CELEX: 62003CJ0404
Substancje i preparaty niebezpieczne
Sykatywy (środki wysuszające) zawierające ołów
Zakaz wprowadzania do obrotu
Dyrektywy 76/769/EWG i 94/60/WE

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni pkt 31, lit. e) załącznika I do dyrektywy Rady 76/769/EWG
z dnia 27 czerwca 1976 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych Państw Członkowskich
odnoszących się do ograniczeń we wprowadzaniu do obrotu i stosowaniu niektórych substancji i preparatów niebezpiecznych (Dz.U.
L 262, str. 201), zmienionej dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 94/60/WE z dnia 20 grudnia 1994 r. (Dz.U. L 365, str. 1)
(zwanej dalej „dyrektywą 76/769”).
Wniosek ten został złożony w ramach wszczętego przeciwko M. Dupuyowi i H. Rouvre’owi postępowania karnego w sprawie wprowadzania
do obrotu pewnych produktów o wysokiej zawartości ołowiu.

Ramy prawne

Uregulowania wspólnotowe
Zgodnie z pierwszym motywem dyrektywy 76/769 „wszelkie reguły dotyczące wprowadzania do obrotu substancji i preparatów niebezpiecznych
muszą mieć na celu ochronę społeczeństwa, szczególnie osób stosujących takie substancje i preparaty”.
Artykuł 1 ust. 2 i 3 tej dyrektywy stanowi:
„1.       Bez uszczerbku dla stosowania innych odpowiednich przepisów wspólnotowych niniejsza dyrektywa ma na celu ograniczenie wprowadzania
do obrotu i stosowania w Państwach Członkowskich Wspólnoty substancji i preparatów niebezpiecznych wymienionych w Załączniku.
[…]
3.      Do celów niniejszej dyrektywy:
a)       »substancje« oznaczają pierwiastki chemiczne i ich związki występujące w stanie naturalnym lub wytwarzane w przemyśle,
b)       »preparaty« oznaczają mieszanki lub roztwory złożone z dwóch lub większej liczby substancji”.
Punkt 31 załącznika I do dyrektywy 76/769 (wprowadzony przez dyrektywę 94/60) określa warunki ograniczenia we wprowadzaniu
do obrotu tych substancji w następujący sposób:
„Oznaczenie substancji, grup substancji lub preparatów

Warunki ograniczenia
31. Substancje wymienione w załączniku I do dyrektywy 67/548/EWG, klasyfikowane jako »substancje toksyczne ze względu na zaburzenia
rozrodczości kategorii 1 lub substancje toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości kategorii 2« i oznakowane oznakowaniem
ryzyka R 60: »Może wywoływać ujemny wpływ na płodność« i/lub R 61: »Podczas ciąży może stanowić zagrożenie dla dziecka« oraz:
Substancje toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości kategorii 1: patrz wykaz 5 w Dodatku
Substancje toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości kategorii 2: patrz wykaz 6 w Dodatku

Nie mogą być stosowane w substancjach i preparatach wprowadzanych do […] obrotu [i przeznaczonych do sprzedaży szerokiemu
kręgowi odbiorców] w indywidualnym stężeniu równym lub wyższym od:
[…]
Na zasadzie odstępstwa ten przepis nie ma zastosowania do:
[…]
e) farb artystycznych objętych dyrektywą 88/379/EWG”
Wskutek przyjęcia dyrektywy Komisji 97/10/WE z dnia 26 lutego 1997 r. dostosowującej po raz trzeci do postępu technicznego
załącznik I do dyrektywy Rady 76/769/EWG (Dz.U. L 68, str. 24), pkt 31 lit. e) załącznika I do dyrektywy 76/769 stał się jego
pkt 31 lit. d), zachowując to samo brzmienie.
Dyrektywa Rady 88/379/EWG z dnia 7 czerwca 1988 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych
Państw Członkowskich odnoszących się do klasyfikacji, pakowania i etykietowania preparatów niebezpiecznych (Dz.U. L 187, str. 14)
została uchylona i zastąpiona przez dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 1999/45/WE z dnia 31 maja 1999 r. (Dz.U. L 200,
str. 1).
W art. 2 tej ostatniej dyrektywy zostało zdefiniowanych kilka pojęć, między innymi – w ust. 1 – pojęcia „substancji” i „preparatów”,
a w ust. 2 – pojęcie „niebezpieczny”. Nie określono jednak w żaden sposób pojęcia „farb artystycznych”.

