CELEX: 62020CJ0625
Odesłanie prejudycjalne
Polityka społeczna
Równość traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego
Dyrektywa 79/7/EWG
Artykuł 4 ust. 1
Dyskryminacja pośrednia ze względu na płeć
Uregulowanie krajowe przewidujące niedopuszczalność łącznego pobierania dwóch lub większej liczby świadczeń rentowych z tytułu całkowitej niezdolności do pracy uzyskanych w ramach tego samego ustawowego systemu zabezpieczenia społecznego
Dopuszczalność łącznego pobierania takich świadczeń, w przypadku gdy wynikają one z odrębnych ustawowych systemów zabezpieczenia społecznego
Ustalenie dyskryminacji pośredniej na podstawie danych statystycznych
Określenie podlegających porównaniu grup, których uregulowanie to dotyczy
Względy uzasadniające

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 4 dyrektywy Rady 79/7/EWG z dnia 19 grudnia 1978 r. w sprawie stopniowego wprowadzania w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego (
Dz.U. 1979, L 6, s. 24
–wyd. spec. w jęz. polskim: rozdz. 5, t. 2, s. 431).
Wniosek ten został złożony w ramach sporu między KM a Instituto Nacional de la Seguridad Social (INSS) (państwowym zakładem ubezpieczeń społecznych, Hiszpania) w przedmiocie odmowy uznania przez ten ostatni dopuszczalności łącznego pobierania dwóch świadczeń rentowych z tytułu całkowitej niezdolności do pracy przyznanych KM w ramach tego samego ustawowego systemu zabezpieczenia społecznego na podstawie różnych okresów składkowych i w związku z odmiennymi urazami.
Ramy prawne
Prawo Unii
Zgodnie z art. 1 dyrektywy 79/7:
„Celem niniejszej dyrektywy jest stopniowe wprowadzenie w życie, w dziedzinie zabezpieczenia społecznego i innych elementów ochrony socjalnej przewidzianych w art. 3, zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego, nazywanej dalej »zasadą równego traktowania«”.
Artykuł 3 ust. 1 lit. a) tej dyrektywy stanowi, że znajduje ona zastosowanie do systemów ustawowych zapewniających ochronę między innymi przed ryzykiem „inwalidztwa [niezdolności do pracy]”.
Artykuł 4 ust. 1 wspomnianej dyrektywy przewiduje:
„Zasada równego traktowania oznacza brak jakiejkolwiek dyskryminacji ze względu na płeć, bądź bezpośrednio, bądź pośrednio poprzez odwołanie, zwłaszcza do stanu cywilnego lub rodzinnego, w szczególności jeżeli chodzi o:
–
zakres stosowania systemów i warunki objęcia systemami,
–
obowiązek opłacania i obliczanie wysokości składek,
–
obliczanie wysokości świadczeń, w tym podwyżek należnych z tytułu małżonka i na osobę będącą na utrzymaniu, oraz jeżeli chodzi o warunki dotyczące okresu wypłaty świadczeń i zachowanie prawa do świadczeń”.
Artykuł 1 dyrektywy 2006/54/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia i pracy (
Dz.U. 2006, L 204, s. 23
) stanowi w szczególności, że zawiera ona przepisy dotyczące wprowadzenia w życie zasady równego traktowania w odniesieniu do systemów zabezpieczenia społecznego pracowników.
Artykuł 2 ust. 1 lit. f) tej dyrektywy określa, że do celów tej dyrektywy „systemy zabezpieczenia społecznego pracowników” zdefiniowano jako systemy nieobjęte [dyrektywą 79/7], które mają na celu zapewnienie pracownikom najemnym i osobom prowadzącym działalność na własny rachunek, w przedsiębiorstwie, grupie przedsiębiorstw, gałęzi gospodarki lub należącym do grupy zawodowej, świadczeń, których celem jest uzupełnienie ustawowych systemów zabezpieczenia społecznego lub ich zastąpienie, niezależnie od tego, czy przystąpienie do nich jest obowiązkowe czy dobrowolne.
Prawo hiszpańskie
Artykuł 9 ust. 1 Ley General de la Seguridad Social (hiszpańskiej ustawy ogólnej o zabezpieczeniu społecznym) w wersji ujednoliconej, zatwierdzonej Real Decreto Legislativo 8/2015 (dekretem królewskim z mocą ustawy 8/2015) z dnia 30 października 2015 r. (BOE nr 261 z dnia 31 października 2015 r., s. 103291), (zwanej dalej „LGSS”), stanowi:
„System zabezpieczenia społecznego obejmuje następujące systemy:
a)
system powszechny, uregulowany w ramach tytułu II niniejszej ustawy;
b)
systemy specjalne, o których mowa w następnym artykule”.
Artykuł 10 LGSS stanowi:
„1.   Systemy specjalne ustanawia się dla takiej działalności zawodowej, która ze względu na swój charakter, szczególne warunki dotyczące czasu i miejsca jej wykonywania lub rodzaj procesu produkcyjnego wymaga ustanowienia takich systemów w celu zapewnienia prawidłowego przyznawania świadczeń z zabezpieczenia społecznego.
2.   Za systemy specjalne uważa się systemy, do których przynależą następujące grupy:
a)
osoby pracujące na własny rachunek;
[…]”.
Artykuł 163 LGSS, zatytułowany „Niedopuszczalność łącznego pobierania więcej niż jednego świadczenia”, stanowi w ust. 1:
„Przyznanie więcej niż jednego świadczenia z powszechnego systemu zabezpieczenia społecznego na rzecz tego samego świadczeniobiorcy jest niedopuszczalne, z zastrzeżeniem wyraźnie odmiennych przepisów ustawowych lub wykonawczych. W razie zaistnienia sytuacji, w której świadczeniobiorcy przysługuje więcej niż jedno świadczenie, musi on wybrać jedno z tych świadczeń”.
