CELEX: 62008CJ0407
Odwołanie
Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki
Płyty gipsowe
Dostęp do akt
Dowody obciążające i odciążające
Pojęcie przedsiębiorstwa
Jednostka gospodarcza
Spółka odpowiedzialna za działanie jednostki gospodarczej
Argument podniesiony po raz pierwszy w trakcie postępowania sądowego

W swym odwołaniu Knauf Gips KG, dawniej Gebrüder Knauf Westdeutsche Gipswerke KG (zwana dalej „Knauf” lub „wnoszącą odwołanie”),
wnosi o uchylenie wyroku Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich z dnia 8 lipca 2008 r. w sprawie T‑52/03 Knauf Gips
przeciwko Komisji (zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”), w którym Sąd oddalił jej skargę o stwierdzenie nieważności decyzji
Komisji 2005/471/WE z dnia 27 listopada 2002 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE przeciwko BPB plc,
Gebrüder Knauf Westdeutsche Gipswerke KG, Société Lafarge SA i Gyproc Benelux NV (sprawa COMP/E‑1/37.152 – Płyty gipsowe)
(Dz.U. 2005, L 166, s. 8, zwanej dalej „sporną decyzją”).

Ramy prawne
Artykuł 15 ust. 2 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81]
i [82] traktatu (Dz.U. 13, s. 204) stanowi:
„Komisja może nałożyć, w drodze decyzji, na przedsiębiorstwa i związki przedsiębiorstw kary pieniężne [grzywny] w wysokości
1000‑1 000 000 jednostek rozliczeniowych albo ponad tę kwotę do dziesięciu procent wartości osiągniętego w poprzednim roku
gospodarczym [obrachunkowym] obrotu każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu, jeśli umyślnie lub przez niedbalstwo:
a)      naruszają art. [81] ust. l [WE] lub art. [82 WE] […]
[…]”.

Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu
W zaskarżonym wyroku Sąd streścił okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu w następujący sposób:
„1      Skarżąca, Knauf […], wytwarza i sprzedaje materiały budowlane na bazie gipsu.
2      Skarżąca jest spółką komandytową prawa niemieckiego. Wszystkie jej udziały należą do 21 członków rodziny Knauf oraz do spółki
posiadającej udziały czterech innych wspólników. Osobiście odpowiedzialnymi wspólnikami sprawującymi zarząd są B i C.
3      Na podstawie otrzymanych informacji Komisja przeprowadziła w dniu 25 listopada 1998 r. niezapowiedziane kontrole w ośmiu przedsiębiorstwach
działających w sektorze płyt gipsowych, w tym w pomieszczeniach skarżącej i innych przedsiębiorstw należących do grupy Knauf.
W dniu 1 lipca 1999 r. Komisja przeprowadziła kontrole w dwóch kolejnych przedsiębiorstwach.
4      Komisja skierowała następnie do poszczególnych przedsiębiorstw objętych kontrolami żądania udzielenia informacji na podstawie
art. 11 rozporządzenia nr 17 […]. Komisja domagała się przekazania informacji dotyczących dokumentów znalezionych w pomieszczeniach
owych przedsiębiorstw podczas kontroli przeprowadzonych w listopadzie 1998 r. i w lipcu 1999 r. Knauf odpowiedziała na nie
w dniu 14 września 1999 r.
5      W dniu 18 kwietnia 2001 r. Komisja wszczęła postępowanie administracyjne i wystosowała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów,
którego adresatami były przedsiębiorstwa: BPB plc [zwane dalej »BPB«], Knauf, Société Lafarge SA (zwane dalej »Lafarge«),
Etex SA i Gyproc Benelux NV (zwane dalej »Gyproc«) [zwane dalej »pismem w sprawie przedstawienia zarzutów«]. Zainteresowane
przedsiębiorstwa przedstawiły swe uwagi na piśmie i uzyskały dostęp do akt dochodzenia Komisji, które zostały im przekazane
w formie kopii na płycie CD‑ROM, przesłanej w dniu 17 maja 2001 r.
6      Skarżąca odpowiedziała na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów pismem z dnia 6 lipca 2001 r.
7      Przesłuchanie miało miejsce w dniu 17 lipca 2001 r. BPB i Gyproc złożyły część wyjaśnień przy drzwiach zamkniętych.
8      Pismem z dnia 10 sierpnia 2001 r. funkcjonariusz ds. przesłuchań przekazał skarżącej jawne wersje dokumentów uzyskanych od
BPB i od Gyproc.
9      Pismem z dnia 20 sierpnia 2001 r. skarżąca wniosła o uzyskanie dostępu do wszystkich dokumentów z akt sprawy dodanych do nich
od chwili przesłania płyty CD‑ROM, a w szczególności do odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów udzielonych
przez inne przedsiębiorstwa, których dotyczy postępowanie administracyjne.
10      W dniu 7 września 2001 r. funkcjonariusz ds. przesłuchań dostarczył skarżącej trzy dodatkowe dokumenty, które Lafarge przekazała
Komisji po przesłuchaniu w dniu 17 lipca 2001 r.
11      W dniu 11 września 2001 r. Komisja oddaliła wniosek skarżącej z dnia 20 sierpnia 2001 r. o uzyskanie dostępu do pozostałych
akt sprawy.
12      W dniu 19 listopada 2002 r. funkcjonariusz ds. przesłuchań wydał sprawozdanie.
13      W dniu 27 listopada 2002 r. Komisja wydała [sporną] decyzję.
14      Sentencja [spornej] decyzji stanowi:
»Artykuł 1
BPB […], grupa Knauf, […] Lafarge […] i Gyproc […] naruszyły art. 81 ust. 1 [WE], uczestnicząc w szeregu porozumień i uzgodnionych
praktyk w sektorze płyt gipsowych.
Naruszenie trwało w okresie:
a)      BPB […]: od dnia 31 marca 1992 r. najpóźniej do dnia 25 listopada 1998 r.;
b)      [grupa] Knauf: od dnia 31 marca 1992 r. najpóźniej do dnia 25 listopada 1998 r.;
c)      […] Lafarge […]: od dnia 31 sierpnia 1992 r. najpóźniej do dnia 25 listopada 1998 r.;
d)      Gyproc […]: od dnia 6 czerwca 1996 r. najpóźniej do dnia 25 listopada 1998 r.
[…]
Artykuł 3
Z tytułu naruszenia, o którym mowa w art. 1, na następujące przedsiębiorstwa nakłada się następujące grzywny:
a)      BPB […]: 138,6 mln EUR;
b)      […] Knauf […]: 85,8 mln EUR;
c)      […] Lafarge […]: 249,6 mln EUR;
d)      Gyproc […]: 4,32 mln EUR;
[…]«.
15.      W [spornej] decyzji Komisja stwierdza, że wskazane przedsiębiorstwa brały udział w jednolitym i ciągłym naruszeniu, które
przejawiało się w następujących zachowaniach, stanowiących porozumienia lub uzgodnione praktyki:
–        przedstawiciele BPB i Knauf spotkali się w Londynie (Zjednoczone Królestwo) w 1992 r. [spotkanie zwane dalej »spotkaniem w Londynie«]
i wyrazili wspólną wolę ustabilizowania rynków płyt gipsowych na terytorium Niemiec, Zjednoczonego Królestwa, Francji i Beneluksu;
–        przedstawiciele BPB i Knauf ustanowili od 1992 r. systemy wymiany informacji, do których przyłączyły się Lafarge, a następnie
Gyproc, odnoszące się do osiąganych przez te przedsiębiorstwa wielkości sprzedaży na rynkach niemieckim, Zjednoczonego Królestwa,
francuskim i na rynku Beneluksu;
–        przedstawiciele BPB, Knauf i Lafarge wielokrotnie informowali się wzajemnie i z wyprzedzeniem o podwyżkach cen na rynku Zjednoczonego
Królestwa;
–        wychodząc naprzeciw szczególnej sytuacji na rynku niemieckim, przedstawiciele BPB, Knauf, Lafarge i Gyproc spotkali się w Wersalu
(Francja) w 1996 r., w Brukseli (Belgia) w 1997 r. i w Hadze (Niderlandy) w 1998 r. celem podzielenia między siebie lub przynajmniej
ustabilizowania rynku niemieckiego;
–        przedstawiciele BPB, Knauf, Lafarge i Gyproc wielokrotnie wzajemnie informowali się i ustalali wprowadzenie podwyżek cen na
rynku niemieckim w latach 1996–1998.
