CELEX: 62006CJ0280
Mededinging
Oplegging van sancties in geval van opvolging van ondernemingen
Beginsel van persoonlijke aansprakelijkheid
Entiteiten die onder zelfde overheidsorgaan ressorteren
Nationaal recht dat voor uitlegging ervan naar communautair mededingingsrecht verwijst
Prejudiciële vragen
Bevoegdheid Hof

1       Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van de artikelen 81 EG en volgende en van de algemene beginselen
van gemeenschapsrecht.
2       Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen de Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato (autoriteit
ter verzekering van de mededinging en de marktwerking; hierna: „Autorità Garante”), Ente tabacchi italiani – ETI SpA, Philip
Morris Products SA, Philip Morris Holland BV, Philip Morris GmbH, Philip Morris Products Inc. en Philip Morris International
Management SA (deze laatste vijf vennootschappen zullen hierna gezamenlijk worden aangeduid als „ondernemingen van de Philip
Morris-groep”) alsmede de Amministrazione autonoma dei monopoli di Stato (autonoom bestuur van de overheidsmonopolies, hierna:
„AAMS”) betreffende een mededingingsregeling ter zake van de verkoopprijs van sigaretten.

Toepasselijke bepalingen
3       Titel I van de Italiaanse wet nr. 287 betreffende bepalingen ter bescherming van de mededinging en de markt (norme per la
tutela della concorrenza e del mercato), van 10 oktober 1990 (GURI nr. 240 van 13 oktober 1990, blz. 3; hierna: „wet nr. 287/90”),
bevat in het bijzonder de volgende bepalingen:
„Artikel 1
[...]
1.       De bepalingen van deze krachtens artikel 41 van de Grondwet ter bescherming en waarborging van het recht op economische initiatieven
vastgestelde wet, gelden voor kartels, misbruik van machtsposities en concentraties van ondernemingen die niet onder de werkingssfeer
van de artikelen 65 en/of 66 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, de artikelen
85 en/of 86 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap (EEG), de verordeningen van de EEG of communautaire
handelingen met dezelfde rechtsgevolgen vallen.
[...]
4.       De uitlegging van de in deze titel opgenomen bepalingen geschiedt volgens de beginselen van het mededingingsrecht van de Europese
Gemeenschappen.
Artikel 2
[...]
1.       Als kartels worden beschouwd overeenkomsten en/of onderling afgestemde feitelijke gedragingen van ondernemingen, alsook besluiten,
ook wanneer zij op grond van statutaire of reglementaire bepalingen zijn vastgesteld, van consortia, ondernemersverenigingen
en vergelijkbare organisaties.
2.       Kartels tussen ondernemingen die ertoe strekken of tot gevolg hebben dat de mededinging op de nationale markt of een deel
daarvan wezenlijk wordt verhinderd, beperkt of vervalst, zijn verboden, ook wanneer zij bestaan in:
a)      het rechtstreeks of zijdelings bepalen van de aan‑ of verkoopprijzen of van andere contractuele voorwaarden;
b)      het beletten of beperken van de productie, de afzet of de toegang tot de markt, de investeringen, de technische ontwikkeling
of de technologische vooruitgang;
c)      het verdelen van de markten of van de voorzieningsbronnen;
d)      het ten opzichte van handelspartners toepassen van objectief ongelijke voorwaarden bij gelijkwaardige prestaties, hun daarmee
nadeel berokkenend bij de mededinging;
e)      het afhankelijk stellen van het sluiten van overeenkomsten van de aanvaarding door de handelspartners van bijkomende prestaties
welke naar hun aard of volgens het handelsgebruik geen verband houden met het onderwerp van deze overeenkomsten.
3.       Verboden kartels zijn van rechtswege nietig.”
4       Titel II van deze wet heeft betrekking op de Autorità Garante, die bij artikel 10, lid 1, is ingesteld. Artikel 15, lid 1,
van bedoelde wet, dat onderdeel is van titel II, bepaalt:
„Wanneer [...] de Autorità Garante inbreuken op de artikelen 2 of 3 vaststelt, stelt zij aan de betrokken ondernemingen en
organisaties een termijn voor de beëindiging van deze inbreuken. In geval van zware inbreuken legt zij bovendien, rekening
houdend met de ernst en de duur daarvan, een administratieve geldboete op van maximaal 10 % van de omzet die de betrokken
onderneming of organisatie in het laatste boekjaar vóór de toezending van de ingebrekestelling heeft behaald, en stelt zij
de termijn vast waarbinnen de onderneming de boete moet betalen.”