Zgodnie z 26. przepisem przejściowym LGSS mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym:
„1. Niezdolność do pracy, niezależnie od decydującej o niej przyczynie, jest klasyfikowana według następującej skali:
a)
częściowa niezdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie;
b)
całkowita niezdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie;
c)
ogólna niezdolność do pracy w jakimkolwiek zawodzie;
d)
niezdolność do pracy wymagająca pomocy osoby trzeciej.
2. W razie wypadku, niezależnie od tego, czy jest to wypadek przy pracy, dotychczasowy zawód oznacza zawód wykonywany zwykle przez pracownika do chwili wypadku. W przypadku choroby, zawodowej lub nie, dotychczasowy zawód oznacza zawód, który pracownik wykonywał w ramach swojej głównej działalności zarobkowej w okresie poprzedzającym wystąpienie niezdolności do pracy określonej w przepisach.
[…]
4. Całkowita niezdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie oznacza niezdolność uniemożliwiającą pracownikowi wykonywanie wszystkich lub podstawowych zadań związanych z dotychczasowym zawodem, przy czym zakłada się, że pracownik może wykonywać inny zawód.
[…]”.
Artykuł 34 Decreto 2530/1970, por el que se regula el régimen especial de la Seguridad Social de los trabajadores por cuenta propia o autónomos (dekretu 2530/1970 w sprawie ustanowienia specjalnego systemu zabezpieczenia społecznego dla osób prowadzących działalność na własny rachunek) z dnia 20 sierpnia 1970 r. (BOE nr 221 z dnia 15 września 1970 r., s. 15148) stanowi:
„Niedopuszczalne jest pobieranie przez świadczeniobiorcę więcej niż jednego świadczenia przyznanego w ramach niniejszego systemu specjalnego, chyba że w przepisach w sposób wyraźny określono inaczej. Każda osoba, która może być uprawniona do więcej niż jednego świadczenia, musi wybrać jedno z tych świadczeń”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
Decyzją z dnia 2 marca 1999 r. INSS uznał skarżącą w postępowaniu głównym, objętą powszechnym systemem zabezpieczenia społecznego (zwanym dalej „RGSS” od hiszpańskiej nazwy Régimen General de la Seguridad Social), za osobę całkowicie niezdolną do pracy w dotychczasowym zawodzie asystentki administracyjnej w następstwie choroby niebędącej chorobą zawodową, związanej z udarem niedokrwiennym mózgu, i przyznał jej świadczenie rentowe w ramach RGSS, obliczone na podstawie składek uiszczonych za okres od maja 1989 r. do kwietnia 1994 r.
Decyzją z dnia 20 marca 2018 r. INSS uznał skarżącą w postępowaniu głównym, która w międzyczasie podjęła pracę jako asystent nauczyciela przedszkola, za osobę całkowicie niezdolną do pracy również w odniesieniu do jej nowego dotychczasowego zawodu z powodu wypadku niebędącego wypadkiem przy pracy, w wyniku którego złamała sobie kość udową, i przyznał jej odpowiednie świadczenie rentowe w ramach RGSS, obliczone na podstawie składek uiszczonych za okres od lutego 2015 r. do stycznia 2017 r. INSS uznał jednak, że zgodnie z art. 163 LGSS to świadczenie kolidowało z wcześniej pobieranym świadczeniem, wobec czego skarżąca w postępowaniu głównym miała prawo do pobierania wyłącznie jednego z tych świadczeń.
W dniu 23 stycznia 2019 r. INSS oddalił zażalenie wniesione przez skarżącą na tę ostatnią decyzję.
W dniu 12 marca 2019 r. skarżąca w postępowaniu głównym wniosła do sądu odsyłającego skargę zmierzającą do uznania dopuszczalności zbiegu świadczenia rentowego z tytułu niezdolności do pracy w zawodzie asystenta nauczyciela przedszkola ze świadczeniem rentowym z tytułu niezdolności do pracy we wcześniejszym zawodzie asystentki administracyjnej, w celu umożliwienia jej pobierania obu tych świadczeń. W tym względzie podniosła ona zasadniczo, że art. 163 LGSS, na podstawie którego INSS orzekł o niedopuszczalności zbiegu tych dwóch świadczeń, nie ma zastosowania, ponieważ prowadzi do pośredniej dyskryminacji ze względu na płeć, a zatem jest sprzeczny z prawem Unii.
Sąd odsyłający uściśla przede wszystkim, że skarżąca w postępowaniu głównym wykazała, iż opłacała składki w wysokości wystarczającej, aby móc pobierać oba rozpatrywane świadczenia rentowe.
Sąd ten wyjaśnia następnie, że na hiszpański system zabezpieczenia społecznego składa się kilka systemów, z których najważniejszymi są RGSS, którym objęty jest ogół pracowników najemnych, oraz specjalny system dla osób prowadzących działalność na własny rachunek (zwany dalej „RETA” od hiszpańskiej nazwy Régimen Especial de Trabajadores Autónomos), którym objęty jest ogół osób prowadzących działalność na własny rachunek, przy czym oba te systemy zapewniają w szczególności świadczenia rentowe z tytułu całkowitej niezdolności do pracy beneficjentom, którzy nie są już w stanie świadczyć pracy ze względów zdrowotnych.
