CELEX: 62009CJ0429
Politika soċjali
Protezzjoni tas-sigurtà u tas-saħħa tal-ħaddiema
Direttivi 93/104/KE u 2003/88/KE
Organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol
Pompieri impjegati fis-settur pubbliku
Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88/KE
Ħin massimu ta’ xogħol ta’ kull ġimgħa
Qbiż
Kumpens għad-danni kkawżati minħabba l-ksur tad-dritt tal-Unjoni
Kundizzjonijiet li għalihom hija suġġetta l-eżistenza ta’ dritt għal kumpens
Modalitajiet proċedurali
Obbligu li ssir talba minn qabel lil minn jimpjega
Forma u portata tal-kumpens
Ħin liberu supplimentari jew kumpens
Prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività

It-talba għal deċiżjoni preliminari tittratta dwar l-interpretazzjoni tad-Direttivi tal-Kunsill 93/104/KE, tat-23 ta’ Novembru
1993, dwar xi aspetti tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol (Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 2, p. 197), kif
emendata bid-Direttiva 2000/34/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tat-22 ta’ Ġunju 2000 (Edizzjoni Speċjali bil-Malti,
Kapitolu 5, Vol. 4, p. 27, iktar ’il quddiem id-“Direttiva 93/104”), kif ukoll id-Direttiva 2003/88/KE tal-Parlament Ewropew
u tal-Kunsill, tal-4 ta’ Novembru 2003, li tikkonċerna ċerti aspetti tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol (Edizzjoni Speċjali
bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 4, p. 381).
Din it-talba ġiet imressqa fil-kuntest ta’ kawża bejn G. Fuß u l-persuna li timpjegah, l‑iStadt Halle, dwar talba għal kumpens
li huwa ressaq minħabba t-tul eċċessiv ta’ ħin tax-xogħol imwettaq fil-kuntest tas-servizz mogħti lil dan tal-aħħar bħala
pompier.

Il-kuntest ġuridiku

Il-leġiżlazzjoni tal-Unjoni
Id-Direttiva 93/104
L-Artikolu 1 tad-Direttiva 93/104, intitolat “Skop u qasam ta’ applikazzjoni”, jipprovdi fil-paragrafi (1) u (2)(a) tiegħu
li:
“1.      Din id-Direttiva tiffissa rekwiżiti minimi għas-sigurtà u s-saħħa fl-organizzazzazjoni tal-ħin tax-xogħol.
2.      Din id-Direttiva tapplika għal:
(a)      perjodi minimi ta’ serħan ta’ kuljum, serħan ta’ kull ġimgħa u leave annwali, għal pawża u ħin massimu ta’ xogħol f’ġimgħa”.
L-Artikolu 2 tal-istess direttiva, intitolat “Definizzjonijiet”, jipprovdi li:
“Għall-iskopijiet ta’ din id-Direttiva għandhom japplikaw id-definizzjonijiet li ġejjin:
1.      ħin tax-xogħol tfisser kull perjodu li l-ħaddiem ikun qed jaħdem, għad-disposizzjoni ta’ min iħaddem, qed iwettaq l-attivitajiet
tiegħu u d-dmirijiet li jtih, skond il-liġijiet u/jew il-prattiċi nazzjonali;
[…]”
Taħt it-titolu “Ħin massimu ta’ xogħol fil-ġimgħa”, l-Artikolu 6 tal-imsemmija direttiva jipprovdi li:
“L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri neċessarji biex jiżguraw li, b’konformità mal-ħtieġa li tiġi protetta s-sigurtà
u s-saħħa tal-ħaddiema:
1.      il-perjodu ta’ ħin ta’ xogħol huwa limitat permezz ta’ liġijiet, regolamenti jew disposizzjonijiet amministrattivi jew permezz
ta’ ftehim kollettiv jew bejn iż-żewġ naħat ta’ l-industrija;
2.      il-medja ta’ ħin maħdum għal kull perjodu ta’ sebat ijiem, inkluża s-sahra, ma taqbiżx it-48 siegħa.”
Skont il-punt 2 tal-Artikolu 16 tad-Direttiva 93/104, l-Istati Membri jistgħu jistipulaw, għall-applikazzjoni tal-ħin massimu
ta’ xogħol fil-ġimgħa stabbilit fl-Artikolu 6 tagħha, perjodu ta’ referenza ta’ mhux aktar minn erba’ xhur, bla ħsara għad-derogi
previsti fl-Artikolu 17 tal-istess direttiva. Skont il-paragrafu (4) ta’ dan l-aħħar artikolu, din l-għażla tad-deroga mill-imsemmi
punt 2 tal-Artikolu 16 ma tistax tirriżulta fl-istabbiliment ta’ perijodu ta’ referenza li jaqbeż is-sitt xhur jew, fejn dawn
il-perijodi ta’ referenza huma ffissati fi ftehim kollettivi jew fi ftehim konklużi bejn imsieħba soċjali, tnax-il xahar.
L-Artikolu 18(1) tad-Direttiva 93/104 jgħid li ġej:
“1.      (a)   L-Istati Membri għandhom jadottaw il-liġijiet, ir-regolamenti u d‑disposizzjonijiet amministrativi meħtieġa biex iħarsu din
id-Direttiva sat-23 ta’ Novembru 1996, jew għandhom jiżguraw li sa din id-data iż‑żewġ naħat ta’ l-industrija jwaqqfu l-miżuri
meħtieġa bi ftehim, filwaqt li l-Istati Membri jkollhom l-obbligu li jieħdu kull pass neċessarju li jgħinhom biex jiggarantixxu
f’kull ħin li d‑disposizzjonijiet preskritti b’din id-Direttiva huma mħarsa.
(b)      i)     Madankollu, Stat Membru għandu jkollu l-għażla li ma japplikax l-Artikolu 6, waqt li jirrispetta il-prinċipji ġenerali tal-protezzjoni
tas-sigurtà u s-saħħa tal-ħaddiema, sakemm jieħu l-miżuri meħtieġa biex jiżgura li:
–        l-ebda persuna li tħaddem ma teħtieġx li ħaddiem jaħdem aktar minn 48 siegħa fuq perjodu ta’ sebat ijiem, maħdum bħala medja
għal perjodu ta' referenza imsemmi fil-punt 2 ta’ l-Artikolu 16, jekk ma jkunx qabel kiseb il-kunsens tal-ħaddiem li jagħmel
dan ix-xogħol,
–        l-ebda ħaddiem ma hu suġġett għal kull detriment minn min iħaddmu għar-raġuni li ma jridx jagħti l-kunsens tiegħu biex jagħmel
dan ix-xogħol,
–        min iħaddem iżomm reġistru kurrenti tal-ħaddiema kollha li jagħmlu dan ix-xogħol,
–        ir-reġistru jkun disponibbli lill-awtoritajiet kompetenti, li jistgħu, għal raġunijiet konnessi mas-sigurtà u/jew is-saħħa
tal-ħaddiema, jipprojbixxu jew jillimitaw il-possibilità li jinqabżu s-sigħat massimi tax-xogħol fil-ġimgħa,
–        min iħaddem jipprovdi lill-awtoritajiet kompetenti fuq talba tagħhom b’informazzjoni dwar każijiet fejn ingħata l‑kunsens
mill-ħaddiema biex jagħmlu xogħol li jaqbeż it‑48 siegħa fuq perjodu ta’ sebat ijiem, maħduma bħala medja għal perjodu msemmi
fil-punt 2 ta’ l-Artikolu 16.
[…]”
Id-Direttiva 2003/88
Kif jirriżulta mill-ewwel premessa tagħha, id-Direttiva 2003/88 twettaq, għal skopijiet ta’ ċarezza, kodifikazzjoni tad-dispożizzjonijiet
tad-Direttiva 93/104.
Skont l-Artikolu 1 tad-Direttiva 2003/88, intitolat “Għan u skop”:
1.      Din id-Direttiva tistabbilixxi ħtiġiet minimi tas-siġurtà u s-saħħa għall-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol.
2.      Din id-Diretiva tapplika għal:
(a)      il-perjodi minimi ta’ serħan ta’ kull jum, serħan ta’ kull ġimgħa u leave annwali, għal waqfien u ħin tax-xogħol massimu ta’
kull ġimgħa; u
[…]”
L-Artikolu 2(1) tal-istess direttiva, intitolat “Definizzjonijiet”, jipprovdi li:
“Għall-għanijiet ta' din id-Direttiva għandhom japplikaw id-definizzjonijiet li ġejjin:
1.      “ħin tax-xogħol” ifisser kwalunkwe perjodu li matulu il-ħaddiem ikunu għax-xogħol, għad-disposizzjoni ta’ min jimpjegah u
jwettaq l-attivitajiet jew id-doveri tiegħu, b’konformità mal-liġijiet nazzjonali u/jew prattiċi”.
Taħt it-titolu “Ħin massimu ta' xogħol matul ġimgħa”, l-Artikolu 6 tal-istess direttiva jipprovdi li:
“L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri meħtieġa ħalli jassiguraw li, skond il‑ħtieġa tal-protezzjoni tas-sigurtà u s-saħħa
tal-ħaddiema:
(a)      il-perjodu tal-ħin tax-xogħol ta’ kull ġimgħa jkun limitat permezz ta’ liġijiet, regolamenti jew disposizzjonijiet amministrattivi
jew bi ftehim kollettiv jew bi ftehim bejn iż-żewġ naħat ta’ l-industrija;
(b)      il-medja tal-ħin tax-xogħol għal kull perjodu ta’ sebat ijiem, inkluża s-sahra, ma tkunx teċċedi it-48 siegħa.”
Skont l-Artikolu 16 tad-Direttiva 2003/88, l-Istati Membri jistgħu jistabbilixxu, għall-applikazzjoni tal-ħin massimu ta’
xogħol fil-ġimgħa stabbilit fl-Artikolu 6 tagħha, perijodu ta’ referenza li ma jeċċedix erba’ xhur, bla ħsara għad-derogi
previsti fl-Artikoli 17 u 18 tal-istess direttiva. Skont l-ewwel u t-tieni paragrafu tal-Artikolu 19 ta’ din id-direttiva,
din l-għażla tad-deroga mill-imsemmi Artikolu 16 ma tistax tirriżulta fl-istabbiliment ta’ perijodu ta’ referenza li jaqbeż
is-sitt xhur jew, fejn dawn il-perijodi ta’ referenza huma ffissati fi ftehim kollettivi jew fi ftehim konklużi bejn imsieħba
soċjali, tnax-il xahar.
