CELEX: 62002CJ0347
Verzekeringen
Derde richtlijn 'schadeverzekering'
Bonus-malussysteem

De Commissie van de Europese Gemeenschappen verzoekt het Hof vast te stellen dat de Franse Republiek, door een bonus-malussysteem
in te voeren en te handhaven dat automatische en verplichte gevolgen heeft voor de tarieven en dat van toepassing is op alle
verzekeringsovereenkomsten voor motorrijtuigen die op Frans grondgebied worden gesloten, zonder onderscheid tussen in Frankrijk
gevestigde verzekeringsmaatschappijen en verzekeringsondernemingen die daar hun activiteiten uitoefenen door middel van bijkantoren
of dienstverrichting, in strijd met het beginsel van tariefvrijheid en van afschaffing van preventief of systematisch toezicht
op tarieven en contracten, dat is neergelegd in de artikelen 6, lid 3, 29 en 39 van richtlijn 92/49/EEG van de Raad van 18
juni 1992 tot coördinatie van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen betreffende het directe verzekeringsbedrijf,
met uitzondering van de levensverzekeringsbranche, en houdende wijziging van de richtlijnen 73/239/EEG en 88/357/EEG (derde
richtlijn „schadeverzekering”) (PB L 228, blz. 1), de krachtens deze richtlijn op haar rustende verplichtingen niet is nagekomen.
Rechtskader
De communautaire regelgeving
Artikel 6 van titel II, „Toegang tot het verzekeringsbedrijf”, van richtlijn 92/49 bepaalt:
„Artikel 8 van richtlijn 73/239/EEG wordt vervangen door:
‚
Artikel 8
[…]
3.

Deze richtlijn belet niet dat de lidstaten wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen handhaven of invoeren die voorzien
in de goedkeuring van de statuten en in het mededelen van elk document dat voor de normale uitoefening van het toezicht vereist
is.
De lidstaten stellen echter geen bepalingen vast waarin de voorafgaande goedkeuring of de systematische mededeling wordt geëist
van de algemene en bijzondere voorwaarden van de verzekeringspolissen, de tarieven en de formulieren en andere documenten
waarvan de onderneming gebruik wil maken in haar betrekkingen met de verzekeringnemers.
De lidstaten kunnen de voorafgaande kennisgeving of de goedkeuring van voorgestelde tariefverhogingen alleen als onderdeel
van een algemeen prijscontrolesysteem handhaven of invoeren.
[…]’”
Artikel 29 van richtlijn 92/49, opgenomen in titel III, „Harmonisatie van de uitoefeningsvoorwaarden”, bepaalt:
„De lidstaten stellen geen bepalingen vast waarin de voorafgaande goedkeuring of de systematische mededeling wordt geëist
van de algemene en bijzondere voorwaarden van de verzekeringspolissen, de tarieven en de formulieren en andere documenten
waarvan een verzekeringsonderneming gebruik wil maken in haar betrekkingen met de verzekeringnemers. Voor het toezicht op
de naleving van de nationale bepalingen betreffende de verzekeringsovereenkomsten kunnen zij alleen een niet-systematische
mededeling van deze voorwaarden en andere documenten eisen, zonder dat dit vereiste voor de verzekeringsonderneming een voorwaarde
vooraf voor de uitoefening van haar werkzaamheden mag vormen.
De lidstaten kunnen de voorafgaande kennisgeving of de goedkeuring van voorgestelde tariefverhogingen alleen als onderdeel
van een algemeen prijscontrolesysteem handhaven of invoeren.”
Artikel 39, leden 2 en 3, van richtlijn 92/49, opgenomen in titel IV, „Bepalingen betreffende de vrije vestiging en het vrij
verrichten van diensten”, luidt:
„2.

De lidstaat van het bijkantoor of de lidstaat van dienstverrichting stelt geen bepalingen vast waarin de voorafgaande goedkeuring
of de systematische mededeling wordt geëist van de algemene en bijzondere voorwaarden van de verzekeringspolissen, de tarieven
en de formulieren en andere documenten waarvan een verzekeringsonderneming gebruik wil maken in haar betrekkingen met de verzekeringnemers.