Zdaniem tego sądu, o ile art. 163 LGSS stoi na przeszkodzie zbiegowi dwóch świadczeń z tytułu całkowitej niezdolności do pracy przyznanych w ramach RGSS, o tyle z orzecznictwa Tribunal Supremo (sądu najwyższego, Hiszpania) wynika, że przepis ten, interpretowany a contrario, pozwala na dopuszczenie takiego zbiegu, w przypadku gdy te świadczenia wynikają z różnych systemów, a mianowicie, co do zasady, z RGSS i RETA, w tym także w następstwie tych samych urazów. Uzasadnieniem takiej wykładni jest to, że każdy z tych systemów realizuje własny cel, a mianowicie, w wypadku RGSS cel polegający na zrekompensowaniu niemożności wykonywania pracy najemnej, a w przypadku RETA – cel polegający na zrekompensowaniu niemożności wykonywania działalności na własny rachunek.
Sąd odsyłający skłania się do uznania, że stosowanie takiego przepisu prowadzi do pośredniej dyskryminacji ze względu na płeć, zakazanej w art. 4 dyrektywy 79/7 i art. 5 dyrektywy 2006/54, ponieważ, nawet jeśli przepis ten nie wprowadza żadnego rozróżnienia ze względu na płeć i jest w związku z tym pozornie neutralny w tym zakresie, to jednak jego skutki mogą być w większym stopniu odczuwalne w przypadku kobiet. Zgodnie z danymi statystycznymi dostarczonymi przez INSS, a dotyczącymi daty odniesienia określonej na dzień 31 stycznia 2020 r., chociaż udział mężczyzn i kobiet wśród osób objętych RGSS jest dość zrównoważony, kobiety stanowią jedynie 36,15% osób objętych RETA. Ten niski odsetek odzwierciedla większe trudności w prowadzeniu przez kobiety działalności zawodowej w charakterze osoby prowadzącej działalność na własny rachunek, a które to trudności wynikają z faktu, że społeczeństwo tradycyjnie przypisuje kobietom rolę osób prowadzących gospodarstwo domowe.
W konsekwencji, ponieważ zbieg świadczeń jest możliwy jedynie w wypadku świadczeń uzyskanych w ramach różnych systemów, a odsetek mężczyzn objętych RETA jest znacznie wyższy niż odsetek kobiet, to ten zbieg jest łatwiejszy do uzyskania w przypadku mężczyzn niż kobiet.
Sąd odsyłający uważa wreszcie, że argumenty przedstawione przez INSS w celu uzasadnienia niedopuszczalności zbiegu dwóch rozpatrywanych w postępowaniu głównym świadczeń rentowych nie są przekonujące. Sąd ten ma wątpliwości co do zasadności argumentu, zgodnie z którym można mówić o jednym tylko świadczeniu z tytułu całkowitej niezdolności do pracy mającym zrekompensować utratę dochodów spowodowaną niemożnością dalszego wykonywania dotychczasowego zawodu, ponieważ w danym momencie może istnieć jedynie jeden dotychczasowy zawód. Ten sam argument powinien bowiem prowadzić do zakazania zbiegu dwóch świadczeń z tytułu całkowitej niezdolności do pracy przyznanych w ramach odrębnych systemów.
W tych okolicznościach Juzgado de lo Social n.
o
26 de Barcelona (sąd pracy nr 26 w Barcelonie, Hiszpania) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy hiszpańskie uregulowanie dotyczące otrzymywania świadczeń z systemu zabezpieczenia społecznego zawarte w art. 163 ust. 1 [LGSS], które zgodnie z wykładnią przyjętą w orzecznictwie uniemożliwia otrzymywanie dwóch świadczeń z tytułu całkowitej niezdolności do wykonywania dotychczasowej pracy przyznanych w ramach tego samego systemu zabezpieczenia społecznego, podczas gdy dopuszcza taką możliwość w przypadku świadczeń przyznanych w ramach różnych systemów zabezpieczenia społecznego, przy czym w każdym przypadku świadczenia te są ustalane w oparciu o odrębnie pobierane składki, co może prowadzić do pośredniej dyskryminacji ze względu na płeć, biorąc pod uwagę udział obu płci w różnych hiszpańskich systemach zabezpieczenia społecznego, jest sprzeczne z art. 4 [dyrektywy 79/7] oraz art. 5 [dyrektywy 2006/54]?
2)
W przypadku udzielenia na pytanie pierwsze odpowiedzi przeczącej, czy uregulowanie hiszpańskie można uznać za sprzeczne z przywołanym uregulowaniem europejskim, w przypadku gdy dwa świadczenia zostały przyznane w wyniku różnych urazów lub chorób?”.
Trybunał skierował do INSS i do rządu hiszpańskiego szereg pytań, na które udzieliły one odpowiedzi pismami złożonymi, odpowiednio, w dniach 3 i 7 grudnia 2021 r.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytania pierwszego
Na wstępie, w celu wytyczenia zakresu pytania pierwszego, należy zauważyć, że sąd odsyłający zastanawia się nad zgodnością z art. 4 dyrektywy 79/7 i z art. 5 dyrektywy 2006/54 hiszpańskiego ustawodawstwa dotyczącego zabezpieczenia społecznego w zakresie warunków regulujących przewidzianą w tych przepisach, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Tribunal Supremo (sąd najwyższy, Hiszpania), możliwość łącznego pobierania dwóch świadczeń rentowych z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, w sytuacji gdy ubezpieczony pracownik spełnia przesłanki przyznania tych świadczeń na podstawie okresów składkowych w ramach odrębnych systemów zabezpieczenia społecznego.
W tym względzie, co się tyczy możliwości zastosowania dyrektyw wskazanych przez sąd odsyłający, z przedłożonych Trybunałowi akt sprawy wynika, że rozpatrywane w postępowaniu głównym świadczenia rentowe z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, które skarżąca w postępowaniu głównym chciałaby pobierać łącznie, są przyznawane w ramach systemu zabezpieczenia społecznego przewidzianego przez LGSS i mają na celu ochronę ubezpieczonych przed utratą dochodów wynikającą z niezdolności do wykonywania ich dotychczasowego zawodu.
