CELEX: 62008CJ0568
Δημόσιες συμβάσεις
Διαδικασίες προσφυγής σχετικά με τη σύναψη συμβάσεων δημοσίων έργων
Οδηγία 89/665/ΕΟΚ
Υποχρέωση των κρατών μελών να προβλέπουν διαδικασία προσφυγής
Εθνική νομοθεσία παρέχουσα στον δικαστή ασφαλιστικών μέτρων τη δυνατότητα να επιτρέψει απόφαση περί συνάψεως δημοσίας συμβάσεως δυναμένη να κριθεί αργότερα από τον δικαστή της ουσίας αντίθετη προς τους κανόνες του δικαίου της Ένωσης
Συμβατότητα με την οδηγία
Επιδίκαση αποζημιώσεως υπέρ των θιγομένων που είχαν υποβάλει προσφορά
Προϋποθέσεις

στο πλαίσιο μιας επείγουσας διαδικασίας όπου τόσο η συλλογή των αποδείξεων όσο και η εξέταση των ισχυρισμών των διαδίκων
είναι αναγκαστικά πιο συνοπτικές απ’ ό,τι στο πλαίσιο της δίκης επί της ουσίας. Αφετέρου, η παρέμβαση του δικαστή ασφαλιστικών
μέτρων, αντιθέτως προς αυτή του δικαστή της ουσίας, δεν έχει ως σκοπό να λυθεί οριστικά η διαφορά, αλλά να προστατευθούν προσωρινώς
τα συγκρουόμενα συμφέροντα, εν ανάγκη με εξισορρόπησή τους.
Ο νομοθέτης της Ένωσης αναγνώρισε την ειδική φύση της αποστολής του δικαστή ασφαλιστικών μέτρων στο άρθρο 2, παράγραφοι 1,
στοιχείο α΄, και 4, της οδηγίας 89/665, υπογραμμίζοντας ιδιαίτερα τον προσωρινό χαρακτήρα των μέτρων που λαμβάνει ο δικαστής
ασφαλιστικών μέτρων.
Είναι σύμφυτο με το σύστημα ενδίκων βοηθημάτων που προβλέπει η οδηγία αυτή ότι ο δικαστής της ουσίας δύναται να δώσει ερμηνεία
του δικαίου της Ένωσης, και μεταξύ άλλων της οδηγίας 2004/18, διαφορετική από εκείνη του δικαστή ασφαλιστικών μέτρων. Μια
τέτοια αποκλίνουσα εκτίμηση δεν συνεπάγεται ότι ένα δικαστικό σύστημα όπως το επίμαχο στην κύρια δίκη δεν ικανοποιεί τις επιταγές
της οδηγίας 89/665.
Κατά συνέπεια, στο τρίτο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η οδηγία 89/665 πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι δεν
αποκλείει τη δυνατότητα ο δικαστής ασφαλιστικών μέτρων, προκειμένου να λάβει ένα προσωρινό μέτρο, να προβεί σε ερμηνεία της
οδηγίας 2004/18 η οποία ερμηνεία, στη συνέχεια, χαρακτηρίζεται εσφαλμένη από τον δικαστή της ουσίας.

Επί του τετάρτου ερωτήματος
Με το τέταρτο ερώτημά του, στοιχεία α΄ και β΄, το αιτούν δικαστήριο ζητεί στην ουσία να διευκρινιστεί αν μια αναθέτουσα αρχή
πρέπει να θεωρηθεί υπεύθυνη όταν εξέδωσε απόφαση αναθέσεως δημοσίας συμβάσεως κατόπιν σχετικής διαταγής από δικαστή ασφαλιστικών
μέτρων και όταν η απόφαση αυτή, στο πλαίσιο μεταγενέστερης δίκης επί της ουσίας, κηρύχθηκε ασύμβατη με τους κανόνες της Ένωσης
που αφορούν τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων.
Τα ερωτήματα αυτά στηρίζονται στην προκείμενη ότι, στη διαφορά της κύριας δίκης, ο δικαστής ασφαλιστικών μέτρων διέταξε την
αναθέτουσα αρχή να αναθέσει την επίμαχη σύμβαση σε κάποιον επιχειρηματία.