Skont l-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 22(1) tal-imsemmija direttiva:
“Stat Membru għandu jkollu l-għażla li ma japplikax l-Artikolu 6, waqt li jirrispetta l-prinċipji ġenerali tal-protezzjoni
tas-sigurtà u s-saħħa ta’ ħaddiema, u basta li hu jieħu l-miżuri meħtieġa ħalli jassigura li:
(a)      li min jimpjega ma jkunx jeħtieġ li ħaddiem jaħdem aktar minn 48 siegħa matul perjodu ta’ sebat ijiem, ikkalkolati bħala medja
għall-perjodu ta’ referenza li hemm referenza għalihom fl-Artikolu 16(b), sakemm ma jkunx l-ewwel akkwista l-ftehim tal-ħaddiem
ħalli jwettaq xogħol bħal dak;
(b)      l-ebda ħaddiem ma jkun suġġett għal xi detriment minn min jimpjegah minħabba li hu ma jkunx lest li jagħti l-ftehim tiegħu
għal twettieq ta’ xogħol bħal dak;
(ċ)      min jimpjega iżomm rekords aġġornati tal-ħaddiema kollha li jwettqu xogħol bħal dak;
(d)      li r-rekords jitqiegħdu għad-disposizzjoni ta’ l-awtoritajiet kompetenti, li jistgħu, għal raġunijiet konnessi mas-sigurtà
u/jew is-saħħa tal-ħaddiema, jipprojbixxu jew jirristrinġu l-possibbiltà li jkunu misbuqa s-sigħat massimi ta’ xogħol matul
ġimgħa;
(e)      min jimpjega jipprovdi lill-awtoritajiet kompetenti fuq it-talba tagħhom b’informazzjoni dwar każi li fihom ftehim ikun seħħ
ma ħaddiema ħalli jwettqu xogħol b’eċċess ta’ 48 siegħa matul perjodu ta’ sebat ijiem, ikkalkolati bħala medja għall-perjodu
ta’ referenza kif hemm referenza għalih fl-Artikolu 16(b).”
Skont l-Artikolu 27(1) tad-Direttiva 2003/88, id-Direttiva 93/104 hija mħassra, bla ħsara għall-obbligi tal-Istati Membri
għal dak li jirrigwarda t-termini ta’ traspożizzjoni.
Skont l-Artikolu 28 tagħha, id-Direttiva 2003/88 daħlet fis-seħħ fit-2 ta’ Awwissu 2004.

Il-leġiżlazzjoni nazzjonali
L-Artikolu 2(1) tal-liġi tal-Land Sachsen-Anhalt fuq il-ħin tax-xogħol tal-uffiċjali li jaħdmu bħala pompieri fl-ibliet u
fil-komuni (Verordnung über die Arbeitszeit der Beamtinnen und Beamten im feuerwehrtechnischen Dienst der Städte und Gemeinden
des Landes Sachsen-Anhalt), tas-7 ta’ Ottubru 1998 (iktar ’il quddiem l-“ArbZVO‑FW 1998”), fis-seħħ sal-31 ta’ Diċembru 2007,
jipprovdi dan li ġej:
“Il-ħin normali medju ta’ xogħol tal-uffiċjali impjegati f’xogħol bix-xift u li l‑attività fil-ġimgħa titwettaq essenzjalment
fi ħdan id-dipartiment ta’ emerġenza huwa ta’ 54 siegħa. […]”
B’effett mill-1 ta’ Jannar 2008, l-ArbZVO‑FW 1998 ġiet issostitwita bl‑ArbZVO‑FW tal-5 ta’ Lulju 2007 (iktar ’il quddiem l-“ArbZVO-FW 2007”).
L-Artikolu 2(1) tal-ArbZVO‑FW 2007 jistabbilixxi:
“Il-ħin normali ta’ xogħol fil-ġimgħa tal-uffiċjali jammonta għal medja ta’ 48 siegħa kkalkolata fuq sena sħiħa, sahra inkluża”.
L-Artikolu 4 tal-istess ArbZVO‑FW 2007, intitolat “Ftehim individwali”, jipprovdi s-segwenti:
“1. Bla ħsara għall-prinċipji ġenerali tas-sigurtà u tal-protezzjoni tas-saħħa, il‑ħin ta’ xogħol bix-xift jista’ jaqbeż il-ħin
medju normali fil-ġimgħa msemmi fl‑Artikolu 2(1), jekk il-persuni kkonċernati jagħtu l-kunsens tagħhom u l-persuna li timpjega
tipprovdi l-prova ta’ dan.
2. Il-ftehim imsemmi fil-paragrafu 1 jista’ jiġi rrevokat b’avviż ta’ sitt xhur. Il‑persuni kkonċernati għandhom jiġu informati
bil-miktub”.
L-Artikolu 72(3) tal-liġi dwar is-servizz pubbliku tal-Land Sachsen-Anhalt (Beamtengesetz Land Sachsen-Anhalt), fil-verżjoni
tagħha fis-seħħ fid-data tal-fatti fil-kawża prinċipali, jipprovdi li, għas-servizzi ta’ emerġenza, il-ħin tax-xogħol jista’
jiġi estiż skont il-bżonnijiet tas-servizz, iżda ma għandux madankollu jeċċedi 54 siegħa fil-ġimgħa.

Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
G. Fuß ilu impjegat mal-iStadt Halle mill-10 ta’ Mejju 1982. Matul is-sena 1998 ġie nnominat uffiċjal fil-grad ta’ “Oberbrandmeister”
(Sub Officer), u ilu mill‑15 ta’ Diċembru 2005 jokkupa l-kariga ta’ “Hauptbrandmeister” (Station Officer).
Sal-4 ta’ Jannar 2007, G. Fuß kien jifforma parti mid-dipartiment ta’ intervent “protezzjoni kontra n-nar” tal-pompieri tal-iStadt
Halle bħala xufier tal-vetturi. Il‑ħin tax-xogħol tiegħu kien jikkonsisti minn medja ta’ 54 siegħa fil-ġimgħa, li jinkludi
xifts ta’ 24 siegħa. Kull wieħed minn dawn ix-xifts, li matulhom il‑pompier huwa obbligat ikun preżenti fl-istazzjon tal-pompieri,
kien kompost minn perijodu ta’ servizz attiv u minn perijodu ta’ permanenza li seta’ jiġi interrott b’intervent.
Permezz tal-ittra tat-13 ta’ Diċembru 2006, G. Fuß, billi invoka d-digriet tal-14 ta’ Lulju 2005, Personalrat der Feuerwehr
Hamburg (C-­52/04, Ġabra p. I‑7111), talab li, fil-futur, il-ħin ta’ xogħol tiegħu fil-ġimgħa ma jeċċedix il-limitu massimu
medju ta’ 48 siegħa stabbilit fl-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88. Permezz ta’ din l-istess ittra, G. Fuß talab kumpens
għas-sahra mwettqa illegalment matul il‑perijodu bejn l-1 ta’ Jannar 2004 u l-31 ta’ Diċembru 2006, liema kumpens seta’ jingħatalu
fil-forma ta’ ħin liberu jew permezz ta’ somma flus li tikkorrispondi għas-sahra mwettqa.
Permezz tad-deċiżjoni tat-2 ta’ Jannar 2007, l-iStadt Halle ttrasferixxa lil G. Fuß għaċ‑ċentru ta’ kmand għal perijodu ta’
madwar sentejn, peress li dan it‑trasferiment kien meħtieġ għal raġunijiet tal-organizzazzjoni tad-dipartiment. Din id-deċiżjoni
kienet is-suġġett tas-sentenza tal-14 ta’ Ottubru 2010, Fuß (C‑243/09, li għadha ma ġietx ippubblikata fil-Ġabra).
Permezz ta’ deċiżjoni tal-20 ta’ Marzu 2007, l-iStadt Halle ċaħad it-talba għal kumpens magħmula minn G. Fuß għall-perijodu
bejn l-1 ta’ Jannar 2004 u l-31 ta’ Diċembru 2006, billi rrefera għal digriet tal-Oberverwaltungsgericht des Landes Sachsen-Anhalt,
tas-17 ta’ Ottubru 2006, skont liema d-dritt għal kumpens permezz ta’ ħin liberu jibda mill-jum tal-preżentazzjoni ta’ talba
magħmula għal dan il-għan. L-iStadt Halle, min-naħa l-oħra, laqa’ t-talba ta’ G. Fuß intiża għall-kumpens permezz ta’ ħin
liberu għas-sahra mwettqa mix-xahar ta’ Jannar tas-sena 2007. Madankollu, billi l-ħin massimu ta’ xogħol fil-ġimgħa mwettaq
minn dan tal-aħħar ġie osservat mit-trasferiment tiegħu f’servizz ieħor, huwa ma seta’ jingħata l-ebda kumpens finanzjarju
għal dan il-perijodu la bħala danni u lanqas skont id-“dritt ta’ eliminazzjoni tal-konsegwenzi dannużi”.
Permezz ta’ deċiżjoni tal-25 ta’ April 2007, l-iStadt Halle ċaħad l-ilment imressaq minn G. Fuß kontra l-imsemmija deċiżjoni
ta’ ċaħda tal-20 ta’ Marzu 2007, billi kkunsidra li, jekk dan tal-aħħar jista’ jitlob il-waqfa tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni
li jirriżulta mill-qbiż tal-ħin medju ta’ xogħol fil-ġimgħa ta’ 48 siegħa, dan japplika unikament għall-perijodu li jibda
mill-aħħar tax-xahar li matulu saret it-talba, billi kull uffiċjal huwa obbligat jikkontesta minn qabel mal-persuna li timpjegah
l-imġiba illegali ta’ dan tal-aħħar.
