CELEX: 62009CJ0250
Richtlijn 2000/78/EG
Artikel 6, lid 1
Verbod van discriminatie op grond van leeftijd
Hoogleraren
Nationale bepaling die voorziet in sluiten van arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd vanaf leeftijd van 65 jaar
Ambtshalve pensionering op 68 jaar
Rechtvaardiging van verschillen in behandeling op grond van leeftijd

De verzoeken om een prejudiciële beslissing betreffen de uitlegging van artikel 6, lid 1, van richtlijn 2000/78/EG van de
Raad van 27 november 2000 tot instelling van een algemeen kader voor gelijke behandeling in arbeid en beroep (PB L 303, blz. 16).
Deze verzoeken zijn ingediend in het kader van gedingen tussen V. Georgiev en de Tehnicheski universitet – Sofia, filial Plovdiv
(Technische Universiteit Sofia – afdeling Plovdiv; hierna: „universiteit”) betreffende, enerzijds, de indienstneming van Georgiev
bij overeenkomst voor bepaalde tijd na het bereiken van de leeftijd van 65 jaar en, anderzijds, de ambtshalve pensionering
van Georgiev op de leeftijd van 68 jaar.

Toepasselijke bepalingen

Unierecht
Richtlijn 2000/78
Punt 25 van de considerans van richtlijn 2000/78 luidt:
„Het verbod op discriminatie op grond van leeftijd vormt een fundamenteel element om de in de werkgelegenheidsrichtsnoeren
gestelde doelen te bereiken en de diversiteit bij de arbeid te bevorderen; niettemin kunnen verschillen in behandeling op
grond van leeftijd in bepaalde omstandigheden gerechtvaardigd zijn en derhalve specifieke bepalingen nodig maken die naargelang
de situatie in de lidstaten kunnen verschillen; het is derhalve van essentieel belang onderscheid te maken tussen verschillen
in behandeling die gerechtvaardigd zijn, met name door legitieme doelstellingen van het beleid op het terrein van de werkgelegenheid,
de arbeidsmarkt en de beroepsopleiding, en discriminatie die verboden moet worden.”
Artikel 1 van die richtlijn bepaalt dat zij „tot doel [heeft] met betrekking tot arbeid en beroep een algemeen kader te creëren
voor de bestrijding van discriminatie op grond van godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid zodat
in de lidstaten het beginsel van gelijke behandeling toegepast kan worden”.
Artikel 2, leden 1 en 2, sub a, van die richtlijn bepaalt:
„1.      Voor de toepassing van deze richtlijn wordt onder het beginsel van gelijke behandeling verstaan de afwezigheid van elke vorm
van directe of indirecte discriminatie op basis van een van de in artikel 1 genoemde gronden.
2.      Voor de toepassing van lid 1 is er:
a)      ‚directe discriminatie’ wanneer iemand ongunstiger wordt behandeld dan een ander in een vergelijkbare situatie wordt, is of
zou worden behandeld op basis van een van de in artikel 1 genoemde gronden.”
Artikel 3 van richtlijn 2000/78, met als opschrift „Werkingssfeer”, bepaalt in lid 1, sub c:
„Binnen de grenzen van de aan de Gemeenschap verleende bevoegdheden, is deze richtlijn zowel in de overheidssector als in
de particuliere sector, met inbegrip van overheidsinstanties, op alle personen van toepassing met betrekking tot:
[...]
c)      werkgelegenheid en arbeidsvoorwaarden, met inbegrip van ontslag en beloning”.
In artikel 6, lid 1, van de richtlijn heet het:
„Niettegenstaande artikel 2, lid 2, kunnen de lidstaten bepalen dat verschillen in behandeling op grond van leeftijd geen
discriminatie vormen indien zij in het kader van de nationale wetgeving objectief en redelijk worden gerechtvaardigd door
een legitiem doel, met inbegrip van legitieme doelstellingen van het beleid op het terrein van de werkgelegenheid, de arbeidsmarkt
of de beroepsopleiding, en de middelen voor het bereiken van dat doel passend en noodzakelijk zijn.
Dergelijke verschillen in behandeling kunnen onder meer omvatten:
a)      het creëren van bijzondere voorwaarden voor toegang tot arbeid en beroepsopleiding, van bijzondere arbeidsvoorwaarden en -omstandigheden,
met inbegrip van voorwaarden voor ontslag en beloning voor jongeren, oudere werknemers en werknemers met personen ten laste,
teneinde hun opneming in het arbeidsproces te bevorderen, en hun bescherming te verzekeren;
b)      de vaststelling van minimumvoorwaarden met betrekking tot leeftijd, beroepservaring of -anciënniteit in een functie voor toegang
tot de arbeid of bepaalde daaraan verbonden voordelen;
c)      de vaststelling van een maximumleeftijd voor aanwerving, gebaseerd op de opleidingseisen voor de betrokken functie of op de
noodzaak van een aan pensionering voorafgaand redelijk aantal arbeidsjaren.”
Raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd
Clausule 5, punt 1, van de op 18 maart 1999 gesloten raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd, die
is opgenomen in de bijlage bij richtlijn 1999/70/EG van de Raad van 28 juni 1999 betreffende de door het EVV, de UNICE en
het CEEP gesloten raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd (PB L 175, blz. 43), luidt als volgt:
„Teneinde misbruik als gevolg van het gebruik van opeenvolgende arbeidsovereenkomsten of arbeidsverhoudingen voor bepaalde
tijd te voorkomen, voeren de lidstaten, na raadpleging van de sociale partners overeenkomstig de nationale wetgeving, collectieve
overeenkomsten of gebruiken, en/of de sociale partners, wanneer er geen gelijkwaardige wettelijke maatregelen ter voorkoming
van misbruik bestaan, op een wijze die rekening houdt met de behoeften van bepaalde sectoren en/of categorieën werknemers,
een of meer van de volgende maatregelen in:
a)      vaststelling van objectieve redenen die een vernieuwing van dergelijke overeenkomsten of verhoudingen rechtvaardigen;
b)      vaststelling van de maximale totale duur van opeenvolgende arbeidsovereenkomsten of arbeidsverhoudingen voor bepaalde tijd;
c)      vaststelling van het aantal malen dat dergelijke overeenkomsten of verhoudingen mogen worden vernieuwd.”

