CELEX: 62021CJ0477
Rinviju għal deċiżjoni preliminari
Politika soċjali
Protezzjoni tas-sigurtà u tas-saħħa tal-ħaddiema
Organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol
Artikolu 31(2) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea
Direttiva 2003/88/CE
Artikoli 3 u 5
Serħan ta’ kuljum u serħan ta’ kull ġimgħa
Leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi perijodu ta’ serħan ta’ kull ġimgħa minimu ta’ tnejn u erbgħin siegħa
Obbligu li jingħata s-serħan ta’ kuljum
Metodi ta’ għoti

It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikoli 3 u 5 tad-Direttiva 2003/88/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑4 ta’ Novembru 2003 li tikkonċerna ċerti aspetti tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 4, p. 381), moqrija fid-dawl tal-Artikolu 31(2)  tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem  il-“Karta”).
Din it-talba tressqet fil-kuntest  ta’  tilwima  bejn IH u l-persuna li timpjegah, MÁV-START Vasúti Személyszállító Zrt. (iktar ’il quddiem “MÁV-START”), dwar  l-għoti  ta’ perijodi  ta’ ħinijiet  ta’  serħan  ta’ kuljum  fil-kuntest tal-għoti  ta’  perijodi  ta’ ħinijiet  ta’  serħan  ta’ kull ġimgħa.

Il
‑
kuntest ġuridiku

Id
‑
dritt tal
‑
Unjoni
Konformement mal-Artikolu 1(1) tad-Direttiva 2003/88, din “tistabbilixxi ħtiġiet minimi tas-sigurtà u s-saħħa għall-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol”.
L-Artikolu 3 ta’ din id-direttiva, intitolat “Serħan ta’ kuljum”, jipprevedi:
“L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri meħtieġa ħalli jassiguraw li kull ħaddiem ikun intitolat għal perjodu minimu ta’ serħan kull jum ta’ 11-il siegħa konsekuttiva f’perjodu ta’ 24-siegħa.”
L-Artikolu 5 tal-imsemmija direttiva, intitolat “Perjodu ta’ serħan ta’ kull ġimgħa”, jipprevedi:
“L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri meħtieġa ħalli jassiguraw li, f’kull perjodu ta’ sebat ijiem kull ħaddiem ikun intitolat għal perjodu minimu mingħajr interruzzjoni ta’ serħan kull perjodu ta’ 24 il-siegħa flimkien ma 11-il siegħa serħan ta’ kull jum kif li hemm referenza għalih fl-Artikolu 3.
Jekk objettivi, l-organizzazzjoni tal-kondizzjonijiet tekniċi jew tax-xogħol hekk jiġġustifikaw, perjodu minimu ta’ serħan ta’ 24 siegħa jista’ jkun applikat.”
Skont kliem  l-Artikolu 15 tal-istess direttiva, intitolat “Disposizzjonijiet l-aktar favorevoli”:
“Din id-Direttiva m’għandhiex taffettwa d-dritt ta’ l-Istati Membri li japplikaw jew jintroduċu liġijiet, regolamenti jew disposizzjonijiet amministrattivi aktar favorevoli għal-protezzjoni tas-saħħa u s-sigurtà ta’ ħaddiema jew li jiffaċilitaw jew jippermettu l-applikazzjoni ta’ ftehim kollettiv jew ta’ ftehim oħrajn konklużi bejn iż-żewġ naħat ta’ l-industrija li huma aktar favorevoli għal-protezzjoni tas-saħħa u s-sigurtà tal-ħaddiema.”

Id
‑
dritt Ungeriż

Il
‑
Kodiċi tax
‑
Xogħol
L-Artikolu 104(1)  tal-munka törvénykönyvéről szóló 2012. évi I. törvény (il-Liġi Nru I tal‑2012, li tistabbilixxi l-Kodiċi tax-Xogħol) (
Magyar Közlöny
2012/2., iktar ’il quddiem  il-“Kodiċi tax-Xogħol”) jipprevedi:
“  Għandu jingħata perijodu ta’ serħan ta’ mill-inqas ħdax-il siegħa konsekuttiva bejn it-tmiem ta’ jum ta’ xogħol u l-bidu tal-jum ta’ xogħol ta’ wara  (iktar ’il quddiem  is-‘serħan  ta’ kuljum’).”
L-Artikolu 105(1) ta’ dan il-kodiċi jipprevedi:
“Għandhom jingħataw jumejn ta’ serħan fil-ġimgħa (jiem ta’ serħan ta’ kull ġimgħa). Il-jiem ta’ serħan ta’ kull ġimgħa jistgħu wkoll jiġu allokati b’mod varjabbli.”
L-Artikolu 106 tal-imsemmi kodiċi jistipula:
“1.      Minflok il-jiem ta’ serħan ta’ kull ġimgħa, il-ħaddiem jista’ jingħata perijodu ta’ mistrieħ ta’ kull ġimgħa mingħajr interruzzjoni ta’ mill-inqas tmienja u erbgħin siegħa fil-ġimgħa.
[...]