Takie świadczenia rentowe są objęte zakresem stosowania dyrektywy 79/7, ponieważ stanowią część ustawowego systemu ochrony przed jednym z rodzajów ryzyka wymienionych w art. 3 ust. 1 tej dyrektywy, czyli niezdolnością do pracy, oraz są bezpośrednio i faktycznie związane z ochroną przed tym ryzykiem [zob. podobnie wyrok z dnia 12 grudnia 2019 r., Instituto Nacional de la Seguridad Social (Dodatek do emerytury dla matek),
C‑450/18
,
EU:C:2019:1075
, pkt
].
Natomiast, jak zostało to podkreślone przez INSS, rząd hiszpański i Komisję Europejską, dyrektywa 2006/54 nie ma zastosowania do sporu w postępowaniu głównym. Z art. 1 akapit drugi lit. c) dyrektywy 2006/54 w związku z jej art. 2 ust. 1 lit. f) wynika bowiem, że wspomniana dyrektywa nie ma zastosowania do systemów ustawowych uregulowanych w dyrektywie 79/7 [wyrok z dnia 12 grudnia 2019 r., Instituto Nacional de la Seguridad Social (Dodatek do emerytury dla matek),
C‑450/18
,
EU:C:2019:1075
, pkt
].
W tych okolicznościach należy uznać, że poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 4 ust. 1 dyrektywy 79/7 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które nie pozwala pracownikom objętym systemem zabezpieczenia społecznego na łączne pobieranie dwóch świadczeń rentowych z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, jeżeli są one wypłacane w ramach tego samego systemu zabezpieczenia społecznego, a jednocześnie umożliwia taki zbieg świadczeń, w przypadku gdy wynikają one z odrębnych systemów zabezpieczenia społecznego.
Należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem prawo Unii nie narusza kompetencji państw członkowskich w zakresie organizacji systemów zabezpieczenia społecznego i przy braku harmonizacji na szczeblu Unii Europejskiej warunki przyznawania świadczeń w dziedzinie zabezpieczenia społecznego powinno określać ustawodawstwo każdego państwa członkowskiego, niemniej przy wykonywaniu tych kompetencji państwa członkowskie powinny działać w zgodzie z prawem Unii (wyrok z dnia 14 kwietnia 2015 r., Cachaldora Fernández,
C‑527/13
,
EU:C:2015:215
, pkt
).
W rezultacie prawo Unii co do zasady nie stoi na przeszkodzie temu, by państwo członkowskie wyłączyło w swoim ustawodawstwie dotyczącym zabezpieczenia społecznego możliwość korzystania jednocześnie z dwóch lub większej liczby świadczeń rentowych z tytułu całkowitej niezdolności do pracy ani temu, aby taki zbieg był dopuszczalny pod pewnymi warunkami. Jednakże takie przepisy muszą być zgodne z dyrektywą 79/7, a w szczególności z jej art. 4 ust. 1, w myśl którego zasada równego traktowania oznacza brak jakiejkolwiek, zarówno bezpośredniej, jak i pośredniej, dyskryminacji ze względu na płeć, w szczególności jeśli chodzi o obliczanie wysokości świadczeń.
W tym względzie należy stwierdzić, na co zwrócił uwagę sąd odsyłający, że uregulowanie krajowe, o którym mowa w pkt 29 niniejszego wyroku, ma zastosowanie bez różnicy do pracowników płci męskiej i żeńskiej objętych różnymi hiszpańskimi systemami zabezpieczenia społecznego i spełniających co do zasady przesłanki przyznania co najmniej dwóch świadczeń rentowych z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, wobec czego nie prowadzi on do dyskryminacji bezpośredniej.
Co się tyczy kwestii, czy to uregulowanie krajowe skutkuje dyskryminacją pośrednią, pojęcie to należy w kontekście dyrektywy 79/7 rozumieć jako sytuację, w której z pozoru neutralny przepis, kryterium lub praktyka stawiałyby osoby danej płci w szczególnie niekorzystnym położeniu w porównaniu z osobami drugiej płci, chyba że ten przepis, to kryterium lub ta praktyka są obiektywnie uzasadnione słusznym celem, a środki mające służyć osiągnięciu tego celu są właściwe i konieczne (zob. podobnie wyrok z dnia 8 maja 2019 r., Villar Láiz,
C‑161/18
,
EU:C:2019:382
, pkt
).
W niniejszej sprawie sąd odsyłający skłania się ku stwierdzeniu, że rozpatrywane uregulowanie krajowe skutkuje dyskryminacją pośrednią. Jak wskazano w pkt 20 i 21 niniejszego wyroku, sąd ten zauważa, że o ile zgodnie z posiadanymi przez niego danymi statystycznymi udział osób obu płci wśród osób objętych RGSS rozkłada się w sposób dość zrównoważony, o tyle kobiety stanowią jedynie około 36% osób objętych RETA, przy czym te dwa systemy skupiają znaczną większość pracowników objętych hiszpańskim systemem zabezpieczenia społecznego. W ten sposób mężczyźni znajdują się w lepszej niż kobiety sytuacji z punktu widzenia uzyskania prawa do kilku świadczeń rentowych z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w ramach różnych systemów i możliwości łącznego pobierania tych świadczeń.
