CELEX: 62006TJ0258
Διατάξεις που εφαρμόζονται στις δημόσιες συμβάσεις
Σύναψη δημοσίων συμβάσεων μη υποκείμενων ή εν μέρει υποκείμενων στις οδηγίες περί δημοσίων συμβάσεων
Ερμηνευτική ανακοίνωση της Επιτροπής
Πράξη δυνάμενη να προσβληθεί με προσφυγή
Πράξη προοριζόμενη να παράγει έννομα αποτελέσματα

του Δικαστηρίου προς στήριξη των απόψεών της. Η Επιτροπή, όμως, υποστηρίζει ότι η ανακοίνωσή της αποσκοπεί στην ερμηνεία
της σχετικής νομολογίας του Δικαστηρίου. Για τον λόγο αυτό, η δήλωση της Επιτροπής ότι η ανακοίνωση συνοψίζει τη νομολογία
δεν επιβεβαιώνεται από το περιεχόμενο της εν λόγω ανακοινώσεως.
Επιτροπή
Η Επιτροπή αντικρούει τα επιχειρήματα της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας και των παρεμβαινόντων κατά των κριτηρίων
του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως. Κατ’ αυτήν, η αρχή της ισότητας όσον αφορά την πρόσβαση των επιχειρήσεων όλων των κρατών
μελών και της αμοιβαίας αναγνωρίσεως διπλωμάτων πιστοποιητικών και άλλων τίτλων, η απαίτηση για καθορισμό κατάλληλων προθεσμιών
και οι αρχές της διαφάνειας και της αντικειμενικότητας απορρέουν από τη Συνθήκη ΕΚ. Δεν πρόκειται για νέους κανόνες συνάψεως
δημοσίων συμβάσεων, αλλά για μεταφορά των γενικών κανόνων του κοινοτικού δικαίου στον τομέα των δημοσίων συμβάσεων.
Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Αντικείμενο του σημείου 2.2 της ανακοινώσεως είναι η «ανάθεση της σύμβασης».
Συναφώς, το σημείο 2.2.1 της ανακοινώσεως ορίζει :
«Αρχές
Στην απόφασή του για την υπόθεση Telaustria το [Δικαστήριο] δήλωσε ότι η υποχρέωση για διαφάνεια συνίσταται στην εξασφάλιση,
προς όφελος κάθε πιθανού αναδόχου, επαρκούς βαθμού δημοσιότητας ώστε να επιτρέπεται, αφενός, το άνοιγμα της αγοράς στον ανταγωνισμό
και, αφετέρου, ο έλεγχος του αμερόληπτου χαρακτήρα των διαδικασιών διαγωνισμού. Η εγγύηση μιας δίκαιης και αμερόληπτης διαδικασίας
απορρέει κατ’ ανάγκην από την υποχρέωση της εξασφάλισης διαφανούς δημοσιοποίησης.
Ως εκ τούτου, η ανάθεση σύμβασης πρέπει να συμμορφώνεται με τους κανόνες και τις αρχές της συνθήκης ΕΚ, έτσι ώστε να προσφέρονται
δίκαιες συνθήκες ανταγωνισμού σε όλους τους οικονομικούς παράγοντες που ενδιαφέρονται για τη σύμβαση. Στην πράξη, αυτό μπορεί
να επιτευχθεί καλύτερα με τους εξής τρόπους:
–        Μη διακριτική περιγραφή του αντικειμένου της σύμβασης
Η περιγραφή των χαρακτηριστικών που απαιτούνται από ένα προϊόν ή μια υπηρεσία δεν πρέπει να αναφέρεται σε μια συγκεκριμένη
κατασκευή ή πηγή, σε ειδική διαδικασία, εμπορικά σήματα, διπλώματα ευρεσιτεχνίας, τύπους ή συγκεκριμένη προέλευση ή παραγωγή,
εκτός εάν η αναφορά αυτή αιτιολογείται από το αντικείμενο της σύμβασης και συνοδεύεται από τη φράση “ή ισοδύναμο”. Σε κάθε
περίπτωση, είναι προτιμητέα η χρήση γενικότερων περιγραφών όσον αφορά τις επιδόσεις ή τις λειτουργίες.
–        Ίση πρόσβαση για τους οικονομικούς παράγοντες από όλα τα κράτη μέλη
Οι αναθέτουσες αρχές δεν πρέπει να επιβάλλουν όρους που επιφέρουν άμεσες ή έμμεσες διακρίσεις εις βάρος των πιθανών υποψηφίων
από άλλα κράτη μέλη, όπως η απαίτηση οι επιχειρήσεις που ενδιαφέρονται για τη σύμβαση να είναι εγκατεστημένες στο ίδιο κράτος
μέλος ή την περιφέρεια με την αναθέτουσα αρχή.
–        Αμοιβαία αναγνώριση διπλωμάτων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων
Εάν οι υποψήφιοι ή οι υποβάλλοντες προσφορά οφείλουν να υποβάλουν πιστοποιητικά, διπλώματα ή άλλες μορφές γραπτών αποδεικτικών
στοιχείων, πρέπει να γίνονται δεκτά τα έγγραφα από άλλα κράτη μέλη, που παρέχουν ισοδύναμο επίπεδο εγγύησης, σύμφωνα με την
αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης διπλωμάτων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων.
–        Κατάλληλες προθεσμίες
Οι προθεσμίες για την εκδήλωση ενδιαφέροντος και την υποβολή προσφορών πρέπει να είναι επαρκείς ώστε να επιτρέπουν σε επιχειρήσεις
από άλλα κράτη μέλη να αξιολογήσουν δεόντως την κατάσταση και να προετοιμάσουν την προσφορά τους.
–        Διαφανής και αντικειμενική προσέγγιση
Όλοι οι συμμετέχοντες πρέπει να είναι σε θέση να γνωρίζουν εκ των προτέρων τους ισχύοντες κανόνες και να είναι πεπεισμένοι
ότι οι κανόνες αυτοί εφαρμόζονται κατά τον ίδιο τρόπο σε όλους τους υποψηφίους.»
Εισαγωγικές παρατηρήσεις
Διαπιστώνεται, καταρχάς, ότι τα επιχειρήματα της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας στηρίζονται στην παραδοχή ότι, για
τις συμβάσεις που αποτελούν αντικείμενο της ανακοινώσεως, δεν ισχύει καμία υποχρέωση διαφάνειας απορρέουσα από το κοινοτικό
δίκαιο. Διαπιστώνεται, πάντως, ότι, όπως επισημάνθηκε ανωτέρω (βλ. σκέψεις 68 έως 100) η παραδοχή αυτή είναι εσφαλμένη.
Το Γενικό Δικαστήριο επισημαίνει, περαιτέρω, ότι, με το σημείο 2.2.1 της ανακοινώσεως επιδιώκεται να διασφαλιστεί, αφενός,
η τήρηση της υποχρεώσεως δημοσιότητας, για την οποία γίνεται λόγος στο σημείο 2.1 της ανακοινώσεως, και, αφετέρου, η τήρηση
των κανόνων και των αρχών της Συνθήκης ΕΚ κατά τη σύναψη δημοσίας συμβάσεως. Για τον λόγο αυτό, η ανακοίνωση στηρίζεται στη
νομολογία του Δικαστηρίου σύμφωνα με την οποία, κατά τη διαδικασία συνάψεως δημοσίας συμβάσεως, πρέπει να τηρούνται, σε όλα
τα στάδιά της και ιδίως στο στάδιο της επιλογής των υποψηφίων στο πλαίσιο κλειστής διαδικασίας, τόσο η αρχή της ίσης μεταχειρίσεως
των υποψηφίων αναδόχων όσο και η αρχή της διαφάνειας, ώστε όλοι οι υποψήφιοι ανάδοχοι να έχουν τη δυνατότητα να διαμορφώσουν
το περιεχόμενο των αιτήσεών τους συμμετοχής ή των προσφορών τους επί ίσοις όροις (βλ., συναφώς, όσον αφορά το στάδιο της συγκρίσεως
των προσφορών, αποφάσεις του Δικαστηρίου της 25ης Απριλίου 1996, C-87/94, Επιτροπή κατά Βελγίου, Συλλογή 1996, σ. Ι-2043,
σκέψη 54, και της 12ης Δεκεμβρίου 2002, C‑470/99, Universale-Bau κ.λπ., Συλλογή 2002, σ. I‑11617, σκέψη 93).
