CELEX: 62001TJ0289
Mededinging
Mededingingsregelingen
Systeem van inzameling en verwerking van in Duitsland in verkeer gebrachte verpakkingen met logo Der Grüne Punkt
Ontheffingsbeschikking
Door Commissie opgelegde verplichtingen ter verzekering van mededinging
Door exploitant van systeem verleende exclusiviteit voor afvalverwijderingsbedrijven waarvan gebruik wordt gemaakt
Beperking van mededinging
Noodzaak om concurrenten toegang te verlenen tot door exploitant van systeem gebruikte inzamelingsinstallaties
Door exploitant van systeem aangegane verbintenissen

Toepasselijke bepalingen
A –
Besluit inzake de voorkoming van de productie van verpakkingsafval
1       Op 12 juni 1991 heeft de Duitse regering de Verordnung über die Vermeidung von Verpackungsabfällen [besluit inzake de voorkoming
van de productie van verpakkingsafval (BGBl. 1991 I, blz. 1234)] vastgesteld. De gewijzigde versie daarvan – die in casu van
toepassing is – is op 28 augustus 1998 in werking getreden (hierna: „besluit” of „verpakkingenbesluit”). Dit besluit heeft
tot doel de gevolgen van verpakkingsafval voor het milieu te voorkomen of te beperken. Hiertoe verplicht het de producenten
en verkopers om de gebruikte verkoopverpakkingen buiten het openbare afvalverwijderingssysteem om, terug te nemen en te verwerken.
2       Volgens § 3, lid 1, van het besluit, zijn verkoopverpakkingen (hierna: „verpakkingen”) verpakkingen die als verkoopseenheid
worden aangeboden en bij de eindverbruiker afval worden. Het gaat tevens om verpakkingen die het in de sector van de handel,
de horeca en in andere dienstverleningssectoren mogelijk maken de goederen aan de eindverbruiker te leveren of deze levering
te vergemakkelijken (serviceverpakkingen), alsmede wegwerpservies en wegwerpbestek.
3       § 3, lid 7, van het besluit omschrijft „producent” als eenieder die verpakkingen, verpakkingsmateriaal of producten waaruit
rechtstreeks verpakkingen worden gemaakt, fabriceert en eenieder die verpakkingen in het Duitse grondgebied invoert. Ten aanzien
van de „verkoper” bepaalt § 3, lid 8, van het besluit dat het gaat om eenieder die verpakkingen, verpakkingsmateriaal of producten
waaruit rechtstreeks verpakkingen worden gemaakt, of verpakte goederen, ongeacht het handelsniveau, in het verkeer brengt.
Ook postorderbedrijven zijn verkopers in de zin van het besluit. Ten slotte is de „eindverbruiker” in § 3, lid 10, van het
besluit hoofdzakelijk omschreven als eenieder die de goederen in de vorm waarin zij aan hem werden geleverd, niet meer verder
verkoopt.
4       De producenten en de verkopers van verpakkingen kunnen op twee manieren aan de hun bij het besluit opgelegde terugname‑ en
verwerkingsplicht voldoen.
5       Enerzijds moeten de producenten en verkopers de door de eindverbruikers gebruikte verkoopverpakkingen overeenkomstig § 6,
leden 1 en 2, van het besluit op of in de onmiddellijke omgeving van de feitelijke leveringsplaats kosteloos terugnemen en
ervoor zorgen dat deze worden verwerkt (hierna: „eigen verwijderingssysteem” of „eigen systeem”). Een verkoper dient alleen
verpakkingen terug te nemen van een bepaalde soort, vorm en grootte, alsmede verpakkingen van goederen die tot zijn assortiment
behoren. Verkopers die over een verkoopoppervlakte van minder dan 200 m
beschikken, dienen alleen verpakkingen terug te nemen van de merken die zij in het verkeer brengen (§ 6, lid 1, vierde en
vijfde volzin, van het besluit). Volgens § 6, lid 1, derde volzin, van het besluit moet de verkoper in het kader van een eigen
verwijderingssysteem de eindverbruiker door middel van „duidelijk herkenbare en leesbare schriftelijke mededelingen” op de
mogelijkheid tot teruggave van de verpakking wijzen.
6       Anderzijds kunnen de producenten en verkopers overeenkomstig § 6, lid 3, eerste volzin, van het besluit deelnemen aan een
systeem dat over het hele afzetgebied van de verkoper een regelmatige ophaling van gebruikte verkoopverpakkingen garandeert
bij de eindverbruiker of in de onmiddellijke omgeving van zijn woning, teneinde ervoor zorgen dat deze worden verwerkt (hierna:
„collectief systeem”). De producenten en verkopers die deelnemen aan een collectief systeem zijn voor de onder dat systeem
vallende verpakkingen ontslagen van hun terugname‑ en verwerkingsverplichtingen. Volgens punt 4, lid 2, tweede volzin, van
bijlage I, betreffende § 6, bij het besluit moeten producenten en verkopers „op de verpakking of door andere passende maatregelen”
kenbaar maken, dat zij aan een collectief systeem deelnemen. Zij kunnen van deze deelname dus melding maken op de verpakkingen
of anderszins, zoals bijvoorbeeld door het verstrekken van informatie aan de klanten in het verkooppunt of via een bijgevoegd
informatieblad.
7       Ingevolge § 6, lid 3, elfde volzin, van het besluit moeten de collectieve systemen worden goedgekeurd door de bevoegde autoriteiten
van de betrokken deelstaten. Om te worden goedgekeurd moeten deze systemen, onder meer, een afzetgebied hebben dat zich over
het grondgebied van ten minste één deelstaat uitstrekt, zorgen voor regelmatige ophaling in de directe omgeving van de eindverbruiker
en middels overeenkomsten worden afgestemd op de openbare afvalverwijderingssystemen. Elke onderneming die in een deelstaat
aan deze voorwaarden voldoet, kan daar een erkend collectief systeem opzetten.
8       Sinds 1 januari 2000 gelden voor de eigen en de collectieve systemen dezelfde verwerkingsquota. Deze quota, die in bijlage I
bij het besluit staan, verschillen naar gelang van het materiaal waaruit de verpakking bestaat. Het bewijs dat aan de terugname‑ en
verwerkingsvereisten is voldaan, wordt in het geval van een eigen systeem geleverd door middel van een controleverslag van
een onafhankelijk deskundige, en in het geval van een collectief systeem door middel van overlegging van controleerbare gegevens
betreffende de ingezamelde en verwerkte hoeveelheden.
9       Bovendien bepaalt § 6, lid 1, negende volzin, van het besluit dat indien een verkoper niet aan zijn terugname‑ en verwerkingsverplichting
voldoet middels een eigen systeem, hij dit middels een collectief systeem moet doen.
10     In dit verband hebben de Duitse autoriteiten in hun opmerkingen van 24 mei 2000, die in het kader van de administratieve procedure
aan de Commissie zijn gezonden (hierna: „opmerkingen van de Duitse autoriteiten”), vermeld dat het verpakkingenbesluit de
verkoper toestond de terugname in de directe omgeving van de winkel in het kader van een eigen systeem, te combineren met
de inzameling in de directe omgeving van de eindverbruiker in het kader van een collectief systeem, door slechts voor een
gedeelte van de verpakkingen die hij in het verkeer had gebracht, aan het collectieve systeem deel te nemen.
11     In de opmerkingen van de Duitse autoriteiten is er tevens op gewezen dat indien de verkoper ervoor koos om deel te nemen aan
een collectief systeem voor alle door hem verhandelde verpakkingen, voor hem niet langer de verplichtingen van § 6, leden 1
en 2, golden, hetgeen betekende dat nadien niet meer voor een oplossing van eigen verwijdering kon worden gekozen. Indien
de verkoper er daarentegen voor koos om meteen deel te nemen aan een eigen systeem, was latere deelname aan een collectief
systeem wel mogelijk indien het verwerkingsquotum niet was bereikt in het kader van de eigen verwijdering.
B –
Collectief systeem van Der Grüne Punkt – Duales System Deutschland GmbH, merktekencontract en dienstverleningsovereenkomst
12     Sinds 1991 exploiteert Der Grüne Punkt – Duales System Deutschland GmbH (hierna: „verzoekster” of „DSD”) als enige onderneming
een zich over het hele Duitse grondgebied uitstrekkend collectief systeem (hierna: „DSD-systeem”). In 1993 werd DSD door de
bevoegde autoriteiten van alle deelstaten erkend.
13     Om gebruik te maken van het DSD-systeem moeten de producenten en verkopers met DSD een overeenkomst sluiten op grond waarvan
zij het recht krijgen om het logo Der Grüne Punkt te gebruiken, dat overeenkomt met het collectieve merk „Der Grüne Punkt”,
waarvan DSD houdster is. Als tegenprestatie betalen de producenten en verkopers DSD een licentievergoeding. Het merktekencontract
is aan de orde in beschikking 2001/463/EG van de Commissie van 20 april 2001 inzake een procedure op grond van artikel 82
[EG] (Zaak COMP D3/34493 – DSD) (PB L 166, blz. 1). Tegen deze beschikking heeft verzoekster beroep tot nietigverklaring ingesteld
in zaak T‑151/01, DSD/Commissie.
14     In het kader van het DSD-systeem verzamelt en verwerkt verzoekster niet zelf de gebruikte verpakkingen, maar schakelt zij
daarvoor afvalverwijderingsbedrijven in. De verhoudingen tussen DSD en deze bedrijven worden geregeld in een – meermaals gewijzigde
– standaardovereenkomst, betreffende de totstandbrenging en exploitatie van een systeem voor de inzameling en sortering van
verpakkingen (hierna: „dienstverleningsovereenkomst”. Het gesorteerde materiaal wordt naar de verwerkingsbedrijven vervoerd
om daar te worden verwerkt.

Feiten
15     Op 2 september 1992 heeft DSD bij de Commissie behalve haar statuten een aantal overeenkomsten aangemeld, waaronder de dienstverleningsovereenkomst,
de enige overeenkomst die in de onderhavige zaak van belang is, teneinde een negatieve verklaring of, subsidiair, een ontheffingsbeschikking
te verkrijgen.
16     Op 27 maart 1997 heeft de Commissie in het
Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen
(PB C 100, blz. 4) de mededeling bekendgemaakt zoals vereist krachtens artikel 19, lid 3, van verordening nr. 17 van de Raad
van 6 februari 1962, Eerste verordening over de toepassing van de artikelen [81 EG] en [82 EG] (PB 1962, 13, blz. 204), waarin
de Commissie kenbaar maakte dat zij voornemens was de aangemelde overeenkomsten gunstig te beoordelen.
17     In deze mededeling vermeldde de Commissie met name dat DSD jegens haar een reeks verbintenissen was aangegaan, waaronder de
verbintenis om de afvalverwijderingsbedrijven niet te verplichten om uitsluitend voor DSD te werken en de verbintenis om deze
bedrijven niet te verplichten de containers en andere inzamelingsinstallaties uitsluitend ter uitvoering van de dienstverleningsovereenkomst
te benutten. DSD had echter gepreciseerd dat deze tweede verbintenis niet gold wanneer het gebruik van containers of andere
inzamelingsinstallaties door derden onverenigbaar was met de „door de overheid toegekende vrijstelling”, wanneer het verpakkingenbesluit
of andere regelgeving anders bepaalden, of wanneer dit gebruik om andere redenen, in verband met bijvoorbeeld schadelijke
stoffen, niet aanvaardbaar was. DSD gaf tevens aan dat bij de berekening van de vergoeding voor de afvalverwijderingsbedrijven
rekening kan worden gehouden met het gebruik van containers of andere installaties door derden (punten 66 en 67 van de mededeling
in het Publicatieblad, punten 71 en 134 van de bestreden beschikking).
18     Na de bekendmaking van deze mededeling in het Publicatieblad heeft de Commissie van belanghebbende derden opmerkingen ontvangen
over verschillende aspecten van de toepassing van de dienstverleningsovereenkomst. Deze derden hebben te kennen gegeven dat
DSD hun, in strijd met bovenvermelde verbintenissen, in de praktijk niet ongehinderd toegang verleende tot de door de contractpartners
van DSD gebruikte inzamelingsinstallaties (punten 76 en 77 van de bestreden beschikking). In de bestreden beschikking stelt
de Commissie aldus dat DSD had aangevoerd dat deze installaties alleen door haar concurrenten konden worden gebruikt wanneer
DSD daarmee had ingestemd. Dat was een van de reden waarom door de Vereinigung für Wertstoffrecycling (hierna: „VfW”) krachtens
artikel 82 EG een bezwaar werd ingediend en waarom over deze kwestie beroep was ingesteld bij het Landgericht Köln (rechtbank
van Keulen, Duitsland) (punten 57 en 136 van de bestreden beschikking).
19     In die zaak had DSD op basis van de Duitse regeling inzake oneerlijke mededinging bezwaar gemaakt tegen een eigen verwijderingssysteem,
VfW, dat gratis gebruik wilde maken van de inzamelingsinstallaties die door het DSD-systeem in bepaalde Duitse ziekenhuizen
werden gebruikt. Deze zaak heeft tot de uitspraak van 18 maart 1997 van het Landgericht Köln geleid, waarin DSD in die zin
gelijk heeft gekregen dat de Duitse rechterlijke instantie het gratis medegebruik van de inzamelingsinstallaties van het DSD-systeem
onrechtmatig heeft verklaard. In die uitspraak heeft het Landgericht Köln tevens vastgesteld dat van een passende compensatie
voor een dergelijk medegebruik, gelet op de omstandigheden van het geval, slechts kon worden gesproken indien de VfW rechtstreeks
aan DSD een soort licentievergoeding voor het medegebruik van die inzamelingsinstallaties zou betalen.
20     In deze context heeft de Commissie DSD bij brief van 21 augustus 1997 meegedeeld dat een gedraging die erin bestaat te belemmeren
dat derden de inzamelingsinstallaties van haar contractpartners gebruiken, onder artikel 82 EG zou kunnen vallen en heeft
zij het belang beklemtoond dat deze gedraging kon hebben met het oog op de ontheffingsprocedure, aangezien een voor ontheffing
aangemelde overeenkomst, overeenkomstig de vierde voorwaarde in artikel 81, lid 3, EG de betrokken ondernemingen niet de mogelijkheid
mag geven, de mededinging voor een wezenlijk deel van de betrokken producten uit te schakelen.
21     Naar aanleiding van dit standpunt van de Commissie is DSD de volgende verbintenis aangegaan, teneinde tegemoet te komen aan
de bedenkingen die deze instelling in haar brief van 21 augustus 1997 heeft uiteengezet (punten 58, 72 en 137 van de betreden
beschikking):
„[DSD] is bereid van de uitoefening van de exclusiviteitsaanspraken zoals beschreven in de uitspraak van het [Landgericht
Köln] van 18 maart 1997 af te zien ten aanzien van VfW, alsmede in vergelijkbare gevallen. Dit doet niets af aan het recht
van DSD het recht op informatie en compensatie uit te oefenen ten aanzien van afvalverwijderingsbedrijven die een contractuele
relatie met haar hebben.”

Bestreden beschikking
22     Op 17 september 2001 heeft de Commissie beschikking 2001/837/EG vastgesteld, inzake een procedure op grond van artikel 81
[EG] en artikel 53 van de EER-Overeenkomst (Zaken COMP/34493 – DSD, COMP/37366 – Hofmann + DSD, COMP/37299 – Edelhoff + DSD,
COMP/37291 – Rechmann + DSD, COMP/37288 – ARGE en vijf andere + DSD, COMP/37287 – AWG en vijf andere + DSD, COMP/37526 – Feldhaus
+ DSD, COMP/37254 – Nehlsen + DSD, COMP/37252 – Schönmakers + DSD, COMP/37250 – Altvater + DSD, COMP/37246 – DASS + DSD, COMP/37245
– Scheele + DSD, COMP/37244 – SAK + DSD, COMP/37243 – Fischer + DSD, COMP/37242 – Trienekens + DSD, COMP/37267 – Interseroh
+ DSD) (PB L 319, blz. 1; „bestreden beschikking” of „beschikking”).
23     De beoordeling die de Commissie in de bestreden beschikking geeft, heeft als uitgangspunt het verzoek van DSD om een negatieve
verklaring, of in voorkomend geval om een ontheffingsbeschikking, ten aanzien van de dienstverleningsovereenkomst.
A –
Contractuele verhouding tussen DSD en de afvalverwijderingsbedrijven
24     DSD zamelt de verpakkingen niet zelf in, maar schakelt daarvoor afvalverwijderingsbedrijven in waarmee zij een dienstverleningsovereenkomst
sluit. Ingevolge § 1 van deze standaardovereenkomst belast DSD elk afvalverwijderingsbedrijf voor een periode van ongeveer
vijftien jaar exclusief met de taak om in een bepaald district verpakkingen in te zamelen en te sorteren volgens een collectief
systeem (hierna: „exclusiviteitsclausule ten gunste van het afvalverwijderingsbedrijf” of „exclusiviteitsclausule”).
25     De verpakkingen worden ingezameld in grote containers die in de onmiddellijke omgeving van de eindverbruikers zijn geplaatst,
of worden regelmatig opgehaald in plastic zakken of kleine containers die door het afvalverwijderingsbedrijf aan de eindverbruikers
worden verstrekt. Dat bedrijf is eigenaar van de containers en van de verpakkingen die daarin worden gedeponeerd of die het
heeft opgehaald. De afvalverwijderingsbedrijven zijn verantwoordelijk voor het sorteren van het ingezamelde materiaal en dit
gebeurt gewoonlijk in gespecialiseerde bedrijven. Elk afvalverwijderingsbedrijf ontvangt van DSD een vergoeding op basis van
het gewicht van elk soort materiaal, van de kosten voor de ophaling van het gesorteerde afval en het inzamelresultaat (punten 32,
45 en 51 van de bestreden beschikking).
26     Incidenteel is in de bestreden beschikking vermeld dat de afvalverwijderingsbedrijven samen met de verpakkingen uit papier/karton
gewoonlijk ook oud drukwerk (kranten en tijdschriften) inzamelen. Aangezien drukwerk, dat ongeveer 75 % van deze materiaalsoort
uitmaakt, niet tot de taken van DSD behoort, wordt de inzameling ervan niet vergoed door DSD (punt 32 van de bestreden beschikking).
B –
Beoordeling ten aanzien van artikel 81, lid 1, EG
27     In het kader van deze beoordeling gaat de bestreden beschikking in op twee aspecten van de dienstverleningsovereenkomst.
1.
Exclusiviteitsclausule ten guste van het afvalverwijderingsbedrijf
28     In de eerste plaats is in de bestreden beschikking vastgesteld dat de exclusiviteitsclausule ten gunste van het afvalverwijderingsbedrijf,
die in alle tussen DSD en haar contractpartners gesloten dienstverleningsovereenkomsten is opgenomen, tot gevolg heeft dat
de andere afvalverwijderingsbedrijven worden belet hun diensten aan DSD aan te bieden (punten 122‑124 van de bestreden beschikking).
29     Om deze clausule ten aanzien van artikel 81, lid 1, EG te analyseren, onderzoekt de Commissie om te beginnen de situatie van
de vraag op de Duitse markt voor de inzameling en sortering van verpakkingen van de eindverbruiker (hierna: „markt voor inzameling
bij de eindverbruiker”). In dit verband is in de bestreden beschikking uiteengezet dat DSD ongeveer 70 % van de voor inzameling
in Duitsland vatbare verpakkingen verwerkt en goed is voor minstens 80 % van de vraag op de markt voor inzameling bij de eindverbruiker.
Het gewicht van DSD is dus doorslaggevend zowel op nationaal niveau, waarvoor DSD het enig beschikbare collectieve systeem
is, als op het niveau van de 500 gebieden waarvoor dienstverleningsovereenkomsten zijn gesloten (punten 126 en 127 van de
bestreden beschikking).
30     Wat de aanbodzijde betreft bieden volgens de bestreden beschikking een groot aantal marktdeelnemers inzamelingsdiensten aan.
De beschikking vermeldt tevens dat het „vooral wegens ruimtelijke beperkingen en redenen met betrekking tot de afvalverwijderingslogistiek
momenteel veeleer onwaarschijnlijk is dat een inzamelingssysteem bij de particuliere eindverbruikers, naast het reeds door
DSD ingestelde systeem, wordt opgezet”. De bestreden beschikking vermeldt dat het integendeel „realistischer [zou] zijn te
verwachten dat, gezien dit knelpunt in de infrastructuur voor de verwijdering van afval via de huishoudens, een potentieel
concurrerend bevrijdingssysteem of een eigen inzamelings‑ of verwijderingssysteem zal samenwerken met de afvalverwijderaar
die reeds de inzamelingsdiensten voor DSD in het kader van de dienstverleningsovereenkomst verricht”. Zo kunnen andere afvalverwijderaars
dan de contractpartners van DSD volgens de Commissie alleen voor bepaalde, met de particuliere huishoudens gelijkgestelde
inzamelingsplaatsen, zoals ziekenhuizen of kantines, onder bepaalde voorwaarden met betrekking tot de afvalverwijderingslogistiek
en de verpakkingen, overwegen om, naast de door het DSD-systeem gebruikte containers, extra inzamelingscontainers te plaatsen.
Dergelijke mogelijkheden zijn economisch gezien echter relatief gering en het is dus onwaarschijnlijk dat er tijdens de contractduur
in het contractgebied waarop een dienstverleningsovereenkomst van DSD betrekking heeft, voor de uitgesloten afvalverwijderaars
aanmerkelijke nieuwe mogelijkheden ontstaan om diensten te verlenen (punten 127 en 128 van de bestreden beschikking).
31     Bovendien is in de beschikking gesteld dat voor de beoordeling van de gevolgen van deze exclusiviteitsclausule voor de mededinging
de looptijd ervan een grote rol speelt, want hoe langer deze looptijd is, des te meer deze tot gevolg heeft dat de afvalverwijderingsbedrijven
die geen contractpartner van DSD zijn, de mogelijkheid wordt ontnomen om diensten aan te bieden om te voldoen aan de vraag
van het grootste Duitse collectieve systeem (punten 129 en 130 van de bestreden beschikking).
32     Als slotsom van dit onderzoek stelt de Commissie vast dat de toetreding van afvalverwijderaars tot de markt van inzameling
bij de eindverbruiker aanzienlijk wordt belemmerd, wat er in belangrijke mate toe bijdraagt dat een wezenlijk deel van de
gemeenschappelijke markt wordt afgeschermd. Bijgevolg vormt de exclusiviteitsclausule ten gunste van de afvalverwijderingsbedrijven
een beperking van de mededinging in de zin van artikel 81, lid 1, EG (punt 132 van de bestreden beschikking). Na ter terechtzitting
hiernaar te zijn gevraagd, heeft DSD te kennen gegeven dat zij deze analyse niet betwistte.