Πάντως, όπως εκτέθηκε στις σκέψεις 69 έως 73 της παρούσας αποφάσεως, η περίπτωση αυτή δεν επαληθεύεται στη διαφορά της κύριας
δίκης.
Υπό τις συνθήκες αυτές, παρέλκει η απάντηση στο τέταρτο ερώτημα, στοιχεία α΄ και β΄.
Με το τέταρτο ερώτημα, στοιχείο γ΄, το αιτούν δικαστήριο ζητεί στην ουσία να διευκρινιστεί αν, στην περίπτωση που η αναθέτουσα
αρχή οφείλει να αποκαταστήσει τη ζημία που απέρρευσε από παραβίαση του δικαίου της Ένωσης στον τομέα της συνάψεως δημοσίων
συμβάσεων, το δίκαιο της Ένωσης παρέχει κριτήρια βάσει των οποίων πρέπει να διαπιστωθεί και αποτιμηθεί η ζημία και, σε καταφατική
περίπτωση, ποια είναι τα κριτήρια αυτά.
Το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, της οδηγίας 89/665 ορίζει σαφώς ότι τα κράτη μέλη πρέπει να προβλέπουν τη δυνατότητα
επιδικάσεως αποζημιώσεως σε περίπτωση παραβάσεως των κανόνων του δικαίου της Ένωσης στον τομέα της συνάψεως δημοσίων συμβάσεων,
αλλά δεν παρέχει διευκρινίσεις ούτε όσον αφορά τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες μια αναθέτουσα αρχή δύναται να θεωρηθεί υπεύθυνη
ούτε όσον αφορά τον καθορισμό του ποσού της αποζημιώσεως που δύναται να επιδικασθεί εις βάρος της.
Η διάταξη αυτή αποτελεί συγκεκριμενοποίηση της αρχής της ευθύνης του Δημοσίου για ζημίες που προκαλούνται στους ιδιώτες από
καταλογιστέες σε αυτό παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης. Κατά νομολογία που διαμορφώθηκε μετά την έκδοση της οδηγίας 89/665,
αλλά πλέον είναι πάγια, η αρχή αυτή είναι σύμφυτη με την έννομη τάξη της Ένωσης. Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι οι θιγόμενοι
ιδιώτες έχουν δικαίωμα αποζημιώσεως όταν πληρούνται τρεις προϋποθέσεις, δηλαδή όταν ο παραβιασθείς κανόνας του δικαίου της
Ένωσης έχει ως σκοπό την απονομή δικαιωμάτων σε αυτούς, όταν η παράβαση του κανόνα αυτού είναι κατάφωρη και όταν υπάρχει άμεση
αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της παραβάσεως αυτής και της βλάβης που υπέστησαν οι ιδιώτες (αποφάσεις της 19ης Νοεμβρίου 1991,
C‑6/90 και C‑9/90, Francovich κ.λπ., Συλλογή 1991, σ. I-5357, σκέψη 35· της 5ης Μαρτίου 1996, C-46/93 και C-48/93, Brasserie
du pêcheur και Factortame, Συλλογή 1996, σ. I-1029, σκέψεις 31 και 51, και της 24ης Μαρτίου 2009, C-445/06, Danske Slagterier,
Συλλογή 2009, σ. I-2119, σκέψεις 19 και 20).
Στο παρόν στάδιο εξελίξεως του δικαίου της Ένωσης, η νομολογία του Δικαστηρίου δεν έχει διατυπώσει, όσον αφορά τα ένδικα βοηθήματα
στον τομέα της συνάψεως δημοσίων συμβάσεων, λεπτομερέστερα κριτήρια βάσει των οποίων πρέπει να διαπιστωθεί και να αποτιμηθεί
η ζημία.
Όσον αφορά τη νομοθεσία της Ένωσης, πρέπει να επισημανθεί ότι η οδηγία 89/665 τροποποιήθηκε ευρέως από την οδηγία 2007/66/ΕΚ
του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Δεκεμβρίου 2007, για τροποποίηση των οδηγιών 89/665/ΕΟΚ και 92/13/ΕΟΚ
(EE L 335, σ. 31), η οποία εκδόθηκε μετά την ημερομηνία των πραγματικών περιστατικών της υποθέσεως της κύριας δίκης. Παρά
ταύτα, ο νομοθέτης της Ένωσης δεν θέσπισε τότε διατάξεις επί του σημείου αυτού.
