CELEX: 62004CJ0001
Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken
Insolventieprocedures
Verordening (EG) nr. 1346/2000
Toepassing in de tijd
Bevoegde rechter

1       Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 3, lid 1, van verordening (EG) nr. 1346/2000
van de Raad van 29 mei 2000 betreffende insolventieprocedures (PB L 160, blz. 1; hierna: „verordening”).
2       Dit verzoek is ingediend in het kader van een procedure die door S. Staubitz-Schreiber (hierna: „verzoekster in het hoofdgeding”)
bij het Bundesgerichtshof aanhangig is gemaakt na de afwijzing van haar verzoek om opening van een insolventieprocedure („Insolvenzverfahren”)
door achtereenvolgens het Amtsgericht Wuppertal als Insolvenzgericht en, in hoger beroep, door het Landgericht Wuppertal.

Rechtskader
3       Volgens de vierde en de zesde overweging van de considerans van de verordening regelt deze de bevoegdheid voor de opening
van insolventieprocedures met grensoverschrijdende gevolgen en voor beslissingen die rechtstreeks uit een insolventieprocedure
voortvloeien en daarmee nauw samenhangen. Voorts bevat de verordening bepalingen betreffende de erkenning van die beslissingen
en betreffende het toepasselijke recht en heeft zij met name tot doel te verhinderen, dat er prikkels voor partijen bestaan
om ter verbetering van hun rechtspositie geschillen of goederen van de ene lidstaat naar de andere over te brengen.
4       Blijkens de twaalfde overweging van de considerans wordt volgens de verordening de hoofdinsolventieprocedure geopend in de
lidstaat waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar is gelegen. Die procedure heeft een universele strekking
en beoogt alle goederen van de schuldenaar te omvatten, met onder meer het voorbehoud dat in de lidstaat of lidstaten waar
de schuldenaar een vestiging heeft parallelle secundaire procedures worden ingeleid waarvan de gevolgen beperkt blijven tot
de goederen die zich in die staat of die staten bevinden.
5       Volgens artikel 1, lid 1, van de verordening is deze, onder voorbehoud van in artikel 1, lid 2, opgesomde specifieke gevallen,
van toepassing „op collectieve procedures die, op de insolventie van de schuldenaar berustend, ertoe leiden dat deze schuldenaar
het beheer en de beschikking over zijn vermogen geheel of ten dele verliest en dat een curator wordt aangewezen”.
6       Luidens artikel 2 van de verordening wordt verstaan onder:
„a)      ‚insolventieprocedure’: de collectieve procedures bedoeld in artikel 1, lid 1. Deze procedures worden opgesomd in bijlage A;
[...]
d)      ‚rechter’: de rechterlijke of elke andere bevoegde instantie van een lidstaat die bevoegd is om een insolventieprocedure te
openen of tijdens die procedure beslissingen te geven;
e)      ‚beslissing’: met betrekking tot de opening van een insolventieprocedure of het aanwijzen van een curator: de beslissing van
elke rechter die bevoegd is om een dergelijke procedure te openen of een curator aan te wijzen;
f)      ‚tijdstip waarop de procedure is geopend’: het tijdstip waarop de beslissing tot opening van een procedure rechtsgevolgen
heeft, onafhankelijk van de vraag of de beslissing definitief is;
[...]”
7       Artikel 3 van de verordening bevat de volgende regels inzake internationale bevoegdheid:
„1.      De rechters van de lidstaat waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar gelegen is, zijn bevoegd de insolventieprocedure
te openen. Bij vennootschappen en rechtspersonen wordt, zolang het tegendeel niet is bewezen, het centrum van de voornaamste
belangen vermoed de plaats van de statutaire zetel te zijn.
2.      Wanneer het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar op het grondgebied van een lidstaat gelegen is, zijn de
rechters van een andere lidstaat slechts tot opening van een insolventieprocedure ten aanzien van deze schuldenaar bevoegd
indien hij op het grondgebied van laatstgenoemde lidstaat een vestiging bezit. De gevolgen van deze procedure gelden alleen
ten aanzien van de goederen van de schuldenaar die zich op het grondgebied van die lidstaat bevinden.