5       Artikel 31, dat is opgenomen in titel VI van wet nr. 287/90, bepaalt:
„De wegens inbreuken op deze wet opgelegde administratieve geldboetes zijn, voor zover van toepassing, onderworpen aan de
bepalingen van hoofdstuk I, sectie I en II, van wet nr. 689 van 24 november 1981.”
6       Op 8 december 1927 is koninklijk wetsdecreet nr. 2258 tot instelling van de AAMS (regio decreto legge istitutivo dell’Amministrazione
autonoma dei monopoli di Stato, GURI nr. 288 van 14 december 1927) uitgevaardigd. Aan dit overheidsorgaan, dat onder het ministerie
van Economie en Financiën ressorteerde, is tot februari 1999 het beheer van het tabaksmonopolie opgedragen. Daarna is de AAMS
openbare functies in de tabakssector blijven uitoefenen. Zij is tevens onder meer commercieel actief in de speelsector, met
name op het gebied van loterijen. De AAMS is zowel in administratieve als in financiële en boekhoudkundige zin autonoom, doch
heeft geen eigen rechtspersoonlijkheid.
7       Met ingang van 1 maart 1999 zijn alle tot dan toe aan de AAMS opgedragen activiteiten op het gebied van productie en verkoop
in de tabakssector overgedragen aan een ander overheidslichaam, dat is ingesteld bij wetsdecreet nr. 283 houdende de instelling
van de Ente tabacchi italiani (decreto legge Istituzione dell’Ente tabacchi italiani), van 9 juli 1998 (GURI nr. 190 van 17 augustus
1998, blz. 3; hierna: „wetsdecreet nr. 283/98”). Dit lichaam heeft de activa en passiva van de AAMS die betrekking hadden
op de overgedragen activiteiten gekregen. Op een daartoe genomen besluit van zijn raad van bestuur van 23 juni 2000 is het
omgezet in een naamloze vennootschap met de naam Ente tabacchi italiani – ETI SpA (hierna: „ETI”). Het kapitaal van deze vennootschap
was aanvankelijk geheel in handen van het ministerie van Economie en Financiën. Na een in 2003 gedane oproep tot inschrijvingen
van dit ministerie is ETI geprivatiseerd en onder de uitsluitende zeggenschap gekomen van British American Tobacco plc (hierna:
„BAT”), een holdingmaatschappij naar Engels recht van de groep BAT-British American Tobacco.

Hoofdgeding en prejudiciële vragen
8       Na een in juni 2001 ingesteld onderzoek heeft de Autorità Garante bij besluit van 13 maart 2003 vastgesteld dat de ondernemingen
van de Philip Morris-groep tezamen met de AAMS, vervolgens Ente tabacchi italiani en ten slotte ETI een mededingingsregeling
waren aangegaan en ten uitvoer hadden gelegd die ertoe strekte en tot gevolg had dat tussen 1993 en 2001 de mededinging ten
aanzien van de verkoopprijs van sigaretten op de nationale markt werd vervalst, zulks in strijd met artikel 2, lid 2, sub a
en b, van wet nr. 287/90. Zij heeft de ondernemingen van de Philip Morris-groep een bedrag van in totaal 50 miljoen EUR en
ETI een bedrag van 20 miljoen EUR aan bestuurlijke boetes opgelegd.
9       In haar beslissing heeft de Autorità Garante het van vóór 1 maart 1999 daterende gedrag van de AAMS toegerekend aan ETI, omdat
de AAMS, toen de Ente tabacchi italiani – nadien ETI – eenmaal operationeel was geworden, de uitoefening van activiteiten
op het gebied van productie en verkoop in de tabakssector had beëindigd. In die omstandigheden is ETI, ofschoon de AAMS niet
is opgehouden te bestaan, op grond van het beginsel van economische continuïteit de opvolger van de AAMS.
10     Deze beslissing is door alle betrokken ondernemingen aangevochten bij het Tribunale amministrativo regionale del Lazio (regionale
bestuursrechtbank van Latium). Dit heeft het beroep van de ondernemingen van de Philip Morris-groep verworpen en het beroep
van ETI gedeeltelijk gegrond verklaard. Het heeft de betrokken beslissing vernietigd voor zover ETI daarin de feiten gepleegd
door de AAMS werden toegerekend. Deze rechterlijke instantie heeft haar beoordeling gebaseerd op de criteria inzake persoonlijke
aansprakelijkheid.