Ελλείψει διατάξεων της Ένωσης στον τομέα αυτόν, στην εσωτερική έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους απόκειται να καθορίσει τα κριτήρια
βάσει των οποίων πρέπει να διαπιστώνεται και να αποτιμάται η ζημία που απορρέει από παραβίαση του δικαίου της Ένωσης στον
τομέα της συνάψεως δημοσίων συμβάσεων (βλ., κατ’ αναλογία, αποφάσεις της 19ης Ιουνίου 2003, C‑315/01, GAT, Συλλογή 2003, σ.
I‑6351, σκέψη 46, και της 30ής Σεπτεμβρίου 2010, C‑314/09, Strabag κ.λπ., δεν έχει ακόμη δημοσιευθεί στη Συλλογή, σκέψη 33),
αρκεί να γίνονται σεβαστές οι αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας (βλ., στο ίδιο πνεύμα, απόφαση της 13ης Ιουλίου
2006, C-295/04 έως C-298/04, Manfredi κ.λπ., Συλλογή 2006, σ. I-6619, σκέψη 98).
Από πάγια νομολογία προκύπτει ότι οι δικονομικές ρυθμίσεις σχετικά με τα ένδικα βοηθήματα που προορίζονται για τη διασφάλιση
των δικαιωμάτων που τα υποκείμενα δικαίου αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης δεν πρέπει να είναι λιγότερο ευνοϊκές από εκείνες
που αφορούν παρόμοια ένδικα βοηθήματα του εσωτερικού δικαίου (αρχή της ισοδυναμίας) και δεν πρέπει να καθιστούν πρακτικά αδύνατη
ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που παρέχει η έννομη τάξη της Ένωσης (αρχή της αποτελεσματικότητας) (αποφάσεις
της 16ης Δεκεμβρίου 1976, 33/76, Rewe-Zentralfinanz και Rewe-Zentral, Συλλογή τόμος 1976, σ. 747, σκέψη 5· της 13ης Μαρτίου
2007, C-432/05, Unibet, Συλλογή 2007, σ. I‑2271, σκέψη 43· της 15ης Απριλίου 2008, C‑268/06, Impact, Συλλογή 2008, σ. I‑2483,
σκέψη 46, και της 8ης Ιουλίου 2010, C‑246/09, Bulicke, δεν έχει ακόμη δημοσιευθεί στη Συλλογή, σκέψη 25).
Κατά συνέπεια, στο τέταρτο ερώτημα, στοιχείο γ΄, πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι, όσον αφορά την ευθύνη του Δημοσίου για ζημίες
που προκαλούνται στους ιδιώτες από καταλογιστέες σε αυτό παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης, οι θιγόμενοι ιδιώτες έχουν δικαίωμα
αποζημιώσεως όταν ο παραβιασθείς κανόνας του δικαίου της Ένωσης έχει ως σκοπό την απονομή δικαιωμάτων σε αυτούς, όταν η παράβαση
του κανόνα αυτού είναι κατάφωρη και όταν υπάρχει άμεση αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της παραβάσεως αυτής και της βλάβης που προκλήθηκε.
Ελλείψει διατάξεων του δικαίου της Ένωσης στον τομέα αυτόν, στην εσωτερική έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους απόκειται, εφόσον
πληρούνται οι προϋποθέσεις αυτές, να καθορίσει τα κριτήρια βάσει των οποίων πρέπει να διαπιστώνεται και αποτιμάται η ζημία
που απορρέει από παραβίαση του δικαίου της Ένωσης στον τομέα της συνάψεως δημοσίων συμβάσεων, αρκεί να γίνονται σεβαστές οι
αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας.
Λαμβανομένης υπόψη της απαντήσεως αυτής, παρέλκει η απάντηση στο τέταρτο ερώτημα, στοιχείο δ΄.