3.      Wanneer krachtens lid 1 een insolventieprocedure wordt geopend, is iedere insolventieprocedure die vervolgens krachtens lid 2
wordt geopend een secundaire procedure. Deze procedure moet een liquidatieprocedure zijn.
4.      De opening van een territoriale insolventieprocedure krachtens lid 2 kan slechts in de volgende gevallen aan de opening van
een insolventieprocedure krachtens lid 1 voorafgaan:
a)      wanneer de opening van een insolventieprocedure krachtens lid 1 niet kan worden verkregen in verband met de voorwaarden die
gesteld worden in de wetgeving van de lidstaat waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar zich bevindt;
b)      wanneer de opening van de territoriale insolventieprocedure is aangevraagd door een schuldeiser die zijn woonplaats, zetel
of gebruikelijke verblijfplaats heeft in de lidstaat op het grondgebied waarvan de betrokken vestiging is gelegen of wiens
vordering het resultaat is van een uit de exploitatie van de vestiging voortvloeiende verplichting.”
8       Volgens artikel 4, lid 1, van de verordening worden de insolventieprocedure en de gevolgen daarvan beheerst door „het recht
van de lidstaat op het grondgebied waarvan de insolventieprocedure wordt geopend, hierna te noemen ‚lidstaat waar de procedure
wordt geopend’”. De artikelen 5 tot en met 15 van de verordening voorzien echter in een aantal afwijkingen van het recht van
de lidstaat van opening van de procedure.
9       Krachtens artikel 16, lid 1, van de verordening wordt „[e]lke beslissing tot opening van een insolventieprocedure, genomen
door een krachtens artikel 3 bevoegde rechter van een lidstaat, [...] erkend in alle andere lidstaten zodra de beslissing
rechtsgevolgen heeft in de lidstaat waar de procedure is geopend. Deze regel geldt ook wanneer de schuldenaar op grond van
zijn hoedanigheid in de andere lidstaten niet aan een insolventieprocedure onderworpen kan worden.”
10     Volgens artikel 17, lid 1, van de verordening heeft „[d]e opening van een procedure als bedoeld in artikel 3, lid 1, [...],
zonder enkele verdere formaliteit, in de andere lidstaten de gevolgen die daaraan worden verbonden bij het recht van de lidstaat
waar de procedure is geopend, tenzij deze verordening anders bepaalt, en zolang in die andere lidstaten geen procedure als
bedoeld in artikel 3, lid 2, is geopend”.
11     Artikel 38 van de verordening bepaalt dat „[w]anneer door de krachtens artikel 3, lid 1, bevoegde rechter van een lidstaat
een voorlopige curator is aangewezen ter verzekering van de bewaring van de goederen van de schuldenaar, [...] die voorlopige
curator gerechtigd [is] om ten aanzien van de goederen van de schuldenaar die zich in een andere lidstaat bevinden om elke
in het recht van laatstgenoemde lidstaat opgenomen conservatoire en beschermende maatregel te verzoeken voor de periode tussen
de aanvraag van een insolventieprocedure en de beslissing tot opening van die procedure”.
12     Onder de overgangsbepalingen bepaalt artikel 43 van de verordening, getiteld „Toepassing in de tijd”:
„Deze verordening is slechts van toepassing op insolventieprocedures die na de inwerkingtreding ervan zijn geopend. Op de
rechtshandelingen die de schuldenaar vóór de inwerkingtreding ervan heeft verricht, blijft het recht van toepassing dat gold
op het tijdstip dat zij werden verricht.”
13     Voorts bepaalt artikel 44 van de verordening, getiteld „Verhouding tot verdragen”:
„1.      Na haar inwerkingtreding treedt deze verordening, wat haar toepassingsgebied betreft, in de betrekkingen tussen de lidstaten
in de plaats van de tussen twee of meer lidstaten gesloten verdragen [...]
2.

De in lid 1 genoemde verdragen blijven rechtsgeldig voorzover zij betrekking hebben op procedures die vóór de inwerkingtreding
van deze verordening zijn geopend.
[...]”
