CELEX: 62020CJ0475
Rinviju għal deċiżjoni preliminari
Libertà ta’ stabbiliment
Restrizzjonijiet
Logħob tal-ażżard
Konċessjonijiet ta’ ġestjoni tal-logħob ipprattikat fuq apparat tal-logħob
Leġiżlazzjoni nazzjonali li timponi taxxa fuq il-konċessjonarji
Prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi

It-talbiet għal deċiżjoni preliminari jirrigwardaw l-interpretazzjoni tal-Artikoli 49 u 56 TFUE kif ukoll tal-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi.
Dawn it-talbiet tressqu fil-kuntest ta’ tilwim bejn Admiral Gaming Network Srl (Kawża C‑475/20), Cirsa Italia SpA (Kawża C‑476/20), Codere Network SpA (Kawża C‑477/20), Gamenet SpA (Kawża C‑478/20), NTS Network SpA (Kawża C‑479/20), Sisal Entertainment SpA (Kawża C‑480/20) u Snaitech SpA, li kienet Cogetech SpA u Snai SpA (Kawżi C‑481/20 u C‑482/20), kumpanniji li joperaw fis-settur tal-logħob tal-ażżard, minn naħa, u, min-naħa l-oħra, l-Agenzia delle Dogane e dei Monopoli (l-Aġenzija tad-Dwana u tal-Monopolji, l-Italja) (iktar ’il quddiem l-“ADM”) kif ukoll awtoritajiet Taljani oħrajn, dwar it-tnaqqis tal-kummissjonijiet li għandhom dritt għalihom l-operaturi li jeżerċitaw l-attività organizzata ta’ ġbir ta’ mħatri permezz ta’ apparat tal-logħob.
Il‑kuntest ġuridiku
L-Artikoli 1 sa 3 tad-decreto legislativo n. 496 Disciplina delle attività di giuoco (id-Digriet Leġiżlattiv Nru 496 dwar is-Sistema tal-Attivitajiet tal-Logħob) tal‑14 ta’ April 1948 (GURI Nru 118 tat‑22 ta’ Mejju 1948), jipprovdu:
“1.   L-organizzazzjoni u l-operat ta’ logħob tal-ħiliet u ta’ logħob ta’ tbassir li għalihom jitħallas kumpens ta’ kwalunkwe tip li jkun u li jippreżupponu l-ħlas ta’ valur monetarju għall-parteċipazzjoni fih huma rriżervati għall-Istat.
2.   L-organizzazzjoni u l-eżerċizzju tal-attivitajiet imsemmija fl-artikolu preċedenti huma fdati lill-Ministeru tal-Finanzi li jista’ jiżgura l-ġestjoni tagħhom kemm direttament kif ukoll permezz ta’ persuni fiżiċi jew ġuridiċi, li jagħtu garanziji adegwati fir-rigward tal-kapaċità tagħhom f’dan ir-rigward. F’dan it-tieni każ, l-ammont tar-remunerazzjoni dovuta lill-amministraturi u l-modalitajiet l-oħra tal-ġestjoni huma stabbiliti fi ftehimiet speċjali […]
3.   Id-dħul li joriġina mill-eżerċizzju tal-attivitajiet imsemmija fl-artikoli preċedenti għandu jitħallas f’entrata ta’ dħul iddedikata tal-Ministeru tal-Finanzi.”
Ir-Repubblika Taljana fdat il-ġestjoni tas-settur tal-logħob lill-ADM skont l-Artikolu 8 tad-decreto-legge n.°282 Disposizioni urgenti in materia di adempimenti comunitari e fiscali, di riscossione e di procedure di contabilità (id-Digriet-Liġi Nru 282 dwar Dispożizzjonijiet Urġenti fil-Qasam tal-Obbligi Komunitarji u Fiskali ta’ Rkupru u ta’ Proċedura ta’ Kontabbiltà) tal‑24 ta’ Diċembru 2002 (GURI Nru 301 tal‑24 ta’ Diċembru 2002).
L-Artikolu 110(6) tar-regio decreto n. 773 Approvazione del testo unico delle leggi di pubblica sicurezza (id-Digriet Irjali Nru 773 li Japprova t-Test Uniku tal-Liġijiet dwar is-Sigurtà Pubblika) tat‑18 ta’ Ġunju 1931 (GURI Nru 146 tas‑26 ta’ Ġunju 1931), fil-verżjoni tiegħu applikabbli għat-tilwim fil-kawżi prinċipali (iktar ’il quddiem id-“Digriet Irjali Nru 773 tat‑18 ta’ Ġunju 1931”), jipprovdi:
“Dawn li ġejjin għandhom jitqiesu bħala apparat tal-logħob legali:
a)
dawk li, filwaqt li għandhom attestazzjoni ta’ konformità mad-dispożizzjonijiet fis-seħħ maħruġa mill-Ministeru għall-Ekonomija u għall-Finanzi […] u huma marbuta b’mod obbligatorju man-network telematiku msemmi fl-Artikolu 14‑bis(4) tad-Digriet Nru 640 tal-President tar-Repubblika tas‑26 ta’ Ottubru 1972 […], huma attivati bl-introduzzjoni ta’ flus tal-metall jew bi strumenti ta’ ħlas elettroniku speċjali […], li fihom, minbarra l-element aleatorju, jeżistu wkoll elementi ta’ kompetenza […], bl-ispiża tal-logħba ma tkunx taqbeż il‑1 EUR, bit-tul minimu tal-logħba jkun ta’ erba’ sekondi u li jiddistribwixxu rebħ fi flus kontanti, kull wieħed ta’ valur li ma jaqbiżx il‑EUR 100, imħallsa mill-magna. Ir-rebħ, ikkalkolat mill-apparat b’mod mhux iddefinit minn qabel f’ċiklu totali ta’ massimu ta’ 140000 logħba, ma jistax ikun inqas minn 75 % tal-ammonti li ntlagħbu. Fi kwalunkwe każ, dan l-apparat ma jistax jirriproduċi l-logħba tal-poker jew ir-regoli fundamentali tagħha;
b)
dawk li jagħmlu parti min-network telematiku msemmi fl-Artikolu 14
bis
(4) tad-Digriet Nru 640 tal-President tar-Repubblika tas‑26 ta’ Ottubru 1972 […], li huma attivati esklużivament meta jkun hemm konnessjoni ma’ sistema ta’ trattament tan-network. Għal dan l-apparat, regolamenti tal-Ministru għall-Ekonomija u għall-Finanzi […] għandhom jiddefinixxu […]:
1)
l-ispiża u l-metodi ta’ ħlas ta’ kull lott;
2)
il-persentaġġ minimu tad-dħul li jrid jiġi allokat għar-rebħ;
3)
l-ammont massimu u l-modalitajiet għall-ġbir tar-rebħ;
4)
l-ispeċifikazzjonijiet ta’ immutabbiltà u ta’ sigurtà, relatati wkoll mas-sistema ta’ pproċessar li magħha huwa marbut dan l-apparat;
5)
is-soluzzjonijiet ta’ responsabbilizzazzjoni tal-ġugatur li għandhom jiġu adottati fuq l-apparat;
6)
it-tipi u l-karatteristiċi tal-istabbilimenti pubbliċi u punti oħra awtorizzati sabiex jiġbru l-logħob li fihom jista’ jiġi installat l-apparat imsemmi f’dan il-punt.”
L-Artikolu 14bis(4) tad-decreto del Presidente della Repubblica, n. 640 Imposta sugli spettacoli (id-Digriet tal-President tar-Repubblika Nru 640 dwar it-Taxxa fuq l-Ispettakli) tas‑26 ta’ Ottubru 1972 (GURI Nru 292 tal‑11 ta’ Novembru 1972, Suppliment Ordinarju għall-GURI Nru 2) jipprovdi, fir-rigward tal-ġestjoni ta’ dan l-apparat, li dan għandu b’mod obbligatorju jiġi konness ma’ network telematiku tal-amministrazzjoni maħluqa għal dan l-għan, u li “[k]onċessjonarju wieħed jew diversi [ta’ dan in-network] għandhom jintagħżlu, mhux iktar tard mit‑30 ta’ Ġunju 2004, permezz ta’ proċedura ta’ akkwist pubbliku u b’osservanza tad-dispożizzjonijiet nazzjonali u komunitarji”, u kull konċessjonarju jamministra n-network u l-apparat li huwa responsabbli għalihom konnessi ma’ dan in-network, inkambju għal kummissjoni.