Nationale regeling
Het Bulgaarse arbeidswetboek, DV nr. 26 van 1 april 1986, zoals gewijzigd en bekendgemaakt in DV nr. 105 van 29 december 2005
(hierna: „arbeidswetboek”), bepaalt in artikel 68, leden 1, punt 1, en 4:
„1)      De arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd wordt gesloten:
1.      voor een bepaalde duur die niet langer mag zijn dan drie jaar, tenzij hiervan bij wet of besluit van de ministerraad wordt
afgeweken;
[...]
4)      Bij wijze van uitzondering mag een in lid 1, punt 1, bedoelde arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd met een duur van ten
minste een jaar worden gesloten voor werken of activiteiten die geen tijdelijk, seizoensgebonden of kortstondig karakter hebben.
Op schriftelijk verzoek van de arbeider of bediende kan een dergelijke arbeidsovereenkomst zelfs voor een kortere termijn
worden gesloten. In dat geval mag de in lid 1, punt 1 bedoelde arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd met dezelfde arbeider
of bediende voor hetzelfde werk slechts eenmaal en voor een periode van ten minste één jaar worden vernieuwd.”
Artikel 325, lid 3, van het arbeidswetboek bepaalt dat de arbeidsovereenkomst zonder opzegging door de partijen eindigt na
verloop van de daarin gestelde termijn.
Artikel 328 van het arbeidswetboek luidt:
„1)       Een werkgever mag in volgende gevallen een arbeidsovereenkomst beëindigen met een schriftelijke opzegging aan de arbeider
of bediende binnen de in artikel 326, lid 2, bedoelde termijnen:
[...]
10.      Wanneer het recht op het ouderdomspensioen is verworven en, wat hoogleraren, docenten en assistenten van niveau I en II en
doctors in de wetenschappen betreft, wanneer zij de leeftijd van 65 jaar bereiken;
[...]”
Het Bulgaarse wetboek inzake hoger onderwijs (DV nr. 112 van 27 december 1995), in de gewijzigde versie ervan die is bekendgemaakt
in DV nr. 103 van 23 december 2005, bepaalt in lid 11 van de overgangs‑ en slotbepalingen:
„Op voorstel van de raad van hoogleraren en de raad van de hoofdeenheid en/of de afdeling kunnen na beslissing van de academische
raad de arbeidsovereenkomsten met personen met universitaire doceerbevoegdheid, bij het bereiken van de in artikel 328, lid 1,
punt 10, van het arbeidswetboek bedoelde leeftijd telkens met een jaar worden verlengd, maar in totaal met niet meer dan drie
jaar, wanneer de betrokkene ,hoogleraar’ is, en wanneer de betrokkene ‚docent’ is, in totaal met niet meer dan twee jaar.”
Volgens artikel 7, lid 1, punt 6, van de wet inzake bescherming tegen discriminatie (DV nr. 86 van 30 september 2003), in
de gewijzigde versie ervan die is bekendgemaakt in DV nr. 105 van 29 december 2005, vormt de vaststelling van een maximumleeftijd
voor aanwerving geen discriminatie, „wanneer zij verband houdt met de noodzakelijke opleiding voor de betrokken functie of
het vereiste van een redelijk tijdsverloop tussen de aanstelling en de pensionering, voor zover zij ter bereiking van een
rechtmatig doel objectief gerechtvaardigd is en het ter bereiking van dit doel aangewende middel niet verder gaat dan wat
noodzakelijk is”.

Hoofdgedingen en prejudiciële vragen
Georgiev begon in 1985 aan de universiteit te werken als docent.
Op 6 februari 2006 is zijn arbeidsovereenkomst beëindigd op grond dat hij de pensioenleeftijd van 65 jaar had bereikt.
De academische raad van de universiteit heeft Georgiev krachtens lid 11 van de overgangs‑ en slotbepalingen van het wetboek
inzake hoger onderwijs evenwel toelating verleend om te blijven werken. Daartoe werd een nieuwe arbeidsovereenkomst voor een
jaar gesloten waarin werd bepaald dat de betrokkene als docent aan de faculteit ingenieurswetenschappen zou werken (hierna:
„overeenkomst”).
Bij aanvullende overeenkomst van 21 december is de overeenkomst met een jaar verlengd.
In januari 2007 is Georgiev benoemd tot hoogleraar.
Bij nieuwe aanvullende overeenkomst van 18 januari 2008 is de overeenkomst opnieuw met een jaar verlengd.
In 2009, het jaar waarin Georgiev 68 jaar oud werd, is zijn arbeidsverhouding met de universiteit krachtens artikel 325, lid 3,
van het arbeidswetboek bij besluit van de directeur van de universiteit beëindigd.
Georgiev heeft twee beroepen ingesteld bij de verwijzende rechter. Het eerste beroep, dat aanleiding heeft gegeven tot de
zaak C‑268/09, strekt tot vaststelling dat de clausule in zijn overeenkomst voor bepaalde duur die de duur ervan tot een jaar
beperkt, nietig is en dat de overeenkomst moet worden geherkwalificeerd als een overeenkomst voor onbepaalde duur. Het tweede
beroep, dat aanleiding heeft gegeven tot de zaak C‑250/09, betreft het besluit van de directeur van de universiteit dat een
einde heeft gemaakt aan de arbeidsverhouding van de betrokkene met de universiteit bij het bereiken van de leeftijd van 68
jaar.