Uregulowania krajowe
Przepisy dotyczące stosowania substancji niebezpiecznych zostały zawarte w arrêté interministériel, du 7 août 1997, relatif
aux limitations de mise sur le marché et d’emploi de certains produits contenant des substances dangereuses (zarządzeniu międzyresortowym
z dnia 7 sierpnia 1997 r. w sprawie ograniczeń we wprowadzaniu do obrotu i stosowaniu pewnych produktów zawierających substancje
niebezpieczne) (JORF z dnia 17 sierpnia 1997 r., str. 12218). Artykuł 1 tego zarządzenia, zmienionego przez arrêté interministériel,
du 13 octobre 1998, relatif aux limitations de mise sur le marché et d’emploi de substances et préparations dangereuses (zarządzenie
międzyresortowe z dnia 13 października 1998 r. w sprawie ograniczeń we wprowadzaniu do obrotu i stosowaniu pewnych produktów
zawierających substancje niebezpieczne) (JORF z dnia 6 listopada 1998 r., str. 16772), stanowi:
„Przepisy szczególne dotyczące substancji i preparatów klasyfikowanych jako kancerogenne, mutagenne i toksyczne ze względu
na zaburzenia rozrodczości
a) Zakres zastosowania:
Zabronione jest wprowadzanie do obrotu i przywóz przeznaczonych dla niewyspecjalizowanego kręgu odbiorców określonych poniżej
substancji i preparatów:
–        substancji klasyfikowanych jako kancerogenne kategorii 1 lub 2, znajdujących się w załączniku I do niniejszego zarządzenia;
–        substancji klasyfikowanych jako mutagenne kategorii 1 lub 2, znajdujących się w załączniku II do niniejszego zarządzenia;
–        substancji klasyfikowanych jako toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości kategorii 1 lub 2, znajdujących się w załączniku
III do niniejszego zarządzenia;
–        preparatów zawierających jedną lub kilka wymienionych uprzednio substancji kancerogennych, mutagennych lub toksycznych ze
względu na zaburzenia rozrodczości, w indywidualnym stężeniu równym lub wyższym od stężenia określonego w załączniku I do
zarządzenia z dnia 20 kwietnia 1994 r. […] lub w tabeli VI zarządzenia z dnia 21 lutego 1990 r. […], gdy ograniczenie stężenia
nie zostało ustalone w zarządzeniu z dnia 20 kwietnia 1994 r. […].
Ten zakaz wprowadzania do obrotu i przywozu produktów przeznaczonych dla niewyspecjalizowanego kręgu odbiorców nie dotyczy
produktów przeznaczonych do użytku profesjonalnego.
[…]
Z zastrzeżeniem innych przepisów dotyczących etykietowania substancji i preparatów niebezpiecznych na opakowaniu ww. substancji
i preparatów powinna się znajdować wyraźna i niedająca się usunąć informacja:
»tylko do użytku profesjonalnego […]«.
b) Wyłączenie:
Niniejszy zakaz wprowadzania do obrotu i przywozu produktów przeznaczonych dla niewyspecjalizowanego kręgu odbiorców nie ma
zastosowania do następujących produktów przeznaczonych w swej ostatecznej formie dla końcowego użytkownika:
[…]
5º       Farb artystycznych”.

Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne
Oskarżeni w postępowaniu przed sądem krajowym: M. Dupuy i H. Rouvre, są odpowiednio prezesem i dyrektorem ds. administracyjnych
i finansowych w spółce Colart International (zwanej dalej COLART), z siedzibą w Le Mans (Francja).
W rezultacie dochodzeń przeprowadzonych w dniach 23 listopada 1999 r., 3, 29 i 30 marca 2000 r., a także w dniu 19 kwietnia
2000 r. funkcjonariusze directions départementales de la concurrence, de la consommation et de la répression des fraudes (departamentalnych
dyrekcji ds. konkurencji, ochrony konsumenta i zwalczania nadużyć) departamentów Nord, Oise i Sarthe (zwanych dalej „DDCCRF”)
stwierdzili, że trzy produkty spółki COLART o nazwach „Siccatif de Courtrai blanc”, „Siccatif de Courtrai brun” i „Huile Noire”
były produkowane i wprowadzane do obrotu z przeznaczeniem dla niewyspecjalizowanego kręgu odbiorców, podczas gdy zawartość
w nich ołowiu uzasadniała sklasyfikowanie ich jako preparatów toksycznych ze względu na zaburzenia rozrodczości.
W ocenie DDCCRF te trzy produkty nie mogą w żaden sposób być przeznaczone do sprzedaży niewyspecjalizowanemu kręgowi odbiorców,
a wprowadzać je do obrotu powinni wyłącznie specjaliści.
Oskarżonym w postępowaniu przed sądem krajowym zarzuca się nie tylko wprowadzenie tych produktów do obrotu z przeznaczeniem
dla niewyspecjalizowanego kręgu odbiorców, lecz także wprowadzenie niektórych z ich klientów w błąd poprzez przedstawienie
tych produktów jako objętych tylko zakazem samoobsługowej sprzedaży szerokiemu kręgowi odbiorców, podczas gdy produkty te
były objęte zakazem wprowadzania do obrotu.
Z postanowienia sądu krajowego wynika, że oskarżeni w postępowaniu przed nim nie podważają ani zawartości ołowiu w spornych
preparatach, ani zaklasyfikowania ich do kategorii preparatów toksycznych ze względu na zaburzenia rozrodczości, lecz twierdzą,
że zarzucane im przestępstwa nie miały miejsca, ponieważ – choć prawdą jest, że zakazano samoobsługowej sprzedaży tych produktów
– art. 1 rozporządzenia z dnia 7 sierpnia 1997 r. ustanawia odstępstwo dla „farb artystycznych”, które mogą być sprzedawane
niewyspecjalizowanemu kręgowi odbiorców, z zastrzeżeniem pewnych ograniczeń w sprzedaży przewidzianych w Code de la santé
publique (kodeks zdrowia publicznego).
Twierdzą oni ponadto, że ustanowione w zarządzeniu z dnia 7 sierpnia 1997 r. odstępstwo odpowiada transpozycji do prawa krajowego
przepisów mających zastosowanie w tym zakresie dyrektyw europejskich, między innymi załącznika I do dyrektywy 76/769.
Ich zdaniem należy uznać sporne sykatywy za objęte przewidzianym przez dyrektywę 76/769 odstępstwem dla „farb artystycznych”.
Wskazują oni bowiem, że produkty te muszą być koniecznie dodawane do farb używanych przez malarzy i że stanowią one wobec
tego ich składnik w pełnym znaczeniu tego słowa, a nie rozpatrywany osobno „dodatek”.
Nie podważając wcale, iż sporne produkty powinny – w celu ich zastosowania – zostać wymieszane z farbami, prokurator twierdzi
jednak, że mające zastosowanie akty należy interpretować w sposób literalny i że sykatywy nie należą do kategorii farb, lecz
dodatków.
W tych okolicznościach Tribunal de grande instance du Mans (sąd pierwszej instancji w Le Mans) postanowił zawiesić postępowanie
i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy przepisy prawa wspólnotowego dotyczące ograniczenia we wprowadzaniu do obrotu substancji i preparatów niebezpiecznych
– między innymi przepisy dyrektyw 76/769 i 94/60 […] – zabraniają wprowadzania do obrotu, w celu sprzedaży niewyspecjalizowanemu
kręgowi odbiorców, zawierających związki ołowiu sykatyw klasyfikowanych jako toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości,
czy też zezwalają na zastosowanie wobec tych produktów odstępstwa przewidzianego w tym zakresie dla »farb artystycznych«?”.