3.      Meta l-iskeda tal-allokazzjoni tal-ħin tax-xogħol tkun tvarja, il-ħaddiem jista’ jingħata, minflok is-serħan ta’ kull ġimgħa previst fil-paragrafu 1 u suġġett għall-applikazzjoni
mutatis mutandis
tal-paragrafu 2, perijodu ta’ serħan ta’ kull ġimgħa mingħajr interruzzjoni ta’ mill-inqas erbgħin siegħa, inkluż jum kalendarju sħiħ. Il-ħaddiem irid jingħata perijodu medju ta’ serħan ta’ kull ġimgħa ta’ mill-inqas tmienja u erbgħin siegħa, fejn jittieħed bħala punt ta’ riferiment il-qafas tal-ippjanar tal-ħin tax-xogħol jew il-perijodu kontabilistiku.”

Il
‑
Liġi Nru CLXXXIII tal
‑
2005, dwar it
‑
Trasport Ferrovjarju
L-Artikolu 68/A(4) tal-vasúti közlekedésről szóló 2005. évi CLXXXIII. törvény (il-Liġi Nru CLXXXIII tal-2005, dwar it-Trasport Ferrovjarju) (
Magyar Közlöny
2005/172.) jipprevedi:
“B’deroga mill-paragrafi 1 sa 3, id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 68/B(1) […] japplikaw ukoll għax-xufiera ta’ vetturi ferrovjarji li ma jitqisux bħala ħaddiema mobbli tal-ferroviji u li jipprovdu servizzi fil-kuntest tal-interoperabbiltà transkonfinali.”
L-Artikolu 68/B(1) ta’ din il-liġi jipprovdi:
“Fil-każ ta’ ħaddiema mobbli tal-ferroviji li jipprovdu servizzi fil-kuntest tal-interoperabbiltà transkonfinali, il-perijodu ta’ serħan ta’ kuljum id-dar irid ikun ta’ mill-inqas tnax-il siegħa konsekuttiva għal kull perijodu ta’ erbgħa u għoxrin siegħa.”

Il
‑
ftehim kollettiv
Skont l-Artikolu 46(1) tal-ftehim kollettiv konkluż bejn MÁV-START u s-sindakati (iktar ’il quddiem il-“ftehim kollettiv”), ix-xufiera tal-ferroviji jridu jgawdu minn perijodu ta’ serħan ta’ kuljum ta’ perijodu ta’ tnax-il  siegħa (serħan  ta’ kuljum  id-dar), li jibdew jgħoddu mill-ħin li fih jaslu fir-residenza tagħhom u li jintemmu fil-ħin li jitilqu mir-residenza tagħhom lejn il-post tax-xogħol tagħhom (il-ħin tal-ivvjaġġar).
Konformement mal-Artikolu 47(1) ta’ dan il-ftehim kollettiv, ix-xufiera tal-ferroviji għandhom jumejn ta’ serħan fil-ġimgħa, li għandhom jittieħdu b’tali mod li jkun hemm mill-inqas tmienja u erbgħin siegħa ta’ serħan mingħajr interruzzjoni bejn żewġ perijodi ta’ servizz.
L-Artikolu 47(4) tal-imsemmi ftehim jipprevedi li,  skont l-Artikolu 106 tal-Kodiċi tax-Xogħol, ix-xufiera tal-ferroviji jistgħu jingħataw, minflok il-jiem ta’ serħan previsti fil-punt 1, perijodu ta’ serħan mingħajr interruzzjoni ta’ mill-inqas  tnejn u erbgħin siegħa fil-ġimgħa. F’dan il-każ, il-ħaddiem irid jingħata perijodu medju ta’ serħan ta’ kull ġimgħa ta’ mill-inqas tmienja u erbgħin siegħa, fejn jittieħed bħala punt ta’ riferiment il-qafas tal-ippjanar tal-ħin tax-xogħol.

It
‑
tilwima fil
‑
kawża prinċipali u d
‑
domandi preliminari
IH huwa impjegat minn MÁV-START bħala xufier ta’ ferrovija. Il-post tax-xogħol tiegħu huwa s-sit tal-operat ta’ MÁV-START li jinstab f’Miskolc (l-Ungerija).  IH iwettaq xogħlu esklużivament fl-Ungerija.
IH huwa suġġett għall-ftehim kollettiv. L-impjieg tiegħu jifforma parti mill-qafas ta’ ppjanar  fix-xahar  tal-ħin tax-xogħol  li ma huwiex akkumpanjat minn jiem ta’  serħan  ta’ kull ġimgħa, iżda minn  ħin ta’  serħan  ta’ kull ġimgħa mogħti mill-persuna li timpjega abbażi ta’ perijodu ta’ riferiment ta’ kull ġimgħa.
Konformement mal-ftehim kollettiv, MÁV-START kienet tagħti lil IH, bejn żewġ perijodi ta’ xogħol, ħin ta’ serħan ta’ kuljum id-dar ta’ tnax-il siegħa, li magħhom kien jiżdied il-ħin tal-ivjaġġar standardizzat ta’ tletin minuta  għal darbtejn.
Barra minn hekk, darba fil-ġimgħa, MÁV-START kienet tagħtih  ħin ta’  serħan  ta’ kull ġimgħa ta’ mill-inqas tmienja u erbgħin siegħa konsekuttiva. Meta, għal-ġimgħa partikolari, ma kienx ikun possibbli li tali  serħan  jingħata, MÁV-START kienet tagħti lil IH ħin ta’  serħan  mingħajr interruzzjoni  ta’ mill-inqas  tnejn u erbgħin siegħa, b’tali mod li huwa jibbenefika minn ħin ta’  serħan  ta’ kull ġimgħa  medju  ta’ mill-inqas  tmienja u erbgħin  siegħa  billi jittieħed bħala punt ta’ riferiment il-qafas ta’  ppjanar  fix-xahar  tal-ħin tax-xogħol.