2.
Toegang tot de installaties van de afvalverwijderingsbedrijven
33     In de tweede plaats is in de bestreden beschikking onderzocht in hoeverre een concurrent van DSD toegang kan krijgen tot de
installaties van de afvalverwijderingsbedrijven. In dit opzicht vermeldt de Commissie dat er haars inziens sprake zou zijn
van een beperking van de mededinging in de zin van artikel 81, lid 1, EG „indien de dienstverleningsovereenkomst zodanig zou
zijn geformuleerd dat de concurrenten van DSD uitgesloten zouden zijn van de toegang tot de afvalverwijderingsinfrastructuur”
(punt 133 van de bestreden beschikking).
34     Tot staving van deze stelling wordt in de bestreden beschikking enerzijds het feit aangevoerd dat de installaties van de afvalverwijderingsbedrijven
„wegens het [...] knelpunt met betrekking tot de inzamelingsinfrastructuur bij de huishoudens van bijzonder belang [zijn]
voor de mededinging”. Zo vermeldt de beschikking dat wanneer de slechts sporadisch voorkomende brengsystemen (het „containerparkconcept”)
buiten beschouwing worden gelaten, bij dit soort afvalverwijdering het afval in de regel rechtstreeks bij alle eindverbruikers
binnen een onder een lokale overheid ressorterend gebied wordt opgehaald (de zogenoemde haalsystemen). De beschikking vermeldt
tevens dat de inzamelplaatsen voor de huishoudens om logistieke redenen in de regel slechts door een beperkt aantal afvalverwijderingsbedrijven
zonder al te hoge kosten kunnen worden bediend. Bovendien wordt in de beschikking beklemtoond dat wegens ruimtelijke beperkingen
alsmede wegens tradities die op het gebied van de afvalverwijdering bij de eindverbruiker zijn ontstaan, op de inzamelplaatsen
in de regel slechts één inzamelingscontainer per materiaalsoort (zoals glas, papier, lichtgewichtverpakkingen) ter beschikking
kan worden gesteld. Dergelijke omstandigheden vormen de belangrijkste reden waarom bij de huishoudens doorgaans slechts één
afvalverwijderingsbedrijf voor zowel de inzameling van huishoudelijk afval als van recycleerbaar materiaal zorgt (punt 133
van de bestreden beschikking gelezen in samenhang met de punten 92 en 93 daarvan). Anderzijds wordt in de beschikking in herinnering
gebracht dat er na de bekendmaking van de mededeling in het Publicatieblad mededingingsrechtelijke bezwaren tot uitdrukking
zijn gebracht. De Commissie verwijst hier naar het feit dat verscheidene belanghebbende derden er bij die gelegenheid op hebben
gewezen dat DSD, in strijd met een eerste reeks door haar overgelegde verbintenissen (zie punt 17 hierboven), derden geen
ongehinderde toegang verleende tot de inzamelingsinstallaties van haar contractpartners, door te vereisen dat zij haar instemming
moest hebben gegeven voor medegebruik van deze installaties (punt 133 van de bestreden beschikking, gelezen in samenhang met
de punten 76 et 77 daarvan).
35     In deze context is er in de bestreden beschikking aan herinnerd dat DSD oorspronkelijk had geëist dat medegebruik van de inzamelingsinstallaties
van haar contractpartners door derden alleen mogelijk was wanneer zij daarmee had ingestemd. De beschikking preciseert echter
dat DSD na de brief van 21 augustus 1997 van de Commissie, waarin DSD werd meegedeeld dat een dergelijke gedraging onder artikel 82
EG zou kunnen vallen, heeft afgezien van de eis dat derden haar instemming moesten verkrijgen om van de inzamelingsinstallaties
van de contractpartners van DSD gebruik te mogen maken (zie punten 20 en 21 hierboven). Tevens wordt in de beschikking uiteengezet
dat „er eveneens een probleem zou ontstaan indien DSD voor een dergelijk gebruik rechtstreeks van derden een vergoeding zou
verlangen of bij het vaststellen van een passende vergoeding voor het medegebruik van inzamelingscontainers tussen afvalverwijderaars
en derden inspraakrecht zou eisen”. Er wordt in de beschikking echter wel op gewezen dat het DSD in het geval van medegebruik
van de installaties van haar contractpartners vrijstaat een passende vermindering van de aan deze bedrijven betaalde vergoeding
overeen te komen en dat zij er tevens voor mag zorgen dat geen voor derden verrichte diensten aan haar in rekening worden
gebracht (punten 136‑138 van de bestreden beschikking).
36     Rekening gehouden met deze verbintenissen en preciseringen staat de Commissie op het standpunt dat de dienstverleningsovereenkomst
geen exclusiviteitsclausule ten gunste van DSD bevat en dat de afvalverwijderaars hun diensten ook aan concurrenten van DSD
kunnen aanbieden. In de beschikking is aldus beklemtoond dat „de dienstverleningsovereenkomst er derhalve niet toe leidt dat
de concurrenten van DSD uitgesloten worden van de toegang tot de afvalverwijderingsinfrastructuur, zodat er wat dit betreft
geen sprake is van een beperking van de mededinging in de zin van artikel 81, lid 1, [EG]” (punten 134 en 139 van de bestreden
beschikking).
C –
Beoordeling ten aanzien van artikel 81, lid 3, EG
37     Teneinde artikel 81, lid 1, EG buiten toepassing te verklaren voor de dienstverleningsovereenkomst, is in de bestreden beschikking
de exclusiviteitsclausule ten gunste van het afvalverwijderingsbedrijf onderzocht gelet op de voorwaarden van artikel 81,
lid 3, EG.
38     In dit verband wordt er in de bestreden beschikking van uitgegaan dat deze clausule bijdraagt tot verbetering van de productie
en tot verbetering van de technische of economische vooruitgang omdat daarmee kan worden voldaan aan milieudoelstellingen
(punten 142‑146 van de bestreden beschikking), en tegelijkertijd een billijk aandeel in de daaruit voortvloeiende voordelen
de gebruikers ten goede komt (punten 147‑149 van de bestreden beschikking).
39     Met betrekking tot de noodzaak van het exclusiviteitsverband als bedoeld in de dienstverleningsovereenkomst, is er in de bestreden
beschikking op gewezen dat het opzetten van het DSD-systeem aanzienlijke investeringen vraagt van de afvalverwijderingsbedrijven,
die van DSD bepaalde garanties moeten kunnen krijgen ten aanzien van de looptijd van de overeenkomst om de afschrijving en
de rentabiliteit van deze investeringen mogelijk te maken. Na onderzoek acht de Commissie het echter noodzakelijk om de aanvankelijk
voorziene looptijd van het exclusiviteitsverband te verkorten tot uiterlijk 31 december 2003 (punten 150‑157 van de bestreden
beschikking).
40     Ten slotte is in de bestreden beschikking de vraag onderzocht of de exclusiviteitsclausule er niet toe leidt dat de mededinging
op de markt van inzameling bij de eindverbruiker wordt uitgeschakeld. In dit verband begint de Commissie met de opmerking
dat voor de van het DSD-systeem uitgesloten afvalverwijderaars nog mogelijkheden overblijven om hun diensten aan te bieden
in het kader van eigen systemen. Die mogelijkheden bestaan in ieder geval voor bepaalde combinaties van verpakkingen en inzamelingsplaatsen
in de marge van de markt van de inzameling bij de eindverbruiker (punt 159 van de bestreden beschikking).
41     Voorts merkt de Commissie op dat de markt van inzameling bij de eindverbruiker wordt gekenmerkt door het feit dat het economisch
voordelig is om een beroep te doen op slechts één afvalverwijderaar per contractgebied en dat het – wegens ruimtelijke en
logistieke beperkingen, en wegens de gewoonten die bij de eindverbruikers op het gebied van de afvalverwijdering zijn gegroeid
– uit economisch oogpunt in vele gevallen eerder onwaarschijnlijk is dat er nog een andere voorziening voor de inzameling
bij de huishoudens wordt opgezet. Volgens de Commissie veroorzaken de inzamelingscontainers voor verpakkingen die in de directe
omgeving van de huishoudens worden geplaatst, een knelpunt. Realistisch gezien moet er haars inziens van uit worden gegaan
dat de met DSD concurrerende collectieve systemen en ten dele ook de eigen systemen meestal zullen samenwerken met de afvalverwijderaars
die reeds voor DSD werken. Op basis van deze analyse brengt de Commissie in herinnering dat medegebruik van de installaties
van de contractpartners van DSD noodzakelijk is, gelet op het feit dat „de vrije en ongehinderde toegang tot de door de dienstverleningspartners
van DSD ter beschikking gestelde inzamelingsinfrastructuur een beslissende voorwaarde vormt voor zowel de intensivering van
de concurrentie tussen afnemers van inzamelings‑ en sorteerdiensten van verpakkingen [afkomstig van de eindverbruiker] als
voor de intensivering van de concurrentie op de upstream-markt van de organisatie van de terugname en verwerking van verpakkingen
[afkomstig van de eindverbruiker]” (punt 162 van de bestreden beschikking). In de beschikking wordt er in dit opzicht op gewezen
dat de dienstverleningsovereenkomst de afvalverwijderaars niet exclusief aan DSD bindt en dat DSD verscheidene verbintenissen
is aangegaan, waaronder de verbintenis om de afvalverwijderingsbedrijven er niet toe te verplichten de inzamelingsinstallaties
uitsluitend ter uitvoering van de dienstverleningsovereenkomst te benutten en de verbintenis om in het geval van medegebruik
van deze inzamelingsinstallaties door derden, daartegen niet met een verbodsactie op te komen voor de rechter (punten 158‑163
van de bestreden beschikking).
D –
Door de Commissie opgelegde verplichtingen die aan de ontheffingsbeschikking worden verbonden
42     Teneinde te waarborgen dat de door de Commissie verwachte mededingingseffecten daadwerkelijk intreden en dat wordt voldaan
aan de voorwaarden voor ontheffing op grond van artikel 81, lid 3, EG, acht de Commissie het noodzakelijk dat in de zin van
artikel 8 van verordening nr. 17 verplichtingen worden verbonden aan haar beslissing om de dienstverleningsovereenkomst te
ontheffen (punt 164 van de bestreden beschikking).
43     De eerste verplichting is DSD opgelegd bij artikel 3, sub a, van de bestreden beschikking, en luidt: „DSD belet de afvalverwijderaars
niet om met de concurrenten van DSD overeenkomsten te sluiten en na te komen inzake het medegebruik van containers of andere
installaties voor het inzamelen en sorteren van gebruikte verkoopverpakkingen.”
44     De tweede verplichting is omschreven in artikel 3, sub b, van de bestreden beschikking en luidt: „DSD mag van de afvalverwijderaars
die met de concurrenten van DSD overeenkomsten sluiten inzake het medegebruik van containers of andere installaties voor de
inzameling en sortering van gebruikte verkoopverpakkingen, niet verlangen dat zij ten aanzien van DSD bewijzen leveren betreffende
[de hoeveelheden] verpakkingen die niet voor het DSD-systeem werden ingezameld.”
45     Om uiteen te zetten waarom, niettegenstaande de door DSD aangegane verbintenis om haar concurrenten toe te staan gebruik te
maken van de inzamelingsinstallaties, dergelijke verplichtingen moeten worden opgelegd, wordt in de bestreden beschikking
gewezen op het grote belang van een ongehinderde toegang tot deze inzamelingsinfrastructuur voor de ontwikkeling van de concurrentie
en op de voorbehouden die DSD ten aanzien van de uitvoering van een van de in punt 71 vermelde verbintenissen heeft gemaakt
(punt 164 van de bestreden beschikking).
E –
Gevolgtrekkingen
46     Rekening gehouden met de door DSD aangegane verbintenissen en de aan de bestreden beschikking verbonden verplichtingen, luidt
de slotsom in de bestreden beschikking dat de vrije en ongehinderde toegang tot de inzamelingsinfrastructuur in de praktijk
mogelijk is. Zowel de met het DSD-systeem concurrerende collectieve systemen als de eigen afvalverwijderingssystemen hebben
realistische mogelijkheden voor toetreding tot de markt van inzameling bij de eindverbruiker. Door deze mogelijkheden worden
tevens de voorwaarden geschapen voor de intensivering van de concurrentie op de upstream-markt van de organisatie van de terugname
en verwerking van verpakkingen afkomstig van de eindverbruikers (punten 176‑178 van de bestreden beschikking).
47     Bijgevolg is in de bestreden beschikking vastgesteld dat de ten gunste van de afvalverwijderaars in de dienstverleningsovereenkomst
opgenomen exclusiviteitsclausule voldoet aan de voorwaarden voor toepassing van artikel 81, lid 3, EG (punt 179 van de bestreden
beschikking). In artikel 2 van de bestreden beschikking stelt de Commissie aldus vast dat „de bepalingen van artikel 81, lid 1,
[EG] [...] overeenkomstig artikel 81, lid 3, [EG] [...] buiten toepassing [worden] verklaard voor individuele dienstverleningsovereenkomsten
die een exclusiviteitsbepaling bevatten met een looptijd tot eind 2003” en dat „deze ontheffing geldt voor het tijdvak van
1 januari 1996 tot en met 31 december 2003”.
48     Aan deze ontheffing zijn de twee bovengenoemde verplichtingen verbonden (zie punten 43 en 44 hierboven), omschreven in artikel 3
van de beschikking, teneinde, wat de eerste betreft, de toegang tot de inzamelingsinfrastructuur van de partijen bij de dienstverleningsovereenkomsten
te verzekeren en uitschakeling van de mededinging op de betrokken markten te voorkomen, en, wat de tweede betreft, de concurrenten
van DSD onbeperkt gebruik te laten maken van de hoeveelheden verpakkingen die voor hen werden ingezameld in het kader van
het medegebruik van de inzamelingsinstallatie. Deze verplichtingen zijn absoluut noodzakelijk om te voorkomen dat de mededinging
op de betrokken markten wordt uitgeschakeld, en vormen een de rechtszekerheid bevorderende concretisering van de door DSD
aangegane verbintenissen (punt 182 van de bestreden beschikking).
49     Ten slotte is in de bestreden beschikking vermeld dat indien blijkt dat in een uitspraak in laatste aanleg van een bevoegde
Duitse rechter wordt vastgesteld dat het medegebruik door derden van de inzamelingsinstallaties van de partners bij de dienstverleningsovereenkomst,
in tegenstelling tot het door de Commissie ingenomen standpunt, niet verenigbaar is met het verpakkingenbesluit, dit zal neerkomen
op een belangrijke wijziging van de aan deze beschikking ten grondslag liggende feiten, waardoor de Commissie ertoe genoopt
zou zijn de voorwaarden voor de toepassing van artikel 81, lid 3, EG op de dienstverleningsovereenkomst opnieuw te onderzoeken
en de ontheffing eventueel in te trekken (punt 183 van de bestreden beschikking).
F –
Dispositief
50     Artikel 1 van het dispositief zet het standpunt van de Commissie uiteen over de statuten en de zogenoemde garantiecontracten,
die DSD tegelijkertijd met de dienstverleningsovereenkomst had aangemeld:
„De Commissie stelt op grond van de informatie waarover zij beschikt en rekening houdend met de verbintenissen van DSD vast
dat er voor haar op grond van artikel 81, lid 1, [EG] en van artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst geen redenen zijn
om op te treden tegen de statuten en de garantiecontracten.”
51     Artikel 2 van de bestreden beschikking verleent ontheffing voor de dienstverleningsovereenkomst:
„De bepalingen van artikel 81, lid 1, [EG] en van artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst worden overeenkomstig artikel 81,
lid 3, [EG] en artikel 53, lid 3, van de EER-Overeenkomst buiten toepassing verklaard voor individuele dienstverleningsovereenkomsten
die een exclusiviteitsbepaling bevatten met een looptijd tot eind 2003.
Deze ontheffing geldt voor het tijdvak van 1 januari 1996 tot en met 31 december 2003.”
52     In artikel 3 van de beschikking verbindt de Commissie twee verplichtingen aan genoemde ontheffing:
„Aan de in artikel 2 bedoelde ontheffing worden de volgende voorwaarden verbonden:
a)      DSD belet de afvalverwijderaars niet om met de concurrenten van DSD overeenkomsten te sluiten en na te komen inzake het medegebruik
van containers of andere installaties voor het inzamelen en sorteren van gebruikte verkoopverpakkingen;
b)      DSD mag van de afvalverwijderaars die met de concurrenten van DSD overeenkomsten sluiten inzake het medegebruik van containers
of andere installaties voor de inzameling en sortering van gebruikte verkoopverpakkingen, niet verlangen dat zij ten aanzien
van DSD bewijzen leveren betreffende [de hoeveelheden] verpakkingen die niet voor het DSD-systeem werden ingezameld.”

Procesverloop en conclusies van partijen
53     Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 27 november 2001, heeft verzoekster krachtens artikel 230, vierde
alinea, EG beroep tot nietigverklaring van de bestreden beschikking ingesteld.
54     Bij verzoekschrift, ingeschreven ter griffie van het Gerecht op 26 februari 2002, heeft Landbell AG für Rückhol-Systeme (hierna:
„Landbell”), een met DSD concurrerend collectief systeem, verzocht in de onderhavige procedure te worden toegelaten tot interventie
aan de zijde van de Commissie. Dit verzoek tot interventie is betekend aan partijen, die binnen de gestelde termijn hun opmerkingen
hebben ingediend.
55     Bij beschikking van 17 juni 2002 heeft het Gerecht (Vijfde kamer) de interventie van Landbell toegelaten, en deze heeft op
9 oktober 2002 haar opmerkingen kunnen maken.
56     Op rapport van de rechter-rapporteur heeft het Gerecht (Eerste kamer) besloten tot de mondelinge behandeling over te gaan,
en in het kader van de maatregelen tot organisatie van de procesgang heeft het aan partijen een reeks vragen gezonden die
ter terechtzitting mondeling dienden te worden beantwoord.
57     Partijen hebben ter terechtzitting van 11 en 12 juli 2006 pleidooi gehouden en op de vragen van het Gerecht geantwoord.
58     Verzoekster concludeert dat het het Gerecht behage:
–       artikel 3, sub a en b, van de bestreden beschikking nietig te verklaren;
–       subsidiair, de bestreden beschikking in haar geheel nietig te verklaren;
–       de in punt 72 van de bestreden beschikking weergegeven verbintenis van DSD nietig te verklaren;
–       de Commissie te verwijzen in de kosten.
59     De Commissie concludeert dat het het Gerecht behage:
–       het beroep te verwerpen;
–       verzoekster te verwijzen in de kosten.
60     Landbell concludeert dat het het Gerecht behage:
–       het beroep te verwerpen;
–       verzoekster te verwijzen in de kosten.

In rechte
61     Tot staving van haar beroep voert verzoekster vier middelen aan. Het eerste is erop gebaseerd dat de in artikel 3, sub a,
van de bestreden beschikking opgenomen verplichting artikel 81, lid 3, EG en het evenredigheidsbeginsel schendt. Het tweede
middel is ontleend aan de stelling dat deze verplichting artikel 86, lid 2, EG schendt. Het derde middel is erop gebaseerd
dat artikel 3, sub b, van de bestreden beschikking de artikelen 81, lid 3, EG en 86, lid 2, EG schendt. Het vierde middel,
dat verband houdt met het verzoek om nietigverklaring van de in punt 72 van de bestreden beschikking vermelde verbintenis
van verzoekster, is ontleend aan schending van het grondrecht van toegang tot de rechter.
A –
Eerste middel: stelling dat de in artikel 3, sub a, van de bestreden beschikking opgenomen verplichting artikel 81, lid 3,
EG en het evenredigheidsbeginsel schendt
62     Verzoekster meent dat de in artikel 3, sub a, van de bestreden beschikking opgenomen verplichting (hierna: „eerste verplichting”),
volgens welke „DSD de afvalverwijderaars niet belet om met de concurrenten van DSD overeenkomsten te sluiten en na te komen
inzake het medegebruik van containers of andere installaties voor het inzamelen en sorteren van gebruikte verkoopverpakkingen”,
artikel 81, lid 3, EG en het evenredigheidsbeginsel schendt. Zij splitst haar middel in wezen in drie onderdelen op.
63     Verzoekster betoogt in de eerste plaats dat de eerste verplichting gelet op artikel 81, lid 3, EG niet objectief noodzakelijk
is, omdat het medegebruik van de inzamelings‑ en sorteerinstallaties (hierna: „inzamelingsinstallaties”) niet noodzakelijk
is voor de activiteit van de concurrenten van DSD, of althans dat de motivering van de bestreden beschikking op dit punt ontoereikend
is.
64     In de tweede plaats betoogt verzoekster in antwoord op de in het verweerschrift aangevoerde redenering, dat de door de Commissie
genoemde vermeende dreiging van schending van artikel 81, lid 1, EG of van artikel 82 EG, op speculatie berust en geen rechtvaardiging
kan vormen voor de eerste verplichting, die – hoe dan ook – geen ander doel kan hebben dan te voorkomen dat de mededinging
wordt uitgeschakeld op de markt waarop eerder een mededingingsbeperking was vastgesteld.
65     In de derde plaats betoogt verzoekster dat de eerste verplichting onevenredig is en stelt zij ten eerste dat het medegebruik
van de inzamelingsinstallaties, dat deze verplichting oplegt, in strijd is met het verpakkingenbesluit; ten tweede dat de
eerste verplichting tot mededingingsverstoring in haar nadeel leidt; ten derde dat deze verplichting inbreuk maakt op het
specifieke voorwerp van het merk Der Grüne Punkt, en ten vierde dat daarmee haar grondrecht van toegang tot de rechter wordt
geschonden.
66     Alvorens deze argumenten uiteen te zetten, geeft verzoekster vooraf de redenen waarom het noodzakelijk is om haar toestemming
te verkrijgen in het geval van medegebruik van de inzamelingsinstallaties.
67     Deze redenen dienen te worden onderzocht voordat de bovenvermelde drie onderdelen van het eerste middel zullen worden onderzocht.
1.
Noodzaak om toestemming van DSD te verkrijgen in het geval van medegebruik van de inzamelingsinstallaties
a)     Argumenten van partijen
68     Verzoekster betoogt dat hoewel zij juridisch niet de eigenaar van de in de eerste verplichting bedoelde inzamelingsinstallaties
is, er toch van uit moet worden gegaan dat deze installaties aan DSD toebehoren omdat zij door haar worden gefinancierd, omdat
zij een integrerend bestanddeel van het DSD-systeem uitmaken en omdat daarop het merk Der Grüne Punkt staat. Bijgevolg moet
voor elk medegebruik van de installaties van de afvalverwijderaars die met DSD een dienstverleningsovereenkomst hebben gesloten,
de toestemming van verzoekster worden verkregen.