W przedmiocie pytania prejudycjalnego
Poprzez swoje pytanie sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, czy zawierające związki ołowiu sykatywy sklasyfikowane jako
toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości mogą zostać zakwalifikowane do kategorii „farb artystycznych” wchodzącej w zakres
stosowania dyrektywy 76/769, a zatem czy są objęte związanym z tą kategorią odstępstwem od zakazu wprowadzania do powszechnego
obrotu produktów toksycznych ze względu na zaburzenia rozrodczości.

Uwagi przedstawione Trybunałowi
Komisja podnosi w pierwszej kolejności, że wskazane w tym odstępstwie pojęcie „farby artystyczne” należy rozumieć jako obejmujące
używane przez artystów preparaty, które już posiadają zasadnicze właściwości farby, między innymi jej właściwości barwiące.
Nie jest wykluczone, że sam artysta dodaje jeszcze czegoś do tego preparatu, lecz czyni to w taki sposób, iż dodatek ten nie
wpływa na zasadnicze właściwości farby. Komisja twierdzi zatem, że „farby artystyczne” w znaczeniu pkt 31 załącznika I do
dyrektywy 76/769 oznaczają te preparaty, które zawierają już stanowiący zasadniczą właściwość farby składnik barwiący.
W opinii Komisji sykatywy to preparaty zawierające składniki metaliczne, dodane w celu zainicjowania, przyśpieszenia lub intensyfikacji
procesu wchłaniania tlenu przez powłokę farby lub też w celu wyeliminowania czynników utrudniających jej twardnienie. Sykatywy
są używane przede wszystkim w obrazach olejnych, skracając czas ich schnięcia oraz przyśpieszając proces utleniania się oleju.
Wybór sykatywy i jej zastosowane stężenie są ważnymi czynnikami wpływającymi na trwałość warstwy malarskiej.
Zdaniem Komisji sykatywy nie nadają używanej przez artystę farbie właściwości barwiącej i nie są one w malarstwie artystycznym
stosowane regularnie. Mogą one jednak okazać się niezbędne do użycia pewnych farb, między innymi tych bardzo wolno schnących.
Uwzględniając te uwagi i zgodnie z zasadą literalnej wykładni odstępstw Komisja twierdzi, że sykatywy są dodatkami, których
nie można traktować jako „farb artystycznych” i wobec których nie można stosować związanego z tymi farbami odstępstwa, a także
że są one przeznaczone do użytku profesjonalnego.
Rząd francuski twierdzi, że odstępstwo mające na podstawie dyrektywy 76/769 zastosowanie do „farb artystycznych” stanowi wyjątek
i powinno być – zgodnie z orzecznictwem Trybunału – interpretowane w sposób literalny. Taki sposób wykładni jest wynikiem
konieczności osiągnięcia celu w postaci ochrony zdrowia publicznego, do którego dąży między innymi dyrektywa 76/769. Skoro
zatem ta dyrektywa nie zawiera dodatkowych wskazówek, odstępstwo należy stosować jedynie wobec farb artystycznych – bez możliwości
rozciągnięcia go na produkty umożliwiające zastosowanie tych farb.