W tym względzie w pierwszej kolejności należy zauważyć, że rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie krajowe ustanawia pośród pracowników, którzy uzyskali prawo do kilku świadczeń rentowych z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, odmienne traktowanie w zależności od pozornie neutralnego kryterium, zgodnie z którym pracownicy ci są uprawnieni do łącznego pobierania takich świadczeń wyłącznie wówczas, gdy świadczenia te są wypłacane w ramach odrębnych systemów zabezpieczenia społecznego.
Otóż widoczne jest, że takie odmienne traktowanie faworyzuje, pod względem obliczania łącznej wysokości świadczeń, pracowników mogących pobierać łącznie więcej niż jedno świadczenie rentowe w ramach odrębnych systemów zabezpieczenia społecznego oraz że stawia ono w gorszej sytuacji pracowników, którzy z racji tego, że uzyskali takie świadczenia w ramach jednego sytemu zabezpieczenia społecznego, nie mogą pobierać ich łącznie.
INSS i rząd hiszpański podkreślają, że świadczenia rentowe w ramach każdego z systemów zabezpieczenia społecznego różnią się między innymi pod względem zasad odprowadzania składek i obliczania wysokości świadczeń, a także ze względu na swój cel, oraz twierdzą ponadto, że te różnice świadczą o tym, iż pracownicy, który mogą pobierać łącznie więcej niż jedno świadczenie rentowe, nie znajdują się w sytuacji porównywalnej z sytuacją pracowników, którzy nie są do tego uprawnieni. Jednakże nie wydaje się, aby wspomniane różnice podważały stwierdzenie, zgodnie z którym możliwość łącznego pobierania dwóch lub większej liczby świadczeń rentowych pozwala co do zasady zainteresowanym pracownikom na otrzymywanie całościowego świadczenia w kwocie wyższej niż pojedyncze świadczenie, do którego w przeciwnym razie byliby uprawnieni, lub aby wykazywały brak porównywalności ich sytuacji, tym bardziej że oba świadczenia rentowe w ramach RGSS i RETA mają na celu zrekompensowanie utraty dochodów spowodowanej całkowitą niezdolnością pracownika do wykonywania dotychczasowego zawodu jako pracownik najemny lub jako osoba prowadząca działalność na własny rachunek. Okoliczność ta podlega jednak zweryfikowaniu przez sąd odsyłający.
W drugiej kolejności, w celu dokonania oceny, czy rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie krajowe może stawiać pracowników płci żeńskiej w szczególnie niekorzystnym położeniu w porównaniu z pracownikami płci męskiej, należy przypomnieć, że istnienie takiego szczególnie niekorzystnego położenia można by ustalić między innymi poprzez wykazanie, że takie uregulowanie wpływa negatywnie na znacznie większy odsetek osób danej płci w stosunku do osób innej płci (zob. podobnie wyrok z dnia 21 stycznia 2021 r., INSS (
C‑843/19
,
EU:C:2021:55
, pkt
).
Mogłoby tak być, gdyby zostało wykazane, że rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie krajowe skutkuje pozbawieniem znacznie większej części pracowników płci żeńskiej, w porównaniu z pracownikami płci męskiej, możliwości łącznego pobierania więcej niż jednego świadczenia rentowego z tytułu całkowitej niezdolności do pracy.
W odniesieniu do sytuacji takiej jak ta występująca w niniejszej sprawie, w której sąd krajowy dysponuje danymi statycznymi, Trybunał orzekł, po pierwsze, że do tego sądu należy uwzględnienie ogółu pracowników podlegających uregulowaniu krajowemu, w którym odmienne traktowanie ma swoje źródło, i po drugie, że najlepsza metoda porównawcza polega na porównaniu odpowiedniego odsetka pracowników, których dotyczy i których nie dotyczy podnoszone odmienne traktowanie wśród pracowników płci żeńskiej objętych zakresem stosowania tego uregulowania, z odpowiadającym mu odsetkiem pracowników płci męskiej objętych tym zakresem stosowania (wyrok z dnia 21 stycznia 2021 r., INSS,
C‑843/19
,
EU:C:2021:55
, pkt
).
W tym zakresie do sądu krajowego należy dokonanie oceny, w jakiej mierze przedłożone mu dane statystyczne są wiarygodne i czy mogą one zostać uwzględnione, to znaczy czy w szczególności nie są one przejawem zjawisk czysto przypadkowych lub wynikających z tymczasowej sytuacji i czy wydają się one wystarczająco znaczące (wyrok z dnia 21 stycznia 2021 r., INSS,
C‑843/19
,
EU:C:2021:55
, pkt
).
Otóż z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, wynika, że strony i zainteresowani, którzy przedstawili uwagi, nie zgadzają się co do tego, jakiego rodzaju dane należy wykorzystać w celu określenia, zgodnie z metodą, o której mowa w pkt 40 niniejszego wyroku, odsetka osób, których dotyczy odmienne traktowanie. Różnią się oni w szczególności w kwestii tego, czy dane uwzględnione przez sąd odsyłający, o których mowa w pkt 34 niniejszego wyroku, dotyczące wskaźników przynależności pracowników płci męskiej i żeńskiej do RGSS i RETA pozwalają ustalić odsetek osób, których to dotyczy, a INSS i rząd hiszpański podkreślają w szczególności brak bezpośredniej korelacji pomiędzy przynależnością do danego systemu a przyznaniem prawa do świadczenia rentowego.
Co się tyczy znaczenia danych przedstawionych przez sąd odsyłający, należy stwierdzić, że rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie krajowe ma zastosowanie nie do wszystkich pracowników objętych różnymi hiszpańskimi systemami zabezpieczenia społecznego, lecz wyłącznie do tych, którzy co do zasady spełnili przesłanki przyznania więcej niż jednego świadczenia rentowego z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, co w istocie zauważyła także rzecznik generalna w pkt 65 opinii.
