CELEX: 62001CJ0502
Zabezpieczenie społeczne
Swobodny przepływ pracowników
Traktat WE
Rozporządzenie Rady (EWG) nr 1408/71
Świadczenia na pokrycie ryzyka potrzeby korzystania z usług opiekuńczych
Uiszczanie przez zakład ubezpieczający koszty usług opiekuńczych składek na ubezpieczenie na wypadek starości na rzecz osoby trzeciej świadczącej usługi opiekuńcze osobie korzystającej z tych usług

Postanowieniami z dnia 12 grudnia 2001 r. i z dnia 18 stycznia 2002 r., które wpłynęły do Trybunału odpowiednio w dniu 27 grudnia
2001 r. (C-502/01) oraz w dniu 4 lutego 2002 r. (C-31/02) Sozialgericht Hannover i Sozialgericht Aachen zwróciły się, na podstawie
art. 234 WE, z pytaniami prejudycjalnymi w przedmiocie wykładni przepisów Traktatu WE i prawa wtórnego odnoszących się do
swobodnego przepływu obywateli Unii, zwłaszcza rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania
systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków
ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, w wersji zmienionej i uaktualnionej rozporządzeniem Rady (WE) nr 118/97 z dnia
2 grudnia 1996 r. (Dz.U. 1997, L 28, str. 1) (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 1408/71”).
Pytania te przedstawiono w ramach sporów między, odpowiednio S. Gaumain-Cerii a Kaufmännische Krankenkasse – Pflegekasse (zwaną
dalej „kasą ubezpieczającą koszty usług opiekuńczych KKH”) oraz M. Barth a Landesversicherungsanstalt Rheinprovinz w przedmiocie
decyzji tych dwóch instytucji odmawiających uiszczania na ich rzecz składek na ubezpieczenie na wypadek starości, do których,
jak twierdzą, są one uprawnione jako osoby trzecie świadczące usługi opiekuńcze osobie korzystającej z tych usług będącej
beneficjentem świadczeń z niemieckiego ubezpieczenia społecznego na wypadek potrzeby korzystania z tychże usług (zwanego dalej
„ubezpieczeniem kosztów usług opiekuńczych”).

Krajowe ramy prawne
Ubezpieczenie kosztów usług opiekuńczych zostało wprowadzone w Niemczech w dniu 1 stycznia 1995 r. przez Pflegeversicherungsgesetz
(ustawą w sprawie ubezpieczenia społecznego na wypadek potrzeby korzystania z usług opiekuńczych), która stanowi księgę XI
Sozialgesetzbuch (kodeksu zabezpieczenia społecznego, zwanego dalej „SGB”). Ma ono na celu pokrycie kosztów poniesionych przez
ubezpieczonych znajdujących się w potrzebie korzystania z usług opiekuńczych, to znaczy znajdujących się w stałej potrzebie
uciekania się, w dużej mierze, do pomocy innych osób w celu zaspokojenia potrzeb życia codziennego (higiena ciała, żywienie,
poruszanie się, zajmowanie się domem itp.).
Każdy osoba ubezpieczona dobrowolnie bądź obowiązkowo z tytułu ubezpieczenia zdrowotnego jest obowiązana do opłacania składek
na system ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych.
Ubezpieczenie to uprawnia, po pierwsze, do świadczeń zmierzających do pokrycia kosztów poniesionych w związku z usługami opiekuńczymi
świadczonymi w miejscu zamieszkania przez osoby trzecie. Świadczenia te, zwane „domowymi usługami opiekuńczymi”, których ilość
zależy od stopnia potrzeby korzystania z tychże usług przez zainteresowaną osobę, mogą być spełniane bądź to w formie usług
opiekuńczych świadczonych przez upoważnione do tego instytucje, bądź też w formie miesięcznego zasiłku, zwanego „zasiłkiem
z tytułu usług opiekuńczych”, pozwalając beneficjentowi na wybór pomocy, jaką uważa on za najbardziej stosowną z uwagi na
swój stan.
Ubezpieczenie kosztów usług opiekuńczych uprawnia następnie do pokrycia kosztów opieki udzielanej ubezpieczonemu w domach
spokojnej starości lub domach opieki, do zasiłków przeznaczonych na pokrycie kosztów związanych z nieobecnością w okresach
urlopowych osoby trzeciej, która zwykle świadczy ubezpieczonemu usługi opiekuńcze, do zasiłków oraz dodatków na pokrycie różnych
kosztów poniesionych w związku ze znajdowaniem się ubezpieczonego w potrzebie korzystania z usług opiekuńczych, takich jak
zakup i instalacja specjalnych urządzeń bądź wykonanie robót związanych z przystosowaniem miejsca zamieszkania.
