CELEX: 62021CJ0529
Odesłanie prejudycjalne
Polityka społeczna
Organizacja czasu pracy
Dyrektywa 2003/88/WE
Artykuł 1 ust. 3
Zakres
Artykuł 8
Artykuł 12
Bezpieczeństwo i ochrona zdrowia pracowników wykonujących pracę w porze nocnej w miejscu pracy
Ochrona pracowników wykonujących pracę w porze nocnej dostosowana do charakteru ich pracy
Dyrektywa 89/391/EWG
Artykuł 2
Pracownicy sektora publicznego i pracownicy sektora prywatnego
Artykuł 20 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej
Równość traktowania

Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczą wykładni art. 1 ust. 3 i art. 12 dyrektywy 2003/88/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 listopada 2003 r. dotyczącej niektórych aspektów organizacji czasu pracy (Dz.U. 2003, L 299, s. 9), a także art. 2 ust. 2  dyrektywy Rady 89/391/EWG z dnia 12 czerwca 1989 r. w sprawie wprowadzenia środków w celu poprawy bezpieczeństwa i [ochrony] zdrowia pracowników w miejscu pracy (Dz.U. 1989, L 183, s. 1 –wyd. spec.  w jęz. polskim: rozdz. 5, t. 1, s. 349).
Wnioski te zostały złożone w ramach 15 sporów między urzędnikami pełniącymi służbę w rejonie Glavna direktsia „Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto” kam Ministerstvo na vatreshnite raboti (dyrekcji generalnej ds. ochrony przeciwpożarowej i obrony cywilnej, Bułgaria) a tą dyrekcją generalną w przedmiocie księgowania i wynagradzania za przepracowane przez tych urzędników godziny pracy w porze nocnej.

Ramy prawne

Prawo Unii

Dyrektywa 2003/88
Artykuł 1 dyrektywy 2003/88, zatytułowany „Cel i zakres”, stanowi:
„1.      Niniejsza dyrektywa ustala minimalne wymagania w zakresie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w odniesieniu do organizacji czasu pracy.
2.      Niniejszą dyrektywę stosuje się do:
a)      minimalnych okresów dobowego odpoczynku, odpoczynku tygodniowego oraz corocznego urlopu wypoczynkowego, przerw oraz maksymalnego tygodniowego wymiaru czasu pracy; oraz
b)       niektórych aspektów pracy w porze nocnej, pracy w systemie zmianowym oraz harmonogramów pracy.
3.      Niniejszą dyrektywę stosuje się do wszystkich sektorów działalności, zarówno publicznego, jak i prywatnego, w rozumieniu art. 2 dyrektywy [89/391], bez uszczerbku dla przepisów art. 14, 17, 18 oraz 19 niniejszej dyrektywy.
[…]”.
Artykuł 2 dyrektywy 2003/88, zatytułowany „Definicje”, stanowi:
„Do celów niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje:
[…]
3.      »pora nocna« oznacza każdy okres nie krótszy niż siedem godzin, określony w przepisach krajowych, który musi obejmować, w każdym przypadku, okres między północą i godziną 5 rano;
4.      »pracownik wykonujący pracę w porze nocnej« oznacza:
a)      z jednej strony: każdego pracownika, który w porze nocnej pracuje w zwykłym toku pracy przez przynajmniej trzy godziny swojego dobowego wymiaru czasu pracy; oraz
b)      z drugiej strony: każdego pracownika, który w porze nocnej może przepracować pewną część swojego rocznego wymiaru czasu pracy, który zostaje ustalony zgodnie z wyborem danego państwa członkowskiego:
(i)      zgodnie z przepisami krajowymi, po konsultacjach z partnerami społecznymi; lub
(ii)      w drodze układów zbiorowych pracy lub porozumień zawartych między partnerami społecznymi na szczeblu krajowym lub regionalnym;
5.      »praca w systemie zmianowym« oznacza każdą formę organizacji pracy w systemie zmianowym, zgodnie z którą pracownicy zmieniają się na tych samych stanowiskach pracy według określonego harmonogramu, łącznie z systemem następowania po sobie, który może mieć charakter nieprzerwany lub przerywany oraz pociąga za sobą konieczność wykonywania pracy przez pracownika o różnych porach w ciągu określonych dni lub tygodni;
6.      »pracownik wykonujący pracę w systemie zmianowym« oznacza pracownika, którego plan pracy jest częścią pracy w systemie zmianowym;
[…]”.
Artykuł 8 omawianej dyrektywy, zatytułowany „Wymiar czasu pracy w porze nocnej”, ma następujące brzmienie:
„Państwa członkowskie przyjmują niezbędne środki w celu zapewnienia, że:
а)      normalny wymiar czasu pracy pracowników wykonujących pracę w porze nocnej nie przekracza przeciętnie ośmiu godzin w okresie 24-godzinnym;
b)      pracownicy wykonujący pracę w porze nocnej, których praca związana jest ze szczególnym niebezpieczeństwem albo związana jest z poważnym obciążeniem fizycznym lub psychicznym, nie pracują dłużej niż osiem godzin w okresie 24-godzinnym, w których czasie wykonują pracę w porze nocnej.
Do celów lit. b) praca związana ze szczególnym niebezpieczeństwem lub z poważnym obciążeniem fizycznym lub psychicznym określana jest zgodnie z ustawodawstwem krajowym i/lub praktyką krajową lub w ramach układów zbiorowych pracy lub porozumień zawartych między partnerami społecznymi, z uwzględnieniem szczególnych skutków pracy w porze nocnej i związanych z nią zagrożeń”.
Artykuł 12 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Ochrona bezpieczeństwa i zdrowia”, stanowi:
„Państwa członkowskie przyjmują niezbędne środki w celu zapewnienia, że:
а)      pracownicy wykonujący pracę w porze nocnej i pracownicy wykonujący pracę w systemie zmianowym mają zapewnioną właściwą, ze względu na charakter ich pracy, ochronę bezpieczeństwa i zdrowia;
b)      właściwa ochrona i środki zapobiegawcze lub udogodnienia służące bezpieczeństwu i ochronie zdrowia pracowników wykonujących swoją pracę w porze nocnej i pracowników wykonujących pracę w systemie zmianowym są równoważne z tymi, które dotyczą innych pracowników i są w każdej chwili dostępne”.

