CELEX: 61989CJ0345
Ίση μεταχείρηση ανδρών και γυναικών
Νομοθετική απαγόρευση της νυχτερινής εργασίας των γυναικών

Με απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 1989, που περιήλθε στο Δικαστήριο στις 9 Νοεμβρίου 1989, το tribunal de police d'Illkirch υπέβαλα, κατ' εφαρμογήν του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, προδικαστικό ερώτημα σχετικά με την ερμηνεία του άρθρου 5 της οδηγίας76/207/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 9ης Φεβρουαρίου 1976, περί της εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως ανδρών και γυναικών όσον αφορά την πρόσβαση σε απασχόληση, την επαγγελματική εκπαίδευση και προώθηση και τις συνθήκες εργασίας ( ΕΕ ειδ. έκδ. 05/002, σ. 70 ).
Το ερώτημα αυτό ανέκυψε στο πλαίσιο ποινικής διώξεως κατά του Stoeckel, διευθυντή της SA Suma, ο οποίος κατηγορείται ότι απασχολούσε, στις 28 Οκτωβρίου 1988, 77 γυναίκες σε νυχτερινή εργασία κατά παράβαση του άρθρου L 213-1 του γαλλικού κώδικα εργατικού δικαίου.
Σύμφωνα με το άρθρο 5 της προαναφερθείσας οδηγίας 76/207, η εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως όσον αφορά τους όρους εργασίας συνεπάγεται την εξασφάλιση σε άνδρες και γυναίκες των αυτών όρων χωρίς διάκριση βασιζόμενη στο φύλο. Για τον σκοπό αυτό, τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα ώστε να καταργηθούν οι διατάξεις που είναι αντίθετες προς την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως ( παράγραφος 2, στοιχείο α ) και να αναθεωρηθούν εκείνες οι διατάξεις που είναι αντίθετες προς την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως όταν δεν υφίστανται πλέον οι λόγοι προστασίας που τις δικαιολογούν (παράγραφος 2, στοιχείο γ). Ωστόσο, σύμφωνα με το άρθρο 2, παράγραφος 3, η οδηγία δεν θίγει τις διατάξεις που αφορούν την προστασία της γυναίκας, ιδίως όσον αφορά την εγκυμοσύνη και τη μητρότητα.
Δυνάμει του άρθρου 9, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας, τα κράτη μέλη οφείλουν να θέσουν σε ισχύ τις νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις που είναι αναγκαίες για τη συμμόρφωση τους προς τις διατάξεις της οδηγίας εντός τριάντα μηνών από της κοινοποιήσεως της και, όσον αφορά το άρθρο 5, παράγραφος 2, στοιχείο γ, εντός προθεσμίας τεσσάρων ετών. Η τελευταία αυτή προθεσμία έληξε στις 14 Φεβρουαρίου 1980.
Σύμφωνα με το άρθρο L 213-1 του γαλλικού κώδικα εργατικού δικαίου, απαγορεύεται η απασχόληση γυναικών σε οποιαδήποτε νυχτερινή εργασία ιδίως σε εργοστάσια ή εργαστήρια κάθε φύσεως. Ωστόσο, το ίδιο άρθρο προβλέπει ορισμένες εξαιρέσεις σχετικά, π.χ., με διευθυντικές ή τεχνικού χαρακτήρα θέσεις συνεπαγόμενες ευθύνες και τις καταστάσεις εκείνες κατά τις οποίες, λόγω εξαιρετικά σοβαρών περιστάσεων, το εθνικό συμφέρον επιβάλλει την άρση της απαγορεύσεως της νυχτερινής εργασίας όσον αφορά μισθωτούς που εργάζονται καθ' ομάδες με βάρδιες υπό τις προϋποθέσεις και σύμφωνα με τη διαδικασία που ο κώδικας αυτός προβλέπει.