Il-Verwaltungsgericht Halle, li quddiemha tressaq rikors kontra dawn id‑deċiżjonijiet ta’ ċaħda tal-20 ta’ Marzu u tal-25
ta’ April 2007, issostni li, skont id-dritt nazzjonali, G. Fuß ma għandu l-ebda dritt għal kumpens permezz ta’ ħin liberu
u lanqas dritt għal kumpens għas-sahra mwettqa. Fil-fatt, id-dritt għal eżenzjoni mis-servizz sal-ħin globali tas-sahra mwettqa
ma għandu l‑ebda bażi legali fid-dritt nazzjonali. Barra minn hekk, G. Fuß lanqas ma jiddisponi mid-dritt għal kumpens għas-sahra
meta huwa ma kienx obbligat jaħdem sigħat ikkwalifikati bħala tali.
Skont din il-qorti, id-dritt ta’ eżenzjoni mis-servizz jista’ jkun ibbażat biss, fid-dritt nazzjonali, fuq il-prinċipju ta’
bona fide
fis-sens tal-Artikolu 242 tal-Kodiċi Ċivili (Bürgerliches Gesetzbuch, iktar ’il quddiem il-“BGB”). Madankollu, tali dritt
jippresupponi li l-uffiċjal ikkonċernat jagħmel talba lill-persuna li timpjegah intiża sabiex jaħdem biss il-ħinijiet tax-xogħol
previsti fil-liġi. F’każ bħal dan, kumpens ikun dovut biss għas-sigħat imposti illegalment wara li tkun saret din it-talba.
Madankollu l-qorti tar-rinviju tistaqsi lilha nnifisha jekk dritt għal kumpens jistax jiġi dedott mid-Direttiva 2003/88. Fil-fatt,
ir-rekwiżit ta’ talba minn qabel lill-persuna li timpjega jillimita l-effikaċja prattika tad-dritt tal-Unjoni għall-każijiet
fejn l‑uffiċjali jinvokaw ir-rispett ta’ dan id-dritt, liema fatt jikkostitwixxi inċitament għal imġiba bħal dik inkwistjoni
fil-kawża prinċipali, li tikkonsisti fl-osservanza tad-dritt tal-Unjoni biss meta tintalab l-applikazzjoni tiegħu. Barra minn
hekk, f’dan il-każ, l-iStadt Halle kien iddikjara li huwa kien ser jipproċedi bit-trasferiment, mid-dipartiment ta’ intervent
lejn dipartiment ieħor, ta’ persuni li jinvokaw id‑drittijiet li jirriżultaw mill-imsemmija direttiva u kien ittrasferixxa
effettivament lil G. Fuß wara li għamel it-talba tiegħu intiża sabiex ma jaħdimx numru ogħla ta’ sigħat ta’ xogħol mill-ħin
massimu ta’ xogħol fil-ġimgħa. Tqum anki l-kwistjoni jekk dritt għal kumpens permezz ta’ ħin liberu jistax jirriżulta mid-dispożizzjonijiet
dwar il-perijodi ta’ referenza previsti fl-istess direttiva.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Verwaltungsgericht Halle ddeċidiet li tissospendi l‑proċeduri quddiemha u tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja
d-domandi preliminari segwenti:
“1)      Jistgħu jitnisslu mid-Direttiva [2003/88] id-drittijiet ta’ kumpens, meta min iħaddem (pubbliku) ikun iffissa ħin ta’ xogħol
li jaqbeż il-limiti tal-Artikolu 6(b) tad-Direttiva [2003/88]?
2)      Fil-każ li l-ewwel risposta titwieġeb fil-pożittiv, id-dritt inkwistjoni jirriżulta sempliċiment mill-ksur tad-Direttiva [2003/88],
jew id-dritt Komunitarju jissuġġetta dan id-dritt għal rekwiżiti addizzjonali, bħalma huwa l-fatt illi min iħaddem ikun intalab
biex inaqqas il-ħinijiet tax-xogħol jew il-fatt illi jkun sar żball meta l-ħinijiet ta’ xogħol ikunu ġew stabbiliti?
3)      Fil-każ li jeżisti dritt għal kumpens, id-domanda tqum dwar jekk huwiex intiż bħala kumpens f’ħin liberu jew bħala kumpens
finanzjarju, u liema huma d-dispożizzjonijiet fid-dritt [tal-Unjoni] li jistabbilixxu l-kalkolu tal-imsemmi kumpens?
4)      Il-perijodi ta’ referenza tal-Artikolu 16(b) u/jew tat-tieni paragrafu tal-Artikolu 19 tad-Direttiva [2003/88] huma direttament
applikabbli fil-każ bħal dak fil-kawża preżenti fejn id-dritt nazzjonali jistabbilixxi sempliċiment ħin ta’ xogħol li jisboq
il-ħin massimu stabbilit mill-Artikolu 6(b) tad-Direttiva [2003/88], u li ma jistabbilixxix kumpens? Fil-każ li l-applikabbiltà
diretta tiġi aċċettata, id-domanda tqum dwar jekk, u meta jkun il-każ, kif, għandu jsir il-kumpens meta min iħaddem ma jkunx
ta’ [ta] dan il-kumpens qabel l-iskadenza tal-perijodu ta’ referenza?
5)      X’risposti għandhom jingħataw għad-domandi 1 sa 4 fid-dawl tas-sistema stabbilita mid-Direttiva [93/104][?]”

Fuq id-domandi preliminari

Kunsiderazzjonijiet preliminari
Permezz tad-domandi tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, minn naħa, dwar il‑kundizzjonijiet għall-eżistenza ta’ dritt għal
kumpens għad-dannu subit f’sitwazzjoni bħal dik fil-kawża prinċipali, li fiha ħaddiem, impjegat bħala pompier f’dipartiment
ta’ intervent li jaqa’ taħt is-settur pubbliku, ħadem ħin medju ta’ xogħol fil-ġimgħa li jaqbeż dak previst mid-Direttivi 93/104
u 2003/88, u, min-naħa l-oħra, dwar ir-regoli proċedurali u l-kriterji ta’ għoti ta’ tali dritt għal kumpens.
Sabiex tingħata risposta għal dawn id-domandi, għandu jiġi osservat qabelxejn li t-talba għal kumpens magħmula fil-kawża prinċipali
li tirrigwarda l-perijodu bejn l-1 ta’ Jannar 2004 u l-31 ta’ Diċembru 2006 taqa’, kif sewwa kkonstatat il-qorti tar-rinviju,
parzjalment taħt id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 93/104, li kienet fis-seħħ sal-1 ta’ Awwissu 2004, u, parzjalment taħt
dawk tad-Direttiva 2003/88, li kkodifikat, mit-2 ta’ Awwissu 2004, id-dispożizzjonijiet tal-imsemmija Direttiva 93/104. Madankollu,
billi d-dispożizzjonijiet rilevanti ta’ dawn id‑direttivi ġew redatti b’termini essenzjalment identiċi u billi r-risposti
li għandhom jingħataw għad-domandi tal-qorti tar-rinviju huma, minħabba din l‑identiċità, l-istess tkun xi tkun id-direttiva
applikabbli, sabiex tingħata risposta għal dawn id-domandi għandu jsir riferiment biss għad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2003/88.
L-ewwel nett, għandu jiġi mfakkar li l-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88 jikkostitwixxi regola tad-dritt soċjali tal-Unjoni
Ewropea ta’ importanza partikolari li minnha għandu jibbenefika kull ħaddiem bħala rekwiżit minimu neċessarju sabiex tiġi
żgurata l-protezzjoni tas-sigurtà u tas-saħħa tiegħu, li timponi fuq l-Istati Membri l‑obbligu li jistabbilixxu limitu ta’ 48
siegħa bħala ħin medju massimu ta’ xogħol fil-ġimgħa, limitu massimu li jinkludi s-sahra, kif espressament ippreċiżat fl‑imsemmija
dispożizzjoni, u li minnha, fin-nuqqas tal-implementazzjoni fid-dritt nazzjonali tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 22(1)
ta’ din id-direttiva, ma tista’ ssir ebda deroga fir-rigward ta’ attivitajiet bħal dawk tal-pompieri inkwistjoni fil‑kawża
prinċipali, ħlief bil-kunsens tal-ħaddiem ikkonċernat (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal-5 ta’ Ottubru 2004, Pfeiffer
et
, C‑397/01 sa C‑403/01, Ġabra p. I‑8835, punti 98 u 100, kif ukoll Fuß, iċċitata iktar ’il fuq, punti 33 sa 35 u 38).
Hekk kif diġà ddeċidiet il-Qorti tal-Ġustizzja, l-Istati Membri ma jistgħux jiddeterminaw unilateralment il-portata tal-Artikolu 6(b)
tad-Direttiva 2003/88 billi jissuġġettaw għal xi kundizzjoni jew restrizzjoni, tkun liema tkun, l‑applikazzjoni tad-dritt
tal‑ħaddiema li l-ħin massimu ta’ xogħol fil-ġimgħa ma jaqbiżx dan il-limitu massimu (ara s-sentenzi ċċitati iktar ’il fuq
Pfeiffer
et
, punt 99, kif ukoll Fuß, punt 52).
Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet ukoll li l-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2033/88 għandu effett dirett billi
jagħti lill-individwi drittijiet li dawn jistgħu jinvokaw direttament quddiem il-qrati nazzjonali (sentenzi ċċitati iktar
’il fuq, Pfeiffer
et
, punti 103 sa 106, kif ukoll Fuß, punti 56 sa 59).
Issa, hekk kif il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat fil-punt 60 tas-sentenza Fuß, iċċitata iktar ’il fuq, huwa paċifiku li, matul
il-perijodu li huwa s-suġġett tat-talba għal kumpens inkwistjoni fil-kawża prinċipali, it‑terminu għat-traspożizzjoni tad-Direttiva 93/104,
ikkodifikata mid-Direttiva 2003/88, kien skada u l-Land Sachsen-Anhalt ma kienx ittrasponiha fid-dritt nazzjonali tiegħu fir-rigward
tal-pompieri impjegati f’dipartiment ta’ intervent.
