Ιταλική Κυβέρνηση, πρέπει να επισημανθεί ότι το αιτούν δικαστήριο
στηρίζεται στην παραδοχή ότι, στο πλαίσιο της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί, πρέπει, κατά το ιταλικό δίκαιο, να καθορίσει
την οφειλόμενη στον δικηγόρο αμοιβή βάσει του πίνακα αμοιβών που εφαρμόζεται στην παροχή δικηγορικών υπηρεσιών επί εξωδικαστικών
υποθέσεων.
40     Όμως, όπως υπενθυμίζεται στη σκέψη 25 της παρούσας αποφάσεως,  δεν απόκειται στο Δικαστήριο να ελέγξει την ακρίβεια του πραγματικού
και κανονιστικού πλαισίου που προσδιόρισε το εθνικό δικαστήριο και στο οποίο εντάσσονται τα σχετικά με την ερμηνεία του κοινοτικού
δικαίου ερωτήματα που υποβάλλει στο Δικαστήριο.
41     Υπό τις συνθήκες αυτές, δεν έχει ανατραπεί το τεκμήριο λυσιτέλειας του οποίου απολαύει το ερώτημα που υποβλήθηκε στο Δικαστήριο.
42     Ως προς τη δεύτερη ένσταση περί απαραδέκτου που προέβαλε η Ιταλική Κυβέρνηση, επιβάλλεται να υπομνησθεί ότι, όπως προαναφέρθηκε
στη σκέψη 37 της παρούσας αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, με το ερώτημά του, να πληροφορηθεί αν οι κανόνες περί ανταγωνισμού
της Συνθήκης απαγορεύουν την εφαρμογή του πίνακα αμοιβών στη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί. Επομένως, το αν υφίσταται
στην υπόθεση της κύριας δίκης πρακτική αντικείμενη στους κανόνες του ανταγωνισμού άπτεται του αντικειμένου του ερμηνευτικού
ζητήματος που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο και δεν μπορεί, εν προκειμένω, να θεωρηθεί ότι στερείται λυσιτέλειας.
43     Συνεπώς, είναι παραδεκτή η αίτηση εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως που υπέβαλε το Tribunale di Roma.

Επί της ουσίας
Επί των τριών πρώτων ερωτημάτων που υποβλήθηκαν στην υπόθεση C‑94/04 και του ερωτήματος που υποβλήθηκε στην υπόθεση C‑202/04
44     Με τα ερωτήματα αυτά, τα οποία πρέπει να εξετασθούν από κοινού σύμφωνα με μια αναδιατύπωση όπου λαμβάνονται υπόψη τα κρίσιμα
στοιχεία των δύο υποθέσεων και ιδίως το γεγονός ότι, στο πλαίσιο των διαφορών των κυρίων δικών, υπό κρίση είναι οι κατώτατες
αμοιβές, τα αιτούντα δικαστήρια ερωτούν, κατ’ ουσίαν, αν τα άρθρα 10 ΕΚ, 81 ΕΚ και 82 ΕΚ απαγορεύουν τη λήψη από κράτος μέλος
μέτρου κανονιστικού χαρακτήρα με το οποίο εγκρίνεται, βάσει σχεδίου που κατάρτισε επαγγελματική ένωση δικηγόρων, όπως το CNF,
πίνακας αμοιβών περί καθορισμού κατωτάτου ορίου των αμοιβών των μελών του δικηγορικού συλλόγου, από τον οποίο δεν χωρεί, καταρχήν,
παρέκκλιση τόσο προκειμένου περί υπηρεσιών που παρέχονται αποκλειστικά από τα μέλη αυτά όσο και προκειμένου περί υπηρεσιών,
όπως οι εξωδικαστικές, οι οποίες μπορούν να παρέχονται επίσης από οποιονδήποτε άλλον επαγγελματία μη υποκείμενο στον εν λόγω
πίνακα αμοιβών.