11     In het hoger beroep tegen deze uitspraken van het Tribunale amministrativo regionale del Lazio heeft de Consiglio di Stato
(Raad van State) bij een eerste beslissing, van 8 november 2005, de beroepen van ETI en de ondernemingen van de Philip Morris-groep
verworpen voor zover zij het bestaan van een inbreuk op de mededingingsregels betwistten. Wat de toerekening van het gedrag
van de AAMS aan ETI betreft, merkt de Consiglio di Stato in de verwijzingsbeslissing op dat de overdracht van de activiteiten
van de AAMS aan de Ente tabacchi italiani gepaard is gegaan met een duidelijke stopzetting van het eerdere organisatie‑ en
beheersmodel. Dit model werd vóór de overdracht van de betrokken activiteiten aan Ente tabacchi italiani, nadien ETI, gekenmerkt
doordat aan de AAMS, in de hoedanigheid van autonoom bestuur van de staat, een concentratie van economische taken en bestuursfuncties
van publiekrechtelijke aard was toegekend, zodat er een zekere afhankelijkheid van het politieke gezag in het leven was geroepen.
Deze verhouding ontbreekt in het geval van de nieuwe entiteit, die uitsluitend ondernemersactiviteiten verricht. De verwijzende
rechter merkt overigens op dat de AAMS, ofschoon deze niet langer commercieel actief is in de tabakssector, nog steeds economische
activiteiten verricht die aan het mededingingsrecht zijn onderworpen. Volgens de Consiglio di Stato pleiten deze elementen
tegen de toepassing van het criterium van economische continuïteit.
12     De Consiglio di Stato heeft het niettemin nuttig geacht het Hof vragen te stellen over de criteria die moeten worden toegepast
in het kader van het communautaire mededingingsrecht, naar welk recht artikel 1, lid 4, van wet nr. 287/90 verwijst. Daarop
heeft hij de behandeling van de zaak geschorst en het Hof de volgende prejudiciële vragen gesteld:
„1)      Welk criterium moet ingevolge de artikelen 81 EG en volgende en de algemene beginselen van het gemeenschapsrecht worden toegepast
om te bepalen aan welke onderneming de sanctie wegens inbreuk op de mededingingsregels moet worden opgelegd, in het geval
dat in het kader van een als één geheel bestrafte handelwijze, het laatste deel van de gedragingen is begaan door een onderneming
die de oorspronkelijke onderneming in de betrokken economische sector heeft opgevolgd, wanneer het oorspronkelijke lichaam
weliswaar niet heeft opgehouden te bestaan, doch in de betrokken economische sector waarin de sanctie is opgelegd, niet meer
actief is als handelsonderneming?
2)      Rust bij de bepaling van degene aan wie de sanctie moet worden opgelegd, op de overheidsinstelling die bevoegd is voor de
toepassing van de antitrustregeling, de taak om discretionair te beoordelen of er sprake is van omstandigheden die rechtvaardigen
dat de economische opvolger aansprakelijk wordt gesteld voor inbreuken op de mededingingsregels die zijn begaan door de rechtspersoon
waarvan hij de opvolger is, ook wanneer de voorganger op het tijdstip van de beslissing niet heeft opgehouden te bestaan,
om te voorkomen dat afbreuk zou worden gedaan aan de nuttige werking van de mededingingsregels door wijzigingen in de rechtsvorm
van de ondernemingen?”

Bevoegdheid van het Hof
13     Aangezien de Commissie van de Europese Gemeenschappen twijfels heeft geuit over de bevoegdheid van het Hof, moeten deze eerst
worden onderzocht.

Bij het Hof ingediende opmerkingen
14     De Commissie betoogt dat de hoofdgedingen betrekking hebben op de geldigheid van een beslissing van een nationale mededingingsautoriteit,
die vóór de inwerkingtreding van verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van
de mededingingsregels van de artikelen 81 en 82 van het Verdrag (PB 2003, L 1, blz. 1) is genomen op grond van uitsluitend
nationale bepalingen die een verbod op mededingingsregelingen inhouden, en niet op grond van artikel 81 EG.