Konformement ma’ din id-dispożizzjoni, ġiet imnedija proċedura għall-għażla ta’ konċessjonarji permezz ta’ sejħa għal offerti (GURI Nru 95, serje speċjali Nru 5 tat‑12 ta’ Awwissu 2011, p. 40), li l-punt II 1.5 tiegħu jipprovdi, fir-rigward tal-kummissjoni tal-konċessjonarju:
“[…] Il-konċessjoni tal-attivitajiet mogħtija b’konċessjoni timplika l-obbligu għall-konċessjonarju li jqiegħed għad-dispożizzjoni tat-Teżor Pubbliku u tal-Amministrazzjoni Awtonoma tal-Monopolji tal-Istat l-ammonti previsti bħala taxxa unika favur it-Teżor, it-tariffa ta’ konċessjoni u d-depożitu tal-garanzija f’perċentwali tal-imħatri miġbura. Il-konċessjonarju għandu dritt għal kummissjoni li tikkorrispondi għad-differenza bejn l-ammont miġbur mill-ġbir tal-imħatri u s-somom imsemmija iktar ’il fuq kif ukoll ir-rebħ li għandu jitqassam, ikkalkolat abbażi tal-limiti minimi previsti mil-leġiżlazzjoni fis-seħħ, u s-sehem dovut lit-terzi inkarigati mill-ġbir tal-imħatri.”
L-Artikolu 14 tal-legge n. 23 Delega al Governo recante disposizioni per un sistema fiscale più equo, trasparente e orientato alla crescita (il-Liġi Nru 23 dwar id-Delegazzjoni lill-Gvern dwar Miżuri għal Sistema Fiskali Iktar Ekwa, Trasparenti u Orjentata fuq it-Tkabbir) tal‑11 ta’ Marzu 2014 (GURI Nru 59 tat‑12 ta’ Marzu 2014), fil-verżjoni tiegħu applikabbli għat-tilwim fil-kawżi prinċipali (iktar ’il quddiem il-“Liġi Nru 23 tal‑11 ta’ Marzu 2014”), jipprovdi:
“1.   Il-Gvern huwa awtorizzat jimplimenta, permezz tad-digrieti leġiżlattivi previsti fl-Artikolu 1, ir-riorganizzazzjoni tad-dispożizzjonijiet fis-seħħ fil-qasam tal-logħob, billi jorganizza mill-ġdid ir-regoli kollha fis-seħħ fil-forma ta’ kodiċi tad-dispożizzjonijiet dwar il-logħob, bla ħsara għall-mudell organizzattiv ibbażat fuq is-sistema tal-liċenzja u tal-awtorizzazzjoni, sa fejn huwa indispensabbli għall-protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi, ta’ ordni u ta’ sigurtà pubblika, għall-konċiljazzjoni bejn l-interessi tat-Teżor Pubbliku u l-interessi lokali kif ukoll l-interess ġenerali fir-rigward tas-saħħa pubblika, għall-prevenzjoni tal-ħasil [money laundering] tad-dħul minn attivitajiet kriminali kif ukoll sabiex jiġi żgurat il-ħlas regolari tal-imposti tat-taxxa fuq il-logħob tal-ażżard.
2.   Ir-riorganizzazzjoni prevista fil-paragrafu 1 issir b’osservanza tal-prinċipji u tal-linji gwida li ġejjin:
[…]
g)
reviżjoni tar-remunerazzjonijiet u tal-kummissjonijiet dovuti lill-konċessjonarji u lill-operaturi l-oħra skont il-kriterju tal-progressività marbut mal-volum ta’ ġbir tal-imħatri;
[…]”
L-Artikolu 1(649) tal-legge n. 190 Disposizioni per la formazione del bilancio annuale e pluriennale dello Stato (legge di stabbilita 2015) (il-Liġi Nru 190 li Tistabbilixxi Dispożizzjonijiet għall-Formazzjoni tal-Baġit Annwali u Multiannwali tal-Istat (il-Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015)) tat‑23 ta’ Diċembru 2014 (GURI Nru 300 tad‑29 ta’ Diċembru 2014, Suppliment Ordinarju għall-GURI Nru 99) (iktar ’il quddiem il-“Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015”) impona taxxa annwali ta’ EUR 500 miljun fuq ir-riżorsi tal-Istat imqiegħda, bħala kummissjoni, għad-dispożizzjoni tal-konċessjonarji u operaturi oħrajn li jiżguraw l-amministrazzjoni tal-logħob u l-ġbir tal-imħatri f’isem l-Istat. Din id-dispożizzjoni hija fformulata kif ġej:
“Għall-finijiet ta’ parteċipazzjoni fl-għan ta’ konsolidazzjoni tal-finanzi pubbliċi u fl-istennija ta’ riorganizzazzjoni fil-fond tar-remunerazzjonijiet u tal-kummissjonijiet dovuti lill-konċessjonarji u lill-operaturi l-oħra fis-settur fil-kuntest tan-network ta’ ġbir tal-imħatri f’isem l-Istat, b’applikazzjoni tal-Artikolu 14(2)(g) tal-Liġi Nru 23 tal‑11 ta’ Marzu 2014, ir-riżorsi tal-Istat imqiegħda, bħala kummissjoni, għad-dispożizzjoni tal-konċessjonarji u tal-persuni li, skont ir-rwoli rispettivi tagħhom, joperaw fil-ġestjoni tal-logħob u l-ġbir tal-imħatri permezz tal-apparati msemmija fl-Artikolu 110(6) tad-Digriet Irjali Nru 773 tat‑18 ta’ Ġunju 1931 huma mnaqqsa b’ammont ta’ EUR 500 miljun fis-sena, sa mis-sena 2015. Konsegwentement, mill‑1 ta’ Jannar 2015:
a)
l-ammont totali ta’ mħatri miġbura permezz tal-apparati ċċitati iktar ’il fuq, nett tar-rebħ imħallas, għandu jitħallas lill-konċessjonarji mill-operaturi tas-settur. Il-konċessjonarji għandhom jikkomunikaw lill-[ADM] l-isem tal-operaturi fis-settur li ma jwettqux dan il-ħlas, b’mod partikolari għall-finijiet ta’ eventwali lment quddiem l-awtorità ġudizzjarja kompetenti;
b)
il-konċessjonarji, fil-kuntest tal-eżerċizzju tal-funzjonijiet pubbliċi fdati lilhom, minbarra dak li jitħallas lill-Istat ordinarjament, bħala taxxi u piżijiet oħra dovuti skont il-leġiżlazzjoni fis-seħħ u abbażi tal-ftehimiet ta’ konċessjoni, għandhom ukoll iħallsu, kull sena, is-somma ta’ EUR 500 miljun, bejn ix-xhur ta’ April u Ottubru ta’ kull sena, kull wieħed b’mod proporzjonali għan-numru ta’ apparati li ngħatawlu fil‑31 ta’ Diċembru 2014. In-numru ta’ apparati msemmija fl-Artikolu 110(6)(a) u (b) tad-Digriet Irjali Nru 773 tat‑18 ta’ Ġunju 1931 mogħti lil kull konċessjonarju kif ukoll il-modalitajiet li permezz tagħhom isir il-ħlas huma stabbiliti permezz ta’ deċiżjoni tad-direttur tal-[ADM], adottata sa mhux iktar tard mill‑15 ta’ Jannar 2015, wara eżami tad-data. Deċiżjoni simili ser tiġi adottata għall-modifika tan-numru ta’ apparati installati konformement ma’ dak li ntqal preċedentement, b’effett mill‑2016;
c)
il-konċessjonarji, fil-kuntest tal-eżerċizzju tal-funzjonijiet pubbliċi fdati lilhom, iqassmu bejn l-operaturi l-oħra fis-settur l-ammonti li jifdal, disponibbli għar-remunerazzjonijiet u għall-kummissjonijiet tagħhom, billi jinnegozjaw mill-ġdid il-kuntratti korrispondenti u billi jħallsu r-remunerazzjonijiet u l-kummissjonijiet esklużivament fir-rigward tal-konklużjoni tal-kuntratti nnegozjati mill-ġdid.”
Permezz tad-decreto n. 388, prot. n. 4076/RU, del Direttore dell’Agenzia delle dogane e dei monopoli (id-Digriet Nru 388, prot. N. 4076/RU, tad-Direttur tal-ADM) tal‑15 ta’ Jannar 2015, ġie rrilevat in-numru ta’ apparati marbuta ma’ kull konċessjonarju fil‑31 ta’ Diċembru 2014 u ġew illikwidati l-ammonti dovuti konsegwentement, permezz ta’ tqassim tal-oneru tat-taxxa bi pro rata skont in-numru ta’ apparati marbuta ma’ kull konċessjonarju. Konformement mal-Artikolu 3 ta’ dan id-digriet, kull konċessjonarju kellu jħallas 40 % tas-sehem tiegħu qabel it‑30 ta’ April 2015, u 60 % qabel il‑31 ta’ Ottubru 2015.