Wreszcie ubezpieczenie to pokrywa w pewnych okolicznościach koszty składek na ubezpieczenie na wypadek starości, jak również
ubezpieczenia od nieszczęśliwych wypadków osoby trzeciej, która świadczy usługi opiekuńcze ubezpieczonemu.
To właśnie w związku z uiszczaniem składek na ubezpieczenie na wypadek starości powstały rzeczone spory przed sądem krajowym.

Postępowania przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
S. Gaumain-Cerii, obywatelka niemiecka, i jej małżonek, obywatel francuski, zamieszkują we Francji i wykonują w niepełnym
wymiarze czasu działalność zawodową jako pracownicy przygraniczni w przedsiębiorstwie posiadającym siedzibę w Niemczech. Są
oni z tego tytułu objęci niemieckim ubezpieczeniem kosztów usług opiekuńczych. Ich mieszkający razem z nimi syn jest niepełnosprawny
i jako osoba pozostająca na utrzymaniu rodziców korzysta ze świadczeń z tytułu ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych, a mianowicie
z zasiłku z tytułu usług opiekuńczych. To rodzice sami pełnią, w miejscu zamieszkania i nieodpłatnie, rolę osoby trzeciej
świadczącej usługi opiekuńcze osobie korzystającej z tychże usług. Jednakże kasa ubezpieczająca koszty usług opiekuńczych
KKH, instytucja będąca w tej sprawie ubezpieczycielem na wypadek potrzeby korzystania z usług opiekuńczych, odmawia uiszczania
składek na ubezpieczenie na wypadek starości na rzecz S. Gaumain-Cerii i jej małżonka z tytułu świadczenia przez nich usług
opiekuńczych osobie będącej na ich utrzymaniu z takiego powodu, iż nie zamieszkują oni na terytorium Niemiec. Z właściwych
przepisów SGB wynika, że ze względu na niezawodowy charakter tej działalności oraz w braku miejsca zamieszkania na terytorium
krajowym nie podlegają oni obowiązkowi ani też nie są uprawnieni do ubezpieczenia społecznego na wypadek starości. Niezawodowy
charakter przedmiotowej działalności nie nadaje im również statusu pracownika mogącego powołać się na przepisy rozporządzenia
nr 1408/71.
Ze swej strony posiadająca obywatelstwo niemieckie M. Barth zamieszkuje w Belgii, w pobliżu granicy niemieckiej, i świadczy
w Niemczech usługi opiekuńcze emerytowanemu urzędnikowi. Otrzymuje ona od niego miesięczne wynagrodzenie wynoszące w przybliżeniu
400 EUR. Działalność M. Barth polegająca na świadczeniu usług opiekuńczych uważana jest również w świetle właściwych przepisów
SGB za działalność niezawodową. M. Barth nie wykonuje ponadto żadnej działalności zawodowej. Osoba korzystająca z usług opiekuńczych,
której świadczy ona te usługi, otrzymuje świadczenia z ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych od dwóch instytucji, Landesamt
für Besoldung und Versorgung Nordrhein-Westfalen jako instytucji podstawowego ubezpieczenia społecznego dla emerytowanych
urzędników, oraz PAX Familenfürsorge Krankenversicherung (zwanej dalej „PAX”), jako instytucji ubezpieczenia dodatkowego na
podstawie indywidualnej umowy, której zawarcie jest obowiązkowe i której warunki winny na mocy prawa odpowiadać tym, jakie
mają zastosowanie do podstawowego ubezpieczenia społecznego. Z przyczyn równoznacznych z tymi, jakie podano w stosunku do
S. Gaumain-Cerii odnoszących się do jej miejsca zamieszkania poza terytorium Niemiec, Landesversicherungsanstalt Rheinprovinz
zaprzestał opłacać składki pozwalające M. Barth na otrzymanie prawa do emerytury, składki, które dotychczas płaciły PAX i Landesamt.
S. Gaumain-Cerii i M. Barth wszczęły postępowania przed Sozialgerich Hannover i Socialgericht Aachen, kwestionując niekorzystne
dla nich decyzje i żądając uiszczania przez zakład ubezpieczający koszty usług opiekuńczych składek na ubezpieczenie na wypadek
starości z tytułu świadczenia przez nie usług opiekuńczych osobie korzystającej z tychże usług.
W tych okolicznościach Sozialgerich Hannover postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami
prejudycjalnymi:
„1)      Czy pojęcia „świadczenia w razie choroby” i „świadczenia z tytułu starości” w rozumieniu art. 1 rozporządzenia nr 1408/71
obejmują, a jeśli tak to w jakich okolicznościach, świadczenia wypłacane przez jednego ubezpieczyciela innemu ubezpieczycielowi,
w sytuacji gdy ubezpieczony wynosi z tego jedynie abstrakcyjną i pośrednią korzyść (opłacanie składek na ubezpieczenie emerytalne
przez zakład ubezpieczający koszty usług opiekuńczych na rzecz osoby świadczącej nieodpłatnie usługi opiekuńcze)?
