CELEX: 62020CJ0277
Prejudiciële verwijzing
Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken
Erfopvolging
Verordening (EU) nr. 650/2012
Artikel 3, lid 1, onder b)
Begrip ‚erfovereenkomst’
Werkingssfeer
Overeenkomst tot eigendomsoverdracht bij overlijden
Artikel 83, lid 2
Rechtskeuze
Overgangsbepalingen

Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 3, lid 1, onder b), en artikel 83, lid 2, van verordening (EU) nr. 650/2012 van het Europees Parlement en de Raad van 4 juli 2012 betreffende de bevoegdheid, het toepasselijke recht, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen en de aanvaarding en de tenuitvoerlegging van authentieke akten op het gebied van erfopvolging, alsmede betreffende de instelling van een Europese erfrechtverklaring (
PB 2012, L 201, blz. 107
, met rectificatie in
PB 2015, L 43, blz. 33
; hierna: „erfrechtverordening”).
Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen UM, een Duitse onderdaan, en de Oostenrijkse autoriteiten over een verzoek tot inschrijving in het kadaster van het eigendomsrecht op een in Oostenrijk gelegen onroerend goed.
Toepasselijke bepalingen
Unierecht
De overwegingen 9, 11, 14 en 49 van de erfrechtverordening luiden als volgt:
„(9)
Het toepassingsgebied van deze verordening moet alle burgerrechtelijke aspecten van erfopvolging in de nalatenschap van een overleden persoon omvatten, namelijk elke vorm van overgang en overdracht van goederen, rechten en verplichtingen bij overlijden, ongeacht of het gaat om een onder een uiterste wilsbeschikking vrijwillige overgang en overdracht dan wel om overgang in het geval van erfopvolging bij versterf.
[...]
(11)
Deze verordening dient niet van toepassing te zijn op andere onderdelen van het burgerlijk recht dan het erfrecht. Een aantal zaken die geacht kunnen worden verband te houden met het erfrecht, dienen ten behoeve van de duidelijkheid uitdrukkelijk te worden uitgesloten van het toepassingsgebied van deze verordening.
[...]
(14)
Rechten en goederen die op een andere wijze dan door erfopvolging zijn ontstaan of zijn overgedragen, bijvoorbeeld door schenking, moeten eveneens van het toepassingsgebied van deze verordening worden uitgesloten. [...]
[...]
(49)
De erfovereenkomst is een vorm van uiterste wilsbeschikking waarvan de toelaatbaarheid en aanvaarding van lidstaat tot lidstaat verschilt. Om het eenvoudiger te maken dat ingevolge een erfovereenkomst verkregen erfrechten in de lidstaten worden aanvaard, moet in deze verordening duidelijk worden aangegeven welk recht van toepassing is op de toelaatbaarheid van zulke overeenkomsten, op de materiële geldigheid ervan, en op de rechtsgevolgen tussen de partijen, met inbegrip van de voorwaarden voor ontbinding van dergelijke overeenkomsten.”
Artikel 1 („Toepassingsgebied”) van die verordening bepaalt:
„1.   Deze verordening is van toepassing op de erfopvolging in de nalatenschappen van overleden personen. [...]
2.   Deze verordening is niet van toepassing op:
[...]
g)
rechten en goederen die ontstaan, overgaan of worden overgedragen op andere wijze dan door erfopvolging, bijvoorbeeld door middel van schenkingen, gemeenschappelijk eigendom dat overgaat op de langstlevende, pensioenregelingen, verzekeringsovereenkomsten en regelingen van soortgelijke aard, onverminderd artikel 23, lid 2, onder i);
[...]
l)
de inschrijving van rechten op onroerende en roerende zaken in een register, met inbegrip van de wettelijke voorschriften voor een dergelijke inschrijving en de rechtsgevolgen van de inschrijving van dergelijke rechten of van het achterwege blijven daarvan.”