De verwijzende rechter had in het kader van de beslechting van de twee bij hem aanhangige gedingen twijfels over de uitlegging
van artikel 6 van richtlijn 2000/78.
Daarop heeft de Rayonen sad Plovdiv de behandeling van de zaken geschorst en het Hof de volgende prejudiciële vragen gesteld,
waarvan de eerste twee in beide zaken zijn gesteld, en de derde uitsluitend in zaak C‑268/09:
„1)      Verzetten de bepalingen van [richtlijn 2000/78] zich tegen de toepassing van een nationale wettelijke regeling die niet de
mogelijkheid openlaat dat arbeidsovereenkomsten voor onbepaalde tijd worden gesloten met hoogleraren van 65 jaar of ouder?
Is in dit verband, en in het bijzonder gelet op artikel 6, lid 1, van de richtlijn, artikel 7, lid 1, sub 6, van de wet tot
bescherming tegen discriminatie een maatregel die objectief en redelijk wordt gerechtvaardigd door een legitieme doelstelling
en is deze evenredig, voor zover hij leeftijdsgrenzen voor de tewerkstelling in bepaalde functies invoert, nu de richtlijn
volledig in Bulgaars recht is omgezet?
2)      Verzetten de bepalingen van [richtlijn 2000/78] zich tegen de toepassing van een nationale wettelijke regeling die voorziet
in ambtshalve pensionering van hoogleraren die de leeftijd van 68 jaar bereiken? Is het gelet op de feiten en omstandigheden
van de onderhavige zaak en indien er een tegenstrijdigheid zou worden vastgesteld tussen de bepalingen van [richtlijn 2000/78]
en het toepasselijke nationale recht tot omzetting van de richtlijn, mogelijk dat de uitlegging van de bepalingen van gemeenschapsrecht
ertoe leidt dat het nationale recht buiten toepassing blijft?
3)      Stelt het nationale recht het bereiken van voormelde leeftijd vast als enig criterium voor de beëindiging van de arbeidsverhouding
voor onbepaalde tijd en voor de mogelijkheid van verlenging ervan als arbeidsverhouding voor bepaalde tijd tussen dezelfde
werknemer en dezelfde werkgever voor dezelfde functie? Bepaalt het nationale recht een maximumduur en een maximumaantal verlengingen
van de arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd met dezelfde werkgever na wijziging van de overeenkomst voor onbepaalde tijd
in een overeenkomst voor bepaalde tijd, na afloop waarvan voortzetting van de arbeidsovereenkomst tussen partijen onmogelijk
is?”
Bij beschikking van de president van het Hof van 14 september 2009 zijn de zaken C‑250/09 en C‑268/09 voor de schriftelijke
en de mondelinge behandeling en voor het arrest gevoegd.

Beantwoording van de prejudiciële vragen

Eerste twee vragen
Met zijn eerste twee vragen, die tezamen moeten worden onderzocht, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of richtlijn
2000/78, en in het bijzonder artikel 6, lid 1, ervan, zich verzet tegen een nationale wettelijke regeling zoals die welke
in de hoofdgedingen aan de orde is, die bepaalt dat hoogleraren die de leeftijd van 68 jaar bereiken ambtshalve worden gepensioneerd
en dat zij hun activiteiten na het bereiken van de leeftijd van 65 jaar uitsluitend kunnen voortzetten op basis van overeenkomsten
voor bepaalde tijd van één jaar, die ten hoogste tweemaal kunnen worden vernieuwd. Bij een bevestigend antwoord wenst de verwijzende
rechter te vernemen of een dergelijke nationale wetgeving buiten toepassing moet worden gelaten.
Om te beginnen zij erop gewezen dat richtlijn 2000/78, zoals zowel uit de titel en de considerans als uit de inhoud en de
strekking ervan blijkt, strekt tot invoering van een algemeen kader om voor eenieder gelijke behandeling te waarborgen „in
arbeid en beroep”, door hem een doeltreffende bescherming te bieden tegen discriminatie op een van de in artikel 1 van deze
richtlijn genoemde gronden, waaronder leeftijd.
Om de eerste twee vragen te beantwoorden moet worden onderzocht of een nationale wettelijke regeling zoals die welke in de
hoofdgedingen aan de orde is, binnen de werkingssfeer van richtlijn 2000/78 valt, of daarmee een verschil in behandeling op
grond van leeftijd wordt ingevoerd en, zo ja, of deze richtlijn zich verzet tegen dit verschil in behandeling.
Wat in de eerste plaats de vraag betreft, of een nationale wettelijke regeling zoals die welke in de hoofdgedingen aan de
orde is, binnen de werkingssfeer van richtlijn 2000/78 valt, volgt uit artikel 3, lid 1, sub c, van deze richtlijn dat zij
binnen de grenzen van de aan de Europese Unie verleende bevoegdheden op alle personen van toepassing is met betrekking tot
de werkgelegenheid en arbeidsvoorwaarden, met inbegrip van ontslag en beloning.
De nationale bepaling die voorziet in de ambtshalve pensionering van hoogleraren van 68 jaar oud heeft gevolgen voor de werkgelegenheid
en arbeidsvoorwaarden in de zin van artikel 3, lid 1, sub c, van richtlijn 2000/78, doordat zij de betrokken personen verbiedt
hun activiteit uit te oefenen vanaf het bereiken van die leeftijd.
De bepaling betreffende het sluiten van overeenkomsten voor bepaalde tijd heeft gevolgen voor de werkgelegenheid en arbeidsvoorwaarden
in de zin van voormeld artikel 3, lid 1, sub c, aangezien zij tot gevolg heeft dat hoogleraars die ouder dan 65 jaar zijn
hun activiteit niet langer kunnen voortzetten op basis van een overeenkomst voor onbepaalde tijd.
