CELEX: 62019CJ0529
Odesłanie prejudycjalne
Ochrona konsumentów
Dyrektywa 2011/83/UE
Artykuł 16 lit. c)
Prawo odstąpienia od umowy
Wyjątki
Towary wyprodukowane według specyfikacji konsumenta lub wyraźnie zindywidualizowane
Towary, których produkcję przedsiębiorca rozpoczął

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 16 lit. c) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25 października 2011 r. w sprawie praw konsumentów, zmieniającej dyrektywę Rady 93/13/EWG i dyrektywę 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylającej dyrektywę Rady 85/577/EWG i dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (
Dz.U. 2011, L 304, s. 64
).
Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Möbel Kraft GmbH & Co. KG, niemiecką spółką zajmującą się sprzedażą mebli, a ML, konsumentem, w przedmiocie żądania odszkodowawczego w następstwie odstąpienia przez ML od zawartej przez strony umowy.
Ramy prawne
Prawo Unii
Motywy 7, 40 i 49 dyrektywy 2011/83 mają następujące brzmienie:
„(7)
Pełna harmonizacja niektórych kluczowych aspektów regulacyjnych powinna znacznie poprawić pewność prawa zarówno wśród konsumentów, jak i przedsiębiorców. Zarówno konsumenci, jak i przedsiębiorcy powinni mieć możliwość korzystania z jednolitych ram regulacyjnych, opartych na jasno zdefiniowanych pojęciach prawnych, regulujących niektóre aspekty umów zawieranych między przedsiębiorstwami a konsumentami w całej Unii. […]
[…]
(40)
Obecne różnice w długości okresów na odstąpienie od umowy zarówno między państwami członkowskimi, jak i między umowami zawieranymi na odległość i umowami zawieranymi poza lokalem przedsiębiorstwa, prowadzą do niepewności prawa i do powstawania kosztów związanych z przestrzeganiem przepisów. […]
[…]
(49)
Powinny istnieć pewne wyjątki od prawa do odstąpienia od umowy, zarówno w przypadku umów zawieranych na odległość, jak i umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa. Prawo do odstąpienia od umowy mogłoby być nieodpowiednie na przykład ze względu na charakter towarów lub usług. […] Prawo do odstąpienia od umowy nie powinno mieć zastosowania ani do towarów wykonanych według specyfikacji konsumenta lub wyraźnie zindywidualizowanych, takich jak zasłony wykonane na zamówienie, ani na przykład do dostarczania paliwa będącego towarem, które po dostarczeniu są z natury nierozłącznie połączone z innymi przedmiotami. […]”.
Artykuł 2 tej dyrektywy, zatytułowany „Definicje”, stanowi:
„Na użytek niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje:
[…]
3)
»towary« oznaczają wszelkie materialne rzeczy ruchome, z wyjątkiem przedmiotów sprzedawanych w drodze egzekucji lub w inny sposób z mocy prawa; w rozumieniu niniejszej dyrektywy za »towary« uznaje się wodę, gaz i energię elektryczną, w przypadku gdy są wystawione na sprzedaż w ograniczonej objętości lub w określonej ilości;
4)
»towary wyprodukowane według specyfikacji konsumenta« oznaczają towary nieprefabrykowane, które wykonano na podstawie indywidualnego wyboru lub decyzji konsumenta;
[…]
7)
»umowa zawierana na odległość« oznacza każdą umowę zawartą między przedsiębiorcą i konsumentem w ramach zorganizowanego systemu sprzedaży lub świadczenia usług na odległość, bez jednoczesnej fizycznej obecności przedsiębiorcy i konsumenta, z wyłącznym wykorzystaniem jednego lub większej liczby środków porozumiewania się na odległość do chwili zawarcia umowy włącznie;
8)
»umowa zawierana poza lokalem przedsiębiorstwa« oznacza każdą umowę między przedsiębiorcą i konsumentem:
a)
zawartą przy jednoczesnej fizycznej obecności przedsiębiorcy i konsumenta, w miejscu, które nie jest lokalem przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy;
[…]
c)
zawartą w lokalu przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy lub przy pomocy jakichkolwiek środków porozumiewania się na odległość bezpośrednio po tym, jak osobiście i indywidualnie nawiązano kontakt z konsumentem w miejscu, które nie jest lokalem przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy, przy jednoczesnej fizycznej obecności przedsiębiorcy i konsumenta; lub
[…]
9)
»lokal przedsiębiorstwa« oznacza:
a)
jakiekolwiek miejsca prowadzenia działalności detalicznej będące nieruchomościami, w których przedsiębiorca prowadzi swoją działalność na stałe; lub
b)
jakiekolwiek miejsca prowadzenia działalności detalicznej będące ruchomościami, w których przedsiębiorca prowadzi zwyczajowo swoją działalność;
[…]”.