69     Ten bewijze dat de verkrijging van die toestemming noodzakelijk is, voert verzoekster om te beginnen aan dat zij de in het
DSD-systeem gebruikte inzamelingsinstallaties heeft gefinancierd. Op dit punt baseert verzoekster zich met name op § 7, lid 1,
van de dienstverleningsovereenkomst, dat bepaalt dat de door DSD aan de afvalverwijderaar betaalde vergoeding de tegenprestatie
vormt voor alle door die afvalverwijderaar verrichte prestaties, met betrekking tot met name het ter beschikking stellen van
inzamelingscontainers, het vervoer en de sortering van verpakkingen alsmede het ter beschikking stellen van afval. Verzoekster
beroept zich tevens op een arrest van 18 maart 1997 van het Landgericht Köln, waarin is vastgesteld dat een concurrent van
DSD in het geval van medegebruik van de inzamelingsinstallaties profiteert van het DSD-systeem en dat een dergelijk medegebruik
slechts mogelijk is na „verkrijging van toestemming van [DSD] (tegen betaling)”. Verzoekster noemt ook het beginsel van uitvoering
te goeder trouw, dat in § 242 van het Bürgerliche Gesetzbuch (Duits burgerlijk wetboek; hierna: „BGB”) is neergelegd, op grond
waarvan voor contractpartners bijzondere zorgvuldigheidsverplichtingen gelden in het geval van contractsverhoudingen van lange
duur en nauwe economische samenwerking.
70     Zo is het ook noodzakelijk om verzoeksters toestemming te verkrijgen in het geval van medegebruik van de inzamelingsinstallaties,
om haar in staat te stellen haar verplichtingen krachtens het verpakkingenbesluit na te komen, zowel wat de noodzaak betreft
om te garanderen dat het systeem het hele land dekt als wat de noodzaak betreft om de verwerkingsquota te eerbiedigen en om
voor elke deelstaat een volumebewijs te leveren (§ 10, tweede volzin, van de dienstverleningsovereenkomst; punten 1.1 en 1.5.1
van de vierde overeenkomst tot wijziging van de dienstverleningsovereenkomst, en arrest van 31 januari 2001 van het Verwaltungsgericht
Gießen, Duitsland). Deze toestemming is tevens noodzakelijk om zich ervan te vergewissen dat de verpakking waarvoor wordt
deelgenomen aan het DSD-systeem en waarop het logo Der Grüne Punkt staat, daadwerkelijk door de eindverbruiker in het desbetreffende
systeem worden teruggebracht, dat wil zeggen in inzamelingsinstallaties die van dat logo zijn voorzien, worden gedeponeerd.
71     De Commissie en Landbell beklemtonen dat de financiering van de inzamelingsinstallaties louter logisch voortvloeit uit de
dienstverleningsovereenkomst, waarin is bepaald welke prestaties moeten worden verricht en welke vergoeding als tegenprestatie
daarvoor moet worden betaald. Bovendien heeft verzoekster tijdens de administratieve procedure geen beroep gedaan op § 242
BGB en is haar huidige standpunt in strijd met het standpunt dat zij in dat kader had ingenomen. Voorts gelden de verplichtingen
van het besluit voor DSD op dezelfde wijze als voor iedere andere marktdeelnemer in dezelfde positie en is de aanbrenging
van het merk Der Grüne Punkt op de inzamelingsinstallaties niet van belang voor de eindverbruiker, die deze installaties hoofdzakelijk
associeert met de te verwerken materiaalsoort. Landbell wijst er tevens op dat alle lokale overheden van de deelstaat Hessen
hebben aanvaard dat het collectieve systeem van Landbell medegebruik maakt van de inzamelingsinstallaties van het DSD-systeem.
b)     Beoordeling door het Gerecht
72     Blijkens de bestreden beschikking heeft DSD zich er tijdens de administratieve procedure jegens de Commissie toe verbonden
om de afvalverwijderingsbedrijven niet te verplichten om uitsluitend voor het DSD-systeem te werken en om deze bedrijven niet
te dwingen hun eigen inzamelingsinstallaties uitsluitend voor de uitvoering van de dienstverleningsovereenkomst te benutten
(zie punt 17 hierboven). Evenzo heeft DSD zich er jegens de Commissie toe verbonden om ervan af te zien om de benutting van
de inzamelingsinstallaties van de contractpartners van DSD door derden afhankelijk te stellen van haar toestemming (zie punt 21
hierboven).
73     Deze verbintenissen betreffen enerzijds de afvalverwijderingsbedrijven die contractpartners van DSD zijn, en anderzijds de
bedrijven die toegang wensen te verkrijgen tot de inzamelingsinstallaties van de contractpartners van DSD. Zij vormen het
antwoord op de bedenkingen die de Commissie in het kader van de administratieve procedure heeft geopperd met betrekking tot
zowel de eventuele toepassing van artikel 81, lid 1, EG op de dienstverleningsovereenkomst, indien deze een exclusiviteitsclausule
ten gunste van DSD zou bevatten wat de toegang van derden tot de inzamelingsinstallaties betreft (zie punt 35 hierboven),
als met betrekking tot de eventuele toepassing van artikel 82 EG, indien zou blijken dat het voornemen van DSD om het medegebruik
van de inzamelingsinstallaties afhankelijk te stellen van haar toestemming, onder artikel 82 EG valt (zie punt 20 hierboven).
74     Teneinde tegemoet te komen aan deze bedenkingen heeft DSD genoemde verbintenissen voorgesteld. De in punt 72 van de bestreden
beschikking weergegeven verbintenis is in dit opzicht bijzonder tekenend, omdat die is voorgesteld als antwoord op de bedenkingen
van de Commissie over het aanvankelijke verzoek van DSD om het medegebruik van de inzamelingsinstallaties van haar contractpartners
door derden afhankelijk te stellen van haar toestemming (punten 57, 58, 136 en 137 van de bestreden beschikking). Met deze
verbintenis moest de Commissie worden gerustgesteld door haar mee te delen dat DSD afzag van het instellen van verbodsacties
van het soort als omschreven in het arrest van 18 maart 1997 van het Landgericht Köln, die door DSD op basis van de Duitse
wettelijke regeling inzake oneerlijke mededinging was ingesteld tegen een concurrent die gratis gebruik wilde maken van bepaalde
inzamelingsinstallaties van het DSD-systeem.
75     Vastgesteld moet worden dat de door DSD voorgestelde verbintenissen door de Commissie in aanmerking zijn genomen bij de beoordeling
van de door DSD aangemelde dienstverleningsovereenkomst. Dat geldt zowel voor het onderzoek van een eventuele mededingingsbeperking
gelet op artikel 81, lid 1, EG, wat de toegang tot de installaties van de afvalverwijderingsbedrijven betreft (zie punten 33‑36,
punten 133‑140 van de bestreden beschikking), als voor het onderzoek uit hoofde van artikel 81, lid 3, EG, wat de beoordeling
betreft of de mededinging kan worden gehandhaafd (zie punt 41 hierboven, en punten 158‑163 van de bestreden beschikking).
Als voorbeeld verwijst de Commissie in de beschikking uitdrukkelijk naar de verbintenissen wanneer zij tot de slotsom komt
dat de dienstverleningsovereenkomst de afvalverwijderingsbedrijven niet exclusief aan DSD bindt en dat de afvalverwijderingsbedrijven
dus vrij en ongehinderd hun diensten kunnen aanbieden aan de concurrenten van DSD (zie punt 46 hierboven en  punt 176 van
de bestreden beschikking).
76     Nadat de administratieve procedure was beëindigd, heeft verzoekster voor het Gerecht niettemin betoogt dat voor elk medegebruik
van de inzamelingsinstallaties van haar contractpartners haar toestemming nodig was.
77     Verzoekster stelt in de eerste plaats dat dit nodig is omdat zij aan de financiering van de door het DSD-systeem gebruikte
inzamelingsinstallaties heeft bijgedragen middels de uit hoofde van de dienstverleningsovereenkomst betaalde vergoedingen.
Op dit punt dient in herinnering te worden gebracht dat het DSD-systeem het eerste in Duitsland goedgekeurde collectieve systeem
is en dat het daar van aanzienlijk belang is omdat het DSD-systeem ongeveer 70 % van de voor inzameling in Duitsland vatbare
verpakkingen vertegenwoordigt en minstens 80 % van de vraag op de Duitse markt voor inzameling bij de eindverbruiker (zie
punt 29 hierboven). Vanzelfsprekend is DSD dus de eerste en voornaamste, zoniet de enige, bron van inkomsten van de afvalverwijderingsbedrijven
wat het inzamelen en het sorteren van verpakkingen betreft.
78     Verzoekster betwist echter niet dat het aan de afvalverwijderingsbedrijven en niet aan DSD staat om de noodzakelijke investeringen
te doen voor het inzamelen en sorteren van de verpakkingen (punt 151 van de bestreden beschikking). Evenzo betwist zij niet
dat voor de sorteerinstallaties, die voordien niet bestonden, aanzienlijke investeringen moesten worden gedaan door de afvalverwijderingsbedrijven
(punt 53 van de bestreden beschikking). Om deze bedrijven in staat te stellen hun investeringen, die op ongeveer 10 miljard
Duitse mark (DEM) zijn geraamd, gedurende de looptijd van de dienstverleningsovereenkomst af te schrijven, heeft de Commissie
overigens aanvaard dat de exclusiviteitsclausule van DSD ten gunste van de afvalverwijderingsbedrijven een tamelijk lange
looptijd zou hebben (zie punt 39 hierboven). Deze clausule heeft dus tot doel de rentabiliteit van de afvalverwijderingsbedrijven
te verzekeren en niet om DSD een recht op informatie over het gebruik van deze investeringen te geven.
79     Bovendien kan op basis van het onderzoek van de dienstverleningsovereenkomst worden vastgesteld dat DSD behalve via de genoemde
exclusiviteitsclausule niet de risico’s draagt in verband met de investeringen die noodzakelijk zijn voor het opzetten van
het DSD-systeem. Aldus is DSD niet aansprakelijk voor de door het afvalverwijderingsbedrijf gelopen risico’s bij het beheer
van het systeem (§ 5, lid 1, van de dienstverleningsovereenkomst). Evenzo neemt DSD in het geval van opzegging van de dienstverleningsovereenkomst
niet de investeringen van het afvalverwijderingsbedrijf op zich en betaalt zij uit dien hoofde evenmin schadevergoeding (§ 9,
leden 3 en 4, van de dienstverleningsovereenkomst). Daarnaast is de door DSD aan haar contractpartners betaalde vergoeding
blijkens § 7, lid 1, van de dienstverleningsovereenkomst evenredig aan het gewicht van de ingezamelde verpakkingen, hetgeen
betekent dat indien een afvalverwijderingsbedrijf niet langer verpakkingen voor DSD inzamelt, laatstgenoemde hem geen vergoeding
hoeft te betalen voor de gedane investeringen.
80     Voorts verzuimt DSD rekening te houden met het feit dat de Commissie, in het geval van medegebruik, haar in de bestreden beschikking
uitdrukkelijk het recht verleent om ervoor te zorgen dat diensten die door de afvalverwijderingsbedrijven voor derden worden
verricht, niet aan haar in rekening worden gebracht, en haar toestaat de aan de contractpartners van DSD verschuldigde vergoeding
dienovereenkomstig te verlagen (zie punt 35 hierboven). Met deze preciseringen kan DSD verzekeren dat het medegebruik niet
op haar kosten gebeurt, in de vorm van de vergoeding van de afvalverwijderingsbedrijven. Er kan dus geen sprake zijn van „gratis
gebruik” van de inzamelingsinstallaties, zoals wel het geval was in de uitspraak van het Landgericht Köln, toen het Duitse
verpakkingenbesluit nog niet was herzien en DSD niet in staat was de betalingen aan de afvalverwijderingsbedrijven naar evenredigheid
van het medegebruik van de inzamelingsinstallaties te verlagen.
81     Wat ten slotte het argument betreft dat is ontleend aan § 242 BGB, dat volgens verzoekster bijzondere voorzorgsplichten oplegt
aan de contractpartners – waarbij moeilijk is in te zien in welk opzicht het op grond van die plichten voor DSD noodzakelijk
is om in het geval van medegebruik haar toestemming te geven –, kan het Gerecht enkel vaststellen dat nu het aan het Duitse
recht ontleende argument tijdens de administratieve procedure niet was aangevoerd, de Commissie niet kan worden verweten dat
zij daarmee bij de vaststelling van de bestreden beschikking geen rekening heeft gehouden.
82     Bijgevolg kan het feit dat DSD het eerste collectieve systeem was dat beroep heeft gedaan op afvalverwijderingsbedrijven en
dat zij de voornaamste, zo niet de enige, bron van inkomsten voor deze bedrijven is, niet volstaan voor een recht van DSD
om haar toestemming te geven als voorwaarde voor medegebruik.
83     In de tweede plaats betoogt verzoekster dat haar toestemming in het geval van medegebruik van de inzamelingsinstallaties noodzakelijk
is om haar in staat te stellen om aan haar uit het verpakkingenbesluit voortvloeiende verplichtingen te voldoen en te verzekeren
dat de verpakkingen die tot het DSD-systeem behoren door de eindverbruiker inderdaad in dat systeem worden teruggebracht.
84     Op dit punt dient te worden vastgesteld dat de uit het verpakkingenbesluit voortvloeiende verplichtingen voor DSD net als
voor elke andere exploitant van een collectief systeem gelden. Bovendien kan op basis van de door DSD aangevoerde bepalingen
van de dienstverleningsovereenkomst niet worden aangetoond dat DSD het recht heeft om het medegebruik van de inzamelingsinstallaties
van haar contractpartners afhankelijk te stellen van haar toestemming. Zo betreft § 10, tweede volzin, van de dienstverleningsovereenkomst
niet het geval van medegebruik van de inzamelingsinstallaties, maar het geval van een wijziging in de opzet van het DSD-systeem,
en deze bepaling wijst er enkel op dat voor een andere opzet van dit systeem de instemming van de contractpartners en van
de betrokken overheidsinstantie nodig is. Zoals hieronder zal worden uiteengezet, heeft het medegebruik niet tot gevolg dat
het DSD-systeem wordt belet om aan zijn verplichtingen uit hoofde van het verpakkingenbesluit te voldoen (zie punten 161‑170
hierna). Evenzo betreffen de punten 1.1 en 1.5.1 van de vierde wijzigingsovereenkomst niet verpakkingen, waar het in casu
alleen om gaat, maar „bijkomstig materiaal dat geen verpakking is”. Voorts heeft het Verwaltungsgericht Gießen in zijn uitspraak
van 31 januari 2001 niet onderzocht of het noodzakelijk was dat DSD haar toestemming gaf voor het medegebruik van de inzamelingsinstallaties,
maar enkel vastgesteld dat het Lahn-Dill-Kreis (district Lahn-Dill) het met verzoekster eens moest worden over de inzameling
en verwerking die daar waren opgezet en die niet een systeem volgens § 6, lid 3, van het verpakkingenbesluit waren.
85     Wat bovendien de gestelde noodzaak betreft om de rol die het merk Der Grüne Punkt in het stadium van de inzameling van de
verpakkingen speelt, te behouden, dient te worden vastgesteld dat dit merk blijkens het dossier op een groot aantal installaties
niet is aangebracht (zie punt 189 hierna). Tevens associëren de eindverbruikers de afvalbakken niet met dit merk maar met
het type verpakking (verkoopverpakkingen) en vooral met het type materiaal (lichtgewicht materiaal, papier, karton, glas,
etc.) dat in de verschillende inzamelingsinstallaties moet worden gedeponeerd. Het in de bestreden beschikking genoemde voorbeeld
van de gezamenlijke inzameling van drukwerk (kranten en tijdschriften) en van verpakkingen van papier en karton, illustreert
dat medegebruik van de inzamelingsinstallaties mogelijk is zonder dat het noodzakelijk is dat rekening wordt gehouden met
de eventuele aanbrenging van het merk Der Grüne Punkt op deze installaties (zie punt 26 hierboven).
86     Dat DSD het eerste collectieve systeem was dat de afvalverwijderingsbedrijven in zijn systeem opnam of dat het merk Der Grüne
Punkt wordt gebruikt om zijn systeem te herkennen, kan niet volstaan voor een recht van DSD om haar toestemming te geven als
voorwaarde voor medegebruik.
87     Zelfs al zou verzoekster zich kunnen beroepen op een recht om haar toestemming te geven voor het medegebruik van de inzamelingsinstallaties
van haar contractpartners door derden, hetgeen blijkens de voorgaande punten geenszins is aangetoond, dan nog kan het Gerecht
hoe dan ook enkel vaststellen dat verzoekster tijdens de administratieve procedure te kennen heeft gegeven dat zij ervan afzag
een dergelijk recht te doen gelden. Afgezien van een specifiek argument betreffende de in punt 72 van de beschikking weergegeven
verbintenis – die hieronder zal worden onderzocht (zie punten 218 e.v.) – betwist verzoekster immers niet de geldigheid of
de rechtmatigheid van de verschillende verbintenissen die tijdens de administratieve procedure zijn voorgesteld als antwoord
op de bedenkingen die de Commissie had geopperd.
88     Deze verbintenissen hebben tot gevolg gehad dat de inhoud van de dienstverleningsovereenkomst die door DSD was aangemeld ter
verkrijging van een negatieve verklaring of een ontheffing, nader werd bepaald door aan te geven welke gedragslijn DSD in
de toekomst zou gaan volgen. De Commissie heeft in haar beoordeling dus terecht rekening gehouden met deze verbintenissen,
waardoor DSD de ontheffingsbeschikking heeft gekregen waarom zij verzocht. Bijgevolg behoefde de Commissie geen standpunt
in te nemen over het al dan niet bestaan van een recht van DSD om het medegebruik van de inzamelingsinstallaties afhankelijk
te stellen van haar toestemming, omdat deze onderneming er in haar verbintenissen van af had gezien om zich tegen dat medegebruik
te verzetten.
89     Wegens de verbintenissen die hiertoe door DSD zijn aangegaan als antwoord op de door de Commissie geïdentificeerde problemen,
heeft de Commissie de bestreden beschikking dus terecht vastgesteld zonder rekening te houden met het gestelde recht van DSD
om zich tegen het medegebruik te verzetten. Bijgevolg staat het niet aan het Gerecht om de rechtmatigheid van deze beschikking
te onderzoeken op basis van een aspect waarvan verzoekster afstand had gedaan.
2.
Eerste onderdeel: geen noodzaak van medegebruik van de inzamelingsinstallaties
a)     Argumenten van partijen.
90     Naar analogie met de doctrine van de noodzakelijke voorzieningen (arresten Hof van 6 april 1995, RTE en ITP/Commissie, „Magill”,
C‑241/91 P en C‑242/91 P, Jurispr. blz. I‑743, punten 53 en 54, en 26 november 1998, Bronner, C‑7/97, Jurispr. blz. I‑7791,
punt 41; arrest Gerecht van 15 september 1998, European Night Services e.a./Commissie, T‑374/94, T‑375/94, T‑384/94 en T‑388/94,
Jurispr. blz. II‑3141), betoogt verzoekster dat het medegebruik, dat bij de eerste verplichting is opgelegd, onontbeerlijk
moet zijn voor de activiteit van de concurrenten van DSD, wat in casu niet het geval is.
91     Wat de collectieve systemen betreft betoogt verzoekster dat deze systemen zonder medegebruik toegang kunnen hebben tot ongeveer
70 % van de markt. Volgens verzoekster worden ongeveer 70 % van de middels haar systeem verwerkte verpakkingen (die van glas,
het grootste gedeelte van de verpakkingen van papier en karton, en de lichtgewicht verpakkingen in het zuiden van Duitsland)
immers ingezameld middels systemen op basis van vrijwillig brengen, dat wil zeggen middels containers die zijn geplaatst op
daarvoor bestemde plekken dan wel middels containerparken. Deze systemen vormen de regel en komen niet slechts sporadisch
voor zoals in de beschikking is aangegeven (zie punt 34 hierboven). Het volstaat dus dat de concurrerende collectieve systemen
hun eigen containers plaatsen om niet te hoeven teruggrijpen op medegebruik. Om aan te geven dat zonder problemen los van
het DSD-systeem een ophaalsysteem kan worden opgezet, noemt verzoekster tevens het voorbeeld van de „blauwe zak”, die in april
1998 door Landbell werd gebruikt om bepaalde soorten verpakkingen in het district Lahn-Dill in te zamelen. Voorts blijkt uit
de beschikking van 20 augustus 1999 van het Verwaltungsgerichtshof Kassel (Duitsland) dat collectieve systemen „naast elkaar”
kunnen worden geëxploiteerd, wat betekent dat zij hun eigen inzamelingsinstallaties kunnen gebruiken.
92     Wat de eigen systemen betreft brengt verzoekster in herinnering dat deze systemen in de regel niet verpakkingen in de inzamelingsinstallaties
in de directe omgeving van de woning van de eindverbruikers mogen inzamelen, wat op grond van de eerste verplichting echter
wel mogelijk zou moeten zijn. Dit verbod is beslissend voor de naleving van de bij het verpakkingenbesluit opgelegde verwerkingsquota.
Verzoekster erkent dat de eigen systemen als uitzondering verpakkingen in marginale gevallen kunnen inzamelen bij de woning
van de eindverbruiker of in de directe omgeving daarvan, te weten kleine ambachts‑, handels‑ en industriebedrijven alsmede
postorderbedrijven (zie opmerkingen van de Duitse autoriteiten, blz. 7). In deze twee randgebieden exploiteren de eigen systemen
echter reeds eigen inzamelingsinstallaties en is medegebruik dus niet noodzakelijk.
93     Ten slotte betoogt verzoekster dat de beschikking artikel 253 EG schendt door niet uiteen te zetten in welk opzicht medegebruik
onontbeerlijk is voor de activiteit van de concurrenten van DSD. Wat de inzamelingsinstallaties betreft moet de beschikking
een studie over de marktstructuur en over de gestelde mededingingsbeperkingen bevatten, teneinde aan te tonen dat medegebruik
onontbeerlijk is. Verzoekster merkt in dit verband op dat de Commissie zich in punt 160 van de bestreden beschikking, dat
betrekking heeft op ruimtelijke en logistieke beperkingen en op bij de eindverbruikers gegroeide gewoonten op het gebied van
de afvalverwijdering (zie punt 41 hierboven), niet op verifieerbare feiten baseert. Zo is ook de stelling in dat punt 160,
dat de verdubbeling van het aantal inzamelingsinstallaties „uit economisch oogpunt in vele gevallen eerder onwaarschijnlijk
is” niet toereikend. Wat de sorteerinstallaties betreft merkt verzoekster op dat de beschikking, afgezien van de algemene
opmerking in punt 182 van de bestreden beschikking dat medegebruik noodzakelijk is om uitschakeling van de mededinging te
voorkomen, geen enkele motivering bevat aan de hand waarvan kan worden verklaard dat medegebruik ervan noodzakelijk is.
