CELEX: 62007CJ0055
Dyrektywa 97/81/WE
Równe traktowanie pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy a pracownikami zatrudnionymi w pełnym wymiarze czasu pracy
Dyskryminacja
Przeszkoda administracyjna mogąca ograniczyć możliwości pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy

Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczą wykładni dyrektywy Rady 97/81/WE z dnia 15 grudnia 1997 r. dotyczącej Porozumienia ramowego dotyczącego pracy w niepełnym wymiarze godzin zawartego przez (UNICE), (CEEP) oraz (ETUC) (
Dz.U. 1998, L 14, s. 9
), a także wykładni zasady równego traktowania mężczyzn i kobiet.
Wnioski te zostały złożone w ramach sporu pomiędzy spółką Subito GmbH (zwaną dalej „Subito”), a także jej reprezentantami O. Michaelerem i R. Volgger a Amt für sozialen Arbeitsschutz (urzędem ds. socjalnej ochrony pracy), wcześniej Arbeitsinspektorat der Autonomen Provinz Bozen, oraz Autonome Provinz Bozen (autonomicznym regionem Bolzano) w przedmiocie naruszenia uregulowań krajowych przewidujących obowiązek zgłaszania umów o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Ramy prawne
Uregulowania wspólnotowe
Dyrektywa 97/81 ma za zadanie wprowadzenie w życie przepisów Porozumienia ramowego w sprawie pracy w niepełnym wymiarze godzin, zawartego w dniu 6 czerwca 1997 r. przez organizacje międzybranżowe o charakterze powszechnym, tj. Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych (ETUC), stanowiącego załącznik do tej dyrektywy (zwanego dalej „porozumieniem ramowym”).
Akapity pierwszy i drugi preambuły porozumienia ramowego mają następujące brzmienie:
„Niniejsze porozumienie ramowe stanowi wkład w ogólną europejską strategię w dziedzinie zatrudnienia. Problematyka pracy w niepełnym wymiarze godzin miała w ostatnich latach znaczący wpływ na rynek pracy. Dlatego sygnatariusze niniejszego porozumienia potraktowali priorytetowo tę formę zatrudnienia. Zamiarem Stron jest rozważenie potrzeby zawarcia podobnych porozumień odnoszących się do innych elastycznych form pracy.
Uznając zróżnicowanie sytuacji w poszczególnych państwach członkowskich oraz potwierdzając, iż praca w niepełnym wymiarze godzin jest cechą charakterystyczną zatrudnienia w niektórych sektorach i w odniesieniu do wybranych rodzajów działalności, niniejsze porozumienie ustanawia zasady ogólne i minimalne wymagania odnoszące się do pracy w niepełnym wymiarze godzin. Stanowi ono ilustrację woli partnerów społecznych odnośnie do stworzenia ogólnych ram dla zniesienia dyskryminacji pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze godzin oraz wspomożenia rozwoju możliwości w zakresie pracy w niepełnym wymiarze godzin w oparciu o zasady, możliwe do zaakceptowania zarówno przez pracodawców, jak i pracowników”.
Postanowienia porozumienia ramowego mające znaczenie w niniejszej sprawie mają następujące brzmienie:
„Uwagi ogólne
[…]
5.
Strony niniejszego porozumienia przywiązują wagę do działań, które ułatwiłyby dostęp do pracy w niepełnym wymiarze godzin dla mężczyzn i kobiet w celu przygotowania się do przejścia na emeryturę, pogodzenia życia zawodowego i rodzinnego oraz wykorzystania możliwości edukacji i szkolenia do poprawy kwalifikacji i zwiększenia możliwości w zakresie kariery zawodowej, z obopólną korzyścią dla pracodawców i pracowników, a także w sposób przyczyniający się do rozwoju przedsiębiorczości;
[…]
Klauzula 1: Cel
Celem niniejszego porozumienia ramowego jest:
a)
ustanowienie przepisów eliminujących dyskryminację pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze godzin oraz poprawiających jakość pracy w niepełnym wymiarze godzin;
b)
ułatwienie rozwoju dobrowolnego zatrudnienia w niepełnym wymiarze godzin oraz przyczynienie się do elastycznej organizacji czasu pracy w sposób uwzględniający potrzeby pracodawców i pracowników.
[…]
Klauzula 4: Zasada niedyskryminacji
1.