Voor het toezicht op de naleving van zijn nationale bepalingen betreffende verzekeringsovereenkomsten kan hij van een verzekeringsonderneming
die op zijn grondgebied in het kader van het recht van vestiging of in het kader van het vrij verrichten van diensten het
verzekeringsbedrijf wenst uit te oefenen, slechts een niet-systematische mededeling eisen van deze voorwaarden of andere documenten
waarvan zij gebruik wenst te maken, zonder dat dit vereiste voor de verzekeringsonderneming een voorwaarde vooraf voor de
uitoefening van haar werkzaamheden mag vormen.
3.

De lidstaat van het bijkantoor of de lidstaat van dienstverrichting kan de voorafgaande kennisgeving of de goedkeuring van
voorgestelde tariefverhogingen alleen als onderdeel van een algemeen prijscontrolesysteem handhaven of invoeren.”
De nationale regelgeving
Artikel A. 121-1, eerste alinea, van de Franse Code des assurances bepaalt:
„Verzekeringsovereenkomsten die onder de in de punten 3 en 10 van artikel R. 321-1 van de Code des assurances genoemde branches
vallen en betrekking hebben op landmotorvoertuigen moeten de in bijlage bij dit artikel gevoegde bepaling ter zake van verlaging
of verhoging van premies of bijdragen bevatten.”
De bijlage bij artikel A. 121-1 bevat 14 artikelen. Deze bepalen dat de verzekeringsmaatschappij een referentiepremie vaststelt
op basis waarvan de premie wordt berekend die de verzekerde jaarlijks verschuldigd is. Deze jaarlijkse premie is in feite
het product van de referentiepremie vermenigvuldigd met de bonus-maluscoëfficiënt, die in het begin wordt vastgesteld op één.
Na afloop van ieder schadevrij jaar wordt deze coëfficiënt met 5 % verlaagd. De coëfficiënt kan echter niet lager zijn dan
0,5. Omgekeerd wordt de coëfficiënt met 25 % verhoogd wanneer in een bepaald jaar schade wordt geclaimd en elk volgende schadegeval
brengt een gelijke verhoging met zich mee. Er wordt echter geen verhoging toegepast voor het eerste schadegeval dat zich voordoet
na een periode van minimaal drie jaar gedurende welke de bonus-maluscoëfficiënt gelijk is geweest aan 0,5. Bovendien kan de
bonus-maluscoëfficiënt in geen geval hoger zijn dan 3,5.
De precontentieuze procedure
Na een eerste uitwisseling van gegevens tussen de Franse autoriteiten en de Commissie heeft deze laatste op 7 juli 1997 de
Franse Republiek een aanmaningsbrief gestuurd waarin zij meedeelde dat het in Frankrijk geldende bonus-malussysteem niet verenigbaar
is met de bepalingen van richtlijn 92/49 is.
De Franse regering heeft op deze aanmaning geantwoord met een notitie van 23 oktober 1997, aangevuld met een tweede notitie,
die de Commissie op 31 juli 1998 is toegezonden.
Nadat er verschillende keren was gecommuniceerd tussen de diensten van het Franse Ministère de l’Économie, des Finances et
de l’Industrie en die van de Commissie, heeft de Commissie de Franse Republiek bij brief van 20 april 2001 een met redenen
omkleed advies toegezonden waarin zij opnieuw heeft aangegeven waarom zij van mening was dat de nationale bonus-malusregelgeving
in strijd met het gemeenschapsrecht is, en deze lidstaat verzocht, de nodige maatregelen te treffen om binnen een termijn
van twee maanden na kennisgeving van dit advies daaraan te voldoen.
De Franse autoriteiten hebben de Commissie bij brief van 18 juli 2001 opmerkingen toegezonden ter beantwoording van het met
redenen omkleed advies, waarin zij in de eerste plaats opmerken dat het bonus-malussysteem geen gevolgen voor de tariefvrijheid
heeft en in de tweede plaats dat aan dit systeem overwegingen van algemeen belang ten grondslag liggen die in de rechtspraak
van het Hof zijn erkend.
Aangezien zij van mening was dat de Franse autoriteiten niet de maatregelen hadden genomen die nodig zijn om aan de verplichtingen
op grond van richtlijn 92/49 te voldoen, heeft de Commissie besloten het onderhavige beroep in te stellen.
