CELEX: 62008CJ0317
Αίτηση εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως
Αρχή της αποτελεσματικής ένδικης προστασίας
Δίκτυα και υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών
Οδηγία 2002/22/ΕΚ
Καθολική υπηρεσία
Διαφορές μεταξύ τελικών χρηστών και παρεχόντων υπηρεσίες
Υποχρεωτική απόπειρα εξώδικου συμβιβασμού

ς της Εγγυητικής Αρχής στον τομέα των τηλεπικοινωνιών;»
Με διάταξη του Προέδρου του Δικαστηρίου της 16ης Σεπτεμβρίου 2008, οι υποθέσεις C‑317/08 έως C-320/08 ενώθηκαν προς διευκόλυνση
της έγγραφης και της προφορικής διαδικασίας και προς έκδοση κοινής αποφάσεως.

Επί του προδικαστικού ερωτήματος

Επί του παραδεκτού
Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Ιταλική Κυβέρνηση ζήτησε να κριθεί απαράδεκτο το προδικαστικό ερώτημα. Κατά την κυβέρνηση
αυτή, το υποβληθέν ερώτημα είναι καθαρά υποθετικό δεδομένου ότι το αιτούν δικαστήριο δεν καθόρισε επακριβώς τα αναγνωριζόμενα
από το δίκαιο της Ενώσεως δικαιώματα, τα οποία αποτελούν αντικείμενο των διαφορών της κύριας δίκης.
Χωρίς να ζητεί να κριθεί το προδικαστικό ερώτημα απαράδεκτο, η Επιτροπή επισημαίνει επίσης την αναγκαιότητα συνδετικού στοιχείου
μεταξύ των διαφορών της κύριας δίκης και του δικαίου της Ενώσεως, το οποίο δεν μπορεί, κατά το εν λόγω θεσμικό όργανο, να
συναχθεί αυτομάτως από τις αποφάσεις περί παραπομπής.
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, στο πλαίσιο της διαδικασίας του άρθρου 234 ΕΚ, εναπόκειται αποκλειστικά στο εθνικό δικαστήριο
που έχει επιληφθεί της διαφοράς και φέρει την ευθύνη της δικαστικής αποφάσεως που πρόκειται να εκδοθεί να εκτιμήσει, λαμβάνοντας
υπόψη τις ιδιαιτερότητες της υποθέσεως, τόσο την αναγκαιότητα μιας προδικαστικής αποφάσεως για την έκδοση της δικής του αποφάσεως
όσο και το λυσιτελές των ερωτημάτων που υποβάλλει στο Δικαστήριο. Συνεπώς, εφόσον τα υποβαλλόμενα ερωτήματα αφορούν την ερμηνεία
του δικαίου της Ενώσεως, το Δικαστήριο υποχρεούται καταρχήν να απαντήσει (βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 18ης Ιουλίου 2007,
C‑119/05, Lucchini, Συλλογή 2007, σ. I‑6199, σκέψη 43· της 22ας Δεκεμβρίου 2008, C‑414/07, Magoora, Συλλογή 2008, σ. I-1092,
σκέψη 22, και της 16ης Ιουλίου 2009, C-12/08, Mono Car Styling, Συλλογή 2009, σ. I-6653, σκέψη 27).
Το Δικαστήριο δηλαδή μπορεί να απορρίψει αίτηση εθνικού δικαστηρίου για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως μόνον όταν προδήλως
προκύπτει ότι η ερμηνεία του κοινοτικού δικαίου που ζητεί το εθνικό δικαστήριο δεν έχει καμία σχέση με το υποστατό ή το αντικείμενο
της διαφοράς της κύριας δίκης, όταν το πρόβλημα είναι υποθετικής φύσεως ή επίσης όταν το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα πραγματικά
και νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα που του υποβάλλονται (βλ., μεταξύ
άλλων, αποφάσεις της 13ης Μαρτίου 2001, C‑379/98, PreussenElektra, Συλλογή 2001, σ. I‑2099, σκέψη 39· της 5ης Δεκεμβρίου 2006,
C‑94/04 και C‑202/04, Cipolla κ.λπ., Συλλογή 2006, σ. I‑11421, σκέψη 25· Magoora, προαναφερθείσα, σκέψη 23, καθώς και Mono
Car Styling, προαναφερθείσα, σκέψη 28).
