CELEX: 62018CJ0621
Rinviju għal deċiżjoni preliminari
Artikolu 50 TUE
Notifika minn Stat Membru tal-intenzjoni tiegħu li joħroġ mill-Unjoni Ewropea
Konsegwenzi tan-notifika
Dritt ta’ revoka unilaterali tan-notifika
Kundizzjonijiet

It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 50 TUE.
Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ proċedura bejn, minn naħa, Andy Wightman, Ross Greer, Alyn Smith, David Martin, Catherine Stihler, Jolyon Maugham u Joanna Cherry u, min-naħa l-oħra, is-Secretary of State for Exiting the European Union (is-Segretarju tal-Istat għall-Ħruġ mill-Unjoni Ewropea, ir-Renju Unit) dwar il-possibbiltà ta’ revoka unilaterali tan-notifika tal-intenzjoni tar-Renju Unit tal-Gran Brittanja u l-Irlanda ta’ Fuq li joħroġ mll-Unjoni Ewropea.
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt internazzjonali
Il-Konvenzjoni ta’ Vjenna dwar il-Liġi tat-Trattati, tat-23 ta’ Mejju 1969 (
Ġabra tat-Trattati tan-Nazzjonijiet Uniti
, Vol. 1155, p. 331), tipprevedi, fl-Artikoli 65, 67 u 68 tagħha:
“Artikolu 65. Proċedura li għandha tiġi segwita fir-rigward tan-nullità ta’ trattat, tat-tmiem ta’ trattat, tal-ħruġ minn trattat jew tas-sospensjoni tal-applikazzjoni ta’ trattat
1.   Parti li, fuq il-bażi tad-dispożizzjonijiet ta’ din il-konvenzjoni, tinvoka difett fir-rigward tal-kunsens tagħha li tkun marbuta minn trattat jew raġuni sabiex tikkontesta l-validità ta’ trattat, sabiex tittermina trattat, sabiex toħroġ minn trattat jew sabiex tissospendi l-applikazzjoni ta’ trattat, għandha tinnotifika l-pretensjoni tagħha lill-Partijiet l-oħra. In-notifika għandha tindika l-miżura li jkun qiegħed jiġi propost li tittieħed fir-rigward tat-trattat u r-raġunijiet li fuqhom tkun ibbażata.
2.   Jekk, wara terminu li, ħlief fil-każijiet ta’ urġenza partikolari, ma għandux ikun ta’ inqas minn tliet xhur minn meta tkun waslet in-notifika, ebda Parti ma tkun qajmet oġġezzjoni, il-Parti li tkun għamlet in-notifika għandha tkun tista’ tadotta, bil-mod previst fl-Artikolu 67, il-miżura li tkun ipproponiet.
3.   Jekk, għall-kuntrarju, waħda mill-Partijiet l-oħra tkun qajmet oġġezzjoni, il-Partijiet għandhom ifittxu soluzzjoni permezz tal-mezzi indikati fl-Artikolu 33 tal-Karta tan-Nazzjonijiet Uniti.
[…]
Artikolu 67. Strumenti sabiex tiġi ddikjarata n-nullità ta’ trattat, sabiex jintemm trattat, sabiex Parti toħroġ minn trattat jew sabiex tiġi sospiża l-applikazzjoni ta’ trattat
1.   In-notifika prevista fl-Artikolu 65(1) għandha ssir bil-miktub.
2.   Kull att sabiex tiġi ddikjarata n-nullità ta’ trattat, sabiex jintemm trattat, sabiex Parti toħroġ minn trattat jew sabiex tiġi sospiża l-applikazzjoni ta’ trattat, konformement mad-dispożizzjonijiet tat-trattat jew mal-Artikolu 65(2) jew (3), għandu jitfassal permezz ta’ strument li għandu jiġi kkomunikat lill-Partijiet l-oħra. Jekk l-istrument ma jkunx iffirmat mill-Kap tal-Istat, mill-Kap tal-Gvern jew mill-Ministru għall-Affarijiet Barranin, ir-rappreżentant tal-Istat li jikkomunika dan l-istrument jista’ jiġi mistieden jipproduċi s-setgħat sħaħ tiegħu.
Artikolu 68. Revoka tan-notifiki u tal-istrumenti previsti fl-Artikoli 65 u 67
In-notifiki jew l-istrumenti previsti fl-Artikoli 65 u 67 jistgħu jiġu rrevokati fi kwalunkwe mument qabel ma jidħlu fis-seħħ.” [traduzzjoni mhux uffiċjali]
Id-dritt tal-Unjoni
Skont it-tieni paragrafu tal-Artikolu 1 tiegħu, it-Trattat UE huwa pass ġdid lejn il-ħolqien ta’ għaqda dejjem iżjed ravviċinata fost il-popli tal-Ewropa, li fiha d-deċiżjonijiet jittieħdu bl-iktar mod trasparenti possibbli u kemm jista’ jkun qrib iċ-ċittadin.
L-Artikolu 2 TUE jipprovdi:
“L-Unjoni hija bbażata fuq il-valuri tar-rispett għad-dinjità tal-bniedem, il-libertà, id-demokrazija, l-ugwaljanza, l-istat tad-dritt u r-rispett għad-drittijiet tal-bniedem, inklużi d-drittijiet ta’ persuni li jagħmlu parti minn minoranzi. Dawn il-valuri huma komuni għall-Istati Membri f’soċjetà fejn jipprevalu l-pluraliżmu, in-non-diskriminazzjoni, it-tolleranza, il-ġustizzja, is-solidarjetà u l-ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel.”
Skont l-Artikolu 50 TUE:
“1.   Kull Stat Membru jista’ jiddeċiedi, skond il-ħtiġijiet kostituzzjonali tiegħu, li joħroġ mill-Unjoni.
2.   L-Istat Membru li jiddeċiedi li joħroġ għandu jinnotifika lill-Kunsill Ewropew bl-intenzjoni tiegħu. Fid-dawl tal-linji gwida provduti mill-Kunsill Ewropew, l-Unjoni għandha tinnegozja u tikkonkludi ma’ dak l-Istat ftehim li jistabbilixxi l-arranġamenti għall-ħruġ tiegħu, filwaqt li jittieħed kont tal-qafas tar-relazzjonijiet futuri tiegħu ma’ l-Unjoni Ewropea. Dan il-ftehim għandu jkun innegozjat skond l-Artikolu 218(3) [TFUE]. Dan għandu jiġi konkluż f’isem l-Unjoni mill-Kunsill, li jaġixxi b’maġġoranza kwalifikata, wara l-approvazzjoni tal-Parlament Ewropew.
3.   It-Trattati għandhom jieqfu milli japplikaw għall-Istat in kwistjoni mid-data tad-dħul fis-seħħ tal-ftehim dwar il-ħruġ jew, fin-nuqqas ta’ dan, sentejn wara n-notifika prevista fil-paragrafu 2, sakemm il-Kunsill Ewropew, bi ftehim ma’ l-Istat Membru in kwistjoni, ma jiddeċidix b’mod unanimu li jestendi dan il-perijodu.
4.   Għall-finijiet tal-paragrafi 2 u 3, il-membru tal-Kunsill Ewropew jew tal-Kunsill li jirrappreżenta l-Istat Membru li jkun qiegħed joħroġ m’għandux jipparteċipa fid-diskussjonijiet tal-Kunsill jew tal-Kunsill Ewropew jew f’deċiżjonijiet li jkunu jikkonċernawh.
Il-maġġoranza kwalifikata għandha tkun definita skond l-Artikolu 238(3)(b) [TFUE].