Dan espost, meta IH kien jingħata dan il-ħin ta’  serħan  ta’ kull ġimgħa, l-istess bħal meta huwa kien joħroġ bil-leave, huwa la kien jingħata serħan ta’ kuljum u lanqas il-ħin tal-ivjaġġar.
IH ressaq azzjoni quddiem  il-qorti tar-rinviju, il-Miskolci Törvényszék (il-Qorti ta’ Miskolc, l-Ungerija), sabiex jikseb il-ħlas ta’ salarju mhux imħallas, billi sostna li huwa kellu dritt għall-benefiċċju tal-perijodu ta’  serħan  ta’ kuljum immedjatament qabel jew wara l-perijodi  tiegħu ta’ serħan  ta’ kull ġimgħa  jew ta’ leave.
Quddiem dik il-qorti, MÁV-START isostni li s-serħan ta’ kuljum għandu jingħata bejn żewġ perijodi ta’ xogħol li jiġu wara xulxin matul l-istess perijodu ta’ erbgħa u għoxrin siegħa, u mhux meta ma jkun previst l-ebda perijodu ġdid ta’ xogħol, pereżempju meta jingħata serħan ta’ kull ġimgħa jew leave. Skont l-istess qorti, dan huwa ġġustifikat minħabba l-għan tas-serħan  ta’ kuljum, li huwa dak li jippermetti li ħaddiem jirkupra saħħtu bejn żewġ perijodi  ta’ xogħol. Barra minn hekk, matul kull perijodu ta’ sebat ijiem, huwa neċessarju li jingħata ħin ta’ serħan ta’ kull ġimgħa ta’ perijodu itwal, li jissostitwixxi s-serħan  ta’ kuljum.
Il-qorti tar-rinviju  tosserva li, bis-saħħa tal-awtorizzazzjonijiet li jirriżultaw mid-Direttiva 2003/88 u mill-Kodiċi tax-Xogħol, il-ftehim kollettiv  jidderoga, b’mod favorevoli għall-ħaddiema, mir-regoli dwar is-serħan ta’ kuljum u dwar il-ħin ta’ serħan ta’ kull ġimgħa.
Fil-fatt, is-serħan  ta’ kuljum  huwa ta’  tnax-il  siegħa, li għalhekk jaqbżu l-minimu ta’ ħdax-il siegħa  previst  fl-Artikolu 3  tad-Direttiva 2003/88 u li jistgħu,  barra minn hekk, jingħaddew kompletament mill-ħaddiem fir-residenza tiegħu, minħabba l-ħinijiet tal-ivvjaġġar  standardizzati.
F’dak li jirrigwarda s-serħan ta’ kull ġimgħa, il-qorti tar-rinviju  tiddikjara li l-verżjoni bil-lingwa Ungeriża tal-Artikolu 5  tad-Direttiva 2003/88 hija kemxejn differenti mill-verżjonijiet bl-Ingliż, bil-Ġermaniż u bil-Franċiż, b’mod partikolari sa fejn il-verżjoni bil-lingwa Ungeriża tiddefinixxi l-kunċett ta’ “serħan ta’ kull ġimgħa”, fis-sens ta’ dan l-Artikolu 5, b’tali mod li kull ħaddiem għandu jibbenefika, matul kull perijodu ta’ sebat ijiem, minn  perijodu  minimu  ta’  serħan  mingħajr interruzzjoni ta’ erbgħa u għoxrin siegħa  “u, barra minn hekk” (“
továbbá
”), minn ħdax-il siegħa  ta’  serħan  ta’ kuljum  previsti  fl-Artikolu 3 ta’ din id-direttiva. Il-verżjonijiet bl-Ingliż, bil-Ġermaniż u bil-Franċiż jużaw, min-naħa tagħhom, rispettivament, it-termini  “
plus
”, “
zuzüglich
” u “
s’ajoutent
” minflok “u, barra minn hekk”.
Dik il-qorti  għalhekk għandha dubji jekk il-kunċett ta’ “serħan ta’ kull ġimgħa” għandux jiġi interpretat fis-sens li, jew li wara l-perijodu minimu ta’ serħan mingħajr interruzzjoni ta’ erbgħa u għoxrin siegħa  jkun għad hemm lok li jingħata s-serħan  ta’ kuljum  ta’  tul minimu  ta’ ħdax-il siegħa,  jew li, hekk kif hija ttendi li tqis,  il-perijodu ta’  erbgħa u għoxrin  siegħa u dak ta’  ħdax-il siegħa  jingħaddu ma’ xulxin sabiex flimkien jifformaw il-perijodu  minimu  ta’ serħan  ta’ kull ġimgħa,  b’tali mod li l-ħaddiem għandu jibbenefika, b’kollox, minn  ħin minimu ta’  serħan  ta’ kull ġimgħa  ta’  ħamsa u tletin  siegħa konsekuttiva.
F’dan ir-rigward, l-imsemmija qorti tosserva li l-leġiżlazzjoni  Ungeriża tistabbilixxi l-perijodu ta’ ħin ta’  serħan  ta’ kull ġimgħa  għal tmienja u erbgħin  siegħa, b’minimu ta’  tnejn u erbgħin siegħa, u li  l-kunċett ta’  “ħin ta’  serħan  ta’ kull ġimgħa”, hekk kif użat kemm fil-Kodiċi tax-Xogħol  kif ukoll fil-ftehim kollettiv, ma jinkludi l-ebda riferiment la għas-serħan  ta’ kuljum  u lanqas għat-tul tiegħu.