16      Do celów obliczenia kwoty grzywny Komisja zastosowała metodę określoną w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych
na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS (Dz.U. 1998, C 9, s. 3, zwanych dalej »wytycznymi«).
17      W celu określenia kwoty wyjściowej grzywien, ustalanej na podstawie wagi naruszenia, Komisja stwierdziła na wstępie, że zainteresowane
przedsiębiorstwa dopuściły się bardzo poważnego naruszenia już z samej jego natury, ponieważ omawiane praktyki miały na celu
zakończenie wojny cenowej i ustabilizowanie rynku poprzez wymianę poufnych informacji. Komisja uznała ponadto, że praktyki
te miały wpływ na rynek, gdyż oferta zainteresowanych przedsiębiorstw stanowiła prawie całą podaż w zakresie płyt gipsowych,
a poszczególne przejawy istnienia kartelu miały miejsce na bardzo skoncentrowanym i oligopolistycznym rynku. Jeżeli chodzi
o rozmiar właściwego rynku geograficznego, Komisja stwierdziła, że kartel obejmował cztery główne rynki Wspólnoty Europejskiej,
a mianowicie Niemcy, Zjednoczone Królestwo, Francję i Beneluks.
18      Uznawszy następnie, że między zainteresowanymi przedsiębiorstwami istniała znaczna dysproporcja, Komisja potraktowała je w zróżnicowany
sposób, opierając się w tym względzie na obrotach pochodzących ze sprzedaży omawianego produktu na właściwych rynkach w ostatnim
pełnym roku naruszenia. Ustalona na tej podstawie kwota wyjściowa grzywien wyniosła: 80 mln EUR dla BPB, 52 mln EUR dla Knauf
i Lafarge oraz 8 mln EUR dla Gyproc.
19      W celu zapewnienia grzywnie wystarczająco odstraszającego skutku, zważywszy na wielkość i całkowite zasoby przedsiębiorstw,
kwota wyjściowa grzywny nałożonej na Lafarge została zwiększona o 100% i wyniosła 104 mln EUR.
20      W celu uwzględnienia czasu trwania naruszenia kwota wyjściowa została następnie zwiększona o 65% dla BPB i Knauf, o 60% dla
Lafarge i o 20% dla Gyproc, ponieważ naruszenie to zostało zakwalifikowane przez Komisję jako długotrwałe w przypadku Knauf,
Lafarge i BPB oraz jako naruszenie o średnim czasie trwania w przypadku Gyproc.
21      Jeżeli chodzi o okoliczności obciążające, kwota podstawowa grzywien nałożonych na BPB i Lafarge została powiększona o 50%
z tytułu powrotu do naruszenia.
22      Następnie Komisja obniżyła grzywnę nałożoną na Gyproc o 25% z uwagi na okoliczności łagodzące, wynikające z faktu, że stanowiła
ona element destabilizacyjny, przyczyniając się w ten sposób do ograniczenia skutków wywoływanych przez kartel na rynku niemieckim,
oraz że była nieobecna na rynku Zjednoczonego Królestwa.
23      Wreszcie na podstawie pkt D ust. 2 komunikatu Komisji dotyczącego nienakładania grzywien lub obniżania ich kwoty w sprawach
dotyczących karteli (Dz.U. 1996, C 207, s. 4 […]) Komisja obniżyła kwotę grzywien dla BPB o 30% i dla Gyproc o 40%. W konsekwencji
ostateczna kwota nałożonych grzywien wyniosła: 138,6 mln EUR dla BPB, 85,8 mln EUR dla Knauf, 249,6 mln EUR dla Lafarge i 4,32
mln EUR dla Gyproc”.

Zaskarżony wyrok
Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 13 lutego 2003 r. Knauf wniosła skargę o stwierdzenie nieważności spornej decyzji.
Tytułem żądania ewentualnego wniosła do Sądu o obniżenie kwoty grzywny, która została na nią nałożona.
Zaskarżonym wyrokiem Sąd oddalił skargę w całości.

Żądania stron
W swoim odwołaniu Knauf wnosi do Trybunału o:
–        uchylenie zaskarżonego wyroku;
–        tytułem żądania ewentualnego – skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd;
–        tytułem dalszego żądania ewentualnego – odpowiednie obniżenie, co najmniej jednak o 54,51 mln EUR, grzywny nałożonej na wnoszącą
odwołanie w art. 3 spornej decyzji; oraz
–        obciążenie Komisji kosztami postępowania.
Komisja wnosi o oddalenie odwołania i obciążenie Knauf kosztami postępowania.

W przedmiocie odwołania
Na poparcie swojego odwołania Knauf podnosi trzy zarzuty oparte na naruszeniu, po pierwsze, prawa do obrony, po drugie, art. 81 WE,
a po trzecie, art. 15 rozporządzenia nr 17.

W przedmiocie zarzutu pierwszego odwołania dotyczącego naruszenia prawa do obrony
Niniejszy zarzut dzieli się na dwie odrębne części, które należy kolejno zbadać.
W przedmiocie pierwszej części zarzutu pierwszego dotyczącej odmowy udzielenia dostępu do dowodów obciążających
–       Argumentacja stron
Knauf kwestionuje zasadniczo pkt 49 i 50 zaskarżonego wyroku, jako że jej zdaniem Sąd bezprawnie uchybił ciążącemu na nim
obowiązkowi zbadania skutków odmowy ze strony Komisji udostępnienia jej niektórych dowodów obciążających. Wnosząca odwołanie
uważa, że skoro wskazała dowody obciążające, których nie przekazano, i fragmenty spornej decyzji oparte wyłącznie na takich
dowodach, nie jest konieczna żadna dodatkowa informacja, aby uznać, że gdyby owe dowody zostały wyłączone, odpowiednie części
omawianej decyzji byłyby odmienne. Zważywszy, że te ostatnie dotyczą materialnego aspektu naruszenia jako całości, wynik,
do którego doprowadziłaby ta decyzja, byłby zupełnie inny.
Komisja stoi na stanowisku, że pierwsza część zarzutu pierwszego jest bezskuteczna, ponieważ zawiera krytykę dotyczącą argumentu
uzupełniającego, jak wynika z pkt 63 zaskarżonego wyroku. Ponadto twierdzi, że Knauf nie wykazała, iż wynik, do jakiego doprowadziła
sporna decyzja, byłby inny, gdyby wnosząca odwołanie miała dostęp do nieprzekazanych dokumentów obciążających.
–       Ocena Trybunału
Należy zaznaczyć, że Sąd stwierdził w pkt 49 zaskarżonego wyroku, że – z wyjątkiem kilku bardziej szczegółowych przykładów
– wnosząca odwołanie jedynie wymieniła motywy spornej decyzji, w których była mowa o dokumentach, do których dostępu odmówiono,
i uznał, iż takie wyliczenie nie jest wystarczające, aby uczynić zadość ustanowionemu w orzecznictwie wymogowi wykazania przez
skarżącą, że wnioski, do jakich doszła Komisja w tej decyzji, byłyby inne, gdyby omawiane dokumenty zostały odrzucone jako
dowody obciążające. W konsekwencji, jak wskazano w pkt 50 tego wyroku, Sąd przystąpił do zbadania zarzucanego naruszenia prawa
dostępu do dokumentów jako środków dowodowych zawierających okoliczności obciążające wyłącznie w świetle zarzutów wyraźnie
podniesionych przez wnoszącą odwołanie.
W tym względzie należy przypomnieć, że z utrwalonego orzecznictwa wynika, iż nieprzekazanie dokumentu stanowi naruszenie prawa
do obrony tylko w przypadku, gdy dane przedsiębiorstwo wykaże, po pierwsze, że Komisja opierała się na tym dokumencie w celu
poparcia swoich zarzutów dotyczących istnienia naruszenia, a po drugie, że zarzuty te można było udowodnić tylko przez powołanie
się na ten dokument. Jeżeli istniałyby inne dowody w postaci dokumentów, o których strony wiedziały na etapie postępowania
administracyjnego, a które wyraźnie potwierdzają wnioski Komisji, wyłączenie z materiału dowodowego nieprzekazanego dokumentu
obciążającego nie podważałoby zasadności zarzutów zawartych w zaskarżonej decyzji. A zatem to zainteresowane przedsiębiorstwo
jest zobowiązane wykazać, że wnioski, do jakich doszła Komisja w wydanej decyzji, byłyby inne, gdyby dokument, który nie został
przekazany, a który stanowił dla Komisji podstawę do zarzucenia temu przedsiębiorstwu popełnienia naruszenia, został odrzucony
jako obciążający środek dowodowy (wyrok z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P,
C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑123, pkt 71–73).