B’mod partikolari, huwa stabbilit li l-ArbZVO‑FW 1998, applikabbli fl-imsemmi perijodu fir-rigward tal-pompieri, kienet tippermetti
l-ħidma ta’ ħin medju ta’ xogħol fil-ġimgħa li jeċċedi l-limitu massimu ta’ 48 siegħa previst fl-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88
u li dan il-Land ma kienx, f’dan il-perijodu, ittraspona fid-dritt intern tiegħu l-possibbiltà ta’ deroga prevista fl-Artikolu 22(1)
ta’ din id‑direttiva, l-implementazzjoni ta’ liema tirrikjedi, b’mod partikolari, li jkun inkiseb il-kunsens tal-ħaddiem ikkonċernat,
billi t-traspożizzjoni ta’ dawn id‑dispożizzjonijiet varji tal-imsemmija direttiva saret biss mill-1 ta’ Jannar 2008 permezz
tal-adozzjoni tal-ArbZVO-FW 2007 (ara s-sentenza Fuß, iċċitata iktar ’il fuq, punti 36, 37 u 45).
F’dawn iċ-ċirkustanzi, ħaddiem bħal G. Fuß, impjegat mill-iStadt Halle f’dipartiment ta’ intervent, jista’ jibbenefika direttament
mid-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 203/88 fil-konfront ta’ tali entità pubblika li timpjega sabiex jiġi
rrispettat id-dritt, li jirriżulta minnha, għal ħin medju ta’ xogħol fil-ġimgħa li ma jeċċedix it-48 siegħa (sentenza Fuß,
iċċitata iktar ’il fuq, punt 60).
F’dan ir-rigward, għandu jiġi mfakkar li l-obbligu tal-Istati Membri, li jirriżulta minn direttiva, li jilħqu r-riżultat previst
minnha u dak, skont l-Artikolu 4(3) TUE, li jieħdu l-miżuri xierqa ġenerali jew speċjali kollha sabiex jiżguraw it-twettiq
ta’ dan l-obbligu huma imposti fuq l-awtoritajiet kollha tal-Istati Membri. Tali obbligi huma responsabbiltà ta’ dawn l-awtoritajiet,
inklużi, jekk ikun il-każ, fil-kwalità tagħhom bħala entità pubblika li timpjega (sentenza tal-15 ta’ April 2008, Impact,
C‑268/06, Ġabra p. I‑2483, punt 85).
Minn dan jirriżulta, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal‑Ġustizzja, li, fin-nuqqas li jkunu jistgħu jinterpretaw u jimplementaw
il-leġiżlazzjoni nazzjonali skont ir‑rekwiżiti tad-dritt tal-Unjoni, il-qrati nazzjonali u l-korpi amministrattivi huma obbligati
japplikaw id-dritt tal-Unjoni b’mod sħiħ u jipproteġu d-drittijiet li dan jikkonferixxi fuq l-individwi, billi ma japplikawx
jekk hemm bżonn id‑dispożizzjonijiet kunfliġġenti kollha tad-dritt nazzjonali (ara, f’dan is-sens, is‑sentenzi tat-22 ta’
Ġunju 1989, Costanzo, 103/88, Ġabra p. 1839, punt 33; tal-11 ta’ Jannar 2007, ITC, C‑208/05, Ġabra p. I‑181, punti 68 u 69,
kif ukoll Fuß, iċċitata iktar ’il fuq, punt 63).
Huwa fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet li d-domandi magħmula mill-qorti tar-rinviju għandhom jingħataw risposta.

Fuq l-ewwel domanda
Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi essenzjalment jekk id-dritt tal-Unjoni, b’mod partikolari
d-Direttiva 2003/88, jagħtix lil ħaddiem li, bħal G. Fuß fil-kawża prinċipali, ħadem, bħala pompier impjegat f’dipartiment
ta’ intervent fis-settur pubbliku, ħin medju ta’ xogħol fil-ġimgħa li jaqbeż il-limitu ta’ 48 siegħa previst fl-Artikolu 6(b)
ta’ din id-direttiva, dritt għal kumpens għad-dannu subit.
Għandu jiġi mfakkar li l‑għan tad-Direttiva 2003/88 huwa li tistabbilixxi rekwiżiti minimi maħsuba sabiex itejbu l-kundizzjonijiet
ta’ għajxien u ta’ xogħol tal-ħaddiema permezz tal‑approssimazzjoni tal-leġiżlazzjonijiet nazzjonali dwar, b’mod partikolari,
il‑ħinijiet ta’ xogħol. Din l-armonizzazzjoni fuq il-livell tal-Unjoni Ewropea fil‑qasam tal-organizzazzjoni tal-ħinijiet
tax-xogħol hija intiża sabiex tiggarantixxi protezzjoni aħjar għas-sigurtà u għas-saħħa tal-ħaddiema, billi tiżgura li dawn
jibbenefikaw minn perijodi minimi ta’ mistrieħ – b’mod partikolari ta’ kuljum u ta’ kull ġimgħa – kif ukoll minn perijodi
ta’ pawża xierqa, u billi tipprovdi limitu massimu fuq il-ħin medju ta’ xogħol fil-ġimgħa (ara, b’mod partikolari, is-sentenzi
ċċitati iktar ’il fuq Pfeiffer
et
, punt 76, kif ukoll Fuß, punt 32).
,Kif osservat ġustament il-Kummissjoni Ewropea, id-Direttiva 2003/88 ma fiha ebda dispożizzjoni għal dak li jirrigwarda s-sanzjonijiet
applikabbli fil-każ ta’ ksur tar-rekwiżiti minimi li hija tistipula, b’mod partikolari għal dak li jirrigwarda l‑ħinijiet
tax-xogħol, u, għaldaqstant, ma fiha ebda regola partikolari għal dak li jirrigwarda l-kumpens għad-dannu eventwali subit
mill-ħaddiema minħabba tali ksur.
Għandu jiġi mfakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, il‑prinċipju ta’ responsabbiltà tal-Istat
għal danni kkawżati lill-individwi minħabba ksur tad-dritt tal-Unjoni li huwa attribwibbli lilu huwa inerenti għas-sistema
tat-trattati li fuqhom dan tal-aħħar huwa bbażat (ara, f’dan is-sens, is‑sentenzi tad-19 ta’ Novembru 1991, Francovich
et
, C‑6/90 u C‑9/90, Ġabra p. I‑5357, punt 35; tal-5 ta’ Marzu 1996, Brasserie du pêcheur u Factortame, C‑46/93 u C-48/93, Ġabra
p. I‑1029, punt 31, kif ukoll tas-26 ta’ Jannar 2010, Transportes Urbanos y Servicios Generales, C‑118/08, Ġabra p. I-635
, punt 29).
Mill-imsemmija ġurisprudenza jirriżulta li dan l-obbligu japplika għal kull każ ta’ ksur tad-dritt tal-Unjoni minn Stat Membru,
tkun xi tkun l-awtorità pubblika li wettqet tali ksur u tkun xi tkun dik li għandha, bħala prinċipju u skont id-dritt tal-Istat
Membru kkonċernat, l-obbligu ta’ dan il-kumpens (ara, f’dan is-sens, is‑sentenzi Brasserie du pêcheur u Factortame, iċċitata
iktar ’il fuq, punt 32; tal-1 ta’ Ġunju 1999, Konle, C‑302/97, Ġabra p. I‑3099, punt 62; tal-4 ta’ Lulju 2000, Haim, C‑424/97,
Ġabra p. I‑5123, punt 27, u tat-30 ta’ Settembru 2003, Köbler, C‑224/01, Ġabra p. I‑10239, punt 31).
Għaldaqstant, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-individwi leżi għandhom dritt għal kumpens dment li jiġu sodisfatti tliet
kundizzjonijiet, jiġifieri li r-regola tad-dritt tal-Unjoni li nkisret għandha bħala għan li tagħtihom drittijiet, li l-ksur
ta’ din ir-regola huwa suffiċjentement serju u li teżisti rabta kawżali diretta bejn dan il‑ksur u d-dannu subit mill-individwi
(ara, f’dan is-sens, is-sentenza Transportes Urbanos y Servicios Generales, iċċitata iktar ’il fuq, punt 30).
L-implementazzjoni ta’ dawn il-kundizzjonijiet li jippermettu li tiġi stabbilita r‑responsabbiltà tal-Istati Membri għal danni
kkawżati lill-individwi minħabba ksur tad-dritt tal-Unjoni għandha, bħala prinċipju, titwettaq mill-qrati nazzjonali, skont
il-linji gwida mogħtija mill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex titwettaq tali implementazzjoni (ara s-sentenza tat-12 ta’ Diċembru
2006, Test Claimants in the FII Group Litigation, C‑446/04, Ġabra p. I‑11753, punt 210 u l-ġurisprudenza ċċitata).
F’dan ir-rigward, għal dak li jirrigwarda l-kawża prinċipali, għandu jiġi osservat, għal dak li jikkonċerna l-ewwel kundizzjoni,
li mill-punti 33 sa 35 ta’ din is‑sentenza jirriżulta li l-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88, billi jimponi fuq l‑Istati
Membri limitu massimu fir-rigward tal-ħin medju ta’ xogħol fil-ġimgħa li minnu għandu jibbenefika kull ħaddiem bħala rekwiżit
minimu, jikkostitwixxi regola ta’ dritt soċjali tal-Unjoni ta’ importanza partikolari li l-portata tagħha ma tistax tkun suġġetta
għal kwalunkwe kundizzjoni jew restrizzjoni u li tikkonferixxi lill-individwi drittijiet li huma jistgħu jinvokaw direttament
quddiem il-qrati nazzjonali.
F’dawn il-kundizzjonijiet, jidher ċar li l-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88 jikkostitwixxi regola tad-dritt tal-Unjoni
intiża sabiex tikkonferixxi drittijiet lill-individwi u li, għaldaqstant, l-ewwel kundizzjoni għall-eżistenza ta’ dritt għal
kumpens hija sodisfatta fil-kawża prinċipali.