Fl-aħħar, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk is-serħan ta’ kuljum għandux jingħata bejn tmiem ix-xogħol ta’ kuljum inkwistjoni u l-bidu tax-xogħol fil-ġurnata ta’ wara (jew, fl-istess ġurnata, bejn tmiem perijodu ta’ xogħol u l-bidu tal-perijodu ta’ xogħol segwenti) jew inkella, b’mod iktar ġenerali, bejn tmiem ġurnata ta’ xogħol u l-bidu tal-ġurnata ta’ xogħol segwenti, anki jekk dan tal-aħħar jibda diversi jiem iktar tard.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Miskolci Törvényszék (il-Qorti ta’ Miskolc) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja  d-domandi preliminari  li ġejjin:
“1)      L-Artikolu 5 tad-Direttiva [2003/88], moqri flimkien mal-Artikolu 31(2) tal-Karta, għandu jiġi interpretat fis-sens li s-serħan ta’ kuljum previst fl-Artikolu 3 [ta’ din id-direttiva] jifforma parti mis-serħan ta’ kull ġimgħa?
2)      [...] [l]-Artikolu 5 tad-Direttiva [2003/88], moqri flimkien mal-Artikolu 31(2) tal-Karta, għandu jiġi interpretat fis-sens li dan jistabbilixxi biss, konformement mal-għan tad-Direttiva, it-tul minimu ta’ serħan ta’ kull ġimgħa u li, għalhekk, is-serħan ta’ kull ġimgħa għandu jkun ta’ mill-inqas ħamsa u tletin siegħa konsekuttivi jekk dan ma huwiex eskluż minn kundizzjonijiet oġġettivi, tekniċi u ta’ organizzazzjoni tax-xogħol?
3)      L-Artikolu 5 tad-Direttiva [2003/88], moqri flimkien mal-Artikolu 31(2) tal-Karta, għandu jiġi interpretat fis-sens li, meta d-dritt tal-Istat Membru u l-ftehim kollettiv applikabbli jipprevedu li għandu jingħata ħin minimu ta’ serħan ta’ kull ġimgħa ta’ tnejn u erbgħin siegħa konsekuttivi, is-serħan ta’ kuljum ta’ tnax-il  siegħa ggarantit mid-dritt nazzjonali u mill-ftehim kollettiv għandu jingħata apparti, wara x-xogħol ta’ kuljum ta’ qabel is-serħan ta’ kull ġimgħa, jekk dan ma huwiex eskluż minn kundizzjonijiet oġġettivi, tekniċi u ta’ organizzazzjoni tax-xogħol?
4)      L-Artikolu 3 tad-Direttiva [2003/88], moqri flimkien mal-Artikolu 31(2) tal-Karta, għandu jiġi interpretat fis-sens li l-ħaddiem għandu dritt għall-perijodu minimu ta’ serħan li għandu jingħata matul perijodu ta’ erbgħa u għoxrin siegħa anki fil-każ fejn ebda ħin tax-xogħol ma ġie, irrispettivament mir-raġuni għal dan, ippjanifikat għalih għall-perijodu ta’ erbgħa u għoxrin siegħa segwenti?
5)      Fil-każ ta’ risposta affermattiva għar-raba’ domanda, l-Artikoli 3 u 5 tad-Direttiva [2003/88], moqrija flimkien mal-Artikolu 31(2) tal-Karta, għandhom jiġu interpretati fis-sens li s-serħan ta’ kuljum għandu jingħata qabel is-serħan ta’ kull ġimgħa?”

Fuq id
‑
domandi preliminari

Fuq l
‑
ewwel u t
‑
tieni domanda
Permezz tal-ewwel u tat-tieni domanda, li għandhom jiġu eżaminati flimkien, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 5 tad-Direttiva 2003/88, moqri  fid-dawl tal-Artikolu 31(2)  tal-Karta, għandux jiġi interpretat fis-sens li s-serħan ta’ kuljum previst fl-Artikolu 3 ta’ din id-direttiva jifforma parti mill-perijodu ta’ serħan ta’ kull ġimgħa previst f’dan l-Artikolu 5 jew jekk dan l-aħħar artikolu jiffissa biss it-tul minimu tal-imsemmi perijodu ta’ serħan ta’ kull ġimgħa.
Preliminarjament, għandu jitfakkar li,  billi tistabbilixxi d-dritt ta’ kull ħaddiem għal perijodi ta’ serħan ta’ kuljum u ta’ kull ġimgħa, id-Direttiva 2003/88 tippreċiża d-dritt fundamentali espressament sanċit fl-Artikolu 31(2) tal-Karta u għandha, konsegwentement, tiġi interpretata fid-dawl ta’ dan l-Artikolu 31(2). Minn dan isegwi, b’mod partikolari, li d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2003/88 ma jistgħux jiġu interpretati b’mod restrittiv għad-detriment tad-drittijiet li l-ħaddiem jislet minnha (ara, f’dan is-sens,  is-sentenza tad‑9 ta’ Marzu 2021, Radiotelevizija Slovenija (Perijodu ta’ stand by f’post remot), C‑344/19, EU:C:2021:182, punt 27 u l-ġurisprudenza ċċitata).