Όσον αφορά την παρούσα προδικαστική διαδικασία, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι οι αποφάσεις περί παραπομπής περιγράφουν λεπτομερώς
το πραγματικό και το νομικό πλαίσιο των διαφορών της κύριας δίκης, καθώς και τους λόγους για τους οποίους το αιτούν δικαστήριο
έκρινε ότι η απάντηση στα υποβαλλόμενα ερωτήματα είναι αναγκαία για την έκδοση της δικής του αποφάσεως.
Ενώ ομολογουμένως οι αποφάσεις περί παραπομπής δεν περιγράφουν λεπτομερώς τις διαφορές της κύριας δίκης και, μεταξύ άλλων,
τα ειδικά δικαιώματα και τις υποχρεώσεις που αποτελούν το αντικείμενο των διαφορών αυτών, παραμένει το γεγονός ότι αυτές οι
διαφορές αφορούν υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών μεταξύ τελικών χρηστών και παρόχων καθώς και εξώδικες διαδικασίες επιλύσεως
των εν λόγω διαφορών, ενώ, εξάλλου, το αιτούν δικαστήριο αναφέρεται, ρητώς, στην 47η αιτιολογική σκέψη της οδηγίας για την
«καθολική υπηρεσία» και στο άρθρο 34 αυτής.
Επομένως, συνάγεται ότι το υποβληθέν ερώτημα αφορά την ερμηνεία του δικαίου της Ενώσεως και ότι αυτή η ερμηνεία αποδεικνύεται
αναγκαία για την επίλυση των διαφορών της κύριας δίκης.
Κατά συνέπεια, το προδικαστικό ερώτημα πρέπει να κριθεί παραδεκτό.

Επί της ουσίας
Προκαταρκτικώς, πρέπει να παρατηρηθεί ότι το υποβληθέν από το αιτούν δικαστήριο ερώτημα δεν αφορά μόνον την οδηγία για την
«καθολική υπηρεσία», τη σύσταση 98/257 και το δικαίωμα για αποτελεσματική ένδικη προστασία που διατυπώνει το άρθρο 6 της ΕΣΔΑ,
αλλά αφορά επίσης την οδηγία 1999/44 και τη σύσταση 2001/310.
Επειδή οι υπηρεσίες επικοινωνίας δεν περιλαμβάνονται, κατά το γράμμα του άρθρου 1 της οδηγίας 1999/44, στο πεδίο εφαρμογής
της, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι αυτή δεν έχει εφαρμογή στις υποθέσεις της κύριας δίκης.
Σε σχέση με τη σύσταση 2001/310 πρέπει να υπομνησθεί ότι, δυνάμει της 47ης αιτιολογικής σκέψεως της οδηγίας για την «καθολική
υπηρεσία», όταν τίθενται στη διάθεση των ενδιαφερομένων διαδικασίες επιλύσεως των διαφορών που προβλέπονται από αυτήν, τα
κράτη μέλη πρέπει να λαμβάνουν πλήρως υπόψη τη σύσταση 98/257.
Όμως, κατά την ενάτη αιτιολογική σκέψη της τελευταίας αυτής συστάσεως, το πεδίο εφαρμογής αυτής περιορίζεται στις διαδικασίες
οι οποίες, ανεξαρτήτως της ονομασίας τους, οδηγούν σε ρύθμιση της διαφοράς μέσω της ενεργού παρεμβάσεως τρίτου προσώπου που
προτείνει ή επιβάλλει λύση, χωρίς εντούτοις να αφορά τις διαδικασίες που περιορίζονται, όπως αυτές που προβλέπονται από τη
σύσταση 2001/310, σε μια απλή απόπειρα προσεγγίσεως των μερών προκειμένου να πεισθούν να αποδεχθούν μία λύση με κοινή συναίνεση.