Ten gronde
Argumenten van partijen
De Commissie is van mening dat het Franse bonus-malussysteem in de eerste plaats in strijd is met het uit richtlijn 92/49
voortvloeiende beginsel van tariefvrijheid, dat de lidstaten verbiedt om de kennisgeving, voorafgaande goedkeuring of systematische
mededeling te eisen van de tarieven of tariefverhogingen die een verzekeringsonderneming voornemens is door te voeren op het
grondgebied van deze staten, en in de tweede plaats met het doel van deze richtlijn, te weten het vrije verhandelen van verzekeringsproducten
binnen de Gemeenschap. Zij is van mening dat haar uitlegging in overeenstemming is met de arresten van het Hof van 11 mei
2000, Commissie/Frankrijk (C-296/98, Jurispr. blz. I-3025), en 25 februari 2003, Commissie/Italië (C-59/01, Jurispr. blz.
I-1759).
De Commissie bestrijdt niet dat de lidstaten een schaal kunnen invoeren waarbij rekening wordt gehouden met het schadegedrag
van de verzekerden, of zelfs een uniform bonus-malussysteem. Dergelijke regelingen zijn volgens haar echter in strijd met
richtlijn 92/49 wanneer zij een automatische repercussie op de tarieven hebben, wat het geval is bij het Franse bonus-malussysteem.
De Commissie erkent dat verzekeringsondernemingen niet worden verhinderd vrijelijk het bedrag van de basispremie (of referentiepremie)
vast te stellen en dat andere criteria dan de bonus-maluscoëfficiënt een rol spelen bij de ontwikkeling van de premie die
de verzekerde verschuldigd is. Deze vrijheid zou echter grotendeels fictief zijn wanneer de verzekeringsondernemingen de premie
aan de hand van een dermate fundamenteel criterium als het schadegedrag van de verzekerde, alleen maar zouden kunnen differentiëren
volgens de voorschriften van de bijlage bij artikel A. 121-1 van de Franse Code des assurances.
De Commissie voegt daaraan toe dat de differentiatie die deze nationale bepaling voorschrijft niet slechts een marginaal effect
op het bedrag van de premie heeft, maar deze tweemaal zo hoog kan doen zijn. Zij is overigens van mening dat de beperkingen
die het Franse bonus-malussysteem de ondernemingen oplegt, hun weerslag hebben op het bedrag van de basispremie, die hoger
is naarmate deze beperkingen verder gaan. Er kan dus niet worden beweerd dat dit systeem een „neutrale matrix” vormt die geen
invloed op de tariefvrijheid heeft.
De Franse regering merkt allereerst op dat de verplichting tot voorafgaande toezending van de tarieven in 1994 is afgeschaft
en dat er sinds 1987 geen controle van de tarieven door de nationale autoriteiten meer bestaat.
Zij is voorts van mening dat geen bepaling van richtlijn 92/49 een absoluut beginsel van tariefvrijheid bevat, dat zich zou
uitstrekken tot de berekening van de verzekeringspremies.
Meer in het bijzonder vloeit noch uit richtlijn 92/49 noch uit de rechtspraak van het Hof een beginsel voort dat verbiedt
om in de methode van berekening van de verzekeringspremies een verplichte coëfficiënt op te nemen, die geen invloed heeft
op het basisbedrag daarvan en die de ontwikkeling daarvan slechts zeer ten dele beïnvloedt, aangezien de vaststelling van
de eindpremie in zijn geheel genomen vrij blijft.
De Franse regering beklemtoont ten slotte dat de toepassing van een bonus-maluscoëfficiënt de nationale autoriteiten niet
in staat stelt het basisniveau van de premies of de verdere ontwikkeling daarvan te controleren.
Wat het basisniveau van de premies betreft, merkt de Franse regering op dat uit de referentiepremie rechtstreeks volgt dat
de verzekeringsmaatschappijen dit in alle vrijheid kunnen vaststellen, op basis van de criteria die hun het meest geschikt
lijken.
Wat de ontwikkeling van de premie betreft, merkt de Franse regering op dat de toepassing van het bonus-malussysteem voor de
Franse autoriteiten geen instrument voor de controle van tarieven vormt, maar slechts een van de vele factoren in de ontwikkeling
van het niveau van de premies. De verzekeringsmaatschappijen behouden per slot van rekening immers hun vrijheid om hun tarieven
te doen evolueren door zich niet te beperken tot automatische ontwikkeling van de bonus-maluscoëfficiënt.