Όπως προκύπτει από τη δικογραφία, λόγω οικονομικών δυσχερειών που οφείλονταν στον ανταγωνισμό αλλοδαπών επιχειρήσεων, η εταιρία Suma αντιμετώπισε το ενδεχόμενο να απολύσει 200 περίπου άτομα από το εργοστάσιο της στο Obenheim. Εντούτοις, κρίνοντας ότι ο αριθμός και τα αποτελέσματα των απολύσεων αυτών θα μπορούσαν να περιοριστούν με την εφαρμογή ενός συστήματος αδιάλειπτης καθ' ομάδες εργασίας, συνεπαγόμενης νυχτερινή εργασία για το σύνολο του προσωπικού της, η εταιρία Suma άρχισε διαπραγματεύσεις με τις συνδικαλιστικές οργανώσεις για την υπογραφή σχετικής συμφωνίας με τους εργαζομένους σ' αυτήν.
Με τη συμφωνία που συνήφθη για τον σκοπό αυτό στις 30 Ιουνίου 1988, αποφασίστηκε ότι η νυχτερινή εργασία θα είχε παροδικό χαρακτήρα και ότι η εταιρία Suma θα οργάνωνε εκ νέου την εργασία επί ημερησίας βάσεως όταν θα είχαν εκλείψει οι οικονομικές αντιξοότητες. Λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι οι εργαζόμενες στην επιχείρηση είχαν τα απαραίτητα για τις θέσεις που κατείχαν προσόντα και προκειμένου να τους παρασχεθούν οι ίδιες με τους άνδρες ευκαιρίες, τα δύο μέρη συμφώνησαν να πληρωθούν όλες οι θέσεις εργασίας τόσο από άνδρες όσο και από γυναίκες, εφόσον όμως θα συμφωνούσε και η πλειονότητα του γυναικείου προσωπικού. Η πλειονότητα των γυναικών ψήφισε υπέρ αυτού του συστήματος καθ' ομάδες εργασίας, το οποίο άρχισε να εφαρμόζεται από την 1η Οκτωβρίου 1988.
Ενώπιον του tribunal de police, o Stoeckel υποστήριξε ότι το άρθρο L 213 του γαλλικού κώδικα εργατικού δικαίου έρχεται σε αντίθεση με το άρθρο 5 της προαναφερθείσας οδηγίας 76/207 καθώς και με την απόφαση της 25ης Οκτωβρίου 1988,
312/86, Επιτροπή κατά Γαλλίας (Συλλογή 1988, σ. 6315)
, με την οποία το Δικαστήριο αναγνώρισε ότι η Γαλλική Δημοκρατία, μη λαμβάνοντας όλα τα μέτρα που ήταν αναγκαία για την άρση των ανισοτήτων που απαγορεύονται από την οδηγία αυτή, είχε παραβεί τις υποχρεώσεις της.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το tribunal de police ďlllkirch ανέστειλε την ενώπιον του διαδικασία έως ότου το Δικαστήριο αποφανθεί επί του εξής προδικαστικού ερωτήματος:
« Είναι το άρθρο 5 της οδηγίας της 9ης Φεβρουαρίου 1976 αρκούντως σαφές ώστε να υποχρεώνει τα κράτη μέλη να μη θέτουν ως νομοθετική αρχή την απαγόρευση της νυχτερινής εργασίας των γυναικών όπως η αρχή αυτή διατυπώνεται στο άρθρο L 213-1 του γαλλικού κώδικα εργατικού δικαίου; »
Στην έκθεση για την επ' ακροατηρίου συζήτηση αναπτύσσονται διεξοδικώς τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης, η εξέλιξη της διαδικασίας καθώς και οι γραπτές παρατηρήσεις που κατατέθηκαν στο Δικαστήριο. Τα στοιχεία αυτά της δικογραφίας δεν επαναλαμβάνονται κατωτέρω παρά μόνο καθόσον απαιτείται για τη συλλογιστική του Δικαστηρίου.