Επιβάλλεται, επομένως, η διαπίστωση ότι οι διαδικασίες ρυθμίσεως των διαφορών, οι οποίες προβλέπονται από την οδηγία για την
«καθολική υπηρεσία», δεν πρέπει να περιορίζονται σε απόπειρα προσεγγίσεως των μερών προκειμένου να πεισθούν να αποδεχθούν
λύση με κοινή συναίνεση, αλλά πρέπει να οδηγούν σε ρύθμιση της διαφοράς μέσω της ενεργού παρεμβάσεως τρίτου προσώπου που προτείνει
ή επιβάλλει λύση.
Στις επίμαχες υποθέσεις της κύριας δίκης, η υποχρεωτική εξώδικη διαδικασία που προβλέπεται από την οικεία εθνική κανονιστική
ρύθμιση δεν περιορίζεται στην προσέγγιση των μερών αλλά προτείνει μία ρύθμιση σ’ αυτά, μέσω της ενεργού παρεμβάσεως ενός οργανισμού
για την επίλυση διαφορών. Συνεπώς, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η σύσταση 2001/310 επίσης δεν έχει εφαρμογή στις διαφορές
της κύριας δίκης.
Κατά συνέπεια, το ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου πρέπει να εκληφθεί υπό την έννοια ότι ζητείται κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί
αν το άρθρο 34 της οδηγίας για την «καθολική υπηρεσία» και η αρχή της αποτελεσματικής ένδικης προστασίας έχουν την έννοια
ότι απαγορεύουν κανονιστική ρύθμιση κράτους μέλους δυνάμει της οποίας οι διαφορές σχετικά με υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών
μεταξύ τελικών χρηστών και παρεχόντων τις εν λόγω υπηρεσίες, που αφορούν δικαιώματα απορρέοντα από την εν λόγω οδηγία, πρέπει
να αποτελούν αντικείμενο υποχρεωτικής απόπειρας εξώδικου συμβιβασμού, ως προϋποθέσεως του παραδεκτού των ενδίκων βοηθημάτων.
Επί του άρθρου 34 της οδηγίας για την «καθολική υπηρεσία»
Δυνάμει του άρθρου 34 της οδηγίας για την «καθολική υπηρεσία», τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν τη διάθεση διαφανών, απλών και μη
δαπανηρών εξώδικων διαδικασιών που καθιστούν δυνατή δίκαιη και ταχεία την επίλυση των διαφορών στις οποίες εμπλέκονται καταναλωτές
και οι οποίες αφορούν θέματα που καλύπτονται από την οδηγία αυτή. Οι εν λόγω διαδικασίες ουδέποτε θίγουν τις εθνικές ένδικες
διαδικασίες.
Όπως τονίστηκε στη σκέψη 33 της παρούσας αποφάσεως, όταν τίθενται στη διάθεση των ενδιαφερομένων οι εν λόγω εξώδικες διαδικασίες,
τα κράτη μέλη πρέπει να λαμβάνουν πλήρως υπόψη τη σύσταση 98/257.
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι, έστω και αν οι συστάσεις δεν αποσκοπούν στην παραγωγή
δεσμευτικών αποτελεσμάτων και δεν μπορούν να δημιουργούν δικαιώματα των οποίων να είναι δυνατή η επίκληση από ιδιώτες ενώπιον
των εθνικών δικαστηρίων, τούτο δεν σημαίνει ότι στερούνται οποιουδήποτε έννομου αποτελέσματος. Συγκεκριμένα, τα εθνικά δικαστήρια
οφείλουν, κατά την επίλυση των διαφορών, να λαμβάνουν υπόψη τους τις συστάσεις, ιδίως όταν αυτές φωτίζουν την ερμηνεία εθνικών
διατάξεων που έχουν θεσπιστεί με σκοπό την εφαρμογή των εν λόγω συστάσεων ή ακόμα όταν οι συστάσεις έχουν ως αντικείμενο τη
συμπλήρωση διατάξεων της Ευρωπαϊκής Ενώσεως με δεσμευτικό χαρακτήρα (βλ. αποφάσεις της 13ης Δεκεμβρίου 1989, C‑322/88, Grimaldi,
Συλλογή 1989, σ. 4407, σκέψεις 7, 16 και 18, καθώς και της 11ης Σεπτεμβρίου 2003, C‑207/01, Altair Chimica, Συλλογή 2003,
σ. I-8875, σκέψη 41).