5.   Jekk l-Istat li jkun ħareġ mill-Unjoni jitlob li jaderixxi mill-ġdid, it-talba tiegħu għandha tkun suġġetta għall-proċedura prevista fl-Artikolu 49.”
Id-dritt tar-Renju Unit
Il-European Union (Notification of Withdrawal) Act 2017 (il-Liġi dwar in-Notifika tal-Ħruġ mill-Unjoni Ewropea tal-2017) tipprevedi:
“[…]
1. Kompetenza sabiex jiġi nnotifikat il-ħruġ [mill-Unjoni]:
(1)
Il-Prim Ministru jista’ jinnotifika, konformement mal-Artikolu 50(2) TUE, l-intenzjoni tar-Renju Unit li joħroġ [mill-Unjoni].
(2)
Din it-taqsima għandha effett minkejja kwalunkwe dispożizzjoni taħt jew li tirriżulta mill-European Communities Act 1972 [(il-Liġi dwar il-Komunitajiet Ewropej tal-1972)] jew kwalunkwe miżura leġiżlattiva oħra.
[…]”
L-Artikolu 13 tal-European Union (Withdrawal) Act 2018 (il-Liġi dwar il-Ħruġ mill-Unjoni Ewropea tal-2018), adottata fis-26 ta’ Ġunju 2018, jipprovdi:
“1.
Il-ftehim dwar il-ħruġ jista’ jiġi rratifikat biss jekk:
(a)
Ministru tal-Kuruna jkun ippreżenta quddiem kull Kamra tal-Parlament:
(i)
dikjarazzjoni li ntlaħaq ftehim politiku,
(ii)
kopja tal-ftehim dwar il-ħruġ li ġie nnegozjat, u
(iii)
kopja tal-qafas għar-relazzjonijiet futuri,
(b)
il-ftehim dwar il-ħruġ li ġie nnegozjat u l-qafas għar-relazzjonijiet futuri jkunu ġew approvati permezz ta’ riżoluzzjoni tal-House of Commons fuq mozzjoni mressqa minn Ministru tal-Kuruna,
(c)
tkun tressqet mozzjoni fil-House of Lords minn Ministru tal-Kuruna sabiex il-House of Lords tieħu nota tal-ftehim dwar il-ħruġ li ġie nnegozjat u tal-qafas għar-relazzjonijiet futuri, u
(i)
il-House of Lords tkun iddiskutiet il-mozzjoni, jew
(ii)
il-House of Lord ma tkunx ikkonkludiet dibattitu dwar il-mozzjoni qabel it-tmiem ta’ perijodu ta’ ħamest ijiem ta’ sessjonijiet tal-House of Lords li jibda mill-ewwel jum ta’ sessjoni tal-House of Lords wara l-jum li fih il-House of Commons tgħaddi r-riżoluzzjoni msemmija fil-punt (b), u
(d)
ikun ġie adottat Act of Parliament (Att tal-Parlament) li jinkludi dispożizzjoni għall-implimentazzjoni tal-ftehim dwar il-ħruġ.
(2)
Sa fejn ikun possibbli fil-prattika, Ministru tal-Kuruna għandu jagħmel l-arranġamenti meħtieġa sabiex il-mozzjoni msemmija fil-paragrafu (1)(b) tkun is-suġġett ta’ dibattitu u ta’ vot mill-House of Commons qabel ma l-Parlament Ewropew jiddeċiedi jekk huwiex ser jagħti l-kunsens tiegħu għall-ftehim dwar il-ħruġ li jkun qiegħed jiġi konkluż f’isem l-Unjoni konformement mal-Artikolu 50(2) tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea.
[…]”
Il-kawża prinċipali u d-domanda preliminari
Fir-referendum tat-23 ta’ Ġunju 2016 fir-Renju Unit, il-maġġoranza ddeċidiet favur il-ħruġ ta’ dan l-Istat Membru mill-Unjoni. Skont l-awtorizzazzjoni mogħtija mil-Liġi dwar in-Notifika tal-Ħruġ mill-Unjoni Ewropea tal-2017 lill-Prime Minister (il-Prim Ministru, ir-Renju Unit), dan tal-aħħar innotifika lill-Kunsill Ewropew, fid-29 ta’ Marzu 2017, bl-intenzjoni tar-Renju Unit li joħroġ mill-Unjoni skont l-Artikolu 50 TUE.
Fid-19 ta’ Diċembru 2017, rikors għal stħarriġ ġudizzjarju (“judicial review”) intiż sabiex tinkiseb sentenza dikjaratorja (“declarator”) ġie ppreżentat quddiem il-Court of Session (Scotland) (il-Qorti Suprema Ċivili, l-Iskozja, ir-Renju Unit) mir-rikorrenti fil-kawża prinċipali, li jinkludu Membru tal-Parliament of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland (il-Parlament tar-Renju Unit tal-Gran Brittanja u tal-Irlanda ta’ Fuq, iktar ’il quddiem il-“Parlament tar-Renju Unit”), żewġ Membri tal-iScottish Parliament (il-Parlament Skoċċiż, ir-Renju Unit) u tliet Membri tal-Parlament Ewropew, bil-għan li jiġi speċifikat jekk, meta u kif l-imsemmija notifika setgħet tiġi rrevokata unilateralment. Dawn ir-rikorrenti, li insostenn tagħhom intervenew żewġ Membri oħra tal-Parlament tar-Renju Unit, xtaqu jkunu jafu jekk in-notifika prevista fl-Artikolu 50 TUE tistax tiġi rrevokata unilateralment qabel l-iskadenza tal-perijodu ta’ sentejn previst f’dan l-artikolu bil-konsegwenza li, fil-każ li n-notifika mwettqa mir-Renju Unit tiġi rrevokata, dan l-Istat Membru jibqa’ fl-Unjoni. Huma stiednu lill-Court of Session (Scotland) (il-Qorti Suprema Ċivili, l-Iskozja) tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja domanda preliminari dwar dan il-punt. Fid-difiża tiegħu, is-Segretarju tal-Istat għall-Ħruġ mill-Unjoni Ewropea sostna li d-domanda kienet ipotetika u akkademika fid-dawl tal-pożizzjoni meħuda mill-Gvern tar-Renju Unit li n-notifika ma kinitx ser tiġi rrevokata.
Permezz ta’ deċiżjoni tat-8 ta’ Ġunju 2018, il-Lord Ordinary (l-Imħallef tal-Ewwel Istanza, ir-Renju Unit) irrifjuta li jagħmel rinviju lill-Qorti tal-Ġustizzja u ċaħad ir-rikors għal stħarriġ ġudizzjarju, l-ewwel nett, għar-raġuni li d-domanda kienet ipotetika fid-dawl tal-pożizzjoni tar-Renju Unit u għar-raġuni li l-fatti li fuq il-bażi tagħhom il-Qorti tal-Ġustizzja kienet ser issirilha d-domanda ma setgħux jiġu stabbiliti b’ċertezza u, it-tieni nett, għar-raġuni li d-domanda kienet tinterferixxi fis-sovranità parlamentari u ma kinitx taqa’ fil-kompetenza tal-qorti nazzjonali.
Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali appellaw minn din id-deċiżjoni quddiem il-qorti tar-rinviju.