L-Artikolu 1(920) u (921) tal-legge n. 208 Disposizioni per la formazione del bilancio annuale et pluriennale dello Stato (legge di stabilità 2016) (il-Liġi Nru 208 dwar il-Baġit Annwali u Multiannwali tal-Istat (il-Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2016)) tat‑28 ta’ Diċembru 2015 (GURI Nru 302 tat‑30 ta’ Diċembru 2015, Suppliment Ordinarju għall-GURI Nru 70) (iktar ’il quddiem il-“Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2016”), billi ħassar l-Artikolu 1(649) tal-Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015, illimita l-portata ta’ din id-dispożizzjoni, u għalhekk it-taxxa, għas-sena 2015 (iktar ’il quddiem it-“taxxa tal‑2015”). Din id-dispożizzjoni hija fformulata kif ġej:
“920.   L-Artikolu 1(649) tal-[Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015] huwa mħassar.
921.   L-Artikolu 1(649) tal-[Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015] għandu jiġi interpretat fis-sens li t-tnaqqis annwali tar-riżorsi tal-Istat imqiegħda, bħala kummissjoni, għad-dispożizzjoni tal-konċessjonarji u tal-persuni li, skont il-kompetenzi rispettivi tagħhom, joperaw fil-ġestjoni tal-logħob u fil-ġbir tal-imħatri permezz tal-apparati msemmija fl-Artikolu 110(6) tad-Digriet Irjali Nru 773 tat‑18 ta’ Ġunju 1931, japplika għal kull wieħed mill-operaturi fis-settur bi proporzjon mal-parteċipazzjoni tiegħu fid-distribuzzjoni tal-kummissjoni, abbażi tal-ftehimiet kuntrattwali korrispondenti, filwaqt li jittieħed inkunsiderazzjoni t-tul tagħhom fl‑2015.”
Il‑kawżi prinċipali u d‑domandi preliminari
Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali huma kumpanniji attivi fis-settur tal-logħob permezz ta’ apparat tal-logħob legali msemmi fl-Artikolu 110(6) tad-Digriet Irjali Nru 773 tat‑18 ta’ Ġunju 1931. Dawn il-kumpanniji ntgħażlu bħala konċessjonarji tan-network ta’ ġbir tal-imħatri f’isem l-Istat wara l-proċedura ta’ selezzjoni msemmija fil-punt 7 ta’ din is-sentenza. Kull waħda minnhom ippreżentat rikors quddiem it-Tribunale amministrativo regionale del Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali ta’ Lazio, l-Italja), intiż għall-annullament tad-Digriet Nru 388 tal‑15 ta’ Jannar 2015, għar-raġuni li allegatament dan inaqqas b’mod kunsiderevoli l-marġni ta’ profitt tagħhom u huwa illegali peress li d-dispożizzjonijiet li huwa jimplimenta jiksru d-dritt tal-Unjoni jew il-Kostituzzjoni Taljana.
It-Tribunale amministrativo regionale del Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali ta’ Lazio) adixxiet lill-Corte costituzionale (il-Qorti Kostituzzjonali, l-Italja) bi kwistjoni ta’ kostituzzjonalità tal-Artikolu 1(649) tal-Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015, li jistabbilixxi t-taxxa annwali. Permezz tas-sentenza Nru 125 tat‑8 ta’ Mejju 2018, din il-qorti bagħtet din il-kwistjoni lura lit-Tribunale amministrativo regionale del Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali ta’ Lazio) minħabba l-emenda leġiżlattiva introdotta, fil-mori tal-kawża, permezz tal-Artikolu 1(920) u (921) tal-Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2016.
Fid-dawl ta’ din l-emenda leġiżlattiva, it-Tribunale amministrativo regionale del Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali ta’ Lazio) qajmet id-dubji tagħha dwar il-kostituzzjonalità u l-konformità mad-dritt tal-Unjoni tad-dispożittiv inkwistjoni, u din il-qorti ċaħdet fil-mertu r-rikorsi tar-rikorrenti fil-kawżi prinċipali.
Dawn appellaw quddiem il-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat, l-Italja).
Il-qorti tar-rinviju għandha dubji dwar il-kompatibbiltà tad-dispożizzjonijiet leġiżlattivi nazzjonali kkonċernati mad-dritt tal-Unjoni.
L-ewwel, il-miżura imposta mill-Artikolu 1(649) tal-Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015, kif imħassar u interpretat mill-Artikolu 1(920) u (921) tal-Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2016, kellha bħala effett li r-rikorrenti fil-kawżi prinċipali ġarrbu taxxa ekonomika. Din hija restrizzjoni fuq il-libertajiet iggarantiti mill-Artikoli 49 u 56 TFUE. It-taxxa tal‑2015 kellha effett retroattiv, fis-sens li kienet imposta fl‑2015 u kienet tolqot id-dħul magħmul fl‑2014.
Il-qorti tar-rinviju tiddubita li t-taxxa tal‑2015 tista’ titqies li kienet ispirata minn raġunijiet imperattivi ta’ interess ġenerali. Fil-fatt, l-adozzjoni tagħha tidher li kienet immotivata esklużivament min-neċessità ekonomika li jiżdied id-dħul fiskali tal-Istat, bħalma jsegwi mill-Artikolu 1(649) tal-Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015, li jenfasizza li din it-taxxa kellha bħala għan il-“parteċipazzjoni fl-għan ta’ konsolidazzjoni tal-finanzi pubbliċi”.
It-tieni, it-taxxa tal‑2015 jidher li ġiet adottata bi ksur tal-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi. Din il-miżura kellha effett fuq ir-relazzjonijiet ta’ konċessjoni fis-seħħ. Hija għamlet il-kundizzjonijiet ekonomiċi kunsiderevolment agħar u kienet imprevedibbli għal imprenditur prudenti u attent.
Huwa f’dawn iċ-ċirkustanzi li l-Consiglio di Stat (il-Kunsill tal-Istat) iddeċieda li jissospendi l-proċeduri u li jagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)
L-introduzzjoni ta’ dispożizzjoni bħal dik inkluża fl-Artikolu 1(649) tal-[Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015], li tnaqqas ir-remunerazzjoni u l-kummissjonijiet unikament fir-rigward ta’ kategorija limitata u speċifika ta’ operaturi, jiġifieri unikament l-operaturi tal-logħob ipprattikat b’magni tal-logħob, u mhux fir-rigward tal-operaturi kollha tas-settur tal-logħob, hija kompatibbli mal-eżerċizzju tal-libertà ta’ stabbiliment iggarantita mill-Artikolu 49 TFUE u mal-eżerċizzju tal-libertà li jiġu pprovduti servizzi iggarantita mill-Artikolu 56 TFUE?
2)
L-introduzzjoni ta’ dispożizzjoni bħal dik iċċitata iktar ’il fuq, inkluża fl-Artikolu 1(649) tal-[Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015], li, għal raġunijiet esklużivament ekonomiċi, tnaqqas, matul il-perijodu viġenti ta’ ftehim ta’ konċessjoni konkluż bejn kumpannija u awtorità tal-Istat Taljan, il-kummissjoni stabbilita fl-istess ftehim, hija kompatibbli mal-prinċipju tad-dritt Ewropew ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi?”
Il‑proċedura quddiem il‑Qorti tal‑Ġustizzja
Permezz ta’ talba għal kjarifiki tas‑16 ta’ Novembru 2020, il-Qorti tal-Ġustizzja stiednet lill-qorti tar-rinviju tippreċiża l-pożizzjoni tagħha fir-rigward ta’ ċerti elementi li jistgħu jiddeterminaw l-ammissibbiltà tat-talbiet tagħha għal deċiżjoni preliminari.