Wat in de tweede plaats de vraag betreft, of de in de hoofdgedingen aan de orde zijnde nationale wettelijke regeling een verschil
in behandeling op grond van leeftijd in de zin van artikel 2, lid 1, van richtlijn 2000/78 behelst, dient eraan te worden
herinnerd dat volgens deze bepaling „onder het ‚beginsel van gelijke behandeling’ wordt verstaan, de afwezigheid van elke
vorm van directe of indirecte discriminatie op basis van een van de in artikel 1 [van deze richtlijn] genoemde gronden”. Artikel 2,
lid 2, sub a, van de richtlijn preciseert dat er voor de toepassing van lid 1 van dit artikel sprake is van directe discriminatie
wanneer iemand op basis van een van de in artikel 1 van die richtlijn genoemde gronden ongunstiger wordt behandeld dan een
ander in een vergelijkbare situatie.
De toepassing van een wet die voorziet in de ambtshalve pensionering van hoogleraren die de leeftijd van 68 jaar hebben bereikt,
heeft tot gevolg dat deze personen minder gunstig worden behandeld dan andere personen die hetzelfde beroep uitoefenen, op
grond dat zij ouder zijn dan 68 jaar. Een dergelijke bepaling voert een direct op leeftijd gegrond verschil in behandeling
in de zin van artikel 2, lid 2, sub a, van richtlijn 2000/78 in (zie in die zin arrest van 16 oktober 2007, Palacios de la
Villa, C‑411/05, Jurispr. blz. I‑8531, punt 51).
Wat het nationale voorschrift inzake het gebruik van arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd voor hoogleraren van 65 jaar
of ouder betreft, moet worden vastgesteld dat de in de hoofdgedingen aan de orde zijnde nationale wettelijke regeling, doordat
zij voorschrift dat voor deze hoogleraren uitsluitend gebruik kan worden gemaakt van dit type arbeidsovereenkomsten en tot
gevolg heeft dat zij hun werkzaamheden niet langer kunnen uitoefenen op basis van overeenkomsten voor onbepaalde tijd, tevens
een verschil in behandeling inhoudt tussen hen en jongere hoogleraren, ten aanzien van wie geen dergelijk verbod geldt.
Het betoog van de universiteit en van de Bulgaarse regering, volgens hetwelk een dergelijke wettelijke regeling niet ongunstig
is voor de betrokken hoogleraren, aangezien zij op grond van die regeling in voorkomend geval nog drie jaar kunnen blijven
werken na het bereiken van de leeftijd waarop zij met aanspraak op ouderdomspensioen kunnen worden gepensioneerd, doet niet
af aan de conclusie uit het vorige punt. Een dergelijke situatie verhindert immers niet dat de arbeidsvoorwaarden van die
hoogleraren, doordat zij geen arbeidsovereenkomst voor onbepaalde tijd meer hebben, minder zeker worden dan die van hoogleraren
van minder dan 65 jaar.
In de derde plaats moet worden onderzocht of het verschil in behandeling als gevolg van de toepassing van de in de hoofdgedingen
aan de orde zijnde nationale regeling kan worden gerechtvaardigd vanuit het oogpunt van artikel 6 van richtlijn 2000/78.
Dienaangaande zij eraan herinnerd dat artikel 6, lid 1, eerste alinea, van voormelde richtlijn bepaalt dat verschillen in
behandeling op grond van leeftijd geen discriminatie vormen indien zij in het kader van de nationale wetgeving objectief en
redelijk worden gerechtvaardigd door een legitiem doel, met inbegrip van legitieme doelstellingen van het beleid op het terrein
van de werkgelegenheid, de arbeidsmarkt of de beroepsopleiding, en de middelen voor het bereiken van dat doel passend en noodzakelijk
zijn. De tweede alinea van dat lid vermeldt een aantal voorbeelden van verschillen in behandeling in de zin van de eerste
alinea.
In dat verband moet worden opgemerkt dat het voorbeeld in artikel 6, lid 1, tweede alinea, sub c, van richtlijn 2000/78, dat
in Bulgaars recht is omgezet bij artikel 7, lid 1, punt 6, van de wet inzake bescherming tegen discriminatie, waarnaar de
verwijzende rechter uitdrukkelijk verwijst in zijn eerste vraag, in casu niet relevant lijkt. De hoofdgedingen hebben immers
betrekking op het gebruik van overeenkomsten voor bepaalde tijd vanaf de leeftijd van 65 jaar, en dus op de arbeidsvoorwaarden
na het bereiken van een bepaalde leeftijd, maar niet op een in die wet bedoelde maximumleeftijd voor de aanwerving.
Bijgevolg dienen de in de hoofdgedingen aan de orde zijnde nationale bepalingen te worden onderzocht in het licht van de doelstellingen
ervan.
De verwijzingsbeslissing bevat dienaangaande geen enkele informatie en uit het dossier blijkt niet dat de in de hoofdgedingen
aan de orde zijnde nationale wetgeving het ermee nagestreefde doel vermeldt.
Dit betekent evenwel niet dat met die wetgeving geen legitiem doel wordt nagestreefd. Zoals het Hof reeds heeft geoordeeld
is het, bij ontbreken van een nadere precisering over de doelstelling van de in geding zijnde nationale wetgeving, van belang
dat het onderliggende doel van de betrokken maatregel kan worden bepaald aan de hand van andere elementen, ontleend aan de
algemene context van de betrokken maatregel, zodat de rechtmatigheid ervan en de passendheid en noodzaak van de ter bereiking
van dit doel gebruikte middelen door de rechter kunnen worden getoetst (zie arrest Palacios de la Villa, reeds aangehaald,
punt 57; en arresten van 5 maart 2009, Age Concern England, C‑388/07, Jurispr. blz. I‑1569, punt 45, en 12 januari 2010, Petersen,
C‑341/08, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 40).