Σκοπός της οδηγίας είναι η εφαρμογή στα κράτη μέλη της ίσης μεταχειρίσεως μεταξύ ανδρών και γυναικών όσον αφορά, μεταξύ άλλων, την πρόσβαση σε απασχόληση και τις συνθήκες εργασίας. Προς τούτο, η οδηγία επιτάσσει την κατάργηση ή την τροποποίηση των εθνικών διατάξεων που είναι αντίθετες προς την αρχή αυτή όταν οι λόγοι προστασίας που αρχικώς τις είχαν υπαγορεύσει δεν υφίστανται πλέον.
Όπως το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει με την απόφαση του της 26ης Φεβρουαρίου 1986,
152/84, Marshall (Συλλογή 1986, σ. 723, σκέψη 55)
, το άρθρο 5 της οδηγίας 76/207 δεν παρέχει καθόλου στα κράτη μέλη την ευχέρεια να εξαρτούν από όρους ή να περιορίζουν την εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως σε θέματα που εμπίπτουν στο ίδιο το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, η διάταξη δε αυτή είναι επαρκώς σαφής και ανεπιφύλακτη ώστε να μπορούν οι ιδιώτες να την επικαλούνται ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων για να αποκλείουν την εφαρμογή κάθε εθνικής διατάξεως που αντιβαίνει στο εν λόγω άρθρο 5, παράγραφος 1, στο οποίο διατυπώνεται η αρχή της ίσης μεταχειρίσεως όσον αφορά τους όρους εργασίας.
Περαιτέρω πρέπει να υπομνηστεί ότι, σύμφωνα με το άρθρο 2, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας, δεν είναι αντίθετες προς αυτήν οι διατάξεις που αφορούν την προστασία της γυναίκας, ιδίως όσον αφορά την εγκυμοσύνη και τη μητρότητα. Με την απόφαση του της 15ης Μαΐου 1986,
222/84, Johnston (Συλλογή 1986, σ. 1651, σκέψη 44 )
, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι από τη ρητή αναφορά στην εγκυμοσύνη και τη μητρότητα συνάγεται ότι η οδηγία αποσκοπεί στην εξασφάλιση, αφενός, της προστασίας της βιολογικής καταστάσεως της γυναίκας και, αφετέρου, της προστασίας των ειδικών σχέσεων μεταξύ της γυναίκας και του τέκνου της.
Η Γαλλική και η Ιταλική Κυβέρνηση ισχυρίζονται ότι η απαγόρευση της νυχτερινής εργασίας των γυναικών, που συνοδεύεται άλλωστε από πολλές εξαιρέσεις, ανταποκρίνεται σε γενικούς στόχους της προστασίας του γυναικείου εργατικού δυναμικού και σε συγκεκριμένους λόγους κοινωνικού χαρακτήρα έχοντες σχέση, π. χ., με τους κινδύνους επιθέσεως καθώς και με το μεγαλύτερο βάρος οικογενειακής εργασίας που βαρύνει τις γυναίκες.
Όσον αφορά τους σκοπούς της προστασίας του γυναικείου δυναμικού, οι σκοποί αυτοί δεν θα μπορούσαν εγκύρως, από πλευράς των προμνησθεισών αρχών, να ληφθούν υπόψη παρά μόνο σε περίπτωση δικαιολογήσεως της ανάγκης διαφορετικής μεταχειρίσεως μεταξύ ανδρών και γυναικών. Ασχέτως των μειονεκτημάτων της νυχτερινής εργασίας, δεν προκύπτει ότι, εκτός από την περίπτωση εγκυμοσύνης και μητρότητας, οι κίνδυνοι στους οποίους εκτίθενται οι γυναίκες σε μια τέτοια εργασία είναι, γενικώς, διαφορετικοί, ως εκ της φύσεως τους, από αυτούς στους οποίους εκτίθενται εξ ίσου και οι άνδρες.
Όσον αφορά τους κινδύνους επιθέσεως, έστω και αν υποτεθεί ότι αυτοί είναι μεγαλύτεροι τη νύχτα απ' ό,τι την ημέρα, είναι δυνατή η λήψη των καταλλήλων για την αντιμετώπιση τους μέτρων χωρίς να παραβιάζεται η θεμελιώδης αρχή της ίσης μεταχειρίσεως μεταξύ ανδρών και γυναικών.