Permezz ta’ att tas‑17 ta’ Diċembru 2020, il-qorti tar-rinviju wieġbet għal din l-istedina billi indikat, essenzjalment, qabelxejn, li r-rikorrenti fil-kawżi prinċipali ngħataw il-konċessjonijiet inkwistjoni fil-kuntest ta’ proċedura ta’ sejħa għal offerti miftuħa għall-impriżi kollha tal-Unjoni. Sussegwentement, għalkemm huwa minnu li r-rikorrenti kollha fil-kawżi prinċipali huma, ċertament, kumpanniji Taljani, erbgħa minnhom huma kompletament ikkontrollati minn kumpanniji ta’ Stati Membri oħra. Mill-inqas impriża waħda ta’ Stat Membru ieħor hija ġestjonarja responsabbli mill-ġbir tal-imħatri permezz ta’ stabbiliment permanenti li jinsab fl-Italja. Fl-aħħar, il-ksur tal-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi kkawżat mit-taxxa tal‑2015 ħoloq diskriminazzjoni inversa tal-konċessjonarji li din it-taxxa tolqot, favur l-operaturi kollha ta’ logħob komparabbli pprattikati online, fosthom diversi impriżi ta’ Stati Membri oħra tal-Unjoni Ewropea. Għalhekk, din it-taxxa taffettwa indirettament, jew anki direttament, ir-riżultat finanzjarju ta’ kumpanniji ta’ Stati Membri oħra attivi fis-suq Taljan tal-logħob.
Permezz ta’ deċiżjoni tas‑26 ta’ Jannar 2021, il-President tal-Qorti tal-Ġustizzja għaqqad dawn il-kawżi għall-finijiet tal-fażijiet bil-miktub u orali tal-proċedura kif ukoll għall-finijiet tas-sentenza.
Fuq id‑domandi preliminari
Fuq l‑ammissibbiltà
Fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, il-Kummissjoni Ewropea esprimiet dubji dwar l-utilità tad-domandi magħmula għas-soluzzjoni tat-tilwimiet fil-kawżi prinċipali wara t-tħassir tal-Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015.
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, fil-kuntest tal-kooperazzjoni bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati nazzjonali, stabbilita fl-Artikolu 267 TFUE, hija l-qorti nazzjonali biss, li hija adita bil-kawża u li għandha tassumi r-responsabbiltà għad-deċiżjoni ġudizzjarja sussegwenti, li għandha tevalwa, fid-dawl taċ-ċirkustanzi partikolari tal-kawża, kemm in-neċessità ta’ deċiżjoni preliminari sabiex tkun tista’ tagħti s-sentenza tagħha kif ukoll ir-rilevanza tad-domandi li din tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja. Konsegwentement, sakemm id-domanda magħmula tirrigwarda l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja hija, bħala prinċipju, marbuta li tieħu deċiżjoni. Ir-rifjut li tiddeċiedi fuq domanda preliminari magħmula minn qorti nazzjonali hija possibbli biss meta jidher b’mod manifest li l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni mitluba ma jkollha l-ebda relazzjoni mar-realtà jew mas-suġġett tat-tilwima fil-kawża prinċipali, meta l-problema tkun ta’ natura ipotetika jew inkella meta l-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex l-elementi fattwali jew tad-dritt neċessarji sabiex twieġeb b’mod utli għad-domandi magħmula lilha (sentenza tat‑23 ta’ Novembru 2021, IS (Illegalità tad-digriet tar-rinviju),
C‑564/19
,
EU:C:2021:949
, punti
u
kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
Issa, f’dan il-każ, għandu jiġi rrilevat li l-Artikolu 1(649) tal-Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015 imsemmi fid-domandi preliminari, minkejja li tħassar fl‑2016 u applikabbli – minħabba dan il-fatt – biss fl‑2015, jikkostitwixxi, anki fil-verżjoni tiegħu kif interpretata retroattivament mill-Artikolu 1(920) u (921) tal-Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2016, il-bażi tat-taxxa tal‑2015. Barra minn hekk, id-determinazzjoni eventwali li din id-dispożizzjoni allegatament ippreġudikat il-libertajiet iggarantiti mill-Artikoli 49 u 56 TFUE tkun ta’ natura li twassal għall-konstatazzjoni mill-qorti tar-rinviju tal-illegalità ta’ din it-taxxa. Għaldaqstant, ma jidhirx li l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni mitluba ma għandhiex relazzjoni mal-fatti jew mas-suġġett tat-tilwim fil-kawżi prinċipali jew li l-problema hija ta’ natura ipotetika.
Min-naħa tiegħu, il-Gvern Taljan ikkontesta l-ammissibbiltà tal-ewwel domanda magħmula, billi sostna li l-qorti tar-rinviju, bi ksur tal-Artikolu 94 tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja, ma esponietx ir-raġunijiet li għalihom it-tnaqqis ta’ kummissjonijiet u remunerazzjonijiet jista’ jikser l-Artikoli 49 u 56 TFUE minħabba l-fatt li dan sar biss fir-rigward tal-operaturi tal-logħob ipprattikati fuq apparat tal-logħob u mhux fil-konfront tal-operaturi l-oħra tas-settur tal-logħob fl-Italja, u lanqas ma pprovdiet, f’dan ir-rigward, evalwazzjoni komparattiva ta’ dawn id-diversi kategoriji ta’ operaturi li tippermetti li tiġi evalwata d-differenza fit-trattament hekk invokata.
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, bħalma jirriżulta mill-Artikolu 94(a) u (c) tar-Regoli tal-Proċedura, it-talba għal deċiżjoni preliminari għandha tinkludi b’mod partikolari “espożizzjoni fil-qosor tas-suġġett tal-kawża kif ukoll tal-fatti rilevanti, kif ġew ikkonstatati mill-qorti tar-rinviju jew, minn tal-inqas, espożizzjoni tal-informazzjoni fattwali li fuqha jkunu bbażati d-domandi”, kif ukoll “espożizzjoni tar-raġunijiet li wasslu lill-qorti tar-rinviju sabiex ikollha dubji dwar l-interpretazzjoni jew il-validità ta’ ċerti dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni”, kif ukoll il-konnessjoni li hija tistabbilixxi bejn dawn id-dispożizzjonijiet u l-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli għall-kawża prinċipali”.
Madankollu, minħabba l-ispirtu ta’ kooperazzjoni li jeżisti fir-relazzjonijiet bejn il-qrati nazzjonali u l-Qorti tal-Ġustizzja fil-kuntest tal-proċedura għal deċiżjoni preliminari, l-assenza ta’ ċerti konstatazzjonijiet magħmula minn qabel mill-qorti tar-rinviju ma twassalx neċessarjament għall-inammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari jew ta’ waħda mid-domandi inklużi f’din it-talba jekk il-Qorti tal-Ġustizzja, fid-dawl tal-elementi li jirriżultaw mill-proċess, tqis li tkun f’pożizzjoni li tagħti risposta utli lill-qorti tar-rinviju (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑1 ta’ Ottubru 2020, Elme Messer Metalurgs,
C‑743/18
,
EU:C:2020:767
, punt
u l-ġurisprudenza ċċitata).
F’dan il-każ, għalkemm kien ċertament mixtieq li l-qorti tar-rinviju tesponi b’mod iktar iddettaljat ir-raġunijiet li wassluha sabiex tqis li d-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni li fuqhom hija bbażata l-ewwel domanda tagħha setgħu jinkisru f’dan il-każ, mill-informazzjoni inkluża fit-talbiet għal deċiżjoni preliminari jista’ jiġi dedott li huma biss id-detenturi ta’ konċessjonijiet ta’ ġestjoni tal-logħob ipprattikat fuq apparat tal-logħob u l-kontraenti sussegwenti tagħhom, u mhux l-atturi l-oħra tas-settur tal-logħob, bħall-operaturi tal-logħob online, li huma koperti mit-taxxa tal‑2015. Għaldaqstant, la l-assenza ta’ identifikazzjoni u ta’ deskrizzjoni preċiżi mill-qorti tar-rinviju tad-diversi kategoriji oħra ta’ operaturi tas-settur tal-logħob, u lanqas dik ta’ spjegazzjonijiet iktar iddettaljati min-naħa ta’ din l-istess qorti fir-rigward tal-kwistjoni dwar sa fejn tali restrizzjoni li taffettwa l-kamp ta’ applikazzjoni tal-imsemmija taxxa jista’ jkollha rwol għall-finijiet tad-determinazzjoni ta’ jekk hemmx ksur tad-dispożizzjonijiet tal-Artikoli 49 u 56 TFUE f’dan il-każ, ma jostakolaw la li jinftiehem b’mod suffiċjenti l-kuntest li fih jidħlu d-domandi tal-qorti tar-rinviju u rabtiet li jistgħu jeżistu bejn l-imsemmija dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni u l-leġiżlazzjoni inkwistjoni fil-kawżi prinċipali, u lanqas li l-Qorti tal-Ġustizzja tagħti lill-imsemmija qorti ċerti indikazzjonijiet minimi li jistgħu jiggwidawha fl-applikazzjoni li hija tkun tista’, jekk ikun il-każ, tiġi msejħa li tagħmel tal-imsemmija dispożizzjonijiet fil-kuntest tal-kawżi li hija adita bihom fil-kawżi prinċipali.