W odniesieniu do warunków zatrudnienia pracownicy zatrudnieni w niepełnym wymiarze godzin nie mogą być traktowani w mniej korzystny sposób niż porównywalni pracownicy zatrudnieni w pełnym wymiarze godzin jedynie z tytułu zatrudnienia w niepełnym wymiarze godzin, o ile odmienne traktowanie nie znajduje uzasadnienia w przyczynach o charakterze obiektywnym.
2.
Tam gdzie jest to stosowne, stosuje się zasadę pro rata temporis.
3.
Uzgodnienia dotyczące stosowania niniejszego punktu podlegają określeniu przez państwa członkowskie i/lub partnerów społecznych, z uwzględnieniem ustawodawstwa wspólnotowego, prawa krajowego, obowiązujących zbiorowych układów pracy i praktyki.
4.
W przypadku, gdy jest to uzasadnione przyczynami o charakterze obiektywnym, państwa członkowskie, po konsultacji z partnerami społecznymi stosownie do przepisów prawa krajowego, zbiorowych układów pracy lub obowiązującej praktyki i/lub partnerzy społeczni mogą — odpowiednio — uzależniać dostęp do poszczególnych warunków zatrudnienia od takich czynników jak okres [staż] pracy, długość czasu pracy lub wysokość zarobków. Wymagania odnoszące się do dostępu pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze godzin do określonych warunków zatrudnienia powinny podlegać okresowemu przeglądowi z uwzględnieniem zasady niedyskryminacji wyrażonej w pkt 4.1. [klauzuli 4 ust. 1]
Klauzula 5: Możliwości pracy w niepełnym wymiarze godzin
1.
W kontekście przepisów pkt 1 [klauzuli 1] niniejszego porozumienia oraz zasady niedyskryminacji pracowników zatrudnionych w niepełnym i pełnym wymiarze godzin:
a)
państwa członkowskie, po konsultacji z partnerami społecznymi stosownie do przepisów prawa krajowego lub zgodnie z obowiązującą praktyką, powinny dokonać identyfikacji i przeglądu przeszkód natury prawnej lub administracyjnej, mogących ograniczać możliwości pracy w niepełnym wymiarze godzin oraz — tam gdzie jest to stosowne — eliminować je;
b)
partnerzy społeczni, działając w ramach posiadanej właściwości [przysługujących im kompetencji], a także poprzez procedury wymienione w zbiorowych układach pracy, powinni dokonać identyfikacji i przeglądu przeszkód natury prawnej lub administracyjnej, mogących ograniczać możliwości pracy w niepełnym wymiarze godzin oraz — tam gdzie jest to stosowne — eliminować je.
[…]”.
Uregulowania krajowe
Artykuł 2 dekretu z mocą ustawy nr 61 w sprawie wprowadzenia w życie dyrektywy 97/81/WE dotyczącej Porozumienia ramowego dotyczącego pracy w niepełnym wymiarze godzin zawartego przez UNICE, CEEP oraz ETUC (decreto legislativo n. 61, attuazione della direttiva 97/81/CE relativa all’accordo-quadro sul lavoro a tempo parziale concluso dall’UNICE, dal CEEP e dalla CES) z dnia 25 lutego 2000 r. (GURI nr 66 z dnia 20 marca 2000 r., s. 4, zwanego dalej „dekretem z mocą ustawy nr 61/2000”) wprowadzał obowiązek przesłania przez pracodawcę kopii umowy o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy do dyrekcji regionalnej właściwej inspekcji pracy i zabezpieczenia socjalnego w terminie 30 dni od zawarcia takiej umowy.
Stosownie do art. 8 dekretu z mocą ustawy nr 61/2000 naruszenie tego obowiązku zagrożone było administracyjną karą pieniężną w wysokości 15 EUR za pracownika, którego dotyczyła taka sytuacja i za dzień zwłoki.
Obowiązek zgłoszenia, o którym stanowił art. 2 dekretu z mocą ustawy nr 61/2000, został uchylony dekretem z mocą ustawy nr 276 z dnia 10 września 2003 r. (zwykły dodatek do GURI nr 159 z dnia 9 października 2003 r.).
Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne
Decyzjami z dnia 25 marca i 29 kwietnia 2003 r. Amt für sozialen Arbeitsschutz, wcześniej Arbeitsinspektorat der Autonomen Provinz Bozen, nałożył kary w wysokości 233550 EUR na Subito, a także na jej reprezentantów O. Michaelera i R. Volgger, za brak zgłoszenia do inspekcji szeregu umów o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy z naruszeniem art. 2 dekretu z mocą ustawy nr 61/2000.