Il-qorti tar-rinviju tenfasizza li, skont l-Artikolu 13 tal-Liġi dwar il-Ħruġ mill-Unjoni Ewropea tal-2018, għandu jinkiseb il-kunsens tal-Parlament tar-Renju Unit dwar l-eżitu tan-negozjati mmexxija bejn ir-Renju Unit u l-Unjoni taħt l-Artikolu 50 TUE. B’mod partikolari, il-ftehim dwar il-ħruġ jista’ jiġi rratifikat biss jekk dan u l-qafas applikabbli għar-relazzjonijiet futuri bejn ir-Renju Unit u l-Unjoni jiġu approvati b’riżoluzzjoni tal-House of Commons, u wara dibattitu fil-House of Lords. Fl-assenza ta’ tali approvazzjoni, il-Gvern tar-Renju Unit għandu jindika l-mod li bih jipproponi li jipproċedi. Jekk il-Prim Ministru jiddikjara, qabel il-21 ta’ Jannar 2019, li ebda ftehim ma ser ikun jista’ jintlaħaq fuq livell ta’ prinċipju, dan il-gvern ser ikollu jindika mill-ġdid dak li jipproponi li jagħmel u għandu jippreżenta din il-proposta quddiem iż-żewġ kmamar tal-Parlament tar-Renju Unit.
Il-qorti tar-rinviju tispjega li, jekk l-eventwali ftehim bejn ir-Renju Unit u l-Unjoni ma jiġix approvat u jekk ma jiġri xejn iktar, it-Trattati ma jibqgħux japplikaw għal dan l-Istat Membru fid-29 ta’ Marzu 2019 u l-imsemmi Stat Membru joħroġ awtomatikament mill-Unjoni f’dik id-data.
Permezz ta’ digriet tal-21 ta’ Settembru 2018, il-qorti tar-rinviju laqgħet l-appell ippreżentat kontra d-deċiżjoni tal-Lord Ordinary (l-Imħallef tal-Ewwel Istanza) u laqgħet it-talba tar-rikorrenti fil-kawża prinċipali għat-tressiq ta’ talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE. Il-qorti tar-rinviju tqis li la huwa akkademiku u lanqas prematur li ssir domanda lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar jekk id-dritt jippermettix lil Stat Membru jirrevoka unilateralment in-notifika mwettqa taħt l-Artikolu 50(2) TUE u jibqa’ fl-Unjoni. L-imsemmija qorti tqis li hemm dubju dwar dan il-punt u li r-risposta tal-Qorti tal-Ġustizzja ser tikkjarifika l-għażliet disponibbli għall-Membri tal-House of Commons meta jiġu sabiex jivvotaw dwar l-eventwali ftehim milħuq bejn ir-Renju Unit u l-Unjoni. B’mod partikolari, tali risposta ser tippermettilhom jifhmu li ma hemmx żewġ għażliet iżda tlieta, jiġifieri l-ħruġ mill-Unjoni mingħajr ftehim, il-ħruġ mill-Unjoni bil-ftehim li jkun tressaq quddiemhom, jew ir-revoka tan-notifika tal-intenzjoni ta’ ħruġ u l-kontinwazzjoni tar-Renju Unit fl-Unjoni.
Kien f’dawn iċ-ċirkustanzi li l-Court of Session, Inner House, First Division (Scotland) (il-Qorti Suprema Ċivili, Sede ta’ Appell, L-Ewwel Awla, l-Iskozja, ir-Renju Unit) iddeċidiet li tissospendi l-proċedura quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari segwenti:
“Meta, konformement mal-Artikolu 50 tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea, Stat Membru jkun innotifika lill-Kunsill Ewropew bl-intenzjoni tiegħu li joħroġ mill-Unjoni Ewropea, id-dritt tal-Unjoni jippermetti li din in-notifika tiġi rrevokata unilateralment mill-Istat Membru li jinnotifika; u, jekk dan ikun il-każ, taħt liema kundizzjonijiet u b’liema effett fir-rigward tal-Istat Membru li jibqa’ fl-Unjoni Ewropea?”
Il-Gvern tar-Renju Unit talab lill-qorti tar-rinviju tawtorizzah jappella mid-digriet tal-21 ta’ Settembru 2018, imsemmi fil-punt 15 ta’ din is-sentenza u mid-digriet tat-3 ta’ Ottubru 2018 li permezz tiegħu l-qorti tar-rinviju ppreżentat dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari. Peress li din it-talba ġiet miċħuda permezz ta’ deċiżjoni tat-8 ta’ Novembru 2018, dan il-gvern talab lis-Supreme Court of the United Kingdom (il-Qorti Suprema tar-Renju Unit, ir-Renju Unit) tawtorizzah jappella minn dawn iż-żewġ digrieti. Din l-awtorizzazzjoni ġiet irrifjutata permezz ta’ digriet tas-Supreme Court of the United Kingdom (il-Qorti Suprema tar-Renju Unit) tal-20 ta’ Novembru 2018.
Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
Il-qorti tar-rinviju talbet l-applikazzjoni tal-proċedura mħaffa prevista fl-Artikolu 105 tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja.
Permezz ta’ digriet tad-19 ta’ Ottubru 2018, Wightman et (
C‑621/18
,
EU:C:2018:851
), il-President tal-Qorti tal-Ġustizzja laqa’ din it-talba.
Fuq id-domanda preliminari
Fuq l-ammissibbiltà
Il-Gvern tar-Renju Unit isostni li d-domanda preliminari hija inammissibbli għaliex hija ipotetika. B’mod partikolari, dan il-gvern jenfasizza li ebda abbozz ta’ att ta’ revoka tan-notifika tal-intenzjoni tar-Renju Unit li joħroġ mill-Unjoni ma ġie adottat u lanqas biss ma huwa ppjanat, li ma hemm ebda tilwima fil-kawża prinċipali u li d-domanda magħmula hija fil-fatt intiża li tikseb opinjoni konsultattiva dwar kwistjoni ta’ natura kostituzzjonali, jiġifieri l-interpretazzjoni korretta tal-Artikolu 50 TUE u tal-atti adottati fuq il-bażi tiegħu.
Skont l-imsemmi gvern, ma hemm ebda tilwima konkreta sa fejn id-domanda preliminari tikkonċerna fatti li ma seħħewx u li ma huwiex ċert li ser iseħħu. Il-Gvern tar-Renju Unit jispjega li, kif tenna b’mod kostanti, huwa minn dejjem kellu l-intenzjoni li jonora r-riżultat tar-referendum billi jipproċedi bin-notifika prevista fl-Artikolu 50 TUE u b’hekk bil-ħruġ mill-Unjoni, irrispettivament minn jekk dan isirx fuq il-bażi ta’ ftehim jew fl-assenza ta’ kwalunkwe ftehim.
Skont il-Gvern tar-Renju Unit, id-domanda fil-verità tikkonċerna l-implikazzjonijiet legali ta’ sitwazzjoni differenti minn dik viġenti attwalment. Din id-domanda tassumi, minn naħa, li r-Renju Unit, b’inizjattiva tal-Parlament tiegħu jew b’xi mod ieħor, ser jipprova jirrevoka n-notifika u, min-naħa l-oħra, li l-Kummissjoni Ewropea jew is-27 Stat Membru l-oħra ser joġġezzjonaw għal din ir-revoka, u dan għaliex hija biss tali oġġezzjoni li tkun ta’ natura li tagħti lok għal tilwima.
Skont il-Gvern tar-Renju Unit, il-preżentata tar-rikors fil-kawża prinċipali flimkien ma’ talba għal deċiżjoni preliminari sabiex tinkiseb opinjoni legali mill-Qorti tal-Ġustizzja tikkostitwixxi evażjoni tar-regoli tat-Trattat FUE fil-qasam tar-rimedji legali, tal-
locus standi
u tat-termini. Dan il-gvern ifakkar li l-proċedura ta’ opinjoni hija ddefinita fir-regoli previsti fl-Artikolu 218(11) TFUE u hija disponibbli biss meta tqum kwistjoni dwar il-kompatibbiltà ta’ abbozz ta’ ftehim internazzjonali mat-Trattati.