45     Καταρχάς, πρέπει να επισημανθεί ότι, καθώς ισχύει στο σύνολο της επικράτειας ενός κράτους μέλους, αυτός ο πίνακας αμοιβών
μπορεί να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών κατά την έννοια των άρθρων 81, παράγραφος 1, ΕΚ και 82 ΕΚ (βλ., υπό
την έννοια αυτή, αποφάσεις της 17ης Οκτωβρίου 1972, 8/72, Vereeniging van Cementhandelaren κατά Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1972-1973,
σ. 223, σκέψη 29, της 10ης Δεκεμβρίου 1991, C‑179/90, Merci convenzionali porto di Genova, Συλλογή 1991, σ. I‑5889, σκέψεις
14 και 15, και της 19ης Φεβρουαρίου 2002, C‑35/99, Arduino, Συλλογή 2002, σ. I‑1529, σκέψη 33).
46     Κατά πάγια νομολογία, μολονότι αυτά καθαυτά τα άρθρα 81 ΕΚ και 82 ΕΚ ρυθμίζουν αποκλειστικά τη συμπεριφορά των επιχειρήσεων
και δεν αφορούν τα θεσπιζόμενα από τα κράτη μέλη νομοθετικά ή κανονιστικά μέτρα, ωστόσο, τα άρθρα αυτά, σε συνδυασμό με το
άρθρο 10 ΕΚ, το οποίο επιβάλλει υποχρέωση συνεργασίας, επιβάλλουν στα κράτη μέλη να μη λαμβάνουν ή διατηρούν σε ισχύ μέτρα,
έστω και νομοθετικής ή κανονιστικής φύσεως, δυνάμενα να εξουδετερώσουν την πρακτική αποτελεσματικότητα των εφαρμοστέων επί
επιχειρήσεων κανόνων ανταγωνισμού (βλ., μεταξύ άλλων, διάταξη της 17ης Φεβρουαρίου 2005, C‑250/03, Mauri, Συλλογή 2005, σ. I‑1267,
σκέψη 29 και την εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
47     Ειδικότερα, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι υπάρχει παράβαση των άρθρων 10 ΕΚ και 81 ΕΚ όταν κράτος μέλος είτε επιβάλλει ή ευνοεί
τη σύναψη συμπράξεων αντιθέτων προς το άρθρο 81 ΕΚ ή ενισχύει τα αποτελέσματα τέτοιων συμπράξεων, είτε αφαιρεί από τη δική
του κανονιστική ρύθμιση τον κρατικό της χαρακτήρα, μεταβιβάζοντας σε ιδιώτες την αρμοδιότητα λήψεως αποφάσεων περί παρεμβάσεως
σε οικονομικά θέματα (προπαρατεθείσα διάταξη Mauri, σκέψη 30 και η εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
48     Συναφώς, το γεγονός ότι ένα κράτος μέλος αναθέτει σε μια επαγγελματική ένωση αποτελούμενη από δικηγόρους, όπως το CNF, την
κατάρτιση ενός σχεδίου πίνακα αμοιβών δεν αποδεικνύει, υπό τις ιδιαίτερες περιστάσεις των υποθέσεων των κυρίων δικών, ότι
το κράτος αυτό αφαίρεσε από τον τελικώς εγκριθέντα πίνακα αμοιβών τον κρατικό του χαρακτήρα, μεταβιβάζοντας σε δικηγόρους
την αρμοδιότητα λήψεως των σχετικών αποφάσεων.
49     Συγκεκριμένα, μολονότι η υπό κρίση στις κύριες δίκες εθνική κανονιστική ρύθμιση δεν περιλαμβάνει ούτε διαδικαστικές ούτε ουσιαστικές
διατάξεις δυνάμενες να διασφαλίσουν, με εύλογη πιθανότητα, ότι το CNF συμπεριφέρεται, κατά την κατάρτιση του σχεδίου του πίνακα
αμοιβών, ως φορέας της δημόσιας εξουσίας που ενεργεί για σκοπούς δημοσίου συμφέροντος, δεν προκύπτει ότι το ιταλικό Δημόσιο
παραιτήθηκε από την άσκηση της εξουσίας του προς λήψη αποφάσεως σε τελευταίο βαθμό ή από τον έλεγχο της εφαρμογής του εν λόγω
πίνακα αμοιβών (βλ. προπαρατεθείσα απόφαση Arduino, σκέψεις 39 και 40).