Όσον αφορώ τις οικογενειακές ευθύνες, το Δικαστήριο έχει ήδη αποφανθεί ότι η οδηγία δεν έχει ως αντικείμενο να ρυθμίσει ζητήματα που αφορούν την οργάνωση της οικογένειας και να τροποποιήσει την κατανομή των ευθυνών μεταξύ του ζεύγους ( βλ. απόφαση της 12ης Ιουλίου 1984,
184/83, Hoffmann, Συλλογή σ. 3047
, σκέψη 24).
Έτσι, η μέριμνα προστασίας από την οποία διαπνεόταν αρχικώς η απαγόρευση αρχής της γυναικείας νυχτερινής εργασίας δεν φαίνεται πλέον δικαιολογημένη και η διατήρηση, λόγω κινδύνων που δεν αφορούν αποκλειστικά τις γυναίκες ή ανησυχιών ασχέτων προς το αντικείμενο της οδηγίας 76/207, της απαγορεύσεως αυτής δεν μπορεί να δικαιολογηθεί από τις διατάξεις του άρθρου 2, παράγραφος 3, της οδηγίας αυτής που αναφέρονται στη σκέψη 3 της παρούσας αποφάσεως.
Εξάλλου, όσον αφορά τις πολλές εξαιρέσεις που προβλέπονται στις νομοθεσίες των κρατών μελών όπου εξακολουθεί να υφίσταται η απαγόρευση της νυχτερινής εργασίας των γυναικών και στις οποίες αναφέρονται η Γαλλική και η Ιταλική Κυβέρνηση, οι εξαιρέσεις αυτές δεν αρκούν για τη διασφάλιση των σκοπών της εν λόγω οδηγίας, εφόσον αυτή απαγορεύει την καθιέρωση γενικής αρχής αποκλεισμού των γυναικών από τη νυχτερινή εργασία, ενώ μπορούν, κατά τα λοιπά, να αποτελούν την πηγή δυσμενών διακρίσεων.
Από τις προηγούμενες σκέψεις προκύπτει ότι στο υποβληθέν από το tribunal de police ď Illkirch προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 5 της οδηγίας 76/207 είναι αρκούντως σαφές ώστε να επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να μην καθιερώνουν νομοθετικώς την απαγόρευση της νυχτερινής εργασίας των γυναικών, έστω και αν από την υποχρέωση αυτή δεν λείπουν οι εξαιρέσεις, ενώ ουδεμία υφίσταται απαγόρευση όσον αφορά τη νυχτερινή εργασία των ανδρών.
Επί των δικαστικών εξόδων
Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν οι Κυβερνήσεις της Γαλλικής Δημοκρατίας και της Ιταλικής Δημοκρατίας καθώς και η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων που κατέθεσαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.

Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ,
κρίνοντας επί του ερωτήματος που του υπέβαλε με απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 1989 το tribunal de police ďlllkirch, αποφαίνεται:

Το άρθρο 5 της οδηγίας 76/207/ΕΟΚ, της 9ης Φεβρουαρίου 1976, περί της εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως ανδρών και γυναικών όσον αφορά την πρόσβαση σε απασχόληση, την επαγγελματική εκπαίδευση και προώθηση και τις συνθήκες εργασίας, είναι αρκούντως σαφές ώστε να επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να μην καθιερώνουν νομοθετικώς την απαγόρευση της νυχτερινής εργασίας των γυναικών, έστω και αν από την υποχρέωση αυτή δεν λείπουν οι εξαιρέσεις, ενώ ουδεμία υφίσταται απαγόρευση όσον αφορά τη νυχτερινή εργασία των ανδρών.

Due
Mancini
O'Higgins
Rodríguez Iglesias
Slynn
Joliét
Schockweiler
Grévisse
Zuleeg
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 25 Ιουλίου 1991.
Ο Γραμματέας
J.-G. Giraud
Ο Πρόεδρος
Ο. Due
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γαλλική.