15     Zij is van oordeel dat artikel 1, lid 4, van wet nr. 287/90, op grond waarvan de bepalingen van titel I van die wet conform
de beginselen van het communautaire mededingingsrecht moeten worden uitgelegd, in dit verband niet relevant is. In de hoofdgedingen
moet immers worden bepaald, wat moet worden verstaan onder „de betrokken ondernemingen en instellingen” in de zin van artikel 15
van die wet, en onder het stelsel van bestuurlijke boetes in de zin van artikel 31 van die wet, welke artikelen onderdeel
zijn van respectievelijk titels II en VI ervan. Met bedoeld artikel 1, lid 4, kan rekening worden gehouden bij de uitlegging
van het begrip „onderneming”, dat artikel 81 EG en artikel 2 van wet nr. 287/90 gemeen hebben, maar niet bij de bepaling van
de ondernemingen waaraan een sanctie moet worden opgelegd.
16     De Commissie voegt hieraan toe dat zelfs als wordt erkend dat de verwijzing in wet nr. 287/90 naar de beginselen van gemeenschapsrecht
ook geldt voor de hoofdgedingen, de rechtspraak van het Hof niettemin tot de conclusie van niet-ontvankelijkheid van de prejudiciële
vragen leidt. De Commissie haalt in dit verband het arrest van 28 maart 1995, Kleinwort Benson (C‑346/93, Jurispr. blz. I‑615),
aan en onderstreept dat bedoelde wet niet bepaalt dat de nationale rechter gehouden is de door het Hof gegeven uitleggingen
absoluut en onvoorwaardelijk toe te passen.
17     Wat dit laatste betreft merkt de Commissie op dat het Tribunale amministrativo regionale del Lazio zijn uitspraak heeft gebaseerd
op de Italiaanse bepalingen inzake bestuurlijke boetes waarnaar artikel 31 van wet nr. 287/90 verwijst. Ook de Consiglio di
Stato maakt gewag van de argumentatie die de Autorità Garante ontleent aan het Italiaanse aansprakelijkheidsrecht. Dit toont
aan dat voor de Italiaanse rechters en juristen het gemeenschapsrecht slechts een van de elementen is bij de uitlegging van
de toepasselijke nationale bepalingen.
18     ETI en de ondernemingen van de Philip Morris-groep zijn daarentegen van mening dat het Hof bevoegd is om van de verwijzing
kennis te nemen. De Italiaanse regering benadrukt, zonder een standpunt in te nemen over de bevoegdheid van het Hof, dat een
antwoord van dit laatste nuttig zou zijn voor de Consiglio di Stato, gelet op de verwijzing naar het gemeenschapsrecht in
artikel 1, lid 4, van wet nr. 287/90.

Beoordeling door het Hof
19     Artikel 234 EG is een instrument van rechterlijke samenwerking dat het Hof in staat stelt de nationale rechter de elementen
voor de uitlegging van het gemeenschapsrecht te verschaffen die hij nodig kan hebben om het effect te beoordelen van een bepaling
van nationaal recht waartegen in het bij hem aanhangige geding wordt opgekomen (arresten van 15 mei 2003, Salzmann, C‑300/01,
Jurispr. blz. I‑4899, punt 28 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 4 december 2003, EVN en Wienstrom, C‑448/01, Jurispr.
blz. I‑14527, punt 77).
20     Wanneer het verzoek om een prejudiciële beslissing betrekking heeft op de uitlegging van het gemeenschapsrecht, is het Hof
derhalve in beginsel verplicht uitspraak te doen (arrest Salzmann, reeds aangehaald, punt 29, en arrest van 18 juli 2007,
Lucchini, C‑119/05, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 43).
21     In zaken waarin het gemeenschapsrecht waarop het verzoek om uitlegging betrekking had, enkel van toepassing was uit hoofde
van een verwijzing in het interne recht, heeft het Hof steeds geoordeeld dat wanneer een nationale wettelijke regeling zich
voor haar oplossingen voor zuiver interne situaties conformeert aan de in het gemeenschapsrecht gekozen oplossingen, de Gemeenschap
er belang bij heeft dat, ter voorkoming van het risico van uiteenlopende uitleggingen in de toekomst, de overgenomen bepalingen
of begrippen van gemeenschapsrecht op eenvormige wijze worden uitgelegd, ongeacht de omstandigheden waaronder zij toepassing
moeten vinden (zie in die zin onder meer arresten van 18 oktober 1990, Dzodzi, C‑297/88 en C‑197/89, Jurispr. blz. I‑3763,
punt 37; 17 juli 1997, Leur-Bloem, C‑28/95, Jurispr. blz. I‑4161, punt 32; 11 januari 2001, Kofisa Italia, C‑1/99, Jurispr.
blz. I‑207, punt 32; 29 april 2004, British American Tobacco, C‑222/01, Jurispr. blz. I‑4683, punt 40, en 16 maart 2006, Poseidon
Chartering, C‑3/04, Jurispr. blz. I‑2505, punt 16).