2)      Czy zasada niedyskryminacji, jaka wywodzi się z prawa pierwotnego bądź wtórnego wymaga, aby świadczenia określone w pytaniu
pierwszym były należne bez względu na to, czy działalność stanowiąca podstawę ich uzyskania jest wykonywana w Niemczech lub
w innym z Państw Członkowskich Unii Europejskiej i niezależnie od stałego miejsca zamieszkania ubezpieczonego lub osoby korzystającej
bezpośrednio z tych świadczeń?”.
Ze swej strony Socialgericht Aachen postanowił również zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami
prejudycjalnymi:
„1)      Czy przepisy rozporządzenia […] nr 1408/71 […] znajdują również zastosowanie w odniesieniu do niemieckiego systemu ubezpieczeń
kosztów usług opiekuńczych, jeśli ryzyko potrzeby korzystania z usług opiekuńczych objęte jest (w niniejszym przypadku częściowo),
zgodnie z postanowieniami § 23 w związku z § 110 Sozialgesetzbuch (niemieckiego kodeksu zabezpieczenia społecznego) – soziale
Pflegeversicherung (ubezpieczenia społecznego na wypadek potrzeby korzystania z usług opiekuńczych) – (SGB XI), prywatnym
ubezpieczeniem na wypadek potrzeby korzystania z usług opiekuńczych?
2)      Czy składki na obowiązkowy system ubezpieczeń na wypadek starości, które zakłady ubezpieczeń mają obowiązek odprowadzać na
wypadek potrzeby korzystania z usług opiekuńczych na rzecz osób świadczących niezawodowo usługi opiekuńcze osobom korzystającym
z tych usług, zgodnie z § 44 SGB XI w związku z § 3 zdanie pierwsze pkt 1a i § 166 ust. 2 Sozialgesetzbuch – Gesetzliche Rentenversicherung
(system obowiązkowych ubezpieczeń na wypadek starości) – (SGB VI), stanowią „świadczenie w razie choroby” w rozumieniu art. 4
ust. 1 lit. a) rozporządzenia […] nr 1408/71? Czy, w przypadku odpowiedzi twierdzącej, świadczenie takie może być również
wypłacane osobom świadczącym usługi opiekuńcze osobom z nich korzystającym w kraju właściwego zakładu ubezpieczeń społecznych,
ale które zamieszkują w innym Państwie Członkowskim?
3)      Czy osoby świadczące usługi opiekuńcze w rozumieniu § 19 SGB XI są pracownikami w rozumieniu art. 39 WE? Czy, w przypadku
odpowiedzi twierdzącej, sprzeciwia się to zatem odmówieniu im świadczenia polegającego na „opłacaniu składek na ubezpieczenie
na wypadek starości” z uwagi na to, że nie mają one stałego miejsca zamieszkania lub zwykłego miejsca zamieszkania na terytorium
właściwego Państwa Członkowskiego?”.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych

W przedmiocie dopuszczalności
Rząd niemiecki zaznacza, iż pytania zadane przez Sozialgerich Aachen są bez znaczenia. Zdaniem tego rządu M. Barth skorzystała
już na podstawie uregulowań krajowych z prawa do zapłaty składek na obowiązkowe ubezpieczenie na wypadek starości z racji
tego, iż działalność polegająca na świadczeniu usług opiekuńczych jest wykonywana w Niemczech. Miejsce zamieszkania M. Barth
jest bez znaczenia i jej odwołanie winno być uwzględnione.
Jak podkreślił to wiele razy Trybunał, procedura przewidziana w art. 234 WE jest narzędziem współpracy między nim a sądami
krajowymi, które pozwala mu na udostępnienie tymże sądom wykładni prawa wspólnotowego, koniecznej dla rozstrzygnięcia sporów,
w których sądy te są właściwe orzekać. Z drugiej strony w ramach tej procedury do Trybunału nie należy dokonywanie wykładni
prawa wewnętrznego Państwa Członkowskiego i poza przypadkami wyjątkowymi to na sądzie krajowym, który jako jedyny posiada
bezpośrednią znajomość stanu faktycznego sprawy i przedłożonych przez strony argumentów i który będzie musiał przejąć odpowiedzialność
za mające zapaść orzeczenie sądowe, spoczywa – w celu wydania wyroku – dokonanie oceny, z pełną znajomością przedłożonej mu
sprawy, stosowności podniesionych w rozpatrywanym przez niego sporze kwestii prawnych oraz konieczności wydania orzeczenia
w trybie prejudycjalnym (zob. w szczególności wyrok z dnia 14 lutego 1980 r. w sprawie 53/79 Damiani, Rec. str. 273, pkt 5).