De universiteit en de Bulgaarse regering betogen dat de in de hoofdgedingen aan de orde zijnde nationale wettelijke regeling
een doelstelling van sociaal beleid nastreeft, die verband houdt met de opleiding van en de werkgelegenheid voor onderwijzend
personeel alsook met de toepassing van een concreet arbeidsmarktbeleid, in het kader waarvan rekening wordt gehouden met de
bijzondere situatie van het personeel van de betrokken discipline, de behoeften van de betrokken universitaire instelling
en de professionele kwaliteiten van de betrokken persoon.
De overige regeringen die bij het Hof opmerkingen hebben ingediend, te weten de Duitse en de Slowaakse regering, alsook de
Commissie van de Europese Gemeenschappen zijn van mening dat het legitieme doel van een nationale wettelijke regeling zoals
die welke in de hoofdgedingen aan de orde is, kan bestaan in het streven om de kwaliteit van het onderwijs en het onderzoek
te verzekeren door de verjonging van het hooglerarenkorps, en om de posten optimaal te verdelen door de totstandbrenging van
een evenwicht tussen de generaties.
Vastgesteld moet worden dat de universiteit en de Bulgaarse regering niet duidelijk aangeven wat de doelstelling van de nationale
wettelijke regeling is en in wezen slechts stellen dat daarmee het in artikel 6, lid 1, van richtlijn 2000/78 vermelde soort
doelstelling wordt nagestreefd. Om te toetsen of een dergelijke wetgeving met die richtlijn verenigbaar is, moet evenwel de
met die wetgeving nagestreefde doelstelling nauwkeurig worden vastgesteld, welke beoordeling aan de nationale rechter staat.
Om de nationale rechter een nuttig antwoord te geven, moet rekening worden gehouden met de opmerkingen van de universiteit
en van de Bulgaarse regering betreffende de in de hoofdgedingen aan de orde zijnde nationale wettelijke regeling, alsook met
de desbetreffende opmerkingen van de Duitse en de Slowaakse regering en van de Commissie.
In dat verband kunnen de door de universiteit en de Bulgaarse regering vermelde opleiding van en werkgelegenheid voor onderwijzend
personeel alsook de toepassing van een concreet arbeidsmarktbeleid dat het mogelijk maakt rekening te houden met de bijzondere
situatie van het personeel van de betrokken discipline, tegemoetkomen aan de wens om de leerstoelen optimaal over de generaties
te verdelen, met name door de aanstelling van jonge hoogleraren. Wat deze laatste doelstelling betreft, heeft het Hof reeds
geoordeeld dat de bevordering van het aantal arbeidsplaatsen onbetwistbaar een legitieme doelstelling van sociale politiek
of werkgelegenheidsbeleid van de lidstaten vormt (arrest Palacios de la Villa, reeds aangehaald, punt 65), met name wanneer
het erom gaat de toegang van jongeren tot de uitoefening van een beroep te bevorderen (zie in die zin arrest Petersen, reeds
aangehaald, punt 68). Bijgevolg kan de bevordering van de werkgelegenheid in het hoger onderwijs door de aanbieding van leerstoelen
aan jongere personen een dergelijk legitiem doel uitmaken.
Zoals de advocaat-generaal in punt 34 van zijn conclusie heeft opgemerkt, wordt door het samenleven van verschillende generaties
docenten en onderzoekers bovendien de uitwisseling van ervaring en de vernieuwing, en dus de ontwikkeling van de kwaliteit
van het onderwijs en het onderzoek aan de universiteiten, bevorderd.
Op grond van het dossier kan evenwel niet worden vastgesteld dat de door de Duitse en de Slowaakse regering alsook door de
Commissie vermelde doelstellingen overeenstemmen met die van de Bulgaarse wetgever. Er bestaat met name twijfel in het licht
van de opmerkingen van Georgiev in zijn schriftelijke opmerkingen. Hij stelt immers dat de universiteit en de Bulgaarse regering
zich beperken tot algemene beweringen en dat de in de hoofdgedingen aan de orde zijnde wetgeving niet strookt met de realiteit
van de betrokken arbeidsmarkt. Hij voert aan dat de gemiddelde leeftijd van hoogleraren 58 jaar is en dat er hooguit 1 000
hoogleraren zijn, welke situatie wordt verklaard door het gebrek aan belangstelling van jongeren voor de loopbaan van hoogleraar.
De in de hoofdgedingen aan de orde zijnde wetgeving heeft dus niet tot doel de werkgelegenheid van jongeren te bevorderen.
In dat verband staat het aan de nationale rechter om de feitelijke situatie te onderzoeken en na te gaan of de door de universiteit
en de Bulgaarse regering aangehaalde doelstellingen overeenstemmen met de feiten.
Dan blijft nog de vraag, of de middelen die worden aangewend voor het bereiken van dergelijke doelstellingen „passend en noodzakelijk”
zijn in de zin van artikel 6, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2000/78.
In dat verband zij eraan herinnerd dat de lidstaten over een ruime beoordelingsmarge beschikken, en dit niet alleen bij de
beslissing welke van meerdere doelstellingen van sociaal en werkgelegenheidsbeleid zij specifiek willen nastreven, maar ook
bij het bepalen van de maatregelen waarmee deze doelstelling kan worden verwezenlijkt (zie arrest van 22 november 2005, Mangold,
C‑144/04, Jurispr. blz. I‑9981, punt 63, en arrest Palacios de la Villa, reeds aangehaald, punt 68).