L-uniku rimedju legali possibbli huwa r-rikors dirett, fl-eventwalità li r-Renju Unit jirrevoka n-notifika tiegħu u jikkawża tilwima mal-Istati Membri l-oħra u l-istituzzjonijiet tal-Unjoni.
Il-Kummissjoni tqis ukoll li d-deċiżjoni li ser tiġi adottata mill-qorti tar-rinviju wara li tkun ingħatat ir-risposta tal-Qorti tal-Ġustizzja għad-domanda preliminari tagħha ma ser ikollha ebda effett vinkolanti fuq il-partijiet fil-kawża prinċipali, b’tali mod li din id-domanda hija ipotetika. Madankollu, waqt is-seduta, hija rrikonoxxiet l-eżistenza ta’ tilwima fil-kawża prinċipali.
F’dan id-dawl, għandu jitfakkar li hija biss il-qorti nazzjonali, li tkun adita bit-tilwima u li jkollha tassumi r-responsabbiltà għad-deċiżjoni ġudizzjarja li għandha tagħti, li għandha tevalwa, fid-dawl tal-karatteristiċi partikolari tal-kawża, kemm il-ħtieġa ta’ deċiżjoni preliminari sabiex tkun f’pożizzjoni li tagħti d-deċiżjoni tagħha u kemm ir-rilevanza tad-domandi li hija tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja. Għaldaqstant, meta d-domandi magħmula jkunu dwar l-interpretazzjoni ta’ regola tad-dritt tal-Unjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja hija, bħala prinċipju, marbuta li tagħti deċiżjoni (sentenzi tas-16 ta’ Ġunju 2015, Gauweiler et,
C‑62/14
,
EU:C:2015:400
, punt
, kif ukoll tas-7 ta’ Frar 2018, American Express,
C‑304/16
,
EU:C:2018:66
, punt
).
Minn dan isegwi li d-domandi dwar id-dritt tal-Unjoni jgawdu minn preżunjoni ta’ rilevanza. Il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tirrifjuta li tagħti deċiżjoni dwar domanda preliminari magħmula minn qorti nazzjonali fil-każ biss li jkun jidher b’mod manifest li l-interpretazzjoni ta’ regola tal-Unjoni mitluba ma jkollha ebda rabta mar-realtà jew mas-suġġett tat-tilwima fil-kawża prinċipali, meta l-problema tkun ta’ natura ipotetika jew inkella meta l-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex il-punti ta’ fatt u ta’ liġi meħtieġa sabiex tagħti risposta utli għad-domandi li jkunu sarulha (sentenzi tas-16 ta’ Ġunju 2015, Gauweiler et,
C‑62/14
,
EU:C:2015:400
, punt
, kif ukoll tas-7 ta’ Frar 2018, American Express,
C‑304/16
,
EU:C:2018:66
, punt
).
Barra minn hekk, għandu jitfakkar li, konformement ma’ ġurisprudenza stabbilita, il-ġustifikazzjoni tar-rinviju għal deċiżjoni preliminari ma hijiex il-formulazzjoni ta’ opinjonijiet konsultattivi dwar kwistjonijiet ġenerali jew ipotetiċi iżda l-ħtieġa inerenti għas-soluzzjoni effettiva ta’ tilwima (sentenza tat-28 ta’ Marzu 2017, Rosneft,
C‑72/15
,
EU:C:2017:236
, punt
u l-ġurisprudenza ċċitata; ara wkoll, f’dan is-sens, is-sentenzi tas-16 ta’ Diċembru 1981, Foglia,
244/80
,
EU:C:1981:302
, punt
, u tat-12 ta’ Ġunju 2008, Gourmet Classic,
C‑458/06
,
EU:C:2008:338
, punt
).
F’dan il-każ, għandu jiġi osservat li l-qorti tar-rinviju kienet adita b’appell minn deċiżjoni tal-imħallef tal-ewwel istanza mogħtija fil-kuntest ta’ rikors intiż sabiex tinkiseb sentenza dikjaratorja dwar il-kwistjoni ta’ jekk in-notifika tal-intenzjoni tar-Renju Unit li joħroġ mill-Unjoni, imwettqa konformement mal-Artikolu 50 TUE, tistax tiġi rrevokata unilateralment qabel l-iskadenza tal-perijodu ta’ sentejn previst fl-imsemmi artikolu, bil-konsegwenza li, jekk l-imsemmija notifika tiġi rrevokata, ir-Renju Unit jibqa’ fl-Unjoni. Il-qorti tar-rinviju tindika, f’dan ir-rigward, li hija meħtieġa tiddeċiedi dwar dan il-punt ta’ liġi, li huwa reali u attwali, li jagħti lok għal tilwima, u li l-importanza prattika tiegħu hija kunsiderevoli. Dik il-qorti tenfasizza li huwa r-rwol ta’ wieħed mir-rikorrenti kif ukoll taż-żewġ intervenjenti fil-kawża prinċipali, li huma Membri tal-Parlament tar-Renju Unit, li jieħdu pożizzjoni dwar il-ħruġ tar-Renju Unit mill-Unjoni u, b’mod partikolari, konformement mal-Artikolu 13 tal-Liġi dwar il-Ħruġ mill-Unjoni Ewropea tal-2018, dwar ir-ratifika tal-ftehim innegozjat bejn il-Gvern tar-Renju Unit u l-Unjoni, taħt l-Artikolu 50 TUE. Il-qorti tar-rinviju tispeċifika li dawn il-Membri tal-Parlament tar-Renju Unit għandhom interess fir-risposta għal dan il-punt ta’ liġi sa fejn din ir-risposta ser tippermetti li jiġu kkjarifikati l-għażliet disponibbli għalihom fl-eżerċizzju tal-mandati parlamentari tagħhom.
Issa, ir-rwol tal-Qorti tal-Ġustizzja la huwa li ddaħħal inkwistjoni l-evalwazzjoni mill-qorti tar-rinviju tal-ammissibbiltà tar-rikors fil-kawża prinċipali, evalwazzjoni li, fil-kuntest tal-proċedura ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari, taqa’ fil-ġurisdizzjoni tal-qorti nazzjonali, u lanqas li tivverifika jekk id-deċiżjoni tar-rinviju tteħditx konformement mar-regoli nazzjonali dwar l-organizzazzjoni u l-proċedura ġudizzjarji (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tas-16 ta’ Ġunju 2015, Gauweiler et,
C‑62/14
,
EU:C:2015:400
, punt
, kif ukoll tas-7 ta’ Frar 2018, American Express,
C‑304/16
,
EU:C:2018:66
, punt
). F’dan il-każ, il-qorti tar-rinviju ċaħdet l-oġġezzjonijiet dwar l-ammissibbiltà mqajma quddiemha mill-Gvern tar-Renju Unit fuq il-bażi tan-natura ipotetika jew akkademika tar-rikors fil-kawża prinċipali. Minn dan isegwi li, sa fejn l-argumenti tal-Gvern tar-Renju Unit u tal-Kummissjoni huma intiżi li jdaħħlu inkwistjoni l-ammissibbiltà ta’ dan ir-rikors, dawn l-argumenti ma għandhom ebda rilevanza fil-konfront tal-evalwazzjoni tal-ammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat-13 ta’ Marzu 2007, Unibet,
C‑432/05
,
EU:C:2007:163
, punt
).