Jednak zwykłe wyliczenie motywów spornej decyzji, w których przywołane zostały dokumenty, których udostępnienia odmówiono,
jest samo w sobie niewystarczające, aby wykazać, że wnioski, do których doszła Komisja w tej decyzji, byłyby inne, gdyby te
dokumenty zostały odrzucone jako obciążający środek dowodowy.
Pierwszą część zarzutu pierwszego odwołania należy zatem oddalić jako bezzasadną.
W przedmiocie drugiej części zarzutu pierwszego dotyczącej odmowy udzielenia dostępu do dowodów odciążających
–       Argumentacja stron
W pierwszej kolejności Knauf zarzuca Sądowi, że błędnie streścił w pkt 64 i 65 zaskarżonego wyroku jej argumentację dotyczącą
odmowy ze strony Komisji udzielenia jej dostępu do niektórych dowodów odciążających.
W drugiej kolejności Knauf uważa, że w pkt 70–78 zaskarżonego wyroku Sąd niewłaściwie zastosował orzecznictwo Trybunału dotyczące
dowodów odciążających. Otóż zdaniem wnoszącej odwołanie nie ma ona obowiązku wykazania okoliczności, że jeżeli miałaby dostęp
do odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów udzielonych przez inne przedsiębiorstwa objęte tym pismem, to treść
spornej decyzji byłaby inna, lecz jedynie faktu, że mogła wykorzystać te dokumenty do swej obrony. Tymczasem Sąd zbadał, czy
przywołane przez wnoszącą odwołanie dowody odciążające mogły wpłynąć na wynik omawianej decyzji.
W trzeciej kolejności Knauf kwestionuje dokonane przez Sąd ustalenie, zgodnie z którym odpowiedź BPB na pismo w sprawie przedstawienia
zarzutów nie zawiera dowodów odciążających. Twierdzi ona, że zgodnie z ogólnymi zasadami w zakresie postępowania dowodowego
oświadczenia złożone przez inne zainteresowane przedsiębiorstwa są dowodami. Ponadto okoliczność, że wnosząca odwołanie podniosła
w trakcie postępowania administracyjnego te same argumenty, nie zmienia charakteru takich oświadczeń.
W ostatniej kolejności wnosząca odwołanie zarzuca Sądowi, że nie uwzględnił on pewnych fragmentów odpowiedzi BPB na pismo
w sprawie przedstawienia zarzutów, na które powołała się ona jako na nieprzekazane dowody odciążające.
Komisja uważa, że Sąd poprawnie zastosował orzecznictwo Trybunału w tym zakresie i że nie wypaczył argumentacji wnoszącej
odwołanie.
Instytucja ta podnosi również, że Knauf ogranicza się do powtórzenia argumentów, które podniosła wcześniej przed Sądem, zmierzając
w ten sposób do zapewnienia sobie ponownego zbadania jej zarzutów przez Trybunał, co ma ten skutek, że druga część zarzutu
pierwszego jest niedopuszczalna. Ponadto wnosząca odwołanie nie udowodniła, w jaki sposób te nieujawnione dowody mogły być
przydatne do jej obrony.
–       Ocena Trybunału
Prawo dostępu do akt wynikające z zasady poszanowania prawa do obrony oznacza, że Komisja powinna zapewnić zainteresowanemu
przedsiębiorstwu możliwość zbadania wszystkich dokumentów znajdujących się w aktach dochodzenia, które mogą mieć znaczenie
dla jego obrony. Dokumenty te obejmują zarówno dokumenty obciążające, jak i odciążające, z zastrzeżeniem tajemnicy handlowej
innych przedsiębiorstw, dokumentów wewnętrznych Komisji oraz innych poufnych informacji (ww. wyrok w sprawach połączonych
Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 68 i przytoczone tam orzecznictwo).
Co się tyczy nieprzekazania dokumentów odciążających, z utrwalonego orzecznictwa wynika, że zainteresowane przedsiębiorstwo
musi jedynie wykazać, że ich nieujawnienie mogło wpłynąć w niekorzystny dla niego sposób na przebieg postępowania i treść
decyzji Komisji. Wystarczy zatem, że przedsiębiorstwo wykaże, iż mogło wykorzystać te dokumenty w obronie na swoją korzyść,
to znaczy, że jeśli miałoby możliwość powołać się na nie w postępowaniu administracyjnym, to mogłoby wskazać elementy, które
nie były zgodne z wnioskami wyprowadzonymi na tym etapie przez Komisję, a w konsekwencji mogłoby w jakikolwiek sposób wpłynąć
na ocenę dokonaną przez Komisję w ewentualnej decyzji – przynajmniej jeśli chodzi o wagę i czas trwania zachowania, które
jest mu zarzucane – a zatem na wysokość grzywny (ww. wyrok w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji,
pkt 74, 75 i przytoczone tam orzecznictwo).
Z powyższego wynika, że na wnoszącej odwołanie ciąży nie tylko obowiązek wykazania, iż nie miała dostępu do niektórych dowodów
odciążających, lecz również, że mogłaby je wykorzystać w swej obronie.
Sąd stwierdził w tym względzie w pkt 72–77 zaskarżonego wyroku, że wnosząca odwołanie nie wykazała, iż mogła wykorzystać nieujawnione
dokumenty, o których mowa, w swej obronie, zważywszy, że w toku postępowania administracyjnego podniosła ona takie same argumenty,
jak argumenty zawarte w rzeczonych dokumentach, i że zostały one oddalone przez Komisję w spornej decyzji. Na tej właśnie
podstawie Sąd mógł uznać w pkt 78 tego wyroku, iż wprawdzie wnosząca odwołanie mogła powołać się na te dokumenty w postępowaniu
administracyjnym, jednak nie mogły one wpłynąć na ocenę dokonaną przez Komisję.
Należy jednak zaznaczyć, że wnosząca odwołanie nie podważa oceny Sądu, że nie wykazała ona, iż mogła posłużyć się w swej obronie
dokumentami, które nie zostały ujawnione w postępowaniu administracyjnym.
Tak więc nawet przy założeniu, że omawiane dokumenty stanowią dowody odciążające, jak utrzymuje wnosząca odwołanie, stwierdzenie
to nie może prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku.
Podobnie, jeśli prawdą jest, jak twierdzi wnosząca odwołanie, że w pkt 74 zaskarżonego wyroku Sąd błędnie zastosował orzecznictwo
przytoczone w pkt 23 niniejszego wyroku, orzekając, iż informacje zawarte w nieprzekazanym dokumencie odciążającym, a mianowicie
pkt 4.2.1 odpowiedzi BPB na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, nie mogłyby wpłynąć na „ostateczny wynik” spornej decyzji,
błąd ten nie może prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku, ponieważ wnosząca odwołanie nie usiłowała wykazać, iż mogła
posłużyć się tymi informacjami w swej obronie w szczególności w świetle dokonanego przez Sąd stwierdzenia, że Komisja uwzględniła
już takie argumenty w omawianej decyzji.
Zarzut ten należy w konsekwencji oddalić jako bezskuteczny.
Zarzut dotyczący rzekomego wypaczenia przedstawionych przez Knauf w pierwszej instancji argumentów, które zostały streszczone
w błędny sposób w pkt 65 zaskarżonej decyzji, również nie może zostać uwzględniony.
Gdy bowiem wnoszący odwołanie zarzuca wypaczenie swych własnych argumentów, musi on – na podstawie art. 256 TFUE, art. 58
akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i art. 112 § 1 akapit pierwszy lit. c) regulaminu postępowania
przed Trybunałem – dokładnie wskazać elementy, które jego zdaniem zostały wypaczone przez Sąd (zob. podobnie ww. wyrok w sprawach
połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 50). Tymczasem wnosząca odwołanie nie wskazuje w dokładny sposób
tych z jej argumentów, które miały zostać wypaczone w zaskarżonym wyroku.