14     Overeenkomstig artikel 47 is de verordening in werking getreden op 31 mei 2002. Bijlage A vermeldt het „Insolvenzverfahren”
uit het Duitse recht als insolventieprocedure bedoeld in artikel 2, sub a, van deze verordening.

Hoofdgeding en prejudiciële vraag
15     Verzoekster in het hoofdgeding woonde in Duitsland, waar zij een eenmanszaak leidde die handelde in telecommunicatieapparatuur
en toebehoren. Zij zette het bedrijf stop in de loop van 2001 en verzocht op 6 december 2001 om opening van een insolventieprocedure
ten aanzien van haar vermogen bij het Amtsgericht – Insolvenzgericht – Wuppertal. Op 1 april 2002 verplaatste zij haar woonplaats
naar Spanje om daar te leven en te werken.
16     Bij beschikking van 10 april 2002 wees deze rechter het verzoek om opening van die procedure af wegens gebrek aan baten. Het
bezwaar van verzoekster in het hoofdgeding tegen deze beschikking werd door het Landgericht Wuppertal bij beschikkingen van
14 augustus 2002 en 15 oktober 2003 afgewezen op grond dat de Duitse rechter overeenkomstig artikel 3, lid 1, van de verordening
niet bevoegd was om een insolventieprocedure te openen, aangezien het centrum van de voornaamste belangen van verzoekster
in het hoofdgeding in Spanje lag.
17     Verzoekster in het hoofdgeding heeft bij het Bundesgerichtshof beroep tot nietigverklaring van voormelde beschikkingen ingesteld
en verzocht om terugverwijzing van de zaak naar het Landgericht Wuppertal. Zij meent dat voor de beoordeling van de internationale
bevoegdheid moet worden uitgegaan van de situatie op het tijdstip waarop het verzoek om opening van de insolventieprocedure
werd ingediend; in casu moet dus rekening worden gehouden met het feit dat zij in december 2001 haar domicilie in Duitsland
had.
18     De verwijzende rechter zet eerst uiteen dat de bij hem aanhangige procedure overeenkomstig de artikelen 43 en 44, lid 2, van
de verordening onder de werkingssfeer van deze laatste valt, aangezien vóór de inwerkingtreding van de verordening op 31 mei
2002 geen positieve beslissing tot opening van een insolventieprocedure is gegeven.
19     De verwijzende rechter merkt verder op dat verzoekster in het hoofdgeding het centrum van haar voornaamste belangen naar Spanje
heeft verplaatst na in Duitsland de opening van een insolventieprocedure te hebben gevraagd, maar voordat deze procedure was
geopend en rechtsgevolgen had naar Duits recht.
20     In dit verband heeft het Bundesgerichtshof besloten de behandeling van de zaak te schorsen en het Hof volgende prejudiciële
vraag te stellen:
„Blijft de rechter van de lidstaat waarbij een verzoek om opening van een insolventieprocedure is ingediend, bevoegd inzake
de beslissing over de opening van de insolventieprocedure indien de schuldenaar na de indiening van het verzoek, doch vóór
de opening van deze procedure het centrum van zijn voornaamste belangen naar het grondgebied van een andere lidstaat heeft
verplaatst, of wordt dan de rechter van de andere lidstaat bevoegd?”

De prejudiciële vraag
21     Artikel 43, eerste volzin, van de verordening formuleert het beginsel dat de toepassing in de tijd van deze verordening beheerst.
Deze bepaling moet aldus worden uitgelegd dat de verordening van toepassing is indien er vóór haar inwerkingtreding op 31 mei
2002 geen beslissing over de opening van een insolventieprocedure is genomen, ook indien het verzoek om opening op een eerdere
datum is ingediend. Dit is in casu het geval, aangezien verzoekster in het hoofdgeding haar verzoek heeft ingediend op 6 december
2001 en geen beslissing tot opening van een insolventieprocedure is genomen vóór 31 mei 2002.
22     Bijgevolg moet de verwijzende rechter zijn bevoegdheid in het hoofdgeding beoordelen aan de hand van artikel 3, lid 1, van
de verordening.