Odpowiedź Trybunału
Z pkt 31 załącznika I do dyrektywy 76/769 wynika, że „substancje wymienione w załączniku I do dyrektywy 67/548/EWG, klasyfikowane
jako »substancje toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości kategorii 1 lub substancje toksyczne ze względu na zaburzenia
rozrodczości kategorii 2«” nie mogą – jeśli przekroczą pewne stężenia – być stosowane w substancjach i preparatach przeznaczonych
do sprzedaży szerokiemu kręgowi odbiorców.
Z punktu tego wynika także, że na zasadzie odstępstwa zakaz ten nie ma zastosowania do objętych dyrektywą 88/379 „farb artystycznych”.
Tymczasem ani ta ostatnia dyrektywa, ani zastępująca ją dyrektywa 1999/45 nie wyjaśniają znaczenia, jakie należy nadać pojęciu
„farby artystyczne”.
W tych okolicznościach należy w pierwszej kolejności określić zasadnicze właściwości, które nadają substancji lub preparatowi
charakter farby. Jak słusznie zauważyła Komisja, pojęcie „farb artystycznych” powinno być interpretowane jako dotyczące preparatów
używanych przez artystów i posiadających już zasadnicze właściwości farby, między innymi jej właściwości barwiące.
Natomiast sykatywy, które nie zawierają żadnego składnika barwiącego ani nie mają żadnych właściwości barwiących, i z których
stosowania jedyną korzyścią jest przyśpieszenie procesu utleniania oleju, nie mogą być uznane za „farby artystyczne” w rozumieniu
pkt 31 załącznika I do dyrektywy 76/769. Przewidziane przez ten załącznik odstępstwo dotyczy jedynie preparatów zawierających
już składnik barwiący, który stanowi zasadniczą właściwość farby.
Należy następnie podkreślić, że odstępstwo to stanowi wyjątek od ogólnego zakazu wprowadzania do powszechnego obrotu produktów
klasyfikowanych jako „toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości kategorii 1 lub toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości
kategorii 2”.
Z orzecznictwa Trybunału wynika zaś, że ze względu na cel w postaci ochrony zdrowia publicznego, do którego dąży dyrektywa
76/769, ustanowiony przez nią zakaz dotyczący produktów klasyfikowanych jako „toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości
kategorii 1 lub toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości kategorii 2” podlega wykładni rozszerzającej, a ustanowiony
przez nią wyjątek dla farb artystycznych – wykładni zawężającej (zob. podobnie wyrok z dnia 1 kwietnia 2004 r. w sprawie C‑286/02
Bellio F.lli, dotyczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 46).
Ponieważ sykatywy nie zostały w szczególny sposób wymienione w ramach odstępstw przewidzianych w pkt 31 załącznika I dyrektywy
76/769 i ponieważ dyrektywa ta nie zawiera żadnych dodatkowych wyjaśnień, odstępstwo to może być stosowane tylko wobec produktów
wchodzących w zakres pojęcia „farb artystycznych”, gdyż nie ma możliwości rozciągnięcia go na produkty pozbawione właściwości
barwiących lub też których celem jest jedynie umożliwienie zastosowania takiej farby.
Tak zawężająca wykładnia zakresu odstępstwa znajduje potwierdzenie w przedstawionym w motywie pierwszym dyrektywy 76/769 jej
celu podstawowym. Jako że celem podstawowym jest ochrona społeczeństwa, a szczególnie osób stosujących substancje i preparaty
niebezpieczne, ogólną zasadą, którą należy stosować przy wdrażaniu niniejszej dyrektywy jest zakaz wszystkich produktów o
szkodliwym oddziaływaniu na zdrowie, od której to zasady zostały dopuszczone pewne – przewidziane przez tę dyrektywę w sposób
szczególny – odstępstwa.
W tych okolicznościach na postawione pytanie należy odpowiedzieć w ten sposób, że przepisy prawa wspólnotowego dotyczące ograniczenia
we wprowadzaniu do obrotu substancji i preparatów niebezpiecznych, między innymi przepisy dyrektywy 76/769, zabraniają wprowadzania
do obrotu w celu sprzedaży niewysp ecjalizowanemu kręgowi odbiorców zawierających związki ołowiu sykatyw klasyfikowanych jako
toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości.

W przedmiocie kosztów
Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów
TRYBUNAŁ (piąta izba)
orzeka, co następuje:
1)
Przepisy prawa wspólnotowego dotyczące ograniczenia we wprowadzaniu do obrotu substancji i preparatów niebezpiecznych, między
innymi przepisy dyrektywy Rady 76/769/EWG z dnia 27 lipca 1976 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych
Państw Członkowskich odnoszących się do ograniczeń we wprowadzaniu do obrotu i stosowaniu niektórych substancji i preparatów
niebezpiecznych, zmienionej przez dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 94/60/WE z dnia 20 grudnia 1994 r., zabraniają
wprowadzania do obrotu w celu sprzedaży niewyspecjalizowanemu kręgowi odbiorców zawierających związki ołowiu sykatyw klasyfikowanych
jako toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości.
Podpisy
*
Język postępowania: francuski.