Jedynie bowiem pracownikom należącym do tej ostatniej kategorii można odmówić prawa do łącznego pobierania więcej niż jednego świadczenia rentowego z tytułu całkowitej niezdolności do pracy lub takie prawo przyznać w zależności od tego, czy świadczenia te wynikają z tego samego systemu, czy też z odrębnych systemów zabezpieczenia społecznego.
Do celów ustalenia, czy rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie krajowe stanowi dyskryminację pośrednią, nie można zatem brać pod uwagę pracowników, którzy nie mogą łącznie pobierać więcej niż jednego świadczenia rentowego już z tego tylko powodu, że nie spełnili oni przesłanek przyznania każdego z tych świadczeń, a którzy jednak siłą rzeczy zostali wliczeni do pracowników, których dotyczą uwzględnione przez sąd odsyłający dane statystyczne odnoszące się do wskaźnika przynależności do różnych systemów zabezpieczenia społecznego (zob. analogicznie wyrok z dnia 21 stycznia 2021 r., INSS,
C‑843/19
,
EU:C:2021:55
, pkt
).
W związku z tym w celu ustalenia, czy uregulowanie krajowe takie jak to rozpatrywane w postępowaniu głównym może prowadzić do pośredniej dyskryminacji sprzecznej z art. 4 ust. 1 dyrektywy 79/7, należy przede wszystkim wziąć pod uwagę wszystkich pracowników podlegających temu uregulowaniu, a mianowicie wszystkich pracowników, którzy zasadniczo są uprawnieni do więcej niż jednego świadczenia rentowego z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Następnie należy określić, wśród tak wyodrębnionej grupy pracowników, z jednej strony odsetek pracowników płci męskiej, którzy nie mogą pobierać łącznie tych świadczeń, w stosunku do pracowników płci męskiej, którzy mogą korzystać z takiego zbiegu, a z drugiej strony te same proporcje w przypadku pracowników płci żeńskiej. Wreszcie proporcje te należy ze sobą porównać, aby dokonać oceny, czy ewentualna różnica między odsetkiem pracowników, dla których takie uregulowanie jest niekorzystne, wśród pracowników płci męskiej i pracowników płci żeńskiej, jest znacząca.
Powyższa metodologia jest ponadto neutralna z punktu widzenia podkreślanej przez INSS i rząd hiszpański okoliczności, że pracownicy płci męskiej są bardziej niż pracownicy płci żeńskiej narażeni na ryzyko utraty zdolności do pracy i w konsekwencji ubiegania się o przyznanie świadczenia rentowego z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Porównanie, jakiego należy dokonać, zmierza bowiem wyłącznie do ustalenia, czy w ramach odpowiednich kategorii pracowników płci męskiej i żeńskiej, w przypadku których ryzyko to już się urzeczywistniło, odmienne traktowanie wynikające z uregulowania krajowego rozpatrywanego w postępowaniu głównym ma negatywny wpływ na znacząco większy odsetek kobiet niż mężczyzn, na co uwagę zwróciła także w istocie rzecznik generalna w pkt 66 opinii.
Co się tyczy danych pozwalających na przeprowadzenie takiego porównania, w dniu 3 grudnia 2021 r. INSS przedstawił, na wniosek Trybunału, dodatkowe dane statystyczne, wskazane w tym wniosku, dotyczące liczby pracowników płci męskiej i żeńskiej z co najmniej dwoma orzeczonymi przypadkami niezdolności do pracy, które na dzień 10 listopada 2021 r. były zasadniczo uprawnione do świadczeń rentowych z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w ramach co najmniej dwóch systemów zabezpieczenia społecznego lub jedynie w ramach RGSS.
W tym względzie należy przypomnieć, że rozpatrywane uregulowanie krajowe ma zastosowanie do wszystkich pracowników, którzy co do zasady spełnili przesłanki przyznania więcej niż jednego świadczenia rentowego z tytułu niezdolności do pracy. Może ono zatem negatywnie wpłynąć na wszystkich pracowników, którzy są uprawnieni do co najmniej dwóch świadczeń rentowych z tytułu niezdolności do pracy w ramach jednego systemu zabezpieczenia społecznego, bez względu na to, jaki będzie ten system.
Otóż dane, o których mowa w pkt 48 niniejszego wyroku, wydają się wprawdzie pozwalać na oszacowanie w sposób wiarygodny całkowitej liczby pracowników płci męskiej i żeńskiej znajdujących się – na dzień odniesienia – w uprzywilejowanej sytuacji dzięki uregulowaniu krajowemu, którego dotyczy postępowanie główne, która to liczba wynosi mianowicie 7723 pracowników i 3460 pracownic mogących zasadniczo na ten dzień łącznie pobierać co najmniej dwa świadczenia z tytułu całkowitej niezdolności do pracy.
Jak słusznie jednak zauważyła Komisja na rozprawie, dane te ograniczają się w przypadku pracowników, którzy nie mogą łącznie pobierać kilku świadczeń rentowych, do których są uprawnieni, do zidentyfikowania 4047 pracowników i 3388 pracownic, którzy są objęci wyłącznie RGSS. W związku z tym dane te nie wskazują wszystkich pracowników znajdujących się na dzień odniesienia w niekorzystnej sytuacji z uwagi na rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie krajowe i same w sobie nie pozwalają na ustalenie proporcji pracowników płci męskiej i żeńskiej znajdujących się w niekorzystnej sytuacji z powodu tego uregulowania, zgodnie z tym, co zostało przedstawione w pkt 40 i 46 niniejszego wyroku, w szczególności jeśli chodzi o pracowników objętych wyłącznie RETA, do których na podstawie art. 34 dekretu 2530/1970 w sprawie ustanowienia specjalnego systemu zabezpieczenia społecznego dla osób prowadzących działalność na własny rachunek stosuje się tę samą zasadę co zasada przewidziana w art. 163 ust. 1 LGSS w stosunku do pracowników objętych wyłącznie RGSS.