23     Deze bepaling, volgens welke de rechters van de lidstaat waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar gelegen
is, bevoegd zijn de insolventieprocedure te openen, verduidelijkt niet of de rechter bij wie de zaak eerst aanhangig is gemaakt,
bevoegd blijft wanneer de schuldenaar het centrum van zijn voornaamste belangen verplaatst na de indiening van het verzoek
om opening van de procedure, maar vóór de beslissing tot opening.
24     Een overdracht van bevoegdheid van de als eerste aangezochte rechter naar de rechter van een andere lidstaat op deze grondslag
zou echter in strijd zijn met de door de verordening nagestreefde doelstellingen.
25     De gemeenschapswetgever herinnert in de vierde overweging van de considerans van de verordening aan de noodzaak, te verhinderen
dat er voor de partijen bij de procedure prikkels bestaan om ter verbetering van hun rechtspositie geschillen of goederen
van de ene lidstaat naar de andere over te brengen. Deze doelstelling zou niet worden bereikt indien de schuldenaar het centrum
van zijn voornaamste belangen naar een andere lidstaat kon overbrengen tussen de indiening van het verzoek om opening van
de procedure en de beslissing tot opening van de procedure en op die manier zowel de bevoegde rechter als het toepasselijke
recht kon bepalen.
26     Een dergelijke overdracht van bevoegdheid zou eveneens in strijd zijn met de in de tweede en de achtste overweging van de
considerans van de verordening uiteengezette doelstelling van een meer efficiënte, doeltreffender en snellere afwikkeling
van grensoverschrijdende procedures, aangezien de schuldeisers de schuldenaar voortdurend zouden moeten dagvaarden op die
plaats waar deze zich min of meer definitief vestigt, hetgeen in de praktijk vaak tot verlenging van de procedures zou kunnen
leiden.
27     Daarenboven waarborgt het behoud van de bevoegdheid van de rechter die als eerste is aangezocht, een grotere rechtszekerheid
voor de schuldeisers, die de in geval van insolventie van de schuldenaar te dragen risico’s hebben geëvalueerd aan de hand
van de plaats van het centrum van de voornaamste belangen van deze laatste op het ogenblik waarop zij met hem rechtsbetrekkingen
zijn aangegaan.
28     De universele strekking van de hoofdinsolventieprocedure, de opening, in voorkomend geval, van secundaire procedures en de
omstandigheden dat de door de als eerste aangezochte rechter aangewezen voorlopige curator gerechtigd is, ten aanzien van
de goederen van de schuldenaar die zich in een andere lidstaat bevinden om conservatoire en beschermende maatregelen te verzoeken,
vormen overigens voor de schuldeisers belangrijke waarborgen waardoor zij de grootst mogelijke greep op de boedel van de schuldenaar
houden, vooral wanneer deze laatste het centrum van zijn voornaamste belangen heeft verplaatst na het verzoek om opening van
de procedure, maar vóór de opening daarvan.
29     Derhalve moet aan de verwijzende rechter worden geantwoord dat artikel 3, lid 1, van de verordening aldus moet worden uitgelegd
dat de rechter van de lidstaat waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar gelegen is op het moment waarop
deze laatste het verzoek om opening van de insolventieprocedure indient, bevoegd blijft om deze procedure te openen wanneer
de schuldenaar het centrum van zijn voornaamste belangen naar het grondgebied van een andere lidstaat verplaatst na de indiening
van het verzoek, maar vóór de opening van deze procedure.

Kosten
30     Ten aanzien van partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale
rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof
gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof van Justitie (Grote kamer) verklaart:
Artikel 3, lid 1, van verordening (EG) nr. 1346/2000 van de Raad van 29 mei 2000 betreffende insolventieprocedures, moet aldus
worden uitgelegd dat de rechter van de lidstaat waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar gelegen is
op het moment waarop deze laatste het verzoek om opening van de insolventieprocedure indient, bevoegd blijft om deze procedure
te openen wanneer de schuldenaar het centrum van zijn voornaamste belangen naar het grondgebied van een andere lidstaat verplaatst
na de indiening van het verzoek, maar vóór de opening van deze procedure.
ondertekeningen
*
Procestaal: Duits.