22     Noch uit de bewoordingen van artikel 234 EG noch uit het doel van de bij dit artikel ingestelde procedure blijkt immers dat
de opstellers van het EG-Verdrag de bevoegdheid van het Hof om bij wege van prejudiciële beslissing uitspraak te doen over
een bepaling van gemeenschapsrecht hebben willen uitsluiten in het bijzondere geval dat het nationale recht van een lidstaat
naar de inhoud van die bepaling verwijst ter bepaling van de voorschriften die in een zuiver interne situatie van die lidstaat
van toepassing zijn (arresten Dzodzi, reeds aangehaald, punt 36, en Leur-Bloem, reeds aangehaald, punt 25; arrest van 14 december
2006, Confederación Española de Empresarios de Estaciones de Servicio, C‑217/05, Jurispr. blz. I‑11987, punt 19).
23     Voor de toepassing van bovengenoemde rechtspraak op het onderhavige geval moet worden vastgesteld dat de bepalingen van titel
I van wet nr. 287/90 zich voor de oplossing voor zuiver interne situaties conformeren aan de in het gemeenschapsrecht gekozen
oplossingen.
24     Artikel 1, lid 4, van deze wet bepaalt immers dat de uitlegging van de bepalingen van titel I van de wet dient te geschieden
op basis van de beginselen van het communautaire mededingingsrecht. De artikelen 2 en 3 van deze wet, die onderdeel zijn van
diezelfde titel, nemen mutatis mutandis de bewoordingen van de artikelen 81 EG en 82 EG over.
25     Bovendien volgt noch uit de bewoordingen van artikel 1, lid 4, van wet nr. 287/90, noch uit de verwijzingsbeslissing, noch
uit de andere bij het Hof ingediende stukken dat de in bedoelde bepaling opgenomen verwijzing naar het gemeenschapsrecht aan
enige voorwaarde is verbonden.
26     Wanneer twijfels rijzen in het kader van de in het interne recht opgenomen verwijzing, heeft de Gemeenschap er overeenkomstig
bovengenoemde rechtspraak dus een duidelijk belang bij dat deze regels eenvormig worden uitgelegd door middel van een op een
verzoek om een prejudiciële beslissing gewezen arrest van het Hof.
27     Wat het argument van de Commissie betreft dat de hoofdgedingen enkel titels II en VI van wet nr. 287/90 betreffen, zodat artikel 1,
lid 4, van deze wet, dat in titel I ervan is opgenomen, niet relevant is, moet worden vastgesteld dat dit oordeel niet wordt
gedeeld door de Consiglio di Stato, die ter motivering van de prejudiciële verwijzing uitdrukkelijk heeft gerefereerd aan
bedoeld artikel 1, lid 4. Het staat niet aan het Hof om de juistheid van het door de nationale rechter onder zijn verantwoordelijkheid
geschetste wettelijke kader te verifiëren (zie in die zin arrest Salzmann, reeds aangehaald, punt 31, en arresten van 1 december
2005, Burtscher, C‑213/04, Jurispr. blz. I‑10309, punt 35, en 7 juni 2007, Van der Weerd e.a., C‑222/05–C‑225/05, nog niet
gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 22).
28     Wat ten slotte het argument van de Commissie betreft dat het gemeenschapsrecht slechts een van de elementen is bij de uitlegging
van de bepalingen van titel I van wet nr. 287/90 en dat de Italiaanse gerechten niet gehouden zijn om de door het Hof gegeven
uitleg absoluut en onvoorwaardelijk toe te passen, volstaat het op te merken dat de Autorità Garante en het Tribunale amministrativo
regionale del Lazio hun beslissing en hun uitspraak hebben gebaseerd op de gemeenschapsregelgeving en de communautaire rechtspraak
en dat de Consiglio di Stato zijn prejudiciële verwijzing aldus heeft gemotiveerd dat deze noodzakelijk is om het criterium
te achterhalen dat op grond van de in artikel 1, lid 4, van wet nr. 287/90 genoemde beginselen van communautair gemeenschapsrecht
in aanmerking moet worden genomen.
29     Gelet op een en ander moet worden geconstateerd dat het Hof bevoegd is om van het verzoek om een prejudiciële beslissing kennis
te nemen.