Επισημαίνεται, εξάλλου, ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, η αρχή της ίσης μεταχειρίσεως, της οποίας τα άρθρα 43 ΕΚ και
49 ΕΚ συνιστούν ειδικότερη έκφραση, απαγορεύει όχι μόνον την πρόδηλη διάκριση λόγω ιθαγένειας, αλλά και οποιαδήποτε συγκεκαλυμμένη
μορφή διακρίσεως η οποία, κατ’ εφαρμογήν άλλων κριτηρίων διακρίσεως, καταλήγει στην πράξη στο ίδιο αποτέλεσμα (αποφάσεις του
Δικαστηρίου της 29 Οκτωβρίου 1980, 22/80, Boussac Saint-Frères, Συλλογή τόμος 1980/ΙΙΙ, σ. 377 σκέψη 7, και της 5ης Δεκεμβρίου
1989, C‑3/88, Επιτροπή κατά Ιταλίας, Συλλογή 1988, σ. 4035, σκέψη 8), προς εξασφάλιση της προσβάσεως όλων των επιχειρηματιών
της Κοινότητας στις δημόσιες συμβάσεις των κρατών μελών. Τέλος, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι πρέπει να τηρείται η αρχή της
ίσης μεταχειρίσεως των υποψηφίων αναδόχων (αποφάσεις του Δικαστηρίου της 22ας Ιουνίου 1993, C‑243/89, Επιτροπή κατά Δανίας,
Συλλογή 1993, σ. I‑3353, σκέψη 23, και Επιτροπή κατά Βελγίου, σκέψη 111 ανωτέρω, σκέψη 51). Επομένως, το περιεχόμενο του σημείου
2.2.1 της ανακοινώσεως πρέπει να εξεταστεί υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων.
Επί του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως
–       Επί της πρώτης περιπτώσεως του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως
Στην πρώτη περίπτωση του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως προβλέπεται ότι η περιγραφή του αντικειμένου της συμβάσεως πρέπει
να γίνεται κατά τρόπο που να μην προκαλεί δυσμενείς διακρίσεις. Διαπιστώνεται ότι, όπως παραδέχεται η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία
της Γερμανίας, η απαίτηση αυτή απορρέει από τη διάταξη Vestergaard, σκέψη 38 ανωτέρω. Απορρέει, συγκεκριμένα, όσον αφορά τη
σύναψη συμβάσεως, από την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως, της οποίας ειδική έκφραση αποτελούν οι θεμελιώδεις ελευθερίες. Στο
πλαίσιο αυτό, σχετικά με σύμβαση της οποίας η αξία υπολείπεται του ορίου της οδηγίας 93/37 και η οποία δεν εμπίπτει, ως εκ
τούτου, στο πεδίο εφαρμογής της, το Δικαστήριο έκρινε ότι η νομιμότητα διατάξεως της συγγραφής υποχρεώσεων πρέπει να εκτιμάται
βάσει των θεμελιωδών κανόνων της Συνθήκης, στους οποίους περιλαμβάνεται η κατά το άρθρο 28 ΕΚ ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων
(διάταξη Vestergaard, σκέψη 38 ανωτέρω, σκέψη 21).
Όσον αφορά την επεξήγηση που περιέχεται στην πρώτη περίπτωση του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως, το Γενικό Δικαστήριο επισημαίνει
ότι, σύμφωνα με τη σχετική με τις δημόσιες συμβάσεις νομολογία, η μη προσθήκη των λέξεων «ή ισοδύναμο» μετά τον καθορισμό
συγκεκριμένου προϊόντος στη συγγραφή υποχρεώσεων είναι δυνατόν όχι μόνο να αποτρέψει, από την υποβολή προσφορών, τους επιχειρηματίες
που χρησιμοποιούν ανάλογα προς το προϊόν αυτό συστήματα, αλλά μπορεί επίσης να παρεμβάλει εμπόδια στις εισαγωγές στο ενδοκοινοτικό
εμπόριο, κατά παράβαση του άρθρου 28 ΕΚ, καθώς μόνον οι υποψήφιοι ανάδοχοι που προτείνουν τη χρήση του συγκεκριμένου προϊόντος
έχουν πιθανότητα να ανακηρυχθούν ανάδοχοι (αποφάσεις του Δικαστηρίου της 22ας Σεπτεμβρίου 1988, 45/87, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας,
Συλλογή 1988, σ. 4929, σκέψη 22, της 24ης Ιανουαρίου 1995, C‑359/93, Επιτροπή κατά Κάτω Χωρών, Συλλογή 1995, σ. I‑157, σκέψη
27, και διάταξη Vestergaard, σκέψη 38 ανωτέρω, σκέψη 24).
Επομένως, το περιεχόμενο της πρώτης περιπτώσεως του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως συνάδει προς την εκ μέρους του Δικαστηρίου
ερμηνεία των θεμελιωδών αρχών της Συνθήκης ΕΚ.
–       Επί της δεύτερης περιπτώσεως του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως
Όσον αφορά τη δεύτερη περίπτωση του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως, σχετικά με την επί ίσοις όροις πρόσβαση των επιχειρηματιών
όλων των κρατών μελών, το Γενικό Δικαστήριο εκτιμά ότι ο σκοπός αυτός, ήτοι η διασφάλιση υπέρ των επιχειρηματιών, ανεξαρτήτως
καταγωγής, ίσης προσβάσεως στις προτεινόμενες από τις δημόσιες αρχές συμβάσεις, απορρέει από τις αρχές της ελεύθερης εγκαταστάσεως
και της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών, καθώς και από την αρχή του ελεύθερου ανταγωνισμού (βλ., σχετικά, προτάσεις του γενικού
εισαγγελέα P. Léger στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση του Δικαστηρίου της 15ης Ιανουαρίου 1998, C‑44/96, Mannesmann
Anlagenbau Austria κ.λπ., Συλλογή 1998, σ. I‑73, I‑77, σκέψη 47, του οποίου την άποψη επανέλαβε ο γενικός εισαγγελέας J. Mischo
στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση του Δικαστηρίου της 1ης Φεβρουαρίου 2001, C‑237/99, Επιτροπή κατά Γαλλίας,
Συλλογή 2001, σ. I‑939, I‑941, σκέψη 49), ιδίως δε από την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως (βλ. ανωτέρω, σκέψη 112), έκφραση της
οποίας αποτελεί κατοχυρωμένη στο άρθρο 12 ΕΚ αρχή της απαγορεύσεως των δυσμενών διακρίσεων λόγω ιθαγένειας.
Εξυπακούεται ότι, σύμφωνα με τη δεύτερη περίπτωση του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως, η αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων
συνεπάγεται ότι η αναθέτουσα αρχή δεν επιτρέπεται να επιβάλλει όρους δυνάμενους να προκαλέσουν άμεσες ή έμμεσες δυσμενείς
διακρίσεις. Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, οι γενικοί όροι της συγγραφής υποχρεώσεων πρέπει να συνάδουν προς όλες τις
οικείες διατάξεις του κοινοτικού δικαίου και, ιδίως, να μην προσκρούουν στις απαγορεύσεις που απορρέουν από τις αρχές που
κατοχυρώνονται με τη Συνθήκη ΕΚ όσον αφορά το δικαίωμα εγκαταστάσεως και την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών, καθώς και στην αρχή
της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ιθαγένειας (βλ., συναφώς, αποφάσεις του Δικαστηρίου της 9ης Ιουλίου 1987, 27/86 έως 29/86,
CEI και Bellini, Συλλογή 1987, σ. 3347, σκέψη 15, και της 20ής Σεπτεμβρίου 1988, 31/87, Beentjes, Συλλογή 1988, σ. 4635, σκέψεις
29 και 30).
Επομένως, το περιεχόμενο της πρώτης και της δεύτερης περιπτώσεως του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως συνάδει προς την αρχή
της ίσης μεταχειρίσεως των υποψηφίων αναδόχων.
–       Επί της τρίτης περιπτώσεως του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως
Η τρίτη περίπτωση του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως αφορά την αρχή της αμοιβαίας αναγνωρίσεως, με την οποία καθίσταται δυνατή
η ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων και των υπηρεσιών, χωρίς να είναι απαραίτητη η εναρμόνιση των νομοθεσιών των κρατών
μελών (απόφαση του Δικαστηρίου της 20ής Φεβρουαρίου 1979, Rewe-Zentral, 120/78, Συλλογή τόμος 1979/Ι, σ. 321, σ. 649). Υπενθυμίζεται,
συναφώς, ότι οι αρχές κράτους μέλους οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη το σύνολο των διπλωμάτων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων,
καθώς και την αντίστοιχη πείρα του ενδιαφερομένου, προβαίνοντας σε σύγκριση μεταξύ, αφενός, των ικανοτήτων που πιστοποιούνται
από τους τίτλους και την πείρα και, αφετέρου, των γνώσεων και προσόντων που απαιτούνται από την εθνική νομοθεσία (βλ., κατ’
αναλογία, όσον αφορά, μεταξύ άλλων, την πρόσβαση σε επαγγέλματα, αποφάσεις του Δικαστηρίου της 7ης Μαΐου 1991, C‑340/89, Βλασσοπούλου,
Συλλογή 1991, σ. I‑2357, σκέψεις 16, 19 και 20, της 9ης Φεβρουαρίου 1994, C‑319/92, Haim, Συλλογή 1994, σ. I-425, σκέψεις
27 και 28, και της 14ης Σεπτεμβρίου 2000, C-238/98, Hocsman, Συλλογή 2000, σ. I-6623, σκέψη 23, και της 22ας Ιανουαρίου 2002,
C‑31/00, Dreessen, Συλλογή 2002, σ. I‑663, σκέψη 24).