Artikel 3 („Definities”), lid 1, van die verordening bepaalt:
„In deze verordening wordt verstaan onder:
a)
‚erfopvolging’: de erfopvolging in de nalatenschap van een overleden persoon, waaronder wordt begrepen elke vorm van overgang of overdracht van goederen, rechten en verplichtingen naar aanleiding van een overlijden, ongeacht of het gaat om een vrijwillige overgang of overdracht krachtens een uiterste wilsbeschikking, dan wel om een overgang middels erfopvolging bij versterf;
b)
‚erfovereenkomst’: een overeenkomst, met inbegrip van een uit wederkerige testamentaire beschikkingen voortvloeiende overeenkomst, die, met of zonder tegenprestatie, rechten op de toekomstige nalatenschap of nalatenschappen van een of meer partijen bij de overeenkomst in het leven roept, wijzigt of doet vervallen;
[...]
d)
‚uiterste wilsbeschikking’: een testament, een gemeenschappelijk testament of een erfovereenkomst;
[...]”
Hoofdstuk III („Toepasselijk recht”) van de erfrechtverordening omvat de artikelen 20 tot en met 38.
Artikel 21 („Algemene regel”) van die verordening luidt:
„1.   Tenzij in deze verordening anders is bepaald, is op de erfopvolging in haar geheel het recht van de staat van toepassing, waar de erflater op het tijdstip van overlijden zijn gewone verblijfplaats had.
2.   Als, bij wijze van uitzondering, uit alle omstandigheden van het geval blijkt dat de erflater op het tijdstip van overlijden een kennelijk nauwere band had met een andere staat dan de staat van welke het recht op grond van lid 1 van toepassing zou zijn, is het recht van die andere staat op de erfopvolging van toepassing.”
Artikel 22 („Rechtskeuze”) van diezelfde verordening bepaalt in de leden 1 en 2:
„1.   Een persoon kan als het recht dat zijn erfopvolging in het geheel beheerst, het recht van de staat kiezen, waarvan hij op het tijdstip van de rechtskeuze of op het tijdstip van overlijden de nationaliteit bezit.
[...]
2.   De rechtskeuze wordt uitdrukkelijk gedaan in een verklaring in de vorm van een uiterste wilsbeschikking of blijkt uit de bewoordingen van die beschikking.”
Artikel 83 („Overgangsbepalingen”), lid 2, van deze verordening bepaalt:
„Wanneer de erflater het op zijn erfopvolging toepasselijke recht had gekozen vóór 17 augustus 2015, is deze keuze geldig indien zij voldoet aan de in hoofdstuk III opgenomen voorwaarden, of indien zij geldig is volgens de regels van het internationaal privaatrecht die op het tijdstip van de rechtskeuze golden in de staat waar de erflater zijn gewone verblijfplaats bezat of in een van de staten waarvan hij de nationaliteit had.”
Oostenrijks recht
§ 956 van het Allgemeine bürgerliche Gesetzbuch (burgerlijk wetboek), in de versie die van toepassing is op het hoofdgeding, is als volgt verwoord:
„Een schenking die pas na het overlijden van de schenker dient plaats te vinden, heeft – mits aan de vormvoorschriften is voldaan – dezelfde geldigheid als een testament. Zij kan enkel als een overeenkomst worden beschouwd als zij door de begiftigde is aanvaard, de schenker uitdrukkelijk afstand heeft gedaan van zijn herroepingsrecht en een daartoe strekkende schriftelijke akte aan de begiftigde is verstrekt.”
§ 1, lid 1, onder d), van het Notariatsaktsgesetz (wet inzake notariële akten) stelt de geldigheid van een schenkingsovereenkomst zonder feitelijke overdracht afhankelijk van het verlijden van een notariële akte.
§ 26 van het Grundbuchsgesetz (kadasterwet) luidt als volgt:
„(1)   Inschrijvingen en voorlopige aantekeningen van wijziging in het kadaster kunnen enkel plaatsvinden op basis van akten die zijn opgesteld in de voor de geldigheid ervan voorgeschreven vorm.