Barra minn hekk, il-fatt li l-azzjoni fil-kawża prinċipali għandha natura dikjaratorja ma jipprekludix lill-Qorti tal-Ġustizzja milli tagħti deċiżjoni dwar domanda preliminari f’sitwazzjoni fejn din l-azzjoni tkun awtorizzata mid-dritt nazzjonali u din id-domanda tissodisfa ħtieġa oġġettiva għas-soluzzjoni tat-tilwima li biha l-qorti tar-rinviju tkun debitament adita (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal-15 ta’ Diċembru 1995, Bosman,
C‑415/93
,
EU:C:1995:463
, punt
, kif ukoll tas-16 ta’ Ġunju 2015, Gauweiler et,
C‑62/14
,
EU:C:2015:400
, punt
).
Għaldaqstant, hemm fil-fatt tilwima pendenti quddiem il-qorti tar-rinviju, u dan minkejja li l-konvenut fil-kawża prinċipali għażel li ma jiħux pożizzjoni fuq il-mertu tal-kwistjoni mqajma mir-rikorrenti fil-kawża prinċipali, billi sostna biss li r-rikors tagħhom huwa inammissibbli (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat-8 ta’ Lulju 2010, Afton Chemical,
C‑343/09
,
EU:C:2010:419
, punti
u
).
Fir-rigward tar-rilevanza tad-domanda preliminari, ma hemm ebda dubju dwar dan peress li din id-domanda hija dwar l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni, f’dan il-każ tad-dritt primarju, u peress li l-imsemmija domanda hija preċiżament is-suġġett tat-tilwima fil-kawża prinċipali.
Għaldaqstant, ma jidhirx b’mod manifest li d-domanda magħmula dwar l-interpretazzjoni tal-Artikolu 50 TUE ma għandha ebda rabta mar-realtà jew mas-suġġett tat-tilwima fil-kawża prinċipali jew tikkonċerna problema ipotetika.
Fir-rigward tal-argument imsemmi fil-punt 23 ta’ din is-sentenza, fis-sens li l-qorti tar-rinviju qiegħda tipprova tikseb l-opinjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja, b’użu mhux intenzjonat tal-proċedura prevista fl-Artikolu 218(11) TFUE, għandu jiġi osservat li l-qorti tar-rinviju ma hijiex qiegħda titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja opinjoni dwar il-kompatibbiltà ta’ ftehim previst mill-Unjoni mat-Trattati, iżda qiegħda tistaqsiha dwar l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni sabiex tagħti sentenza fil-proċedura fil-kawża prinċipali.
Minn dan isegwi li d-domanda preliminari hija ammissibbli.
Fuq il-mertu
Ir-rikorrenti kif ukoll l-intervenjenti fil-kawża prinċipali, filwaqt li jikkonstataw l-assenza ta’ regola espliċita fl-Artikolu 50 TUE li tindirizza r-revoka ta’ notifika tal-intenzjoni ta’ ħruġ mill-Unjoni, isostnu li tali dritt jeżisti u huwa ta’ natura unilaterali. Madankollu, skont l-istess partijiet, dan id-dritt jista’ jiġi eżerċitat biss b’osservanza tal-ħtiġijiet kostituzzjonali tal-Istat Membru kkonċernat, b’analoġija mal-eżerċizzju tad-dritt ta’ ħruġ stess, previst fl-Artikolu 50(1) TUE. Skont dawn il-partijiet fil-proċedura fil-kawża prinċipali, il-proċedura ta’ ħruġ għandha għaldaqstant tkompli sakemm l-Istat Membru kkonċernat ikollu l-intenzjoni li joħroġ mill-Unjoni iżda tintemm jekk, qabel l-iskadenza tat-terminu previst fl-Artikolu 50(3) TUE, dan l-Istat Membru jibdel fehmtu u jiddeċiedi li ma jkomplix jipproċedi bil-ħruġ mill-Unjoni.
Il-Kunsill u l-Kummissjoni, filwaqt li jaqblu li Stat Membru għandu d-dritt li jirrevoka n-notifika tal-intenzjoni tiegħu li joħroġ qabel ma t-Trattati ma jibqgħux applikabbli għalih, jikkontestaw in-natura unilaterali ta’ dan id-dritt.
Skont dawn l-istituzzjonijiet, jekk jiġi rrikonoxxut dritt ta’ revoka unilaterali, dan jippermetti lil Stat Membru li jkun innotifika l-intenzjoni li joħroġ jevita r-regoli stabbiliti fl-Artikolu 50(2) u (3) TUE, li huma intiżi li jippermettu ħruġ organizzat mill-Unjoni, u jista’ jagħti lok għal abbużi min-naħa tal-Istat Membru kkonċernat għad-detriment tal-Unjoni u tal-istituzzjonijiet tagħha.
Il-Kunsill u l-Kummissjoni jsostnu li b’hekk l-Istat Membru kkonċernat ikun jista’ juża d-dritt ta’ revoka tiegħu ftit ta’ żmien qabel l-iskadenza tat-terminu previst fl-Artikolu 50(3) TUE sabiex imbagħad jinnotifika intenzjoni ġdida ta’ ħruġ immedjatament wara din l-iskadenza, b’tali mod li jinfetaħ terminu ġdid ta’ sentejn għan-negozjati. B’dan il-mod, l-Istat Membru jibbenefika,
de facto
, minn dritt illimitat
ratione temporis
sabiex jinnegozja l-ħruġ tiegħu u jċaħħad lit-terminu previst fl-Artikolu 50(3) TUE mill-effett utli tiegħu.
Barra minn hekk, skont dawn l-istituzzjonijiet, Stat Membru ser ikun jista’, fi kwalunkwe mument, juża d-dritt ta’ revoka tiegħu sabiex jeżerċita pressjoni matul in-negozjati. Fil-każ li t-termini tal-ftehim dwar il-ħruġ ma jkunux konvenjenti għalih, huwa jkun jista’ jhedded li jirrevoka n-notifika tiegħu u b’hekk jeżerċita pressjoni fuq l-istituzzjonijiet tal-Unjoni sabiex itejjeb, favur tiegħu, it-termini ta’ dan il-ftehim.
Sabiex jiġu evitati tali riskji, il-Kunsill u l-Kummissjoni jipproponu, għalhekk, li l-Artikolu 50 TUE jiġi interpretat fis-sens li jippermetti r-revoka, iżda biss jekk il-Kunsill Ewropew jagħti l-kunsens tiegħu għaliha b’mod unanimu.
Min-naħa tiegħu, il-Gvern tar-Renju Unit ma ħax pożizzjoni dwar id-dritt ta’ Stat Membru, li jkun innotifika l-intenzjoni tiegħu li joħroġ mill-Unjoni taħt l-Artikolu 50 TUE, li jirrevoka tali notifika.
F’dan id-dawl, għandu jitfakkar li t-Trattati fundaturi, li jikkostitwixxu l-karta kostituzzjonali bażika tal-Unjoni (sentenza tat-23 ta’ April 1986, Les Verts vs Il‑Parlament,
294/83
,
EU:C:1986:166
, punt
), stabbilixxew, b’differenza minn trattati internazzjonali ordinarji, ordinament ġuridiku ġdid, mogħni bl-istituzzjonijiet tiegħu stess, li favur tiegħu l-Istati li huma Membri tiegħu llimitaw, f’oqsma dejjem iktar estiżi, id-drittijiet sovrani tagħhom u li s-suġġetti tiegħu ma humiex biss dawn l-Istati iżda wkoll iċ-ċittadini tagħhom (Opinjoni 2/13 (Adeżjoni tal-Unjoni mal-KEDB), tat-18 ta’ Diċembru 2014,
EU:C:2014:2454
, punt
u l-ġurisprudenza ċċitata).
Skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, din l-awtonomija tad-dritt tal-Unjoni, fir-rigward kemm tad-dritt tal-Istati Membri u tad-dritt internazzjonali, hija ġġustifikata minħabba l-karatteristiċi essenzjali tal-Unjoni u tad-dritt tagħha, marbuta, b’mod partikolari, mal-istruttura kostituzzjonali tal-Unjoni kif ukoll man-natura stess tal-imsemmi dritt. Id-dritt tal-Unjoni huwa fil-fatt ikkaratterizzat mill-fatt li ħareġ minn sors awtonomu wieħed, ikkostitwit mit-Trattati, mis-supremazija tiegħu fuq id-drittijiet tal-Istati Membri kif ukoll mill-effett dirett ta’ sensiela sħiħa ta’ dispożizzjonijiet applikabbli għaċ-ċittadini tal-Istati Membri u għall-Istati Membri stess. Tali karatteristiċi taw lok għal netwerk strutturat ta’ prinċipji, ta’ regoli u ta’ relazzjonijiet legali li jiddependu minn xulxin u li jorbtu, b’mod reċiproku, lill-Unjoni stess u lill-Istati Membri tagħha, kif ukoll lill-Istati Membri bejniethom (sentenza tas-6 ta’ Marzu 2018, Achmea,
C‑284/16
,
EU:C:2018:158
, punt
u l-ġurisprudenza ċċitata).
Għaldaqstant, id-domanda magħmula għandha tiġi eżaminata fid-dawl tat-Trattati kkunsidrati fl-intier tagħhom.
F’dan id-dawl, għandu jitfakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, fl-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni, ma għandhomx jittieħdu inkunsiderazzjoni biss il-kliem tagħha u l-għanijiet imfittxija minnha, iżda għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni wkoll il-kuntest tagħha kif ukoll id-dispożizzjonijiet kollha tad-dritt tal-Unjoni. L-oriġini ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni wkoll jista’ jkollu elementi rilevanti għall-interpretazzjoni tagħha (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas-27 ta’ Novembru 2012, Pringle,
C‑370/12
,
EU:C:2012:756
, punt
; sentenzi tat-3 ta’ Ottubru 2013, Inuit Tapiriit Kanatami et vs Il‑Parlament u Il‑Kunsill,
C‑583/11 P
,
EU:C:2013:625
, punt
u l‑ġurisprudenza ċċitata, kif ukoll tas-17 ta’ Marzu 2016, Il‑Parlament vs Il‑Kummissjoni,
C‑286/14
,
EU:C:2016:183
, punt
).
Fir-rigward tal-kliem tal-Artikolu 50 TUE, għandu jiġi kkonstatat li dan l-artikolu ma jindirizzax b’mod espliċitu l-kwistjoni tar-revoka. Dan l-artikolu la jipprojbixxi tali revoka u lanqas ma jawtorizzaha b’mod espress.
B’dan premess, kif osserva l-Avukat Ġenerali fil-punti 99 sa 102 tal-konklużjonijiet tiegħu, mill-formulazzjoni tal-Artikolu 50(2) TUE jirriżulta li Stat Membru li jiddeċiedi li joħroġ għandu jinnotifika l-“intenzjoni” tiegħu lill-Kunsill Ewropew. Issa, min-natura tagħha, intenzjoni la hija definittiva u lanqas irrevokabbli.
Barra minn hekk, l-Artikolu 50(1) TUE jipprovdi li kull Stat Membru jista’ jiddeċiedi, konformement mal-ħtiġijiet kostituzzjonali tiegħu, li joħroġ mill-Unjoni. Minn dan jirriżulta li l-Istat Membru kkonċernat ma huwiex meħtieġ jieħu d-deċiżjoni tiegħu bi ftehim mal-Istati Membri l-oħra jew mal-istituzzjonijiet tal-Unjoni. Id-deċiżjoni ta’ ħruġ taqa’ taħt ir-rieda esklużiva ta’ dan l-Istat Membru, b’osservanza tal-ħtiġijiet kostituzzjonali tiegħu, u għalhekk tiddependi biss mill-għażla sovrana tiegħu.
L-Artikolu 50(2) u (3) TUE mbagħad jipprevedi l-proċedura li għandha tiġi segwita fil-każ ta’ deċiżjoni ta’ ħruġ. Kif il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet fis-sentenza tad-19 ta’ Settembru 2018, RO (
C‑327/18 PPU
,
EU:C:2018:733
, punt
), din il-proċedura tinvolvi, l-ewwel nett, in-notifika lill-Kunsill Ewropew tal-intenzjoni ta’ ħruġ, it-tieni nett, in-negozjati u l-konklużjoni ta’ ftehim li jiffissa l-modalitajiet tal-ħruġ fid-dawl tar-relazzjonijiet futuri bejn l-Istat ikkonċernat u l-Unjoni u, it-tielet nett, il-ħruġ fil-veru sens tal-kelma mill-Unjoni fid-data tad-dħul fis-seħħ ta’ dan il-ftehim jew, fl-assenza ta’ tali ftehim, sentejn wara n-notifika mogħtija lill-Kunsill Ewropew, sakemm dan tal-aħħar, bi bqil mal-Istat Membru kkonċernat, ma jiddeċidix, b’vot unanimu, li jestendi dan it-terminu.
L-Artikolu 50(2) TUE jagħmel riferiment għall-Artikolu 218(3) TFUE, li jipprovdi li l-Kummissjoni għandha tippreżenta rakkomandazzjonijiet lill-Kunsill, li għandu jadotta deċiżjoni li tawtorizza l-ftuħ tan-negozjati u li tinnonima n-negozjatur jew il-kap tal-grupp tan-negozjati tal-Unjoni.
L-Artikolu 50(2) TUE b’hekk jiddefinixxi r-rwol tad-diversi istituzzjonijiet fil-proċedura li għandha tiġi segwita għan-negozjati u għall-konklużjoni tal-ftehim dwar il-ħruġ, konklużjoni li teħtieġ vot b’maġġoranza kkwalifikata fil-Kunsill wara l-approvazzjoni mill-Parlament Ewropew.
L-Artikolu 50 TUE jistabbilixxi wkoll, fil-paragrafu 3 tiegħu, meta jidħol fis-seħħ il-ħruġ tal-Istat Membru kkonċernat mil-Unjoni billi jipprovdi li t-Trattati ma jibqgħux applikabbli għal dan l-Istat Membru fid-data tad-dħul fis-seħħ tal-ftehim dwar il-ħruġ jew, fl-assenza ta’ tali ftehim, sentejn wara n-notifika mill-imsemmi Stat Membru tal-intenzjoni tiegħu li joħroġ mill-Unjoni. Dan it-terminu massimu ta’ sentejn minn din in-notifika japplika bla ħsara għal deċiżjoni tal-Kunsill Ewropew, meħuda b’vot unanimu tal-membri tiegħu u bi qbil mal-Istat Membru kkonċernat, li testendi dan it-terminu.
Wara l-ħruġ tiegħu mill-Unjoni, l-Istat Membru kkonċernat jista’ jerġa’ jitlob li jaderixxi magħha b’applikazzjoni tal-proċedura prevista fl-Artikolu 49 TUE.
Minn dan isegwi li l-Artikolu 50 TUE għandu għan doppju, jiġifieri, minn naħa, li jirrikonoxxi d-dritt sovran ta’ Stat Membru li joħroġ mill-Unjoni u, min-naħa l-oħra, li jistabbilixxi proċedura maħsuba sabiex tali ħruġ ikun jista’ jseħħ b’mod organizzat.