W tym wypadku nie wydaje się, aby pytania zadane przez Sozialgericht Aachen wpisywały się w szczególny kontekst stanowiący
usprawiedliwienie dla braku dokonania ich analizy.

Co do istoty sprawy
W istocie pytania zadane przez obydwa sądy krajowe dotyczą dwóch zasadniczych kwestii.
Po pierwsze, sądy te zapytują, czy świadczenie takie jak uiszczenie przez zakład ubezpieczający na wypadek potrzeby korzystania
z usług opiekuńczych składek na ubezpieczenie społeczne na wypadek starości na rzecz osoby trzeciej, która świadczy usługi
opiekuńcze w miejscu zamieszkania osobie korzystającej z tych usług, w okolicznościach, jakie mają miejsce w sprawach przed
sądem krajowym, stanowi świadczenie w razie choroby lub świadczenie z tytułu starości w rozumieniu rozporządzenia nr 1408/71.
Sozialgericht Aachen zapytuje w szczególności, czy fakt, iż rzeczone świadczenie jest spełnione przez instytucję prawa prywatnego,
działającą na takich warunkach jak PAX względem osoby, której usługi opiekuńcze świadczy M. Barth, ma wpływ na odpowiedź (pierwsze
pytania Sozialgericht Hannover i Sozialgericht Aachen oraz pierwsza część pytania drugiego Sozialgericht Aachen).
Po drugie, sądy krajowe zapytują, czy Traktat WE, zwłaszcza art. 39 WE, rozporządzenie nr 1408/71 lub inne przepisy prawa
wtórnego sprzeciwiają się temu, aby odmówiono rzeczonego świadczenia z takiego powodu, iż osoba korzystająca z usług opiekuńczych
bądź osoba trzecia, która świadczy jej usługi opiekuńcze, w okolicznościach, jakie mają miejsce w sprawach przed sądem krajowym,
zamieszkują poza państwem właściwym, to znaczy państwem, w którym znajduje się instytucja ubezpieczająca osobę korzystającą
z usług opiekuńczych na wypadek potrzeby korzystania z tychże usług (drugie pytanie Sozialgericht Hannover, druga część pytania
drugiego i pytanie trzeciego Sozialgericht Aachen).

W przedmiocie stosowania rozporządzenia nr 1408/71 do kwestii uiszczenia składek na ubezpieczenie na wypadek starości na rzecz
osoby trzeciej świadczącej usługi opiekuńcze osobie korzystającej z tych usług w okolicznościach, jakie mają miejsce w sprawach
spornych przed sądami krajowymi
W wyroku z dnia 5 marca 1998 r. w sprawie C-160/96 Molenaar, Rec. str. I-843, wydanym w odpowiedzi na pytanie prejudycjalne
podniesione w ramach sporu dotyczącego odmowy zapłaty zasiłku z tytułu usług opiekuńczych osobom objętym ubezpieczeniem kosztów
usług opiekuńczych z takiego powodu, iż nie zamieszkiwały one w Niemczech, Trybunał zaznaczył, iż:
„22      […] z akt sprawy wynika, że świadczenia z ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych mają na celu rozwinięcie samodzielności
osób korzystających z tychże usług, zwłaszcza w kwestiach finansowych. W szczególności wprowadzony system zmierza do tego,
aby popierać profilaktykę i readaptację, przedkładając je nad usługi opiekuńcze, i do tego, aby faworyzować usługi opiekuńcze
świadczone w miejscu zamieszkania nad te świadczone ambulatoryjnie.
23       Ubezpieczenie kosztów usług opiekuńczych uprawnia do otrzymania całkowitej lub częściowej zapłaty za pewne wydatki poniesione
w związku ze znajdowaniem się ubezpieczonego w potrzebie korzystania z usług opiekuńczych, takich jak usługi opiekuńcze świadczone
w miejscu zamieszkania, w centrach bądź instytucjach wyspecjalizowanych, zakup niezbędnych ubezpieczonemu urządzeń, wykonanie
prac w jego miejscu zamieszkania, jak również wypłaty miesięcznej pomocy finansowej, pozwalającej ubezpieczonemu na wybór
odpowiadającego mu sposobu świadczenia usług opiekuńczych oraz na przykład na wypłatę, w takiej czy w innej formie, wynagrodzenia
osobie świadczącej mu te usługi. System ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych zapewnia ponadto niektórym z tych osób trzecich
ochronę ubezpieczeniową na pokrycie ryzyka nieszczęśliwego wypadku, starości i inwalidztwa.