Wat in de eerste plaats de vaststelling van een leeftijdsgrens van 68 jaar betreft, heeft het Hof in punt 70 van het reeds
aangehaalde arrest Petersen geoordeeld dat het, gezien de ontwikkeling van de werkgelegenheid in de betrokken sector, niet
onredelijk lijkt wanneer de autoriteiten van een lidstaat zich op het standpunt stellen dat de toepassing van een leeftijdsgrens,
die leidt tot de uittreding van de oudste beroepsbeoefenaren uit de markt, de werkgelegenheid van jongere beroepsbeoefenaren
kan bevorderen, en dat die leeftijd voldoende vergevorderd lijkt om als einde van de toelating als gecontracteerde tandarts
te dienen.
Deze overwegingen zijn tevens relevant voor de uitoefening van een werkzaamheid als die van hoogleraar. Voor zover het aantal
leerstoelen in het algemeen immers beperkt is en leerstoelen slechts kunnen worden bekleed door personen die op het betrokken
gebied over de hoogste kwalificaties beschikken, en er dus een leerstoel vacant moet zijn om een hoogleraar in dienst te kunnen
nemen, dient te worden vastgesteld dat een lidstaat het passend kan achten een leeftijdsgrens in te voeren met het oog op
de verwezenlijking van doelstellingen van werkgelegenheidsbeleid zoals die welke zijn vermeld in de punten 45 en 46 van het
onderhavige arrest.
Het staat evenwel aan de nationale rechter om na te gaan of, gelet op de in punt 47 van het onderhavige arrest in herinnering
gebrachte bedenkingen van Georgiev, de situatie van hoogleraren in Bulgarije overeenstemt met de algemene situatie van hoogleraren
zoals deze in het vorige punt is beschreven.
Wat de leeftijdsgrens van 68 jaar uit de in de hoofdgedingen aan de orde zijnde nationale wettelijke regeling betreft, blijkt
uit het dossier dat deze leeftijdsgrens vijf jaar hoger is dan de wettelijke leeftijd waarop mannen in de betrokken lidstaat
normaal gesproken aanspraak kunnen maken op ouderdomspensioen en kunnen worden gepensioneerd. De leeftijdsgrens maakt het
de hoogleraren aldus mogelijk, doordat zij tot 68 jaar kunnen werken, hun loopbaan gedurende een relatief lange periode voort
te zetten. Een dergelijke maatregel kan niet worden aangemerkt als een excessieve inbreuk op de gerechtvaardigde aanspraken
van werknemers die wegens het bereiken van de voorgeschreven leeftijdsgrens gedwongen worden gepensioneerd, aangezien de betrokken
regeling niet alleen is gebaseerd op een bepaalde leeftijd, maar tevens rekening houdt met de omstandigheid dat de belanghebbenden
aan het einde van hun beroepsloopbaan aanspraak hebben op een financiële vergoeding in de vorm van een ouderdomspensioen als
voorzien in de nationale regeling die in de hoofdgedingen aan de orde is (zie in die zin arrest Palacios de la Villa, reeds
aangehaald, punt 73).
Hieruit volgt dat de vaststelling van een dergelijke leeftijdsgrens voor de beëindiging van de arbeidsovereenkomst niet verder
gaat dan noodzakelijk is voor de verwezenlijking van doelstellingen van werkgelegenheidsbeleid zoals die welke zijn vermeld
in de punten 45 en 46 van het onderhavige arrest, voor zover die nationale wetgeving coherent en stelselmatig aan die doelstellingen
beantwoordt.
Het staat aan de nationale rechter om na te gaan of een dergelijke leeftijdsgrens daadwerkelijk ertoe strekt de aangevoerde
doelstellingen coherent en stelselmatig te bereiken (zie arrest van 10 maart 2009, Hartlauer, C‑169/07, Jurispr. blz. I‑1721,
punt 55, en arrest Petersen, reeds aangehaald, punt 53). In het bijzonder dient hij te onderzoeken of in de in de hoofdgedingen
aan de orde zijnde wetgeving een onderscheid wordt gemaakt tussen, enerzijds, de docenten en de hoogleraren, en anderzijds,
het andere onderwijzend personeel van de universiteit, door ten aanzien van laatstgenoemden niet te voorzien in ambtshalve
pensionering, zoals Georgiev betoogt. Voorts zou moeten worden nagegaan of een dergelijk onderscheid noodzakelijk is in het
licht van de nagestreefde doelstellingen en de bijzondere kenmerken van het betrokken onderwijzend personeel, dan wel of daaruit
een incoherentie in de wetgeving blijkt die bijgevolg niet voldoet aan de in artikel 6, lid 1, van richtlijn 2000/78 gestelde
voorwaarden.
Wat in de tweede plaats de vraag betreft of het sluiten van overeenkomsten voor bepaalde tijd vanaf het bereiken van de leeftijd
van 65 jaar passend en noodzakelijk is, heeft het Hof reeds de gelegenheid gehad om te onderzoeken of nationale bepalingen
die voorzagen in het gebruik van dergelijke contracten vanaf een zekere leeftijd verenigbaar waren met richtlijn 2000/78.
In het reeds aangehaalde arrest Mangold heeft het Hof aldus nationale wetgeving op grond waarvan de betrokken werkgevers arbeidsovereenkomsten
voor beperkte tijd konden sluiten met werknemers van 52 jaar en ouder, en dit zonder onderscheid en ongeacht of zij vóór het
sluiten van de overeenkomst werkloos waren, onderzocht vanuit het oogpunt van de nagestreefde doelstelling, te weten de opneming
in het arbeidsproces van oudere werkeloze werknemers te bevorderen.