Decyzje te zostały zaskarżone przez Subito i jej reprezentantów do Landesgericht Bozen.
W postanowieniach odsyłających sąd ten formułuje wątpliwości, jeżeli chodzi o zgodność obowiązku zgłaszania umów o pracę zawartych w niepełnym wymiarze czasu pracy z dyrektywą 97/81. Mimo że dyrektywa ta ma na celu promowanie pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy, sporne przepisy krajowe realizują jego zdaniem odwrotny cel, jako że obowiązkowe zgłoszenie umów zawartych w niepełnym wymiarze czasu pracy stanowi biurokratyczną przeszkodę dla tego sposobu organizacji pracy. Poprzez podniesienie kosztu pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy przepisy te skutkują jego zdaniem także nierównym traktowaniem i ograniczeniem konkurencji na korzyść przedsiębiorstw zatrudniających pracowników w pełnym wymiarze czasu pracy.
Sąd krajowy wskazuje także na to, że uregulowania będące przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym mają pośrednio skutek w postaci naruszenia równości mężczyzn i kobiet, ponieważ praca w niepełnym wymiarze czasu pracy dotyczy częściej tych ostatnich (wyroki z dnia 13 maja 1986 r. w sprawie
170/84 Bilka-Kaufhaus, Rec. s. 1607
; z dnia 7 marca 1996 r. w sprawie
C-278/93 Freers i Speckmann, Rec. s. I-1165
; z dnia 17 czerwca 1998 r. w sprawie
C-243/95 Hill i Stapleton, Rec. s. I-3739
oraz z dnia 15 września 1998 r. w sprawach połączonych od
C-279/96 do C-281/96 Ansaldo Energia i in., Rec. s. I-5025
).
W tych oto okolicznościach Landesgericht Bozen postanowił zawiesić postępowanie i przedłożyć Trybunałowi następujące pytanie prejudycjalne:
„Czy przepisy prawa krajowego (art. 2 i 8 dekretu z mocą ustawy nr 61/2000), które nakładają na pracodawcę obowiązek przesłania kopii umów o pracę w niepełnym wymiarze czasy pracy właściwej okręgowej dyrekcji inspekcji pracy w terminie 30 dni od ich zawarcia i przewidują karę pieniężną w wysokości 15 EUR za każdy dzień zwłoki za każdego pracownika, nie określając górnej granicy pieniężnej kary administracyjnej […], są zgodne z przepisami prawa wspólnotowego i dyrektywy Rady 97/81 […]?”.
Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 18 kwietnia 2007 r. sprawy C-55/07 i C-56/07 zostały połączone zarówno dla celów procedury pisemnej i ustnej, jak i dla celów wydania wyroku.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
Uwagi przedłożone Trybunałowi
Rząd włoski stoi na stanowisku, że dekret z mocą ustawy nr 61/2000 realizuje ten sam cel co dyrektywa 97/81, której zapewnia on transpozycję do porządku krajowego, tj. ochronę i wsparcie pracy w niepełnym wymiarze. Z tej perspektywy obowiązek zgłaszania umów o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy stanowi jego zdaniem instrument pozwalający zapewnić koordynację działań wszystkich organów odpowiedzialnych za inspekcję pracy we Włoszech. Chodzi jego zdaniem o środek przyczyniający się do zwalczania pracy na czarno i umożliwiający różnym służbom inspekcji pracy zdobycie informacji o praktyce rynkowej z wykorzystaniem bazy danych.
Środek ten, daleki od ustanawiania przeszkody biurokratycznej, jego zdaniem stanowi dla pracodawców gwarancję przejrzystości i służy zwalczaniu pracy nielegalnej. Formalności tego rodzaju nie powodują ponadto jego zdaniem żadnej nierówności ani żadnego zakłócenia konkurencji między przedsiębiorstwami.
Komisja uważa, że obowiązek zgłaszania umów, o których mowa, do inspekcji pracy, zagrożony karą pieniężną, nie jest zgodny z celem dyrektywy 97/81.