Beoordeling door het Hof
Zoals het Hof in punt 29 van het arrest Commissie/Italië in herinnering heeft gebracht, heeft de gemeenschapswetgever het
beginsel van tariefvrijheid in de schadeverzekeringsbranche willen waarborgen, mede met betrekking tot een verplichte verzekering
als de wettelijke-aansprakelijkheidsverzekering voor motorvoertuigen. Dit beginsel impliceert, zoals het Hof in punt 29 van
voormeld arrest heeft opgemerkt, een verbod op ieder stelsel van voorafgaande of systematische mededeling en goedkeuring van
de tarieven die een verzekeringsmaatschappij voornemens is in haar betrekkingen met de verzekeringnemers te hanteren. De enige
afwijking van dit beginsel die richtlijn 92/49 toelaat, betreft de voorafgaande mededeling en de goedkeuring van „tariefverhogingen”
in het kader van een „algemeen prijscontrolesysteem”.
In het reeds aangehaalde arrest Commissie/Italië heeft het Hof een systeem van bevriezing van tarieven dat van invloed is
op zowel de vaststelling als de ontwikkeling van de tarieven in het kader van overeenkomsten ter zake van wettelijke-aansprakelijkheidsverzekering
voor motorvoertuigen met betrekking tot een op Italiaans grondgebied gelegen risico, in strijd met het beginsel van tariefvrijheid
verklaard (arrest Commissie/Italië, reeds aangehaald, punten 32 en 48).
Het Franse bonus-malussysteem dat het voorwerp vormt van het onderhavige beroep, verschilt, wat betreft het effect ervan op
de tarieven van de verzekeringsmaatschappijen, van de Italiaanse wetgeving die in het reeds aangehaalde arrest Italië/Commissie
aan de orde was. Dit systeem heeft weliswaar gevolgen voor de ontwikkeling van de premies, maar het leidt niet tot een rechtstreekse
vaststelling van de tarieven door de staat, aangezien de verzekeringsmaatschappijen de vrijheid behouden om de hoogte van
de basispremies vast te stellen. In deze omstandigheden kan het Franse bonus-malussysteem niet gelijk worden gesteld met een
systeem van tariefgoedkeuring dat in strijd is met het beginsel van tariefvrijheid, zoals het Hof dit heeft gedefinieerd in
punt 29 van het arrest Commissie/Italië.
Van een volledige tariefharmonisatie ter zake van schadeverzekeringen, met uitsluiting van iedere nationale maatregel die
gevolgen voor de tarieven kan hebben, kan geen sprake zijn zolang de gemeenschapswetgever zijn wil daartoe niet duidelijk
tot uitdrukking heeft gebracht.
Het aan het beroep van de Commissie ten grondslag liggende argument dat ondanks het feit dat de basispremie in alle vrijheid
kan worden vastgesteld, het Franse bonus-malussysteem in strijd is met het beginsel van tariefvrijheid enkel op grond dat
het gevolgen heeft voor de ontwikkeling van die premie, kan derhalve niet worden aanvaard.
De Commissie beweert overigens niet dat dit systeem neerkomt op het invoeren van een vereiste van voorafgaande of systematische
mededeling van de tarieven die een verzekeringsmaatschappij voornemens is in haar betrekkingen met de verzekeringnemers te
hanteren of op een systeem van goedkeuring van tarieven.
Bijgevolg heeft de Commissie niet aangetoond dat de Franse Republiek, door haar bonus-malussysteem te hebben ingevoerd en
gehandhaafd, heeft gehandeld in strijd met het beginsel van tariefvrijheid en van afschaffing van preventief of systematisch
toezicht op tarieven en verzekeringsovereenkomsten, zoals dat is neergelegd in de artikelen 6, 29 en 39 van richtlijn 92/49.
Aangezien de Commissie het voorwerp van het met redenen omkleed advies en van het onderhavige beroep heeft beperkt tot enkel
de vaststelling van schending van het beginsel van tariefvrijheid en van afschaffing van preventief of systematisch toezicht
op tarieven en verzekeringsovereenkomsten, zoals dit voortvloeit uit de in het vorige punt genoemde bepalingen, moet dit beroep
worden verworpen.
Kosten
Volgens artikel 69, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering wordt de in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen,
voorzover dit is gevorderd. Aangezien de Commissie in het ongelijk is gesteld, dient zij overeenkomstig de vordering van de
Franse Republiek in de kosten te worden verwezen.
Het Hof van Justitie (grote kamer) verklaart:
1)
Het beroep wordt verworpen.
2)
De Commissie van de Europese Gemeenschappen wordt verwezen in de kosten.
ondertekeningen
–
Procestaal: Frans.