24      Świadczenia tego typu mają zatem zasadniczo na celu uzupełnienie świadczeń z ubezpieczenia zdrowotnego, z którymi są one ponadto
związane na poziomie organizacyjnym, aby polepszyć stan zdrowia i jakość życia osób korzystających z usług opiekuńczych.
25      W tych okolicznościach, nawet jeśli posiadają one właściwe im cechy, takie świadczenia winny być uważane za »świadczenia w razie
choroby« w rozumieniu art. 4 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 1408/71”.
Z tego orzeczenia wynika, iż świadczenia zmierzające do zapewnienia objęcia ochroną ubezpieczeniową na wypadek starości osoby
trzeciej świadczącej usługi opiekuńcze osobie korzystającej z tych usług, takie jak przewidziane ubezpieczeniem kosztów usług
opiekuńczych, stanowią również „świadczenia w razie choroby” na rzecz osoby korzystającej z usług opiekuńczych w rozumieniu
art. 4 ust 1 lit. a) rozporządzenia nr 1408/71. Żadna okoliczność szczególna dla postępowania w niniejszej sprawie nie prowadzi
do ponownego dokonania tejże oceny.
W szczególności okoliczność, iż osoba trzecia świadcząca usługi opiekuńcze osobie korzystającej z tych usług czerpie korzyści
osobiste z takich świadczeń, nie zmienia, jak podkreśla to PAX, faktu, że osoba, której potrzeba korzystania z tychże usług
usprawiedliwia przyznanie całości świadczeń z tytułu usług opiekuńczych, staje się w ten sposób beneficjentem systemu, którego
celem jest udzielenie jej pomocy na najbardziej, na ile jest to możliwe, korzystnych warunkach w otrzymaniu usług opiekuńczych,
których wymaga jej stan. Rzeczone świadczenie wchodzi zatem z tego tytułu w zakres gałęzi ubezpieczenia zdrowotnego. To samo
można ponadto powiedzieć o tzw. zasiłku z tytułu usług opiekuńczych, jeśli zasiłek ten jest w całości lub w części wykorzystany
na wypłatę wynagrodzenia osobie trzeciej świadczącej usługi opiekuńcze osobie z nich korzystającej, jak to ma miejsce w przypadku
M. Barth.
Podobnie fakt, iż ubezpieczenie kosztów usług opiekuńczych zapewnia czasami w całości lub w części na podstawie prywatnej
umowy ubezpieczyciel prywatny, nie może w tym wypadku stać się przyczyną jego wyłączenia poza zakres stosowania rozporządzenia
nr 1408/71, ponieważ zawarcie takiej umowy wynika bezpośrednio ze stosowania przedmiotowego ustawodawstwa w dziedzinie ubezpieczeń
społecznych. W tym kontekście, w przeciwieństwie do tego co zakładał rząd grecki w swoich uwagach przedłożonych Trybunałowi,
sporne zobowiązanie nie wynika z postanowień umownych, o których mowa w art. 1 lit. j) akapit drugi rozporządzenia nr 1408/71,
które co do zasady nie są objęte zakresem stosowania rzeczonego rozporządzenia.
Należy zatem odpowiedzieć na pierwszą serię pytań sądów krajowych, która została streszczona w punkcie 17 niniejszego wyroku,
iż świadczenie dokonane przez zakład ubezpieczający koszty usług opiekuńczych, polegające na uiszczaniu składek na ubezpieczenie
na wypadek starości na rzecz osoby trzeciej, która świadczy usługi opiekuńcze osobie korzystającej z usług opiekuńczych w miejscu
jej zamieszkania w okolicznościach mających miejsce w sprawach przed sądem krajowym, stanowi świadczenie w razie choroby na
korzyść osoby korzystającej z usług opiekuńczych objęte rozporządzeniem nr 1408/71.
W przedmiocie możliwości odmowy uiszczania składek na ubezpieczenie na wypadek starości na rzecz osoby trzeciej świadczącej
usługi opiekuńcze osobie korzystającej z tych usług na takiej podstawie, iż jedna lub druga z tych osób zamieszkują na terytorium
innego Państwa Członkowskiego niż państwo właściwe
Należy przede wszystkim zbadać, jeśli chodzi o przypadek S. Gaumain-Cerri, czy uiszczanie składek na ubezpieczenie na wypadek
starości na rzecz osoby trzeciej świadczącej usługi opiekuńcze osobie korzystającej z tych usług winno nastąpić zgodnie z ustawodawstwem
państwa miejsca zamieszkania osoby korzystającej z usług opiekuńczych, czy też zgodnie z ustawodawstwem państwa właściwego,
które to państwa są w tym przypadku różne.