Dyrektywa ta ma na celu jej zdaniem z jednej strony usunięcie dyskryminacji w stosunku do pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze, a z drugiej strony — sprzyjanie rozwojowi pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy, w szczególności poprzez usunięcie przeszkód, które mogłyby zniechęcić przedsiębiorstwa do posłużenia się tą formą zatrudnienia. Dyrektywa 97/81 narzuca jej zdaniem traktowanie pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy w taki sam sposób, jak pracy w pełnym wymiarze, czy to w odniesieniu do warunków pracy, czy dostępu do zatrudnienia. Klauzula 5 porozumienia ramowego stoi jej zdaniem na przeszkodzie tworzeniu przeszkód, które nie są uzasadnione względami obiektywnymi. W swych motywach dyrektywa odwołuje się do ustanowienia ogólnych ram dla wyeliminowania dyskryminacji w stosunku do pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy i do rozwoju możliwości pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy. Punkt 5 uwag ogólnych porozumienia ramowego przewiduje jej zdaniem, iż dostęp do pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy winien zostać ułatwiony mężczyznom i kobietom.
O ile do sądu krajowego należy sprawdzenie, czy środek będący przedmiotem sporu jest uzasadniony względami obiektywnymi, Komisja wątpi, by takie względy występowały w tym konkretnym przypadku. Odwołując się do wyroków z dnia 12 grudnia 1989 r. w sprawie
C-265/88 Messner, Rec. s. 4209
, pkt 14 oraz z dnia 29 lutego 1996 r. w sprawie
C-193/94 Skanavi i Chryssanthakopoulos, Rec. s. I-929
, pkt 36, przypomina ona w związku z tym, że należy wziąć pod uwagę system sankcji związany z danym środkiem krajowym, a w szczególności jego proporcjonalność. Tymczasem w tym konkretnym przypadku ów system sankcji jest jej zdaniem bardzo surowy z uwagi na brak górnego ograniczenia kar pieniężnych.
Wreszcie Komisja uważa, że nie jest konieczne badanie, czy środek krajowy, będący przedmiotem sporu, ma dyskryminacyjny skutek w stosunku do kobiet, ponieważ pytanie to nie przedstawia wystarczająco ścisłego związku ze sporem toczącym się przed sądem krajowym.
Odpowiedź Trybunału
Dyrektywa 97/81 i porozumienie ramowe mają na celu z jednej strony wspieranie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy, a z drugiej strony eliminację dyskryminacji między pracownikami zatrudnionymi w niepełnym wymiarze czasu pracy i pracownikami zatrudnionymi w pełnym wymiarze czasu pracy.
Ten podwójny cel wynika z klauzuli 1 porozumienia ramowego (zob. pkt 5 niniejszego wyroku), a także z motywów dyrektywy 97/81. W związku z tym należy przypomnieć, że motyw piąty tej ostatniej stanowi, że „w konkluzjach Rady Europejskiej w Essen podkreślona została potrzeba podjęcia środków mających na celu wspieranie zatrudnienia oraz polityki równych szans dla mężczyzn i kobiet, a także wezwano do podjęcia środków w celu zwiększenia intensywności zatrudnienia w stosunku do wzrostu gospodarczego, w szczególności poprzez bardziej elastyczną organizację pracy w sposób, który jednocześnie spełniałby życzenia pracodawców i pracowników oraz byłby zgodny z wymogami konkurencji”. Ponadto z motywu jedenastego tej dyrektywy wynika, że sygnatariusze porozumienia ramowego „wykazali […] swój zamiar stworzenia ogólnych ram służących eliminacji dyskryminacji wobec pracowników pracujących w niepełnym wymiarze godzin oraz przyczynienia się do zwiększania potencjalnych możliwości pracy w niepełnym wymiarze godzin w oparciu o zasady, które mogą zostać zaakceptowane zarówno przez pracodawców, jak i pracowników”. Wreszcie zgodnie z motywem osiemnastym tej dyrektywy „Komisja opracowała projekt dyrektywy zgodnie z treścią art. 2 ust. 2 Porozumienia w sprawie polityki społecznej [zawartego między państwami członkowskimi Wspólnoty Europejskiej z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (
Dz.U. 1992, C 191, s. 91
), załączonego do protokołu (nr 14) dotyczącego polityki społecznej] stanowiącego, iż dyrektywy dotyczące sfery polityki społecznej powinny unikać »narzucania ograniczeń administracyjnych, finansowych i prawnych, które mogłyby powstrzymywać powstawanie i rozwój małych i średnich przedsiębiorstw«”.