Issa, kif osserva l-Avukat Ġenerali fil-punti 94 u 95 tal-konklużjonijiet tiegħu, in-natura sovrana tad-dritt ta’ ħruġ irrikonoxxut fl-Artikolu 50(1) TUE timmilita favur l-eżistenza ta’ dritt għall-Istat Membru kkonċernat, sakemm ma jkunx daħal fis-seħħ ftehim dwar il-ħruġ konkluż bejn l-Unjoni u dan l-Istat Membru jew, fl-assenza ta’ tali ftehim, sakemm it-terminu ta’ sentejn previst fl-Artikolu 50(3) TUE, kif eventwalment estiż konformement ma’ din id-dispożizzjoni tal-aħħar, ma jkunx skada, li jirrevoka n-notifika tal-intenzjoni tiegħu li joħroġ mill-Unjoni.
Fl-assenza ta’ dispożizzjoni espliċita li tirregola r-revoka tan-notifika tal-intenzjoni ta’ ħruġ, din ir-revoka hija suġġetta għall-osservanza tar-regoli previsti fl-Artikolu 50(1) TUE fir-rigward tal-ħruġ stess, b’tali mod li tista’ tiġi deċiża unilateralment, konformement mal-ħtiġijiet kostituzzjonali tal-Istat Membru kkonċernat.
Ir-revoka minn Stat Membru, qabel iseħħ wieħed mill-avvenimenti msemmija fil-punt 57 ta’ din is-sentenza, tan-notifika tal-intenzjoni ta’ ħruġ tiegħu tirrifletti deċiżjoni sovrana ta’ dan l-Istat li jżomm l-istatus ta’ Stat Membru tal-Unjoni, status li la kien interrott u lanqas mibdul bħala konsegwenza tal-imsemmija notifika (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tad-19 ta’ Settembru 2018, RO,
C‑327/18 PPU
,
EU:C:2018:733
, punt
), bil-kundizzjoni biss li jiġu osservati d-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 50(4) TUE.
Minħabba f’hekk, tali revoka hija fundamentalment differenti minn eventwali talba mressqa mill-Istat Membru kkonċernat sabiex il-Kunsill Ewropew jestendi t-terminu ta’ sentejn previst fl-Artikolu 50(3) TUE, b’tali mod li l-analoġija li jipprovaw jistabbilixxu l-Kunsill u l-Kummissjoni bejn din ir-revoka u tali talba għal estensjoni ma tistax tiġi aċċettata.
Fir-rigward tal-kuntest tal-Artikolu 50 TUE, għandu jsir riferiment għat-tlettax-il premessa tal-preambolu tat-Trattat UE, għall-ewwel premessa tal-preambolu tat-Trattat FUE kif ukoll għall-Artikolu 1 TUE, li minnhom jirriżulta li l-għan tat-Trattati huwa li joħolqu għaqda dejjem iżjed ravviċinata fost il-popli tal-Ewropa, kif ukoll għat-tieni premessa tal-preambolu tat-Trattat FUE, li minnha jirriżulta li l-Unjoni hija intiża li tneħħi l-barrieri li jaqsmu l-Ewropa.
Għandha tiġi enfasizzata wkoll l-importanza tal-valuri ta’ libertà u ta’ demokrazija, irrikonoxxuti fit-tieni u fir-raba’ premessi tal-preambolu tat-Trattat UE, li huma fost il-valuri komuni msemmija fl-Artikolu 2 ta’ dan it-trattat kif ukoll fil-preambolu tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, u li f’dan is-sens jikkostitwixxu l-bażi stess tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat-3 ta’ Settembru 2008, Kadi u Al Barakaat International Foundation vs Il‑Kunsill u Il‑Kummissjoni,
C‑402/05 P u C‑415/05 P
,
EU:C:2008:461
, punti
u
).
Kif jirriżulta mill-Artikolu 49 TUE, li jipprevedi l-possibbiltà għal kull Stat Ewropew li jitlob li jsir Membru tal-Unjoni u li tiegħu l-Artikolu 50 TUE, dwar id-dritt ta’ ħruġ, huwa l-kontroparti, l-Unjoni tiġbor fi ħdanha Stati li b’mod liberu u volontarju aderixxew ma’ dawn il-valuri, u d-dritt tal-Unjoni huwa għalhekk ibbażat fuq il-premessa fundamentali li kull Stat Membru jikkondividi l-imsemmija valuri mal-Istati Membri l-oħra kollha, u jirrikonoxxi li dawn jikkondividuhom miegħu (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal-25 ta’ Lulju 2018, Minister for Justice and Equality (Nuqqasijiet fis-sistema ġudizzjarja),
C‑216/18 PPU
,
EU:C:2018:586
, punt
).
Għandu jiġi osservat ukoll li, peress li l-istatus ta’ ċittadin tal-Unjoni huwa intiż li jkun l-istatus fundamentali taċ-ċittadini tal-Istati Membri (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal-20 ta’ Settembru 2001, Grzelczyk,
C‑184/99
,
EU:C:2001:458
, punt
; tad-19 ta’ Ottubru 2004, Zhu u Chen,
C‑200/02
,
EU:C:2004:639
, punt
, kif ukoll tat-2 ta’ Marzu 2010, Rottmann,
C‑135/08
,
EU:C:2010:104
, punt
), l-eventwali ħruġ ta’ Stat Membru mill-Unjoni huwa ta’ natura li jaffettwa b’mod kunsiderevoli d-drittijiet taċ-ċittadini kollha tal-Unjoni, inkluż, b’mod partikolari, id-dritt tagħhom għall-moviment liberu, u dan kemm għaċ-ċittadini tal-Istat Membru kkonċernat u kemm għal dawk tal-Istati Membri l-oħra.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, la Stat ma jistax jiġi mġiegħel jaderixxi mal-Unjoni kontra r-rieda tiegħu, huwa lanqas ma jista’ jiġi mġiegħel joħroġ mill-Unjoni kontra r-rieda tiegħu.
Issa, jekk in-notifika tal-intenzjoni ta’ ħruġ ikollha twassal inevitabbilment għall-ħruġ tal-Istat Membru kkonċernat fi tmiem il-perijodu previst fl-Artikolu 50(3) TUE, dan l-Istat Membru jista’ jiġi mġiegħel joħroġ mill-Unjoni kontra r-rieda tiegħu, kif espressa wara proċess demokratiku konformi mal-ħtiġijiet kostituzzjonali tiegħu, li jreġġa’ lura d-deċiżjoni tiegħu li joħroġ mill-Unjoni u, għalhekk, li jibqa’ Membru tagħha.
Għandu jiġi kkonstatat li tali riżultat ikun kuntrarju għall-għanijiet u għall-valuri mfakkra fil-punti 61 u 62 ta’ din is-sentenza. B’mod partikolari, ikun kuntrarju għall-għan tat-Trattati li tinħoloq għaqda dejjem iżjed ravviċinata fost il-popli tal-Ewropa jekk ikun imġiegħel joħroġ Stat Membru li, wara li jkun innotifika l-intenzjoni tiegħu li joħroġ mill-Unjoni konformement mal-ħtiġijiet kostituzzjonali tiegħu u wara proċess demokratiku, jiddeċiedi li jirrevoka n-notifika ta’ din l-intenzjoni fil-kuntest ta’ tali proċess.