Επί του πέμπτου ερωτήματος
Με το πέμπτο ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ερωτά τι πρέπει να πράξει ο εθνικός δικαστής αν αποδειχθεί αδύνατον ή εξαιρετικά
δυσχερές στην πράξη να εφαρμοστούν οι συνέπειες της ευθύνης.
Λαμβανομένων υπόψη των απαντήσεων που δόθηκαν στα προηγούμενα ερωτήματα αλλά και της δικογραφίας, τίποτα δεν δείχνει ότι πρόκειται
για τέτοια περίπτωση στην υπόθεση της κύριας δίκης.
Κατά συνέπεια, το ερώτημα αυτό δεν χρήζει απαντήσεως.

Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον
του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι
κατέθεσαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (δεύτερο τμήμα) αποφαίνεται:
1)
Το άρθρο 1, παράγραφοι 1 και 3, και το άρθρο 2, παράγραφοι 1 και 6, της οδηγίας 89/665/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Δεκεμβρίου
1989, για τον συντονισμό των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων περί εφαρμογής των διαδικασιών προσφυγής
στον τομέα της συνάψεως συμβάσεων κρατικών προμηθειών και δημοσίων έργων, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 92/50/ΕΟΚ του Συμβουλίου,
της 18ης Ιουνίου 1992, δεν αποκλείουν την εφαρμογή ενός συστήματος κατά το οποίο η μόνη διαθέσιμη διαδικασία, όταν επιδιώκεται
η ταχεία έκδοση δικαστικής αποφάσεως, είναι εκείνη που χαρακτηρίζεται από το γεγονός ότι έχει σκοπό να καταστήσει δυνατή την
ταχεία έκδοση διαταγής, ότι οι δικηγόροι δεν έχουν δικαίωμα να ανταλλάξουν προτάσεις, ότι, κατ’ αρχήν, επιτρέπονται μόνο γραπτές
αποδείξεις, ότι δεν έχουν εφαρμογή οι νομικοί κανόνες περί αποδείξεως και ότι η απόφαση δεν συνεπάγεται οριστικό καθορισμό
των εννόμων σχέσεων και δεν εντάσσεται σε διαδικασία σχηματισμού δικανικής κρίσεως με ισχύ δεδικασμένου.
2)
Η οδηγία 89/665, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 92/50, πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι δεν αποκλείει τη δυνατότητα
δικαστής ασφαλιστικών μέτρων, προκειμένου να λάβει ένα προσωρινό μέτρο, να προβεί σε ερμηνεία της οδηγίας 2004/18/ΕΚ του Ευρωπαϊκού
Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 2004, περί συντονισμού των διαδικασιών συνάψεως δημόσιων συμβάσεων έργων,
προμηθειών και υπηρεσιών, η οποία ερμηνεία, στη συνέχεια, χαρακτηρίζεται εσφαλμένη από τον δικαστή της ουσίας.
3)
Όσον αφορά την ευθύνη του Δημοσίου για ζημίες που προκαλούνται στους ιδιώτες από καταλογιστέες σε αυτό παραβιάσεις του δικαίου
της Ένωσης, οι θιγόμενοι ιδιώτες έχουν δικαίωμα αποζημιώσεως όταν ο παραβιασθείς κανόνας του δικαίου της Ένωσης έχει ως σκοπό
την απονομή δικαιωμάτων σε αυτούς, όταν η παράβαση του κανόνα αυτού είναι κατάφωρη και όταν υπάρχει άμεση αιτιώδης συνάφεια
μεταξύ της παραβάσεως αυτής και της βλάβης που προκλήθηκε. Ελλείψει διατάξεων του δικαίου της Ένωσης στον τομέα αυτόν, στην
εσωτερική έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους απόκειται, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις αυτές, να καθορίσει τα κριτήρια βάσει
των οποίων πρέπει να διαπιστώνεται και να αποτιμάται η ζημία που απορρέει από παραβίαση του δικαίου της Ένωσης στον τομέα
της συνάψεως δημοσίων συμβάσεων, αρκεί να γίνονται σεβαστές οι αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας.
(υπογραφές)
*
Γλώσσα διαδικασίας: η ολλανδική.