F’dawn iċ-ċirkustanzi, huwa xieraq, sabiex tingħata risposta għad-domandi magħmula, li din id-direttiva tiġi interpretata filwaqt li titqies l-importanza tad-dritt fundamentali ta’ kull ħaddiem għal perijodi ta’ serħan ta’ kuljum u ta’ kull ġimgħa (ara, f’dan is-sens,  is-sentenza tal‑14 ta’ Mejju 2019, CCOO, C‑55/18, EU:C:2019:402, punt 33).
Għandu wkoll jitfakkar li l-għan tad-Direttiva 2003/88 huwa li tistabbilixxi rekwiżiti minimi intiżi sabiex itejbu l-kundizzjonijiet tal-ħajja u tax-xogħol tal-ħaddiema permezz ta’ approssimazzjoni tal-leġiżlazzjonijiet nazzjonali dwar, b’mod partikolari, it-tul tal-ħin tax-xogħol. Din l-armonizzazzjoni fuq il-livell tal-Unjoni fil-qasam tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol hija intiża sabiex tiżgura protezzjoni aħjar tas-sigurtà u tas-saħħa tal-ħaddiema, billi tiżgura li dawn jibbenefikaw minn perijodi minimi ta’ serħan, b’mod partikolari ta’ kuljum u ta’ kull ġimgħa (ara, f’dan is-sens,  is-sentenza tal‑4 ta’ Ġunju 2020, Fetico
et
, C‑588/18, EU:C:2020:420, punti 32 u 33  kif ukoll il-ġurisprudenza  ċċitata).
B’hekk, l-Istati Membri huma marbuta, konformement mad-dispożizzjonijiet tal-Artikoli 3 u 5 tad-Direttiva 2003/88, li jieħdu l-miżuri neċessarji sabiex il-ħaddiema kollha jibbenefikaw, rispettivament, minn perijodu minimu ta’ serħan ta’ ħdax-il siegħa konsekuttiva għal kull perijodu ta’ erbgħa u għoxrin siegħa u, għal kull perijodu ta’ sebat ijiem, minn perijodu minimu ta’ serħan  mingħajr interruzzjoni  ta’ erbgħa u għoxrin siegħa, minbarra l-ħdax-il siegħa ta’ serħan ta’ kuljum previsti mill-imsemmi Artikolu 3  (sentenza tal‑14 ta’ Mejju 2019, CCOO, C‑55/18, EU:C:2019:402, punt 38 u l-ġurisprudenza ċċitata).
Sabiex tiġi żgurata l-effettività sħiħa tad-Direttiva 2003/88, jeħtieġ għalhekk li l-Istati Membri jiżguraw l-osservanza ta’ dawn il-perijodi minimi ta’ serħan (sentenza tal‑14 ta’ Mejju 2019, CCOO, C‑55/18, EU:C:2019:402, punt 40).
Għalhekk, meqjus l-għan essenzjali mfittex mid-Direttiva 2003/88, li huwa dak li tiġi ggarantita protezzjoni effettiva tal-kundizzjonijiet tal-ħajja u ta’ xogħol  tal-ħaddiema  kif ukoll protezzjoni aħjar tas-sigurtà u tas-saħħa tagħha,  l-Istati Membri huma obbligati li jiggarantixxu li l-effett utli ta’ dawn id-drittijiet huma integralment iggarantiti, billi effettivament jagħtuhom il-benefiċċju tal-perijodi  minimi  ta’ serħan  ta’ kuljum u ta’ kull ġimgħa previsti minn din id-direttiva. Minn dan isegwi li l-metodi ddefiniti mill-Istati Membri sabiex jiżguraw l-implimentazzjoni tar-rekwiżiti tad-Direttiva 2003/88 ma għandhomx ikunu ta’ natura li jxejnu s-sustanza tad-drittijiet sanċiti fl-Artikolu 31(2)  tal-Karta u fl-Artikoli 3 u 5  ta’ din id-direttiva (ara, f’dan is-sens,  is-sentenza tal‑14 ta’ Mejju 2019, CCOO, C‑55/18, EU:C:2019:402, punti 42 u 43).
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li l-ħaddiem għandu jitqies bħala l-parti l-iktar dgħajfa fir-relazzjoni tax-xogħol, b’tali mod li huwa neċessarju li l-persuna li timpjega tiġi prekluża milli jkollha l-possibbiltà li timponi fuqu restrizzjoni fuq id-drittijiet tiegħu (sentenza tal‑14 ta’ Mejju 2019, CCOO, C‑55/18, EU:C:2019:402, punt 44 u l-ġurisprudenza ċċitata).
Huwa fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet li għandha tiġi eżaminata l-kwistjoni ta’ jekk is-serħan  ta’ kuljum  previst fl-Artikolu 3  tad-Direttiva 2003/88 jifformax parti mill-perijodu ta’  serħan  ta’ kull ġimgħa  msemmi  fl-Artikolu 5.
F’dan ir-rigward, għandu jiġi osservat, fl-ewwel lok, li din id-direttiva  tipprevedi d-dritt għas-serħan  ta’ kuljum u d-dritt għas-serħan  ta’ kull ġimgħa  f’żewġ  dispożizzjonijiet  separati, jiġifieri, rispettivament, fl-Artikolu 3 u fl-Artikolu 5  tagħha. Dan jindika li dawn huma żewġ drittijiet awtonomi li, hekk kif essenzjalment osserva l-Avukat Ġenerali fil-punti 49 sa 51 tal-konklużjonijiet tiegħu, għandhom għanijiet separati, li jikkonsistu, għas-serħan  ta’ kuljum, f’li l-ħaddiem  ikun jista’ jitlaq mill-ambjent tax-xogħol  matul numru determinat ta’ sigħat  li mhux biss għandhom ikunu konsekuttivi, iżda għandhom ukoll ikunu direttament suċċessivi għal  perijodu ta’ xogħol, u, għas-serħan  ta’ kull ġimgħa, f’li l-ħaddiem  ikun jista’ jistrieħ matul kull perijodu ta’  sebat ijiem.