W tym kontekście w ww. wyroku w sprawie Molenaar Trybunał musiał zbadać, czy różnorodne świadczenia z ubezpieczenia kosztów
usług opiekuńczych stanowiły świadczenia „rzeczowe” w razie choroby, czy też świadczenia „pieniężne” w razie choroby. W istocie
– zgodnie z art. 19 i 20 rozporządzenia nr 1408/71, które odnoszą się, jeśli chodzi o ubezpieczenie zdrowotne i ubezpieczenie
na wypadek macierzyństwa pracowników najemnych lub osób prowadzących działalność na własny rachunek i członków ich rodzin,
do sytuacji, w których zainteresowani zamieszkują w Państwie Członkowskim innym niż państwo właściwe, zwłaszcza jako pracownicy
przygraniczni – fakt, iż dane świadczenia są świadczeniami „rzeczowymi” lub świadczeniami „pieniężnymi” może mieć wpływ na
to, które ustawodawstwo znajduje zastosowanie.
W ww. wyroku w sprawie Molenaar Trybunał orzekł:
„31      W wyroku z dnia 30 czerwca 1966 r. w sprawie 61/65 Vaassen-Göbbels, Rec. str. 377, a w szczególności str. 400,, Trybunał zaznaczył
już, jeśli chodzi o rozporządzenie Rady nr 3 z dnia 25 września 1958 r. w sprawie ubezpieczenia społecznego pracowników przemieszczających
się (Dz.U. 30, str. 561), które poprzedzało rozporządzenie nr 1408/71 i stosowało te same terminy, iż pojęcie »świadczenia
rzeczowego« nie wyklucza świadczeń polegających na zapłatach dokonanych przez instytucję będącą dłużnikiem, zwłaszcza w formie
uiszczania lub zwrotu kosztów oraz że pojęcie »świadczeń pieniężnych« obejmuje zasadniczo świadczenia zmierzające do rekompensaty
za utratę wynagrodzenia przez chorego pracownika.
32      Jak zaznaczono powyżej […], świadczenia z ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych polegają po pierwsze na uiszczeniu lub
zwrocie kosztów poniesionych w związku z tym, że zainteresowany znajduje się w potrzebie korzystania z usług opiekuńczych,
a zwłaszcza kosztów medycznych spowodowanych taką potrzebą. Takie świadczenia, mające na celu pokrycie kosztów usług opiekuńczych
świadczonych ubezpieczonemu zarówno w jego miejscu zamieszkania, jak i w wyspecjalizowanej instytucji, kosztów nabycia urządzeń
oraz wykonania prac, mieszczą się bezspornie w pojęciu »świadczenia rzeczowe«, o których mowa [w art.] 19 ust. 1 lit. a) […]
rozporządzenia nr 1408/71.
33      Z drugiej strony, mimo iż celem zasiłku z tytułu usług opiekuńczych jest również pokrycie niektórych kosztów poniesionych
w związku ze znalezieniem się w potrzebie korzystania z usług opiekuńczych, w szczególności tych związanych z pomocą udzieloną
przez osobę trzecią, a nie rekompensata za utratę wynagrodzenia przez beneficjenta tego zasiłku, to jednak wykazuje on cechy
odróżniające go od świadczeń rzeczowych z ubezpieczenia zdrowotnego.
34      Po pierwsze, zapłata zasiłku dokonywana jest okresowo i nie zależy ani od uprzedniego poniesienia pewnych wydatków, takich
jak wydatki z tytułu usług opiekuńczych, ani a fortiori od przedstawienia zaświadczeń poniesionych kosztów. Po drugie, kwota
zasiłku jest ustalona i niezależna od poniesionych w rzeczywistości przez beneficjenta kosztów związanych z zaspokojeniem
jego codziennych potrzeb. Po trzecie, beneficjent posiada ogromną swobodę korzystania z kwot, które są mu w ten sposób przyznane.
W szczególności, jak zaznaczył to sam rząd niemiecki, zasiłek z tytułu usług opiekuńczych może być wykorzystany przez beneficjenta,
aby wynagrodzić osobę z jego rodziny bądź z jego otoczenia, która świadczy mu nieodpłatnie usługi opiekuńcze.
35      Zasiłek z tytułu usług opiekuńczych przyjmuje zatem formę pomocy finansowej, pozwalającej na całościowe polepszenie poziomu
życia osób korzystających z usług opiekuńczych, stanowiąc rekompensatę za dodatkowe koszty poniesione w związku z potrzebą,
w jakiej znajdują się te osoby.
36      Należy zatem stwierdzić, iż świadczenie takie jak zasiłek z tytułu usług opiekuńczych, wchodzi w skład »świadczeń pieniężnych
« z ubezpieczenia zdrowotnego o których mowa w [art.] 19 ust. 1 lit. b) […] rozporządzenia nr 1408/71”.