Minn dan isegwi li d-domandi preliminari magħmula mill-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat) huma ammissibbli.
Fuq il‑mertu
Fuq l‑ewwel domanda
Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikoli 49 u 56 TFUE għandhomx jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik li tinsab fl-Artikolu 1(649) tal-Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015, li, għal raġunijiet esklużivament marbuta mar-ristrutturazzjoni tal-finanzi pubbliċi, timponi taxxa li għandha bħala effett li tnaqqas ir-remunerazzjoni ta’ kategorija limitata ta’ operaturi tas-settur tal-logħob tal-ażżard, jiġifieri l-konċessjonarji inkarigati mill-amministrazzjoni tal-logħob ipprattikat fuq apparat tal-logħob.
Għandu jitfakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita, għandhom jitqiesu bħala restrizzjoniijet għal-libertà ta’ stabbiliment u/jew għal-libertà li jiġu pprovduti servizzi l-miżuri kollha li jipprojbixxu, jostakolaw jew jirrendu inqas attraenti l-eżerċizzju tal-libertajiet iggarantiti mill-Artikoli 49 u 56 TFUE (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑20 ta’ Diċembru 2017, Global Starnet,
C‑322/16
,
EU:C:2017:985
, punt
u l-ġurisprudenza ċċitata).
F’dan il-każ, mill-indikazzjonijiet ipprovduti mill-qorti tar-rinviju jsegwi li, permezz tal-Artikolu 1(649) tal-Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015, ir-Repubblika Taljana imponiet, fl‑2015, fuq il-konċessjonarji tas-settur tal-logħob ipprattikat fuq apparat tal-logħob, permezz tat-taxxa tal‑2015, tnaqqis globali ta’ EUR 500 miljun tal-kummissjoni mqiegħda għad-dispożizzjoni tagħhom skont il-ftehimiet ta’ konċessjoni, tnaqqis imqassam bejniethom
pro rata
għan-numru ta’ apparati kkontrollati minn kull wieħed minnhom fil‑31 ta’ Diċembru 2014, imbagħad imqassma minn kull konċessjonarju bejniethom stess u l-kontraenti sussegwenti rispettivi tagħhom, fi proporzjon tas-sehem ta’ kull wieħed minnhom fid-distribuzzjoni tal-kummissjoni.
Barra minn hekk, b’mod partikolari mill-preċiżazzjonijiet li jinsabu fil-punt 22 ta’ din is-sentenza jsegwi li fost il-konċessjonarji affettwati mit-taxxa tal‑2015 hemm kumpanniji Taljani kkontrollati minn kumpanniji stabbiliti fi Stati Membri oħra.
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li l-libertà ta’ stabbiliment li l-Artikolu 49 TFUE jirrikonoxxi liċ-ċittadini tal-Istati Membri u li tinkludi għalihom l-aċċess għall-attivitajiet bħala persuna li taħdem għal rasha u l-eżerċizzju tagħhom, kif ukoll l-istabbiliment u l-ġestjoni ta’ impriżi, taħt l-istess kundizzjonijiet bħal dawk iddefiniti mil-leġiżlazzjoni tal-Istat Membru ta’ stabbiliment għaċ-ċittadini rispettivi tiegħu, tinkludi, konformement mal-Artikolu 54 TFUE, għall-kumpanniji stabbiliti b’konformità mal-leġiżlazzjoni ta’ Stat Membru u li għandhom is-sede statutorja tagħhom, l-amministrazzjoni ċentrali tagħhom jew l-istabbiliment prinċipali tagħhom fi ħdan l-Unjoni, id-dritt li jeżerċitaw l-attività tagħhom fl-Istat Membru kkonċernat permezz ta’ sussidjarja, ta’ fergħa jew ta’ aġenzija (sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2016, AGET Iraklis,
C‑201/15
,
EU:C:2016:972
, punt
u l-ġurisprudenza ċċitata).
Għalhekk, taqa’ taħt il-libertà ta’ stabbiliment, b’mod partikolari, is-sitwazzjoni li fiha kumpannija stabbilita fi Stat Membru toħloq sussidjarja fi Stat Membru ieħor. L-istess japplika, skont ġurisprudenza stabbilita, meta tali kumpannija jew ċittadin ta’ Stat Membru jiksbu, fil-kapital ta’ kumpannija stabbilita fi Stat Membru ieħor, sehem li jippermettilhom jeżerċitaw influwenza ċerta fuq id-deċiżjonijiet ta’ din il-kumpannija u jiddeterminaw l-attivitajiet tagħhom (sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2016, AGET Iraklis,
C‑201/15
,
EU:C:2016:972
, punt
u l-ġurisprudenza ċċitata).
Għall-kuntrarju, peress li l-indikazzjonijiet fil-pussess tal-Qorti tal-Ġustizzja ma jippermettulhiex tiddetermina bi preċiżjoni suffiċjenti sa fejn l-Artikolu 56 TFUE jista’, huwa wkoll, ikun ikkonċernat mis-sitwazzjonijiet inkwistjoni fil-kawżi prinċipali, hemm lok, f’dan il-każ, li jiġi pprivileġġat eżami tad-domandi espressi mill-qorti tar-rinviju fid-dawl tal-Artikolu 49 TFUE biss.
Il-Gvern Taljan jikkontesta li t-taxxa tal‑2015 setgħet tikkostitwixxi restrizzjoni għal-libertà żgurata minn din id-dispożizzjoni, peress li l-ammont tagħha kien żgħir wisq sabiex ikollu tali effett.
Issa, għandu jitfakkar li anki restrizzjoni ta’ portata limitata jew ta’ importanza minuri għal libertà fundamentali hija, bħala prinċipju, ipprojbita mit-Trattat FUE (sentenza tat‑3 ta’ Diċembru 2014, De Clercq et,
C‑315/13
,
EU:C:2014:2408
, punt
u l-ġurisprudenza ċċitata).
Madankollu, għandu jiġi osservat li t-taxxa tal‑2015 għandha n-natura ta’ miżura fiskali, bħalma enfasizza b’mod partikolari l-Gvern Taljan fl-osservazzjonijiet tiegħu u bħalma jsegwi mill-espressjoni “imposti tat-taxxa fuq il-logħob” li tinsab fl-Artikolu 14(1) tal-Liġi Nru 23 tal‑11 ta’ Marzu 2014.
F’dan ir-rigward, għandu, ċertament, jitfakkar qabelxejn li, minkejja li t-tassazzjoni diretta taqa’ taħt il-kompetenza tal-Istati Membri, hija ġurisprudenza stabbilita li dawn tal-aħħar għandhom jeżerċitawha b’osservanza tad-dritt tal-Unjoni u, b’mod partikolari, tal-libertajiet fundamentali ggarantiti mit-Trattat FUE (sentenza tal‑11 ta’ Ġunju 2015, Berlington Hungary et,
C‑98/14
,
EU:C:2015:386
, punt
).
F’dan il-kuntest, il-Qorti tal-Ġustizzja madankollu ddeċidiet li, fl-assenza ta’ armonizzazzjoni fuq il-livell tal-Unjoni, l-iżvantaġġi li jistgħu jirriżultaw mill-eżerċizzju parallel tal-kompetenzi fiskali tad-diversi Stati Membri, sakemm tali eżerċizzju ma huwiex diskriminatorju, ma jikkostitwixxux restrizzjonijiet fuq il-libertajiet ta’ moviment (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tas‑26 ta’ Mejju 2016, NN (L) International,
C‑48/15
,
EU:C:2016:356
, punt
, u tad‑9 ta’ Settembru 2021, Real Vida Seguros,
C‑449/20
,
EU:C:2021:721
, punt
). Għaldaqstant, il-Qorti tal-Ġustizzja b’mod partikolari ppreċiżat li ma humiex koperti mill-Artikolu 56 TFUE miżuri li l-uniku effett tagħhom huwa li joħolqu spejjeż addizzjonali għas-servizz inkwistjoni u li jaffettwaw bl-istess mod il-provvista ta’ servizzi bejn Stati Membri u dik fi ħdan Stat Membru (sentenza tal‑11 ta’ Ġunju 2015, Berlington Hungary et,
C‑98/14
,
EU:C:2015:386
, punt
kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata). Bl-istess mod, ma humiex koperti mill-Artikolu 49 TFUE miżuri li l-uniku effett tagħhom huwa li joħolqu spejjeż addizzjonali għall-provvista inkwistjoni u li jaffettwawha b’mod analogu skont jekk hijiex purament interna jew jekk hijiex imwettqa minn operatur ikkontrollat minn kumpannija stabbilita fi Stat Membru ieħor.