In dat arrest heeft het Hof vastgesteld dat een dergelijke wetgeving resulteert in een situatie waarin alle onder die wetgeving
vallende werknemers, tot zij de pensioengerechtigde leeftijd hebben bereikt, arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd kunnen
worden aangeboden die een onbepaald aantal keren kunnen worden verlengd, waardoor zij het gevaar lopen om gedurende een substantieel
deel van hun beroepsloopbaan te worden uitgesloten van het genot van vaste dienstbetrekkingen, wat volgens het Hof een essentieel
onderdeel vormt van de werknemersbescherming (zie arrest Mangold, reeds aangehaald, punt 64). Voorts heeft het Hof geoordeeld
dat een dergelijke wetgeving moet worden geacht verder te gaan dan passend en noodzakelijk is voor het bereiken van het nagestreefde
doel, voor zover daarin de leeftijd van de betrokken werknemer als enig criterium voor het sluiten van een arbeidsovereenkomst
voor bepaalde tijd wordt gehanteerd, zonder dat is aangetoond dat de vaststelling van een leeftijdsgrens als zodanig, los
van iedere andere overweging ter zake van de structuur van de betrokken arbeidsmarkt en de persoonlijke situatie van de betrokkene,
objectief noodzakelijk is voor de verwezenlijking van het doel, de opneming in het arbeidsproces van oudere werkloze werknemers
te bevorderen (arrest Mangold, reeds aangehaald, punt 65).
Een nationale wettelijke regeling zoals die welke in de hoofdgedingen aan de orde is, onderscheidt zich duidelijk van de wetgeving
die in het arrest Mangold werd onderzocht, en lijkt te kunnen worden gerechtvaardigd in de zin van richtlijn 2000/78.
In de eerste plaats kan het gebruik van overeenkomsten voor bepaalde tijd van één jaar die ten hoogste tweemaal kunnen worden
vernieuwd, evenals de leeftijdsgrens van 68 jaar, beantwoorden aan een werkgelegenheidsbeleid waarmee met name wordt beoogd
het hooglerarenkorps te verjongen. Voor zover het aantal leerstoelen beperkt is, maakt het gebruik van overeenkomsten voor
bepaalde tijd voor de betrokken hoogleraren vanaf de leeftijd van 65 jaar het immers mogelijk hun vertrek binnen een relatief
korte tijd te bewerkstelligen en hen dus te vervangen door jongere hoogleraren. Het staat evenwel aan de nationale rechter
om na te gaan of dat het geval is voor de hoogleraren die onder de in de hoofdgedingen aan de orde zijnde wetgeving vallen.
In de tweede plaats hangt het gebruik van die overeenkomsten niet uitsluitend af van de voorwaarde dat de werknemer een zekere
leeftijd heeft bereikt.
Zoals juist blijkt uit de in de punten 11 en 12 van het onderhavige arrest vermelde nationale wetgeving, is tevens doorslaggevend
dat de hoogleraar aanspraak kan maken op een ouderdomspensioen, naast de omstandigheid dat hij een zekere leeftijd heeft bereikt,
die overigens beduidend hoger is dan die waarover het ging in de zaak Mangold, te weten 65 jaar in plaats van 52 jaar.
Uit een dergelijke wetgeving volgt dat de hoogleraren aan wie een overeenkomst voor bepaalde tijd wordt aangeboden, ervoor
kunnen kiezen om met emeritaat te gaan, waarbij zij een pensioen ontvangen, dan wel om te blijven werken na het bereiken van
de leeftijd van 65 jaar.
Bovendien is de duur van de in de hoofdgedingen aan de orde zijnde overeenkomsten voor bepaalde tijd beperkt tot één jaar
en zijn deze hoogstens tweemaal vernieuwbaar, zodat zij voldoen aan de in clausule 5, punt 1, van de raamovereenkomst inzake
arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd gestelde eisen ter voorkoming van misbruiken als gevolg van het gebruik van opeenvolgende
overeenkomsten voor bepaalde tijd.
In die omstandigheden moet worden vastgesteld dat met een nationale wettelijke regeling die voorziet in het sluiten van overeenkomsten
voor bepaalde tijd, zoals de in de hoofdgedingen aan de orde zijnde wetgeving, de wensen van de betrokken hoogleraren worden
verzoend met de behoeften van de universiteiten, en dat die regeling een gepast en noodzakelijk middel kan vormen voor de
verwezenlijking van de in de punten 45 en 46 van het onderhavige arrest genoemde doelstellingen, indien deze wetgeving coherent
en stelselmatig aan die doelstellingen beantwoordt.
Zoals in punt 56 van het onderhavige arrest in herinnering is gebracht, staat het hoe dan ook aan de nationale rechter om
na te gaan of in de in de hoofdgedingen aan de orde zijnde nationale wettelijke regeling een onderscheid wordt gemaakt tussen,
enerzijds, de docenten en de hoogleraren, en anderzijds, het andere onderwijzend personeel van de universiteit, op het punt
van het gebruik van overeenkomsten voor bepaalde dan wel onbepaalde tijd vanaf het tijdstip waarop de betrokkene de pensioenleeftijd
bereikt. Voorts dient de nationale rechter inzonderheid na te gaan of een dergelijk onderscheid noodzakelijk is in het licht
van de nagestreefde doelstellingen en de bijzondere kenmerken van het betrokken onderwijzend personeel, dan wel of daaruit
een incoherentie in de wetgeving blijkt die bijgevolg niet voldoet aan de in artikel 6, lid 1, van richtlijn 2000/78 gestelde
voorwaarden.