Konsegwentement,  il-ħaddiema  għandhom jiġu ggarantiti t-tgawdija effettiva ta’ kull wieħed minn dawn id-drittijiet.
Fit-tieni lok, għandu jitfakkar, hekk kif jirriżulta mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja  ċċitata fil-punt 35 ta’ din is-sentenza,  li l-metodi  ddefiniti mill-Istati Membri sabiex jiżguraw l-implimentazzjoni tar-rekwiżiti tad-Direttiva 2003/88 ma għandhomx ikunu ta’ natura li jxejnu s-sustanza tad-drittijiet sanċiti fl-Artikolu 31(2)  tal-Karta u fl-Artikoli 3 u 5  ta’ din id-direttiva. F’dan ir-rigward, għandu jiġi kkonstatat li l-interpretazzjoni tgħid li s-serħan  ta’ kuljum  jifforma parti mis-serħan  ta’ kull ġimgħa  tammonta għal tixjin tas-sustanza tad-dritt għas-serħan ta’ kuljum previst fl-Artikolu 3 tal-imsemmija direttiva, billi ċċaħħad lill-ħaddiem mit-tgawdija effettiva tal-perijodu ta’  serħan  ta’ kuljum  previst f’din id-dispożizzjoni, meta huwa jibbenefika mid-dritt tiegħu għas-serħan  ta’ kull ġimgħa.
F’dan ir-rigward, għandu neċessarjament jiġi kkonstatat li l-ewwel inċiż tal-Artikolu 5 tad-Direttiva 2003/88 ma jillimitax ruħu li jistabbilixxi globalment perijodu  minimu  abbażi tad-dritt għas-serħan  ta’ kull ġimgħa, iżda jispeċifika li dan il-perijodu jiżdied ma dak li għandu jiġi rikonoxxut abbażi tad-dritt għas-serħan  ta’ kuljum, u b’dan il-mod jenfasizza n-natura awtonoma ta’ dawn iż-żewġ drittijiet. Dan jikkonferma li d-dritt għas-serħan  ta’ kull ġimgħa  ma huwiex ta’ natura li jinkludi, skont il-każ, il-perijodu  li jikkorrispondi għad-dritt għas-serħan  ta’ kuljum, iżda għandu jiġi rrikonoxxut addizzjonalment għad-dritt imsemmi l-aħħar.
Barra minn hekk, huwa importanti li l-effett utli tad-drittijiet mogħtija lill-ħaddiema permezz tad-Direttiva 2003/88 jiġi ggarantit kollu kemm hu, li jimplika neċessarjament l-obbligu tal-Istati Membri li jiggarantixxu l-osservanza ta’ kull rekwiżit minimu impost minn din id-direttiva (sentenza tal‑11 ta’ April 2019, Syndicat des cadres de la sécurité intérieure, C‑254/18, EU:C:2019:318, punt 33).
Minn dan isegwi li l-perijodu ta’  serħan  ta’ kuljum, previst  fl-Artikolu 3  tad-Direttiva 2003/88, ma jiżdiedx mal-erbgħa u għoxrin  siegħa  ta’ serħan  imsemmija  fl-Artikolu 5 ta’ din id-direttiva  sabiex jifforma perijodu totali ta’ serħan ta’ kull ġimgħa ta’ mill-inqas ħamsa u tletin siegħa, iżda mal-perijodu ta’ serħan ta’ kull ġimgħa, awtonomu u separat, ta’ mill-inqas erbgħa u għoxrin  siegħa previst f’din id-dispożizzjoni.
Mill-kunsiderazzjonijiet kollha esposti iktar ’il fuq jirriżulta li l-Artikolu 5 tad-Direttiva 2003/88, moqri  fid-dawl tal-Artikolu 31(2)  tal-Karta, għandu jiġi interpretat fis-sens li s-serħan ta’ kuljum previst fl-Artikolu 3 ta’ din id-direttiva ma jifformax parti mill-perijodu ta’ serħan ta’ kull ġimgħa previst fl-imsemmi Artikolu 5, iżda jiżdied miegħu.

Fuq it
‑
tielet domanda
Permezz tat-tielet domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikoli 3 u 5 tad-Direttiva 2003/88, moqrija fid-dawl tal-Artikolu 31(2)  tal-Karta, għandhomx jiġu interpretati  fis-sens li, meta  leġiżlazzjoni  nazzjonali  tipprevedi perijodu ta’ serħan ta’ kull ġimgħa li jaqbeż it-tul ta’ ħamsa u tletin  siegħa konsekuttiva, hemm lok li l-ħaddiem jingħata, minbarra dan il-perijodu, is-serħan ta’ kuljum hekk kif huwa ggarantit mill-Artikolu 3  ta’ din id-direttiva.