Το Δικαστήριο έχει υπογραμμίσει ότι η νομολογία αυτή δεν είναι παρά η νομολογιακή έκφραση μιας συμφυούς προς τις θεμελιώδεις
ελευθερίες της Συνθήκης αρχής, της οποίας η νομική αξία δεν μειώνεται λόγω της εκδόσεως οδηγιών σχετικών με την αμοιβαία αναγνώριση
των διπλωμάτων (αποφάσεις Hocsman, σκέψη 119 ανωτέρω, σκέψεις 24 και 31, και Dreessen, σκέψη 119 ανωτέρω, σκέψη 25), και ότι,
ως εκ τούτου, τα κράτη μέλη οφείλουν να τηρούν τις υποχρεώσεις τους όσον αφορά την αμοιβαία αναγνώριση, όπως οι υποχρεώσεις
αυτές προκύπτουν από την εκ μέρους του Δικαστηρίου ερμηνεία των άρθρων 43 ΕΚ και 47 ΕΚ (βλ., κατ’ αναλογία, όσον αφορά, μεταξύ
άλλων, την πρόσβαση σε επαγγέλματα, απόφαση Dreessen, σκέψη 119 ανωτέρω, σκέψη 27 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία). Συναφώς,
το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η διαδικασία αναγνωρίσεως της ισοτιμίας πρέπει να παρέχει στις εθνικές αρχές τη δυνατότητα να
ελέγχουν βάσει αντικειμενικών κριτηρίων αν το αλλοδαπό δίπλωμα πιστοποιεί ότι ο κάτοχός του διαθέτει γνώσεις και προσόντα,
αν όχι όμοια, τουλάχιστον ισοδύναμα προς τα πιστοποιούμενα από το εθνικό δίπλωμα (βλ., συναφώς, απόφαση του Δικαστηρίου της
15ης Οκτωβρίου 1987, 222/86, Heylens κ.λπ., Συλλογή 1987, σ. 4097, σκέψη 13).
Επομένως, η τρίτη περίπτωση του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως δεν επιβάλλει στα κράτη μέλη νέες υποχρεώσεις.
–       Επί της τέταρτης περιπτώσεως του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως
Όσον αφορά την υποχρέωση καθορισμού κατάλληλων προθεσμιών, προκειμένου οι επιχειρήσεις άλλων κρατών μελών να έχουν τη δυνατότητα
να αξιολογήσουν την κατάσταση και να καταρτίσουν την προσφορά τους, υπενθυμίζεται ότι οι αναθέτουσες αρχές οφείλουν να σέβονται
την αρχή της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών και την αρχή της απαγορεύσεων των δυσμενών διακρίσεων, αρχές που κατατείνουν στην
προστασία των εγκατεστημένων σε κράτος μέλος επιχειρηματιών οι οποίοι επιθυμούν να παραδώσουν αγαθά ή να παράσχουν υπηρεσίες
σε αναθέτουσες αρχές άλλου κράτους μέλους (αποφάσεις του Δικαστηρίου της 3ης Οκτωβρίου 2000, C‑380/98, University of Cambridge,
Συλλογή 2000, σ. I‑8035, σκέψη 16, της 1ης Φεβρουαρίου 2001, Επιτροπή κατά Γαλλίας, σκέψη 116 ανωτέρω, σκέψη 41, HI, σκέψη
76 ανωτέρω, σκέψη 43, και Universale-Bau κ.λπ., σκέψη 111 ανωτέρω, σκέψη 51). Σκοπός τους είναι να αποκλειστεί ο κίνδυνος
να προτιμηθούν οι ημεδαποί υποψήφιοι ανάδοχοι κατά τη σύναψη οποιασδήποτε συμβάσεως στην οποία προβαίνουν οι αναθέτουσες αρχές
(βλ., συναφώς, απόφαση Universale-Bau κ.λπ., σκέψη 111 ανωτέρω, σκέψη 52 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Επομένως, ο σκοπός της τέταρτης περιπτώσεως του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως, ο οποίος συνίσταται στο να μην μπορεί μια
αναθέτουσα αρχή, δια των προθεσμιών που τάσσει στους υποψηφίους αναδόχους, να αποκλείει επιχειρηματίες εγκατεστημένους σε
άλλα κράτη μέλη από τη συμμετοχή στον διαγωνισμό, απορρέει από τις αρχές της Συνθήκης ΕΚ, οπότε ούτε το τμήμα αυτό της ανακοινώσεως
εισάγει νέες υποχρεώσεις.
–       Επί της πέμπτης περιπτώσεως του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως
Όσον αφορά το περιεχόμενο της πέμπτης περιπτώσεως του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως, το Γενικό Δικαστήριο κρίνει ότι, όπως
έχει τονίσει το Δικαστήριο, σκοπός της διασφαλίσεως της τηρήσεως των αρχών της ίσης μεταχειρίσεως των υποψηφίων αναδόχων και
της διαφάνειας είναι να γνωρίζουν οι υποψήφιοι, προτού υποβάλουν την προσφορά τους, τα κριτήρια συνάψεως στα οποία πρέπει
να ανταποκρίνονται οι προσφορές τους, καθώς και τη βαρύτητα κάθε κριτηρίου [σχετικά με τη διάταξη του άρθρου 27, παράγραφος
2, της οδηγίας 90/531/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 17ης Σεπτεμβρίου 1990, σχετικά με τις διαδικασίες σύναψης συμβάσεων στους τομείς
του ύδατος, της ενέργειας, των μεταφορών και των τηλεπικοινωνιών (ΕΕ L 297, σ. 1), η οποία έχει την ίδια ουσιαστικά διατύπωση
με το άρθρο 30, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/37, βλ. αποφάσεις Επιτροπή κατά Βελγίου, σκέψη 111 ανωτέρω, σκέψεις 88 και 89,
και Universale-Bau κ.λπ., σκέψη 111 ανωτέρω, σκέψη 99]. Επομένως, σκοπός της πέμπτης περιπτώσεως του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως
είναι να έχουν όλοι οι υποψήφιοι ανάδοχοι τη βεβαιότητα ότι διαμορφώνουν επί ίσοις όροις το περιεχόμενο της αιτήσεώς τους
συμμετοχής ή της προσφοράς τους, όπως επιβάλλει η νομολογία του Δικαστηρίου.
Κατόπιν των προεκτεθέντων, το Γενικό Δικαστήριο κρίνει ότι τα μέσα που προτείνονται στο σημείο 2.2.1 της ανακοινώσεως, προς
εξασφάλιση δίκαιων όρων ανταγωνισμού, αποσκοπούν στην τήρηση τόσο της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως των υποψηφίων αναδόχων
όσο και της υποχρεώσεως διαφάνειας, καθώς και της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών κατά τη διαδικασία συνάψεως της συμβάσεως, σύμφωνα
με τη νομολογία του Δικαστηρίου (αποφάσεις Επιτροπή κατά Βελγίου, σκέψη 111 ανωτέρω, σκέψη 54, και Universale-Bau κ.λπ., σκέψη
111 ανωτέρω, σκέψη 93), και, συνεπώς, δεν επιβάλλουν νέες υποχρεώσεις.
Επί του σημείου 2.2.2 της ανακοινώσεως
Το σημείο 2.2.2 της ανακοινώσεως προβλέπει τα εξής:
«Όριο του αριθμού υποψηφίων που καλούνται να υποβάλουν προσφορά
Οι αναθέτουσες αρχές μπορούν να λάβουν μέτρα για να περιορίσουν τον αριθμό των υποψηφίων στο κατάλληλο επίπεδο, με την προϋπόθεση
ότι αυτό γίνεται κατά τρόπο διαφανή και χωρίς διακρίσεις. Για παράδειγμα, μπορούν να εφαρμόσουν αντικειμενικούς παράγοντες
όπως η πείρα των υποψηφίων στον κλάδο που αφορά τη σύμβαση, το μέγεθος και η υποδομή της επιχείρησής τους, οι τεχνικές και
επαγγελματικές τους ικανότητες ή άλλοι παράγοντες. Μπορούν ακόμα και να καταφύγουν σε κλήρωση, είτε αποκλειστικά είτε σε συνδυασμό
με άλλα κριτήρια επιλογής. Σε κάθε περίπτωση, για τον αριθμός των υποψηφίων που θα συμμετάσχουν στο τελευταίο στάδιο επιλογής
πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η ανάγκη για εξασφάλιση επαρκούς ανταγωνισμού.