(2)   Ingeval het gaat om de verwerving of wijziging van een zakelijk recht, moeten deze akten een geldige rechtsgrond bevatten.”
§ 2 van het Rechtspflegergesetz (wet betreffende hulprechters) bepaalt:
„Een gerechtelijk ambtenaar kan voor de navolgende aangelegenheden tot hulprechter worden benoemd: [...]
3. kadaster- en scheepsregisterzaken;
[...]”
§ 16, lid 2, van deze wet bepaalt:
„Aan de rechter blijven steeds voorbehouden:
[...]
6. beslissingen waarbij buitenlands recht moet worden toegepast.”
Hoofdgeding en prejudiciële vragen
Uit het dossier waarover het Hof beschikt, blijkt dat de vader van UM op 22 juli 1975 bij overeenkomst heeft bepaald dat bij zijn overlijden aan zijn zoon en zijn toenmalige schoondochter, ieder voor de helft, de eigendom van een in Oostenrijk gelegen perceel grond zou worden overgedragen, met inbegrip van al hetgeen op het tijdstip van zijn overlijden daarop was gebouwd, mits was voldaan aan bepaalde voorwaarden. Bij het sluiten van deze overeenkomst, waarvoor het Oostenrijkse recht als toepasselijk recht was aangewezen, hadden alle partijen hun gewone verblijfplaats in Duitsland.
Tot de in die overeenkomst vastgestelde voorwaarden behoorden de verplichting voor de vader van UM om binnen tien jaar na de sluiting van de overeenkomst een tweegezinswoning te bouwen, alsook het feit dat UM en zijn echtgenote nog steeds gehuwd waren en dat laatstgenoemde nog steeds in leven was. Voor het geval dat dit niet zo was, bepaalde de overeenkomst dat UM de enige begunstigde zou zijn. De vader van UM heeft tevens de inschrijving van de eigendomsoverdracht in het Oostenrijkse kadaster toegestaan op vertoon van een officiële overlijdensakte en het bewijs dat de voorwaarden voor de overdracht waren vervuld. Toen de vader van UM op 13 mei 2018 te Keulen (Duitsland) overleed, waren UM en zijn echtgenote reeds gescheiden en was deze laatste ook reeds overleden.
De erfopvolgingsprocedure is geopend voor het Amtsgericht Köln (rechter in eerste aanleg Keulen, Duitsland), de jurisdictie van de laatste woonplaats van de vader van UM.
UM heeft het Bezirksgericht Hermagor (rechter in eerste aanleg Hermagor, Oostenrijk) verzocht zijn eigendomsrecht op het in het hoofdgeding aan de orde zijnde onroerend goed in te schrijven in het kadaster en daarvoor aangevoerd dat hij bij het overlijden van zijn vader de enige begunstigde van de overeenkomst was. De met de afdoening van dit verzoek belaste Rechtspfleger (hulprechter, Oostenrijk) van dit gerecht was van oordeel dat het Oostenrijkse recht het toepasselijke recht was en heeft dit verzoek afgewezen wegens het ontbreken van bewijs dat er was voldaan aan de voorwaarden van de overeenkomst in het hoofdgeding.
Het Landesgericht Klagenfurt (rechter in tweede aanleg Klagenfurt, Oostenrijk) heeft deze beslissing bevestigd op grond dat ten eerste de erfrechtverordening niet van toepassing was wegens de in die overeenkomst gemaakte rechtskeuze voor Oostenrijks recht en dat ten tweede de overdracht van het onroerend goed op basis van de schenking ter zake des doods niet kon plaatsvinden zonder bewijs van de bouw van de woning, zoals in die overeenkomst was bepaald.
Tegen deze beslissing heeft UM beroep in
Revision
ingesteld bij de verwijzende rechter, het Oberste Gerichtshof.