Ponadto, zważywszy, że wnosząca odwołanie nie zarzuca Sądowi, iż nie ustosunkował się do jej zarzutów i żądań przedstawionych
w pierwszej instancji, kwestia, czy Sąd streścił w błędny sposób argumentację wnoszącej odwołanie, nie ma wpływu na rozstrzygnięcie
niniejszego sporu.
Nie można także uwzględnić zarzutu dotyczącego domniemywanego nieuwzględnienia przez Sąd niektórych fragmentów odpowiedzi
BPB na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, a w szczególności pkt 4.1.16 i 4.2.3 tej odpowiedzi.
Co się tyczy pkt 4.1.16 rzeczonej odpowiedzi, należy zaznaczyć, że jej główne znaczenie zawiera się w twierdzeniu, że „konkurencja
na różnych europejskich rynkach była nadal silna”, pomimo „domniemywanego zobowiązania” podjętego w trakcie spotkania w Londynie.
Tymczasem kwestia istniejącej nieprzerwanie konkurencji została zbadana przez Sąd w pkt 72 i 75 zaskarżonego wyroku.
Jeśli chodzi o pkt 4.2.3 odpowiedzi BPB na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, wskazuje on, że dane liczbowe wymienione
pomiędzy tą spółką i jej konkurentami nie były objęte procesem planowania BPB. Jednakże gdy Sąd zbadał w pkt 73 i 74 zaskarżonego
wyroku twierdzenia dotyczące przedmiotu tej wymiany informacji, jak również domniemywanej okoliczności, że tak wymienione
informacje były znane tylko D, członkowi zarządu Gyproc i dyrektorowi generalnemu BPB, Sąd ustosunkował się pośrednio do argumentu
wnoszącej odwołanie.
W związku z powyższym należy oddalić drugą część zarzutu pierwszego odwołania.
Należy zatem oddalić zarzut pierwszy podniesiony przez Knauf na poparcie jej odwołania.

W przedmiocie zarzutu drugiego odwołania dotyczącego naruszenia art. 81 ust. 1 WE
Argumentacja stron
Knauf podnosi, że Sąd stwierdził istnienie naruszenia art. 81 ust. 1 WE, opierając się w pkt 140–298 zaskarżonego wyroku na
ustaleniach dotyczących nieujawnionych dowodów obciążających. Sąd postąpił więc wbrew własnemu oświadczeniu znajdującemu się
w pkt 63 tego wyroku, zgodnie z którym nie uwzględni on wspomnianych dowodów obciążających przy badaniu istoty sprawy.
Ponadto wnosząca odwołanie uważa, że uwzględniając nawet nieujawnione dowody obciążające, żadna z pięciu części zarzucanego
jej naruszenia, to znaczy: spotkanie w Londynie w 1992 r., wymiana informacji dotycząca wielkości sprzedaży w Niemczech, we
Francji, w krajach Beneluksu oraz Zjednoczonym Królestwie w latach 1992–1998, wymiana informacji dotycząca podwyżek cen w Zjednoczonym
Królestwie w tym samym okresie, porozumienia w przedmiocie udziałów w rynku niemieckim (spotkania w Wersalu, Brukseli i Hadze)
począwszy od czerwca 1996 r. oraz porozumienia w sprawie podwyżek cen w Niemczech począwszy od 1996 r., nie spełnia kryteriów
koniecznych, aby móc stwierdzić na podstawie art. 81 ust. 1 WE istnienie naruszenia.
Komisja utrzymuje, iż zarzut drugi jest niedopuszczalny w całości, ponieważ dotyczy wyłącznie ustaleń faktycznych dokonanych
przez Sąd.
Ponadto podnosi, że Knauf nie podważa faktu popełnienia naruszenia o jednolitym i ciągłym charakterze, na którym oparta została
sporna decyzja. Jej zdaniem wniosek o istnieniu praktyki lub porozumienia antykonkurencyjnego powinien zostać wyprowadzony
ze zbiegu szeregu okoliczności i przesłanek, które – rozpatrywane łącznie i w braku innego spójnego wyjaśnienia – mogą stanowić
dowód naruszenia reguł konkurencji.
Ocena Trybunału
W pierwszej kolejności, jeśli chodzi o zarzut, że Sąd oparł się na ustaleniach dotyczących nieujawnionych dowodów obciążających,
aby uznać na podstawie art. 81 ust. 1 WE istnienie naruszenia, należy zaznaczyć, że wnosząca odwołanie przywołuje jedynie
pobieżnie pkt 140–298 zaskarżonego wyroku, nie wskazując dokładnie nieujawnionych dowodów obciążających, na których Sąd oparł
swe rozumowanie.
Tymczasem z art. 256 TFUE, art. 58 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości i art. 112 § 1 lit. c) regulaminu postępowania
przed Trybunałem wynika, że odwołanie musi dokładnie wskazywać zakwestionowane części wyroku, do którego uchylenia zmierza,
oraz zawierać argumenty prawne, które w konkretny sposób uzasadniają to żądanie (zob. w szczególności wyroki: z dnia 4 lipca
2000 r. w sprawie C‑352/98 P Bergaderm i Goupil przeciwko Komisji, Rec. s. I‑5291, pkt 34; z dnia 8 stycznia 2002 r. w sprawie
C‑248/99 P Francja przeciwko Monsanto i Komisji, Rec. s. I‑1, pkt 68; z dnia 22 grudnia 2008 r. w sprawie C‑487/06 P British
Aggregates przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑10515, pkt 121).
W konsekwencji ten zarzut jest niedopuszczalny.
W drugiej kolejności, jeśli chodzi o zarzut dotyczący twierdzenia, że każdy z pięciu elementów zachowania zarzucanego wnoszącej
odwołanie ma charakter naruszenia, należy zaznaczyć, że Sąd stwierdził w pkt 306 zaskarżonego wyroku, iż ze spornej decyzji
wynika, że „wszystkie porozumienia i uzgodnione praktyki wpisywały się w niniejszym przypadku w szereg podejmowanych przez
omawiane przedsiębiorstwa starań zmierzających do osiągnięcia jednego tylko celu gospodarczego, a mianowicie ograniczenia
konkurencji, i stanowiły różne przejawy złożonego i ciągłego porozumienia, którego celem i skutkiem było ograniczenie konkurencji.
Uwzględniając fakt, że wspomniane wcześniej porozumienia i uzgodnione praktyki konkretyzowały w nieprzerwany sposób od 1992 r.
do 1998 r. wspólną wolę wspomnianych przedsiębiorstw w zakresie stabilizacji i w konsekwencji ograniczenia konkurencji na
rynku płyt gipsowych przynajmniej w Niemczech, Francji, Zjednoczonym Królestwie i Beneluksie, Komisja zakwalifikowała to naruszenie
jako jednolite, złożone i ciągłe”. W pkt 321 wspomnianego wyroku Sąd nie uwzględnił zarzutów wnoszącej odwołanie skierowanych
przeciwko kwalifikacji kartelu jako jednolitego i ciągłego naruszenia.
Knauf nie podważa wniosku Sądu dotyczącego popełnienia naruszenia o jednolitym i ciągłym charakterze, lecz ogranicza się do
stwierdzenia, że żaden z elementów składowych zarzuconego jej naruszenia nie stanowi wsparcia dla twierdzenia, że doszło do
naruszenia art. 81 ust. 1 WE.
W tym względzie należy przypomnieć, że aby wykazać istnienie naruszenia art. 81 ust. 1 WE, Komisja powinna przedstawić poważne,
dokładne i spójne dowody (zob. podobnie wyrok z dnia 31 marca 1993 r. w sprawach połączonych C‑89/85, C‑104/85, C‑114/85,
C‑116/85, C‑117/85 i od C‑125/85 do C‑129/85 Ahlström Osakeyhtiö i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑1307, pkt 127). Jednakże
nie każdy z dostarczonych przez nią dowodów musi koniecznie odpowiadać tym kryteriom w odniesieniu do każdego z elementów
naruszenia. Wystarczy, by oceniany całościowo zbiór poszlak przywołanych przez wspomnianą instytucję odpowiadał temu wymogowi.
Dlatego też zakładając nawet, że żaden z różnych elementów omawianego naruszenia, rozważany osobno, nie stanowi porozumienia
lub uzgodnionej praktyki zakazanych przez art. 81 ust. 1 WE, jak twierdzi wnosząca odwołanie, taki wniosek nie stoi na przeszkodzie
temu, aby rzeczone elementy, rozważane łącznie, stanowiły takie porozumienie lub taką praktykę.