94     Volgens de Commissie is de verwijzing naar de doctrine van de noodzakelijke voorzieningen niet op zijn plaats omdat de inzamelingsinstallaties
niet in eigendom van DSD zijn en omdat derden deze zonder haar instemming moeten kunnen gebruiken. In het onderhavige geval
moet er veeleer van uit worden gegaan dat de beschikking uit hoofde van artikel 81, lid 3, EG ontheffing verleent voor een
beperking van de mededinging door aan deze ontheffing een verplichting te verbinden die moet verzekeren dat de mededinging
wordt gehandhaafd. In dit verband geeft de beschikking in de punten 133 tot en met 139 (zie punten 33‑36 hierboven) de redenen
waarom de toegang van de concurrenten van DSD tot de inzamelingsinstallaties van wezenlijk belang is. Evenzo hindert de exclusiviteitsclausule
die DSD aan de afvalverwijderaars bindt, en die in de punten 128, 160 en 162 van de bestreden beschikking is onderzocht, aanzienlijk
de toetreding van concurrenten tot de markt (zie punten 30 en 40 hierboven). De Commissie betoogt in wezen dat indien de eerste
verplichting niet was opgelegd, het exclusiviteitsverband dat verzoekster en de afvalverwijderaars aan elkaar bindt, tot gevolg
zou hebben dat concurrenten van DSD worden belet om tot de markt voor inzameling bij de eindverbruikers toe te treden. De
bestreden beschikking is in dit opzicht dus genoegzaam gemotiveerd.
95     Wat de bezwaren tegen het medegebruik van de inzamelingsinstallaties voor collectieve systemen betreft, beklemtonen de Commissie
en Landbell dat dit gebruik noodzakelijk is om daadwerkelijke mededinging mogelijk te maken. Landbell wijst er overigens op
dat het DSD-systeem van aanvang af de bestaande gemeentelijke inzamelingsinstallaties heeft gedeeld voor de inzameling van
verpakkingen van papier en karton, en van glas.
96     Wat de bezwaren tegen het medegebruik van de inzamelingsinstallaties door de eigen systemen betreft, brengt de Commissie in
herinnering dat dit gebruik slechts mogelijk is waar er volgens het nationale recht sprake is van overlapping van de inzamelingsplaatsen
van de eigen systemen met die van het DSD-systeem. Volgens de Commissie geldt de eerste verplichting derhalve voor situaties
waarin eigen systemen bij de eindverbruiker mogen inzamelen. Medegebruik wordt in een dergelijk geval uitsluitend ingesteld
wanneer de inzamelingsplaatsen slechts ruimte bieden voor één installatie. Bovendien is medegebruik door de eigen systemen
voor de verpakkingen van postorderbedrijven volgens de Commissie slechts noodzakelijk wanneer de omzet van hun afnemers dermate
gering is dat het economisch niet haalbaar is om inzamelingscontainers te plaatsen op een „redelijke afstand” van de plaats
van vestiging van deze afnemers.
97     Wat de bezwaren tegen het ontbreken van een motivering van de noodzaak van het medegebruik van de sorteerinstallaties betreft,
merkt de Commissie op dat verzoekster er geen rekening mee houdt dat verpakkingen in het geval van medegebruik van de inzamelingsinstallaties
noodzakelijkerwijs ook gezamenlijk moeten worden gesorteerd.
b)     Beoordeling door het Gerecht
98     Onder verwijzing naar de rechtspraak in het arrest Magill, dat een feitelijke situatie betreft waarin de belanghebbende zich
kan beroepen op een onbetwistbaar recht om over de betrokken voorzieningen te beschikken – wat in casu niet het geval is (zie
punten 87‑89 hierboven) –, betoogt verzoekster in wezen dat de eerste verplichting nietig moet worden verklaard omdat het
medegebruik van de inzamelingsinstallaties, daaronder begrepen de sorteerinstallaties, daarbij verplicht wordt gesteld, terwijl
dit niet noodzakelijk is om de activiteit van de collectieve systemen en van de eigen systemen mogelijk te maken, en dit gelet
op artikel 253 EG niet genoegzaam is gemotiveerd.
99     Teneinde deze redenering te onderzoeken dient er om te beginnen aan te worden herinnerd dat de Commissie in punt 182 van de
bestreden beschikking duidelijk vermeldt dat de reden voor de eerste verplichting – volgens welke DSD de afvalverwijderaars
niet mag verbieden om met de concurrenten van DSD overeenkomsten te sluiten inzake het medegebruik van containers of andere
installaties voor het inzamelen en sorteren – verband houdt met het streven om „uitschakeling van de mededinging op de relevante
markten te voorkomen”, te weten enerzijds de markt voor de inzameling van verpakkingen bij de eindverbruiker en anderzijds
de upstream-markt van de organisatie van de terugname en verwerking van verpakkingen afkomstig van de eindverbruikers (zie
punt 48 hierboven en punt 182 van de bestreden beschikking, juncto punt 46 hierboven en punt 176 van de bestreden beschikking,
voor de omlijning van de relevante markten).
100   Wat bovendien de betekenis betreft van de woorden „concurrenten van DSD” in de eerste verplichting, moet onderscheid worden
gemaakt tussen de situatie van collectieve systemen, die de onbetwiste concurrenten van DSD zijn op de twee bovengenoemde
markten, en de situatie van eigen systemen, die slechts in de marge van deze markten actief zijn, omdat zij in beginsel de
verpakkingen in de verkoopplaats of in de onmiddellijke omgeving daarvan moeten inzamelen en niet bij de eindverbruiker (zie
punten 5 en 6 hierboven).
i) Noodzaak van medegebruik voor concurrerende collectieve systemen
101   In wezen wordt er in de bestreden beschikking van uitgegaan dat de verschillende typen installaties die door het DSD-systeem
op het gehele Duitse grondgebied worden gebruikt, een knelpunt vormen, waartoe toegang moet worden verleend om de andere collectieve
systemen met DSD te kunnen laten concurreren op de markt voor de inzameling van verpakkingen bij de eindverbruiker, en bijgevolg
om deze systemen actief te laten zijn op de upstream-markt van de organisatie van de terugname en verwerking van verpakkingen
afkomstig van de eindverbruikers.
102   Hiertoe zijn de in de eerste verplichting bedoelde installaties nader omschreven als de „containers of andere installaties
voor het inzamelen en sorteren van [...] verpakkingen” van de afvalverwijderaars die met DSD een dienstverleningsovereenkomst
hebben gesloten. Deze installaties zijn in de beschikking tevens aangeduid als „inzamelingsinfrastructuur” (punten 162, 164,
171 en 176 van de bestreden beschikking) of algemeen als „inzamelings-” of „afvalverwijderingsinstallaties” (punten 164 en
182 van de bestreden beschikking). Volgens de beschikking gaat het om containers die in de onmiddellijke omgeving van de woning
van de eindverbruiker zijn geplaatst op een daarvoor bestemde plek, alsmede om de infrastructuren die nodig zijn voor het
ophalen van de plastic zakken of voor het legen van de bakken die door het afvalverwijderingsbedrijf aan de eindverbruikers
zijn verstrekt (punt 32 van de bestreden beschikking).
103   Aangezien voorts het sorteren van de materialen de taak van de afvalverwijderingsbedrijven is, omvat het begrip inzamelingsinstallaties
tevens de gespecialiseerde centra waarin gewoonlijk het sorteren plaatsvindt. Op basis van deze toelichting, in punt 32 van
de beschikking, is te begrijpen waarom het medegebruik van de inzamelingsinstallaties ook de sorteerinstallaties betreft.
De inzamelingsfase is immers pas de eerste fase in het proces van verwerking van verpakkingen waarvan de sorteerfase het logische
vervolg en noodzakelijke uitvloeisel vormt. Vanaf het moment waarop de afvalverwijderingsbedrijven de verpakkingen van het
DSD-systeem en die van andere collectieve systemen kunnen gaan inzamelen, kunnen deze bedrijven derhalve de voor rekening
van deze verschillende systemen ingezamelde hoeveelheden ook gaan sorteren. Deze gegevens zijn verzoekster welbekend, aangezien
de dienstverleningsovereenkomst zowel ziet op het inzamelen als op het sorteren van verpakkingen. Het is overigens om deze
reden dat de Commissie van mening is dat de markt voor de inzameling van verpakkingen bij de eindverbruiker zowel het inzamelen
als het sorteren van die verpakkingen omvat, twee afzonderlijke activiteiten waarvoor verschillende infrastructuurvoorzieningen
nodig zijn, maar die één markt vormen vanwege de alomvattende vraag naar deze diensten door DSD (punt 87 van de bestreden
beschikking).
104   De stelling dat de bestreden beschikking niet genoegzaam is gemotiveerd met betrekking tot de opneming van de sorteerinstallaties
in het algemene begrip inzamelingsinstallaties, kan dus niet worden aanvaard en de op dit punt door verzoekster aangevoerde
grief moet derhalve worden afgewezen.
105   Teneinde aan te tonen dat medegebruik van de inzamelingsinstallaties noodzakelijk is om de met DSD concurrerende collectieve
systemen in staat te stellen toe te treden tot de markt voor de inzameling en voor de organisatie van de terugname en de verwerking
van verpakkingen afkomstig van de eindverbruiker, en zich op die markt te handhaven, worden in de bestreden beschikking de
rol van de afvalverwijderingsbedrijven in het kader van een collectief systeem en de kenmerken van de inzamelingsinstallaties
onderzocht.
106   Wat de afvalverwijderingsbedrijven betreft, is in de bestreden beschikking terecht gesteld dat het voor een collectief systeem
economisch voordelig is om een beroep te doen op slechts één afvalverwijderaar per contractgebied, omdat de diensten van inzameling
bij de eindverbruikers zich kenmerken door duidelijke netvoordelen en schaal‑ en meer-productvoordelen (punt 160 van de bestreden
beschikking). Dat DSD voor een gegeven gebied met één afvalverwijderingsbedrijf een overeenkomst sluit, vergemakkelijkt dus
de verkrijging van de vergunningen en van de nodige gegevens om aan de toepasselijke regeling te voldoen en maakt de inzameling
van verpakkingen mogelijk in het totale betrokken gebied zonder dat van verschillende bedrijven gebruik hoeft te worden gemaakt.
107   Eveneens terecht stelt de beschikking dat het, vooral wegens ruimtelijke beperkingen en om redenen met betrekking tot de afvalverwijderingslogistiek,
veeleer onwaarschijnlijk is dat een ander collectief systeem een beroep doet op afvalverwijderaars die niet deelnemen aan
het DSD-systeem, dat 80 % van de vraag op de markt voor inzameling bij de eindverbruiker vertegenwoordigt (punt 128 van de
bestreden beschikking). Dat voor 80 % van de verpakkingen die bij de eindverbruikers kunnen worden ingezameld, reeds een netwerk
van afvalverwijderaars bestaat dat is goedgekeurd door de lokale instanties, maakt het veel moeilijker om een parallel netwerk
op te zetten. Uit dien hoofde meent de Commissie dat de verdubbeling van het netwerk dat is opgezet door de afvalverwijderaars
die deel uitmaken van het DSD-systeem, veeleer onwaarschijnlijk lijkt.
108   Wat de inzamelingsinstallaties als zodanig betreft, is er in de beschikking terecht op gewezen dat het vooral wegens ruimtelijke
en logistieke beperkingen, alsmede wegens de gewoonten die bij de eindverbruikers op het gebied van de afvalverwijdering zijn
gegroeid, uit economisch oogpunt in vele gevallen eerder onwaarschijnlijk is dat er een bijkomende voorziening voor inzameling
bij de eindverbruikers wordt opgezet (punt 160 van de bestreden beschikking). Dit is te begrijpen voor zover de verdubbeling
van de installaties niet in het belang is van de overheid, die de noodzakelijke erkenningen en goedkeuringen afgeeft, en evenmin
in het belang van de eindverbruiker wiens medewerking vereist is voor het goed functioneren van collectieve systemen, omdat
zij het zijn die de verpakkingen in de op te halen zak, in de te legen bak of in de betrokken container deponeren.
109   Van de eindverbruiker verlangen dat hij twee of meer zakken vult met verpakkingen, niet op basis van het materiaal maar op
basis van het gebruikte collectieve systeem, of van hem verlangen dat hij thuis twee of meer te legen bakken neerzet, verschillend
naar gelang van het gebruikte systeem, zou vanuit dit gezichtspunt contraproductief zijn, of zelfs onverenigbaar met de wijze
waarop de mededinging vorm krijgt, wanneer de producent of de verkoper van verpakkingen besluit van verschillende collectieve
systemen gebruik te maken om de terugname en verwerking ervan te verzekeren (zie arrest Gerecht van 24 mei 2007, DSD/Commissie,
T‑151/01, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punten 129‑139, waarin het Gerecht de inhoud uiteenzet van de ter terechtzitting
gegeven toelichtingen met betrekking tot de functioneringswijze van systemen die verschillende collectieve systemen combineren
om de terugname en verwerking van verpakkingen te verzekeren). In deze zin moeten de woorden „gewoonten die op het gebied
van de afvalverwijdering zijn gegroeid bij de eindverbruikers” worden begrepen (punten 93 en 160 van de bestreden beschikking),
eindverbruikers die willen bijdragen tot de verbetering van het milieu maar op een wijze die hun de minste lasten bezorgt.
110   Zo is ook de verveelvoudiging van systemen voor het ophalen van de zakken of het legen van de bakken, evenals de verveelvoudiging
van de containers of van de plaatsen waar de eindverbruikers in de directe omgeving van hun woning de verpakkingen kwijt kunnen,
economisch niet rationeel, omdat de beschikbare ruimte beperkt is (punt 93 van de bestreden beschikking) en omdat dezelfde
container voor twee of meer collectieve systemen kan dienen, zoals thans gebeurt voor verpakkingen van papier en karton, waarvoor
het DSD-systeem verantwoordelijk is, en drukwerk (kranten en tijdschriften) waarvoor de gemeenten verantwoordelijk zijn (punt 32
van de bestreden beschikking). De Commissie kon dus wel rekening houden met ruimtelijke beperkingen en de aard van de inzamelingsinstallaties
om te beoordelen onder welke voorwaarden collectieve systemen in staat konden worden gesteld om de eindverbruikers te bereiken.
111   Deze sociologische en economische overwegingen zijn DSD welbekend, en die heeft daarvan profijt gehad bij het opzetten van
haar systeem. Van meet af aan heeft DSD immers besloten gebruik te maken van de bestaande gemeentelijke inzamelingsinstallaties
voor de inzameling van verpakkingen van papier en karton alsmede van die van glas. Met deze reeds bestaande installaties kon
het DSD-systeem aldus snel en doeltreffend worden opgezet teneinde de eindverbruikers gemakkelijk te bereiken, die er reeds
aan gewend waren om gebruik te maken van de voor deze typen verpakkingen bestemde locaties.
112   Blijkens het voorgaande zijn in de bestreden beschikking rechtens genoegzaam de redenen uiteengezet waarom de installaties
van de afvalverwijderingsbedrijven die met DSD een dienstverleningsovereenkomst hebben gesloten, een knelpunt vormen voor
de met DSD concurrerende collectieve systemen, en vooral voor Landbell.
113   Indien in deze omstandigheden wordt toegelaten dat DSD belet dat de afvalverwijderingsbedrijven met de concurrenten van DSD
overeenkomsten sluiten en nakomen, betekent dit dat deze concurrenten in feite elke serieuze mogelijkheid wordt ontnomen om
tot de markt voor inzameling bij de eindverbruiker toe te treden en zich op die markt te handhaven, en kan de Commissie dus
terecht tot de slotsom komen dat medegebruik noodzakelijk is om uitschakeling van de mededinging op deze markt te voorkomen.
114   Aan deze slotsom wordt niet afgedaan door de argumenten die verzoekster heeft aangevoerd om er bezwaar tegen te maken dat
medegebruik voor collectieve systemen noodzakelijk zou zijn.
115   Zo doet het feit dat 70 % van het gewicht van de door verzoekster ingezamelde verpakkingen wordt ingezameld middels een systeem
van vrijwillig brengen naar containers of een containerpark en niet middels een systeem van het ophalen van zakken of het
legen van bakken, niet af aan bovenvermelde redenering volgens welke zowel de inzamelingsinstallaties die worden gebruikt
in het systeem van vrijwillig brengen als de inzamelingsinfrastructuur die wordt gebruikt in het ophaalsysteem een knelpunt
vormt, waartoe de met DSD concurrerende collectieve systemen toegang moeten hebben om de markt voor inzameling bij de eindverbruiker
te kunnen betreden.
116   Evenzo kan het voorbeeld van de door Landbell in het district Lahn-Dill gebruikte „blauwe zak”, dat door verzoekster is aangevoerd
als een voorbeeld van de mogelijkheid om een autonoom ophaalsysteem op te zetten, niet los worden gezien van het feit dat
dit voorbeeld niet een deelstaat maar enkel een district betrof, zodat geen erkenning als collectief systeem mogelijk was,
dat het in casu om een testproject ging dat met steun van de lokale overheid was opgezet en dat DSD een rechtszaak tegen dit
systeem had aangespannen. Bovendien heeft Landbell na de beschikking inderdaad weer tot de markt voor inzameling bij de eindverbruiker
kunnen toetreden als collectief systeem voor de deelstaat Hessen, waar Landbell met toestemming van de betrokken bedrijven
en de betreffende lokale autoriteiten dezelfde inzamelingsinstallaties gebruikt als die welke door het DSD-systeem worden
gebruikt.
117   Ten slotte kan uit het citaat van een passage in de beschikking van 20 augustus 1999 van het Verwaltungsgerichtshof Kassel,
waarin die rechter het opzetten van collectieve systemen „naast elkaar” in beschouwing neemt, niettemin niet worden afgeleid
dat concurrerende collectieve systemen afzonderlijke inzamelingsinstallaties moeten gebruiken.
118   Blijkens het voorgaande geeft de bestreden beschikking met betrekking tot de verplichtingen die ingevolge artikel 81 EG en
de motiveringsplicht op de Commissie rusten, rechtens genoegzaam redenen waarom het medegebruik van inzamelingsinstallaties,
daaronder begrepen sorteerinstallaties, van de bedrijven die met DSD een overeenkomst hebben gesloten, noodzakelijk is om
concurrerende collectieve systemen in staat te stellen om de markt voor inzameling bij de eindverbruiker te betreden, en bijgevolg
om actief te zijn op de upstream-markt voor de organisatie van de terugname en verwerking van verpakkingen afkomstig van de
eindverbruiker.
119   Bijgevolg moet verzoeksters redenering, ontleend aan de stelling dat de motivering van de bestreden beschikking ontoereikend
is met betrekking tot de noodzaak om medegebruik te verzekeren om de mededinging tussen collectieve systemen te handhaven,
worden afgewezen.
ii) Gestelde noodzaak van medegebruik voor eigen systemen
120   Aangezien DSD in alle Duitse deelstaten is erkend als collectief systeem, is duidelijk dat het begrip „concurrenten van DSD”
waarnaar in de eerste verplichting wordt verwezen, in de eerste plaats doelt op alle concurrerende collectieve systemen, dat
wil zeggen alle door de Duitse autoriteiten erkende systemen voor terugname en verwerking van verpakkingen afkomstig van de
eindverbruikers. De vraag rijst echter of dit begrip tevens eigen systemen omvat. Verzoekster betoogt in dit verband dat medegebruik
voor eigen systemen niet noodzakelijk is, terwijl de Commissie in haar stukken betoogt dat de eerste verplichting voor eigen
systemen geldt wanneer zij bij de eindverbruikers mogen inzamelen.
121   Het Gerecht is van oordeel dat de eerste verplichting in die zin moet worden uitgelegd dat het begrip „concurrenten van DSD”
niet ziet op eigen systemen maar enkel op collectieve systemen, en wel om de volgende redenen.
122   Om te beginnen valt niet te betwisten dat eigen systemen de verpakkingen in beginsel moeten inzamelen in het verkooppunt of
in de directe omgeving daarvan en niet bij de eindverbruikers. Een dergelijke uitlegging berust op de letterlijke bewoordingen
van het verpakkingenbesluit (zie punten 5 en 6 hierboven). Zij berust tevens op de opmerkingen van de Duitse autoriteiten
die tijdens de administratieve procedure bij de Commissie zijn ingediend en waaruit blijkt dat „de [ingevolge het verpakkingenbesluit]
te behalen quota uitsluitend door de terugname van verkoopverpakkingen op of in de onmiddellijke omgeving van de feitelijke
leveringsplaats moeten worden bereikt en dat een eventueel daarnaast via de huishoudens georganiseerde afvalverwijdering niet
op deze quota in mindering kan worden gebracht” (opmerkingen van de Duitse autoriteiten, punten 3‑6; punt 15 van de bestreden
beschikking). In deze context kan niet worden gesteld dat eigen systemen en collectieve systemen wat de inzameling bij de
eindverbruiker betreft in een rechtstreekse concurrentieverhouding staan.
123   Vervolgens betwisten partijen niet langer dat eigen systemen, als uitzondering op bovengenoemd principe, in de marge van de
markt voor de inzameling van verpakkingen bij de eindverbruiker actief kunnen zijn en dus op de upstream-markt voor de organisatie
van de terugname en de verwerking van verpakkingen afkomstig van de eindverbruikers. Zo merkt de Commissie in het kader van
de omlijning van de markt voor inzameling op dat indien de opvatting van de Duitse autoriteiten zou worden gevolgd (zie punt 122
hierboven), „eigen verwijderingssystemen alleen aan de rand van de markt, in het bijzonder in de sector van de met particuliere
huishoudens gelijkgestelde inzamelingsplaatsen of bij levering aan de eindverbruiker, als afnemers op deze markt [zouden]
optreden” (punt 87 van de bestreden beschikking, gelezen in samenhang met punt 15 daarvan; zie tevens punt 159 van de bestreden
beschikking). Zo merkt de Commissie als antwoord op de stelling van DSD dat de inzameling bij de eindverbruikers niet mogelijk
was in het kader van eigen systemen, tevens op dat „verpakkingen van aan particuliere eindverbruikers geleverde goederen (postorderbedrijven,
levering in het kleinbedrijf) evenwel onbetwistbaar ook in het kader van eigen inzamelings‑ of verwijderingssystemen in de
omgeving van particuliere eindverbruikers [moeten] worden ingezameld” (punt 167 van de bestreden beschikking).