Πάντως, διαπιστώνεται ότι ούτε η οδηγία για την «καθολική υπηρεσία» ούτε η σύσταση 98/257 προβλέπουν τις λεπτομέρειες ή τα
ειδικά χαρακτηριστικά των εξώδικων διαδικασιών που πρέπει να τεθούν σε εφαρμογή, εκτός των στοιχείων που παρατίθενται στο
άρθρο 34 της εν λόγω οδηγίας και υπενθυμίζονται στη σκέψη 38 της παρούσας αποφάσεως, καθώς και των αρχών της ανεξαρτησίας,
της διαφάνειας, της εκατέρωθεν ακροάσεως, της αποτελεσματικότητας, της νομιμότητας, της ελευθερίας και της εκπροσωπήσεως,
που διατυπώνονται στη σύσταση 98/257.
Πρέπει να τονισθεί ότι, κανένα εκ των προαναφερθέντων στοιχείων και αρχών δεν επιτρέπει να συναχθεί περιορισμός της εξουσίας
των κρατών μελών όσον αφορά τη δυνατότητα επιβολής του υποχρεωτικού χαρακτήρα των εξωδίκων διαδικασιών επιλύσεως των διαφορών.
Υπό την έννοια αυτή, επισημαίνεται ότι, σύμφωνα με την παράγραφο 4 του άρθρου 34 της οδηγίας για την «καθολική υπηρεσία»,
καθώς και με την αρχή της ελευθερίας που προβλέπεται στο σημείο VI της συστάσεως 98/257, ο μόνος όρος που επιβάλλεται συναφώς
είναι η διατήρηση του δικαιώματος προσφυγής στα αρμόδια δικαστήρια για τη δικαστική ρύθμιση της διαφοράς.
Κατά συνέπεια, εφόσον η οδηγία για την «καθολική υπηρεσία» δεν αναπτύσσει περαιτέρω τις λεπτομέρειες ή τα χαρακτηριστικά των
προβλεπομένων από το άρθρο της 34 διαδικασιών, στα κράτη μέλη απόκειται να ρυθμίζουν τις λεπτομέρειες των εν λόγω διαδικασιών,
συμπεριλαμβανομένου του υποχρεωτικού τους χαρακτήρα, διατηρώντας ταυτόχρονα την πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας αυτής.
Επιβάλλεται συναφώς η διαπίστωση ότι το άρθρο 34, παράγραφος 1, της οδηγίας για την «καθολική υπηρεσία» τάσσει ως σκοπό των
κρατών μελών τη θέσπιση εξώδικων διαδικασιών για την αντιμετώπιση των ανεπίλυτων διαφορών οι οποίες αφορούν τους καταναλωτές
και σχετίζονται με θέματα που καλύπτονται από την εν λόγω οδηγία. Υπό τις συνθήκες αυτές, το γεγονός ότι εθνική κανονιστική
ρύθμιση, όπως αυτή για την οποία πρόκειται στο πλαίσιο της κύριας δίκης, όχι μόνο θέσπισε εξώδικη διαδικασία συμβιβασμού αλλά,
επιπλέον, κατέστησε υποχρεωτική την προσφυγή σ’ αυτήν προτού επιληφθεί δικαστικό όργανο, δεν μπορεί να διακυβεύσει την υλοποίηση
του προαναφερθέντος σκοπού. Αντιθέτως, αυτή η κανονιστική ρύθμιση, καθόσον εγγυάται τον συστηματικό χαρακτήρα της προσφυγής
σε εξώδικη διαδικασία επιλύσεως των διαφορών, τείνει στην ενίσχυση της πρακτικής αποτελεσματικότητας της οδηγίας για την «καθολική
υπηρεσία».
Εντούτοις, στο μέτρο που με τη θέσπιση διαδικασίας υποχρεωτικής απόπειρας συμβιβασμού δημιουργείται προϋπόθεση του παραδεκτού
των ενδίκων βοηθημάτων, πρέπει να εξεταστεί αν αυτή συμβιβάζεται με το δικαίωμα αποτελεσματικής ένδικης προστασίας.