Jak bowiem Trybunał już orzekł, skoro zakaz udziału w praktykach i porozumieniach antykonkurencyjnych oraz sankcje, które
grożą podmiotom naruszającym prawo, są powszechnie znane, jest normalne, że działania, które te praktyki i porozumienia obejmują,
mają miejsce poza prawem, że spotkania odbywają się potajemnie, najczęściej w państwie trzecim, a dokumentacja z tym związana
jest ograniczona do minimum. Nawet jeśli Komisja odkryje dokumenty świadczące wyraźnie o bezprawnym nawiązaniu kontaktu pomiędzy
przedsiębiorstwami, takie jak protokoły ze spotkań, będą one zazwyczaj jedynie fragmentaryczne i odosobnione, i dlatego często
będzie konieczna rekonstrukcja niektórych elementów w drodze dedukcji. W większości przypadków istnienie praktyki lub porozumienia
antykonkurencyjnego musi być wywnioskowane na podstawie szeregu zbieżnych okoliczności oraz przesłanek, które rozpatrywane
łącznie mogą stanowić, w braku innego możliwego wytłumaczenia, dowód naruszenia reguł konkurencji (zob. podobnie ww. wyrok
w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 55–57).
W konsekwencji zarzut ten jest bezzasadny.
Zarzut drugi podniesiony przez Knauf na poparcie jej odwołania należy zatem odrzucić jako częściowo niedopuszczalny i oddalić
jako częściowo bezzasadny.

W przedmiocie zarzutu trzeciego odwołania dotyczącego naruszenia art. 15 rozporządzenia nr 17 i art. 81 WE
Argumentacja stron
Tytułem wstępu Knauf podnosi, że z brzmienia pkt 348 zaskarżonego wyroku wynika, iż Sąd nie wykazał się obiektywnością ani
bezstronnością, lecz – przeciwnie – przesądził, iż musi zostać nałożona na nią grzywna za czyny popełnione przez Gebrüder
Knauf Verwaltungsgesellschaft KG (zwaną dalej „GKV”) i jej spółki zależne, podczas gdy stwierdzenie, że owe spółki odniosły
w wyniku omawianego naruszenia korzyść, nie jest w żaden sposób uzasadnione.
Wnosząca odwołanie uważa, że Sąd naruszył również art. 15 rozporządzenia nr 17, stwierdzając istnienie jednostki gospodarczej
złożonej z wnoszącej odwołanie i z innych spółek należących do rodziny Knauf (zwanej dalej „grupą Knauf”), jak również przypisując
jej odpowiedzialność za ich działania.
Knauf krytykuje elementy, na których Sąd oparł się, aby stwierdzić istnienie jednostki gospodarczej złożonej z Knauf, GKV
i jej spółek zależnych. W szczególności wyrok Trybunału z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑286/98 P Stora Kopparbergs
Bergslags przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9925 nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, ponieważ wnosząca odwołanie nie podlega
innej spółce ani nie odgrywa wiodącej roli w innej spółce. Ponadto wyrok Sądu z dnia 11 grudnia 2003 r. w sprawie T‑66/99
Minoan Lines przeciwko Komisji, Rec. s. II‑5515, do którego Sąd odwołał się w pkt 350, 351 i 355 zaskarżonego wyroku, również
nie ma zastosowania, ponieważ wyrok ten dotyczy przedstawicieli handlowych. To samo odnosi się do wyroku Sądu z dnia 20 marca
2002 r. w sprawie T‑9/99 HFB i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1487, jako że istnienie jednostki gospodarczej było oparte
w tym wyroku na okoliczności, że ta sama osoba posiadała jako wspólnik wszystkie udziały różnych spółek, podczas gdy w niniejszej
sprawie wnosząca odwołanie i GKV należą do 22 osób, z których każda posiada udział mniejszościowy.
Istnienia jednostki gospodarczej nie można również wywnioskować z okoliczności, że liczni wspólnicy wywodzący się z rodziny
Knauf sprawują wspólną kontrolę nad wnoszącą odwołanie i innymi spółkami grupy o tej samej nazwie, ponieważ istnienie takiej
wspólnej kontroli jest wykluczone, w przypadku gdy możliwe są wśród wspólników zmiany większości lub zmienne większości. Zawarta
pomiędzy członkami rodziny umowa z dnia 9 grudnia 1994 r. (zwana dalej „umową zawartą pomiędzy członkami rodziny”), przytoczona
przez Sąd w pkt 349 zaskarżonego wyroku, nie przewiduje sprawowania wspólnej kontroli nad danymi spółkami. Knauf uważa w tym
względzie, że zaskarżony wyrok jest sprzeczny z orzecznictwem Trybunału, a w szczególności z jego wyrokiem z dnia 2 października
2003 r. w sprawie C‑196/99 P Aristrain przeciwko Komisji, Rec. s. I‑11005, w którym orzekł on, iż sama tylko okoliczność,
że kapitał zakładowy dwóch odrębnych spółek handlowych należy do tej samej osoby lub do tej samej rodziny, nie wystarcza sama
w sobie do ustalenia, że te dwie spółki tworzą razem jednostkę gospodarczą.
Ponadto okoliczność, że ci sami dwaj wspólnicy zarządzali wszystkimi spółkami grupy Knauf i że byli ich przedstawicielami
w okresie, w którym naruszenie zostało ujawnione, jest bez znaczenia dla sprawy. To samo dotyczy: wymiany informacji pomiędzy
spółkami tej grupy, podania do wiadomości w ramach postępowania administracyjnego informacji o obrotach, okoliczności, że
większość dokumentów znalezionych w trakcie kontroli została zredagowana na papierze firmowym Knauf zawierającym jej dane,
i okoliczności, że Knauf była partnerem do rozmów w toku postępowania administracyjnego.
Co się tyczy przypisania wnoszącej odwołanie odpowiedzialności za działania spółek grupy Knauf, poddaje ona krytyce pkt 356
zaskarżonego wyroku, twierdząc, że okoliczność, iż jest jedyną spółką, która nie jest zarządzana przez GKV, nie wyjaśnia,
z jakiego powodu grzywna nie została nałożona na GKV, lecz wyłącznie na wnoszącą odwołanie.
Knauf twierdzi, że istnieje sprzeczność pomiędzy, z jednej strony, stwierdzeniem zawartym w pkt 357 zaskarżonego wyroku, iż
koordynuje ona działania operacyjne grupy Knauf na właściwym rynku, a z drugiej strony, stwierdzeniem zawartym w pkt 337 tegoż
wyroku, zgodnie z którym „nie ma jednego podmiotu prawnego, który stojąc na […] czele [grupy Knauf], mógłby, jako podmiot
zobowiązany do koordynowania działań grupy, zostać uznany za odpowiedzialny za naruszenia dokonane przez różne wchodzące w jej
skład spółki”.
Wreszcie wnosząca odwołanie poddaje krytyce pkt 359 i 360 zaskarżonego wyroku, zgodnie z którymi powinna była zakwestionować
w postępowaniu administracyjnym wniosek, że stanowi jednostkę gospodarczą wraz z innymi spółkami grupy Knauf, pod rygorem
późniejszej niemożności uczynienia tego przed Sądem. Jej zdaniem taki wniosek narusza zasadę in dubio pro reo.
Komisja kwestionuje całość argumentów przedstawionych przez wnoszącą odwołanie w ramach zarzutu trzeciego podniesionego na
poparcie odwołania, twierdząc, że poczynione przez Sąd ustalenia dotyczące istnienia jednostki gospodarczej nie stanowią żadnego
naruszenia prawa.
Ocena Trybunału
W pierwszej kolejności, jeśli chodzi o zarzut dotyczący domniemywanego braku obiektywności i bezstronności Sądu ze względu
na okoliczność, że stwierdził on w pkt 348 zaskarżonego wyroku, iż spółki zależne GKV odniosły w wyniku omawianego naruszenia
korzyść, należy przypomnieć, że Trybunał nie jest właściwy w ramach odwołania do ustalania okoliczności faktycznych ani też
zasadniczo do badania dowodów, które Sąd dopuścił na poparcie tych okoliczności. Ocena okoliczności faktycznych i dowodów
przedstawionych Sądowi nie stanowi zatem, z wyłączeniem przypadków przeinaczenia tych dowodów, zagadnienia prawnego, które
jako takie poddane jest kontroli Trybunału (wyrok z dnia 3 września 2009 r. w sprawach połączonych C‑322/07 P, C‑327/07 P
i C‑338/07 P Papierfabrik August Koehler i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑7191, pkt 52 i przytoczone tam orzecznictwo).