Għal dak li jirrigwarda t-tieni kundizzjoni, għandu jiġi mfakkar li, skont il‑ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, l-eżistenza
ta’ ksur suffiċjentement serju tad-dritt tal-Unjoni timplika li l-Istat Membru jinjora, b’mod ċar u serju, il-limiti imposti
fuq is-setgħa diskrezzjonali tiegħu, peress li l-elementi li jridu jittieħdu inkunsiderazzjoni f’dan ir-rigward huma, b’mod
partikolari, il-livell ta’ ċarezza u ta’ preċiżjoni tal-liġi li tiġi miksura kif ukoll il-portata tal-marġni ta’ diskrezzjoni
li l-liġi li tkun ġiet miksura tħalli lill-awtoritajiet nazzjonali (ara, b’mod partikolari, is-sentenzi Brasserie du pêcheur
u Factortame, iċċitata iktar ’il fuq, punti 55 u 56, kif ukoll tal-25 ta’ Jannar 2007, Robins
et
, C‑278/05, Ġabra p. I‑1053, punt 70).
F’kull każ, ksur tad-dritt tal-Unjoni jkun suffiċjentement serju meta jkun twettaq bi ksur manifest tal-ġurisprudenza tal-Qorti
tal-Ġustizzja f’dan il-qasam (ara, b’mod partikolari, is-sentenzi Brasserie du pêcheur u Factortame, iċċitata iktar ’il fuq,
punt 57, tat-28 ta’ Ġunju 2001, Larsy, C‑118/00, Ġabra p. I‑5063, punt 44, u Köbler, iċċitata iktar ’il fuq, punt 56).
Jekk, bħala prinċipju, huma l-qrati nazzjonali, hekk kif ġie indikat fil-punt 48 ta’ din is-sentenza, li għandhom jivverifikaw
jekk il-kundizzjonijiet tar-responsabbiltà tal-Istati li tirriżulta mill-ksur tad-dritt tal-Unjoni humiex sodisfatti, għandu
jiġi kkonstatat li, fil-kawża prinċipali, il-Qorti tal-Ġustizzja tiddisponi mill-elementi kollha neċessarji sabiex tevalwa
jekk il-fatti inkwistjoni għandhomx jiġu kkwalifikati bħala ksur suffiċjentement serju tad-dritt tal-Unjoni (ara, b’analoġija,
is-sentenzi tas-26 ta’ Marzu 1996, British Telecommunications, C‑392/93, Ġabra p. I‑1631, punt 41, kif ukoll tas-17 ta’ Ottubru
1996, Denkavit
et
, C‑283/94, C‑291/94 u C‑292/94, Ġabra p. I‑5063, punt 49).
Fil-fatt, hekk kif osservat ġustament il-Kummissjoni, meta, fil-perijodu li huwa s‑suġġett tat-talba għal kumpens inkwistjoni
fil-kawża prinċipali, jiġifieri bejn l-1 ta’ Jannar 2004 u l-31 ta’ Diċembru 2006, G. Fuß kien obbligat, skont l‑ArbZVO‑FW 1998,
jaħdem ħin medju ta’ xogħol fil-ġimgħa ta’ 54 siegħa, li jinkludi xifts ta’ 24 siegħa komposti minn perijodu ta’ servizz attiv
u perijodu ta’ permanenza li matulu huwa kien obbligat ikun preżenti fil-post tax-xogħol tiegħu, il-Qorti tal-Ġustizzja kienet
diġà tat is-sentenza tat-3 ta’ Ottubru 2000, Simap (C‑303/98, Ġabra p. I-7963), id-digriet tat-3 ta’ Lulju 2001, CIG (C‑241/99,
Ġabra p. I‑5139), u s-sentenza tad-9 ta’ Settembru 2003, Jaeger (C‑151/02, Ġabra p. I‑8389).
Issa, minn din il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja preċedenti għall-fatti tal-kawża prinċipali jirriżulta b’mod ċar li
l-ħin tax-xogħol li jikkorrispondi għal emerġenzi u għall-perijodi ta’ permanenza mwettqa mill-persunal skont is-sistema tal-preżenza
fiżika tal-ħaddiem ikkonċernat fil-post tax-xogħol jifforma parti mill-kunċett ta’ “ħin tax-xogħol” fis-sens tad-Direttiva 2003/88
u li, għaldaqstant, din tipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprovdi ħin medju ta’ xogħol fil-ġimgħa li, peress li jinkludi
tali perijodi ta’ emerġenza u ta’ permanenza, jeċċedi l-limitu massimu fil-ġimgħa previst fl-Artikolu 6(b) tal-imsemmija direttiva
(ara s‑sentenza Simap, iċċitata iktar ’il fuq, punti 46 sa 52; id-digriet CIG, iċċitat iktar ’il fuq, punti 33 u 34, kif ukoll
is-sentenza Jaeger, iċċitata iktar ’il fuq, punti 68 sa 71, 78 u 79).
Barra minn hekk, fis-sentenza tagħha Pfeiffer
et
, iċċitata iktar ’il fuq, il-Qorti tal-Ġustizzja reġgħet tenniet fil-5 ta’ Ottubru 2004, jiġifieri matul il-perijodu inkwistjoni
fil-kawża prinċipali, l-imsemmija ġurisprudenza dwar il-perijodi ta’ permanenza maħduma minn ħaddiema li jaqgħu, bħal f’dan
il-każ, fis-settur tal-protezzjoni ċivili.
Barra minn hekk, dejjem f’dan l-istess perijodu, il-Qorti tal-Ġustizzja, fid-dawl tal-ġurisprudenza kollha msemmija fil-punti
53 sa 55 ta’ din is-sentenza u billi din il-kwistjoni tal-kunċett ta’ “ħin tax-xogħol” fis-sens tad-Direttiva 2003/88 ma tagħti
lok għal ebda dubju raġonevoli, adottat fl-14 ta’ Lulju 2005, skont l‑Artikolu 104(3) tar-Regoli tal-Proċedura tagħha, id-digriet
Personalrat der Feuerwehr Hamburg, iċċitat iktar ’il fuq, fejn hija ddeċidiet li l-attivitajiet eżerċitati mill-forzi ta’
intervent tas-servizz pubbliku tal-pompieri – salv fil-każ ta’ ċirkustanzi eċċezzjonali li ma japplikawx fil-kawża prinċipali
– jaqgħu taħt il‑kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2003/88, b’mod li, bħala regola, l‑Artikolu 6(b) tal‑imsemmija direttiva
jipprekludi li jinqabeż il-limitu ta’ 48 siegħa stabbilit bħala ħin massimu ta’ xogħol fil-ġimgħa, inklużi s-servizzi ta’
emerġenza (ara s-sentenza Fuß, iċċitata iktar ’il fuq, punt 44).
F’dawn il-kundizzjonijiet, għandu jiġi kkonstatat li billi n-nuqqas ta’ osservanza tar-rekwiżiti tal-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88
fil-perijodu inkwistjoni fil-kawża prinċipali sar bi ksur manifest tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, dan għandu jiġi
kkunsidrat bħala li jikkostitwixxi ksur suffiċjentement serju tad-dritt tal-Unjoni u, għaldaqstant, it-tieni kundizzjoni li
għandha tiġi sodisfatta sabiex tiġi rikonoxxuta l-eżistenza ta’ dritt għal kumpens hija wkoll sodisfatta fil-kawża prinċipali.
Fl-aħħar nett, għal dak li jirrigwarda t-tielet kundizzjoni sabiex tiġi stabbilita r‑responsabbiltà tal-Istat minħabba ksur
tad-dritt tal-Unjoni, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika jekk, kif jidher li jirriżulta mill-proċess ippreżentat
lill-Qorti tal-Ġustizzja, teżistix rabta kawżali diretta bejn l-imsemmi ksur tal-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88 u d-dannu
subit minn G. Fuß, li jirriżulta mit-telf tal-ħin ta’ mistrieħ li kien jibbenefika minnu li kieku l-ħin massimu ta’ xogħol
fil-ġimgħa previst f’din id-dispożizzjoni kien ġie osservat.
Għaldaqstant, jidher li, bla ħsara għall-verifiki li jridu jsiru mill-qorti tar-rinviju, il-kundizzjonijiet stabbiliti mill-ġurisprudenza
tal-Qorti tal-Ġustizzja għall-għoti ta’ dritt għal kumpens fil-kawża prinċipali huma sodisfatti, liema fatt il-gvern Ġermaniż
stess ammetta matul is-seduta.
Skont il-ġurisprudenza ċċitata fil-punt 46 ta’ din is-sentenza, il-kumpens għad-dannu kkawżat lil individwu jista’ jingħata
minn korp ta’ dritt pubbliku, bħal, fil-kawża prinċipali, l-iStadt Halle jew il-Land Sachsen-Anhalt, meta dan id-dannu ġie
kkawżat minħabba miżuri interni meħuda minn dan tal-aħħar bi ksur tad-dritt tal-Unjoni. Barra minn hekk, id-dritt tal-Unjoni
ma jipprekludix li r-responsabbiltà ta’ tali korp ta’ dritt pubbliku li jagħti kumpens għad-dannu kkawżat lil individwu minħabba
tali miżuri tista’ tiġi applikata minbarra dik tal-Istat Membru nnifsu (ara, f’dan is-sens, is-sentenza Haim, iċċitata iktar
’il fuq, punts 31 u 32).
F’dan ir-rigward, għandu jiġi mfakkar li, bla ħsara għad-dritt għal kumpens li huwa msejjes direttament fuq id-dritt tal-Unjoni,
meta huma sodisfatti t-tliet kundizzjonijiet imfakkra fil-punt 47 ta’ din is-sentenza, huwa fil-kuntest tad-dritt nazzjonali
tar-responsabbiltà li l-Istat għandu jagħti kumpens għall-konsegwenzi tad-dannu kkawżat, sakemm il-kundizzjonijiet stabbiliti
mil-leġiżlazzjonijiet nazzjonali fil-qasam tal-kumpens għad-danni ma jkunux inqas favorevoli minn dawk dwar talbiet simili
ta’ natura interna (prinċipju ta’ ekwivalenza) u ma jistgħux ikunu tali li jrendu l-ksib tal-kumpens impossibbli jew diffiċli
ħafna fil-prattika (prinċipju ta’ effettività) (sentenzi Köbler, iċċitata iktar ’il fuq, punt 58; tat-13 ta’ Marzu 2007, Test
Claimants in the Thin Cap Group Litigation, C‑524/04, Ġabra p. I‑2107, punt 123, kif ukoll Transportes Urbanos y Servicios
Generales, iċċitata iktar ’il fuq, punt 31).