Beantwoording van de prejudiciële vragen
30     Met zijn twee vragen, die gezamenlijk moeten worden onderzocht, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen welke criteria
op grond van artikel 81 EG en volgende en in voorkomend geval ingevolge elke andere toepasselijke regel van gemeenschapsrecht,
moeten worden toegepast om te bepalen welke onderneming voor overtreding van de mededingingsregels moet worden bestraft in
geval van opvolging van ondernemingen, inzonderheid wanneer het laatste gedeelte van een dergelijke overtreding is begaan
door de economische opvolger van een entiteit die met die overtreding is begonnen en deze laatste entiteit, hoewel zij niet
meer in de bij de sanctie betrokken economische sector actief is, niet is opgehouden te bestaan.

Bij het Hof ingediende opmerkingen
31     Volgens ETI is persoonlijke aansprakelijkheid het relevante criterium. Aan dit criterium kan enkel in uitzonderlijke gevallen,
ter bescherming van het nuttig effect van de mededingingsregels, worden gederogeerd. In dergelijke gevallen kan de overtreding
worden toegerekend aan een andere onderneming dan die welke de onderneming ten tijde van de overtreding controleerde, zelfs
wanneer deze laatste is opgehouden te bestaan.
32     Van dergelijke uitzonderlijke omstandigheden is echter geen sprake wanneer, zoals in de hoofdgedingen, de persoon die de onderneming
op het moment van de overtreding exploiteerde aansprakelijk kan worden gesteld.
33     De ondernemingen van de Philip Morris-groep zijn van mening dat het criterium van persoonlijke aansprakelijkheid toepassing
vindt in alle gevallen waarin de persoon die de inbreukmakende handeling materieel heeft verricht nog steeds bestaat, ondernemersactiviteiten
uitoefent en in staat is gevolg te geven aan de beslissing van de mededingingsautoriteit waarbij hem de sanctie wordt opgelegd.
34     Deze ondernemingen zetten uiteen dat, het geval daargelaten dat het rechtssubject is verdwenen en bijgevolg niet meer aan
sancties kan worden onderworpen, de communautaire rechtsorde geen afwijking van het criterium van persoonlijke aansprakelijkheid
toestaat. Het beroep op het criterium van de economische continuïteit is enkel gerechtvaardigd als dit noodzakelijk is om
de daadwerkelijke toepassing van de mededingingsregels te verzekeren.
35     Volgens de Italiaanse regering legt het criterium van de economische continuïteit de aansprakelijkheid bij de persoon die
het met de mededingingsregels strijdige gedrag dat door een andere persoon is begonnen, heeft voortgezet en voltooid, wanneer
de onderneming die bij de inbreuk betrokken is en is overgedragen economisch, structureel en functioneel gezien dezelfde is.
Daarbij is niet van belang of de persoon die deze onderneming heeft overgedragen formeel nog bestaat en al dan niet andere
activiteiten verricht.
36     In het onderhavige geval volgt uit wetsdecreet nr. 283/98 dat de door de AAMS en de door Ente tabacchi italiani, nadien ETI,
gedreven onderneming inderdaad dezelfde is. De AAMS en ETI zijn bovendien structureel met elkaar verbonden door het feit dat
zij beide uitvloeisels zijn van het ministerie van Economie en Financiën.
37     De Commissie betoogt dat wanneer de inbreuk is gepleegd door een onderneming die wordt beheerd door een orgaan van een lidstaat
dat eigen beslissingbevoegdheid heeft en de betrokken economische activiteit aan een ander rechtssubject is overgedragen,
de met dat gedrag verbonden sancties moeten worden opgelegd aan het orgaan van de lidstaat als dit na de overdracht een ondernemersactiviteit
blijft uitoefenen, zij het ook in andere sectoren dan die waar de inbreuk betrekking op heeft. De sancties moeten daarentegen
worden opgelegd aan het rechtssubject dat de betrokken economische activiteit heeft verworven, wanneer genoemd orgaan van
de lidstaat na de overdracht geen ondernemersactiviteiten meer verricht.