Επί των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας καθώς και της αρχής της αποτελεσματικής ένδικης προστασίας
Πρώτον, κατά πάγια νομολογία, ελλείψει σχετικής νομοθεσίας της Ενώσεως, στην εσωτερική έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους εναπόκειται
ο καθορισμός των αρμόδιων δικαστηρίων και η ρύθμιση των δικονομικών πλευρών των ενδίκων προσφυγών που αποσκοπούν στη διασφάλιση
των δικαιωμάτων που αντλούν οι πολίτες από το δίκαιο της Ενώσεως· πάντως, τα κράτη μέλη έχουν, σε κάθε περίπτωση, την ευθύνη
της διασφάλισης της αποτελεσματικής προστασίας αυτών των δικαιωμάτων (βλ. αποφάσεις της 15ης Απριλίου 2008, C‑268/06, Impact,
Συλλογή 2008, σ. I‑2483, σκέψεις 44 και 45, καθώς και Mono Car Styling, προαναφερθείσα, σκέψη 48).
Προς τούτο, όπως προκύπτει από πάγια νομολογία, οι δικονομικές λεπτομέρειες σχετικά με ένδικες προσφυγές που σκοπούν στη διασφάλιση
των δικαιωμάτων που οι πολίτες αντλούν από το δίκαιο της Ενώσεως δεν πρέπει να είναι λιγότερο ευνοϊκές από αυτές που αφορούν
παρόμοιες προσφυγές εσωτερικής φύσεως (αρχή της ισοδυναμίας) ούτε πρέπει να καθιστούν πρακτικώς αδύνατη ή εξαιρετικώς δυσχερή
την άσκηση των δικαιωμάτων που απορρέουν από την έννομη τάξη της Ενώσεως (αρχή της αποτελεσματικότητας) (βλ. απόφαση Impact,
προαναφερθείσα, σκέψη 46 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Αυτές οι απαιτήσεις ισοδυναμίας και αποτελεσματικότητας εκφράζουν τη γενική υποχρέωση των κρατών μελών να διασφαλίζουν την
ένδικη προστασία των δικαιωμάτων που αντλούν οι πολίτες από το δίκαιο της Ενώσεως. Οι απαιτήσεις αυτές ισχύουν τόσο για τον
καθορισμό των δικαιοδοτικών οργάνων που είναι αρμόδια να επιλαμβάνονται των ενδίκων προσφυγών που στηρίζονται στο δίκαιο αυτό
όσο και για τον καθορισμό των δικονομικών προϋποθέσεων (βλ. προπαρατεθείσα απόφαση Impact, σκέψεις 47 και 48, καθώς και απόφαση
της 29ης Οκτωβρίου 2009, C‑63/08, Pontin, Συλλογή 2009, σ. Ι-10467, σκέψη 44).
Στις υποθέσεις της κύριας δίκης η αρχή της ισοδυναμίας τηρείται.
Πράγματι, αφενός, το αιτούν δικαστήριο δεν έθεσε κανένα ζήτημα που να αφορά ενδεχόμενη παραβίαση της αρχής της ισοδυναμίας.
Αφετέρου, η Ιταλική Κυβέρνηση επιβεβαίωσε, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι η επίμαχη στο πλαίσιο της κύριας δίκης εθνική
ρύθμιση εφαρμόζεται αδιακρίτως στις ένδικες προσφυγές που βασίζονται στην παραβίαση τόσο του δικαίου της Ενώσεως όσο και του
εσωτερικού δικαίου στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών.
Όσον αφορά την αρχή της αποτελεσματικότητας, είναι βεβαίως ορθόν ότι η επιβολή της προηγουμένης εφαρμογής εξώδικης διαδικασίας
συμβιβασμού ως προϋποθέσεως του παραδεκτού ενδίκου βοηθήματος θίγει την άσκηση των δικαιωμάτων που παρέχει η οδηγία για την
«καθολική υπηρεσία» στους ιδιώτες.