W tym kontekście należy podkreślić, że z uwagi na dużą liczbę osób objętych RETA nie można wykluczyć, iż uwzględnienie liczb dotyczących pracowników, którzy co do zasady są uprawnieni do pobierania co najmniej dwóch świadczeń rentowych z tytułu całkowitej niezdolności do pracy wyłącznie w ramach tego systemu, może mieć wpływ na obliczenie, na podstawie wszystkich istotnych danych i według metodologii przedstawionej w pkt 40 i 46 niniejszego wyroku, odpowiedniego odsetka pracowników płci męskiej i żeńskiej, dla których rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie krajowe jest niekorzystne.
Tym samym, o ile dane takie jak te, o których mowa w pkt 48 niniejszego wyroku, są co do zasady istotne z punktu widzenia określenia tego odsetka osób i ustalenia w ten sposób, czy rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie krajowe może stawiać pracowników płci żeńskiej w szczególnie niekorzystnym położeniu w porównaniu z pracownikami płci męskiej, o tyle należy zadbać o to, by ostatecznie przyjęte w tym celu dane były wystarczająco wiarygodne i kompletne, tak aby prawidłowo ustalić właściwe proporcje.
Do sądu odsyłającego należy dokonanie niezbędnych ustaleń i w razie potrzeby dokonanie oceny, czy ewentualna różnica między odsetkiem pracowników płci męskiej i żeńskiej, dla których rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie krajowe jest niekorzystne, ma charakter znaczący, z zastrzeżeniem, że mniej istotna, lecz utrzymująca się i relatywnie niezmienna w dłuższym czasie różnica między pracownikami płci męskiej a pracownikami płci żeńskiej może również być podstawą dla domniemania faktycznego wskazującego na wystąpienie dyskryminacji pośredniej ze względu na płeć (zob. podobnie wyrok z dnia 9 lutego 1999 r., Seymour-Smith i Perez,
C‑167/97
,
EU:C:1999:60
, pkt
).
Ponadto Trybunał orzekł już w przeszłości, że ocena faktów, z których można domniemywać, iż doszło do dyskryminacji pośredniej, należy do sądu krajowego zgodnie z prawem krajowym lub praktyką krajową, które mogą przewidywać w szczególności, że występowanie dyskryminacji pośredniej można udowodnić z wykorzystaniem wszelkich środków, w tym na podstawie danych statystycznych (zob. wyrok z dnia 3 października 2019 r., Schuch-Ghannadan,
C‑274/18
,
EU:C:2019:828
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
W trzeciej kolejności, gdyby w wyniku tej oceny sąd odsyłający doszedł do wniosku, że rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie krajowe stawia pracowników płci żeńskiej w szczególnie niekorzystnym położeniu w porównaniu z pracownikami płci męskiej, to takie uregulowanie byłoby niezgodne z art. 4 ust. 1 dyrektywy 79/7, chyba że byłoby ono uzasadnione obiektywnymi czynnikami niezwiązanymi z dyskryminacją ze względu na płeć. Jest tak, jeżeli uregulowanie to realizuje uzasadniony cel polityki społecznej, jest odpowiednie do osiągnięcia tego celu i w tym celu konieczne, przy założeniu, że za właściwe do zagwarantowania przywołanego celu można je uznać tylko wówczas, gdy rzeczywiście służy ono jego osiągnięciu i jest stosowane w sposób spójny i systematyczny [wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., TGSS (Bezrobocie pracowników domowych),
C‑389/20
,
EU:C:2022:120
, pkt
].
W tym względzie Trybunał orzekł, że państwa członkowskie dysponują szerokim zakresem uznania przy wyborze środków mogących realizować cele ich polityki społecznej i zatrudnienia [wyrok z dnia 24 września 2020 r., YS (Emerytury zakładowe personelu kierowniczego),
C‑223/19
,
EU:C:2020:753
, pkt
].
O ile ostatecznie to do sądu krajowego, który jest wyłącznie właściwy do oceny okoliczności faktycznych i dokonania wykładni prawa krajowego, należy ustalenie, czy i w jakim zakresie rozpatrywany przepis prawny jest uzasadniony takim obiektywnym czynnikiem, o tyle Trybunał, do którego zwrócono się o dostarczenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi w ramach odesłania prejudycjalnego, jest właściwy do udzielenia wskazówek, na podstawie akt sprawy w postępowaniu głównym oraz przedstawionych mu ustnie i na piśmie uwag, mających umożliwić sądowi krajowemu wydanie rozstrzygnięcia w sprawie [wyrok z dnia 24 września 2020 r., YS (Emerytury zakładowe personelu kierowniczego),
C‑223/19
,
EU:C:2020:753
, pkt
].
W niniejszym wypadku INSS i rząd hiszpański podnoszą zasadniczo, że rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie krajowe jest uzasadnione w świetle celu polegającego na zapewnieniu stabilności systemu zabezpieczenia społecznego. Wskazują one, po pierwsze, że możliwość łączenia więcej niż jednego świadczenia rentowego z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w ramach jednego systemu, obejmujących to samo ryzyko utraty dochodów z działalności zawodowej, miałaby istotne konsekwencje dla finansowania tego systemu, a po drugie, że możliwość łącznego pobierania świadczeń rentowych wynikających z odrębnych systemów ma ograniczony skutek budżetowy, zważywszy, że świadczenia te pokrywają ponadto różne rodzaje ryzyka.