Uiszczanie składek na ubezpieczenie na wypadek starości na rzecz osoby trzeciej, do której usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania
ucieka się osoba z nich korzystająca, winno być samo w sobie zakwalifikowane jako świadczenie pieniężne z ubezpieczenia zdrowotnego
ze względu na swój pomocniczy charakter w stosunku do tak zwanego zasiłku z tytułu usług opiekuńczych, w takim znaczeniu,
że stanowi ono bezpośrednie uzupełnienie tego zasiłku w odniesieniu do jednego z jego możliwych celów, a mianowicie korzystania
w miejscu zamieszkania z usług opiekuńczych osoby trzeciej, które to korzystanie czyni ono łatwiejszym.
Tak więc z art. 19 ust. 1 lit. b) i ust. 2 rozporządzenia nr 1408/71 wynika, iż członkowie rodziny pracownika, który zamieszkuje
na terytorium innego Państwa Członkowskiego niż właściwe Państwo Członkowskie, winni posiadać możliwość korzystania w tym
państwie miejsca zamieszkania ze świadczeń pieniężnych z ubezpieczenia zdrowotnego wypłacanych przez właściwą instytucję innego
Państwa Członkowskiego zgodnie ze stosowanym przez nią ustawodawstwem, chyba że są oni uprawnieni do tych samych świadczeń
na podstawie ustawodawstwa państwa, na terytorium którego zamieszkują. Stąd uiszczanie składek na ubezpieczenie na wypadek
starości na rzecz osoby trzeciej świadczącej usługi opiekuńcze osobie korzystającej z tych usług, która zamieszkuje we Francji
i która jest członkiem rodziny pracownika objętego niemieckim ubezpieczeniem kosztów usług opiekuńczych, winno być zapewnione
przez właściwą niemiecką instytucję zgodnie z ustawodawstwem dotyczącym ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych, tak jakby
rzeczona osoba korzystająca z tych usług zamieszkiwała w Niemczech, chyba że posiada ona prawo do równoważnego świadczenia
na podstawie ustawodawstwa francuskiego.
Z akt sprawy nie wynika, iż w pierwszej sprawie przed sądem krajowym kasa ubezpieczająca koszty usług opiekuńczych KKH twierdziła,
że ustawodawstwo francuskie zezwalało na uiszczanie składek na ubezpieczenie na wypadek starości na rzecz S. Gaumain-Cerri
z tytułu świadczenia przez nią usług opiekuńczych jej synowi korzystającemu z tych usług. W braku takiej możliwości, w okolicznościach
opisanych w poprzednim punkcie, winno znaleźć zastosowanie ustawodawstwo państwa właściwego, w tym wypadku ustawodawstwo Niemiec.
Jeśli chodzi o przypadek osoby, której usługi opiekuńcze świadczy M. Barth, to bezspornym jest, iż zastosowanie ma ustawodawstwo
państwa właściwego, w tym wypadku również ustawodawstwo Niemiec, gdzie zamieszkuje ta osoba korzystająca z usług opiekuńczych.
Pozostaje zatem zbadać, w sytuacji kiedy znajduje zastosowanie ustawodawstwo państwa właściwego, czy właściwa instytucja może
odmówić przyznania szczególnego świadczenia z ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych, a mianowicie uiszczania składek na
ubezpieczenie na wypadek starości na rzecz osoby trzeciej świadczącej usługi opiekuńcze osobie korzystającej z tych usług
z takiego powodu, że ta osoba trzecia nie zamieszkuje na terytorium właściwego Państwa Członkowskiego.
W przypadkach, jakie są przedmiotem sporów przed sądem krajowym, narzuca się w każdym razie odpowiedź przecząca, bez potrzeby
wypowiedzenia się, jak uczynili to niektórzy interwenienci przedkładający swoje uwagi Trybunałowi, w kwestii posiadania przez
zainteresowane osoby trzecie statusu pracownika w rozumieniu art. 39 WE lub rozporządzenia nr 1408/71.
W istocie bezspornym jest, iż w sprawach przed sądem krajowym te osoby trzecie posiadają przyznane art. 17 WE obywatelstwo
Unii.
Status obywatela Unii pozwala obywatelom Państw Członkowskich, którzy znajdują się w takiej samej sytuacji, korzystać, w dziedzinie
objętej zakresem stosowania Traktatu, z takiego samego traktowania wobec prawa, z zastrzeżeniem wyraźnie przewidzianych w tym
względzie wyjątków (zob. w szczególności wyrok z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie C-224/98 D’Hoop, Rec. str. I-6191, pkt 28).