Πάντως, από διάφορα στοιχεία προκύπτει ότι υποχρεωτική διαδικασία συμβιβασμού, όπως αυτή στο πλαίσιο της κύριας δίκης, δεν
μπορεί να καταστήσει πρακτικώς αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που οι πολίτες αντλούν από την οικεία
οδηγία.
Συγκεκριμένα, πρώτον, το αποτέλεσμα της διαδικασίας συμβιβασμού δεν είναι δεσμευτικό έναντι των ενδιαφερομένων μερών και δεν
θίγει επομένως το δικαίωμά τους να ασκήσουν ένδικο βοήθημα.
Δεύτερον, με τη διαδικασία συμβιβασμού, υπό κανονικές συνθήκες, η άσκηση ενδίκου βοηθήματος δεν καθυστερεί ουσιωδώς. Πράγματι,
η προθεσμία για την ολοκλήρωση της διαδικασίας συμβιβασμού ανέρχεται σε τριάντα ημέρες από την ημερομηνία καταθέσεως της αιτήσεως
και, μετά τη λήξη της προθεσμίας αυτής, τα εμπλεκόμενα μέρη μπορούν να ασκήσουν ένδικο βοήθημα, αυτό δε ακόμη και αν η διαδικασία
δεν έχει ολοκληρωθεί.
Τρίτον, η παραγραφή των δικαιωμάτων αναστέλλεται όσο διαρκεί η διαδικασία συμβιβασμού.
Τέταρτον, τα έξοδα που συνδέονται με τη διαδικασία συμβιβασμού ενώπιον της Co.re.com είναι ανύπαρκτα. Ως προς τις διαδικασίες
συμβιβασμού ενώπιον άλλων φορέων, η δικογραφία που υποβλήθηκε στο Δικαστήριο δεν περιέχει καμία ένδειξη ότι τα εν λόγω έξοδα
ήσαν σημαντικά.
Εντούτοις, η άσκηση των δικαιωμάτων που απονέμει η οδηγία για την «καθολική υπηρεσία» θα μπορούσε να καταστεί ουσιαστικά αδύνατη
ή εξαιρετικά δυσχερής για ορισμένους πολίτες, και ιδίως εκείνους που δεν διαθέτουν πρόσβαση στο διαδίκτυο, αν η πρόσβαση στη
διαδικασία συμβιβασμού είναι δυνατή μόνον ηλεκτρονικώς. Στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να εξετάσει αν αυτό συμβαίνει, ιδίως
ενόψει της διατάξεως του άρθρου 13, παράγραφος 1, της κανονιστικής αποφάσεως περί επιλύσεως των διαφορών.
Ομοίως, στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να ελέγξει αν, σε εξαιρετικές περιπτώσεις κατά τις οποίες είναι αναγκαία η λήψη προσωρινών
μέτρων, η διαδικασία συμβιβασμού είτε επιτρέπει είτε δεν εμποδίζει τη λήψη των μέτρων αυτών.
Υπό τις συνθήκες αυτές, εκτιμάται ότι η επίδικη στο πλαίσιο της κύριας δίκης εθνική κανονιστική ρύθμιση τηρεί την αρχή της
αποτελεσματικότητας καθόσον η ηλεκτρονική οδός δεν αποτελεί το μοναδικό μέσον προσβάσεως στη διαδικασία συμβιβασμού και είναι
δυνατή η λήψη προσωρινών μέτρων σε εξαιρετικές περιπτώσεις κατά τις οποίες αυτά επιβάλλονται λόγω του επείγοντος της καταστάσεως.