Co się tyczy kwestii, czy taki cel stanowi uzasadniony cel polityki społecznej, należy zauważyć, że chociaż względy budżetowe nie mogą uzasadnić dyskryminacji wyrządzającej szkodę jednej z płci, to cele polegające na zapewnieniu trwałego finansowania świadczeń rentowych z tytułu niezdolności do pracy można uznać, biorąc pod uwagę szeroki zakres uznania, jakim dysponują państwa członkowskie, za stanowiące uzasadnione cele polityki społecznej, które nie mają związku z jakąkolwiek dyskryminacją ze względu na płeć (zob. podobnie wyrok z dnia 21 stycznia 2021 r., INSS (
C‑843/19
,
EU:C:2021:55
, pkt
).
Jeżeli chodzi o to, czy rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie jest odpowiednie do osiągnięcia przywołanego celu, prawdą jest, że takie uregulowanie w zakresie, w jakim wyłącza lub ogranicza możliwość pobierania więcej niż jednego świadczenia rentowego z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, w szczególności w sytuacjach, w których łączne pobieranie tych świadczeń może doprowadzić do przyznania zainteresowanym całkowitej kwoty przekraczającej utratę dochodów, którą owe świadczenia mają rekompensować, wydaje się odpowiednie do zabezpieczenia finansów systemu zabezpieczenia społecznego i zapewnienia racjonalnego rozdziału omawianych środków.
Niemniej jednak Komisja podniosła, a żaden z uczestników postępowania temu nie zaprzeczył, że niezależnie od kwestii, czy pracownik otrzymuje świadczenia w ramach jednego tylko systemu czy też w ramach odrębnych systemów, związane z nimi wydatki tak czy inaczej obciążają budżet systemu zabezpieczenia społecznego.
Co więcej, należy przypomnieć, jak stwierdzono w pkt 36 i 37 niniejszego wyroku, że pomimo różnic, jakie mogą istnieć między świadczeniami wynikającymi z różnych systemów zabezpieczenia społecznego, jeśli chodzi o sposób obliczania wysokości świadczeń i zasady odprowadzania składek, a także ich cele, możliwość łącznego pobierania kilku świadczeń uzyskanych w ramach odrębnych systemów wydaje się przynosić zainteresowanym pracownikom korzyść finansową i może pociągać za sobą dodatkowe wydatki publiczne.
A zatem konsekwencje budżetowe związane ze zbiegiem kilku świadczeń rentowych z tytułu całkowitej niezdolności do pracy nie wydają się znacząco różnić w zależności od tego, czy taki zbieg jest dopuszczony w przypadku świadczeń rentowych uzyskanych w ramach tego samego systemu, czy też w ramach odrębnych systemów, tym bardziej gdy – jak w niniejszym wypadku – zainteresowany pracownik nabył prawo do swoich dwóch świadczeń rentowych na podstawie różnych okresów składkowych.
Wynika z tego – z zastrzeżeniem dokonania weryfikacji przez sąd odsyłający – że rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie krajowe nie jest wdrażane w sposób spójny i systematyczny, skutkiem czego nie można go uznać za odpowiednie do osiągnięcia przywołanego celu.
Mając na względzie całość powyższych rozważań, odpowiedź na pytanie pierwsze winna brzmieć: art. 4 ust. 1 dyrektywy 79/7 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które uniemożliwia pracownikom objętym systemem zabezpieczenia społecznego łączne pobieranie dwóch świadczeń rentowych z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, gdy są one wypłacane w ramach tego samego systemu zabezpieczenia społecznego, pozwalając jednocześnie na taki zbieg świadczeń, gdy wynikają one z odrębnych systemów zabezpieczenia społecznego, jeżeli uregulowanie to stawia pracowników płci żeńskiej w szczególnie niekorzystnym położeniu w porównaniu z pracownikami płci męskiej, między innymi z tego względu, że pozwala ono na korzystanie ze zbiegu tych świadczeń znacząco większemu odsetkowi pracowników płci męskiej ustalonemu przez odniesienie do wszystkich pracowników płci męskiej podlegających temu uregulowaniu w stosunku do odpowiadającego mu odsetka pracowników płci żeńskiej, i nie jest uzasadnione obiektywnymi czynnikami niezwiązanymi z dyskryminacją ze względu na płeć.
W przedmiocie pytania drugiego
W świetle odpowiedzi udzielonej na pytanie pierwsze nie ma potrzeby udzielenia odpowiedzi na pytanie drugie.
W przedmiocie kosztów
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:

Artykuł 4 ust. 1 dyrektywy Rady 79/7/EWG z dnia 19 grudnia 1978 r. w sprawie stopniowego wprowadzania w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które uniemożliwia pracownikom objętym systemem zabezpieczenia społecznego łączne pobieranie dwóch świadczeń rentowych z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, gdy są one wypłacane w ramach tego samego systemu zabezpieczenia społecznego, pozwalając jednocześnie na taki zbieg świadczeń, gdy wynikają one z odrębnych systemów zabezpieczenia społecznego, jeżeli uregulowanie to stawia pracowników płci żeńskiej w szczególnie niekorzystnym położeniu w porównaniu z pracownikami płci męskiej, między innymi z tego względu, że pozwala ono na korzystanie ze zbiegu tych świadczeń znacząco większemu odsetkowi pracowników płci męskiej ustalonemu przez odniesienie do wszystkich pracowników płci męskiej podlegających temu uregulowaniu w stosunku do odpowiadającego mu odsetka pracowników płci żeńskiej, i nie jest uzasadnione obiektywnymi czynnikami niezwiązanymi z dyskryminacją ze względu na płeć.

Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: hiszpański.