Ponieważ wnosząca odwołanie nie powołała się na przeinaczenie dowodów, na których oparł się Sąd, by stwierdzić w pkt 348 zaskarżonego
wyroku, że spółki zależne GKV odniosły w wyniku omawianego naruszenia korzyść, jej zarzut zmierza faktycznie do uzyskania
ponownej oceny tych dowodów, co nie należy do właściwości Trybunału. W konsekwencji należy odrzucić ten zarzut jako niedopuszczalny.
W drugiej kolejności, jeśli chodzi o zarzut dotyczący naruszenia art. 15 rozporządzenia nr 17, należy zaznaczyć, że Knauf
kwestionuje zarówno wniosek Sądu, zgodnie z którym GKV i jej spółki zależne z jednej strony oraz wnosząca odwołanie z drugiej
strony stanowią jednostkę gospodarczą w rozumieniu przepisów prawa konkurencji, jak i wniosek, że wnosząca odwołanie jest
spółką odpowiedzialną za działania grupy Knauf.
W odniesieniu do kwestii istnienia jednostki gospodarczej należy przypomnieć, że z utrwalonego orzecznictwa wynika, iż prawo
konkurencji Unii dotyczy działalności przedsiębiorstw i że pojęcie przedsiębiorstwa obejmuje każdy podmiot wykonujący działalność
gospodarczą, niezależnie od jego statusu prawnego i sposobu jego finansowania. Pojęcie przedsiębiorstwa w tym kontekście należy
rozumieć jako oznaczające jednostkę gospodarczą, nawet jeśli z prawnego punktu widzenia jednostka ta składa się z kilku osób
fizycznych lub prawnych (wyrok z dnia 10 września 2009 r. w sprawie C‑97/08 P Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz.
s. I‑8237, pkt 54, 55 i przytoczone tam orzecznictwo).
Istnienie jednostki gospodarczej może zatem zostać wywnioskowane ze zbioru zgodnych elementów, nawet w przypadku gdy żaden
z tych elementów, rozważany z osobna, nie wystarcza, aby stwierdzić istnienie takiej jednostki.
W niniejszej sprawie Sąd wywnioskował istnienie jednostki gospodarczej na podstawie wszystkich elementów. Otóż w pkt 344 zaskarżonego
wyroku stwierdził, po pierwsze, że wspólnicy wnoszącej odwołanie, a także innych spółek należących do rodziny Knauf, w szczególności
wspólnicy GKV, są ci sami, to znaczy jest nimi 21 osób fizycznych będących członkami wspomnianej rodziny oraz spółka, do której
należą jeszcze czterej inni członkowie tej rodziny.
Po drugie, Sąd wskazał w pkt 345 zaskarżonego wyroku, że dwaj wspólnicy sprawujący zarząd nad Knauf, a mianowicie B i C, są
również wspólnikami sprawującymi zarząd nad wszystkimi spółkami grupy Knauf.
Po trzecie, stwierdzając w pkt 347 zaskarżonego wyroku, że do GKV należą udziały w szeregu spółek prowadzących działalność
na rynku płyt gipsowych, nad którymi kontrolę sprawuje rodzina Knauf, Sąd podkreślił w pkt 348 omawianego wyroku, że sama
ta spółka jest jedynie holdingiem bez pracowników, zarządzającym spółkami zależnymi, które prowadzi dla 22 wspólników, do
których ów holding należy, oraz że podlega on zarządowi wnoszącej odwołanie i ma siedzibę w jej pomieszczeniach.
Po czwarte, Sąd uwzględnił w pkt 349 zaskarżonego wyroku umowę zawartą pomiędzy członkami rodziny, której art. 1 ust. 2 przewiduje,
że jej celem jest zapewnienie jednolitego kierowania i zarządzania spółkami grupy Knauf. Zgodnie z ust. 3 i 4 tego samego
artykułu celem tejże umowy jest również zapewnienie, po pierwsze, jednolitego i skoncentrowanego wykonywania uprawnień wspólników
we wszystkich spółkach grupy, a po drugie, podejmowanie decyzji dotyczących kierowania, zarządzania, organizacji i formy prawnej
spółki, tak że nie będzie mógł sprzeciwić się im pojedynczy wspólnik lub niewielka ich grupa. Wśród wspomnianych spółek znajdują
się w szczególności, zgodnie z art. 2 rzeczonej umowy, Knauf i GKV.
Po piąte, Sąd stwierdził w pkt 346 zaskarżonego wyroku, że całość danych liczbowych o sprzedaży wnoszącej odwołanie, wymienionych
w ramach omawianego naruszenia, dotyczyła wszystkich spółek grupy Knauf prowadzących działalność na rynku płyt gipsowych i że
z żadnego dokumentu nie wynika, iż B i C nie byli przedstawicielami tej grupy w ramach różnych przejawów naruszenia.
Wreszcie z pkt 347 zaskarżonego wyroku wynika, że sama wnosząca odwołanie, bez wystąpienia przez Komisję z żądaniem w tym
zakresie, przekazała Komisji dane dotyczące całego obrotu grupy Knauf w swej udzielonej w dniu 19 września 2002 r. odpowiedzi
na skierowane na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 17 żądanie udzielenia informacji.
Na podstawie wszystkich tych okoliczności Sąd mógł słusznie stwierdzić w pkt 350 zaskarżonego wyroku, że spółki należące do
rodziny Knauf stanowią jednolitą jednostkę gospodarczą.
W odniesieniu do wyraźnie przywołanej przez Knauf okoliczności, że zarówno ona sama, jak i GKV należą do 22 wspólników, z których
żaden nie posiada większości udziałów lub głosów, co czyni możliwym tworzenie zmiennych większości w ramach różnych spółek
grupy Knauf, należy zaznaczyć, że Sąd uwzględnił okoliczność, iż wszystkie te spółki należą do tych samych 22 wspólników,
którzy są ponadto członkami rodziny Knauf, jedynie w zakresie, w jakim stanowi tylko jeden z elementów mogących wykazać istnienie
jednostki gospodarczej. Ponadto możliwość tworzenia zmiennych większości w ramach grupy spółek nie wyklucza sama w sobie istnienia
jednolitej jednostki gospodarczej.
Wbrew twierdzeniom Knauf Sąd nie naruszył również wyżej wymienionego wyroku w sprawie Aristrain przeciwko Komisji. W pkt 99
tego wyroku Sąd orzekł bowiem, że sama okoliczność, iż kapitał zakładowy dwóch odrębnych spółek handlowych należy do tej samej
osoby lub do tej samej rodziny, nie jest sama w sobie wystarczająca do ustalenia, że te dwie spółki tworzą razem jednostkę
gospodarczą. Tymczasem, jak zostało wskazane w poprzednim punkcie, Sąd nie oparł się wyłącznie na okoliczności, że spółki
grupy Knauf należą do tej samej rodziny, w celu ustalenia istnienia jednostki gospodarczej.
Knauf podważa również znaczenie dla sprawy umowy zawartej pomiędzy członkami rodziny, do której Sąd odniósł się w pkt 349
zaskarżonego wyroku. Jej zdaniem umowa ta zmierza jedynie do umożliwienia, aby w przyszłości udziały składające się na kapitał
spółek grupy Knauf pozostały w posiadaniu członków rodziny Knauf. Ponadto ma na celu zapobiegnięcie temu, aby zostały one
w całości objęte przez niektórych wspólników lub grupy wspólników.
Nawet przy założeniu, że omawiana umowa zawarta pomiędzy członkami rodziny rzeczywiście zmierza do osiągnięcia celów takich
jak cele wspomniane w poprzednim punkcie, należy zaznaczyć, że wnosząca odwołanie nie kwestionuje faktu, iż przedmiotem tej
umowy, wyraźnie określonym w jej art. 1 ust. 2, jest „zapewnienie jednolitego kierowania i zarządzania spółkami Knauf”.