Issa, mill-proċessi li għandha l-Qorti tal-Ġustizzja f’dawn il-kawżi ma jirriżultax, fatt li madankollu hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika, li t-taxxa tal‑2015 wasslet għal diskriminazzjoni bejn il-konċessjonarji tas-settur tal-logħob ipprattikat fuq apparat tal-logħob, billi rriżervat trattament inqas favorevoli għas-sitwazzjonijiet transkonfinali meta mqabbla mas-sitwazzjonijiet interni, u lanqas, barra minn hekk, sa fejn l-imsemmija taxxa setgħet twassal għal diskriminazzjoni inversa, jekk jitqies li tali diskriminazzjoni hija pprojbita mid-dritt nazzjonali, billi jiġi rriżervat trattament inqas favorevoli għas-sitwazzjonijiet interni meta mqabbla mas-sitwazzjonijiet transkonfinali.
Lanqas ma jidher ċar, fatt li wkoll għandu jiġi verifikat mill-qorti tar-rinviju, li din l-istess taxxa seta’ kellha l-konsegwenza li tostakola operat profittabbli tal-apparat tal-logħob mill-konċessjonarji eżistenti billi tipprivileġġa b’dan il-mod setturi tal-logħob oħra, b’mod partikolari s-settur tal-logħob online, u lanqas kif, f’każ bħal dan, is-sitwazzjonijiet transkonfinali kienu ddiskriminati meta mqabbla mas-sitwazzjonijiet interni (ara, f’dan ir-rigward, is-sentenza tal‑11 ta’ Ġunju 2015, Berlington Hungary et,
C‑98/14
,
EU:C:2015:386
, punti
sa
).
F’dan il-kuntest, hija l-qorti nazzjonali li għandha tiddetermina jekk, fi ħdan is-settur tal-logħob ipprattikat fuq apparat tal-logħob, jew bejn dan is-settur u s-setturi l-oħra tal-logħob, ir-Repubblika Taljana, permezz tat-taxxa tal‑2015 imposta fuq l-operaturi tal-logħob ipprattikat fuq apparat tal-logħob, wasslitx għal trattament diskriminatorju tas-sitwazzjonijiet transkonfinali meta mqabbla mas-sitwazzjonijiet interni, fid-dawl tal-libertà ggarantita mill-Artikolu 49 TFUE.
Huwa biss fil-każ ta’ tali konstatazzjoni ta’ restrizzjoni għall-imsemmija libertà li tqum il-kwistjoni ta’ eventwali ġustifikazzjoni għal din ir-restrizzjoni.
Fir-rigward ta’ tali ġustifikazzjoni, għandu jitfakkar li l-leġiżlazzjoni dwar il-logħob tal-azzard tagħmel parti mill-oqsma li fihom jeżistu diverġenzi kunsiderevoli ta’ natura morali, reliġjuża u kulturali bejn l-Istati Membri. Fl-assenza ta’ armonizzazzjoni fil-livell tal-Unjoni fil-qasam, l-Istati Membri jgawdu minn setgħa diskrezzjonali wiesgħa f’dak li jirrigwarda l-għażla tal-livell ta’ protezzjoni tal-konsumaturi u tal-ordni soċjali li huma jqisu l-iktar xieraq (sentenza tal‑20 ta’ Diċembru 2017, Global Starnet,
C‑322/16
,
EU:C:2017:985
, punt
u l-ġurisprudenza ċċitata).
Konsegwentement, l-Istati Membri huma liberi li jiffissaw l-għanijiet tal-politika tagħhom fil-qasam tal-logħob tal-azzard u, jekk ikun il-każ, li jiddefinixxu bi preċiżjoni l-livell ta’ protezzjoni mixtieq. Madankollu, ir-restrizzjonijiet li huma jimponu għandhom jissodisfaw il-kundizzjonijiet li jirriżultaw mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja f’dak li jirrigwarda, b’mod partikolari, il-ġustifikazzjoni tagħhom għal raġunijiet imperattivi ta’ interess ġenerali u l-proporzjonalità tagħhom (sentenza tal‑20 ta’ Diċembru 2017, Global Starnet,
C‑322/16
,
EU:C:2017:985
, punt
u l-ġurisprudenza ċċitata). Sakemm dawn jissodisfaw dan ir-rekwiżit tal-aħħar, restrizzjonijiet fuq l-attivitajiet tal-logħob tal-azzard jistgħu jiġu ġġustifikati għal raġunijiet imperattivi ta’ interess ġenerali, bħalma huma l-protezzjoni tal-konsumaturi u l-prevenzjoni tal-frodi u tal-inkoraġġiment taċ-ċittadini għal infiq eċċessiv marbut mal-logħob (sentenza tal‑22 ta’ Jannar 2015, Stanley International Betting u Stanleybet Malta,
C‑463/13
,
EU:C:2015:25
, punt
kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
F’dan il-każ, l-Artikolu 14(1) tal-Liġi Nru 23 tal‑11 ta’ Marzu 2014 awtorizza lill-Gvern Taljan “jimplimenta […] ir-riorganizzazzjoni tad-dispożizzjonijiet fis-seħħ fil-qasam tal-logħob, billi jorganizza mill-ġdid ir-regoli kollha fis-seħħ fil-forma ta’ kodiċi tad-dispożizzjonijiet dwar il-logħob, bla ħsara għall-mudell organizzattiv ibbażat fuq is-sistema tal-liċenzja u tal-awtorizzazzjoni, sa fejn huwa indispensabbli għall-protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi, ta’ ordni u ta’ sigurtà pubblika, għall-konċiljazzjoni bejn l-interessi tat-Teżor Pubbliku u l-interessi lokali kif ukoll l-interess ġenerali fir-rigward tas-saħħa pubblika, għall-prevenzjoni tal-ħasil [money laundering] tad-dħul minn attivitajiet kriminali kif ukoll sabiex jiġi żgurat il-ħlas regolari tal-imposti tat-taxxa fuq il-logħob tal-ażżard.”
L-Artikolu 14(2) ta’ din l-istess liġi kien jimponi li din ir-riorganizzazzjoni għandha ssir b’osservanza ta’ ċerti prinċipji u linji gwida li jikkonsistu b’mod partikolari, skont il-punt (g) ta’ din id-dispożizzjoni, fir-“reviżjoni tar-remunerazzjonijiet u tal-kummissjonijiet dovuti lill-konċessjonarji u lill-operaturi l-oħra skont il-kriterju tal-progressività marbut mal-volum ta’ ġbir tal-imħatri”.
Madankollu, l-Artikolu 1(649) tal-Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015 jesponi li l-kontribuzzjoni mitluba mill-konċessjonarji abbażi tat-taxxa tal‑2015 hija “[g]ħall-finijiet ta’ parteċipazzjoni fl-għan ta’ konsolidazzjoni tal-finanzi pubbliċi u fl-istennija ta’ riorganizzazzjoni fil-fond tar-remunerazzjonijiet u tal-kummissjonijiet dovuti lill-konċessjonarji u lill-operaturi l-oħra fis-settur fil-kuntest tan-network ta’ ġbir tal-imħatri f’isem l-Istat, b’applikazzjoni tal-Artikolu 14(2)(g) tal-Liġi Nru 23 tal‑11 ta’ Marzu 2014”.
Għaldaqstant, mit-test tal-Artikolu 1(649) tal-Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015 jidher li t-taxxa tal‑2015 ġiet stabbilita mingħajr ma l-leġiżlatur Taljan għamel iktar riferiment għal raġuni imperattiva ta’ interess ġenerali, bħall-protezzjoni tal-konsumaturi u l-prevenzjoni tal-frodi u tal-vizzju tal-logħob, peress li din id-dispożizzjoni hija intiża biss għall-għan ta’ konsolidazzjoni tal-finanzi pubbliċi.