Εναλλακτικά, οι αναθέτουσες αρχές μπορούν να εφαρμόσουν συστήματα προεπιλογής, στο πλαίσιο των οποίων καταρτίζεται κατάλογος
προεπιλεγεισών επιχειρήσεων μέσω μιας επαρκώς δημοσιοποιημένης, διαφανούς και ανοικτής διαδικασίας. Αργότερα, για την ανάθεση
των εκάστοτε συμβάσεων που εμπίπτουν στο πεδίο του συστήματος αυτού, η αναθέτουσα αρχή μπορεί να επιλέξει, χωρίς να ασκήσει
διακρίσεις, τις επιχειρήσεις που θα κληθούν να υποβάλουν προσφορά από τον κατάλογο των προεπιλεγεισών επιχειρήσεων (π.χ. επιλέγοντας
εκ περιτροπής τις επιχειρήσεις αυτές).»
Το σημείο 2.2.2 της ανακοινώσεως αφορά τον περιορισμό του αριθμού των υποψηφίων που καλούνται να υποβάλουν προσφορά στο κατάλληλο
επίπεδο και προβλέπει ότι οι αναθέτουσες αρχές δύνανται, π.χ., να χρησιμοποιούν ορισμένες μεθόδους και δυνατότητες, υπό την
προϋπόθεση ότι ενεργούν κατά τρόπο διαφανή, που δεν προκαλεί δυσμενείς διακρίσεις, και επιδιώκουν την εξασφάλιση επαρκούς
ανταγωνισμού. Με το εν λόγω σημείο της ανακοινώσεως ζητείται, μεταξύ άλλων, η εφαρμογή αντικειμενικών κριτηρίων και η εφαρμογή
επαρκώς διαφανούς και ανοιχτής διαδικασίας, η οποία έχει τύχει της δέουσας δημοσιότητας.
Διαπιστώνεται, συναφώς, ότι οι απαιτήσεις αυτές συνάδουν απολύτως προς τις αρχές της Συνθήκης ΕΚ και τη νομολογία του Δικαστηρίου.
Απορρέουν, μεταξύ άλλων, από τη νομολογία του Δικαστηρίου σύμφωνα με την οποία, κατά τη διαδικασία συνάψεως δημοσίας συμβάσεως,
πρέπει να τηρούνται, σε όλα τα στάδιά της και ιδίως στο στάδιο της επιλογής των υποψηφίων στο πλαίσιο κλειστής διαδικασίας,
τόσο η αρχή της ίσης μεταχειρίσεως των υποψηφίων αναδόχων όσο και η αρχή της διαφάνειας, ώστε όλοι οι υποψήφιοι ανάδοχοι να
έχουν τη δυνατότητα να διαμορφώσουν το περιεχόμενο των αιτήσεών τους συμμετοχής ή των προσφορών τους επί ίσοις όροις (βλ.,
συναφώς, σχετικά με το στάδιο της συγκρίσεως των προσφορών, αποφάσεις Επιτροπή κατά Βελγίου, σκέψη 111 ανωτέρω, σκέψη 54,
και Universale-Bau κ.λπ., σκέψη 111 ανωτέρω, σκέψη 93).
Επί του σημείου 2.2.3 της ανακοινώσεως
Το σημείο 2.2.3 της ανακοινώσεως έχει ως εξής:
«Απόφαση ανάθεσης της σύμβασης
Είναι σημαντικό, αφενός, η τελική απόφαση για την ανάθεση της σύμβασης να συμμορφώνεται με τους διαδικαστικούς κανόνες που
καθορίστηκαν εκ των προτέρων και, αφετέρου, να τηρούνται πλήρως οι αρχές των μη διακρίσεων και της ίσης μεταχείρισης. Αυτό
ισχύει ιδιαίτερα για τις διαδικασίες στις οποίες προβλέπονται διαπραγματεύσεις με υποψηφίους στο τελικό στάδιο επιλογής. Οι
διαπραγματεύσεις αυτές πρέπει να διοργανώνονται με τέτοιον τρόπο ώστε να δίνεται σε όλους τους υποψηφίους πρόσβαση στην ίδια
ποσότητα πληροφοριών και να αποκλείεται η τυχόν αδικαιολόγητη προνομιακή μεταχείριση ενός υποψηφίου.»
Το σημείο 2.2.3 της ανακοινώσεως προβλέπει ότι η τελική απόφαση περί αναθέσεως της συμβάσεως πρέπει να λαμβάνεται τηρουμένων
των αρχών της απαγορεύσεως των δυσμενών διακρίσεων και της ίσης μεταχειρίσεως. Ο σκοπός αυτός, καθώς και το περιεχόμενό του
δεν βαίνει πέραν των αρχών στις οποίες στηρίζεται το εν λόγω σημείο της ανακοινώσεως.
Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι τα μέσα που απαριθμούνται στο σημείο 2.2 της ανακοινώσεως, σχετικά με την ανάθεση συμβάσεως,
αποσκοπούν στη διασφάλιση, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, της τηρήσεως της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως υποψηφίων
αναδόχων, της υποχρεώσεως διαφάνειας, καθώς και των αρχών της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών (αποφάσεις Επιτροπή κατά Βελγίου,
σκέψη 111 ανωτέρω, σκέψη 54, και Universale-Bau κ.λπ., σκέψη 111 ανωτέρω, σκέψη 93) και του ελεύθερου ανταγωνισμού (απόφαση
της 1ης Φεβρουαρίου 2001, Επιτροπή κατά Γαλλίας, σκέψη 116 ανωτέρω, σκέψη 49), και, συνεπώς, δεν δημιουργούν νέες υποχρεώσεις,
δυνάμενες να προσβληθούν με προσφυγή ακυρώσεως.

3. Επί της τρίτης αιτιάσεως, σχετικά με τις επιτρεπόμενες παρεκκλίσεις από την υποχρέωση προηγούμενης δημοσιεύσεως προκηρύξεως
(σημείο 2.1.4 της ανακοινώσεως)
Επιχειρήματα των διαδίκων
Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας υποστηρίζει ότι η Επιτροπή επιβάλλει νέες νομικές υποχρεώσεις, διότι οι παρεκκλίσεις
που προβλέπονται στις οδηγίες περί δημοσίων συμβάσεων για την απευθείας ανάθεση συμβάσεων εφαρμόζονται αυτούσιες, σύμφωνα
με το στο σημείο 2.1.4 της ανακοινώσεως, στις συμβάσεις που δεν υπερβαίνουν τα όρια εφαρμογής των οδηγιών αυτών, παρά το γεγονός
ότι η εφαρμογή των προβλεπόμενων από τις οδηγίες περί δημοσίων συμβάσεων προϋποθέτει υπέρβαση των εν λόγω ορίων.
Εξάλλου, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας αμφισβητεί το επιχείρημα της Επιτροπής ότι οι προβλεπόμενες από τις οδηγίες
περί δημοσίων συμβάσεων παρεκκλίσεις από την υποχρέωση δημοσιότητας εφαρμόζονται στις δημόσιες συμβάσεις που δεν εμπίπτουν
στο πεδίο εφαρμογής των οδηγιών αυτών, δυνάμει κατ’ αναλογία ερμηνείας, η οποία δικαιολογείται από τις θεμελιώσεις αρχές της
Συνθήκης ΕΚ. Συγκεκριμένα, κατά την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, η κατ’ αναλογία ερμηνεία είναι νόμιμη μόνον αν
υφίσταται κενό δικαίου, πράγμα που δεν συμβαίνει εν προκειμένω, διότι ο νομοθέτης, θεσπίζοντας τα κατώτατα όρια, αποφάσισε
ρητώς να μην ισχύουν οι σχετικές με τη δημοσιότητα απαιτήσεις σε ορισμένες δημόσιες συμβάσεις.
Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας διευκρίνισε ότι, κατ’ αυτήν, η απαρίθμηση των παρεκκλίσεων
στο σημείο 2.1.4 της ανακοινώσεως είναι αποκλειστική και, συνεπώς, δεν επιτρέπονται άλλες παρεκκλίσεις. Επομένως, η ανακοίνωση
ερμηνεύει κατά τρόπο υπερβολικά στενό και περιοριστικό τις πιθανές παρεκκλίσεις, κατ’ αντίθεση προς την πάγια νομολογία του
Δικαστηρίου σχετικά με τις θεμελιώδεις ελευθερίες, όπως είναι η δυνατότητα δικαιολογήσεως της διαφορετικής μεταχειρίσεως βάσει
αντικειμενικών συνθηκών. Επομένως, το συγκεκριμένο σημείο της ανακοινώσεως, σε συνδυασμό με το σημείο 2.1.1 αυτής, επιβάλλει
ανεξαιρέτως υποχρέωση προηγούμενης δημοσιεύσεως προκηρύξεως, αποκλείοντας κάθε άλλο μέσο εξασφαλίσεως της διαφάνειας.
Κατά την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, από το γράμμα του σημείου 2.1.4 της ανακοινώσεως, ιδίως δε από την τελευταία
περίοδο του σημείου αυτού, προκύπτει σαφώς ο συσχετισμός με τις προβλεπόμενες από τις οδηγίες περί δημοσίων συμβάσεων παρεκκλίσεις,
με συνέπεια οι εξαιρέσεις από την υποχρέωση προηγούμενης δημοσιεύσεως προκηρύξεως να περιορίζονται στις παρεκκλίσεις αυτές.
Επομένως, η ανακοίνωση αποκλείει την επίκληση των λοιπών εξαιρέσεων που απορρέουν από το πρωτογενές δίκαιο. Η περιοριστική
αυτή ερμηνεία των παρεκκλίσεων είναι αντίθετη στην απόφαση SECAP, σκέψη 42 ανωτέρω, η οποία προβλέπει ότι μπορούν να λαμβάνονται
υπόψη και άλλες παρεκκλίσεις.
Όσον αφορά τις παρεκκλίσεις από την προβλεπόμενη από το σημείο 2.1.4 της ανακοινώσεως αρχή της προηγούμενης δημοσιεύσεως προκηρύξεως,
το Κοινοβούλιο προβάλλει ότι η Επιτροπή επεξέτεινε την εφαρμογή των προβλεπόμενων από τις οδηγίες περί δημοσίων συμβάσεων
παρεκκλίσεων που ισχύουν για τη διαδικασία της απευθείας αναθέσεως δημοσίων συμβάσεων στις συμβάσεις των οποίων η αξία είναι
χαμηλότερη από τα κατώτατα όρια εφαρμογής των οδηγιών αυτών. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, είναι ιδιαίτερα προφανές ότι, με
την ανακοίνωση, η Επιτροπή θέσπισε αυτοτελείς κανόνες σχετικά με τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων, χωρίς να λάβει υπόψη της ότι
εν προκειμένω δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις της κατ’ αναλογία ερμηνείας, ήτοι δεν υφίσταται μη ηθελημένη παράλειψη νομοθετικής
ρυθμίσεως των περιπτώσεων που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των οδηγιών περί δημοσίων συμβάσεων.
Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι ακολουθούμενη στην ανακοίνωση κατ’ αναλογία ερμηνεία, η οποία συνίσταται στην επέκταση της εφαρμογής
των προβλεπόμενων από τις οδηγίες περί δημοσίων συμβάσεων παρεκκλίσεων στις μη υποκείμενες στις οδηγίες αυτές συμβάσεις, είναι
αντίστοιχη προς την εκ μέρους της Επιτροπής ερμηνεία των θεμελιωδών αρχών της Συνθήκης ΕΚ και δεν επιβάλλει νέους κανόνες
δικαίου. Επιπλέον, η Επιτροπή έχει την άποψη ότι το σημείο 2.1.4 της ανακοινώσεως δεν έχει περιοριστικό χαρακτήρα, αλλ’ απλώς
απαριθμεί, κατά τρόπο μη εξαντλητικό τις πλέον σημαντικές παρεκκλίσεις. Διατυπώνοντας την άποψη ότι οι προβλεπόμενες από τις
οδηγίες περί δημοσίων συμβάσεων παρεκκλίσεις από την υποχρέωση προηγούμενης δημοσιεύσεως προκηρύξεως έχουν εφαρμογή στις συμβάσεις
τις οποίες αφορά η ανακοίνωση, η Επιτροπή δεν εννοεί ότι αποκλείεται οποιαδήποτε άλλη εξαίρεση από την υποχρέωση προηγούμενης
δημοσιεύσεως προκηρύξεως, εφόσον η εξαίρεση αυτή συνάδει με τις προαναφερθείσες αρχές.
Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Σύμφωνα με τον τίτλο του, το σημείο 2.1.4 της ανακοινώσεως εφαρμόζεται στις «[διαδικασίες] χωρίς προηγούμενη δημοσίευση προκήρυξης».
Το εν λόγω σημείο έχει ως εξής:
«Οι οδηγίες για τις δημόσιες συμβάσεις περιέχουν ειδικές παρεκκλίσεις με τις οποίες επιτρέπονται, υπό ορισμένες προϋποθέσεις,
οι διαδικασίες χωρίς προηγούμενη δημοσίευση προκήρυξης. Οι σημαντικότερες περιπτώσεις αφορούν εξαιρετικά επείγουσες καταστάσεις
λόγω απρόβλεπτων γεγονότων καθώς και συμβάσεις, οι οποίες μπορούν, για τεχνικούς ή καλλιτεχνικούς λόγους ή για λόγους που
συνδέονται με την προστασία των αποκλειστικών δικαιωμάτων, να εκτελεστούν μόνον από έναν συγκεκριμένο οικονομικό παράγοντα.
Κατά την άποψη της Επιτροπής, οι σχετικές παρεκκλίσεις μπορούν να εφαρμόζονται στην ανάθεση των συμβάσεων που δεν καλύπτονται
από τις οδηγίες. Συνεπώς, οι αναθέτουσες αρχές μπορούν να αναθέτουν τέτοιες συμβάσεις χωρίς την προηγούμενη δημοσίευση προκήρυξης,
υπό την προϋπόθεση ότι πληρούν τους όρους που καθορίζονται στις οδηγίες για μια από τις παρεκκλίσεις αυτές.»
Το Γενικό Δικαστήριο κρίνει, καταρχάς, ότι, αντιθέτως προς ό,τι προβάλλει η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, το σημείο
2.1.4 της ανακοινώσεως ουδόλως αποκλείει τη δυνατότητα προβλέψεως και άλλων παρεκκλίσεων από την υποχρέωση προηγούμενης δημοσιεύσεως
προκηρύξεως. Συγκεκριμένα, όπως άλλωστε υπενθυμίζεται στα σημεία 1.1. και 1.2 της ανακοινώσεως, τα κράτη μέλη, καθώς και οι
οικείες αναθέτουσες αρχές υποχρεούνται να συμμορφώνονται προς τους κανόνες και τις αρχές της Συνθήκης ΕΚ. Επομένως, κατά το
μέτρο που οι εν λόγω κανόνες και αρχές συνεπάγονται εξαιρέσεις από την υποχρέωση προηγούμενης δημοσιεύσεως προκηρύξεως, είναι
απολύτως δυνατή, από νομικής απόψεως, η επίκληση τέτοιων εξαιρέσεων από τα κράτη μέλη ή τις αναθέτουσες αρχές κατά τη σύναψη
δημοσίων συμβάσεων που αποτελούν αντικείμενο της ανακοινώσεως.
Συναφώς, πρέπει ιδίως να επισημανθεί ότι δεν θίγονται οι αρχές της Συνθήκης ΕΚ αν τα κράτη μέλη και οι αναθέτουσες αρχές έχουν
τη δυνατότητα να επικαλεστούν διάταξη της Συνθήκης ΕΚ, η οποία εισάγει εξαίρεση από την εφαρμογή του πρωτογενούς δικαίου,
όπως το άρθρο 86, παράγραφος 2, ΕΚ ή τα άρθρα 296 ΕΚ ή 297 ΕΚ, ή αν έχει εφαρμογή δικαιολογητικός λόγος ρητώς προβλεπόμενος
από τη Συνθήκη (βλ., ενδεικτικά, τα άρθρα 46 ΕΚ και 55 ΕΚ, όσον αφορά λόγους δημοσίας τάξεως και υγείας, τα άρθρα 45 ΕΚ και
55 ΕΚ, όσον αφορά την άσκηση δημοσίας εξουσίας) ή αν συντρέχουν οι προϋποθέσεις επικλήσεως δικαιολογητικού λόγου νομολογιακώς
αναγνωρισμένου (βλ., σχετικά με επιτακτικό λόγο γενικού συμφέροντος, απόφαση του Δικαστηρίου της 27ης Οκτωβρίου 2005, Επιτροπή
κατά Ισπανίας, C‑158/03, που δεν έχει δημοσιευθεί στη Συλλογή, σκέψη 35 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία). Επομένως, στις περιπτώσεις
αυτές, δεν ισχύει, όσον αφορά τη σύναψη δημοσίας συμβάσεως, η προβλεπόμενη από την ανακοίνωση υποχρέωση δημοσιότητας, η οποία
απορρέει από τις αρχές της Συνθήκης.