Zatem w przypadkach, jakie mają miejsce w sprawach przed sądem krajowym, odmowa uiszczania składek na ubezpieczenie na wypadek
starości na rzecz osoby trzeciej świadczącej usługi opiekuńcze osobie korzystającej z tych usług z takiego jedynie powodu,
iż nie zamieszkuje ona na terytorium państwa właściwego, którego ustawodawstwo ma zastosowanie, prowadzi do odmiennego traktowania
osób znajdujących się w tej samej sytuacji, a mianowicie niezawodowo świadczących usługi opiekuńcze w rozumieniu ustawodawstwa
państwa właściwego na rzecz osób objętych przewidzianym tym samym ustawodawstwem ubezpieczeniem kosztów usług opiekuńczych.
W tym kontekście, biorąc pod uwagę cel działalności wykonywanej przez osoby trzecie świadczące usługi opiekuńcze osobom korzystającym
z tych usług, kryterium miejsca zamieszkania tych osób trzecich okazuje się w istocie nie czynnikiem determinującym w sposób
obiektywny różne sytuacje i uzasadniającym różne traktowanie, lecz różnym traktowaniem w sytuacjach porównywalnych stanowiącym
zabronioną przez prawo wspólnotowe dyskryminację.
Należy zatem odpowiedzieć na drugą serię pytań sądów krajowych, która została streszczona w punkcie 18 niniejszego wyroku,
że o ile chodzi o świadczenia z niemieckiego ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych, przyznane w okolicznościach mających
miejsce w sprawach przed sądem krajowym ubezpieczonemu zamieszkującemu na terytorium państwa właściwego lub osobie zamieszkującej
na terytorium innego Państwa Członkowskiego i objętej tym ubezpieczeniem jako członek rodziny pracownika, to zarówno Traktat,
zwłaszcza art. 17 WE, jak i rozporządzenie nr 1408/71, sprzeciwiają się temu, aby właściwy zakład odmówił uiszczenia składek
na ubezpieczenie na wypadek starości na rzecz obywatela Państwa Członkowskiego spełniającego rolę osoby trzeciej świadczącej
usługi opiekuńcze uprawnionemu do tych świadczeń z takiego powodu, że ta osoba trzecia lub wyżej wymieniony uprawniony zamieszkują
w Państwie Członkowskim innym niż państwo właściwe.

W przedmiocie kosztów
Koszty poniesione przez rządy niemiecki i grecki, jak również przez Komisję, którzy przedstawili uwagi Trybunałowi, nie podlegają
zwrotowi. Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii
podniesionej przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach.
Z powyższych względów
TRYBUNAŁ (druga izba)
stanowiąc w przedmiocie przedstawionych mu postanowieniami z dnia 12 grudnia 2001 r. i z dnia 18 stycznia 2002 r. przez Sozialgericht
Hannover i Sozialgericht Aachen pytań, orzeka, co następuje:
1)
Świadczenie dokonane przez zakład ubezpieczający koszty usług opiekuńczych, polegające na uiszczaniu składek na ubezpieczenie
na wypadek starości na rzecz osoby trzeciej, która świadczy usługi opiekuńcze osobie korzystającej z usług opiekuńczych w miejscu
jej zamieszkania, w okolicznościach mających miejsce w sprawach przed sądem krajowym, stanowi świadczenie w razie choroby
na korzyść osoby korzystającej z usług opiekuńczych, objęte rozporządzeniem Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r.
w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny
rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, w wersji zmienionej i uaktualnionej rozporządzeniem
Rady (WE) nr 118/97 z dnia 2 grudnia 1996 r.
2)
O ile chodzi o świadczenia z niemieckiego ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych, przyznane w okolicznościach mających miejsce
w sprawach przed sądem krajowym ubezpieczonemu zamieszkującemu na terytorium państwa właściwego lub osobie zamieszkującej
na terytorium innego Państwa Członkowskiego i objętej tym ubezpieczeniem jako członek rodziny pracownika, to zarówno Traktat,
zwłaszcza art. 17 WE, jak i rozporządzenie nr 1408/71 w wersji zmienionej i uaktualnionej rozporządzeniem nr 118/97, sprzeciwiają
się temu, aby właściwy zakład odmówił uiszczenia składek na ubezpieczenie na wypadek starości na rzecz obywatela Państwa Członkowskiego
spełniającego rolę osoby trzeciej świadczącej usługi opiekuńcze uprawnionemu do tych świadczeń z takiego powodu, że ta osoba
trzecia lub wyżej wymieniony uprawniony zamieszkują w Państwie Członkowskim innym niż państwo właściwe.
Timmermans
Puissochet
Schintgen
Macken

Colneric
Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 8 lipca 2004 r.
Sekretarz

Prezes drugiej izby
R. Grass

C. W. A. Timmermans
*
Język postępowania: niemiecki.