50     Αφενός, το CNF επιφορτίσθηκε μόνο με την κατάρτιση ενός σχεδίου πίνακα αμοιβών ο οποίος, αυτός καθαυτός, στερείται δεσμευτικής
ισχύος. Ελλείψει εγκρίσεως του Υπουργού Δικαιοσύνης, το σχέδιο του πίνακα αμοιβών δεν τίθεται σε ισχύ και ο εγκεκριμένος παλαιός
πίνακας εξακολουθεί να εφαρμόζεται. Ως εκ τούτου, ο υπουργός έχει την εξουσία να τροποποιήσει το σχέδιο μέσω του CNF. Εξάλλου,
ο υπουργός αυτός επικουρείται από δύο δημόσια όργανα, το Consiglio di Stato και την CIP, τη γνώμη των οποίων οφείλει να λάβει
πριν από κάθε έγκριση του πίνακα αμοιβών (βλ. προπαρατεθείσα απόφαση Arduino, σκέψη 41).
51     Αφετέρου, το άρθρο 60 του διατάγματος προβλέπει ότι η εκκαθάριση των αμοιβών διενεργείται από τις δικαστικές αρχές με βάση
τα κριτήρια του άρθρου 57 του ιδίου διατάγματος, λαμβάνοντας υπόψη τη σοβαρότητα και τον αριθμό των ζητημάτων τα οποία χειρίσθηκε
ο δικηγόρος. Επιπλέον, σε ορισμένες εξαιρετικές περιπτώσεις, το δικαστήριο μπορεί, με προσηκόντως αιτιολογημένη απόφαση, να
παρεκκλίνει από τα κατώτατα όρια που έχουν ορισθεί κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 58 του διατάγματος (βλ., υπό την έννοια αυτή,
προπαρατεθείσα απόφαση Arduino, σκέψη 42).
52     Υπό τις συνθήκες αυτές, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι το ιταλικό Δημόσιο παραιτήθηκε από την άσκηση της εξουσίας του μεταβιβάζοντας
σε ιδιώτες την αρμοδιότητα λήψεως αποφάσεων περί παρεμβάσεως σε οικονομικά θέματα, ενέργεια που θα είχε ως συνέπεια να αφαιρέσει
από την υπό κρίση στις κύριες δίκες κανονιστική ρύθμιση τον κρατικό της χαρακτήρα (βλ. προπαρατεθείσα απόφαση Arduino, σκέψη
43, και προπαρατεθείσα διάταξη Mauri, σκέψη 36).
53     Για τους λόγους που εκτέθηκαν στις σκέψεις 50 και 51 της παρούσας αποφάσεως, δεν είναι, επίσης, δυνατό να προσαφθεί στο ιταλικό
Δημόσιο ότι επιβάλλει ή ευνοεί τη σύναψη, μέσω του CNF, συμπράξεων αντιθέτων προς το άρθρο 81 ΕΚ ή ότι ενισχύει τα αποτελέσματα
τέτοιων συμπράξεων, είτε ακόμη ότι επιβάλλει ή ενισχύει καταχρήσεις δεσπόζουσας θέσεως αντίθετες προς το άρθρο 82 ΕΚ ή ότι
ενισχύει τα αποτελέσματα τέτοιων καταχρήσεων (βλ., υπό την έννοια αυτή, προπαρατεθείσα απόφαση Arduino, σκέψη 43, και προπαρατεθείσα
διάταξη Mauri, σκέψη 37).
54     Επομένως, στα τρία πρώτα ερωτήματα που υποβλήθηκαν στην υπόθεση C‑94/04 και στο ερώτημα που υποβλήθηκε στην υπόθεση C‑202/04
πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι τα άρθρα 10 ΕΚ, 81 ΕΚ και 82 ΕΚ δεν απαγορεύουν τη λήψη από κράτος μέλος μέτρου κανονιστικού
χαρακτήρα με το οποίο εγκρίνεται, βάσει σχεδίου που κατάρτισε επαγγελματική ένωση δικηγόρων, όπως το CNF, πίνακας αμοιβών
περί καθορισμού κατωτάτου ορίου των αμοιβών των μελών του δικηγορικού συλλόγου, από τον οποίο δεν χωρεί, καταρχήν, παρέκκλιση
τόσο προκειμένου περί υπηρεσιών που παρέχονται αποκλειστικά από τα μέλη αυτά όσο και προκειμένου περί υπηρεσιών, όπως οι εξωδικαστικές,
οι οποίες μπορούν να παρέχονται επίσης από οποιονδήποτε άλλο επαγγελματία μη υποκείμενο στον εν λόγω πίνακα αμοιβών.