Għaldaqstant, ir-risposta li għandha tingħata għall-ewwel domanda hija li ħaddiem, bħal G. Fuß fil-kawża prinċipali, li ħadem,
bħala pompier impjegat f’dipartiment ta’ intervent li jaqa’ fis-settur pubbliku, ħin medju ta’ xogħol fil-ġimgħa li jaqbeż
dak previst fl-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88, jista’ jinvoka d-dritt tal-Unjoni sabiex jistabbilixxi r-responsabbiltà
tal-awtoritajiet tal-Istat Membru kkonċernat bl-għan li jikseb il-kumpens għad-dannu kkawżat minħabba l-ksur ta’ din id-dispożizzjoni.

Fuq it-tieni domanda
Permezz tal-ewwel parti tat-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk id-dritt tal-Unjoni jipprekludix leġiżlazzjoni
nazzjonali, bħal dik fil-kawża prinċipali, li tissuġġetta d-dritt għal ħaddiem li jaqa’ fis-settur pubbliku li jikseb kumpens
għad-dannu kkawżat minħabba l-ksur, mill-awtoritajiet tal-Istat Membru kkonċernat, ta’ regola tad-dritt tal-Unjoni, f’dan
il-każ l-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88, għall-kundizzjoni supplimentari tal-eżistenza ta’ nuqqas attribwibbli lill-persuna
li timpjega. Permezz tat-tieni parti ta’ din l-istess domanda, hija tistaqsi jekk dan id-dritt għal kumpens jistax jiġi suġġett
għall-obbligu li ssir talba minn qabel lill-persuna li timpjega sabiex tinkiseb l-osservanza ta’ din id‑dispożizzjoni.
Fuq il-kundizzjoni dwar l-eżistenza ta’ nuqqas attribwibbli lill-persuna li timpjega
Għandu jiġi mfakkar li, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-tliet kundizzjonijiet imsemmija fil-punt 47 ta’
din is-sentenza huma biżżejjed sabiex jiġi stabbilit dritt għal kumpens favur individwi (ara s-sentenzi ċċitati iktar ’il
fuq Brasserie du pêcheur u Factortame, punt 66, kif ukoll Köbler, punt 57).
Minn dan jirriżulta li, għalkemm id-dritt tal-Unjoni ma jeskludix li r‑responsabbiltà tal-Istat għal ksur ta’ dan id-dritt
tista’ tiġi stabbilita f’kundizzjonijiet inqas restrittivi abbażi tad-dritt nazzjonali (ara s-sentenza Test Claimants in the
Thin Cap Group Litigation, iċċitata iktar ’il fuq, punt 115 u l-ġurisprudenza ċċitata), huwa min-naħa l-oħra jipprekludi li
din timponi kundizzjonijiet supplimentari f’dan ir-rigward.
Għaldaqstant, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li, għalkemm ċerti elementi oġġettivi u suġġettivi li, fil-kuntest ta’
sistema legali nazzjonali, jistgħu jkollhom konnessjoni mal-kunċett ta’ nuqqas u jistgħu jkunu rilevanti, fid-dawl tal-ġurisprudenza
mfakkra fil-punt 51 ta’ din is-sentenza, sabiex jiġi evalwat jekk ksur tad-dritt tal-Unjoni huwiex suffiċjentement serju jew
le, xorta jibqa’ l-fatt li l‑obbligu li jingħata kumpens għad-danni kkawżati lill-individwi ma jistax ikun suġġett għal kundizzjoni
bbażata fuq il-kunċett ta’ nuqqas li jmur lil hinn mill-ksur suffiċjentement serju tad-dritt tal-Unjoni. Fil-fatt, ir-rekwiżit
ta’ tali kundizzjoni supplimentari jkollu l-effett li jikkontesta d-dritt għal kumpens ibbażat fuq is-sistema legali tal-Unjoni
(ara s-sentenzi ċċitati iktar ’il fuq Brasserie du pêcheur u Factortame, punti 78 sa 80, kif ukoll Haim, punt 39).
Issa, dan ikun il-każ meta kundizzjoni tistipula, f’kawża bħal dik prinċipali, li d‑dritt għal kumpens għall-ksur tad-dritt
tal-Unjoni hija suġġetta għall-prova tal-eżistenza ta’ nuqqas partikolari, bħal nuqqas intenzjonali jew ta’ negliġenza, imwettaq
mill-persuna li timpjega, f’dan il-każ l-iStadt Halle, meta, kif jirriżulta mill-punti 51 sa 58 ta’ din is-sentenza, l-ArbZVO-FW 1998
tikkostitwixxi fiha nnifisha ksur suffiċjentement serju tad-dritt tal-Unjoni.
Madankollu, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tiddetermina, fil-kuntest tal-kawża li tressqet quddiemha, jekk tali kundizzjoni
supplimentari hija fil-fatt prevista fil-leġiżlazzjoni nazzjonali, billi l-Gvern Ġermaniż indika, kemm fl-osservazzjonijiet
bil-miktub tiegħu kif ukoll waqt is-seduta, li n-nuqqas min-naħa tal-persuna li timpjega bl-ebda mod ma jikkostitwixxi, skont
id-dritt nazzjonali, kundizzjoni għad-dritt għal kumpens.
Għaldaqstant, ir-risposta li għandha tingħata għall-ewwel parti tat-tieni domanda hija li d-dritt tal-Unjoni jipprekludi leġiżlazzjoni
nazzjonali, bħal dik fil-kawża prinċipali, li tissuġġetta, liema fatt għandu jiġi vverifikat mill-qorti tar-rinviju, id‑dritt
għal ħaddiem fis-settur pubbliku li jikseb kumpens għad-dannu kkawżat minħabba l-ksur, mill-awtoritajiet tal-Istat Membru
kkonċernat, ta’ regola tad-dritt tal-Unjoni, f’dan il-każ l-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88, għal kundizzjoni bbażata
fuq il-kunċett ta’ nuqqas li jmur lil hinn mill-ksur suffiċjentement serju tal-imsemmi dritt.
Fuq il-kundizzjoni dwar l-obbligu li ssir talba minn qabel lill-persuna li timpjega
Skont l-iStadt Halle u l-Gvern Ġermaniż, il-kundizzjoni li tgħid li talba minn qabel għandha tiġi indirizzata lill-persuna
li timpjega, li l-oriġini tagħha tinsab fil-ġurisprudenza nazzjonali, hija ġġustifikata mill-fatt li d-dritt ta’ kull uffiċjal
li jikseb kumpens permezz ta’ ħin liberu meta l-ħin tax-xogħol tiegħu jkun qabeż dak legalment permess huwa bbażat fuq il-prinċipju
ta’
bona fide
fis-sens tal-Artikolu 242 tal-BGB u, għalhekk, huwa parti integrali tar-relazzjoni ta’ fiduċja kif ukoll ta’ servizz li teżisti
bejn l-uffiċjal u l-entità pubblika li timpjega. Dan ir‑rekwiżit jagħti l-possibbiltà lil din tal-aħħar li torganizza lilha
nnifisha sabiex tosserva dan l-obbligu ta’ kumpens u temenda konsegwentement l-iskeda tax-xogħol. L-iStadt Halle jżid f’dan
ir-rigward li l-imsemmi rekwiżit jirrifletti r-rieda tal-leġiżlatur nazzjonali li jevita, sabiex jiżgura l-kontinwità tas-servizz
pubbliku, l-akkumulazzjoni ta’ numru kbir ta’ sigħat ta’ ħin liberu bħala kumpens.
F’dan ir-rigward, għandu jiġi mfakkar li, hekk kif jirriżulta mill-ġurisprudenza ċċitata fil-punt 62 ta’ din is-sentenza,
huma l-Istati Membri, fin-nuqqas ta’ dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni f’dan il-qasam, li għandhom jirregolaw ir-regoli
proċedurali tar-rimedji ġudizzjarji intiżi sabiex jiġu protetti d‑drittijiet li l-individwi jinvokaw mid-dritt tal-Unjoni,
sa fejn dawn ir-regoli josservaw il-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività (ara s‑sentenzi tal-14 ta’ Diċembru 1995,
Peterbroeck, C‑312/93, Ġabra p. I‑4599, punt 12; Impact, iċċitata iktar ’il fuq, punt 46, u tad-29 ta’ Ottubru 2009, Pontin,
C‑63/08, Ġabra p. I‑10467, punt 43).
F’dan il-każ, għal dak li jirrigwarda l-osservanza tal-prinċipju ta’ ekwivalenza, mill-elementi mogħtija lill-Qorti tal-Ġustizzja
jirriżulta li, kif isostni l-Gvern Ġermaniż, ir-rekwiżit ta’ talba minn qabel indirizzata lill-persuna li timpjega, peress
li hija bbażata fuq il-prinċipju ta’
bona fide
previst fl-Artikolu 242 tal-BGB, jidher li jikkonċerna, liema fatt għandu madankollu jiġi vverifikat mill-qorti tar-rinviju,
ir‑rikorsi kollha ppreżentati mill-uffiċjali kontra l-persuna li timpjegahom intiżi għal kumpens għad-dannu subit, kemm meta
dan jirriżulta minn ksur tad-dritt nazzjonali jew ksur tad-dritt tal-Unjoni.
Min-naħa l-oħra, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk din il-kundizzjoni tmurx kontra l‑prinċipju ta’ effettività peress li
tista’ tirrendi l-implementazzjoni tad-dritt tal-Unjoni eċċessivament diffiċli.