De verwijzende rechter geeft aan dat de vraag naar de geldigheid van de keuze van het Oostenrijkse recht als toepasselijk recht in een overeenkomst tot eigendomsoverdracht bij overlijden en de toepassing van de erfrechtverordening voorafgaande vragen zijn die hij ambtshalve moet opwerpen om de vraag inzake de functionele bevoegdheid van de hulprechter in het hoofdgeding te kunnen beantwoorden.
Volgens deze rechter kan uit de schriftelijke stukken die aan de voor het kadaster bevoegde rechter zijn overgelegd, worden afgeleid dat volgens de criteria van het Oostenrijkse recht een overeenkomst tot eigendomsoverdracht bij overlijden tot stand is gekomen ten gunste van UM. Hij vraagt zich echter af of deze akte binnen het toepassingsgebied van de erfrechtverordening valt en als een „erfovereenkomst” in de zin van artikel 3, lid 1, onder b) en d), van die verordening kan worden aangemerkt.
Indien dat het geval is, zijn volgens de verwijzende rechter, wat de toepasselijkheid van het door de partijen bij de overeenkomst in het hoofdgeding gekozen Oostenrijkse recht betreft, de overgangsbepalingen van de erfrechtverordening wel van toepassing, maar hij heeft twijfels over de wijze waarop hij artikel 83, lid 2, van deze verordening dient op te vatten, meer bepaald wat de door de partijen bij de overeenkomst gemaakte rechtskeuze betreft.
In deze omstandigheden heeft het Oberste Gerichtshof de behandeling van de zaak geschorst en het Hof de volgende prejudiciële vragen gesteld:
„1)
Moet artikel 3, lid 1, onder b), van [de erfrechtverordening] aldus worden uitgelegd dat het in die bepaling gebezigde begrip ‚erfovereenkomst’ zich mede uitstrekt tot een tussen twee Duitse staatsburgers met gewone verblijfplaats in Duitsland gesloten overeenkomst tot schenking ter zake des doods die betrekking heeft op een in Oostenrijk gelegen onroerend goed, krachtens welke overeenkomst de begiftigde na het overlijden van de schenker jegens de nalatenschap een verbintenisrechtelijk recht op kadastrale inschrijving van zijn eigendomsrecht heeft op basis van die overeenkomst en de overlijdensakte van de schenker, dus zonder tussenkomst van de voor erfeniszaken bevoegde rechter?
2)
Indien deze vraag bevestigend wordt beantwoord:
Moet artikel 83, lid 2, van de erfrechtverordening aldus worden uitgelegd dat het ook bepalend is voor de geldigheid van een vóór 17 augustus 2015 gemaakte rechtskeuze met betrekking tot een als ‚erfovereenkomst’ in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van de erfrechtverordening aan te merken overeenkomst tot schenking ter zake des doods?”
Na te hebben besloten om zonder terechtzitting uitspraak te doen, heeft het Hof overeenkomstig artikel 61, lid 1, van zijn Reglement voor de procesvoering aan partijen en aan de in artikel 23 van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie bedoelde belanghebbenden verschillende schriftelijk te beantwoorden vragen gesteld, waar UM, de Duitse en de Spaanse regering alsook de Europese Commissie op hebben geantwoord.
Beantwoording van de prejudiciële vragen
Eerste vraag
Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 3, lid 1, onder b), van de erfrechtverordening aldus moet worden uitgelegd dat een overeenkomst waarbij een persoon bepaalt dat de eigendom van een hem toebehorend onroerend goed bij zijn overlijden wordt overgedragen aan andere contractpartijen, een „erfovereenkomst” in de zin van deze bepaling vormt.