Επί του τετάρτου και του πέμπτου ερωτήματος που υποβλήθηκαν στην υπόθεση C‑94/04
55     Με τα δύο αυτά ερωτήματα, το Corte d’appello di Torino ερωτά, κατ’ ουσίαν, αν το άρθρο 49 ΕΚ απαγορεύει κανονιστική ρύθμιση
η οποία απαγορεύει απολύτως την παρέκκλιση, βάσει συμβάσεως, από τις κατώτατες αμοιβές που καθορίζει ο πίνακας αμοιβών, όπως
ο υπό κρίση στην κύρια δίκη, για παροχή υπηρεσιών οι οποίες, αφενός, αφορούν την ενώπιον δικαστηρίου εκπροσώπηση και, αφετέρου,
παρέχονται αποκλειστικώς από δικηγόρους.
56     Πρέπει να υπομνησθεί ότι το άρθρο 49 ΕΚ επιτάσσει όχι μόνον την εξάλειψη κάθε δυσμενούς διακρίσεως λόγω ιθαγένειας σε βάρος
του παρέχοντος υπηρεσίες που είναι εγκατεστημένος σε άλλο κράτος μέλος, αλλά και την κατάργηση κάθε περιορισμού, έστω και
αν ο περιορισμός ισχύει αδιακρίτως τόσο για τους ημεδαπούς παρέχοντες υπηρεσίες όσο και για αυτούς των άλλων κρατών μελών,
εφόσον ο περιορισμός αυτός μπορεί να απαγορεύσει ή να παρεμποδίσει περισσότερο τις δραστηριότητες του παρέχοντος υπηρεσίες
που είναι εγκατεστημένος σε άλλο κράτος μέλος, όπου παρέχει νόμιμα ανάλογες υπηρεσίες (βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 29ης
Νοεμβρίου 2001, C‑17/00, De Coster, Συλλογή 2001, σ. I‑9445, σκέψη 29, και της 8ης Σεπτεμβρίου 2005, C‑544/03 και C‑545/03,
Mobistar και Belgacom Mobile, Συλλογή 2005, σ. I‑7723, σκέψη 29).
57     Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει δεχθεί ότι το εν λόγω άρθρο 49 ΕΚ απαγορεύει την εφαρμογή οποιασδήποτε εθνικής κανονιστικής ρυθμίσεως
που έχει ως αποτέλεσμα να καθίσταται η παροχή υπηρεσιών μεταξύ κρατών μελών δυσχερέστερη απ’ ό,τι η παροχή υπηρεσιών που πραγματοποιείται
αποκλειστικώς στο εσωτερικό ενός κράτους μέλους (βλ. προπαρατεθείσες αποφάσεις De Coster, σκέψη 30 και την εκεί παρατιθέμενη
νομολογία, και Mobistar και Belgacom Mobile, σκέψη 30).
58     Η απαγόρευση παρεκκλίσεως, βάσει συμβάσεως, από τις κατώτατες αμοιβές που καθορίζει ο πίνακας αμοιβών, όπως η προβλεπόμενη
από την ιταλική νομοθεσία, μπορεί να καταστήσει δυσχερέστερη την πρόσβαση στην ιταλική αγορά παροχής νομικών υπηρεσιών των
δικηγόρων που είναι εγκατεστημένοι σε κράτος μέλος διαφορετικό από την Ιταλική Δημοκρατία και, επομένως, τείνει να περιορίσει
την άσκηση των δραστηριοτήτων τους παροχής υπηρεσιών στο τελευταίο αυτό κράτος μέλος. Συνεπώς, η απαγόρευση αυτή συνιστά περιορισμό
κατά την έννοια του άρθρου 49 ΕΚ.