124   Bovendien erkennen partijen in hun stukken beide dat een eigen systeem slechts in twee in het verpakkingenbesluit omschreven
gevallen van overlapping op de markt voor inzameling bij de eindverbruiker actief kan zijn. Het eerste geval betreft postorderbedrijven
die een eigen systeem gebruiken. Volgens § 6, lid 1, zesde volzin, van het verpakkingenbesluit moet immers „de terugname worden
verzekerd middels terugbrenging op voor de eindverbruiker aanvaardbare afstand”. Dat betekent dat het begrip „terugname op
het verkooppunt”, dat in beginsel het eigen systeem kenmerkt, in dit geval in de directe omgeving van de eindverbruiker moet
plaatsvinden. Het tweede geval betreft de situaties waarin degene voor wie de verpakkingen bestemd zijn, in het verpakkingenbesluit
is gelijkgesteld met een eindverbruiker. Aldus blijkt uit § 3, lid 10, tweede volzin, van het besluit dat als eindverbruikers
worden aangemerkt „restaurants, hotels, kantines, overheidsdiensten, kazernes, ziekenhuizen, opleidingsinstellingen, liefdadigheidsinstellingen
en zelfstandigen, alsmede landbouwbedrijven en het ambachtelijk midden‑ en kleinbedrijf, met uitzondering van drukkerijen
en andere papierverwerkende bedrijven, die over de in huishoudens gebruikelijke containers voor papier, karton, kartonnen
drankverpakkingen en lichtgewichtverpakkingen, met een volume van ten hoogste 1100 liter per materiaalsoort beschikken, die
met dezelfde frequentie als bij de huishoudens kunnen worden opgehaald”.
125   Ten slotte heeft de Commissie, anders dan ten aanzien van de met DSD concurrerende collectieve systemen, waarvoor de beschikking
de redenen geeft waarom de afvalverwijderingsbedrijven die met DSD een overeenkomst hebben gesloten, en hun inzamelingsinstallaties
een knelpunt vormen, niet uiteengezet waarom het voor de handhaving van de mededinging op de betrokken markt noodzakelijk
is dat eigen systemen toegang hebben tot deze bedrijven en hun installaties.
126   In haar onderzoek van de voorwaarde betreffende de handhaving van de mededinging (zie punt 40 hierboven), wijst de Commissie
er integendeel op dat er „voor de van DSD uitgesloten afvalverwijderaars nog mogelijkheden over[blijven] om diensten aan te
bieden in het kader van eigen inzamelings‑ of verwijderingssystemen” met de precisering dat „die in ieder geval met het oog
op bepaalde combinaties van verkoopverpakkingen en inzamelingsplaatsen aan de rand van de markt [voor inzameling bij de eindverbruiker]
mogelijk zijn” (punt 159 van de bestreden beschikking, met verwijzing naar punt 87 van die beschikking). Op grond van deze
uiteenzetting kan worden aangenomen dat de Commissie zich er geen zorgen over maakte, of – vanwege de door DSD overgelegde
verbintenissen – in ieder geval niet meer (punt 163 van de bestreden beschikking), dat de eigen systemen een afvalverwijderingsbedrijf
zouden kunnen vinden dat in de in het besluit voorziene gevallen van overlapping de van de eindverbruikers afkomstige verpakkingen
zou terugnemen en verwerken.
127   Een dergelijke analyse vindt steun in het feit dat de Commissie in het kader van de beoordeling van de merkbare invloed van
de exclusiviteitsclausule ten gunste van de afvalverwijderingsbedrijven op de mededinging opmerkt (zie punt 30 hierboven)
dat „[men zich] alleen voor bepaalde, met de particuliere huishoudens gelijkgestelde inzamelingsplaatsen, zoals ziekenhuizen
of kantines, kan voorstellen dat, onder bepaalde voorwaarden met betrekking tot de afvalverwijderingslogistiek en de verpakkingen,
ook een beroep zou kunnen worden gedaan op alternatieve afvalverwijderaars om deze taken uit te voeren (en er dus bijkomende
inzamelingscontainers zouden kunnen worden geplaatst)” (punt 128 van de bestreden beschikking). Dat betekent dat het in die
gevallen mogelijk lijkt tegelijkertijd twee inzamelingssystemen naast elkaar te laten bestaan.
128   Anders dan collectieve systemen, die aan strikte voorwaarden op het gebied van een nationale dekking moeten voldoen, kunnen
eigen systemen immers beperkt blijven tot de terugname van verpakkingen daar waar zij in het verkeer zijn gebracht. Aldus
lijkt het om de hierboven (zie punten 105‑113) uiteengezette redenen weliswaar moeilijk om alle voor een collectief systeem
noodzakelijke installaties te verdubbelen, doch voor een eigen systeem is het gemakkelijker om gedaan te krijgen dat een tweede
installatie op een bepaalde locatie wordt geplaatst om het in staat te stellen de tot zijn systeem behorende verpakkingen
in te zamelen.
129   Bij het ontbreken van uiteenzettingen op basis waarvan kan worden begrepen in welk opzicht medegebruik voor eigen systemen
noodzakelijk zou kunnen zijn teneinde „te voorkomen dat de mededinging op de relevante markten wordt uitgeschakeld”, blijkt
dus uit het voorgaande dat het in de eerste verplichting gebruikte begrip „concurrent van DSD” in die zin moet worden uitgelegd
dat het niet op eigen systemen ziet, maar enkel op de met DSD concurrerende collectieve systemen.
130   Een dergelijke uitlegging van het begrip „concurrenten van DSD” vindt overigens bevestiging in een passage van de beschikking
waarin uitdrukkelijk is vermeld dat medegebruik van de inzamelingsinstallaties door „concurrerende systemen” niet de eigen
systemen betreft. Om een argument van DSD tegen medegebruik van de containers door concurrerende systemen van de hand te wijzen,
stelt de Commissie immers dat dit argument „alleen betrekking [heeft] op de vraag of exploitanten van eigen [...] systemen
in de onmiddellijke omgeving van de verbruiker verpakkingen mogen inzamelen of aankopen, en bijgevolg niet op de kwestie van
het medegebruik van containers door concurrerende systemen” (zie voetnoot 16 bij punt 169 van de bestreden beschikking). Dit
citaat, waarin eigen systemen tegenover concurrerende systemen worden geplaatst, sluit eigen systemen duidelijk uit van medegebruik
van de inzamelingsinstallaties, dat dus beperkt is tot concurrerende systemen, te weten de met DSD concurrerende collectieve
systemen.
131   In deze context behoeft niet te worden geantwoord op verzoeksters argumenten betreffende de onrechtmatigheid van de bestreden
beschikking, omdat de eerste verplichting eigen systemen zou betreffen.
132   Evenzo kan het Gerecht geen rekening houden met bepaalde door de Commissie in dupliek aangevoerde argumenten volgens welke
het medegebruik noodzakelijk zou kunnen zijn in het geval van een lage omzet, wat de eigen systemen betreft die zich bezighouden
met in het kader van postorders geleverde verpakkingen, en in het geval waarin er slechts één inzamelingsinstallatie kan worden
geplaatst, bijvoorbeeld in een ziekenhuis, wat de met de eindverbruikers gelijkgestelde brenglocaties betreft. Deze argumenten
staan immers niet in de bestreden beschikking (geval van het omzet) of zijn daarmee in strijd (geval van het ziekenhuis) en
de redenering die de Commissie voor de rechter aanvoert kan de ontoereikendheid van de motivering van de bestreden beschikking
op dit punt niet verhelpen (zie in die zin arrest Hof van 24 oktober 1996, Duitsland e.a./Commissie, C‑329/93, C‑62/95 en
C‑63/95, Jurispr. blz. I‑5151, punten 47 en 48, en arrest Gerecht van 18 januari 2005, Confédération nationale du Crédit mutuel/Commissie,
T‑93/02, Jurispr. blz. II‑143, punt 126).
3.
Tweede onderdeel: stelling dat er geen verplichting kan worden opgelegd om een einde te maken aan een eventuele schending
van artikel 81, lid 1, EG en artikel 82 EG
a)     Argumenten van partijen
133   Als antwoord op de redenering in het verweerschrift (zie punt 94 hierboven), betoogt verzoekster dat de eventuele schending
van artikel 81, lid, EG of van artikel 82 EG, die de Commissie noemt, louter speculatief is en geen rechtvaardiging kan vormen
voor de eerste verplichting, die – hoe dan ook – enkel tot doel kan hebben de uitschakeling van de mededinging te voorkomen
op de markt waarop beperking van de mededinging was geconstateerd, te weten de markt voor inzameling bij de eindverbruiker.
134   In de eerste plaats brengt verzoekster in herinnering dat de enige in de beschikking vastgestelde mededingingsbeperking in
de zin van artikel 81, lid 1, EG, in de exclusiviteitsclausule ligt die DSD ten gunste van de afvalverwijderingsbedrijven
is aangegaan (zie punten 28‑32 hierboven). Deze beperking betreft de markt voor inzameling bij de eindverbruiker en belet
andere afvalverwijderingsbedrijven om hun diensten aan DSD aan te bieden, hetgeen tot gevolg heeft dat de mededinging tussen
afvalverwijderingsbedrijven in het gebied waarvoor de overeenkomst geldt, merkbaar wordt verminderd (punten 123, 124 en 140
van de bestreden beschikking). Voor deze beperking had de Commissie echter ingevolge artikel 81, lid 3, EG ontheffing verleend
(zie punten 37‑41 hierboven), omdat deze beperking de mededinging op de markt voor inzameling bij de eindverbruiker niet kon
uitschakelen (punten 158 en 178 van de bestreden beschikking). In die omstandigheden houdt de eerste verplichting, die expliciet
tot doel heeft om concurrenten toegang te geven tot de upstream-markt voor de organisatie van de inzameling bij de eindverbruiker
(punten 162 en 177 van de bestreden beschikking), volgens verzoekster geen verband met genoemde mededingingsbeperking, die
niet de concurrenten van DSD op de markt voor de organisatie betreft, maar de concurrenten van afvalverwijderingsbedrijven
waarmee DSD dienstverleningsovereenkomsten heeft gesloten. De eerste verplichting intensiveert dus niet de mededinging op
de markt voor inzameling bij de eindverbruiker.
135   In de tweede plaats zet verzoekster uiteen dat de Commissie geen verplichting kan opleggen om het hoofd te bieden aan een
gestelde dreigende beperking van de mededinging of een dreigend misbruik op een afgeleide markt, de markt voor de organisatie
van de inzameling bij de eindverbruiker, waarop geen enkele mededingingsbeperking in de zin van artikel 81, lid 1, EG is vastgesteld
en waarvoor a fortiori ook geen ontheffing is verleend ingevolge artikel 81, lid 3, EG. Verzoekster brengt op dit punt in
herinnering dat de Commissie in de beschikking duidelijk vermeldt dat de dienstverleningsovereenkomst geen exclusiviteit ten
gunste van DSD bevat op het gebied van de toegang tot de inzamelingsinstallaties van haar contractpartners (zie punt 36 hierboven).
Evenzo stelt de Commissie vast dat er geen enkele mededingingsbeperking bestaat op het niveau van de markt voor de organisatie
(punt 86 van de bestreden beschikking). Verzoekster wijst er tevens op dat niets de slotsom rechtvaardigt dat zij het risico
loopt met haar contractpartners een dergelijke exclusiviteitsverbintenis aan te gaan of deze exclusiviteit unilateraal op
te leggen. In die omstandigheden moet de markt die in aanmerking moet worden genomen voor de toepassing van artikel 81, lid 3,
EG volgens verzoekster dezelfde zijn als die welke is onderzocht uit het oogpunt van artikel 81, lid 1, EG. Bovendien is,
net als het voorwerp van het onderzoek ingevolge artikel 81, lid 3, EG, ook de mogelijkheid om krachtens artikel 8, lid 1,
van verordening nr. 17 een verplichting op te leggen, beperkt door de op basis van artikel 81, lid 1, EG vastgestelde mededingingsbeperking.
Artikel 8 van verordening nr. 17 kan dus niet als rechtsgrondslag dienen voor het opleggen van een verplichting om een gesteld
mededingingsprobleem te regelen.
136   In de derde plaats meent verzoekster dat als de Commissie in de ontheffingsbeschikking al een gebod kon opleggen teneinde
een fictieve mededingingsbeperking op een afgeleide markt te voorkomen, zij dit niet kon doen in de vorm van een verplichting,
die de grondslag voor een zelfstandig recht vormt (artikel 15, lid 2, sub b, van verordening nr. 17), maar dit moest doen
in de vorm van een voorwaarde, op basis waarvan de overeenkomst kon worden „ontheven” (arrest Gerecht van 22 oktober 1996,
SNCF en British Railways/Commissie, T‑79/95 en T‑80/95, Jurispr. blz. II‑1491, punten 63 e.v.). Dit vindt bevestiging in de
beschikkingspraktijk van de Commissie (aangehaald in repliek, voetnoten 20 en 21), volgens welke aan haar ontheffingsbeschikkingen
bijna altijd voorwaarden zijn verbonden en geen verplichtingen, indien en voor zover zij een bepaalde handelwijze noodzakelijk
acht om uitschakeling van de mededinging te voorkomen in de zin van artikel 81, lid 3, EG.
137   De Commissie betoogt vooraf dat bovenvermelde redenering niet-ontvankelijk is voor zover het om een nieuw middel gaat dat
tardief is voorgedragen in de zin van artikel 48, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht. Bovendien
brengt de Commissie in herinnering dat de eerste verplichting dient ter waarborging van de uitvoering van de verbintenissen
die door DSD zijn overgelegd teneinde bepaalde tijdens de administratieve procedure geïdentificeerde problemen en bepaalde
aan deze verbintenissen eigen onduidelijkheden uit de weg te ruimen. Het is dus van belang te vernemen of de handelwijze waarvan
DSD heeft afgezien, kon worden onderzocht met het oog op artikel 81, lid 1, EG. In de beschikking zet de Commissie haar bedenkingen
in dit opzicht uiteen, die niet alleen de exclusivieitsclausule ten gunste van de afvalverwijderingsbedrijven betreffen, maar
tevens de kwestie van de toegang van concurrenten tot de installaties van de afvalverwijderingsbedrijven die met DSD een overeenkomst
hadden gesloten. Voorts beklemtoont de Commissie dat haar beoordeling in het kader van artikel 81 EG niet beperkt hoeft te
blijven tot alleen de markt van de inzameling bij de eindverbruiker, die hoe dan ook twee aspecten heeft – dat van het aanbod
van diensten door de afvalverwijderingsbedrijven en dat van de vraag naar diensten door DSD en de andere collectieve systemen –,
maar tevens betrekking kan hebben op de eventuele invloed van de dienstverleningsovereenkomst op de upstream-markt van de
organisatie.
b)     Beoordeling door het Gerecht
i) Ontvankelijkheid
138   In antwoord op het verzoek van de Commissie dat bovenvermelde redenering van DSD niet-ontvankelijk wordt verklaard omdat zij
een nieuw middel vormt dat te laat is voorgedragen in de zin van artikel 48, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering,
dient te worden vastgesteld dat hoewel deze bepaling inderdaad verbiedt dat nieuwe middelen in de loop van het geding worden
voorgedragen, een middel dat een uitwerking is van een eerder in het verzoekschrift rechtstreeks of stilzwijgend opgeworpen
middel en dat daarmee nauw verband houdt, wel als ontvankelijk moet worden beschouwd. Hetzelfde geldt voor een tot staving
van een middel aangevoerd argument (zie met name arrest Gerecht van 21 maart 2002, Joynson/Commissie, T‑231/99, Jurispr. blz. II‑2085,
punt 156).
139   In casu vormt de in repliek aangevoerde redenering van DSD slechts het verlengstuk van de argumenten die in het verzoekschrift
zijn aangevoerd tot staving van de onrechtmatigheid van de eerste verplichting gelet op artikel 81 EG. Overigens vormen deze
argumenten slechts het antwoord op de argumenten die de Commissie in haar verweerschrift heeft aangevoerd teneinde het voorwerp
van het geschil te focussen op de vaststelling dat de bestreden beschikking voor een mededingingsbeperking ontheffing verleent
uit hoofde van artikel 81, lid 3, EG door aan deze ontheffing een voorwaarde te verbinden, gebaseerd op de noodzaak om de
mededinging te beschermen. In het bijzonder dient te worden beklemtoond dat verzoeksters stelling dat de eerste verplichting
inbreuk maakt op artikel 8 van verordening nr. 17, die voor het eerst in de fase van repliek is opgeworpen, nauw verband houdt
met de stelling betreffende de schending van artikel 81, lid 3, EG die in het eerste middel is aangevoerd, omdat met dit middel,
gelet op het toepasselijke recht, de rechtmatigheid van de eerste verplichting wordt betwist en omdat juist artikel 8 van
verordening nr. 17 de Commissie toelaat om een verplichting te verbinden aan een ontheffingbeschikking uit hoofde van artikel 81,
lid 3, EG.
140   Hoe dan ook heeft de Commissie in dupliek en ter terechtzitting de gelegenheid gehad haar commentaar te geven op hetgeen zij
als een nieuw middel aanmerkt.
141   Blijkens het voorgaande moet het verzoek van de Commissie dat verzoeksters redenering met betrekking tot de mogelijkheid om
een verplichting op te leggen om een eventuele dreigende schending van artikel 81, lid 1, EG en artikel 82 EG te voorkomen,
niet-ontvankelijk wordt verklaard, worden afgewezen.
ii) Ten gronde
142   Bijgevolg moeten de argumenten worden onderzocht die verzoekster heeft aangevoerd ten betoge dat de Commissie in casu aan
de op basis van artikel 81, lid 3, EG vastgestelde ontheffingsbeschikking, uit hoofde van artikel 8 van verordening nr. 17
niet een verplichting kon verbinden.
143   Krachtens artikel 81, lid 3, EG kunnen de bepalingen van artikel 81, lid 1, EG buiten toepassing worden verklaard voor elke
overeenkomst tussen ondernemingen die bijdraagt tot verbetering van de productie of van de verdeling der producten of tot
verbetering van de technische of economische vooruitgang (eerste voorwaarde), mits een billijk aandeel in de daaruit voortvloeiende
voordelen de gebruikers ten goede komt (tweede voorwaarde), zonder nochtans aan de betrokken ondernemingen beperkingen op
te leggen welke voor het bereiken van deze doelstellingen niet onmisbaar zijn (derde voorwaarde) en de mogelijkheid te geven,
voor een wezenlijk deel van de betrokken producten de mededinging uit te schakelen (vierde voorwaarde).
144   Bovendien mag de Commissie krachtens artikel 8, lid 1, van verordening nr. 17 voorwaarden en verplichtingen verbinden aan
een ontheffingsbeschikking uit hoofde van artikel 81, lid 3, EG.
145   Om te beginnen is de voorstelling die verzoekster van de bestreden beschikking heeft gegeven, onjuist. In alle fasen van de
beoordeling door de Commissie ten aanzien van artikel 81 EG, is in de bestreden beschikking niet enkel onderzocht welke gevolgen
de exclusiviteitsclausule ten gunste van de afvalverwijderingsbedrijven voor de mededinging heeft, maar is daarin tevens ingegaan
op de kwestie van de toegang tot de installaties van de afvalverwijderingsbedrijven.
146   Dit geldt zowel op het vlak van de beoordeling ten aanzien van artikel 81, lid 1, EG (punten 28‑32 en punten 33‑36 van de
bestreden beschikking) als op het vlak van de beoordeling ten aanzien van artikel 81, lid 3, EG (zie punten 37‑39, wat de
eerste drie voorwaarden voor toepassing van deze verdragsbepaling betreft, waarin het onderzoek op de afvalverwijderingsbedrijven
is geconcentreerd, en punten 40 en 41, waarin de voorwaarde betreffende de handhaving van de mededinging is onderzocht ten
aanzien van de afvalverwijderingsbedrijven maar tevens, en vooral, ten aanzien van de met DSD concurrerende collectieve systemen).
147   Enkel op het vlak van de uitleg die de Commissie heeft gegeven ter rechtvaardiging van de verplichtingen die ingevolge artikel 8
van verordening nr. 17 aan de ontheffingsbeschikking zijn verbonden, blijft de beschikking beperkt tot een beroep op de noodzaak
om voor de concurrenten van DSD toegang te verzekeren tot de installaties van de afvalverwijderingsbedrijven die met DSD een
dienstverleningsovereenkomst hebben gesloten, en wel teneinde zich te distantiëren van verzoeksters voorbehouden ten aanzien
van een van de in punt 71 weergegeven verbintenissen en teneinde uitschakeling van de mededinging op de markt voor inzameling
bij de eindverbruiker en op de upstream-markt voor de organisatie van de inzameling bij de eindverbruiker te voorkomen (zie
punten 42 en 45 hierboven).
148   Bovendien maakt verzoekster in haar redenering een kunstmatig onderscheid tussen enerzijds de markt voor de inzameling bij
de eindverbruiker, waaronder zij enkel wil verstaan de afvalverwijderingsbedrijven waarop DSD een beroep doet en de afvalverwijderingsbedrijven
die geen dienstverleningsovereenkomst met DSD hebben gesloten, en anderzijds de markt voor de organisatie van de terugname
en de verwerking van verpakkingen afkomstig van de eindverbruikers, die DSD en haar concurrenten betreft. Zoals in de beschikking
(zie punt 41 hierboven) is uiteengezet, is dat waar het in feite om gaat, de vraag of met DSD concurrerende collectieve systemen
al dan niet toegang moeten hebben tot de inzamelingsinstallaties van de contractpartners van DSD teneinde de markt voor inzameling
van verpakkingen bij de eindverbruikers te kunnen betreden, en bijgevolg actief te kunnen zijn op de upstream-markt voor de
organisatie van de terugname en de verwerking van verpakkingen afkomstig van de eindverbruikers.
149   Derhalve kan niet worden gesteld dat de ontheffingsbeschikking enkel de mededingingsbeperking betreft die in het kader van
de beoordeling ten aanzien van artikel 81, lid 1, EG is vastgesteld, te weten de exclusiviteitsclausule ten gunste van de
afvalverwijderingsbedrijven. Deze beschikking betreft immers de gehele door DSD aangemelde dienstverleningsovereenkomst, die
nader is bepaald middels de verschillende verbintenissen die ter verduidelijking van de toepassingsvoorwaarden daarvoor door
deze onderneming zijn overgelegd.