Madankollu, iċ-ċirkustanza li restrizzjoni għall-attivitajiet tal-logħob tal-ażżard tibbenefika b’mod anċillari l-baġit tal-Istat Membru kkonċernat ma tipprekludix li din ir-restrizzjoni tkun iġġustifikata sa fejn din qabelxejn issegwi effettivament għanijiet relatati ma’ raġunijiet imperattivi ta’ interess ġenerali (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal‑21 ta’ Ottubru 1999, Zenatti,
C‑67/98
,
EU:C:1999:514
, punt
, kif ukoll tas‑6 ta’ Novembru 2003, Gambelli et,
C‑243/01
,
EU:C:2003:597
, punt
), fatt li għandu jiġi vverifikat mill-qorti nazzjonali, u s-sempliċi għan li jiġi mmassimizzat id-dħul tat-Teżor pubbliku ma jistax, min-naħa l-oħra, jippermetti restrizzjoni għal-libertà li jiġu pprovduti servizzi (sentenza tal‑11 ta’ Ġunju 2015, Berlington Hungary et,
C‑98/14
,
EU:C:2015:386
, punt
kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
Minn dan isegwi li, sa fejn teżisti restrizzjoni tal-libertà ggarantita mill-Artikolu 49 TFUE minħabba l-impożizzjoni tat-taxxa tal‑2015, din ma tidhirx iġġustifikata.
Madankollu, il-Gvern Taljan sostna, b’mod partikolari waqt is-seduta, li t-taxxa tal‑2015, permezz tat-tnaqqis tad-dħul tal-operaturi li kienet timplika, kellha wkoll l-għan li tiskoraġġixxi l-infiltrazzjoni minn organizzazzjonijiet kriminali tas-settur komparattivament partikolarment profittabbli tal-logħob ipprattikat permezz ta’ apparat tal-logħob. Fid-dawl tat-tkabbir kontinwu li kellu l-imsemmi settur tal-logħob u ta’ ċerti karatteristiċi partikolari għalih, din it-taxxa kellha wkoll l-għan li tipproteġi s-saħħa tal-ġugaturi mill-effetti marbuta mal-logħob tal-ażżard.
Sa fejn, fil-kuntest tal-eżami li hija għandha tagħmel, il-qorti tar-rinviju tikkonstata li t-taxxa tal‑2015 effettivament issegwi, minkejja l-formulazzjoni tal-Artikolu 1(649) tal-Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015 imfakkra fil-punt 52 ta’ din is-sentenza, prinċipalment għanijiet imperattivi ta’ interess ġenerali, hija jkollha tiddetermina jekk ir-restrizzjoni imposta minn din it-taxxa kinitx tissodisfa l-kundizzjonijiet li jirriżultaw mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja f’dak li jirrigwarda l-proporzjonalità tagħha, jiġifieri jekk hijiex xierqa sabiex tiggarantixxi t-twettiq tal-għanijiet imfittxija u jekk kinitx tmur lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex jintlaħqu l-imsemmija għanijiet. Barra minn hekk, għandu jitfakkar, f’dan il-kuntest, li leġiżlazzjoni nazzjonali hija xierqa li tiggarantixxi t-twettiq tal-għanijiet invokati biss jekk tissodisfa effettivament l-ħsieb li dawn jintlaħqu b’mod koerenti u sistematiku (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑11 ta’ Ġunju 2015, Berlington Hungary et,
C‑98/14
,
EU:C:2015:386
, punt
kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
F’dawn iċ-ċirkustanzi, ir-risposta għall-ewwel domanda għandha tkun li l-Artikolu 49 TFUE għandu jiġi interpretat fis-sens li, sa fejn jiġi stabbilit li leġiżlazzjoni nazzjonali li timponi taxxa li għandha l-effett li tnaqqas ir-remunerazzjoni tal-konċessjonarji inkarigati mill-ġestjoni tal-logħob ipprattikat fuq apparat tal-logħob tinvolvi restrizzjoni għal-libertà ggarantita minn din id-dispożizzjoni tat-Trattat FUE, l-imsemmija dispożizzjoni tipprekludi li tali restrizzjoni tkun tista’ tiġi ġġustifikata fid-dawl ta’ għanijiet esklużivament ibbażati fuq kunsiderazzjonijiet marbuta mal-konsolidazzjoni tal-finanzi pubbliċi.
Fuq it-tieni domanda
Permezz tat-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk il-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi għandux jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkluża fl-Artikolu 1(649) tal-Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015, li, matul il-perijodu ta’ ftehim ta’ konċessjoni bejn kumpannija u l-amministrazzjoni tal-Istat Membru kkonċernat, tnaqqas il-kummissjoni stipulata fl-imsemmi ftehim.
Preliminarjament u fir-rigward tal-applikabbiltà tal-imsemmi prinċipju, għandu jitfakkar li, meta Stat Membru jinvoka raġunijiet imperattivi ta’ interess ġenerali sabiex jiġġustifika leġiżlazzjoni li hija ta’ natura li tostakola l-eżerċizzju ta’ libertà ggarantita mit-Trattat FUE, din il-ġustifikazzjoni għandha wkoll tiġi interpretata fid-dawl tal-prinċipji ġenerali tad-dritt tal-Unjoni u, b’mod partikolari, tal-prinċipju ġenerali ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi. Għaldaqstant, il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni tkun tista’ b’mod partikolari tibbenefika mill-eċċezzjonijiet previsti biss jekk tkun tikkonforma mal-imsemmi prinċipju (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑11 ta’ Ġunju 2015, Berlington Hungary et,
C‑98/14
,
EU:C:2015:386
, punti
u
kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
Minn dan isegwi li, jekk jiġi preżunt li l-qorti tar-rinviju tikkonkludi li t-taxxa tal‑2015 twassal għal restrizzjoni għal-libertà ta’ stabbiliment iggarantita mill-Artikolu 49 TFUE, u li konsegwentement hija tivverifika l-proporzjonalità tagħha konformement mal-ġurisprudenza mfakkra fil-punt 57 ta’ din is-sentenza, hija għandha, f’dan il-kuntest, tieħu inkunsiderazzjoni wkoll ir-rekwiżiti li jirriżultaw mill-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi.
Skont ġurisprudenza stabbilita, il-possibbiltà li jiġi invokat il-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi hija miftuħa għal kull operatur ekonomiku li fil-konfront tiegħu awtorità nazzjonali tkun nisslet tamiet fondati. Madankollu, meta operatur ekonomiku prudenti u avżat ikun f’pożizzjoni li jipprevedi l-adozzjoni ta’ miżura ta’ natura li taffettwa l-interessi tiegħu, huwa ma jistax jinvoka l-benefiċċju ta’ tali prinċipju meta din il-miżura hija adottata. Barra minn hekk, l-operaturi ekonomiċi ma humiex iġġustifikati li jpoġġu l-aspettattivi leġittimi tagħhom fiż-żamma ta’ sitwazzjoni eżistenti, li tista’ tiġi mibdula fil-qafas tas-setgħa diskrezzjonali tal-awtoritajiet nazzjonali (sentenza tal‑15 ta’ April 2021, Federazione nazionale delle imprese elettrotecniche ed elettroniche (Anie) et,
C‑798/18 u C‑799/18
,
EU:C:2021:280
, punt
kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
Min-naħa l-oħra, b’applikazzjoni tal-imsemmi prinċipju, tali operaturi jibqgħu, skont il-każ, fondati li jikkontestaw il-modalitajiet ta’ applikazzjoni ta’ tali bidliet (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑11 ta’ Ġunju 2015, Berlington Hungary et,
C‑98/14
,
EU:C:2015:386
, punt
kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
F’dan ir-rigward, għalhekk, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà rrilevat li operatur ekonomiku li wettaq investimenti li jiswew ħafna flus sabiex jikkonforma ruħu mas-sistema adottata preċedentement mil-leġiżlatur jista’ jkun affettwat b’mod kunsiderevoli fl-interessi tiegħu minn tneħħija bikrija ta’ din is-sistema, u dan iktar u iktar meta din titwettaq f’daqqa waħda u b’mod imprevedibbli, mingħajr ma tħallilu ż-żmien neċessarju sabiex jadatta ruħu għas-sitwazzjoni leġiżlattiva l-ġdida (ara s-sentenza tal‑11 ta’ Ġunju 2015, Berlington Hungary et,
C‑98/14
,
EU:C:2015:386
, punt
).