Artykuł 6 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Wymogi informacyjne dotyczące umów zawieranych na odległość i umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa”, stanowi w ust. 1:
„Zanim konsument zostanie związany umową zawieraną na odległość lub umową zawieraną poza lokalem przedsiębiorstwa, lub jakąkolwiek ofertą w tym zakresie, przedsiębiorca w jasny i zrozumiały sposób udziela konsumentowi następujących informacji:
[…]
h)
w przypadku gdy istnieje prawo do odstąpienia od umowy – warunki, terminy oraz procedury korzystania z tego prawa zgodnie z art. 11 ust. 1, a także wzór formularza odstąpienia od umowy zawarty w załączniku I część B;
[…]
k)
w przypadku gdy prawo do odstąpienia od umowy nie jest przewidziane zgodnie z art. 16 – informacja, że konsument nie będzie miał prawa do odstąpienia od umowy, lub, w przypadku gdy ma to zastosowanie, okoliczności, w których konsument traci swoje prawo do odstąpienia od umowy;
[…]”.
Artykuł 9 tej samej dyrektywy, zatytułowany „Prawo do odstąpienia od umowy”, w ust. 1 stanowi:
„Z zastrzeżeniem przypadków, gdy zastosowanie mają wyjątki przewidziane w art. 16, konsumentowi przysługuje prawo do odstąpienia od umowy w przypadku umowy zawieranej na odległość lub umowy zawieranej poza lokalem przedsiębiorstwa przez okres 14 dni, bez podawania jakichkolwiek powodów i bez ponoszenia jakichkolwiek kosztów innych niż koszty przewidziane w art. 13 ust. 2 i art. 14”.
Artykuł 16 dyrektywy 2011/83, zatytułowany „Wyjątki od prawa do odstąpienia od umowy”, ma następujące brzmienie:
„Państwa członkowskie nie mogą przewidzieć prawa do odstąpienia od umowy określonego w art. 9–15 w odniesieniu do umów zawieranych na odległość i umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa w następujących przypadkach:
a)
umów o świadczenie usług, w ramach których usługa została w pełni wykonana, jeśli rozpoczęto spełnianie świadczenia za wyraźną uprzednią zgodą konsumenta oraz po przyjęciu przez niego do wiadomości, że utraci przysługujące mu prawo do odstąpienia od umowy z chwilą pełnego wykonania umowy przez przedsiębiorcę;
[…]
c)
dostarczania towarów wyprodukowanych według specyfikacji konsumenta lub wyraźnie zindywidualizowanych;
[…]
e)
dostarczania zapieczętowanych towarów, które nie nadają się do zwrotu ze względu na ochronę zdrowia lub ze względów higienicznych i których opakowanie zostało otwarte po dostarczeniu;
[…]
i)
dostarczania zapieczętowanych nagrań dźwiękowych lub zapieczętowanych nagrań wizualnych, lub zapieczętowanego oprogramowania komputerowego, których opakowanie zostało otwarte po dostarczeniu;
[…]
m)
dostarczania treści cyfrowych, które nie są dostarczane na nośniku materialnym, jeżeli spełnienie świadczenia rozpoczęło się za uprzednią wyraźną zgodą konsumenta i po przyjęciu przez niego do wiadomości utraty w ten sposób przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy”.
Prawo niemieckie
Zgodnie z § 312g ust. 2 pkt 1 BGB Bürgerliches Gesetzbuch (kodeksu cywilnego), w drodze którego transponowano do prawa niemieckiego art. 16 dyrektywy 2011/83, prawo do odstąpienia od umowy nie przysługuje w wypadku umów dotyczących dostarczenia towarów nieprefabrykowanych i wykonanych zgodnie z indywidualnym wyborem konsumenta lub które są wyraźnie dostosowane do jego potrzeb.
Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
Podczas targów handlowych ML i Möbel Kraft zawarli umowę sprzedaży dotyczącą kuchni do zabudowy (zwaną dalej „przedmiotową umową”). Ponieważ ML powołał się następnie na prawo do odstąpienia od umowy i na tej podstawie odmówił odbioru tej kuchni, Möbel Kraft wystąpił do sądu odsyłającego – Amtsgericht Potsdam (sądu rejonowego w Poczdamie, Niemcy) z powództwem o odszkodowanie za niewykonanie umowy przez ML.
Z postanowienia odsyłającego wynika, że elementy kuchni będącej przedmiotem umowy, której produkcji, w chwili gdy ML zdecydował się na odstąpienie od umowy, Möbel Kraft jeszcze nie rozpoczął, zostałyby wykonane na cyfrowych liniach produkcyjnych przez inne przedsiębiorstwo na podstawie schematu rozmieszczenia otworów, a następnie zabudowane na miejscu, u ML, nie przez pracowników tego innego przedsiębiorstwa, lecz przez pracowników Möbel Kraft. Sąd odsyłający dodaje w tej kwestii, że prefabrykowane elementy kuchni można by rozmontować bez poniesienia strat przez przedsiębiorcę, ponieważ na miejscu miała być dopasowana jedynie tylna ścianka wnęki, blat roboczy oraz maskownice i łączniki i jedynie tych elementów nie dałoby się już wykorzystać gdzie indziej.
Sąd ten zastanawia się, czy zgodnie z § 312g ust. 2 pkt 1 kodeksu cywilnego prawo do odstąpienia od umowy dotyczącej dostarczenia towarów wyprodukowanych według specyfikacji konsumenta lub wyraźnie zindywidualizowanych jest wyłączone, jeżeli:
a)
w chwili odstąpienia od umowy sprzedający nie zaczął jeszcze zlecać składania poszczególnych elementów tworzących towar;
b)
sprzedawca dopasowałby towar na miejscu samodzielnie, nie zaś za pośrednictwem osób trzecich, oraz
c)
towarowi można by przywrócić stan sprzed indywidualizacji przy jedynie niewielkich kosztach demontażu, wynoszących około 5% wartości towaru.
W tej kwestii sąd odsyłający uściśla, że Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy) w swoim orzecznictwie sprzed wejścia w życie dyrektywy 2011/83 orzekł, że prawo do odstąpienia od umowy nie jest wyłączone, jeżeli towarowi można przywrócić stan sprzed indywidualizacji bez utraty jego substancji i funkcjonalności, ponosząc stosunkowo niewielkie koszty. I tak sąd ów uznał, że w wypadku komputera wyprodukowanego według specyfikacji nabywcy koszty demontażu w wysokości 5% wartości towaru są stosunkowo niewielkie.
Z postanowienia odsyłającego wynika ponadto, że orzecznictwo Oberlandesgericht Stuttgart (wyższego sądu krajowego w Stuttgarcie, Niemcy) jest utrwalone w tym kierunku, że nabywca towaru zindywidualizowanego nie może skorzystać z prawa do odstąpienia od umowy, nawet jeżeli przedsiębiorca nie rozpoczął jeszcze produkcji towaru lub dostosowywania go do indywidualnych potrzeb konsumenta. Część niemieckiej doktryny nie podziela jednak tego stanowiska judykatury.
W tych okolicznościach Amtsgericht Potsdam (sąd rejonowy w Poczdamie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy prawo do odstąpienia od umowy zgodnie z art. 16 lit. c) dyrektywy dyrektywy 2011/83/UE jest wyłączone również w sytuacji, kiedy towary są, co prawda, produkowane według specyfikacji konsumenta, ale sprzedawca nie rozpoczął jeszcze produkcji, a dopasowania u klienta dokonałby samodzielnie, nie zaś za pośrednictwem osób trzecich? Czy odpowiedź zależy od tego, czy towarom można by przywrócić stan sprzed indywidualizacji przy jedynie niewielkich kosztach demontażu, wynoszących przykładowo około 5% wartości towarów?”.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
Poprzez swoje pytanie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 16 lit. c) dyrektywy 2011/83 należy interpretować w ten sposób, że na przewidziany w tym przepisie wyjątek od prawa odstąpienia od umowy można powołać się przeciwko konsumentowi, który poza lokalem przedsiębiorstwa zawarł umowę dotyczącą sprzedaży towaru, który powinien być wyprodukowany według specyfikacji konsumenta, nawet jeżeli przedsiębiorca nie rozpoczął jeszcze produkcji tego towaru.