59     Συγκεκριμένα, η εν λόγω απαγόρευση στερεί από τους δικηγόρους που είναι εγκατεστημένοι σε κράτος μέλος διαφορετικό από την
Ιταλική Δημοκρατία τη δυνατότητα να ανταγωνισθούν αποτελεσματικότερα, ζητώντας αμοιβές χαμηλότερες από τις καθοριζόμενες με
τον πίνακα αμοιβών, τους δικηγόρους που είναι εγκατεστημένοι μόνιμα στο οικείο κράτος μέλος και, ως εκ τούτου, διαθέτουν μεγαλύτερη
ευχέρεια ως προς την προσέλκυση πελατείας απ’ ό,τι οι εγκατεστημένοι στο εξωτερικό δικηγόροι (βλ., κατ’ αναλογία, απόφαση
της 5ης Οκτωβρίου 2004, C‑442/02,  CaixaBank France, Συλλογή 2004, σ. I‑8961, σκέψη 13).
60     Επίσης, η προβλεπόμενη κατ’ αυτόν τον τρόπο απαγόρευση περιορίζει τη δυνατότητα επιλογής των αποδεκτών υπηρεσιών στην Ιταλία,
διότι αυτοί δεν μπορούν να προσφύγουν στις υπηρεσίες δικηγόρων εγκατεστημένων σε άλλα κράτη μέλη, οι οποίοι θα προσέφεραν
τις υπηρεσίες τους εντός Ιταλίας χρεώνοντας αμοιβή χαμηλότερη της προκύπτουσας από τις κατώτατες που καθορίζει ο πίνακας αμοιβών.
61     Πάντως, μια τέτοια απαγόρευση μπορεί να δικαιολογηθεί από επιτακτικούς λόγους γενικού συμφέροντος, εφόσον είναι κατάλληλη
για την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού και δεν υπερβαίνει τα αναγκαία για την επίτευξη του σκοπού αυτού όρια (βλ., μεταξύ
άλλων, απόφαση της 5ης Ιουνίου 1997, C‑398/95,  SETTG, Συλλογή 1997, σ. I‑3091, σκέψη 21, και προπαρατεθείσα απόφαση Servizi
Ausiliari Dottori Commercialisti, σκέψη 37).
62     Προκειμένου να δικαιολογήσει τον οφειλόμενο στην επίμαχη απαγόρευση περιορισμό της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών, η Ιταλική
Κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι ένας υπερβολικός ανταγωνισμός μεταξύ δικηγόρων ενέχει τον κίνδυνο να οδηγήσει σε ανταγωνισμό αμοιβών
που θα είχε ως συνέπεια την υποβάθμιση της ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών και τούτο σε βάρος των καταναλωτών, ιδίως ως
πολιτών που ευλόγως αναμένουν την παροχή ποιοτικών συμβουλών ενώπιον της δικαιοσύνης.
63     Κατά την Επιτροπή, δεν αποδείχθηκε η ύπαρξη κανενός αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ του καθορισμού κατώτατων ορίων αμοιβών και
της υψηλής ποιότητας των επαγγελματικών υπηρεσιών που παρέχουν οι δικηγόροι. Στην πράξη, εναλλακτικά κρατικά μέτρα, όπως,
μεταξύ άλλων, οι διατάξεις σχετικά με την πρόσβαση στο επάγγελμα του δικηγόρου, οι πειθαρχικές διατάξεις οι οποίες καθιστούν
δυνατή την τήρηση της επαγγελματικής δεοντολογίας και οι σχετικές με την αστική ευθύνη διατάξεις, μέσω της διασφαλίσεως ενός
υψηλού ποιοτικού επιπέδου των παρεχόμενων από τους επαγγελματίες αυτούς υπηρεσιών, την οποία εγγυώνται τα ανωτέρω μέτρα, θα
είχαν άμεση σχέση αιτίου και αιτιατού με την προστασία των εντολέων των δικηγόρων και την εύρυθμη λειτουργία της δικαιοσύνης.