Antwoord van het Hof
38     Uit de rechtspraak volgt dat de communautaire mededingingregels zien op de activiteiten van ondernemingen (arrest van 7 januari
2004, Aalborg Portland e.a./Commissie, C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P en C‑219/00 P, Jurispr.
blz. I‑123, punt 59) en dat het begrip onderneming elke entiteit omvat die een economische activiteit uitoefent, ongeacht
de rechtsvorm van die entiteit en de wijze waarop zij wordt gefinancierd (zie met name arresten van 28 juni 2005, Dansk Rørindustri
e.a./Commissie, C‑189/02 P, C‑202/02 P, C‑205/02 P–C‑208/02 P en C‑213/02 P, Jurispr. blz. I‑5425, punt 112; 10 januari 2006,
Cassa di Risparmio di Firenze e.a., C‑222/04, Jurispr. blz. I‑289, punt 107, en 11 juli 2006, FENIN/Commissie, C‑205/03 P,
Jurispr. blz. I‑6295, punt 25).
39     Wanneer een dergelijke entiteit de mededingingsregels overtreedt, moet zij in overeenstemming met het beginsel van persoonlijke
aansprakelijkheid de verantwoordelijkheid daarvoor dragen (zie in die zin arresten van 8 juli 1999, Commissie/Anic Partecipazioni,
C‑49/92 P, Jurispr. blz. I‑4125, punt 145, en 16 november 2000, Cascades/Commissie, C‑279/98 P, Jurispr. blz. I‑9693, punt 78).
40     Aangaande de vraag onder welke omstandigheden een entiteit die niet zelf een inbreuk heeft begaan daarvoor niettemin kan worden
bestraft, moet allereerst worden opgemerkt dat een dergelijk geval zich voordoet wanneer de entiteit die de inbreuk heeft
begaan rechtens (zie in die zin arrest Commissie/Anic Partecipazioni, reeds aangehaald, punt 145) of economisch gezien is
opgehouden te bestaan. Wat dit laatste betreft zij opgemerkt dat een sanctie die wordt opgelegd aan een onderneming die rechtens
blijft bestaan, maar geen economische activiteiten meer verricht, allicht geen afschrikkend effect heeft.
41     Vervolgens moet worden opgemerkt dat als er geen enkele andere mogelijkheid zou bestaan om een sanctie op te leggen aan een
andere entiteit dan die welke de inbreuk heeft begaan, ondernemingen aan sancties zouden kunnen ontsnappen door eenvoudigweg
hun identiteit te veranderen door middel van herstructureringen, overdrachten of andere juridische of organisatorische wijzigingen.
Dit zou indruisen tegen de doelstelling, met de mededingingsregels strijdige gedragingen te bestraffen en herhaling daarvan
te voorkomen door middel van afschrikkende sancties (zie in die zin arresten van 15 juli 1970, ACF Chemiefarma/Commissie,
41/69, Jurispr. blz. 661, punt 173; 29 juni 2006, Showa Denko/Commissie, C‑289/04 P, Jurispr. blz. I‑5859, punt 61, en 7 juni
2007, Britannia Alloys & Chemicals/Commissie, C‑76/06 P, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 22).
42     Zoals het Hof reeds heeft vastgesteld, heeft bijgevolg een juridische of organisatorische wijziging van een entiteit die een
inbreuk op de mededingingsregels heeft begaan niet noodzakelijkerwijs tot gevolg dat een nieuwe onderneming wordt gecreëerd
die bevrijd is van aansprakelijkheid voor de met het mededingingsrecht strijdige gedragingen van de voorafgaande entiteit,
indien beide entiteiten in economisch opzicht identiek zijn (zie in die zin arrest van 28 maart 1984, Compagnie royale asturienne
des mines en Rheinzink/Commissie, 29/83 en 30/83, Jurispr. blz. 1679, punt 9, en arrest Aalborg Portland e.a./Commissie, reeds
aangehaald, punt 59).
43     Op grond van deze rechtspraak zijn de respectieve rechtsvormen van de entiteit die de inbreuk heeft begaan en haar opvolger
irrelevant. Bijgevolg kan de oplegging van de sanctie voor de overtreding aan die opvolger niet worden uitgesloten op grond
van het enkele feit dat deze laatste, zoals het geval is in de hoofdgedingen, een andere rechtsvorm heeft en anders opereert
dan de entiteit die hij opvolgt.
44     Evenmin is relevant dat tot de overdracht van activiteiten niet is besloten door particulieren, maar door de wetgever in het
kader van een privatisering. Door de autoriteiten van een lidstaat genomen maatregelen tot herstructurering of reorganisatie
van een onderneming mogen immers niet tot gevolg hebben dat het nuttig effect van het communautaire mededingingsrecht in gevaar
wordt gebracht (zie in die zin arrest van 12 mei 2005, Commissie/Griekenland, C‑415/03, Jurispr. blz. I‑3875, punten 33 en
34).