Fid-deċiżjoni tar-rinviju, l-imsemmija qorti  tosserva, minn naħa,  li l-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali tuża l-kunċett ta’ “ħin ta’ serħan  ta’ kull ġimgħa”, li hija bħala prinċipju tistabbilixxi għal  tmienja u erbgħin  siegħa, u li ma jistax ikun ta’ inqas minn tnejn u erbgħin siegħa, u, min-naħa l-oħra, li din il-leġiżlazzjoni la tinkludi riferiment għas-serħan ta’ kuljum u lanqas għat-tul tiegħu. Madankollu,  l-imsemmi “ħin ta’  serħan  ta’ kull ġimgħa”  huwa ta’ tul li jaqbeż il-ħamsa u tletin  siegħa  li jirriżultaw billi l-perijodu  minimu  ta’ serħan  ta’  erbgħa u għoxrin  siegħa  previst  fl-Artikolu 5  tad-Direttiva 2003/88 jingħadd flimkien mal-perijodu  minimu  ta’ serħan  ta’  ħdax-il siegħa  previst  fl-Artikolu 3  tagħha.
F’dan ir-rigward, għandu jiġi enfasizzat li l-Artikolu 5 tad-Direttiva 2003/88 ma jagħmel l-ebda riferiment għad-dritt nazzjonali tal-Istati Membri. Għalhekk,  it-termini użati fih għandhom jitqiesu bħala kunċetti awtonomi tad-dritt tal-Unjoni u għandhom  jiġu interpretati b’mod uniformi fit-territorju ta’ dan tal-aħħar, irrispettivament mill-kwalifiki użati fl-Istati Membri (ara, f’dan is-sens,  is-sentenza tad‑9 ta’ Novembru 2017, Maio Marques da Rosa, C‑306/16, EU:C:2017:844, punt 38 u l-ġurisprudenza ċċitata).
Minn dan isegwi li l-kunċett ta’ “ħin ta’ serħan ta’ kull ġimgħa” previst mil-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma jaffettwax l-interpretazzjoni tal-Artikolu 5  tad-Direttiva 2003/88.
Dan speċifikat, għandu jitfakkar li  l-perijodu  minimu  ta’ serħan  ta’ kull ġimgħa  mingħajr interruzzjoni  previst f’din id-dispożizzjoni huwa ta’ erbgħa u għoxrin  siegħa. Madankollu, l-Artikolu 15 ta’ din id-direttiva jawtorizza lill-Istati Membri japplikaw jew jintroduċu dispożizzjonijiet iktar favorevoli għall-protezzjoni  tas-sigurtà  u tas-saħħa  tal-ħaddiema  jew li jiffavorixxu jew li jippermettu l-applikazzjoni ta’ ftehimiet kollettivi jew ta’ ftehimiet konklużi bejn imsieħba soċjali li huma iktar favorevoli għal din il-protezzjoni. Huwa għalhekk li, konformement mal-ftehim kollettiv applikabbli għat-tilwima fil-kawża prinċipali, il-ħaddiem inkwistjoni ngħata serħan  ta’ kull ġimgħa ta’ mill-inqas tnejn u erbgħin siegħa.  F’dan il-każ, is-sigħat  ta’ serħan  ta’ kull ġimgħa  hekk mogħtija lil hinn mill-minimu meħtieġ fl-Artikolu 5  tad-Direttiva 2003/88 ma humiex irregolati minn din id-direttiva iżda mid-dritt nazzjonali (ara, f’dan is-sens,  is-sentenza tad‑19 ta’ Novembru 2019, TSN u AKT,  C‑609/17 u C‑610/17, EU:C:2019:981, punti 34 u 35).
Madankollu, il-fatt li jiġu previsti dispożizzjonijiet bħal dawn fil-qasam ta’ serħan ta’ kull ġimgħa li huma iktar favorevoli minn dawk imposti, bħala livell minimu, bid-Direttiva 2003/88 ma jistax iċaħħad lill-ħaddiem minn drittijiet oħra mogħtija lilu minn din id-direttiva, u b’mod iktar partikolari, mid-dritt għas-serħan ta’ kuljum.
Fil-fatt, hekk kif jirriżulta  mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, l-effett tal-eżerċizzju, minn Stat Membru, ta’ tali kompetenzi rispettivi ma jistax ikun dak li jippreġudika l-protezzjoni minima żgurata lill-ħaddiema mill-imsemmija direttiva u, b’mod partikolari, il-benefiċċju effettiv tal-perijodu minimu ta’ serħan  ta’ kuljum  previst  fl-Artikolu 3  tagħha  (ara,  b’analoġija, is-sentenza tal‑4 ta’ Ġunju 2020, Fetico
et
, C‑588/18, EU:C:2020:420, punt 38).
Għaldaqstant, sabiex lill-ħaddiem tiġi ggarantita t-tgawdija effettiva tad-dritt għas-serħan  ta’ kuljum sanċit fl-Artikolu 31(2)  tal-Karta u fl-Artikolu 3 tad-Direttiva 2003/88, dan is-serħan ta’ kuljum  għandu jingħata irrispettivament mit-tul tas-serħan  ta’ kull ġimgħa previst mil-leġiżlazzjoni  nazzjonali  applikabbli.
Fid-dawl ta’dak li ġie espost iktar ’il fuq, ir-risposta li għandha tingħata għat-tielet domanda għandha tkun li l-Artikoli 3 u 5 tad-Direttiva 2003/88, moqrija fid-dawl tal-Artikolu 31(2)  tal-Karta, għandhom jiġu interpretati  fis-sens li, meta  leġiżlazzjoni  nazzjonali  tipprevedi perijodu ta’ serħan ta’ kull ġimgħa li jaqbeż il-perijodu ta’  ħamsa u tletin  siegħa konsekuttiva, hemm lok li l-ħaddiem jingħata, minbarra dan il-perijodu, is-serħan ta’ kuljum hekk kif huwa ggarantit mill-Artikolu 3  ta’ din id-direttiva.