Vooraf zij erop gewezen dat artikel 1, lid 2, onder g), van de erfrechtverordening „rechten en goederen die ontstaan, overgaan of worden overgedragen op andere wijze dan door erfopvolging, bijvoorbeeld door middel van schenkingen” uitsluit van de werkingssfeer van die verordening. Daarentegen vormen erfovereenkomsten zoals gedefinieerd in artikel 3, lid 1, onder b), van deze verordening „uiterste wilsbeschikkingen” in de zin van artikel 3, lid 1, onder d), van die verordening, samen met testamenten of gemeenschappelijke testamenten.
In artikel 3, lid 1, onder b)‚ van de erfrechtverordening wordt de erfovereenkomst gedefinieerd als „een overeenkomst, met inbegrip van een uit wederkerige testamentaire beschikkingen voortvloeiende overeenkomst, die, met of zonder tegenprestatie, rechten op de toekomstige nalatenschap of nalatenschappen van een of meer partijen bij de overeenkomst in het leven roept, wijzigt of doet vervallen”.
Volgens vaste rechtspraak van het Hof volgt uit de vereisten van eenvormige toepassing van het Unierecht en het gelijkheidsbeginsel dat de bewoordingen van een bepaling van Unierecht die voor de vaststelling van de betekenis en de draagwijdte ervan niet uitdrukkelijk verwijst naar het recht van de lidstaten, in de regel in de gehele Unie autonoom en op eenvormige wijze dienen te worden uitgelegd, niet alleen rekening houdend met de bewoordingen van de bepaling, maar ook met de context van deze bepaling en de doelstelling van de betrokken regeling (arrest van 1 maart 2018, Mahnkopf,
C‑558/16
,
EU:C:2018:138
, punt
en aldaar aangehaalde rechtspraak).
Wat de bewoordingen van artikel 3, lid 1, onder b), van de erfrechtverordening betreft, moet erop worden gewezen dat deze bepaling in het algemeen betrekking heeft op een overeenkomst die met name rechten toekent op de toekomstige „nalatenschap”.
Daarbij dient te worden opgemerkt dat volgens artikel 3, lid 1, onder a), van die verordening onder „nalatenschap” moet worden begrepen die „van een overleden persoon”, hetgeen „elke vorm van overgang of overdracht van goederen [...] ongeacht of het gaat om een vrijwillige overgang of overdracht krachtens een uiterste wilsbeschikking, dan wel om een overgang middels erfopvolging bij versterf” omvat.
Hieruit volgt dat een overeenkomst waarbij een persoon bepaalt dat de eigendom van een hem toebehorend onroerend goed bij zijn overlijden wordt overgedragen aan andere contractpartijen en aldus rechten in zijn toekomstige nalatenschap toekent aan andere partijen bij deze overeenkomst, een „erfovereenkomst” in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van de erfrechtverordening is.
Deze uitlegging wordt bevestigd door de doelstelling van deze verordening, die erin bestaat om overeenkomstig het beginsel van de eenheid van de erfopvolging versnippering van de nalatenschap te voorkomen en een eenvormige regeling tot stand te brengen die van toepassing is op alle burgerrechtelijke aspecten van de erfopvolging in de nalatenschap van een overleden persoon met grensoverschrijdende gevolgen en met name op „elke vorm van overgang en overdracht van goederen bij overlijden”, zoals blijkt uit overweging 9 van die verordening (zie in die zin arrest van 21 juni 2018, Oberle,
C‑20/17
,
EU:C:2018:485
, punten
en
).
In dit verband zij eraan herinnerd dat krachtens artikel 1, lid 2, onder g), van de erfrechtverordening met name goederen die op andere wijze dan door erfopvolging overgaan of worden overgedragen, bijvoorbeeld door middel van schenkingen, van de werkingssfeer van deze verordening zijn uitgesloten, maar dat deze uitsluiting strikt moet worden uitgelegd.
Hieruit volgt dat wanneer een bepaling in een overeenkomst inzake erfopvolging, net als een „schenking” in de zin van artikel 1, lid 2, onder g), bestaat in een donatie maar enkel van kracht wordt bij het overlijden van de erflater, zij binnen de werkingssfeer van deze verordening valt.