Σημειωτέον ακόμη ότι σκοπός του σημείου 2.1.4 της ανακοινώσεως είναι να έχουν οι αναθέτουσες αρχές τη δυνατότητα επικλήσεως
των προβλεπόμενων από τις οδηγίες περί δημοσίων συμβάσεων παρεκκλίσεων από την υποχρέωση δημοσιότητας, υπό τις προϋποθέσεις
που προβλέπουν συναφώς οι οδηγίες αυτές, παρά το γεγονός ότι οι εν λόγω οδηγίες δεν έχουν εφαρμογή στις δημόσιες συμβάσεις
που αποτελούν αντικείμενο της ανακοινώσεως. Όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας Jacobs με τις προτάσεις του στην υπόθεση
επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση του Δικαστηρίου της 27ης Οκτωβρίου 2005, C‑525/03, Επιτροπή κατά Ιταλίας (Συλλογή 2005,
σ. I‑9405, I‑9407, σημεία 46 έως 49), δεν μπορεί να είναι υποχρεωτική η τήρηση δημοσιότητας όταν επιτρέπεται ρητώς η παρέκκλιση
από τις οδηγίες περί δημοσίων συμβάσεων, πληρούνται οι προϋποθέσεις της παρεκκλίσεως και, κατά συνέπεια, είναι νόμιμη η διεξαγωγή
διαδικασίας διαπραγματεύσεων χωρίς προηγούμενη δημοσίευση προσκλήσεως για υποβολή προσφορών. Συνεπώς, οι αρχές που απορρέουν
από τη Συνθήκη ΕΚ δεν είναι δυνατόν να επιβάλλουν την τήρηση της υποχρεώσεως δημοσιότητας ακόμη και στην περίπτωση που οι
οδηγίες προβλέπουν ρητώς παρέκκλιση, διότι άλλως η παρέκκλιση αυτή θα ήταν άνευ νοήματος (βλ. επίσης, επ’ αυτού, τις προτάσεις
της γενικής εισαγγελέα C. Stix Hackl στην απόφαση Coname, σκέψη 36 ανωτέρω, Συλλογή 2005, σ. I‑7289, σκέψη 93).
Κατά συνέπεια, το σημείο 2.1.4 της ανακοινώσεως όχι μόνο δεν επιβάλλει νέες υποχρεώσεις στα κράτη μέλη, αλλά είναι μάλλον
ευνοϊκό γι’ αυτά, διότι τα κράτη μέλη μπορούν, επικαλούμενα το σημείο αυτό, εφόσον πληρούνται οι σχετικές προϋποθέσεις, να
μην τηρούν την υποχρέωση προηγούμενης δημοσιεύσεως προκηρύξεως.
Όσον αφορά το επιχείρημα που η Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας αντλεί από την απόφαση SECAP, σκέψη 42 ανωτέρω (βλ.
ανωτέρω, σκέψη 135), διαπιστώνεται ότι το επιχείρημα αυτό στηρίζεται σε εσφαλμένη παραδοχή, διότι το σημείο 2.1.4 της ανακοινώσεως
δεν αποκλείει την πρόβλεψη και άλλων παρεκκλίσεων.

4. Επί της τέταρτης αιτιάσεως, σχετικά με τη διαδικασία λόγω παραβάσεως (σημείο 1.3 της ανακοινώσεως)
Επιχειρήματα των διαδίκων
Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, υποστηριζόμενη από τους παρεμβαίνοντες, προβάλλει, τέλος, ότι η αναγγελία στην οποία
προβαίνει η Επιτροπή, στο σημείο 1.3 της ανακοινώσεως, ότι θα κινεί τη διαδικασία λόγω παραβάσεως σε περίπτωση μη τηρήσεως
της προβλεπόμενης διαδικασίας αποδεικνύει ότι σκοπός του κειμένου αυτού είναι η επιβολή υποχρεώσεων στα κράτη μέλη. Τούτο
επιβεβαιώνεται από την υπ’ αριθ. 2005/4043 διαδικασία λόγω παραβάσεως που κινήθηκε σε βάρος της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας
της Γερμανίας σχετικά με σύμβαση II B, η οποία ανατέθηκε χωρίς να προηγηθεί δημοσίευση προκηρύξεως: στο πλαίσιο της εν λόγω
διαδικασίας, έγινε επίκληση της ανακοινώσεως ως συμπληρωματικής νομικής βάσεως. Επιπλέον, η Επιτροπή κίνησε διαδικασίες λόγω
παραβάσεως κατά ορισμένων άλλων κρατών μελών, προκειμένου να τα υποχρεώσει να εφαρμόζουν στο εξής τις αρχές που διατυπώνονται
με την ανακοίνωση στις συμβάσεις που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των οδηγιών περί δημοσίων συμβάσεων. Η Ομοσπονδιακή
Δημοκρατία της Γερμανίας παραθέτει, συναφώς, τις υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκαν οι αποφάσεις Επιτροπή κατά Φινλανδίας,
σκέψη 39 ανωτέρω, και της 13ης Νοεμβρίου 2007, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας, σκέψη 57 ανωτέρω. Επομένως, το σημείο 1.3. παράγει
έννομα αποτελέσματα συνδυαζόμενο με τη διαδικασία λόγω παραβάσεως.
Εξάλλου, σύμφωνα με την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, το σημείο 1.3 της ανακοινώσεως δεν έχει ενημερωτικό μόνο χαρακτήρα,
αλλά επιβάλλει και κανόνες συμπεριφοράς και, συνεπώς, τα αποτελέσματα που παράγει έχουν έννομο χαρακτήρα. Τούτο γίνεται δεκτό
από την Επιτροπή, σύμφωνα με την οποία η ανακοίνωση αποσκοπεί στον καθορισμό συγκεκριμένης συμπεριφοράς. Ο δεσμευτικός χαρακτήρας
της ανακοινώσεως απορρέει από την αναγγελθείσα πρόθεση της Επιτροπής να επικαλείται την ανακοίνωση στο πλαίσιο διαδικασιών
λόγω παραβάσεως.
Επιπλέον, σχετικά με το σημείο 1.3 της ανακοινώσεως, το Κοινοβούλιο υποστηρίζει ότι η Επιτροπή, ταυτόχρονα με την ιδιότητα
του συντάκτη της ανακοινώσεως, έχει και την ιδιότητα του κεντρικού εκτελεστικού οργάνου της Κοινότητας και την ιδιότητα του
θεματοφύλακα των Συνθηκών. Επομένως, οι αναθέτουσες αρχές των κρατών μελών οφείλουν να συμμορφώνονται προς το περιεχόμενο
της ανακοινώσεως, προκειμένου να μη ασκηθεί σε βάρος τους προσφυγή λόγω παραβάσεως, την οποία η Επιτροπή θα μπορούσε να ασκήσει
βάσει της ανακοινώσεως που η ίδια έχει καταρτίσει.
Η Δημοκρατία της Πολωνίας προβάλλει, επιπλέον, ότι είναι αναμενόμενο οι κατευθυντήριες γραμμές που χαράσσονται με την ανακοίνωση
να αποτελούν σημείο αναφοράς για τους ελεγκτές της Επιτροπής, οι οποίοι ελέγχουν τις διαδικασίες συνάψεως των δημοσίων συμβάσεων
που συγχρηματοδοτούνται από τον προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ενώσεως και περιλαμβάνουν διαρθρωτικά μέτρα. Σε περίπτωση παραβάσεως
των εν λόγω κατευθυντήριων γραμμών, οι ελεγκτές θα εισηγούνται τη μη χρηματοδότηση των δαπανών από κοινοτικές πιστώσεις. Επομένως,
παρά την περί του αντιθέτου διαβεβαίωση που διατυπώνεται στην αρχή της ανακοινώσεως, οι περιλαμβανόμενες σε αυτή συστάσεις
θα εφαρμοστούν ως «κανόνες δικαίου». Πάντως, λόγω της σημασίας των καταβαλλόμενων από τον προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης
ενισχύσεων για την Πολωνία, η συμπεριφορά αυτή των ελεγκτών αρκεί για να χαρακτηριστούν οι συστάσεις αυτές ως δεσμευτικού
χαρακτήρα.