Fuq ir
‑
raba’ u l
‑
ħames domanda
Permezz tar-raba’ u tal-ħames domanda, li għandhom jiġu eżaminati flimkien, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 3 tad-Direttiva 2003/88, moqri  fid-dawl  tal-Artikolu 31(2)  tal-Karta, għandux jiġi interpretat  fis-sens li, meta ħaddiem jingħata perijodu ta’ serħan ta’ kull ġimgħa, dan għandu wkoll id-dritt li jibbenefika minn perijodu ta’ serħan ta’ kuljum li jiġi qabel l-imsemmi perijodu ta’ serħan ta’ kull ġimgħa.
Mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li, f’dan il-każ, MÁV-START  kienet tagħti  perijodu ta’ serħan ta’ kuljum  biss jekk perijodu ġdid ta’ xogħol  kien previst fl-erbgħa u għoxrin  siegħa  ta’ wara t-tmiem ta’  perijodu ta’ xogħol  partikolari.  Jekk ma kien previst ebda perijodu ġdid ta’ xogħol, pereżempju meta jingħata perijodu ta’ serħan ta’ kull ġimgħa jew leave, MÁV-START tqis li ma kienx għad hemm l-obbligu li jingħata s-serħan ta’ kuljum.
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li, sabiex ikun jista’ jistrieħ b’mod effettiv, il-ħaddiem għandu jibbenefika mill-possibbiltà li jitlaq mill-ambjent tax-xogħol tiegħu għal numru speċifiku ta’ sigħat li mhux biss għandhom ikunu konsekuttivi iżda għandhom ukoll isegwu direttament perijodu ta’ xogħol, sabiex jippermettu li l-persuna kkonċernata tirrilassa u telimina l-għejja inerenti għat-twettiq tal-funzjonijiet tagħha  (sentenza tal‑14 ta’ Ottubru 2010, Union syndicale Solidaires Isère, C‑428/09, EU:C:2010:612, punt 51 u l-ġurisprudenza ċċitata).
Minn dan isegwi li, wara perijodu ta’ xogħol, kull ħaddiem għandu immedjatament jibbenefika minn perijodu ta’ serħan ta’ kuljum, u dan indipendentement mill-punt ta’ jekk dan il-perijodu ta’ serħan huwiex jew ma huwiex ser ikun segwit minn perijodu ta’ xogħol. Barra minn hekk, meta s-serħan ta’ kuljum u s-serħan ta’ kull ġimgħa jingħataw b’mod kontigwu, il-perijodu ta’ serħan ta’ kull ġimgħa jista’ jibda jiddekorri biss ladarba l-ħaddiem ikun ibbenefika mis-serħan ta’ kuljum.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, ir-risposta li għandha tingħata għar-raba’ u għall-ħames domanda għandha tkun li  l-Artikolu 3  tad-Direttiva 2003/88, moqri fid-dawl  tal-Artikolu 31(2)  tal-Karta, għandu jiġi interpretat  fis-sens li, meta ħaddiem jingħata  perijodu ta’  serħan  ta’ kull ġimgħa, dan għandu wkoll id-dritt li jibbenefika minn  perijodu ta’  serħan  ta’ kuljum  li jiġi qabel l-imsemmi  perijodu ta’  serħan  ta’ kull ġimgħa.

Fuq l
‑
ispejjeż
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija dik il-qorti li għandha tiddeċiedi dwar l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni ta’ osservazzjonijiet  lill-Qorti tal-Ġustizzja, minbarra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux ikunu s-suġġett ta’ ħlas lura.
Għal dawn il-motivi, il-Qorti tal-Ġustizzja (It-Tieni Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
1)
L-Artikolu 5 tad-Direttiva 2003/88/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal
‑
4 ta’ Novembru 2003 li tikkonċerna ċerti aspetti tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol, moqri fid-dawl tal-Artikolu 31(2) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea,
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
is-serħan ta’ kuljum previst fl-Artikolu 3 ta’ din id-direttiva ma jifformax parti mill-perijodu ta’ serħan ta’ kull ġimgħa previst fl-imsemmi Artikolu 5, iżda jiżdied miegħu.
2)
L-Artikoli 3 u 5 tad-Direttiva 2003/88, moqrija fid-dawl tal-Artikolu 31(2) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea,
għandhom jiġu interpretati fis-sens li:
meta leġiżlazzjoni nazzjonali tipprevedi perijodu ta’ serħan ta’ kull ġimgħa li jaqbeż il-perijodu ta’ ħamsa u tletin siegħa konsekuttiva, hemm lok li l-ħaddiem jingħata, minbarra dan il-perijodu, is-serħan ta’ kuljum hekk kif huwa ggarantit mill-Artikolu 3 ta’ din id-direttiva.
3)
L-Artikolu 3 tad-Direttiva 2003/88, moqri fid-dawl tal-Artikolu 31(2) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea,
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
meta ħaddiem jingħata perijodu ta’ serħan ta’ kull ġimgħa, dan għandu wkoll id-dritt li jibbenefika minn perijodu ta’ serħan ta’ kuljum li jiġi qabel l-imsemmi perijodu ta’ serħan ta’ kull ġimgħa.
Firem
*
Lingwa tal-kawża : l-Ungeriż.