64     Συναφώς, πρέπει να επισημανθεί ότι η προστασία, αφενός, των καταναλωτών και ιδίως των αποδεκτών των νομικών υπηρεσιών που
παρέχουν δικηγόροι, και, αφετέρου, της εύρυθμης λειτουργίας της δικαιοσύνης αποτελούν σκοπούς που περιλαμβάνονται σ’ αυτούς
που μπορούν να θεωρηθούν ως επιτακτικοί λόγοι γενικού συμφέροντος, ικανοί να δικαιολογήσουν έναν περιορισμό της ελεύθερης
παροχής υπηρεσιών (βλ., υπό την έννοια αυτή, αποφάσεις της 12ης Δεκεμβρίου 1996, C‑3/95, Reisebüro Broede, Συλλογή 1996, σ. I‑6511,
σκέψη 31 και την παρατιθέμενη νομολογία, και της 21ης Σεπτεμβρίου 1999, C‑124/97, Läärä κ.λπ., Συλλογή 1999, σ. I‑6067, σκέψη
33), υπό τη διπλή προϋπόθεση ότι το υπό κρίση εθνικό μέτρο είναι κατάλληλο για την εξασφάλιση της υλοποιήσεως του επιδιωκόμενου
σκοπού και ότι δεν βαίνει πέραν αυτού που είναι αναγκαίο για την επίτευξη του σκοπού αυτού.
65     Απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να κρίνει αν, στην υπόθεση της κύριας δίκης, ο περιορισμός της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών
τον οποίον θέτει η εθνική κανονιστική ρύθμιση πληροί τις προϋποθέσεις αυτές. Προς τούτο, οφείλει να λάβει υπόψη του τα στοιχεία
που διευκρινίζονται στις ακόλουθες σκέψεις.
66     Έτσι, θα πρέπει να εξακριβωθεί, ειδικότερα, αν υπάρχει συσχέτιση μεταξύ του ύψους των αμοιβών και της ποιότητας των παρεχόμενων
από τους δικηγόρους υπηρεσιών και, ιδίως, αν ο καθορισμός τέτοιων κατώτατων αμοιβών αποτελεί κατάλληλο μέτρο για την επίτευξη
των επιδιωκόμενων σκοπών, δηλαδή της προστασίας των καταναλωτών και της εύρυθμης λειτουργίας της δικαιοσύνης.
67     Μολονότι ένας πίνακας που επιβάλλει κατώτατες αμοιβές δεν μπορεί να εμποδίσει τους ασκούντες το δικηγορικό επάγγελμα να προσφέρουν
υπηρεσίες μέτριας ποιότητας, δεν είναι δυνατό να αποκλεισθεί εκ των προτέρων ότι ένας τέτοιος πίνακας αμοιβών δεν μπορεί να
αποτρέψει τους δικηγόρους, σ’ ένα πλαίσιο όπως αυτό της ιταλικής αγοράς, η οποία, όπως προκύπτει από την απόφαση περί παραπομπής,
διακρίνεται από την ύπαρξη εξαιρετικά υψηλού αριθμού εν ενεργεία δικηγόρων εγγεγραμμένων σε συλλόγους, από το να αποδυθούν
σε ανταγωνισμό δυνάμενο να καταλήξει στην προσφορά παροχής υπηρεσιών με πολύ χαμηλή αμοιβή, με τον κίνδυνο να υποβαθμισθεί
η ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών.
68     Θα πρέπει, επίσης, να ληφθούν υπόψη οι ιδιαιτερότητες τόσο της επίμαχης αγοράς, όπως οι υπομνησθείσες στην προηγούμενη σκέψη,
όσο και των επίμαχων υπηρεσιών και, ιδίως, το γεγονός ότι, στον τομέα της παροχής δικηγορικών υπηρεσιών, υφίσταται, συνήθως,
μια ασυμμετρία στην πληροφόρηση μεταξύ «εντολέων-καταναλωτών» και δικηγόρων. Συγκεκριμένα, οι δικηγόροι διαθέτουν υψηλό επίπεδο
ειδικών γνώσεων τις οποίες δεν διαθέτουν κατ’ ανάγκη οι καταναλωτές, με συνέπεια οι δεύτεροι να συναντούν δυσκολίες για να
αξιολογήσουν την ποιότητα των υπηρεσιών που τους παρέχονται (βλ., μεταξύ άλλων, την έκθεση σχετικά με τον ανταγωνισμό στον
τομέα των ελευθερίων επαγγελμάτων, η οποία περιλαμβάνεται στην ανακοίνωση της Επιτροπής, της 9ης Φεβρουαρίου 2004 [COM(2004)
83 τελικό, σ. 11]).
69     Το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει, πάντως, να εξακριβώσει αν οι σχετικοί με το δικηγορικό επάγγελμα κανόνες και ιδίως οι κανόνες
περί οργανώσεως, προσόντων, δεοντολογίας, ελέγχου και ευθύνης επαρκούν αφεαυτών για την επίτευξη των σκοπών της προστασίας
των καταναλωτών και της εύρυθμης λειτουργίας της δικαιοσύνης.