Derhalve moet op de eerste twee vragen worden geantwoord dat richtlijn 2000/78, inzonderheid artikel 6, lid 1, ervan, aldus
moet worden uitgelegd dat zij niet in de weg staat aan een nationale wettelijke regeling als die in de hoofdgedingen, die
bepaalt dat hoogleraren die de leeftijd van 68 jaar bereiken ambtshalve worden gepensioneerd en dat hoogleraren die ouder
dan 65 jaar zijn hun activiteiten uitsluitend kunnen voortzetten op basis van overeenkomsten voor bepaalde tijd van één jaar
die ten hoogste tweemaal kunnen worden vernieuwd, voor zover deze wettelijke regeling een legitiem doel nastreeft dat met
name verband houdt met het werkgelegenheids‑ en arbeidsmarktbeleid, zoals de organisatie van kwalitatief hoogstaand onderwijs
en de optimale verdeling van leerstoelen over de generaties, en het mogelijk maakt dit doel te bereiken met gepaste en noodzakelijke
middelen. Het staat aan de nationale rechter om na te gaan of aan deze voorwaarden is voldaan.
Indien niet aan deze voorwaarden is voldaan, wenst de verwijzende rechter tevens te vernemen of de nationale wetgeving buiten
toepassing moet worden gelaten.
Volgens vaste rechtspraak van het Hof kunnen particulieren, wanneer de voorwaarden waaronder particulieren zich voor de nationale
rechter tegenover de staat kunnen beroepen op de bepalingen van een richtlijn, zijn vervuld, dit doen onverschillig de hoedanigheid
waarin de staat handelt, als werkgever of als overheid (zie in die zin met name arresten van 12 juli 1990, Foster e.a., C‑188/89,
Jurispr. blz. I‑3313, punt 17, en 5 februari 2004, Rieser Internationale Transporte, C‑157/02, Jurispr. blz. I‑1477, punt 23).
Uit het dossier blijkt dat volgens de verwijzende rechter vaststaat dat de universiteit een openbare instelling is jegens
welke de bepalingen van een richtlijn die rechtstreekse werking kunnen hebben, kunnen worden ingeroepen (zie in dat verband
met name arrest van 7 september 2006, Vassallo, C‑180/04, Jurispr. blz. I‑7251, punt 26 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
Het Hof is reeds nader ingegaan op de gevolgen, in het kader van een geschil tussen een particulier een dergelijke instelling,
van een onverenigbaarheid van het nationale recht met het in de artikelen 2 en 3, lid 1, sub c, van richtlijn 2000/78 geformuleerde
verbod van discriminatie op grond van leeftijd met betrekking tot de werkgelegenheids‑ en arbeidsvoorwaarden. Het was van
oordeel dat een met die richtlijn strijdige nationale wet in een dergelijk geval buiten toepassing dient te worden gelaten
(zie in die zin arrest Petersen, reeds aangehaald, punt 81).
Derhalve moet aan de verwijzende rechter worden geantwoord dat, in een geding tussen een openbare instelling en een particulier,
de nationale rechter een nationale wettelijke regeling als die welke in de hoofdgedingen aan de orde is buiten toepassing
dient te laten indien deze regeling niet voldoet aan de voorwaarden van artikel 6, lid 1 van richtlijn 2000/78.

Derde vraag
Met zijn derde vraag verzoekt de verwijzende rechter het Hof om uitlegging van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde nationale
wettelijke regeling.
In dit verband zij eraan herinnerd dat het Hof in het kader van de procedure van artikel 267 VWEU niet bevoegd is voor de
uitlegging van het nationale recht, en dat deze uitlegging uitsluitend een taak is van de verwijzende rechter (zie arrest
van 7 september 2006, Marrosu en Sardino, C‑53/04, Jurispr. blz. I‑7213, punt 54).
In een aantal gevallen heeft het Hof uit vragen die ogenschijnlijk het nationale recht aangingen, een probleemstelling betreffende
de uitlegging van het Unierecht kunnen afleiden waarvan het onderzoek door het Hof dienstig kon zijn voor de verwijzende rechter
bij de beslechting van het bij hem aanhangige geding.
In zaak C‑268/09, in het kader waarvan de derde vraag is gesteld, valt een dergelijke probleemstelling, die zich zou onderscheiden
van die welke bij de beantwoording van de eerste twee vragen is onderzocht, echter niet aan te wijzen.
Derhalve hoeft de derde vraag geen beantwoording.

Kosten
Ten aanzien van de partijen in de hoofdgedingen is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale
rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof
gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof (Tweede kamer) verklaart voor recht:
Richtlijn 2000/78/EG van de Raad van 27 november 2000 tot instelling van een algemeen kader voor gelijke behandeling in arbeid
en beroep, inzonderheid artikel 6, lid 1, ervan, moet aldus worden uitgelegd dat zij niet in de weg staat aan een nationale
wettelijke regeling als die in de hoofdgedingen, die bepaalt dat hoogleraren die de leeftijd van 68 jaar bereiken ambtshalve
worden gepensioneerd en dat hoogleraren die ouder dan 65 jaar zijn hun activiteiten uitsluitend kunnen voortzetten op basis
van overeenkomsten voor bepaalde tijd van één jaar die ten hoogste tweemaal kunnen worden vernieuwd, voor zover deze wettelijke
regeling een legitiem doel nastreeft dat met name verband houdt met het werkgelegenheids‑ en arbeidsmarktbeleid, zoals de
organisatie van kwalitatief hoogstaand onderwijs en de optimale verdeling van leerstoelen over de generaties, en het mogelijk
maakt dit doel te bereiken met gepaste en noodzakelijke middelen. Het staat aan de nationale rechter om na te gaan of aan
deze voorwaarden is voldaan.
In een geding tussen een openbare instelling en een particulier dient de nationale rechter een nationale wettelijke regeling
als die welke in de hoofdgedingen aan de orde is buiten toepassing te laten indien deze regeling niet voldoet aan de voorwaarden
van artikel 6, lid 1 van richtlijn 2000/78.
ondertekeningen
*
Procestaal: Bulgaars.