L-oriġini tal-Artikolu 50 TUE wkoll jimmilita favur interpretazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni fis-sens li Stat Membru jista’ jirrevoka unilateralment in-notifika tal-intenzjoni tiegħu li joħroġ mill-Unjoni. Fil-fatt, għandu jiġi osservat li l-kliem ta’ dan l-artikolu jirriproduċu fil-parti l-kbira tagħhom dawk ta’ klawżola dwar il-ħruġ mill-Unjoni li dehret, għall-ewwel darba, fl-abbozz ta’ Trattat li jistabbilixxi Kostituzzjoni għall-Ewropa. Issa, filwaqt li, meta ġiet redatta din il-klawżola, kienu ġew proposti emendi sabiex tkun possibbli t-tkeċċija ta’ Stat Membru, sabiex jiġi evitat ir-riskju ta’ abbuż matul il-proċedura ta’ ħruġ jew inkella sabiex issir iktar diffiċli d-deċiżjoni ta’ ħruġ, dawn l-emendi kienu ġew miċħuda kollha għar-raġuni, ifformulata espliċitament fil-kummentarji tal-abbozz, li kellha tiġi mħarsa n-natura volontarja u unilaterali tad-deċiżjoni ta’ ħruġ.
Minn dawn l-elementi jirriżulta li n-notifika minn Stat Membru tal-intenzjoni tiegħu li joħroġ ma tistax twassal inevitabbilment għall-ħruġ ta’ dan l-Istat Membru mill-Unjoni. Għall-kuntrarju, Stat Membru li jreġġa’ lura d-deċiżjoni tiegħu li joħroġ mill-Unjoni jista’ jinvoka l-imsemmija notifika sakemm ftehim dwar il-ħruġ konkluż bejn dan l-Istat Membru u l-Unjoni ma jkunx daħal fis-seħħ jew, fl-assenza ta’ tali ftehim, sakemm it-terminu ta’ sentejn previst fl-Artikolu 50(3) TUE, kif eventwalment estiż konformement ma’ din id-dispożizzjoni tal-aħħar, ma jkunx skada.
Din il-konklużjoni hija kkorroborata mill-istipulazzjonijiet tal-Konvenzjoni ta’ Vjenna dwar il-Liġi tat-Trattati, li kienet ittieħdet inkunsiderazzjoni fix-xogħlijiet preparatorji tat-Trattat li jistabbilixxi Kostituzzjoni għall-Ewropa.
Fil-fatt, fil-każ li trattat jawtorizza ħruġ skont id-dispożizzjonijiet tiegħu, l-Artikolu 68 ta’ din il-konvenzjoni jispeċifika, b’mod partikolari, fi kliem ċar u inkundizzjonat, li notifika ta’ ħruġ, bħal dik prevista fl-Artikoli 65 u 67 tal-imsemmija konvenzjoni, tista’ tiġi rrevokata f’kull mument qabel tidħol fis-seħħ.
Fir-rigward tal-proposta tal-Kunsill u tal-Kummissjoni li d-dritt tal-Istat Membru kkonċernat li jirrevoka n-notifika tal-intenzjoni ta’ ħruġ tiegħu jiġi suġġett għall-approvazzjoni tal-Kunsill Ewropew, b’vot unanimu, tali rekwiżit jittrasforma dritt unilaterali sovran fi dritt kundizzjonat suġġett għal proċedura ta’ approvazzjoni. Issa, tali proċedura ta’ approvazzjoni tkun inkompatibbli mal-prinċipju, imfakkar fil-punti 65, 67 u 69 ta’ din is-sentenza, li Stat Membru ma jistax jiġi mġiegħel joħroġ mill-Unjoni kontra r-rieda tiegħu.
Minn dan isegwi, fl-ewwel lok, li, sakemm ftehim dwar il-ħruġ konkluż bejn l-Unjoni u l-Istat Membru kkonċernat ma jkunx għadu daħal fis-seħħ jew, fl-assenza ta’ tali ftehim, sakemm it-terminu ta’ sentejn previst fl-Artikolu 50(3) TUE, kif eventwalment estiż konformement ma’ din id-dispożizzjoni tal-aħħar, ma jkunx skada, dan l-Istat Membru, li, bla ħsara għall-Artikolu 50(4) TUE, ikollu d-drittijiet kollha u jibqa’ suġġett għall-obbligi kollha previsti mit-Trattati, iżomm il-possibbiltà li jirrevoka b’mod unilaterali n-notifika tal-intenzjoni tiegħu li joħroġ mill-Unjoni, konformement mal-ħtiġijiet kostituzzjonali tiegħu.
Fit-tieni lok, huwa meħtieġ li r-revoka tan-notifika tal-intenzjoni ta’ ħruġ, minn naħa, tiġi indirizzata bil-miktub lill-Kunsill Ewropew u, min-naħa l-oħra, tkun inekwivoka u inkundizzjonata, fis-sens li tkun intiża li tikkonferma s-sħubija tal-Istat Membru kkonċernat mal-Unjoni mingħajr ebda bidla fir-rigward tal-istatus tiegħu bħala Stat Membru, u din ir-revoka ttemm il-proċedura ta’ ħruġ.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti kollha, ir-risposta li għandha tingħata għad-domanda magħmula hija li l-Artikolu 50 TUE għandu jiġi interpretat fis-sens li, meta Stat Membru jkun innotifika lill-Kunsill Ewropew, konformement ma’ dan l-artikolu, l-intenzjoni tiegħu li joħroġ mill-Unjoni, l-imsemmi artikolu jippermetti lil dan l-Istat Membru, sakemm ma jkunx daħal fis-seħħ ftehim dwar il-ħruġ konkluż bejn l-imsemmi Stat Membru u l-Unjoni jew, fl-assenza ta’ tali ftehim, sakemm it-terminu ta’ sentejn previst fil-paragrafu 3 ta’ dan l-istess artikolu, kif eventwalment estiż konformement ma’ dan il-paragrafu, ma jkunx skada, jirrevoka unilateralment, b’mod inekwivoku u inkundizzjonat, din in-notifika billi jikkomunika din ir-revoka bil-miktub lill-Kunsill Ewropew, wara li l-Istat Membru kkonċernat ikun ħa d-deċiżjoni ta’ revoka konformement mal-ħtiġijiet kostituzzjonali tiegħu. L-għan ta’ tali revoka jkun il-konferma tas-sħubija ta’ dan l-Istat Membru mal-Unjoni mingħajr ebda bidla fir-rigward tal-istatus tiegħu bħala Stat Membru, u din ir-revoka ttemm il-proċedura ta’ ħruġ.
Fuq l-ispejjeż
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, minbarra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.

Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (Il-Qorti Plenarja) taqta’ u tiddeċiedi:

L-Artikolu 50 TUE għandu jiġi interpretat fis-sens li, meta Stat Membru jkun innotifika lill-Kunsill Ewropew, konformement ma’ dan l-artikolu, l-intenzjoni tiegħu li joħroġ mill-Unjoni Ewropea, l-imsemmi artikolu jippermetti lil dan l-Istat Membru, sakemm ma jkunx daħal fis-seħħ ftehim dwar il-ħruġ konkluż bejn l-imsemmi Stat Membru u l-Unjoni Ewropea jew, fl-assenza ta’ tali ftehim, sakemm it-terminu ta’ sentejn previst fil-paragrafu 3 ta’ dan l-istess artikolu, kif eventwalment estiż konformement ma’ dan il-paragrafu, ma jkunx skada, jirrevoka unilateralment, b’mod inekwivoku u inkundizzjonat, din in-notifika billi jikkomunika din ir-revoka bil-miktub lill-Kunsill Ewropew, wara li l-Istat Membru kkonċernat ikun ħa d-deċiżjoni ta’ revoka konformement mal-ħtiġijiet kostituzzjonali tiegħu. L-għan ta’ tali revoka jkun il-konferma tas-sħubija ta’ dan l-Istat Membru mal-Unjoni Ewropea mingħajr ebda bidla fir-rigward tal-istatus tiegħu bħala Stat Membru, u din ir-revoka ttemm il-proċedura ta’ ħruġ.

Firem
(
*1
)	Lingwa tal-kawża: l-Ingliż.