Hija l-qorti tar-rinviju li għandha teżamina jekk leġiżlazzjoni nazzjonali hijiex konformi mal-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi, u l-Qorti tal-Ġustizzja, meta tiddeċiedi skont l-Artikolu 267 TFUE, għandha biss ġurisdizzjoni sabiex tipprovdi lil din il-qorti l-elementi kollha ta’ interpretazzjoni li jaqgħu taħt id-dritt tal-Unjoni li jistgħu jippermettulha tevalwa din il-konformità. Il-qorti tar-rinviju tista’ tieħu inkunsiderazzjoni, għal dan l-għan, l-elementi rilevanti kollha li jirriżultaw, b’mod partikolari, mill-kliem, mill-għan jew mill-istruttura tal-leġiżlazzjonijiet ikkonċernati (sentenza tal‑15 ta’ April 2021, Federazione nazionale delle imprese elettrotecniche ed elettroniche (Anie) et,
C‑798/18 u C‑799/18
,
EU:C:2021:280
, punt
kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li l-punt II 1.5 tas-sejħa għal offerti msemmija fil-punt 7 ta’ din is-sentenza jipprovdi li “il-konċessjonarju għandu dritt għal kummissjoni li tikkorrispondi għad-differenza bejn l-ammont miġbur mill-ġbir tal-imħatri u s-somom [previsti bħala taxxa unika favur it-Teżor pubbliku, it-tariffa ta’ konċessjoni u l-preżentazzjoni tal-garanzija b’perċentwal tal-imħatri miġbura] msemmija iktar ’il fuq kif ukoll ir-rebħ li għandu jitqassam, ikkalkolat abbażi tal-limiti minimi previsti mil-leġiżlazzjoni fis-seħħ, u s-sehem dovut lit-terzi inkarigati mill-ġbir tal-imħatri”.
Għalkemm il-konċessjonarji ma jistax ikollhom aspettattivi leġittimi li l-ammonti tad-diversi taxxi u oneri hekk identifikati fil-punt II 1.5 ta’ din is-sejħa għal offerti jibqgħu stabbli matul iż-żmien u mnaqqsa mill-ammont miġbur mill-ġbir, xorta jibqa’ l-fatt li, skont il-proċess li għandha għad-dispożizzjoni tagħha l-Qorti tal-Ġustizzja u hekk kif għandu jiġi vverifikat mill-qorti tar-rinviju, l-imsemmija sejħa għal offerti ma tinkludi ebda dispożizzjoni dwar il-possibbiltà li tiġi imposta taxxa għal raġunijiet esklużivament ekonomiċi u fiskali.
F’dak li jikkonċerna l-Liġi Nru 23 tal‑11 ta’ Marzu 2014, li l-Gvern Taljan isostni li kienet avżat ħafna dwar l-imposta tal‑2015, għandu jiġi osservat li din it-taxxa ma tidhirx li ġiet iddeterminata fil-kuntest tar-riorganizzazzjoni tar-remunerazzjonijiet tal-konċessjonarji li din il-liġi kienet tawtorizza lill-Gvern Taljan sabiex iwettaq. Bħalma jsegwi espressament mill-Artikolu 1(649) tal-Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015, din it-taxxa saret “fl-istennija” ta’ din ir-riorganizzazzjoni, u għalhekk
a priori
barra minnha. Barra minn hekk, mill-proċess isegwi li din ir-riorganizzazzjoni ma saritx, minħabba l-iskadenza tat-termini ta’ awtorizzazzjoni.
L-assenza ta’ rabta bejn it-taxxa tal‑2015 u l-Liġi Nru 23 tal‑11 ta’ Marzu 2014 tidher, barra minn hekk, riflessa miċ-ċirkustanza li, b’differenza mill-kriterju ta’ “progressività marbuta mal-volum ta’ ġbir tal-imħatri” li kellu jiġi applikat fil-kuntest tar-riorganizzazzjoni prevista, l-Artikolu 1(649) tal-Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015 stabbilixxa t-taxxa kontenzjuża f’livell fiss, u għalhekk mhux marbut mal-volum ta’ ġbir tal-imħatri, u qasamha bejn konċessjonarji abbażi tan-numru ta’ apparati amministrati minn kull wieħed minnhom, u għalhekk hawnhekk ukoll mingħajr rabta bejn il-volum ta’ ġbir ta’ mħatri ta’ kull wieħed minnhom.
Fir-rigward, fl-aħħar, tal-argument tar-rikorrenti fil-kawżi prinċipali skont liema t-taxxa tal‑2015 kellha portata retroattiva, għandu jiġi osservat li din it-taxxa, adottata fit‑23 ta’ Diċembru 2014, kienet intiża għat-tnaqqis tar-remunerazzjonijiet tal-konċessjonarji “sa mis-sena 2015” (ara l-Artikolu 1(649) tal-Liġi ta’ Stabbiltà għall‑2015) u li kienet tipprevedi pagamenti bejn ix-xahar ta’ April u x-xahar ta’ Ottubru 2015. Minħabba f’hekk, it-taxxa tal‑2015 ma kellhiex portata retroattiva.
Madankollu, huwa minnu li d-data tal-adozzjoni tagħha, l-ammont tagħha u t-tqassim tal-oneru tagħha bi pro rata man-numru ta’ apparati tal-logħob attribwit lil kull konċessjonarju fil‑31 ta’ Diċembru 2014 jidhru li huma ta’ natura li setgħu jaffettwaw, fi żmien qasir u, skont id-dikjarazzjonijiet tad-deċiżjonijiet tar-rinviju, b’mod sinjifikattiv, il-previżjonijiet finanzjarji ta’ dawn il-konċessjonarji. F’dan ir-rigward, hija, jekk ikun il-każ, il-qorti tar-rinviju li għandha tevalwa l-portata eżatta tal-impatt li seta’ jkollha tali taxxa temporanja fuq il-profittabbiltà tal-investimenti magħmula mill-konċessjonarji u jekk, u sa liema punt, l-imsemmija konċessjonarji huma mċaħħda, minħabba n-natura possibbilment mhux mistennija u imprevedibbli ta’ din it-taxxa, miż-żmien neċessarju sabiex jippermettilhom jadattaw ruħhom għal din is-sitwazzjoni l-ġdida.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, ir-risposta għat-tieni domanda għandha tkun li, sa fejn l-Artikolu 49 TFUE jkun applikabbli fil-preżenza ta’ tali miżura nazzjonali, il-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix, bħala prinċipju, leġiżlazzjoni nazzjonali li tnaqqas temporanjament, matul il-perijodu ta’ ftehimiet ta’ konċessjoni konklużi bejn kumpanniji u l-amministrazzjoni tal-Istat Membru kkonċernat, ir-remunerazzjoni tal-konċessjonarji stipulata fl-imsemmija ftehimiet, sakemm ma jidhirx, fid-dawl tal-portata tal-impatt ta’ dan it-tnaqqis fuq il-profitabbiltà tal-investimenti mwettqa mill-konċessjonarji u tan-natura f’daqqa u imprevedibbli eventwali ta’ din il-miżura, li l-imsemmija konċessjonarji ma ngħatawx iż-żmien neċessarju sabiex jadattaw ruħhom għal din is-sitwazzjoni l-ġdida.
Fuq l‑ispejjeż
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.

Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (It-Tieni Awla) taqta’ u tiddeċiedi:

1)
L-Artikolu 49 TFUE għandu jiġi interpretat fis-sens li, sa fejn jiġi stabbilit li leġiżlazzjoni nazzjonali li timponi taxxa li għandha l-effett li tnaqqas ir-remunerazzjoni tal-konċessjonarji inkarigati mill-ġestjoni tal-logħob ipprattikat fuq apparat tal-logħob tinvolvi restrizzjoni għal-libertà ggarantita minn din id-dispożizzjoni tat-Trattat FUE, l-imsemmija dispożizzjoni tipprekludi li tali restrizzjoni tkun tista’ tiġi ġġustifikata fid-dawl ta’ għanijiet esklużivament ibbażati fuq kunsiderazzjonijiet marbuta mal-konsolidazzjoni tal-finanzi pubbliċi.

2)
Sa fejn l-Artikolu 49 TFUE jkun applikabbli, il-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix, bħala prinċipju, leġiżlazzjoni nazzjonali li tnaqqas temporanjament, matul il-perijodu ta’ ftehimiet ta’ konċessjoni konklużi bejn kumpanniji u l-amministrazzjoni tal-Istat Membru kkonċernat, ir-remunerazzjoni tal-konċessjonarji stipulata fl-imsemmija ftehimiet, sakemm ma jidhirx, fid-dawl tal-portata tal-impatt ta’ dan it-tnaqqis fuq il-profitabbiltà tal-investimenti mwettqa mill-konċessjonarji u tan-natura f’daqqa u imprevedibbli eventwali ta’ din il-miżura, li l-imsemmija konċessjonarji ma ngħatawx iż-żmien neċessarju sabiex jadattaw ruħhom għal din is-sitwazzjoni l-ġdida.

Firem
(
*1
)	Lingwa tal-kawża: it-Taljan.