Tytułem wstępu należy stwierdzić, że umowę zawartą podczas targów handlowych można zakwalifikować jako „umowę zawartą poza lokalem przedsiębiorstwa” w rozumieniu art. 2 pkt 8 dyrektywy 2011/83, pod warunkiem że zawarcie umowy nie nastąpiło na stoisku wystawienniczym targów, które można uważać za „lokal przedsiębiorstwa” w rozumieniu art. 2 pkt 9 tej dyrektywy (zob. podobnie wyrok z dnia 7 sierpnia 2018 r., Verbraucherzentrale Berlin,
C‑485/17
,
EU:C:2018:642
, pkt
–
).
Do sądu krajowego należy ustalenie, zgodnie z orzecznictwem przytoczonym w punkcie poprzedzającym, czy w świetle przedłożonych jego ocenie elementów stanu faktycznego umowę, której dotyczy sprawa w postępowaniu głównym, można uznać za „umowę zawartą poza lokalem przedsiębiorstwa” w rozumieniu art. 2 pkt 8 dyrektywy 2011/83.
Na wypadek odpowiedzi twierdzącej należy przypomnieć, że art. 9–15 dyrektywy 2011/83 przyznają konsumentowi prawo do odstąpienia, między innymi, od umowy zawartej poza lokalem przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 2 pkt 8 tej dyrektywy i ustanawiają warunki i zasady wykonania tego prawa.
I tak, zgodnie z art. 9 ust. 1 dyrektywy 2011/83 konsumentowi przysługuje co do zasady czternastodniowy termin do odstąpienia umowy zawartej poza lokalem przedsiębiorstwa, w szczególności bez ponoszenia kosztów innych niż przewidziane w art. 13 ust. 2 i w art. 14 wspomnianej dyrektywy.
Jednakże art. 16 rzeczonej dyrektywy przewiduje wyjątki od prawa do odstąpienia od umowy, między innymi we wskazanym w lit. c) tego artykułu wypadku umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa, które dotyczą „dostarczania towarów wyprodukowanych według specyfikacji konsumenta lub wyraźnie zindywidualizowanych”.
W tej kwestii, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, jeżeli przepisy prawa Unii nie zawierają odesłania do prawa państw członkowskich dla celów ustalenia ich znaczenia i zakresu, należy im nadać w całej Unii autonomiczną i jednolitą wykładnię, którą należy ustalić z uwzględnieniem nie tylko brzmienia tych przepisów, lecz także ich kontekstu oraz celu danego uregulowania (zob. podobnie wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., AFMB,
C‑610/18
,
EU:C:2020:565
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
Z brzmienia wspomnianego art. 16 wynika, że państwa członkowskie mają obowiązek przewidzieć w swoich ustawodawstwach krajowych transponujących dyrektywę 2011/83, że konsument nie może powołać się na prawo do odstąpienia od umowy w szczególności wtedy, gdy po zawarciu umowy poza lokalem przedsiębiorstwa nastąpiły określone zdarzenia. Dotyczy to okoliczności, o których mowa w art. 16 lit. a), e), i) oraz m), które to okoliczności wiążą się z wykonaniem takiej umowy.
Na podstawie tych przepisów wyjątek ten dotyczy odpowiednio „umów o świadczenie usług, w ramach których usługa została w pełni wykonana, jeśli rozpoczęto spełnianie świadczenia za wyraźną uprzednią zgodą konsumenta”, „dostarczania zapieczętowanych towarów, które nie nadają się do zwrotu ze względu na ochronę zdrowia lub ze względów higienicznych i których opakowanie zostało otwarte po dostarczeniu”, „dostarczania zapieczętowanych nagrań dźwiękowych lub zapieczętowanych nagrań wizualnych, lub zapieczętowanego oprogramowania komputerowego, których opakowanie zostało otwarte po dostarczeniu”, a także „dostarczania treści cyfrowych, które nie są dostarczane na nośniku materialnym, jeżeli spełnienie świadczenia rozpoczęło się za uprzednią wyraźną zgodą konsumenta”.