Δεύτερον, πρέπει να υπομνηστεί ότι η αρχή της αποτελεσματικής ένδικης προστασίας συνιστά γενική αρχή του δικαίου της Ενώσεως
που απορρέει από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών και έχει κατοχυρωθεί με τα άρθρα 6 και 13 της ΕΣΔΑ και,
επιπλέον, έχει επιβεβαιωθεί με το άρθρο 47 του Χάρτη του Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (βλ. απόφαση Mono Car
Styling, προπαρατεθείσα, σκέψη 47 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
Συναφώς, δεν αμφισβητείται ότι, στις επίμαχες στο πλαίσιο της κύριας δίκης υποθέσεις, εξαρτώντας το παραδεκτό των ενδίκων
βοηθημάτων που ασκούνται στον τομέα των υπηρεσιών ηλεκτρονικής επικοινωνίας από την εφαρμογή υποχρεωτικής απόπειρας συμβιβασμού,
η επίδικη εθνική κανονιστική ρύθμιση εισάγει ένα επιπλέον στάδιο για την πρόσβαση στον δικαστή. Η προϋπόθεση αυτή θα μπορούσε
να βλάψει την αρχή της αποτελεσματικής ένδικης προστασίας.
Εντούτοις, κατά πάγια νομολογία, τα θεμελιώδη δικαιώματα, δεν αποτελούν απόλυτα προνόμια, αλλά μπορούν να περιέχουν περιορισμούς,
υπό την προϋπόθεση ότι οι περιορισμοί αυτοί ανταποκρίνονται πράγματι σε σκοπούς γενικού συμφέροντος που επιδιώκει το επίμαχο
μέτρο και δεν αποτελούν, ενόψει του επιδιωκομένου σκοπού, υπέρμετρη και επαχθή επέμβαση που θα προσέβαλε την ίδια την ουσία
των ούτως διασφαλιζομένων δικαιωμάτων (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση της 15ης Ιουνίου 2006, C-28/05, Dokter κ.λπ., Συλλογή
2006, σ. I‑5431, σκέψη 75 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία, καθώς και ΕΔΔΑ, απόφαση Fogarty κατά Ηνωμένου Βασιλείου της 21ης
Νοεμβρίου 2001,
Recueil des arrêts et décisions
2001-XI, § 33).
Πάντως, όπως η Ιταλική Κυβέρνηση παρατήρησε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, διαπιστώνεται καταρχάς ότι οι επίδικες εθνικές
διατάξεις αποσκοπούν σε ταχύτερη και ολιγότερο δαπανηρή διευθέτηση των διαφορών στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών,
καθώς και σε μείωση του φόρτου εργασίας των δικαστηρίων, και επιδιώκουν, κατά συνέπεια, θεμιτούς σκοπούς γενικού συμφέροντος.
Ακολούθως, φαίνεται ότι η επιβολή εξώδικης διαδικασίας επιλύσεως των διαφορών, όπως αυτή που προβλέπεται από την επίδικη στο
πλαίσιο της κύριας δίκης εθνική κανονιστική ρύθμιση, δεν είναι, ενόψει των ακριβών λεπτομερειών λειτουργίας της εν λόγω διαδικασίας
που αναφέρονται στις σκέψεις 54 έως 57 της παρούσας αποφάσεως, δυσανάλογη σε σχέση με τους επιδιωκόμενους σκοπούς. Πράγματι,
αφενός, όπως η γενική εισαγγελέας διαπίστωσε στο σημείο 47 των προτάσεών της, δεν υφίσταται ηπιότερη εναλλακτική λύση έναντι
της εφαρμογής υποχρεωτικής διαδικασίας, δεδομένου ότι η εισαγωγή μιας καθαρά προαιρετικής εξώδικης διαδικασίας διευθετήσεως
των διαφορών δεν αποτελεί εξίσου αποτελεσματικό μέσο για την επίτευξη των εν λόγω σκοπών. Αφετέρου, δεν υφίσταται πρόδηλη
δυσαναλογία μεταξύ των σκοπών αυτών και των ενδεχομένων μειονεκτημάτων που προκαλεί ο υποχρεωτικός χαρακτήρας της εξώδικης
διαδικασίας συμβιβασμού.
Κατόπιν των προεκτεθέντων, εκτιμάται ότι η επίμαχη στο πλαίσιο της κύριας δίκης εθνική διαδικασία τηρεί επίσης την αρχή της
αποτελεσματικής ένδικης προστασίας, υπό την επιφύλαξη των προϋποθέσεων που αναφέρονται στις σκέψεις 58 και 59 της παρούσας
αποφάσεως.