150   Er moet dus rekening mee worden gehouden dat de Commissie ermee heeft ingestemd om de dienstverleningsovereenkomst te ontheffen
omdat DSD haar met name heeft verzekerd dat de afvalverwijderingsbedrijven niet op basis van een bepaling van deze overeenkomst
aan DSD zouden kunnen worden gebonden, en dat zij in geval van medegebruik geen verbodsactie tegen derden zou instellen. Deze
garanties zijn doorslaggevend, omdat de Commissie op basis daarvan kon vaststellen dat in casu is voldaan aan de voorwaarde
voor ontheffing die verband houdt met de handhaving van de mededinging. Tijdens de administratieve procedure heeft de Commissie
duidelijk te kennen gegeven dat zij zonder dergelijke garanties niet van plan was de dienstverleningsovereenkomst goed te
keuren of daarvoor ontheffing te verlenen, maar dat zij voornemens was, ofwel het standpunt in te nemen dat het bestaan van
een eventuele belemmering van toegang van de concurrenten van DSD tot de inzamelingsinstallaties van de contractpartners van
DSD als zodanig een beperking van de mededinging vormde (zie punt 33 hierboven), ofwel zich af te vragen of de handelwijze
van DSD waarmee de toegang van haar concurrenten tot die installaties belet moest worden, niet onder artikel 82 EG kon vallen
(zie punt 35 hierboven).
151   Aangezien de Commissie de ontheffingsbeschikking heeft vastgesteld zowel op basis van haar beoordeling van de exclusiviteitsclausule
ten gunste van de afvalverwijderingsbedrijven als met het oog op de noodzaak om de mededinging aldus te handhaven dat de met
DSD concurrerende systemen de mogelijkheid van toegang tot de inzamelingsinstallaties van de contractpartners van DSD zouden
hebben (zie punten 118 en 128 hierboven), heeft de Commissie met de vaststelling van de eerste verplichting artikel 81, lid 3,
EG en artikel 8 van verordening nr. 17 dus niet geschonden.
152   Ten slotte betoogt verzoekster dat de Commissie DSD in de bestreden beschikking weliswaar een gebod kon opleggen, doch dat
zij dit enkel in de vorm van een voorwaarde kon doen en niet in de vorm van een verplichting, omdat de rechtsgevolgen van
een verplichting zwaarder zijn dan die van een voorwaarde. Ingevolge artikel 8, lid 3, sub b, van verordening nr. 17 kan de
Commissie immers haar beschikking intrekken of wijzigen of de betrokkenen bepaalde handelingen verbieden, indien de betrokkenen
zich gedragen in strijd met een bij de beschikking opgelegde verplichting, en ingevolge artikel 15, lid 2, sub b, van deze
verordening kan de Commissie een geldboete opleggen indien verzoekster zich in strijd met een verplichting gedraagt.
153   Artikel 8, lid 1, van verordening nr. 17 bepaalt echter dat ontheffingsbeschikkingen voorwaarden en verplichtingen kunnen
inhouden zonder nader te bepalen onder welke voorwaarden de Commissie voor de ene of de andere mogelijkheid moet kiezen. Aangezien
artikel 81, lid 3, EG ten behoeve van de ondernemingen bovendien een uitzondering vormt op het algemene verbod van artikel 81,
lid 1, EG, moet de Commissie ten aanzien van de voorschriften die zij aan een ontheffing verbindt, een grote beoordelingsbevoegdheid
hebben, mits zij de grenzen in acht neemt die artikel 81 EG aan haar bevoegdheid stelt (arrest Hof van 23 oktober 1974, Transocean
Marine Paint/Commissie, 17/74, Jurispr. blz. 1063, punt 16).
154   Dat de Commissie er in andere zaken de voorkeur aan heeft gegeven voorwaarden in plaats van verplichtingen op te leggen, kan
als zodanig niet volstaan om de bij verordening nr. 17 geboden mogelijkheid om aan een ontheffingsbeschikking verplichtingen
in plaats van voorwaarden te verbinden, in twijfel te trekken.
155   Blijkens het voorgaande heeft de Commissie artikel 81, lid 3, EG en artikel 8 van verordening nr. 17 niet geschonden door
in casu aan de ontheffingsbeschikking een verplichting te verbinden betreffende de noodzaak om te garanderen dat de met DSD
concurrerende collectieve systemen medegebruik kunnen maken van de inzamelingsinstallaties van de ondernemingen die door het
DSD-systeem worden gebruikt.
4.
Derde onderdeel: schending van het evenredigheidsbeginsel
156   Gesteld al dat het medegebruik van de inzamelingsinstallaties noodzakelijk is om handhaving van de mededinging te garanderen,
dan nog betoogt verzoekster niettemin dat de eerste verplichting toch onevenredig is omdat deze ten eerste het verpakkingenbesluit
schendt, ten tweede tot verstoring van de mededinging ten nadele van DSD leidt, ten derde een buitensporige inbreuk maakt
op het merk Der Grüne Punkt en ten vierde inbreuk maakt op het grondrecht van DSD van toegang tot de rechter.
a)     Gestelde schending van het verpakkingenbesluit
Argumenten van partijen
157   Verzoekster betoogt dat de eerste verplichting onevenredig is omdat het medegebruik van de inzamelingsinstallaties van DSD
onverenigbaar is met het in het verpakkingenbesluit neergelegde beginsel van productaansprakelijkheid. Dit beginsel verplicht
de producenten en verkopers van verpakkingen om de verwerkingsquota te behalen „voor de verpakkingen die zij in het verkeer
hebben gebracht” (punt 1, lid 1, eerste volzin, van bijlage I, betreffende § 6, bij het besluit). Bovendien gaat de aansprakelijkheid
van de producent of de verkoper voor deze verpakkingen in het geval van deelname aan een collectief systeem over op de exploitant
van dat systeem, die „de in zijn systeem ingezamelde verpakkingen moet verwerken” (§ 6, lid 3, tweede volzin, van het besluit)
en de verwerkingsquota moet behalen „voor de verpakkingen waarvoor de producenten en verkopers aan [zijn] systeem deelnemen” (punt 1,
lid 1, tweede volzin, van bijlage I, betreffende § 6, bij het besluit). Op grond van deze benadering, die op de concrete verpakking
is gebaseerd, is het niet toegestaan om verpakkingen van andere systemen over te nemen om de in het besluit gestelde verwerkingsquota
te bereiken. In deze context betoogt verzoekster dat de met haar systeem concurrerende systemen in beginsel met hun eigen
inzamelingsinstallaties, de zogenoemde „inzamelingsinstallaties van het systeem”, aan hun terugname‑ en verwerkingsverplichtingen
moeten voldoen (zie punt 3, lid 3, zevende streepje, van bijlage I, betreffende § 6, bij het besluit).
158   In het geval van medegebruik van de inzamelingsinstallaties door twee concurrerende systemen kan een verpakking in het algemeen
dus niet aan het ene dan wel het andere systeem worden toegerekend. In dit verband merkt verzoekster op dat voor de in de
bestreden beschikking (punt 170) genoemde toerekening van de „op basis van het beginsel ‚de vervuiler betaalt’” ingezamelde
verpakkingen, middels een verdeling in quota, dure en ingewikkelde sorteeranalysen nodig zijn. Bovendien heeft het door de
Commissie gebruikte voorbeeld van papier en karton tot onbillijke resultaten geleid, aangezien het gedeelte van de ingezamelde
hoeveelheid dat werd gevormd door de aan DSD toegerekende verpakkingen en dat werd bepaald op basis van steekproefsgewijze
sorteeranalysen, aanvankelijk op 25 % was vastgesteld, terwijl het aandeel van de verpakkingen waarvoor DSD een licentie heeft,
in werkelijkheid duidelijk lager lag dan dit quotum. De algemene toepassing van een dergelijke oplossing voor alle verpakkingen
is voor DSD onaanvaardbaar.
159   Bovendien betoogt verzoekster dat het besluit elk medegebruik van de inzamelingsinstallaties door de eigen systemen, die in
de regel de verpakkingen niet in de directe omgeving van de eindverbruikers mogen inzamelen, ontoelaatbaar maakt. Met het
betoog dat DSD zich jegens haar contractpartners niet op het verpakkingenbesluit kan beroepen (punt 167 van de bestreden beschikking),
gaat de Commissie er dus aan voorbij dat het besluit tevens tot doel heeft verzoekster tegen mededingingsverstoringen te beschermen.
160   De Commissie betoogt dat de voorstelling die verzoekster van het besluit geeft onjuist is, omdat de verwerkingsquota niet
zijn gebaseerd op de concrete verpakkingen of op de totale hoeveelheid van de in het verkeer gebrachte verpakkingen, maar
op de hoeveelheid in het betrokken systeem gedeponeerde verpakkingen. Landbell betoogt dat het medegebruik van de inzamelingsinstallaties
hoe dan ook verenigbaar is met het verpakkingenbesluit, waarvan de wijziging in 1998 tot doel had de mededinging tussen de
systemen te versterken.
Beoordeling door het Gerecht
161   Verzoekster betoogt in wezen dat het medegebruik van de inzamelingsinstallaties van de bedrijven die met DSD een dienstverleningsovereenkomst
hebben gesloten, haar belet om de verpakkingen waarmee zij door de betrokken producent of de verkoper concreet is belast,
overeenkomstig in het verpakkingenbesluit neergelegde beginsel van productaansprakelijkheid terug te nemen en te verwerken.
Door te beletten dat DSD zich tegen het medegebruik verzet, ondermijnt de eerste verplichting haars inziens op onevenredige
wijze de rechten en verplichtingen die ingevolge dit besluit voor DSD gelden.
162   Ter terechtzitting zijn aan partijen vragen gesteld over het functioneren van de collectieve en de eigen systemen opdat het
Gerecht kon inzien welke rol de verpakking als zodanig – door verzoekster de „concrete verpakking” genoemd – bij de vervulling
van de bij het verpakkingenbesluit opgelegde terugname‑ en verwerkingsverplichtingen speelde. Op basis van die toelichting
op tegenspraak kan het Gerecht de volgende vaststellingen doen.
163   Enerzijds worden de in bijlage I, betreffende § 6, bij het verpakkingenbesluit vastgestelde verwerkingsquota berekend als
percentage van de daadwerkelijk teruggenomen en verwerkte hoeveelheid in het verkeer gebracht materiaal, en niet op basis
van het aantal of het soort van de betrokken verpakkingen. Punt 1, lid 1, van bijlage I, betreffende § 6, bij het besluit
vermeldt aldus dat de producenten en de verkopers van verpakkingen moeten voldoen aan de vereisten in verband met de verwerking
van de verpakkingen die zij in het verkeer hebben gebracht, en dat dit ook geldt voor de exploitanten van collectieve systemen
met betrekking tot de verpakkingen waarvoor de producenten of de verkopers aan dergelijke systemen deelnemen. In dit verband
is in punt 1, lid 2, van bijlage I, betreffende § 6, bij het besluit, gepreciseerd dat de relevante hoeveelheden verpakkingen
worden bepaald als „percentage van de massa”, ongeacht of het om door de producent of verkoper in het verkeer gebrachte verpakkingen
gaat dan wel om verpakkingen waarvoor de producent of verkoper aan een collectief systeem deelneemt. Bovendien gelden sinds
1 januari 2000 voor eigen en collectieve systemen dezelfde verwerkingsquota per materiaalsoort (punt 21 van de bestreden beschikking).
164   Voor het overige blijkt uit § 6, lid 1, vierde en vijfde volzin, van het besluit dat de terugname‑ en verwerkingsverplichting
van verkopers die over een verkoopoppervlakte van meer dan 200 m
beschikken, ook geldt voor verpakkingen van producten van merken die zij niet verkopen, voor zover deze verpakkingen van
het soort, de vorm en de grootte zijn van de verpakkingen die zij wel in hun assortiment hebben. Het verwerkingsquotum van
deze verkopers wordt dus niet berekend op basis van de daadwerkelijk in het verkeer gebrachte verpakkingen, maar op basis
van in soort, vorm en grootte gelijksoortige verpakkingen.
165   Anderzijds vloeit uit het voorgaande voort dat de verdeling van de hoeveelheden verpakkingen over de verschillende systemen,
waartoe de producent of de verkoper hebben besloten, geen betrekking heeft op vooraf bepaalde hoeveelheden maar op de materiaalmassa
die deze verpakkingen vormen. In de praktijk betekent dit dat wanneer een producent van verpakkingen DSD belast met de terugname
en de verwerking van de helft van de plastic verpakkingen die hij in Duitsland in het verkeer brengt, DSD wordt belast met
de taak om een hoeveelheid materiaal die overeenkomt met de helft van deze verpakkingen, terug te nemen en te verwerken. Om
aan de verwerkingsquota van het besluit te voldoen, moet DSD dus aan de Duitse autoriteiten het bewijs leveren dat zij 60 %
van de massa plastic waarmee zij door de producent is belast, heeft verwerkt (60 % is het verwerkingspercentage voor plastic).
Indien de producent kan bewijzen dat hij zich van zijn terugname‑ en verwerkingsverplichting heeft gekweten door deze voor
de helft van de hoeveelheid in het verkeer gebrachte plastic op DSD over te dragen, zal hij bovendien evenzo moeten bewijzen
dat hij de overgebleven hoeveelheid materiaal, te weten de andere helft, middels een eigen systeem of een ander collectief
systeem heeft teruggenomen en verwerkt.
166   Bovendien is het zeer wel mogelijk, zoals in punt 170 van de beschikking is gesteld, om de door de inzamelingsinstallaties
ingezamelde hoeveelheden in quota over de verschillende systemen te verdelen. Verzoeksters eigen voorbeeld betreffende verpakkingen
van papier en karton, die in het DSD-systeem samen met drukwerk (kranten en tijdschriften) worden ingezameld, toont immers
aan dat inzamelingsinstallaties zonder probleem kunnen worden gedeeld. Verzoekster kan haar concurrenten dus niet verbieden
een techniek te gebruiken die zij zelf gebruikt. Voorts heeft Landbell ter terechtzitting gewezen op het bestaan van een compensatieakkoord,
dat na de beschikking is gesloten, op basis waarvan de verschillende systeemexploitanten de hoeveelheden materiaal die worden
verwerkt door de afvalverwijderingsbedrijven waarop zij een beroep doen, kunnen verdelen, rekening gehouden met de hoeveelheden
materiaal waarvoor zij uit hoofde van de met de producenten en de verkopers van verpakkingen gesloten overeenkomsten verantwoordelijk
zijn.
167   Hoe dan ook kan de stelling van DSD dat de verdeling van de ingezamelde hoeveelheden papieren en kartonnen verpakkingen en
het drukwerk (kranten en tijdschriften) ingewikkeld en duur zou zijn, niet volstaan om de evenredigheid van de eerste verplichting
ten aanzien van het verpakkingenbesluit in twijfel te trekken. Gesteld al dat dit het geval zou zijn, moet immers worden vastgesteld
dat criteria van ingewikkeldheid en kosten geen criteria zijn waarmee een schending van het verpakkingenbesluit kan worden
gefundeerd, en dat zij als zodanig geen rechtvaardiging kunnen vormen voor een gedraging die tot uitschakeling van de mededinging
op de betrokken markten zou kunnen leiden. Bovendien is in casu in de beschikking uitdrukkelijk vermeld dat de eerste verplichting
DSD niet belet om de aan de afvalverwijderingsbedrijven betaalde vergoeding in het geval van medegebruik van de inzamelingsinstallaties
te verlagen, teneinde ervoor te zorgen dat geen voor derden verrichte diensten aan haar in rekening worden gebracht (zie punt 35).
In het geval van medegebruik kan DSD dus verzekeren dat in de aan het afvalverwijderingsbedrijf verschuldigde vergoeding enkel
de voor het DSD-systeem verrichte dienst van terugname en verwerking in aanmerking wordt genomen, en dat deze vergoeding niet
dient ter financiering van een voor een ander systeem verrichte dienst.
168   Evenzo is er geen enkel bewijs aangevoerd tot staving van de stelling van DSD dat de quotatechniek die voor de papieren en
kartonnen verpakkingen en drukwerk is gebruikt, tot onbillijke resultaten jegens haar heeft geleid. In elk geval bestaat er
geen gevaar dat het in de beschikking voorgestane medegebruik de belangen van DSD schaadt, aangezien het doel van een dergelijke
bepaling nu juist is om te garanderen dat elk collectief systeem de mogelijkheid heeft om de verpakkingen in te zamelen die
hem door de betrokken producenten en verkopers zijn toegewezen. Het is om dit doel te bereiken dat de Commissie DSD de tweede
verplichting oplegt (zie punten 213‑217 hierna).
169   Nu de mededinging tussen systemen niet plaatsvindt op basis van de toewijzing van concrete verpakkingen maar op basis van
een toewijzing van materiaalmassa’s die overeenkomen met deze verpakkingen, kan de eerste verplichting, anders dan verzoekster
betoogt, dus niet als onevenredig worden beschouwd.
170   Blijkens het voorgaande kan de eerste verplichting niet als onevenredig worden beschouwd omdat zij in strijd zou zijn met
het verpakkingenbesluit.
171   Wat in de laatste plaats verzoeksters stelling betreft dat zij zich er op basis van het verpakkingenbesluit tegen zou kunnen
verzetten dat eigen systemen delen in het gebruik van de inzamelingsinstallaties van het DSD-systeem, dient in herinnering
te worden gebracht dat het Gerecht heeft geoordeeld dat het begrip „concurrenten van DSD”, dat wordt gebruikt om de werkingssfeer
van de eerste verplichting te omlijnen, aldus moest worden uitgelegd dat daaronder alleen de systemen vallen ten aanzien waarvan
in de bestreden beschikking is vastgesteld dat medegebruik van de inzamelingsinstallaties moest worden verzekerd, te weten
de met DSD concurrerende collectieve systemen (zie punt 129 hierboven). In die omstandigheden kan de eerste verplichting niet
van invloed zijn op de eventuele mogelijkheid voor DSD om zich met een beroep op het verpakkingenbesluit tegen een dergelijk
medegebruik door eigen systemen te verzetten.
b)     Risico van mededingingsverstoring ten nadele van DSD
Argumenten van partijen
172   Verzoekster betoogt dat de eerste verplichting onevenredig is omdat haar concurrenten daardoor in staat worden gesteld om
doelgericht de meest rendabele inzamelingsinstallaties te kiezen zodat voor haar die met de hoogste kosten overblijven. Een
dergelijk „krenten uit de pap pikken” is voor eigen systemen, waarvoor geen verplichting van territoriale dekking geldt, onbeperkt
mogelijk voor overlappingsvlakken met de collectieve systemen, te weten de met huishoudens gelijkgestelde inzamelingsplaatsen
en de verpakkingen van leveringen van postorderbedrijven. Ook de andere collectieve systemen kunnen volgens verzoekster ten
koste van haar „de krenten uit de pap pikken” en er doen zich in het geval van medegebruik van de inzamelingsinstallaties
belangenconflicten voor, omat DSD dan de organisatie van haar systeem niet langer in detail kan regelen, zoals zij dat thans
wel doet. Bovendien beroept verzoekster zich op de opmerkingen van de Duitse autoriteiten van 24 mei 2000, waarin is gewezen
op het gevaar dat de collectieve systemen minder doeltreffend zouden worden en dat zich een mededingingsverstoring zou voordoen
in de zin van artikel 7, lid 1, van richtlijn 94/62/EG van het Europees Parlement en de Raad van 20 december 1994 betreffende
verpakking en verpakkingsafval (PB L 365, blz. 10), indien „eigen systemen, los van het verspreidingsgebied van de verpakkingen,
zouden kunnen kiezen waar zij, eventueel regionaal beperkt tot belangrijke inzamelingsplaatsen, het verpakkingsafval inzamelen
of opkopen”.
173   De Commissie, ondersteund door Landbell, betwist de gestelde dreiging die de eerste verplichting voor het DSD-systeem zou
opleveren. Aangezien het verpakkingenbesluit op dezelfde wijze voor alle collectieve systemen geldt, kan immers geen daarvan
zich tot de beweerdelijk meest lucratieve sectoren beperken. Evenzo moeten de eigen systemen hun verpakkingen in beginsel
inzamelen op de plaats waar deze aan de eindverbruiker zijn overhandigd, waardoor de structuur van hun inzamelingsplaatsen
verschilt van die van de collectieve systemen.
Beoordeling door het Gerecht
174   Anders dan verzoekster stelt, kan het medegebruik van de inzamelingsinstallaties niet tot gevolg hebben dat de met DSD concurrerende
collectieve systemen in staat worden gesteld om binnen één deelstaat de meest rendabele gebieden te verkiezen ten koste van
de andere, die ten laste van het DSD-systeem blijven. Voor alle collectieve systemen gelden immers dezelfde verplichtingen,
of dit nu de verplichting van volledige territoriale dekking, de naleving van de verwerkingsquota of het volumebewijs is.
175   Bovendien vermeldt de beschikking uitdrukkelijk dat de eerste verplichting DSD niet belet om de aan de afvalverwijderingsbedrijven
betaalde vergoeding dienovereenkomstig te verlagen (zie punt 35 hierboven).
176   Wat voorts de gestelde onverenigbaarheid betreft van het medegebruik van de inzamelingsinstallaties met artikel 7, lid 1,
van richtlijn 94/62, volgens hetwelk de systemen die bedoeld zijn voor de terugname en de inzameling van verpakkingen, zo
moeten worden opgezet dat handelsbelemmeringen of concurrentieverstoringen voorkomen worden, dient te worden vastgesteld dat
de bestreden beschikking juist de mededingingsvoorwaarden op de betrokken markten beoogt te verzekeren, en wel overeenkomstig
de doelstellingen van het verpakkingenbesluit, dat in 1998 is gewijzigd met het doel de ontwikkeling van de mededinging tussen
collectieve systemen mogelijk te maken (punt169 van de bestreden beschikking).
177   Blijkens het voorgaande kan de eerste verplichting niet als onevenredig worden beschouwd omdat deze verplichting een risico
van mededingingsverstoring ten nadele van verzoekster zou meebrengen.