Wnosząca odwołanie uważa ponadto, iż okoliczność, że B i C występują jako zarządzający wszystkimi spółkami grupy Knauf, pozbawiona
jest znaczenia dla sprawy w odniesieniu do istnienia jednostki gospodarczej, ponieważ ta okoliczność nie wyłącza tego, że
różne spółki wchodzące w skład tej grupy są niezależne w świetle przepisów prawa konkurencji. Jednakże fakt, iż wspomniane
spółki są zarządzane przez tych samych dwóch wspólników, umożliwia rzeczywiście zapewnienie jednolitego kierowania i zarządzania
tymi spółkami w rozumieniu art. 1 ust. 2 umowy zawartej pomiędzy członkami rodziny.
W odniesieniu do wymiany danych liczbowych dotyczących sprzedaży wszystkich spółek grupy Knauf prowadzących działalność na
rynku płyt gipsowych w ramach omawianego naruszenia należy podkreślić, że – wbrew temu, co podnosi wnosząca odwołanie – okoliczność
ta stanowi dowód dodatkowy wskazujący na to, iż te spółki działały, przynajmniej w trakcie trwania naruszenia, jako jednostka
gospodarcza posiadająca wspólne interesy.
Twierdzenie, że Sąd naruszył zasadę in dubio pro reo, uznając w pkt 346 zaskarżonego wyroku, że z żadnego dowodu nie wynika,
iż B i C nie byli przedstawicielami grupy Knauf w ramach naruszenia, również nie może zostać uwzględnione. We wspomnianym
pkt 346 Sąd stwierdził bowiem po prostu, że dowody, które zostały mu przedłożone, wskazują na to, że B i C odgrywali rolę
przedstawicieli tej grupy w ramach naruszenia i że nie został przedstawiony mu żaden dowód, który pozwalałby na stwierdzenie,
że taka sytuacja nie ma miejsca.
Należy przypomnieć w tym względzie orzecznictwo Trybunału, zgodnie z którym do strony lub organu, które zarzucają naruszenie
reguł konkurencji, należy udowodnienie tego naruszenia, a do przedsiębiorstwa lub związku przedsiębiorstw podnoszących środek
obrony przed zarzutem naruszenia należy wykazanie, że przesłanki skorzystania z takiego środka obrony są spełnione, w związku
z czym wspomniany organ będzie wówczas musiał przedstawić inne dowody. Tak więc chociaż zgodnie z tymi zasadami ciężar dowodu
spoczywa na Komisji albo na danym przedsiębiorstwie lub związku przedsiębiorstw, okoliczności faktyczne, na które strona powołuje
się, mogą być tego rodzaju, że druga strona będzie musiała przedstawić wyjaśnienie lub uzasadnienie, a w przypadku ich braku
będzie można uznać, że dowód został przedstawiony (zob. ww. wyrok w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko
Komisji, pkt 78, 79).
Knauf twierdzi również, że niektóre wyroki, na których oparł się Sąd w celu wydania zaskarżonego wyroku, nie mają znaczenia
dla sprawy.
W odniesieniu do wyżej wymienionego wyroku w sprawie Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji należy zaznaczyć, że Sąd
nie powołał się na ów wyrok, by stwierdzić istnienie jednostki gospodarczej. Ponadto okoliczność, że – w przeciwieństwie do
okoliczności faktycznych, które doprowadziły do wydania rzeczonego wyroku – w niniejszym sporze nie chodzi o spółkę zależną
należącą w 100% do spółki dominującej, nie wyklucza możliwości istnienia jednostki gospodarczej w rozumieniu prawa konkurencji.
Co się tyczy wyżej wymienionego wyroku w sprawie Minoan Lines przeciwko Komisji, należy podkreślić, że Sąd przytoczył go jedynie
jako punkt odniesienia na poparcie rozważań o ogólnym zastosowaniu w dziedzinie konkurencji, lecz nie wykazał jakiejkolwiek
analogii pomiędzy szczególnymi okolicznościami sprawy, które doprowadziły do wydania rzeczonego wyroku, a okolicznościami
niniejszej sprawy.
Sąd przypomniał bowiem w pkt 350, 351 i 355 zaskarżonego wyroku, nawiązując do utrwalonego orzecznictwa, że pojęcie przedsiębiorstwa
w prawie konkurencji winno być rozumiane jako odnoszące się do jednostki gospodarczej jako przedmiotu danego porozumienia,
nawet jeśli z prawnego punktu widzenia owa jednostka gospodarcza składa się z wielu osób fizycznych lub prawnych, i że taka
jednostka gospodarcza ma jednolitą organizację obejmującą elementy osobowe, materialne i niematerialne, służącą do trwałego
dążenia do osiągnięcia określonego celu gospodarczego i mogącą uczestniczyć w popełnieniu naruszenia określonego w art. 81
ust. 1 WE. Sąd uznał też, że w przypadku gdy grupa spółek stanowi jedno i to samo przedsiębiorstwo, Komisja może przypisać
odpowiedzialność za naruszenie popełnione przez to przedsiębiorstwo spółce odpowiedzialnej za działanie grupy w ramach naruszenia
i nałożyć na nią grzywnę.
To samo dotyczy wyżej wymienionego wyroku w sprawie HFB i in. przeciwko Komisji, ze względu na to, iż z pkt 343 zaskarżonego
wyroku wynika, że Sąd powołał się na ten wyrok tylko tytułem przykładu, aby ukazać znaczenie dla oceny istnienia jednostki
gospodarczej niektórych okoliczności faktycznych takich jak w szczególności sprawowanie przez tę samą osobę kluczowych funkcji
w organach zarządzających spółek grupy, jak również fakt, iż podczas spotkań grupy dyrektorów osoba ta reprezentowała różne
spółki i że tym spółkom przydzielono jedyną kwotę w ramach kartelu.
Z powyższych rozważań wynika, że Sąd nie naruszył prawa, orzekając, iż spółki należące do rodziny Knauf stanowią jednostkę
gospodarczą.
W odniesieniu do roli wnoszącej odwołanie w ramach grupy Knauf Sąd stwierdził w pkt 358 zaskarżonego wyroku, że wnosząca odwołanie
zaprezentowała się w postępowaniu administracyjnym jako jedyny partner do rozmów z Komisją i nigdy nie zakwestionowała tej
roli w trakcie tego postępowania. W pkt 359 tegoż wyroku Sąd wskazał, że wprawdzie okazało się, iż Komisja twierdziła w piśmie
w sprawie przedstawienia zarzutów, że naruszenie dotyczyło całej grupy Knauf i że na podstawie informacji zawartych w tym
piśmie wnosząca odwołanie musiała wiedzieć, że mogła być adresatem ostatecznej decyzji Komisji, ale odpowiedziała na to pismo,
nie kwestionując swej roli jako spółki odpowiedzialnej za działanie tej grupy w ramach naruszenia.
Sąd doszedł do wniosku w pkt 360 zaskarżonego wyroku, że w takiej sytuacji wnosząca odwołanie powinna była zareagować w toku
postępowania administracyjnego, pod rygorem późniejszej niemożności uczynienia tego, i wykazać, że mimo okoliczności stwierdzonych
przez Komisję nie mogło zostać jej przypisane naruszenie popełnione przez spółki grupy Knauf.
W tym względzie należy zaznaczyć, że – jak słusznie zwróciła uwagę wnosząca odwołanie – jeśli chodzi o stosowanie art. 81 WE
i 82 WE, żaden przepis prawa Unii nie nakłada na adresata pisma w sprawie przedstawienia zarzutów obowiązku podważenia jego
różnych okoliczności faktycznych lub prawnych w toku postępowania administracyjnego pod rygorem późniejszej niemożności uczynienia
tego na etapie postępowania sądowego.
Wprawdzie bowiem wyraźne lub dorozumiane uznanie okoliczności faktycznych lub prawnych przez przedsiębiorstwo w toku postępowania
administracyjnego przed Komisją może stanowić dodatkowy dowód przy ocenie zasadności skargi sądowej, jednak nie może ono ograniczać
samego wykonywania prawa do wniesienia skargi do Sądu przysługującego osobom fizycznym lub prawnym na podstawie art. 263 akapit
czwarty TFUE.
W braku wyraźnie przewidzianej w tym celu podstawy prawnej takie ograniczenie jest sprzeczne z podstawowymi zasadami zgodności
z prawem i poszanowania prawa do obrony. Należy ponadto zaznaczyć, że prawo do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego
sądu zapewnione jest w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, która zgodnie z art. 6 ust. 1 akapit pierwszy TUE
ma taką samą moc prawną jak traktaty. Zgodnie z art. 52 ust. 1 tej karty wszelkie ograniczenia w korzystaniu z praw i wolności
w niej uznanych muszą być przewidziane ustawą.