70     Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, στο τέταρτο και στο πέμπτο ερώτημα που υποβλήθηκε στην υπόθεση C‑94/04 πρέπει να δοθεί
η απάντηση ότι κανονιστική ρύθμιση η οποία απαγορεύει απολύτως την παρέκκλιση, βάσει συμβάσεως, από τις κατώτατες αμοιβές
που καθορίζει πίνακας δικηγορικών αμοιβών, όπως ο υπό κρίση στις κύριες δίκες, για παροχή υπηρεσιών οι οποίες, αφενός, αφορούν
την ενώπιον δικαστηρίου εκπροσώπηση και, αφετέρου, παρέχονται αποκλειστικώς από δικηγόρους συνιστά περιορισμό της κατά το
άρθρο 49 ΕΚ ελεύθερης παροχής υπηρεσιών. Στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να εξακριβώσει αν μια τέτοια κανονιστική ρύθμιση,
λαμβανομένων υπόψη των συγκεκριμένων λεπτομερειών εφαρμογής της, ανταποκρίνεται πράγματι στους δυνάμενους να τη δικαιολογήσουν
σκοπούς της προστασίας των καταναλωτών και της εύρυθμης λειτουργίας της δικαιοσύνης και αν οι περιορισμοί που συνεπάγεται
είναι δυσανάλογοι σε σχέση με τους σκοπούς αυτούς.

Επί των δικαστικών εξόδων
71     Δεδομένου ότι οι διαδικασίες έχουν ως προς τους διαδίκους των κυρίων δικών τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον
των εθνικών δικαστηρίων, σ’ αυτά εναπόκειται να αποφανθούν επί των εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις
στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τμήμα μείζονος συνθέσεως) αποφαίνεται:
1)
Τα άρθρα 10 ΕΚ, 81 ΕΚ και 82 ΕΚ δεν απαγορεύουν τη λήψη από κράτος μέλος μέτρου κανονιστικού χαρακτήρα με το οποίο εγκρίνεται,
βάσει σχεδίου που κατάρτισε επαγγελματική ένωση δικηγόρων, όπως το Consiglio nazionale forense (εθνικό συμβούλιο των δικηγορικών
συλλόγων), πίνακας αμοιβών περί καθορισμού κατωτάτου ορίου των αμοιβών των μελών του δικηγορικού συλλόγου, από τον οποίο δεν
χωρεί, καταρχήν, παρέκκλιση τόσο προκειμένου περί υπηρεσιών που παρέχονται αποκλειστικά από τα μέλη αυτά όσο και προκειμένου
περί υπηρεσιών, όπως οι εξωδικαστικές, οι οποίες μπορούν να παρέχονται επίσης από οποιονδήποτε άλλο επαγγελματία μη υποκείμενο
στον εν λόγω πίνακα αμοιβών.
2)
Κανονιστική ρύθμιση η οποία απαγορεύει απολύτως την παρέκκλιση, βάσει συμβάσεως, από τις κατώτατες αμοιβές που καθορίζει πίνακας
δικηγορικών αμοιβών, όπως ο υπό κρίση στις κύριες δίκες, για παροχή υπηρεσιών οι οποίες, αφενός, αφορούν την ενώπιον δικαστηρίου
εκπροσώπηση και, αφετέρου, παρέχονται αποκλειστικώς από δικηγόρους συνιστά περιορισμό της κατά το άρθρο 49 ΕΚ ελεύθερης παροχής
υπηρεσιών. Στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να εξακριβώσει αν μια τέτοια κανονιστική ρύθμιση, λαμβανομένων υπόψη των συγκεκριμένων
λεπτομερειών εφαρμογής της, ανταποκρίνεται πράγματι στους δυνάμενους να τη δικαιολογήσουν σκοπούς της προστασίας των καταναλωτών
και της εύρυθμης λειτουργίας της δικαιοσύνης και αν οι περιορισμοί που συνεπάγεται είναι δυσανάλογοι σε σχέση με τους σκοπούς
αυτούς.
(υπογραφές)
*
Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.