Gelet op een en ander dient op de eerste vraag te worden geantwoord dat artikel 3, lid 1, onder b), van de erfrechtverordening aldus moet worden uitgelegd dat een overeenkomst waarbij een persoon bepaalt dat de eigendom van een hem toebehorend onroerend goed bij zijn overlijden wordt overgedragen aan andere contractpartijen, een „erfovereenkomst” in de zin van deze bepaling vormt.
Tweede vraag
Met zijn tweede vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 83, lid 2, van de erfrechtverordening aldus moet worden uitgelegd dat het van toepassing is op het onderzoek van de geldigheid van de rechtskeuze die vóór 17 augustus 2015 is gemaakt met betrekking tot een „erfovereenkomst” in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van die verordening.
Er zij aan herinnerd dat artikel 83 van die verordening, met als opschrift „Overgangsbepalingen”, in lid 2 bepaalt dat „[w]anneer de erflater het op zijn erfopvolging toepasselijke recht had gekozen vóór 17 augustus 2015, [...] deze keuze geldig [is] indien zij voldoet aan de in hoofdstuk III opgenomen voorwaarden, of indien zij geldig is volgens de regels van internationaal privaatrecht die op het tijdstip van de rechtskeuze golden in de staat waar de erflater zijn gewone verblijfplaats bezat of in een van de staten waarvan hij de nationaliteit had”.
Dienaangaande moet worden vastgesteld dat deze bepaling, zoals reeds blijkt uit de bewoordingen ervan, gelezen in samenhang met de artikelen 21 en 22 van de erfrechtverordening, de geldigheid van de op de gehele erfopvolging toepasselijke rechtskeuze regelt. In casu blijkt uit het dossier waarover het Hof beschikt – en onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter – dat de keuze van het Oostenrijkse recht slechts betrekking had op de erfovereenkomst die de erflater in het hoofdgeding had gesloten met betrekking tot een van zijn goederen, en niet op de gehele erfopvolging, zodat in die omstandigheden niet kan worden geoordeeld dat er is voldaan aan de voor toepassing van artikel 83, lid 2, van de erfrechtverordening gestelde voorwaarde.
Gelet op een en ander dient op de tweede vraag worden geantwoord dat artikel 83, lid 2, van de erfrechtverordening aldus moet worden uitgelegd dat het niet van toepassing is op het onderzoek van de geldigheid van de rechtskeuze die vóór 17 augustus 2015 is gemaakt om uitsluitend een „erfovereenkomst”, in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van deze verordening, betreffende een bepaald goed van de erflater te regelen, en niet de erfopvolging in diens nalatenschap in haar geheel.
Kosten
Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de verwijzende rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.

Het Hof (Eerste kamer) verklaart voor recht:

1)
Artikel 3, lid 1, onder b), van verordening (EU) nr. 650/2012 van het Europees Parlement en de Raad van 4 juli 2012 betreffende de bevoegdheid, het toepasselijke recht, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen en de aanvaarding en de tenuitvoerlegging van authentieke akten op het gebied van erfopvolging, alsmede betreffende de instelling van een Europese erfrechtverklaring, moet aldus worden uitgelegd dat een overeenkomst waarbij een persoon bepaalt dat de eigendom van een hem toebehorend onroerend goed bij zijn overlijden wordt overgedragen aan andere contractpartijen, een „erfovereenkomst” in de zin van deze bepaling vormt.

2)
Artikel 83, lid 2, van verordening nr. 650/2012 moet aldus worden uitgelegd dat het niet van toepassing is op het onderzoek van de geldigheid van de rechtskeuze die vóór 17 augustus 2015 is gemaakt om uitsluitend een „erfovereenkomst”, in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van deze verordening, betreffende een bepaald goed van de erflater te regelen, en niet de erfopvolging in diens nalatenschap in haar geheel.

ondertekeningen
(
*1
)	Procestaal: Duits.