45     Uit de verwijzingsbeslissing en de bij het Hof ingediende stukken volgt dat in de hoofdgedingen de economische activiteiten
van de AAMS op de door de mededingingsregeling beïnvloede markt zijn voortgezet door Ente tabacchi italiani, nadien ETI. Ook
al is de AAMS als marktdeelnemer op andere markten blijven bestaan, kon bijgevolg ETI in het kader van de procedure over de
mededingingsregeling ter zake van de verkoopprijs van sigaretten als economisch opvolger van de AAMS worden beschouwd.
46     Aangaande de vraag of een geval zoals dat in de hoofdgedingen beantwoordt aan de omstandigheden waaronder een economische
entiteit kan worden bestraft voor een inbreuk die begaan is door een andere entiteit, moet allereerst worden opgemerkt dat
het feit dat de AAMS geen rechtspersoonlijkheid bezit (zie punt 6 van onderhavig arrest) niet kan rechtvaardigen dat de sanctie
voor de door haar begane inbreuk aan haar opvolger wordt opgelegd.
47     Daarentegen kan de oplegging van de sanctie voor de door de AAMS begane inbreuk aan ETI worden gerechtvaardigd door het feit
dat deze laatste en de AAMS onder hetzelfde overheidsorgaan ressorteren.
48     Er moet in dit verband aan worden herinnerd dat wanneer twee entiteiten eenzelfde economische eenheid vormen, het feit dat
de entiteit die de inbreuk heeft begaan nog bestaat op zich niet belet dat de entiteit waaraan zij haar economische activiteiten
heeft overgedragen, wordt bestraft (zie in die zin arrest Aalborg Portland e.a./Commissie, reeds aangehaald, punten 355‑358).
49     Meer bepaald is een dergelijke tenuitvoerlegging van de sanctie toelaatbaar wanneer deze entiteiten onder de controle van
dezelfde persoon hebben gestaan en, gelet op de nauwe economische en organisatorische banden die hen verenigen, in wezen dezelfde
commerciële richtsnoeren hebben toegepast.
50     In de hoofdgedingen staat vast dat de AAMS en ETI ten tijde van hun inbreukmakende gedragingen in handen van dezelfde overheidsentiteit
waren, te weten het ministerie van Economie en Financiën.
51     Het staat aan de verwijzende rechter om na te gaan of de AAMS en ETI bij hun deelname aan de mededingingsregeling over de
verkoopprijs van sigaretten aan het toezicht van die overheidsentiteit waren onderworpen. Indien zulks het geval was moet
worden geconcludeerd dat het beginsel van persoonlijke aansprakelijkheid zich er niet tegen verzet dat de sanctie voor de
door de AAMS begane inbreuk die door ETI is voortgezet, geheel aan ETI wordt opgelegd.
52     Gelet op het voorgaande dient op de gestelde vragen te worden geantwoord dat de artikelen 81 EG en volgende aldus moeten worden
uitgelegd dat wanneer in geval van entiteiten die onder hetzelfde overheidsorgaan ressorteren een gedraging die één en dezelfde
inbreuk op de mededingingsregels oplevert, is ingezet door een entiteit en vervolgens tot aan het einde is voortgezet door
een andere entiteit, die de eerste, die blijft bestaan, heeft opgevolgd, aan de tweede entiteit een sanctie kan worden opgelegd
voor de inbreuk in haar geheel, vooropgesteld dat wordt aangetoond dat beide entiteiten aan het toezicht van bedoeld orgaan
waren onderworpen.

Kosten
53     Ten aanzien van de partijen in de hoofdgedingen is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale
rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof
gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof van Justitie (Grote kamer) verklaart voor recht:
De artikelen 81 EG en volgende moeten aldus worden uitgelegd dat wanneer in geval van entiteiten die onder hetzelfde overheidsorgaan
ressorteren een gedraging die één en dezelfde inbreuk op de mededingingsregels oplevert, is ingezet door een entiteit en vervolgens
tot aan het einde is voortgezet door een andere entiteit, die de eerste, die blijft bestaan, heeft opgevolgd, aan de tweede
entiteit een sanctie kan worden opgelegd voor de inbreuk in haar geheel, vooropgesteld dat wordt aangetoond dat beide entiteiten
aan het toezicht van bedoeld orgaan waren onderworpen.
ondertekeningen
*
Procestaal: Italiaans.