F’dan ir-rigward, għandu jiġi mfakkar li, għal dak li jirrigwarda l‑implementazzjoni tar-rimedji legali disponibbli sabiex
tiġi stabbilita r‑responsabbiltà ta’ Stat Membru għall-ksur tad-dritt tal-Unjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li
l-qorti nazzjonali tista’ tivverifika jekk il-persuna leża kinitx raġonevolment diliġenti sabiex tevita d-danni jew tillimita
l-portata tagħhom u jekk, b’mod partikolari, hija rrikorrietx fil-ħin għar-rimedji legali kollha li kienu disponibbli għaliha
(sentenzi Brasserie du pêcheur u Factortame, iċċitata iktar ’il fuq, punt 84; Test Claimants in the Thin Cap Group Litigation,
iċċitata iktar ’il fuq, punt 124, kif ukoll tal-24 ta’ Marzu 2009, Danske Slagterier, C-445/06, Ġabra p. I-2119, punt 60).
Fil-fatt, skont prinċipju ġenerali komuni għas-sistemi legali tal-Istati Membri, il‑persuna leża, sabiex tevita li jkollha
tbati hija stess id-danni, għandha tagħti prova ta’ diliġenza raġonevoli sabiex tillimita l-portata tad-danni (sentenzi tad-19
ta’ Mejju 1992, Mulder
et
vs Il-Kunsill u Il-Kummissjoni, C‑104/89 u C‑37/90, Ġabra p. I‑3061, punt 33, Brasserie du pêcheur u Factortame, iċċitata
iktar ’il fuq, punt 85, kif ukoll Danske Slagterier, iċċitata iktar ’il fuq, punt 61).
Madankollu, mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li l-obbligu li l‑persuni leżi jkunu sistematikament irrikorrew
għar-rimedji legali kollha għad-dispożizzjoni tagħhom imur kontra l-prinċipju ta’ effettività meta dan iġib miegħu diffikultajiet
eċċessivi jew ma jkunx jista’ jkun meħtieġ minnhom b’mod raġonevoli (sentenza Danske Slagterier, iċċitata iktar ’il fuq, punt 62).
Għaldaqstant, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li l-eżerċizzju tad-drittijiet li d‑dispożizzjonijiet direttament applikabbli
tad-dritt tal-Unjoni jagħtu lill-individwi jsir impossibbli jew eċċessivament diffiċli jekk it-talbiet tagħhom għal kumpens
ibbażati fuq il-ksur ta’ dan id-dritt kellhom jiġu miċħuda jew imnaqqsa għar-raġuni biss li l-individwi ma talbux li jibbenefikaw
mid-dritt mogħti mid-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni, u li l-liġi nazzjonali rrifjutatilhom, sabiex jikkontestaw ir-rifjut
tal-Istat Membru permezz tar-rimedji legali previsti għal dan l-għan, billi jinvokaw is-supremazija u l-effett dirett tad-dritt
tal-Unjoni (ara s‑sentenzi tat-8 ta’ Marzu 2001, Metallgesellschaft
et
, C‑397/98 u C‑410/98, Ġabra p. I‑1727, punt 106, kif ukoll Danske Slagterier, iċċitata iktar ’il fuq, punt 63).
F’dan il-każ, għandu jiġi mfakkar li, kif jirriżulta mill-punt 33 ta’ din is-sentenza, l-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88,
intiż sabiex jiggarantixxi protezzjoni effikaċji tas-siġurtà u tas-saħħa tal-ħaddiema billi jiżgura fil-konfront tagħhom il‑benefiċċju
effettiv ta’ ħin massimu ta’ xogħol fil-ġimgħa kif ukoll ta’ perijodi minimi ta’ mistrieħ, jikkostitwixxi regola tad-dritt
soċjali tal-Unjoni li għandha importanza partikolari u li minnha, fin-nuqqas tal-implementazzjoni tal-Artikolu 22(1) ta’ din
id-direttiva, il-persuna li timpjega ma tistax tidderoga fir-rigward ta’ ħaddiem bħal G. Fuß.
Issa, hekk kif diġà ddeċidiet il-Qorti tal-Ġustizzja, il-ħaddiem għandu jiġi kkunsidrat bħala l-parti dgħajfa fir-relazzjoni
ta’ impjieg, b’tali mod li huwa neċessarju li tiġi evitata sitwazzjoni fejn il-persuna li timpjega tgawdi mill-fakultà li
timponi fuqu restrizzjoni tad-drittijiet tiegħu (ara, f’dan is-sens, is-sentenza Pfeiffer
et
, iċċitata iktar ’il fuq, punt 82).
Fil-fatt, fid-dawl ta’ din is-sitwazzjoni ta’ dgħjufija, tali ħaddiem jista’ jiġi skoraġġut milli jinvoka espliċitament id-drittijiet
tiegħu fir-rigward tal-persuna li timpjegah meta t-talba għal dawn tista’ tesponih għal miżuri meħuda minn din tal-aħħar ta’
natura li jaffettwaw ir-relazzjoni ta’ impjieg għad-detriment ta’ dan il‑ħaddiem.
Għaldaqstant, fil-kawża prinċipali, ma huwiex ikkontestat li, kif jirriżulta mid-deċiżjoni tar-rinviju, l-iStadt Halle avża
immedjatament lill-impjegati tiegħu li huwa kien ser jittrasferixxi ħaddiema li jinvokaw drittijiet li jirriżultaw mid-Direttiva 2003/88
u, meta G. Fuß talab lill-persuna li timpjegah, billi jinvoka d-digriet Personalrat der Feuerwehr Hamburg, iċċitat iktar ’il
fuq, sabiex il-ħin massimu ta’ xogħol fil-ġimgħa previst fl-Artikolu 6(b) tal-imsemmija direttiva jiġi osservat fid-dipartiment
ta’ intervent li fih kien impjegat, huwa ġie ttrasferit kontra r-rieda tiegħu u b’effett immedjat lejn dipartiment ieħor.
Barra minn hekk, għandu jiġi enfasizzat li, f’kawża bħal dik prinċipali, li tittratta ksur minn entità li timpjega fis-settur
pubbliku ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni li għandha effett dirett, l-obbligu għall-ħaddiema kkonċernati li jindirizzaw
lill-persuna li timpjegahom, sabiex jiksbu kumpens għad-dannu kkawżat minħabba l-ksur ta’ tali dispożizzjoni, talba minn qabel
sabiex jitwaqqaf dan il-ksur, għandu bħala effett li jippermetti lill-awtoritajiet tal-Istat Membru kkonċernat ipoġġu sistematikament
fuq l-individwi r-responsabbiltà li jiżguraw l-osservanza ta’ tali regoli, billi joffri lil dawn l-awtoritajiet, skont il-każ,
il-possibbiltà li jeżentaw lilhom infushom mill-osservanza tagħhom meta tali talba ma ssirx.
Issa, kif osservaw ġustament G. Fuß u l-Kummissjoni, l-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88, mhux talli ma jirrikjedix li l-ħaddiema
kkonċernati jitolbu lill-persuna li timpjegahom sabiex tosserva r-rekwiżiti minimi previsti minn din id‑dispożizzjoni, iżda
jobbliga lil din tal-aħħar, meta d-dritt nazzjonali jimplementa d-deroga prevista fl-Artikolu 22 tal-istess direttiva, sabiex
tikseb il‑kunsens individwali, espress b’mod espliċitu u liberu, tal-imsemmi ħaddiem għar-rinunzja tad-drittijiet mogħtija
minn dan l-Artikolu 6(b) (ara s-sentenza Pfeiffer
et
, iċċitata iktar ’il fuq, punti 82 u 84).
Barra minn hekk, għandu jiġi mfakkar li, skont il-ġurisprudenza, u kif jirriżulta diġà mill-punti 39 u 40 ta’ din is-sentenza,
meta jiġu sodisfatti l-kundizzjonijiet meħtieġa sabiex id-dispożizzjonijiet ta’ direttiva jkunu jistgħu jiġu invokati mill-individwi
quddiem il-qrati nazzjonali, l-awtoritajiet kollha tal-Istati Membri, inklużi l-awtoritajiet deċentralizzati, bħal-Länder,
l-ibliet u l-komuni, skont il-każ, fil-kwalità tagħhom bħala entità pubblika li timpjega, huma obbligati, minħabba dan il-fatt
biss, japplikawhom (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi ċċitati iktar ’il fuq Costanzo, punti 30 sa 33, kif ukoll Fuß, punti 61
u 63).
F’dawn il-kundizzjonijiet, għandu jiġi kkunsidrat li ma jkunx raġonevoli li l‑ħaddiem, li, bħal G. Fuß, sofra dannu minħabba
l-ksur mill-persuna li timpjegah tad-drittijiet mogħtija mill-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88, jiġi rikjest jagħmel talba
minn qabel lill-persuna li timpjegah sabiex ikollu d-dritt jikseb il-kumpens għal dan id-dannu.
Minn dan jirriżulta li r-rekwiżit ta’ tali talba minn qabel imur kontra l-prinċipju ta’ effettività.
F’dan ir-rigward, l-iStadt Halle ma jistax jiġġustifika l-imsemmi rekwiżit bix-xewqa li tiġi evitata l-akkumulazzjoni ta’
numbru kbir ta’ sigħat ta’ ħin liberu bħala kumpens, meta l-osservanza sħiħa tad-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88
hija biżżejjed sabiex twaqqaf tali akkumulazzjoni.
Barra minn hekk, il-Gvern Ġermaniż huwa żbaljat meta jipprova jistabbilixxi analoġija bejn il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni
fil-kawża prinċipali u l‑ewwel inċiż tal-Artikolu 91(2) tar-Regolamenti tal-Persunal tal-Unjoni Ewropea. Fil-fatt, ir-rekwiżit
tal-preżentazzjoni minn qabel ta’ talba quddiem l-Awtorità tal-Ħatra previst f’din id-dispożizzjoni bħala kundizzjoni ta’
ammissibbiltà tar-rikorsi ppreżentati mill-uffiċjali tal-Unjoni jirrigwarda l-eżerċizzju ta’ rimedju kontra att individwali
li jikkawża preġudizzju adottat mill-istess awtorità u mhux, bħal f’dan il-każ, it-tqegħid inkwistjoni ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali
li kkawżat dannu lill-individwi billi tikser id-dritt tal-Unjoni, li l-osservanza tiegħu għandha tiġi żgurata, kif jirriżulta
mill-punti 83 sa 85 ta’ din is-sentenza, mill-Istati Membri nnifishom mingħajr ma jagħtu dan l-obbligu lil dawn l-individwi.