W konsekwencji Sąd naruszył prawo, orzekając, iż Knauf powinna była zareagować w toku postępowania administracyjnego pod rygorem
późniejszej niemożności uczynienia tego przed sądami Unii.
W związku z tym należy, po pierwsze, uchylić zaskarżony wyrok w zakresie, w jakim Sąd orzekł w pkt 362 tego wyroku, że wnosząca
odwołanie jest spółką odpowiedzialną za działania grupy Knauf w ramach naruszenia, a po drugie, oddalić odwołanie w pozostałym
zakresie.

W przedmiocie zarzutu skargi do Sądu dotyczącego naruszenia art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17
Zgodnie z art. 61 akapit pierwszy statutu Trybunału, jeśli odwołanie jest zasadne, uchyla on orzeczenie Sądu. Może on wydać
orzeczenie ostateczne w sprawie, jeśli stan postępowania na to pozwala. Ma to miejsce w niniejszej sprawie.
W odniesieniu do roli wnoszącej odwołanie w ramach grupy Knauf należy zbadać, czy Komisja popełniła błąd w ocenie, uznając
ją za jedyny podmiot odpowiedzialny za działania spółek tej grupy, które razem tworzą jednostkę gospodarczą, jak zostało to
stwierdzone w pkt 86 niniejszego wyroku.
Ze schematu organizacyjnego dostarczonego przez wnoszącą odwołanie w odpowiedzi na zadane na piśmie pytanie Sądu wynika, że
w 2001 r. na czele omawianej grupy znajdowały się trzy spółki, to znaczy wnosząca odwołanie, GKV i Knauf Fiber Glass GmbH. Ostatnia
z nich, której główny ośrodek działalności znajduje się w Stanach Zjednoczonych, nie prowadziła jednak działalności na rynku
płyt gipsowych.
Ów schemat organizacyjny wskazuje, że do GKV należą bezpośrednio lub pośrednio dziesiątki spółek, spośród których wiele prowadzi
działalność na rzeczonym rynku.
Należy zatem sprawdzić, czy Komisja miała podstawy, by przypisać odpowiedzialność za naruszenie będące przedmiotem niniejszej
sprawy Knauf, a nie GKV.
Miałoby to miejsce, gdyby GKV nie określiła w sposób autonomiczny swojego zachowania na rozpatrywanym rynku.
W celu dokonania oceny, czy spółka określa swe zachowanie na rynku w sposób autonomiczny, należy uwzględnić wszystkie istotne
okoliczności dotyczące więzi gospodarczych, organizacyjnych i prawnych istniejących pomiędzy nią i spółką z tej samej grupy,
która została uznana za odpowiedzialną za działania wspomnianej grupy, które mogą różnić się w poszczególnych przypadkach,
w związku z czym nie można ich wymienić w sposób wyczerpujący (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko
Komisji, pkt 74).
W niniejszym przypadku, po pierwsze, bezsporne jest, że GKV jest jedynie spółką holdingową bez pracowników, zarządzającą spółkami
zależnymi, które prowadzi dla 22 wspólników, do których owa spółka holdingowa należy, przy czym Knauf nie podważa tego stwierdzenia.
Po drugie, z pkt 497 spornej decyzji wynika, że GKV jest przynajmniej częściowo zależna od Knauf, zarówno jeśli chodzi o zajmowane
przez nią pomieszczenia, jak i jej personel, którego to stwierdzenia wnosząca odwołanie również nie podważa.
Po trzecie, bezsporne jest, że Knauf jest jedyną spółką grupy Knauf prowadzącą działalność na rozpatrywanym rynku, która nie
jest zarządzana przez GKV.
Po czwarte, większość dokumentów grupy Knauf zajętych przez Komisję w czasie kontroli została zredagowana na papierze firmowym
wnoszącej odwołanie, który zawiera jej dane kontaktowe. Nawet przy założeniu, że spółka ta miała podstawy, by twierdzić, jak
czyni to w ramach odwołania, że te dokumenty zostały skopiowane przypadkowo lub umyślnie wybrane przez urzędników Komisji
odpowiedzialnych za kontrole, niemniej jednak nie włączyła ona do akt sprawy żadnego dokumentu, który mógłby poprzeć tę tezę.
Po piąte, zgodnie ze schematem organizacyjnym wspomnianym w pkt 96 niniejszego wyroku wśród spółek grupy Knauf prowadzących
działalność na rynku płyt gipsowych wnosząca odwołanie jest spółką, której obrót właściwy jest niewątpliwie najwyższy. Okoliczność
ta wskazuje, że wnosząca odwołanie posiada decydujące znaczenie w ramach tej grupy, przynajmniej w odniesieniu do tego rynku.
Z powyższych rozważań wynika, iż w rzeczywistości GKV nie określa w sposób niezależny swego zachowania na tym rynku, lecz
zależna jest w tym względzie od Knauf.
Wbrew temu, co twierdzi Knauf, okoliczność, że na czele grupy Knauf nie znajduje się tylko jedna osoba prawna, nie stoi na
przeszkodzie temu, aby wnosząca odwołanie została uznana za odpowiedzialną za działania tej grupy.
Struktura prawna właściwa dla grupy spółek charakteryzująca się brakiem jednej osoby prawnej znajdującej się na czele tej
grupy, nie jest bowiem decydująca, gdy struktura ta nie odzwierciedla rzeczywistego działania i faktycznej organizacji tej
grupy.
W konsekwencji brak prawnego stosunku podległości pomiędzy wnoszącą odwołanie i GKV nie może podważyć wniosku, że pierwsza
z tych dwóch spółek powinna zostać uznana za odpowiedzialną za działania grupy Knauf, ponieważ bezsporne jest, iż w rzeczywistości
GKV nie określa w sposób niezależny swego zachowania na rynku płyt gipsowych.
Wynika z tego, że Komisja nie popełniła błędu w ocenie, stwierdzając, że wnosząca odwołanie powinna zostać uznana za odpowiedzialną
za wszystkie działania grupy Knauf.
W związku z powyższym czwarty zarzut skargi wniesiony przez wnoszącą odwołanie do Sądu, dotyczący naruszenia art. 15 ust. 2
rozporządzenia nr 17 należy oddalić.

W przedmiocie kosztów
Zgodnie z art. 122 akapit pierwszy regulaminu, jeżeli odwołanie jest zasadne i Trybunał orzeka wyrokiem kończącym postępowanie
w sprawie, rozstrzyga on także o kosztach.
Zgodnie z art. 69 § 2 tego regulaminu, mającym zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 118 regulaminu,
kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Jednakże zgodnie z art. 69 § 3 akapit
pierwszy regulaminu w razie częściowego tylko uwzględnienia żądań każdej ze stron Trybunał może postanowić, że każda ze stron
poniesie własne koszty.
Ponieważ w niniejszej sprawie żądania Knauf i Komisji zostały uwzględnione częściowo w ramach odwołania, należy postanowić,
że każda z nich poniesie własne koszty związane z tym postępowaniem.
Ponieważ jednak skarga o stwierdzenie nieważności wniesiona przez Knauf została oddalona, należy utrzymać w mocy pkt 2 sentencji
zaskarżonego wyroku w odniesieniu do kosztów związanych z postępowaniem w pierwszej instancji.
Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:
1)
Wyrok Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich z dnia 8 lipca 2008 r. w sprawie T‑52/03 Knauf Gips przeciwko Komisji
zostaje uchylony w zakresie, w jakim przypisuje Knauf Gips KG odpowiedzialność za naruszenia popełnione przez spółki tworzące
grupę Knauf.
2)
W pozostałym zakresie odwołanie zostaje oddalone.
3)
Skarga Knauf Gips KG o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji 2005/471/WE z dnia 27 listopada 2002 r. dotyczącej postępowania
na podstawie art. 81 traktatu WE przeciwko BPB plc, Gebrüder Knauf Westdeutsche Gipswerke KG, Société Lafarge SA i Gyproc
Benelux NV (sprawa COMP/E‑1/37.152 – Płyty gipsowe) zostaje oddalona.
4)
Każda ze stron pokrywa własne koszty związane z postępowaniem w niniejszej instancji, a Knauf Gips KG pokrywa wszystkie koszty
związane z postępowaniem w pierwszej instancji.
Podpisy
*
Język postępowania: niemiecki.