Stosownie do celu, jakim jest wspieranie pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy, klauzula 5 ust. 1 lit. a) porozumienia ramowego przewiduje obowiązek państw członkowskich „identyfikacji i przeglądu przeszkód natury prawnej lub administracyjnej, mogących ograniczać możliwości pracy w niepełnym wymiarze godzin oraz — tam gdzie jest to stosowne — eliminowa[nia] [ich]”.
Tymczasem należy stwierdzić, że art. 2 dekretu z mocą ustawy nr 61/2000 poprzez nałożenie na przedsiębiorstwa obowiązku przesyłania właściwym władzom kopii każdej umowy o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy wprowadza przeszkodę administracyjną mogącą ograniczyć możliwość pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy w rozumieniu klauzuli 5 ust. 1 lit. a) porozumienia ramowego.
W związku z tym należy podkreślić, że z żadnego dokumentu z akt sprawy przekazanych Trybunałowi przez sąd krajowy nie wynika, by umowy o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy były poddane analogicznemu obowiązkowi zgłoszenia.
Argument rządu włoskiego, zgodnie z którym ów obowiązek zgłoszenia uzasadniony jest koniecznością walki z pracą na czarno i informowania administracji o praktyce pracodawców, nie jest przekonujący. Bowiem by tego rodzaju względy mogły uzasadnić środek będący przedmiotem sporu, konieczne jest, by był on proporcjonalny do celu, który ma zostać osiągnięty. Tymczasem, na co zwrócił uwagę rzecznik generalny w pkt 46–48 swej opinii, istnieją inne, mniej rygorystyczne środki pozwalające rządowi włoskiemu na osiągnięcie przywołanych celów w dziedzinie walki z oszustwami i pracą na czarno, w której to dziedzinie władze krajowe dysponują już środkami nadzoru, kontroli i porządku.
Oprócz ciężaru o charakterze ekonomicznym, jaki nakłada na przedsiębiorstwa ów formalny wymóg zgłoszenia do administracji, należy zwrócić uwagę, że art. 2 dekretu z mocą ustawy nr 61/2000 zawiera system sankcji przewidujący nałożenie kary pieniężnej w wysokości 15 EUR za każdą umowę o pracę, której dotyczy taka sytuacja, i za każdy dzień zwłoki w zgłoszeniu tej umowy, bez żadnego górnego ograniczenia kwoty kary.
Połączenie owego administracyjnego wymogu formalnego i tego systemu sankcji przyczynia się do zniechęcenia pracodawców do posłużenia się pracą w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Ponadto obowiązek zgłoszenia administracji umów w niepełnym wymiarze czasu pracy, z powodu jego kosztów i związanych z nim sankcji, może szczególnie dotknąć małe i średnie przedsiębiorstwa, co wobec braku dysponowania dużymi środkami pieniężnymi, jakie posiadają przedsiębiorstwa o dużych rozmiarach, może skłonić te pierwsze do rezygnacji z organizacji pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy, którą dyrektywa 97/81 stara się promować.
Bez konieczności orzekania w przedmiocie wykładni zasady równego traktowania mężczyzn i kobiet, na pytanie przedłożone przez Landesgericht Bozen należy zatem odpowiedzieć w ten sposób, że klauzulę 5 ust. 1 lit. a) porozumienia ramowego należy interpretować w taki sposób, że stoi ona na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, takiemu jak to, będące przedmiotem sporu w sprawie przed sądem krajowym, które wymaga przesłania do administracji kopii umów o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy w terminie 30 dni od ich zawarcia.
W przedmiocie kosztów
Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:

Klauzulę 5 ust. 1 lit. a) Porozumienia ramowego dotyczącego pracy w niepełnym wymiarze godzin zawartego przez UNICE, CEEP oraz ETUC załączonego do dyrektywy Rady 97/81/WE z dnia 15 grudnia 1997 r. dotyczącej Porozumienia ramowego dotyczącego pracy w niepełnym wymiarze godzin, zawartego przez UNICE, CEEP oraz ETUC, należy interpretować w taki sposób, że stoi ona na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, takiemu jak to, będące przedmiotem sporu w sprawie przed sądem krajowym, które wymaga przesłania do administracji kopii umów o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy w terminie 30 dni od ich zawarcia.

Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: niemiecki.