Συνεπώς, στο τεθέν ερώτημα πρέπει να δοθεί η εξής απάντηση:
–        Το άρθρο 34 της οδηγίας για την «καθολική υπηρεσία» έχει την έννοια ότι δεν απαγορεύει κανονιστική ρύθμιση κράτους μέλους
δυνάμει της οποίας οι διαφορές στον τομέα υπηρεσιών ηλεκτρονικής επικοινωνίας μεταξύ τελικών χρηστών και παρόχων των εν λόγω
υπηρεσιών, οι οποίες αφορούν δικαιώματα που απονέμει η εν λόγω οδηγία, πρέπει να αποτελούν αντικείμενο υποχρεωτικής απόπειρας
εξώδικου συμβιβασμού, η οποία λειτουργεί ως προϋπόθεση του παραδεκτού των ενδίκων βοηθημάτων.
–        Οι αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας καθώς και η αρχή της αποτελεσματικής ένδικης προστασίας επίσης δεν απαγορεύουν
εθνική κανονιστική ρύθμιση που επιβάλλει γι’ αυτές τις διαφορές την προηγούμενη εφαρμογή εξώδικης διαδικασίας συμβιβασμού,
οσάκις η διαδικασία αυτή δεν καταλήγει σε δεσμευτική για τα εμπλεκόμενα μέρη απόφαση, δεν καθυστερεί ουσιωδώς την άσκηση ενδίκου
βοηθήματος, αναστέλλει την παραγραφή των οικείων δικαιωμάτων και δεν προκαλεί έξοδα, ή προκαλεί ελάχιστα έξοδα, στα ενδιαφερόμενα
μέρη, εφόσον πάντως η ηλεκτρονική οδός δεν αποτελεί το μοναδικό μέσο προσβάσεως στην εν λόγω διαδικασία συμβιβασμού και είναι
δυνατή η λήψη προσωρινών μέτρων σε εξαιρετικές περιπτώσεις κατά τις οποίες το επείγον της καταστάσεως τα επιβάλλει.

Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον
του εθνικού δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν
παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τέταρτο τμήμα) αποφαίνεται:
Το άρθρο 34 της οδηγίας 2002/22/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, για την καθολική
υπηρεσία και τα δικαιώματα των χρηστών όσον αφορά δίκτυα και υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία «καθολική υπηρεσία»),
έχει την έννοια ότι δεν απαγορεύει κανονιστική ρύθμιση κράτους μέλους δυνάμει της οποίας οι διαφορές στον τομέα υπηρεσιών
ηλεκτρονικής επικοινωνίας μεταξύ τελικών χρηστών και παρόχων των εν λόγω υπηρεσιών, οι οποίες αφορούν δικαιώματα που απονέμει
η εν λόγω οδηγία, πρέπει να αποτελούν αντικείμενο υποχρεωτικής απόπειρας εξώδικου συμβιβασμού, η οποία λειτουργεί ως προϋπόθεση
του παραδεκτού των ενδίκων βοηθημάτων.
Οι αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας καθώς και η αρχή της αποτελεσματικής ένδικης προστασίας επίσης δεν απαγορεύουν
εθνική κανονιστική ρύθμιση που επιβάλλει γι’ αυτές τις διαφορές την προηγούμενη εφαρμογή εξώδικης διαδικασίας συμβιβασμού,
οσάκις η διαδικασία αυτή δεν καταλήγει σε δεσμευτική για τα εμπλεκόμενα μέρη απόφαση, δεν καθυστερεί ουσιωδώς την άσκηση ενδίκου
βοηθήματος, αναστέλλει την παραγραφή των οικείων δικαιωμάτων και δεν προκαλεί έξοδα, ή προκαλεί ελάχιστα έξοδα, στα ενδιαφερόμενα
μέρη, εφόσον πάντως η ηλεκτρονική οδός δεν αποτελεί το μοναδικό μέσο προσβάσεως στην εν λόγω διαδικασία συμβιβασμού και είναι
δυνατή η λήψη προσωρινών μέτρων σε εξαιρετικές περιπτώσεις κατά τις οποίες το επείγον της καταστάσεως τα επιβάλλει.
(υπογραφές)
*
Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.