Προς αντίκρουση του ισχυρισμού της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας ότι το σημείο 1.3 της ανακοινώσεως παράγει έννομα
αποτελέσματα, η Επιτροπή προβάλλει ότι, όσον αφορά την πολιτική της Επιτροπής στις διαδικασίες λόγω παραβάσεως, η ανακοίνωση
έχει συνέπειες μόνο για την ίδια την Επιτροπή χωρίς να παράγει έννομα αποτελέσματα έναντι τρίτων. Συγκεκριμένα, η Επιτροπή
δεν έχει την εξουσία να καθορίζει, δια της πολιτικής που εφαρμόζει στις διαδικασίες λόγω παραβάσεως, τις υποχρεώσεις των κρατών
μελών. Μόνον το Δικαστήριο έχει την εξουσία να καθορίσει, στο πλαίσιο διαδικασίας διαπιστώσεως παραβάσεως, το περιεχόμενο
των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των κρατών μελών κατά τρόπο νομικά δεσμευτικό.
Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Η τελευταία παράγραφος του σημείου 1.3 της ανακοινώσεως ορίζει:
«Όταν η Επιτροπή ενημερωθεί για πιθανή παραβίαση των βασικών κανόνων ανάθεσης των δημόσιων συμβάσεων που δεν καλύπτονται από
τις οδηγίες για τις δημόσιες συμβάσεις, προβαίνει στην αξιολόγηση της σημασίας της εν λόγω σύμβασης για την εσωτερική αγορά
υπό το πρίσμα των συγκεκριμένων συνθηκών της κάθε υπόθεσης. Διαδικασίες επί παραβάσει δυνάμει του άρθρου 226 [ΕΚ] κινούνται
μόνον στις υποθέσεις όπου αυτό φαίνεται σκόπιμο, δεδομένης της σοβαρότητας της παράβασης και του αντικτύπου της στην εσωτερική
αγορά»
Τονίζεται, συναφώς, ότι η Επιτροπή μπορεί κάλλιστα να κινήσει, κατά κράτους μέλους, διαδικασία λόγω παραβάσεως κατ’ εφαρμογήν
του άρθρου 226 ΕΚ, εφόσον το κράτος μέλος δεν τηρεί τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τους κανόνες και τις αρχές της Συνθήκης
ΕΚ σχετικά με τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων από τις αναθέτουσες αρχές. Επομένως, το γεγονός ότι στο σημείο 1.3 της ανακοινώσεως
γίνεται λόγος για κίνηση τέτοιας διαδικασίας ουδόλως αποδεικνύει, από μόνο του, αντιθέτως προς ό,τι προβάλλει η Ομοσπονδιακή
Δημοκρατία της Γερμανίας, ότι η εν λόγω ανακοίνωση επιβάλλει στα κράτη μέλη νέες υποχρεώσεις όσον αφορά τη σύναψη δημοσίων
συμβάσεων και, συνεπώς, παράγει δεσμευτικά έννομα αποτελέσματα.
Βεβαίως, από το συγκεκριμένο σημείο της ανακοινώσεως προκύπτει ότι τα κράτη μέλη ότι όντως διατρέχουν κίνδυνο να κινηθεί σε
βάρος τους διαδικασία λόγω παραβάσεως σε περίπτωση μη τηρήσεως των υποχρεώσεων που απορρέουν από το πρωτογενές κοινοτικό δίκαιο
και τις οποίες υπενθυμίζει η ανακοίνωση, πλην όμως τούτο αποτελεί απλή πρακτική συνέπεια και όχι δεσμευτικό έννομο αποτέλεσμα
(βλ., συναφώς, αποφάσεις του Δικαστηρίου της 11ης Νοεμβρίου 1981, 60/81, IBM κατά Επιτροπής, Συλλογή 1981, σ. 2639, σκέψη
19, και της 1ης Δεκεμβρίου 2005, C‑301/03, Ιταλία κατά Επιτροπής, Συλλογή 2005, σ. I‑10217, σκέψη 30).
Τα επιχειρήματα που αναπτύσσει η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας είναι ως επί το πλείστον αλυσιτελή, δεδομένου ότι η
κίνηση διαδικασίας λόγω παραβάσεως δυνάμει του άρθρου 226 ΕΚ δεν αποτελεί πράξη που παράγει δεσμευτικά έννομα αποτελέσματα
ούτε πράξη με υποχρεωτική ισχύ. Στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής, σκοπός του προ της ασκήσεως της προσφυγής σταδίου, ήτοι
έως ότου επιληφθεί της υποθέσεως το Δικαστήριο, είναι να συμμορφωθεί το κράτος μέλος προς τις υποχρεώσεις του, η δε Επιτροπή
διατυπώνει την άποψή της με την αιτιολογημένη γνώμη μόνον αφού δοθεί στο κράτος μέλος η δυνατότητα να υποβάλει τις παρατηρήσεις
του. Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, το προ της ασκήσεως της προσφυγής στάδιο δεν περιλαμβάνει καμία πράξη με υποχρεωτική
ισχύ (απόφαση του Δικαστηρίου της 1ης Μαρτίου 1966, 48/65, Alfons Lütticke κ.λπ. κατά Επιτροπής EOK, Συλλογή τόμος 1965-1968,
σ. 243, 246).
Εξάλλου, στο πλαίσιο του συστήματος των άρθρων 226 ΕΚ έως 228 ΕΚ, ο καθορισμός των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των κρατών
μελών και η κρίση επί της συμπεριφοράς τους μπορούν να προέλθουν μόνον από απόφαση του Δικαστηρίου (βλ., συναφώς, αποφάσεις
του Δικαστηρίου της 27ης Μαΐου 1981, 142/80 και 143/80, Essevi και Salengo, Συλλογή 1981, σ. 1413, σκέψεις 15 και 16, και
της 29ης Σεπτεμβρίου 1998, C‑191/95, Επιτροπή κατά Γερμανίας, Συλλογή 1998, σ. I‑5449, σκέψη 45). Κατά συνέπεια, αντιθέτως
προς τα επιχειρήματα της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, δεσμευτικό αποτέλεσμα μπορεί να έχει στον συγκεκριμένο τομέα
μόνον απόφαση του Δικαστηρίου.
Επομένως, είναι απορριπτέο το επιχείρημα της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας και των παρεμβαινόντων, σχετικά με το
δεσμευτικό αποτέλεσμα που απορρέει από την κίνηση διαδικασίας λόγω παραβάσεως σε περίπτωση μη τηρήσεως της προβλεπόμενης από
την ανακοίνωση διαδικασίας.
Το συμπέρασμα αυτό δεν αναιρείται από το επιχείρημα που αντλεί η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας από το σημείο 6 των
προτάσεων του γενικού εισαγγελέα G. Tesauro στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 16ης Ιουνίου 1993, Γαλλία κατά
Επιτροπής, σκέψη 28 ανωτέρω (Συλλογή 1993, σ. I‑3292), με την οποία αναγνωρίζεται ρητώς ότι η απειλή περί κινήσεως διαδικασίας
λόγω παραβάσεως παράγει δεσμευτικά έννομα αποτελέσματα.
Πάντως, σε αντίθεση με την υπό κρίση περίπτωση, κατά τη διαδικασία που προηγήθηκε της εκδόσεως της αποφάσεως του Δικαστηρίου
της 16ης Ιουνίου 1993, Γαλλία κατά Επιτροπής, σκέψη 28 ανωτέρω, η Επιτροπή ουδέποτε αμφισβήτησε τον υποχρεωτικό χαρακτήρα
της επίμαχης πράξεως. Με αυτό το δεδομένο, ο γενικός εισαγγελέας G. Tesauro θεώρησε ότι η κίνηση της διαδικασίας λόγω παραβάσεως
αποτελεί μία ακόμη ένδειξη που δικαιολογεί την πρότασή του προς το Δικαστήριο να μην απορρίψει αυτεπαγγέλτως την προσφυγή
ως απαράδεκτη, αλλά να εξετάσει το περιεχόμενό της (προτάσεις του γενικού εισαγγελέα G. Tesauro στην απόφαση της 16ης Ιουνίου
1993, Γαλλία κατά Επιτροπής, σκέψη 28 ανωτέρω, σημείο 6). Σημειωτέον, επιπλέον, ότι το Δικαστήριο, με την εν λόγω απόφασή
του, δεν δέχθηκε τον συλλογισμό στον οποίον στηρίζεται το επιχείρημα της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας.