178   Met betrekking tot het gestelde gevaar voor de mededinging, dat de eerste verplichting zou kunnen impliceren in het geval
van medegebruik van de inzamelingsinstallaties door de contractpartners van DSD en door eigen systemen, dient bovendien in
herinnering te worden gebracht dat het Gerecht hierboven reeds heeft geoordeeld dat het begrip „concurrenten van DSD”, dat
wordt gebruikt om de werkingssfeer van de eerste verplichting te omlijnen, aldus moet worden uitgelegd dat daaronder alleen
de systemen vallen ten aanzien waarvan in de bestreden beschikking is vastgesteld dat medegebruik van de inzamelingsinstallaties
moest worden verzekerd, te weten de met DSD concurrerende collectieve systemen. Bijgevolg kan de eerste verplichting niet
van invloed zijn op verhoudingen tussen DSD en de eigen systemen.
c)     Gestelde inbreuk op de functie van het merk Der Grüne Punkt
Argumenten van partijen
179   Verzoekster betoogt dat de eerste verplichting onevenredig is omdat zij inbreuk maakt op de herkomstaanduidende functie van
het merk Der Grüne Punkt, die erin bestaat de terugname‑ en verwerkingsdienst van het DSD-systeem, en niet die van een ander
systeem, te identificeren. Verzoekster roept in dit verband in herinnering dat haar merk in Duitsland is ingeschreven als
collectief merk dat wordt aangebracht op de verpakkingen van de producenten en verkopers die deelnemen aan het DSD-systeem,
en als individueel merk dat wordt aangebracht op de door het DSD-systeem gebruikte inzamelingsinstallaties. In het bijzonder
is de herkomstaanduidende functie van het collectieve merk Der Grüne Punkt door verschillende Duitse rechters erkend [arrest
van 18 september 1996 van het Bundespatentgericht (federale octrooirechter), volgens hetwelk het merk een aanwijzing vormt
voor de inzet voor het milieu door de producent; arrest van 23 december 1996 van het Landgericht Hamburg, en arrest van 14 juni
1994 van het Kammergericht Berlin, volgens hetwelk het merk informeert over deelname aan het DSD-systeem; arrest van 8 mei
1998 van het Oberlandesgericht Köln, waarin wordt gewezen op de grote betekenis van het merk vanwege de verspreiding en de
bekendheid ervan, en arrest van 15 maart 2001 van het Bundesgerichtshof, volgens hetwelk de producenten en de verkopers deelname
aan het DSD-systeem aangeven door het aanbrengen van het merk op hun verpakkingen]. In casu betoogt verzoekster dat het medegebruik
van de inzamelingsinstallaties inbreuk maakt op het collectieve en het individuele merk Der Grüne Punkt, omdat de eindverbruiker
door de reclame weet dat de verpakkingen met dit merk deelnemen aan het DSD-systeem en niet aan een daarmee concurrerend systeem,
en dat die verpakkingen moeten worden verwijderd middels de inzamelingsinstallaties van het DSD-systeem, waarop in de regel
ook het merk Der Grüne Punkt staat. In het geval van medegebruik van inzamelingsinstallaties wordt de organisatie van de terugname
en de verwerking van de middels het DSD-systeem ingezamelde verpakkingen echter – tegen de verwachting van de consument in
– ten dele door de concurrenten van DSD uitgevoerd. Medegebruik van de inzamelingsinstallaties die tot het DSD-systeem behoren,
heeft dus tot gevolg dat de consumenten worden misleid.
180   Verzoekster voegt daaraan toe dat zij op grond van de eerste verplichting gedwongen wordt de mededinging te bevorderen door
haar concurrenten gratis een licentie te verlenen voor het op de inzamelingsinstallaties aangebrachte merk Der Grüne Punkt.
Een dergelijke gedwongen licentieverlening is echter onrechtmatig omdat daarmee de op dit gebied geldende beginselen worden
geschonden [artikel 21 van de overeenkomst inzake de handelsaspecten van de intellectuele eigendom (TRIPs-overeenkomst) van
15 april 1994 (als bijlage 1 C aan de Overeenkomst tot oprichting van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) gehecht), die is goedgekeurd
bij besluit 94/800/EG van de Raad van 22 december 1994 betreffende de sluiting, namens de Europese Gemeenschap voor wat betreft
de onder haar bevoegdheid vallende aangelegenheden, van de uit de multilaterale handelsbesprekingen in het kader van de Uruguayronde
(1986-1994) voortvloeiende overeenkomsten (PB L 336, blz. 1, 214) en advies van het Hof van 15 november 1994 (advies 1/94,
Jurispr. blz. I‑5267)].
181   De Commissie merkt vooraf op dat enkele grieven van verzoekster niet de dienstverleningsovereenkomst betreffen, waarover de
bestreden beschikking gaat, maar het merktekencontract, waarover beschikking 2001/463 gaat, en dus niet in het kader van de
onderhavige zaak dienen te worden onderzocht. De Commissie beklemtoont dat verzoekster een exclusief recht op het gebruik
van de inzamelingsinstallaties lijkt te willen stellen op grond dat zij de eigenaren ervan toestaat het logo Der Grüne Punkt
op hun installaties te voeren, hetgeen niet kan worden aanvaard. Dat zou immers betekenen dat een afvalverwijderingsbedrijf
dat het logo Der Grüne Punkt aanbrengt op een vrachtwagen waarmee de verpakkingen worden opgehaald, deze vrachtwagen enkel
voor het DSD-systeem kan gebruiken en niet voor het vervoer van andere afvalstoffen. Niet alleen bevat de dienstverleningsovereenkomst
geen bepaling die deze redenering kan staven, ook de antwoorden van de afvalverwijderingsbedrijven op door de Commissie verzonden
verzoeken om inlichtingen tonen onder meer aan dat deze bedrijven hun voertuigen voor andere opdrachten gebruiken. Verzoekster
kan zich dus niet beroepen op het exclusieve recht waarop zij aanspraak stelt te hebben. Bovendien beklemtoont de Commissie
dat de eindverbruiker niet wordt misleid wanneer hij een verpakking met het logo Der Grüne Punkt in een inzamelingsinstallatie
van het DSD-systeem werpt, aangezien de kwestie van het medegebruik niet van invloed is op de handelwijze van de eindverbruiker.
Voorts is degene die uiteindelijk gebruikmaakt van de door het DSD-systeem geboden terugname‑ en verwerkingsdienst niet de
eindverbruiker, maar de producent of de verkoper van verpakkingen. Er bestaat dus geen bewijs voor dat de gestelde misleiding
die verzoekster aanvoert, inbreuk maakt op het merk Der Grüne Punkt.
182   Met betrekking tot de gedwongen licentieverlening betoogt de Commissie dat verzoekster verzuimt te preciseren aan wie zij
ingevolge de beschikking een licentie zou moeten verlenen. Het blijft verzoekster vrijstaan om de afvalverwijderingsbedrijven
toe te staan, of zelfs aan te bevelen, haar merk te gebruiken door het op hun containers aan te brengen, en tevens om deze
toestemming in te trekken.
Beoordeling door het Gerecht
183   Verzoekster stelt in wezen dat de eerste verplichting het evenredigheidsbeginsel schendt omdat het medegebruik inbreuk maakt
op het merk Der Grüne Punkt, waarmee haar diensten van die van andere bedrijven kunnen worden onderscheiden. Met de mogelijkheid
van toegang tot de door de afvalverwijderingsbedrijven geplaatste inzamelingsinstallaties, die reeds door het DSD-systeem
worden gebruikt, profiteren die met DSD concurrerende collectieve systemen aldus van de bekendheid van dit merk bij de eindverbruikers
en worden zij misleid indien zij hun verpakkingen deponeren in inzamelingsinstallaties waarvan zij denken dat deze tot het
DSD-systeem behoren en niet tot een daarmee concurrerend systeem.
184   Deze redenering kan echter niet slagen.
185   In de eerste plaats belet de dienstverleningsovereenkomst het afvalverwijderingsbedrijf dat contractpartner van DSD is, niet
om zijn inzamelingsinstallaties aan een met het DSD-systeem concurrerend systeem aan te bieden. In de dienstverleningsovereenkomst
is immers enkel bepaald dat „het afvalverwijderingsbedrijf in de reclame voor het systeem op passende wijze en regelmatig
het door DSD verschafte logo Der Grüne Punkt duidelijk zichtbaar maakt, bijvoorbeeld door het op het briefpapier, reclamefolders
en containers te drukken, en door het aan te brengen op de in het kader van de exploitatie van het systeem gebruikte voertuigen
en bedrijfsinstallaties” (§ 2, lid 5, eerste alinea, vierde volzin) en dat „het gebruik van het logo Der Grüne Punkt voor
het afvalverwijderingsbedrijf gratis is” (§ 2, lid 5, derde alinea, eerste volzin). Dat DSD het afvalverwijderingsbedrijf
toestaat gratis het merk Der Grüne Punkt op zijn inzamelingsinstallaties aan te brengen, kan voor DSD niet volstaan om aanspraak
te kunnen maken op exclusief gebruik van die installaties. Integendeel, blijkens de dienstverleningsovereenkomst heeft het
aanbrengen van dit logo geen andere betekenis dan er voor „reclamedoeleinden” op te wijzen dat de betrokken installatie deelneemt
aan het DSD-systeem.
186   Op basis van de bepalingen van de dienstverleningsovereenkomst betreffende het merk Der Grüne Punkt kan dus niet worden vastgesteld
dat het aanbrengen van dit merk op een inzamelingsinstallatie tot gevolg heeft dat deze installatie wordt belet om voor andere
doeleinden te dienen.
187   In de tweede plaats gebiedt het verpakkingenbesluit niet dat de inzamelingsinstallaties herkenbaar zijn met het oog op het
gebruikte systeem. A fortiori kan op basis van dit besluit niet worden gesteld dat de aldus geïdentificeerde inzamelingsinstallaties
voorbehouden moeten blijven aan één enkel systeem, teneinde te voorkomen dat de eindverbruiker zich zou kunnen vergissen in
de identiteit van het systeem dat de door hem daarin gedeponeerde verpakkingen terugneemt en verwerkt. Bovendien heeft het
Gerecht met betrekking tot het belang dat moet worden gehecht aan het aanbrengen van het logo Der Grüne Punkt op de verpakkingen
– een van de mogelijkheden die punt 4, lid 2, tweede volzin, van bijlage I, betreffende § 6, bij het verpakkingenbesluit biedt
om de eindverbruiker in staat te stellen om na te gaan of de betrokken verpakking aan een collectief systeem deelneemt (zie
punt 6 hierboven) –, in het arrest DSD/Commissie, T‑151/01, punt 133, geoordeeld dat gegeven het feit dat het behalen van
de in het besluit vastgestelde verwerkingsquota, en de verdeling van de hoeveelheden verpakkingen over systemen op basis van
de betrokken materiaalmassa’s gebeurt, en niet op basis van de verpakkingen als zodanig, ongeacht of daarop het logo Der Grüne
Punkt is aangebracht, dit logo niet de rol en het belang heeft die verzoekster daaraan toeschrijft. Een producent of een verkoper
van verpakkingen die de terugname en verwerking van een deel van de door hem in Duitsland in het verkeer gebrachte verpakkingen
aan DSD opdraagt, en het andere deel van deze verpakkingen zelf middels een eigen systeem terugneemt en verwerkt of dit middels
een ander collectief terugname‑ en verwerkingssysteem laat doen, behoeft dus enkel de hoeveelheden materiaal over de verschillende
betrokken systemen te verdelen en de in het besluit voorgeschreven voorwaarden voor identificatie na te leven, zonder zich
te bekommeren om de concrete omlijning van de handelwijze van de eindverbruiker, zoals verzoekster stelt.
188   In deze context kan op basis van het besluit niet worden aangetoond dat de aanbrenging van het merk Der Grüne Punkt op een
inzamelingsinstallatie of op een verpakking die bestemd is om door het DSD-systeem te worden ingezameld, medegebruik van de
inzamelingsinstallaties zou beletten.
189   In de derde plaats moet er rekening mee worden gehouden dat het logo Der Grüne Punkt blijkens het dossier niet op alle door
het DSD-systeem gebruikte inzamelingsinstallaties is aangebracht. Het mag dan ook worden aangenomen dat de eindverbruikers
in het stadium van het deponeren van de verpakkingen in de inzamelingsinstallaties, deze installaties niet met het merk Der
Grüne Punkt associëren maar met het soort verpakking (verkoopverpakkingen) en vooral met het soort materiaal waarvan deze
zijn gemaakt (lichtgewicht materiaal, papier/karton, glas, etc.), dat in de verschillende typen inzamelingsinstallaties moet
worden gedeponeerd. Verzoekster toont in dit verband niet aan dat de eindverbruiker belang hecht aan het feit dat DSD en niet
een ander collectief systeem de terugname en de verwijdering van een verpakking verzorgt. Hoewel de eindverbruiker zich dus
wel om het milieu bekommert, lijkt de vraag welk systeem daadwerkelijk de terugname en de verwerking verzorgt niet beslissend,
aangezien voor alle collectieve systemen dezelfde verplichtingen gelden. Geen van deze verplichtingen wordt nadelig beïnvloed
door het medegebruik van de bestaande inzamelingsinstallaties. Evenmin betwist verzoekster dat papieren en kartonnen verpakkingen
in dezelfde installaties als drukwerk (kranten en tijdschriften) worden ingezameld, die aan de gemeenten toebehoren en niet
aan het DSD-systeem. Zij stelt op dit punt echter niet dat de eindverbruikers er vanwege het eventuele aanbrengen van het
merk Der Grüne Punkt op deze installaties van uitgaan dat het DSD-systeem de verantwoordelijkheid voor de inzameling en verwerking
van drukwerk op zich neemt.
190   Bijgevolg lijkt het ter voorkoming van het gevaar voor verwarring bij de eindverbruiker te kunnen volstaan dat op de gedeelde
inzamelingsinstallaties wordt vermeld dat de verpakkingen voor het DSD-systeem én voor een of meer concurrerende andere collectieve
systemen worden teruggenomen, zonder dat elk medegebruik van deze inzamelingsinstallaties behoeft te worden verboden, zoals
verzoekster stelt.
191   Ten slotte is het noch op grond van de eerste verplichting noch vanwege technische vereisten voor medegebruik van de inzamelingsinstallaties
noodzakelijk dat de concurrenten van DSD van haar toestemming hebben gekregen om het merk Der Grüne Punkt te gebruiken. Zo
is het denkbaar dat op de gedeelde inzamelingsinstallaties helemaal geen logo of indicatie staat, dan wel, integendeel, dat
elk systeem daarop een middel ter herkenning aanbrengt. Derhalve kan niet worden gesteld dat de eerste verplichting DSD dwingt
haar concurrenten gratis een licentie voor het merk Der Grüne Punkt te verlenen.
192   Blijkens het voorgaande kan de eerste verplichting niet als onevenredig worden beschouwd omdat daarmee op buitensporige wijze
afbreuk zou worden gedaan aan de rol van het merk Der Grüne Punkt in het kader van het DSD-systeem.
d)     Invloed van de eerste verplichting op het recht van toegang tot de nationale rechter
Argumenten van partijen
193   Verzoekster stelt dat de eerste verplichting haar verbiedt te „beletten” dat de afvalverwijderingsbedrijven met haar concurrenten
overeenkomsten inzake medegebruik sluiten. Een dergelijk „beletten” zou kunnen bestaan in het feit dat DSD bij de nationale
autoriteiten of voor de nationale rechter een geding aanspant tegen deze afvalverwijderingsbedrijven teneinde aan te voeren
dat het medegebruik van de inzamelingsinstallaties onverenigbaar is met het besluit. In dat geval zou de eerste verplichting
onverenigbaar zijn met het grondrecht van toegang tot de rechter, neergelegd in artikel 6 van het Europees Verdrag tot bescherming
van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (arrest Hof van 15 mei 1986, Johnston, 222/84, Jurispr. blz. 1651,
punten 17 en 18; arrest Gerecht van 17 juli 1998, ITT Promedia/Commissie, T‑111/96, Jurispr. blz. II‑2937, punt 60).
194   De Commissie betoogt dat de eerste verplichting verzoekster geenszins belet om de vraag van de verenigbaarheid van het medegebruik
van de inzamelingsinstallaties met het verpakkingenbesluit aan een Duitse administratieve rechter voor te leggen (zie in die
zin arresten van 20 augustus 1999 van het Verwaltungsgerichtshof Kassel, en van 31 januari 2001 van het Verwaltungsgericht
Gießen). Het staat daarentegen aan de gemeenschapsrechter om de rechtmatigheid van de verbintenis en van de verplichtingen
te toetsen.
Beoordeling door het Gerecht
195   Verzoekster stelt in wezen dat de eerste verplichting haar belet om voor de Duitse nationale rechter en autoriteiten aan te
voeren dat het medegebruik van de inzamelingsinstallaties in strijd is met het besluit.
196   De eerste verplichting kan echter niet in die zin worden uitgelegd. Zij legt DSD immers de verplichting op om het medegebruik
van de inzamelingsinstallaties door concurrerende collectieve systemen niet te beletten. Het Gerecht heeft hierboven geoordeeld
dat deze verplichting in overeenstemming is met artikel 81, lid 3, EG en met artikel 8 van verordening nr. 17 (zie punt 151
hierboven), omdat zij noodzakelijk is voor de handhaving van de mededinging op de markten van de inzameling van verpakkingen
bij de eindverbruiker en van de organisatie van de terugname en verwerking van verpakkingen afkomstig van de eindverbruikers.
197   De eerste verplichting belet DSD echter niet om voor een nationale rechter of autoriteit een beroep in te stellen om bezwaar
te maken tegen het medegebruik van de inzamelingsinstallaties dat haar in het kader van de ontheffingsbeschikking is opgelegd.
DSD behoudt dus de mogelijkheid om zich met een beroep op schending van het Duitse verpakkingenbesluit of van andere nationale
voorschriften tegen het medegebruik van de inzamelingsinstallaties van haar contractpartners te verzetten. Hoewel DSD deze
mogelijkheid heeft, kan zij er evenwel niet aan voorbijgaan dat de Commissie dan op het standpunt kan staan dat een dergelijk
beroep de verplichting schendt die haar overeenkomstig de toepasselijke gemeenschapsrechtelijke bepalingen ter verzekering
van de naleving van de ontheffingsbeschikking is opgelegd. Bovendien zij in herinnering gebracht dat de nationale rechterlijke
instanties, wanneer zij zich uitspreken over overeenkomsten of gedragingen waarover de Commissie reeds een beschikking heeft
gegeven, geen beslissingen mogen nemen die tegen die beschikking indruisen, ook al is zij in tegenspraak met de beslissing
van een nationale rechterlijke instantie in eerste aanleg (arrest Hof van 14 december 2000, Masterfoods en HB, C‑344/98, Jurispr.
blz. I‑11369, punt 52).
198   Het door DSD ingeroepen grondrecht van toegang tot de rechter mag dus niet tot gevolg hebben dat haar wordt toegestaan een
op grondslag van het gemeenschapsrecht vastgestelde beslissing te schenden.
199   Blijkens het voorgaande kan de eerste verplichting niet als onevenredig worden aangemerkt in die zin dat DSD het recht zou
worden ontnomen om beroep in te stellen voor de nationale rechters en autoriteiten.
5.
Conclusie met betrekking tot het eerste middel
200   Blijkens het voorgaande belet de eerste verplichting verzoekster om de toegang van concurrerende collectieve systemen tot
de inzamelingsinstallaties van haar contractpartners te belemmeren. Deze verplichting berust erop dat de Commissie de toegang
van met DSD concurrerende systemen tot de markt voor de inzameling bij de eindverbruiker, en bijgevolg tot de markt voor de
organisatie van de terugname en verwerking van verpakkingen afkomstig van de eindverbruikers, wil verzekeren. Geen van de
door verzoekster in het kader van het eerste middel aangevoerde argumenten kan afdoen aan deze slotsom.
201   Bijgevolg moet het eerste middel, wat de collectieve systemen betreft, in zijn geheel worden afgewezen.
202   Teneinde te antwoorden op de argumenten van DSD op dit punt, acht het Gerecht het bovendien noodzakelijk om in herinnering
te brengen (zie punt 121 hierboven) dat het begrip „concurrenten van DSD”, dat is gebruikt ter omlijning van de werkingssfeer
van de eerste verplichting, niet de eigen systemen betreft, omdat die systemen blijkens de beschikking enkel in de randgebieden
van de betrokken markten actief zijn en omdat zij voor deze gevallen van overlapping over voldoende mogelijkheden van toegang
tot andere afvalverwijderingsbedrijven of inzamelingsinstallaties dan de door het DSD-systeem gebruikte beschikken.
203   Aangezien de eerste verplichting niet op eigen systemen ziet, behoeft niet verder te worden ingegaan op de door verzoekster
op dit punt aangevoerde argumenten.
B –
Tweede middel: stelling dat de in artikel 3, sub a, van de bestreden beschikking opgenomen verplichting artikel 86, lid 2,
EG schendt
1.
Argumenten van partijen
204   Verzoekster stelt dat zij, ter bescherming van het milieu, op het gehele Duitse grondgebied, daaronder begrepen in de onaantrekkelijke
landelijke regio’s, verpakkingen inzamelt en verwerkt. Zij brengt tevens in herinnering dat het DSD-systeem door de bevoegde
autoriteiten van alle deelstaten is goedgekeurd. Volgens verzoekster hebben deze goedkeuringen tot gevolg dat haar een dienst
van algemeen economisch belang in de zin van artikel 86, lid 2, EG is opgedragen. Verzoekster preciseert in dit verband dat
het feit dat elke exploitant van een collectief systeem goedkeuring van de autoriteiten van een deelstaat kan krijgen niet
relevant is, omdat artikel 86, lid 2, EG uitsluitend verwijst naar het op zich nemen van een dienst van algemeen economisch
belang en niet naar het bestaan van bijzondere of particuliere rechten in de zin van artikel 86, lid 1, EG. In dit verband
betoogt verzoekster dat de uitvoering van de verplichtingen die ingevolge het besluit op DSD rusten (regelmatige inzameling
op het gehele grondgebied, verwerkingsquota en volumebewijs), in het gedrang zou komen door het medegebruik van de inzamelingsinstallaties
zoals is voorzien in de eerste verplichting, omdat dit medegebruik de goedkeuring van het DSD-systeem dreigt te ondermijnen.
Bovendien leidt een dergelijk medegebruik tot mededingingsverstoringen ten nadele van DSD doordat haar concurrenten in haar
systeem „de krenten uit de pap kunnen pikken”. Bijgevolg mogen de mededingingsregels van artikel 81 EG in casu niet van toepassing
zijn omdat zij de vervulling van de aan DSD opgedragen bijzondere taak dwarsbomen.
205   De Commissie en Landbell beklemtonen dat verzoekster geen enkel bewijs levert voor de bedreiging die het medegebruik voor
haar activiteit of voor een gestelde taak die deel uitmaakt van een dienst van algemeen economisch belang, zou vormen, omdat
dit medegebruik de door DSD gebruikte afvalverwijderingsbedrijven geenszins hindert. Landbell wijst er tevens op dat het feit
dat onaantrekkelijke landbouwgebieden ook worden aangedaan, deel uitmaakt van de door de afnemers van de collectieve systemen
verlangde dienst, die vragen om inzameling op het gehele betrokken gebied om van hun eigen uit het besluit voortvloeiende
verplichtingen te zijn bevrijd.
2.
Beoordeling door het Gerecht
206   Volgens artikel 86, lid 2, EG vallen de ondernemingen belast met het beheer van diensten van algemeen economisch belang onder
de regels van het Verdrag, met name onder de mededingingsregels, voor zover de toepassing daarvan de vervulling, in feite
of in rechte, van de hun toevertrouwde bijzondere taak niet verhindert. Dit artikel bepaalt tevens dat de ontwikkeling van
het handelsverkeer niet mag worden beïnvloed in een mate die strijdig is met het belang van de Gemeenschap.