Natomiast w treści art. 16 lit. c) dyrektywy 2011/83 nie istnieje żaden element wskazujący, że przewidziany w tym przepisie wyjątek od prawa odstąpienia od umowy jest uzależniony od wystąpienia jakiegokolwiek zdarzenia późniejszego od zawarcia poza lokalem przedsiębiorstwa umowy dotyczącej „dostarczania towarów wyprodukowanych według specyfikacji konsumenta lub wyraźnie zindywidualizowanych”. Przeciwnie, z treści tej wyraźnie wynika, że wyjątek ten jest nierozłącznie związany z samym przedmiotem tej umowy, którym jest wyprodukowanie towaru według specyfikacji konsumenta w rozumieniu art. 2 pkt 4 tej dyrektywy, a zatem możliwość powołania się na ten wyjątek przeciwko temu konsumentowi przysługuje natychmiast, nie będąc uwarunkowana wystąpieniem takiego zdarzenia oraz niezależnie od kwestii, czy rzeczona umowa została wykonana lub czy jest w trakcie wykonywania przez przedsiębiorcę.
Wykładnia taka, zgodna z brzmieniem art. 16 lit. c) dyrektywy 2011/83, znajduje potwierdzenie w kontekście, w który wpisuje się art. 16 lit. c) dyrektywy 2011/83, w szczególności w odniesieniu do przewidzianego w art. 6 ust. 1 lit. h) i k) tej dyrektywy obowiązku poinformowania konsumenta, zanim zostanie on związany umową zawieraną na odległość lub umową zawieraną poza lokalem przedsiębiorstwa, lub jakąkolwiek ofertą w tym zakresie o istnieniu lub braku prawa do odstąpienia od umowy.
W tym względzie Trybunał orzekł już, że art. 6 ust. 1 tej dyrektywy ma na celu zapewnienie przekazania konsumentom, przed zawarciem umowy, zarówno informacji o warunkach umowy i konsekwencjach jej zawarcia, które powinny mu umożliwić podjęcie decyzji, czy zamierza związać się umową z przedsiębiorcą, jak i informacji koniecznych do należytego wykonania tej umowy, a w szczególności w odniesieniu do wykonywania praw konsumenta, między innymi prawa odstąpienia od umowy (wyrok z dnia 10 lipca 2019 r., Amazon EU,
C‑649/17
,
EU:C:2019:576
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
Tymczasem sytuacja, w której istnienie prawa konsumenta do odstąpienia od umowy byłoby uzależnione od zdarzenia przyszłego, którego wystąpienie wchodzi w zakres decyzji przedsiębiorcy, byłaby nie do pogodzenia z tym obowiązkiem w zakresie informacji przed zawarciem umowy.
Ponadto, jeżeli chodzi o cele dyrektywy 2011/83, to w szczególności z motywów 7 i 40 tej dyrektywy wynika, że zmierza ona do wzmocnienia pewności prawa w zakresie transakcji między przedsiębiorcą a konsumentem.
Należy stwierdzić, że wykładnia art. 16 lit. c) dyrektywy 2011/83 przedstawiona w pkt 24 niniejszego wyroku przyczynia się do realizacji tego celu, ponieważ pozwala ona na uniknięcie sytuacji, w której istnienie lub brak prawa konsumenta do odstąpienia do umowy zależałyby od stanu zaawansowania wykonania umowy przez przedsiębiorcę, o którym to stanie zaawansowania konsument zazwyczaj nie jest informowany, a tym bardziej nie ma niego żadnego wpływu.
Z ogółu powyższych rozważań wynika, że na pytanie prejudycjalne należy udzielić następującej odpowiedzi: art. 16 lit. c) dyrektywy 2011/83 należy interpretować w ten sposób, że na przewidziany w tym przepisie wyjątek od prawa odstąpienia od umowy można powołać się przeciwko konsumentowi, który poza lokalem przedsiębiorstwa zawarł umowę dotyczącą sprzedaży towaru, który powinien być wyprodukowany według specyfikacji konsumenta, niezależnie od tego, czy przedsiębiorca rozpoczął produkcję tego towaru.
W przedmiocie kosztów
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (szósta izba) orzeka, co następuje:

Artykuł 16 lit. c) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25 października 2011 r. w sprawie praw konsumentów, zmieniającej dyrektywę Rady 93/13/EWG i dyrektywę 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylającej dyrektywę Rady 85/577/EWG i dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady, należy interpretować w ten sposób, że na przewidziany w tym przepisie wyjątek od prawa odstąpienia od umowy można powołać się przeciwko konsumentowi, który poza lokalem przedsiębiorstwa zawarł umowę dotyczącą sprzedaży towaru, który powinien być wyprodukowany według specyfikacji konsumenta, niezależnie od tego, czy przedsiębiorca rozpoczął produkcję tego towaru.

Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: niemiecki.