Κατόπιν των διαπιστώσεων που διατυπώνονται στις σκέψεις 150 έως 153 ανωτέρω, ο ισχυρισμός της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της
Γερμανίας, του Βασιλείου των Κάτω Χωρών και της Δημοκρατίας της Πολωνίας, περί αυτοπεριορισμού της Επιτροπής, πρέπει επίσης
να απορριφθεί ως αλυσιτελής. Επιπλέον, από τη διατύπωση του σημείου 1.3 της ανακοινώσεως προκύπτει ότι η Επιτροπή δεν σκοπεύει
να κινεί διαδικασία λόγο παραβάσεως οσάκις πληροφορείται την ύπαρξη παραβάσεως, αλλά ότι θα κινεί τη διαδικασία αυτή λαμβάνοντας
υπόψη τις ιδιαιτερότητες της κάθε περιπτώσεως, βάσει δύο κυρίως κριτηρίων, ήτοι της σοβαρότητας της παραβάσεως και των επιπτώσεών
της στην εσωτερική αγορά.
Όσον αφορά, τέλος, τον ισχυρισμό της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας ότι η Επιτροπή επικαλέστηκε την ανακοίνωση ως
νομοθετική πράξη και έχει επανειλημμένως κινήσει διαδικασίες λόγω παραβάσεως, προκειμένου να επιβάλει την εφαρμογή των αρχών
που διατυπώνονται σε αυτή, διαπιστώνεται ότι ο ισχυρισμός αυτός δεν μπορεί να γίνει δεκτός.
Σχετικά με την υπ’ αριθ. 2005/4043 διαδικασία λόγω παραβάσεως, την οποία επικαλείται η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας,
διαπιστώνεται ότι, στο σημείο 7 της αιτιολογημένης γνώμης, η Επιτροπή όντως αναφέρεται στην ανακοίνωση. Ωστόσο, αντιθέτως
προς ό,τι ισχυρίζεται η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, η Επιτροπή δεν επικαλείται την ανακοίνωση ως νομική βάση, αλλ’
απλώς την αναφέρει εντός παρενθέσεως στο τέλος του εν λόγω σημείου. Το διατακτικό της αιτιολογημένης γνώμη στηρίζεται στα
άρθρα 43 ΕΚ και 49 ΕΚ, καθώς και στις αρχές της ίσης μεταχειρίσεως, της απαγορεύσεως των δυσμενών διακρίσεων και της διαφάνειας.
Το ίδιο ισχύει και για τις δύο άλλες υποθέσεις που παραθέτει η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, επί των οποίων εκδόθηκαν
οι αποφάσεις Επιτροπή κατά Φινλανδίας, σκέψη 39 ανωτέρω, και της 13ης Νοεμβρίου 2007, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας, σκέψη 57 ανωτέρω.
Συναφώς, επισημαίνεται ότι, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Επιτροπή κατά Φινλανδίας, σκέψη 39 ανωτέρω, το
Δικαστήριο έκρινε την προσφυγή της Επιτροπής απαράδεκτη, διότι η Επιτροπή στήριξε την προσφυγή της σε ορισμένους θεμελιώδεις
κανόνες της Συνθήκης ΕΚ και, συγκεκριμένα, στην αρχή της απαγορεύσεως των δυσμενών διακρίσεων, η οποία συνεπάγεται υποχρέωση
διαφάνειας, χωρίς να προσκομίσει επαρκή στοιχεία ώστε το Δικαστήριο να προσδιορίσει επακριβώς το περιεχόμενο της προσαπτόμενης
στο κράτος μέλος παραβάσεως του κοινοτικού δικαίου (απόφαση Επιτροπή κατά Φινλανδίας, σκέψη 39 ανωτέρω, σκέψη 32). Σε σχέση
με την απόφαση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 13ης Νοεμβρίου 2007, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας, σκέψη 57 ανωτέρω, διαπιστώνεται
ότι από την απόφαση αυτή προκύπτει ότι δεν είναι δυνατή η εκ των υστέρων εξασφάλιση δημοσιότητας και ότι με την απόφαση αυτή
επιβεβαιώνεται η ύπαρξη υποχρεώσεως προηγούμενης δημοσιεύσεως προκηρύξεως, όπως παραδέχθηκε η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της
Γερμανίας κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση.
Όσον αφορά το επιχείρημα της Δημοκρατίας της Πολωνίας ότι, με την ανακοίνωση, γνωστοποιείται στα κράτη μέλη ότι διατρέχουν
τον κίνδυνο αποκλεισμού ορισμένων δαπανών από την κοινοτική χρηματοδότηση, διαπιστώνεται ότι πρόκειται, και στην περίπτωση
αυτή, για απλή πρακτική συνέπεια και όχι για δεσμευτικό έννομο αποτέλεσμα της εν λόγω ανακοινώσεως (βλ. σκέψη 151 ανωτέρω).
Από το σύνολο των ανωτέρω σκέψεων προκύπτει ότι η ανακοίνωση δεν περιέχει νέους κανόνες συνάψεως των δημοσίων συμβάσεων, που
να βαίνουν πέραν των υποχρεώσεων που απορρέουν από την υφιστάμενη κοινοτική νομοθεσία. Υπό τις συνθήκες αυτές, δεν μπορεί
να γίνει δεκτό ότι η ανακοίνωση παράγει δεσμευτικά έννομα αποτελέσματα, ικανά να επηρεάσουν τη νομική κατάσταση της Ομοσπονδιακής
Δημοκρατίας της Γερμανίας και των παρεμβαινόντων, και, ως εκ τούτου, η προσφυγή είναι απορριπτέα ως απαράδεκτη.

Επί των δικαστικών εξόδων
Κατά το άρθρο 87, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα εφόσον υπάρχει
σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου. Δεδομένου ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας ηττήθηκε, πρέπει να καταδικαστεί
στα δικαστικά έξοδα της Επιτροπής, σύμφωνα με το σχετικό αίτημα αυτής.
Κατά το άρθρο 87, παράγραφος 4, πρώτο εδάφιο, του Κανονισμού Διαδικασίας, τα κράτη μέλη που παρενέβησαν στη διαφορά φέρουν
τα δικαστικά τους έξοδα. Εν προκειμένω, οι διάδικοι που παρενέβησαν υπέρ της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας φέρουν
τα δικαστικά έξοδά τους.
Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΚΑΣΤΉΡΙΟ (πέμπτο τμήμα)
αποφασίζει:
1)
Απορρίπτει την προσφυγή ως απαράδεκτη.
2)
Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας φέρει τα δικαστικά έξοδά της, καθώς και τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκε η Ευρωπαϊκή
Επιτροπή.
3)
Η Γαλλική Δημοκρατία, η Δημοκρατία της Αυστρίας, η Δημοκρατία της Πολωνίας, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο,
η Ελληνική Δημοκρατία και το Ηνωμένο Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας και της Βόρειας Ιρλανδίας φέρουν τα δικαστικά έξοδά τους.
Βηλαράς
Prek
Ciucă
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 20 Μαΐου 2010.
Περιεχόμενα
Ιστορικό της διαφοράς
Διαδικασία
Αιτήματα των διαδίκων
Επί του παραδεκτού
A – Εισαγωγικές παρατηρήσεις
B – Επί του περιεχομένου της ανακοινώσεως
1. Επί της πρώτης αιτιάσεως, σχετικά με την υποχρέωση προηγούμενης δημοσιεύσεως προκηρύξεως (σημείο 2.1.1 της ανακοινώσεως)
α) Επιχειρήματα των διαδίκων
Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας
Παρεμβαίνοντες
Επιτροπή
β) Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
2. Επί της δεύτερης αιτιάσεως, σχετικά με την εξειδίκευση των υποχρεώσεων δημοσιότητας (σημείο 2.2 της ανακοινώσεως)
α) Επιχειρήματα των διαδίκων
Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας
Παρεμβαίνοντες
Επιτροπή
β) Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Εισαγωγικές παρατηρήσεις
Επί του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως
– Επί της πρώτης περιπτώσεως του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως
– Επί της δεύτερης περιπτώσεως του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως
– Επί της τρίτης περιπτώσεως του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως
– Επί της τέταρτης περιπτώσεως του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως
– Επί της πέμπτης περιπτώσεως του σημείου 2.2.1 της ανακοινώσεως
Επί του σημείου 2.2.2 της ανακοινώσεως
Επί του σημείου 2.2.3 της ανακοινώσεως
3. Επί της τρίτης αιτιάσεως, σχετικά με τις επιτρεπόμενες παρεκκλίσεις από την υποχρέωση προηγούμενης δημοσιεύσεως προκηρύξεως
(σημείο 2.1.4 της ανακοινώσεως)
α) Επιχειρήματα των διαδίκων
β) Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
4. Επί της τέταρτης αιτιάσεως, σχετικά με τη διαδικασία λόγω παραβάσεως (σημείο 1.3 της ανακοινώσεως)
α) Επιχειρήματα των διαδίκων
β) Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Επί των δικαστικών εξόδων
*
Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.