207   Gesteld al dat verzoekster is belast met een dienst van algemeen economisch belang in de zin van artikel 86, lid 2, EG, net
als alle andere door de Duitse deelstaten goedgekeurde collectieve systemen, neemt dit niet weg dat het gevaar dat door de
bestreden beschikking afbreuk wordt gedaan aan deze taak, niet is bewezen.
208   Anders dan verzoekster in het kader van dit middel stelt, kan op grond van de aan DSD opgelegde verplichting om de afvalverwijderingsbedrijven
niet te beletten om met de concurrenten van DSD overeenkomsten te sluiten en na te komen, inzake het medegebruik van containers
of andere installaties voor het inzamelen en sorteren van verpakkingen, immers geenszins worden aangetoond dat de bestreden
beschikking een bedreiging vormt voor de uitvoering van de aan het DSD-systeem opgedragen dienst van terugname en verwerking
onder economisch aanvaardbare voorwaarden.
209   In het bijzonder bevat het dossier geen gegevens die de slotsom rechtvaardigen dat DSD vanwege de bestreden beschikking het
gevaar loopt om niet langer regelmatig de verpakkingen op het gehele Duitse grondgebied te kunnen inzamelen, om de bij het
verpakkingenbesluit opgelegde verwerkingsquota niet te halen, of om niet het uit hoofde van dat besluit vereiste volumebewijs
te kunnen leveren. Evenzo is het Gerecht in het kader van het eerste middel reeds tot de slotsom gekomen dat verzoekster niet
had bewezen dat de uitvoering van de eerste verplichting tot mededingingsverstoringen in haar nadeel dreigde te leiden.
210   Bijgevolg moet het tweede middel worden afgewezen.
C –
Derde middel: stelling dat de in artikel 3, sub b, van de bestreden beschikking opgenomen verplichting artikel 81, lid 3,
EG en artikel 86, lid 2, EG schendt
211   Verzoekster betoogt dat de in artikel 3, sub b, van de bestreden beschikking opgenomen verplichting (hierna: „tweede verplichting”),
volgens welke „DSD van de afvalverwijderaars die met de concurrenten van DSD overeenkomsten sluiten inzake het medegebruik
van containers of andere installaties voor de inzameling en sortering van gebruikte verkoopverpakkingen, niet mag verlangen
dat zij ten aanzien van DSD bewijzen leveren betreffende [de hoeveelheden] verpakkingen die niet voor het DSD-systeem werden
ingezameld”, artikel 81, lid 3, EG en artikel 86, lid 2, EG schendt. Zij verwijst in dit opzicht naar de hiervóór in het kader
van het eerste en het tweede middel uiteengezette argumenten.
212   Verzoekster stelt bovendien dat de Duitse autoriteiten haar in het verpakkingenbesluit verplichten om de „daadwerkelijk ingezamelde
hoeveelheid verpakkingen te verwerken” (zie punt 1, lid 5, van bijlage I, betreffende § 6, bij het besluit) en dat zij voor
het bewijs van deze hoeveelheid van de afvalverwijderingsbedrijven verlangt dat zij haar elke maand de „ingezamelde hoeveelheden”
doorgeven. De tweede verplichting vereist echter van DSD dat zij in het geval van medegebruik van de inzamelingsinstallaties
niet van deze afvalverwijderaars verlangt dat zij bewijzen leveren betreffende „[de hoeveelheden] verpakkingen die niet voor
het DSD-systeem werden ingezameld”. Volgens de bestreden beschikking is deze verplichting noodzakelijk „opdat de concurrenten
van DSD onbeperkt gebruik kunnen maken van de hoeveelheden verpakkingen die voor hen werden verzameld in het kader van het
medegebruik van de afvalverwijderingsinstallaties” (punt 182 van de bestreden beschikking). In deze context zet verzoekster
uiteen dat met de tweede verplichting moet worden verzekerd dat de ingezamelde hoeveelheden in het geval van medegebruik niet
worden gebruikt om het bewijs van het door DSD verwerkte volume te leveren, maar, integendeel, dat die hoeveelheden aan de
concurrenten worden toegerekend. Deze verplichting mag haars inziens echter niet uitsluiten dat DSD de afvalverwijderingsbedrijven
kan verzoeken haar de gegevens over het totaal van de in de inzamelingsinstallaties ingezamelde verpakkingen te verstrekken
zodat zij het bewijs van de ingezamelde hoeveelheden kan leveren.
213   Het Gerecht stelt om te beginnen vast dat verzoekster in haar derde middel geen nieuwe of specifieke argumenten uiteenzet
die kunnen aangeven in welk opzicht de tweede verplichting artikel 81, lid 3, EG en artikel 86, lid 2, EG schendt. Bijgevolg
moet het derde middel om dezelfde redenen als die welke in het kader van het eerste en het tweede middel zijn gegeven, worden
afgewezen.
214   Bovendien constateert het Gerecht dat de Commissie en DSD het er ter terechtzitting over eens zijn geworden hoe de inhoud
van de in artikel 3, sub b, van de bestreden beschikking omschreven tweede verplichting moest worden uitgelegd.
215   Gelet op de pleidooien en de antwoorden van partijen op de ter terechtzitting gestelde vragen, is het Gerecht dus van oordeel
dat DSD ingevolge de tweede verplichting weliswaar niet van de afvalverwijderingsbedrijven kan verlangen dat zij haar de gegevens
verstrekken betreffende de hoeveelheden verpakkingen die in het kader van een concurrerend collectief systeem zijn ingezameld,
doch dat zij wel de mogelijkheid behoudt om van deze bedrijven te verlangen dat zij haar de vereiste gegevens verstrekken
opdat zij het bewijs levert van de middels het DSD-systeem ingezamelde hoeveelheden. Dit recht op informatie is in punt 175
van de bestreden beschikking overigens uitdrukkelijk genoemd.
216   Nadat haar hierover ter terechtzitting vragen waren gesteld, heeft de Commissie erop gewezen dat de tweede verplichting verzoekster
niet belette om de totale hoeveelheid door de afvalverwijderingsbedrijven ingezamelde verpakkingen te kennen en evenmin om
te weten welk gedeelte van deze verpakkingen aan DSD toekomt, waarbij zij wel opmerkte dat het er in wezen om gaat dat DSD
niet probeert zich de door de afvalverwijderingsbedrijven voor een concurrerend systeem ingezamelde hoeveelheden toe te eigenen.
Dit standpunt van de Commissie is ook dat van verzoekster (zie punt 212 hierboven).
217   In die omstandigheden moet de tweede verplichting aldus worden uitgelegd, enerzijds, dat DSD van de afvalverwijderingsbedrijven
die ingevolge de dienstverleningsovereenkomst haar contractpartners zijn, niet kan verlangen dat zij de voor een concurrerend
systeem ingezamelde hoeveelheden verpakkingen aan haar toerekenen, en anderzijds, dat deze verplichting DSD niet belet de
totale hoeveelheid door de afvalverwijderingsbedrijven ingezamelde verpakkingen alsmede het aan DSD toekomende gedeelte van
deze verpakkingen, te kennen.
D –
Vierde middel: vordering tot nietigverklaring van de in punt 72 van de bestreden beschikking weergegeven verbintenis en schending
van het grondrecht van toegang tot de rechter
1.
Argumenten van partijen
218   Verzoekster brengt in herinnering dat zij zich – na een door DSD ingesteld beroep om zich tegen het gratis medegebruik van
de inzamelingsinstallaties van het DSD-systeem door VfW te verzetten – op verzoek van de Commissie ertoe heeft verbonden om
„van de uitoefening van de exclusiviteitsaanspraken zoals beschreven in de uitspraak van het Landgericht [Köln] van 18 maart
1997 af te zien ten aanzien van VfW, alsmede in vergelijkbare gevallen” (punt 72 van de bestreden beschikking). Volgens verzoekster
is deze verbintenis onverenigbaar met het grondrecht van vrije toegang tot de rechter (arrest ITT Promedia/Commissie, reeds
aangehaald, punt 60). Van schending is des te meer sprake nu een door DSD tegen een van haar concurrenten ingestelde verbodsactie
niet „kennelijk ongegrond” zou zijn en dus volgens Duits recht geen misbruik zou opleveren (arrest ITT Promedia/Commissie,
reeds aangehaald, punt 56). Blijkens het arrest van het Landgericht Köln kon DSD immers rechtsgeldig op basis van de Duitse
wet inzake oneerlijke mededinging eisen dat VfW niet gratis gebruikmaakt van de door DSD gefinancierde inzamelingsinstallaties.
Volgens dit arrest is voor het medegebruik van deze inzamelingsinstallaties vereist dat DSD daarvoor toestemming geeft en
dat er rechtstreeks aan DSD „een soort vergoeding” wordt betaald.
219   De Commissie, ondersteund door Landbell, merkt op dat verzoekster bezwaar maakt tegen een verbintenis die is aangegaan als
reactie op door verschillende derden aan de Commissie gezonden opmerkingen, volgens welke DSD, in strijd met de in punt 71
van de bestreden beschikking weergegeven verbintenis, geen vrije toegang gaf tot de inzamelingsinstallaties van haar contractpartners.
Indien verzoekster de afvalverwijderingsbedrijven niet mag beletten het medegebruik van hun installaties toe te staan, kan
zij volgens de Commissie evenmin het recht hebben om een concurrent dit medegebruik te verbieden.
2.
Beoordeling door het Gerecht
220   Na de bekendmaking van de mededeling in het Publicatieblad waarin de Commissie haar voornemen kenbaar maakte om de verschillende
overeenkomsten met betrekking tot het DSD-systeem gunstig te beoordelen, hebben verschillende belanghebbende derden de Commissie
te kennen gegeven dat DSD zich, in strijd met de verbintenissen die zij in die fase van de administratieve procedure met betrekking
tot de aan derden geboden mogelijkheid van vrije toegang tot de inzamelingsinstallaties van haar contractpartners was aangegaan,
voor de rechter tegen het medegebruik van deze installaties verzette. Het arrest van 18 maart 1997 van het Landgericht Köln
is aldus een duidelijke manifestatie van de wil van DSD om zich te verzetten tegen een eigen systeem, VfW, dat gratis toegang
wenste te kunnen hebben tot de door het DSD-systeem in bepaalde Duitse ziekenhuizen gebruikte inzamelingsinstallaties.
221   In deze context heeft de Commissie DSD er bij brief van 21 augustus 1997 op gewezen dat een gedraging die erin bestaat derden
te beletten gebruik te maken van de inzamelingsinstallaties van haar contractpartners, onder artikel 82 EG zou kunnen vallen
en heeft zij het belang beklemtoond dat deze gedraging met het oog op de ontheffingsprocedure kon hebben, aangezien een voor
ontheffing aangemelde overeenkomst volgens de vierde voorwaarde van artikel 81, lid 3, EG niet de mogelijkheid mag geven,
voor een wezenlijk deel van de betrokken producten de mededinging uit te schakelen.
222   Naar aanleiding van dit standpunt van de Commissie is DSD de volgende, in punt 72 van de bestreden beschikking weergegeven
verbintenis aangegaan, teneinde tegemoet te komen aan de bedenkingen die de Commissie in haar brief van 21 augustus 1997 heeft
uiteengezet:
„[DSD] is bereid van de uitoefening van de exclusiviteitsaanspraken zoals beschreven in de uitspraak van het Landgericht Köln
van 18 maart 1997 af te zien ten aanzien van VfW, alsmede in vergelijkbare gevallen. Dit doet niets af aan het recht van DSD
het recht op informatie en compensatie uit te oefenen ten aanzien van afvalverwijderingsbedrijven die een contractuele relatie
met [DSD] hebben.”
223   In dit verband kan niet worden gesteld dat een dergelijke verbintenis een schending van het recht van DSD van toegang tot
de rechter vormt. DSD heeft deze verbintenis immers vrijwillig aan de Commissie voorgesteld, en wel ter voorkoming dat deze
instelling na haar brief van 21 augustus 1997 tot actie zou overgaan. DSD heeft dus vrijelijk, overeenkomstig het beginsel
dat het mogelijk is ervan af te zien om een recht waarover men beschikt, te doen gelden, en met volledige kennis van zaken,
de Commissie in wezen meegedeeld dat zij afzag van het instellen van beroep voor de Duitse rechterlijke instanties om op te
komen tegen de overeenkomsten die zouden kunnen worden gesloten tussen de afvalverwijderingsbedrijven die een dienstverleningsovereenkomst
met DSD hebben gesloten, en de andere systemen die belang zouden kunnen hebben bij medegebruik van de inzamelingsinstallaties
van deze bedrijven.
224   Voor het overige moet worden vastgesteld dat de afstand die DSD in de in punt 72 van de bestreden beschikking weergegeven
verbintenis doet, niet zonder tegenprestatie van de Commissie is aangegaan.
225   Zo kan niet worden betwist dat de Commissie, nadat DSD de verbintenis was aangegaan, geen procedure uit hoofde van artikel 82
EG heeft ingeleid, in tegenstelling tot hetgeen ten aanzien van het merktekencontract is gebeurd; daartegen heeft de Commissie
naar aanleiding van de opmerkingen van belanghebbende derden over de mededeling in het Publicatieblad, wel een dergelijke
procedure ingeleid.
226   Evenzo is niet betwist dat de Commissie rekening heeft gehouden met de door DSD aangegane verbintenis om geen nader onderzoek
te doen naar het eventuele bestaan van een mededingingsprobleem met betrekking tot bijvoorbeeld de toegang van eigen systemen
tot de inzamelingsinstallaties in de Duitse ziekenhuizen of in andere marktsegmenten. Een dergelijk onderzoek had immers noodzakelijk
kunnen zijn om de Commissie in staat te stellen te onderzoeken welke invloed de gedraging van DSD in het kader van de zaak
die tot het arrest van 18 maart 1997 van het Landgericht Köln heeft geleid, kon hebben op haar analyse van de dienstverleningsovereenkomst
in het kader van artikel 81, leden 1 en 3, EG. In casu is de analyse van de Commissie op dit punt vaag gebleven, ook al vermeldt
de beschikking dat men zich kan voorstellen dat in een ziekenhuis verschillende inzamelingsinstallaties worden geplaatst (punt 128
van de bestreden beschikking). Deze stelling kan niet vooruitlopen op hetgeen de uitkomst van een gedetailleerd onderzoek
van de mededingingsvoorwaarden op het gebied van de inzameling van aan ziekenhuizen geleverde verpakkingen zou zijn.
227   In die omstandigheden kon de Commissie er op goede gronden van uitgaan dat zij gelet op artikel 81, lid 3, EG en artikel 8
van verordening nr. 17, geen genoegen kon nemen met de door DSD aangegane verbintenis met betrekking tot de toegang van collectieve
systemen tot de inzamelingsinstallatie van de contractpartners van DSD, maar dat zij verder moest gaan en in de ontheffingsbeschikking
een verplichting moest opnemen waarmee kon worden gegarandeerd dat de dienstverleningsovereenkomst DSD niet in staat zou stellen
de mededinging op de betrokken markten uit te schakelen.
228   Dat de eerste verplichting niet de eigen systemen betreft omdat het, vanwege de alternatieve oplossingen die worden geboden
door de afvalverwijderingsbedrijven die geen dienstverleningsovereenkomst met DSD hebben gesloten, niet noodzakelijk is te
verzekeren dat eigen systemen toegang tot de inzamelingsinstallaties van de contractpartners van DSD hebben (zie punten 120‑129
hierboven, en punt 159 van de bestreden beschikking), rechtvaardigt niet de slotsom dat de in punt 72 van de bestreden beschikking
weergegeven verbintenis onrechtmatig is omdat deze niet het antwoord vormt op een in het kader van de bestreden beschikking
geïdentificeerd mededingingsprobleem. Deze verbintenis volgt immers een andere logica dan die welke de Commissie ertoe heeft
gebracht om de eerste verplichting vast te stellen. Terwijl deze verplichting tot doel heeft te garanderen dat aan de vierde
voorwaarde van artikel 81, lid 3, EG wordt voldaan, te weten te verzekeren dat de dienstverleningsovereenkomst niet de mededinging
op de betrokken markten uitschakelt, bedoelt de verbintenis enkel het werk van de Commissie te vergemakkelijken, wanneer zij
een negatieve verklaring of een vrijstelling moet afgeven. Zoals hierboven in de punten 225 en 226 is vermeld, heeft de Commissie
met de door DSD aangegane verbintenis kunnen vermijden dat zij kwesties moest onderzoeken die als zodanig de bestreden beschikking
hadden kunnen ondermijnen of tot het inleiden van een procedure uit hoofde van artikel 82 EG hadden kunnen leiden.
229   Blijkens het voorgaande maakt de door verzoekster aangegane verbintenis, die in punt 72 van de bestreden beschikking is weergegeven,
geen inbreuk op haar recht van toegang tot de rechter, aangezien deze door DSD met kennis van zaken is aangegaan, teneinde
van de Commissie gedaan te krijgen dat zij stopt met haar onderzoek van kwesties die tot het inleiden van een procedure uit
hoofde van artikel 82 EG hadden kunnen leiden of haar onderzoek in het kader van artikel 81 EG op losse schroeven hadden kunnen
zetten.
230   Bijgevolg dient het vierde middel te worden afgewezen.
231   Gelet op het voorgaande moet het beroep in zijn geheel worden afgewezen, zowel voor zover dit de eerste en de tweede verplichting
betreft, als voor zover het de bestreden beschikking in haar geheel dan wel enkel de in punt 72 van de bestreden beschikking
weergegeven verbintenis betreft.

Kosten
232   Volgens artikel 87, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering wordt de in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen,
voor zover dat is gevorderd. Volgens artikel 87, lid 3, van dit Reglement kan het Gerecht echter de proceskosten over de partijen
verdelen of beslissen dat elke partij haar eigen kosten zal dragen, indien zij onderscheidenlijk op een of meer punten in
het ongelijk worden gesteld. In casu is het Gerecht van oordeel dat de uitlegging die is gegeven van de inhoud van de eerste
verplichting, in die zin dat zij enkel ziet op met DSD concurrerende collectieve systemen en niet op eigen systemen, alsmede
van de inhoud van de tweede verplichting, erop neerkomt dat gedeeltelijk recht wordt gedaan aan de door verzoekster op deze
punten aangevoerde grieven. Bijgevolg is het Gerecht van oordeel dat recht wordt gedaan aan de omstandigheden van de zaak,
wanneer de Commissie wordt verwezen in een kwart van verzoeksters kosten en een kwart van haar eigen kosten. Verzoekster zal
drie kwart van haar eigen kosten dragen, drie kwart van de kosten van de Commissie alsmede de kosten van Landbell.
HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (Eerste kamer),
rechtdoende, verklaart:
1)
Het beroep wordt verworpen.
2)
Verzoekster, der Grüne Punkt Punkt – Duales System Deutschland GmbH, draagt drie kwart van haar eigen kosten, drie kwart van
de kosten van de Commissie, alsmede de kosten van Landbell AG Rückhol‑Systeme.
3)
De Commissie draagt een kwart van haar eigen kosten alsmede een kwart van de kosten van verzoekster.
García-Valdecasas
Cooke
Labucka
Uitgesproken ter openbare terechtzitting te Luxemburg op 24 mei 2007.
De griffier

De president van de Eerste kamer
E. Coulon

J. D. Cooke
Inhoud
Toepasselijke bepalingen
A –  Besluit inzake de voorkoming van de productie van verpakkingsafval
B –  Collectief systeem van Der Grüne Punkt – Duales System Deutschland GmbH, merktekencontract en dienstverleningsovereenkomst
Feiten
Bestreden beschikking
A –  Contractuele verhouding tussen DSD en de afvalverwijderingsbedrijven
B –  Beoordeling ten aanzien van artikel 81, lid 1, EG
1.  Exclusiviteitsclausule ten guste van het afvalverwijderingsbedrijf
2.  Toegang tot de installaties van de afvalverwijderingsbedrijven
C –  Beoordeling ten aanzien van artikel 81, lid 3, EG
D –  Door de Commissie opgelegde verplichtingen die aan de ontheffingsbeschikking worden verbonden
E –  Gevolgtrekkingen
F –  Dispositief
Procesverloop en conclusies van partijen
In rechte
A –  Eerste middel: stelling dat de in artikel 3, sub a, van de bestreden beschikking opgenomen verplichting artikel 81, lid 3,
EG en het evenredigheidsbeginsel schendt
1.  Noodzaak om toestemming van DSD te verkrijgen in het geval van medegebruik van de inzamelingsinstallaties
a)  Argumenten van partijen
b)  Beoordeling door het Gerecht
2.  Eerste onderdeel: geen noodzaak van medegebruik van de inzamelingsinstallaties
a)  Argumenten van partijen.
b)  Beoordeling door het Gerecht
i) Noodzaak van medegebruik voor concurrerende collectieve systemen
ii) Gestelde noodzaak van medegebruik voor eigen systemen
3.  Tweede onderdeel: stelling dat er geen verplichting kan worden opgelegd om een einde te maken aan een eventuele schending
van artikel 81, lid 1, EG en artikel 82 EG
a)  Argumenten van partijen
b)  Beoordeling door het Gerecht
i) Ontvankelijkheid
ii) Ten gronde
4.  Derde onderdeel: schending van het evenredigheidsbeginsel
a)  Gestelde schending van het verpakkingenbesluit
Argumenten van partijen
Beoordeling door het Gerecht
b)  Risico van mededingingsverstoring ten nadele van DSD
Argumenten van partijen
Beoordeling door het Gerecht
c)  Gestelde inbreuk op de functie van het merk Der Grüne Punkt
Argumenten van partijen
Beoordeling door het Gerecht
d)  Invloed van de eerste verplichting op het recht van toegang tot de nationale rechter
Argumenten van partijen
Beoordeling door het Gerecht
5.  Conclusie met betrekking tot het eerste middel
B –  Tweede middel: stelling dat de in artikel 3, sub a, van de bestreden beschikking opgenomen verplichting artikel 86, lid 2,
EG schendt
1.  Argumenten van partijen
2.  Beoordeling door het Gerecht
C –  Derde middel: stelling dat de in artikel 3, sub b, van de bestreden beschikking opgenomen verplichting artikel 81, lid 3,
EG en artikel 86, lid 2, EG schendt
D –  Vierde middel: vordering tot nietigverklaring van de in punt 72 van de bestreden beschikking weergegeven verbintenis
en schending van het grondrecht van toegang tot de rechter
1.  Argumenten van partijen
2.  Beoordeling door het Gerecht
Kosten
*
Procestaal: Duits.