Konsegwentement, ir-risposta li għandha tingħata għat-tieni parti tat-tieni domanda hija li d-dritt tal-Unjoni jipprekludi
leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li tissuġġetta d-dritt ta’ ħaddiem fis-settur pubbliku
li jikseb kumpens għad-dannu subit mill-ksur, mill-awtoritajiet tal-Istat Membru kkonċernat, tal-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88
għall-kundizzjoni li ssir talba minn qabel lill-persuna li timpjegah sabiex jikseb l-osservanza ta’ din id‑dispożizzjoni.

Fuq it-tielet u r-raba’ domanda
Permezz tat-tielet u r-raba’ domanda tagħha, li għandhom jiġu eżaminati flimkien, il-qorti tar-rinviju tistaqsi dwar x’tip
ta’ dritt għal kumpens għandu jingħata kif ukoll dwar il-metodu kif l-imsemmi kumpens għandu jiġi kkalkolat.
Għal dak li jirrigwarda l-forma u l-metodu ta’ kalkolu tal-kumpens għad-dannu, għandu jiġi enfasizzat li l-kumpens għad-danni
kkawżati lill-individwi minħabba ksur tad-dritt tal-Unjoni għandu jkun xieraq għad-dannu subit, ta’ natura li jiżgura protezzjoni
effettiva tad-drittijiet tagħhom (sentenza Brasserie du pêcheur u Factortame, iċċitata iktar ’il fuq, punt 82).
Kif jirriżulta diġà mill-punt 62 ta’ din is-sentenza, fin-nuqqas ta’ dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni f’dan il-qasam,
hija s-sistema legali nazzjonali ta’ kull Stat Membru, bil-kundizzjoni li jiġu osservati l-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’
effettività, li għandha tistabbilixxi l-kriterji li jippermettu li tiġi ddeterminata l‑portata tal-kumpens (sentenza Brasserie
du pêcheur u Factortame, iċċitata iktar ’il fuq, punt 83).
Minn dan jirriżulta li huwa d-dritt nazzjonali tal-Istati Membri li għandu, billi josserva ż-żewġ prinċipji msemmija fiż-żewġ
punti preċedenti, minn naħa, jiddetermina jekk il-kumpens għad-dannu kkawżat lil individwu minħabba l-ksur tad-dispożizzjonijiet
tad-Direttiva 2003/88 għandux jiġi affettwat mill-għoti ta’ ħin liberu supplimentari jew ta’ kumpens finanzjarju u, min-naħa
l-oħra, jiddefinixxi r-regoli li jirrigwardaw il-metodu ta’ kalkolu ta’ dan il-kumpens.
Għal dak li jirrigwarda b’mod iktar partikolari l-forma li għandu jkollu l-kumpens għad-dannu, għandu jiġi enfasizzat li,
billi la l-għoti ta’ ħin liberu u lanqas dak ta’ kumpens finanzjarju jidhru li ser jirrendu fil-prattika tali kumpens impossibbli
jew eċċessivament diffiċli, il-qorti tar-rinviju jkollha b’mod partikolari tiżgura li l‑modalità ta’ kumpens magħżula tosserva
l-prinċipju ta’ ekwivalenza evalwat fid-dawl tal-kumpens mogħti mill-qrati nazzjonali fil-kuntest ta’ talbiet jew azzjonijiet
simili bbażati fuq id-dritt nazzjonali.
F’dan ir-rigward għandu jiġi ppreċiżat li, kuntrarjament għal dak li jsostnu G. Fuß u l-Kummissjoni, billi d-Direttiva 2003/88
ma fiha ebda ħjiel dwar il-kumpens għad-dannu subit minħabba l-ksur tad-dispożizzjonijiet tagħha, ma jistax jiġi dedott li
d-dritt tal-Unjoni tippreferi waħda jew l-oħra mill-forom ta’ kumpens.
F’kull każ, għal dak li jirrigwarda l-perijodi ta’ referenza previsti fl-Artikoli 16 sa 19 tad-Direttiva 2003/88 għall-applikazzjoni
tal-Artikolu 6(b) tagħha sabiex jiġi ddeterminat il-ħin medju ta’ xogħol fil-ġimgħa, dawn ma jistgħu jkollhom ebda rilevanza
f’kawża bħal dik prinċipali, peress li, anki jekk dawn id-dispożizzjonijiet għandhom f’dan ir-rigward effett dirett (sentenza
Simap, iċċitata iktar ’il fuq, punt 70), huwa paċifiku li l-perijodi ta’ referenza kollha inkwistjoni kienu skadew għal dak
li jirrigwarda l-perijodu msemmi fit-talba għal kumpens magħmula minn G. Fuß fil-kawża prinċipali.
Konsegwentement, ir-risposta li għandha tingħata għat-tielet u r-raba’ domanda hija li l-kumpens, li huwa r-responsabbiltà
tal-awtoritajiet tal-Istati Membri, għad-danni li dawn ikkawżaw lill-individwi bi ksur tad-dritt tal-Unjoni għandu jkun xieraq
għad-dannu subit. Fin-nuqqas ta’ dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni f’dan il-qasam, huwa d-dritt nazzjonali kkonċernat
li għandu jistabbilixxi, fl-osservanza tal-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività, jekk id-dannu subit minn ħaddiem,
bħal G. Fuß fil-kawża prinċipali, minħabba l-ksur ta’ regola tad-dritt tal-Unjoni għandux jiġi kkumpensat bl-għoti lil dan
tal-aħħar ta’ ħin liberu supplimentari jew ta’ kumpens finanzjarju, kif ukoll, min-naħa l-oħra, ir-regoli li jirrigwardaw
il‑metodu ta’ kalkolu ta’ dan il-kumpens. Il-perijodi ta’ referenza previsti fl-Artikoli 16 sa 19 tad-Direttiva 2003/88 huma
irrilevanti f’dan ir-rigward.

Fuq il-ħames domanda
Fid-dawl ta’ dak li ġie indikat fil-punt 32 ta’ din is-sentenza, ir-risposta li għandha tingħata għall-ħames domanda hija
li r-risposti mogħtija għad-domandi magħmula mill-qorti tar-rinviju huma identiċi, kemm jekk il-fatti tal-kawża prinċipali
jaqgħu taħt id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 93/104 jew taħt dawk tad-Direttiva 2003/88.

Fuq l-ispejjeż
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in‑natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti
tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet
lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (It-Tieni Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
1)
Ħaddiem, bħal G. Fuß fil-kawża prinċipali, li ħadem, bħala pompier impjegat f’dipartiment ta’ intervent li jaqa’ fis-settur
pubbliku, ħin medju ta’ xogħol fil-ġimgħa li jaqbeż dak previst fl-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88 tal-Parlament Ewropew
u tal-Kunsill, tal-4 ta’ Novembru 2003, li tikkonċerna ċerti aspetti tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol, jista’ jinvoka
d-dritt tal-Unjoni sabiex jistabbilixxi r‑responsabbiltà tal-awtoritajiet tal-Istat Membru kkonċernat bl-għan li jikseb il-kumpens
għad-dannu kkawżat minħabba l-ksur ta’ din id‑dispożizzjoni.
2)
Id-dritt tal-Unjoni jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik fil-kawża prinċipali:
–
li tissuġġetta, liema fatt għandu jiġi vverifikat mill-qorti tar-rinviju, id-dritt għal ħaddiem fis-settur pubbliku li jikseb
kumpens għad-dannu kkawżat minħabba l-ksur, mill-awtoritajiet tal-Istat Membru kkonċernat, ta’ regola tad-dritt tal-Unjoni,
f’dan il-każ l-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88, għal kundizzjoni bbażata fuq il-kunċett ta’ nuqqas li jmur lil hinn mill-ksur
suffiċjentement serju tal-imsemmi dritt, u
–
li tissuġġetta d-dritt ta’ ħaddiem fis-settur pubbliku li jikseb kumpens għad-dannu subit mill-ksur, mill-awtoritajiet tal-Istat
Membru kkonċernat, tal-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88 għall-kundizzjoni li ssir talba minn qabel lill-persuna li timpjegah
sabiex jikseb l-osservanza ta’ din id-dispożizzjoni.
3)
Il-kumpens, li huwa r-responsabbiltà tal-awtoritajiet tal-Istati Membri, għad-danni li dawn ikkawżaw lill-individwi bil-ksur
tad-dritt tal-Unjoni għandu jkun xieraq għad-dannu subit. Fin-nuqqas ta’ dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni f’dan il-qasam,
huwa d-dritt nazzjonali kkonċernat li għandu jistabbilixxi, fl-osservanza tal-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività,
jekk id-dannu subit minn ħaddiem, bħal G. Fuß fil-kawża prinċipali, minħabba l-ksur ta’ regola tad-dritt tal-Unjoni għandux
jiġi kkumpensat bl-għoti lil dan tal-aħħar ta’ ħin liberu supplimentari jew ta’ kumpens finanzjarju, kif ukoll, min-naħa l-oħra,
ir-regoli li jirrigwardaw il-metodu ta’ kalkolu ta’ dan il-kumpens. Il-perijodi ta’ referenza previsti fl-Artikoli 16 sa 19
tad-Direttiva 2003/88 huma irrilevanti f’dan ir-rigward.
4)
Ir-risposti mogħtija għad-domandi magħmula mill-qorti tar-rinviju huma identiċi, kemm jekk il-fatti tal-kawża prinċipali jaqgħu
taħt id‑dispożizzjonijiet tad-Direttiva tal-Kunsill 93/104/KE, tat-23 ta’ Novembru 1993, dwar xi aspetti tal-organizzazzjoni
tal-ħin tax-xogħol, kif emendata bid-Direttiva 2000/34/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tat-22 ta’ Ġunju 2000 jew taħt
dawk tad-Direttiva 2003/88.
Firem
*
Lingwa tal-kawża: il-Ġermaniż.