Dyrektywa 89/391
Artykuł 2 dyrektywy 89/391, zatytułowany „Zakres”, stanowi:
„1.      Niniejsza dyrektywa będzie miała zastosowanie we wszystkich sektorach działalności, zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym (przemysłowym, rolniczym, handlowym, administracyjnym, usług, szkolnictwa, oświaty i kultury, działalności rozrywkowej itp.).
2.      Niniejsza dyrektywa nie będzie miała zastosowania tam, gdzie istniałaby sprzeczność interesów – w odniesieniu do specyficznej działalności publicznej i społecznej, takiej jak siły zbrojne czy policja, lub też w odniesieniu do określonych dziedzin działalności w zakresie usług związanych z ochroną cywilną.
W powyższych wypadkach bezpieczeństwo i higiena pracy pracowników powinny być zapewnione w sposób możliwie jak najszerszy, z uwzględnieniem zasad i celów niniejszej dyrektywy”.

Prawo bułgarskie

Kodeks pracy
Zgodnie z art. 140 Kodeks na truda (kodeksu pracy, DV nr 26 z dnia 1 kwietnia 1986 r. oraz DV nr 27 z dnia 4 kwietnia 1986 r.), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporów w postępowaniu głównym, (zwanego dalej „kodeksem pracy”):
„1.      Zwykły tygodniowy wymiar czasu pracy w porze nocnej w tygodniu roboczym obejmującym pięć dni roboczych nie może przekraczać trzydziestu pięciu godzin. Zwykły wymiar czasu pracy w porze nocnej w pięciodniowym tygodniu pracy nie może przekraczać siedmiu godzin.
2.      Pracą w porze nocnej jest praca wykonywana między godziną 22.00 a godziną 6.00, przy czym w przypadku pracowników, którzy nie ukończyli 16. roku życia, ten przedział czasowy trwa od godziny 20.00 do godziny 6.00.
[…]”.
Zgodnie z art. 143 kodeksu pracy:
„1.      Pracę w godzinach nadliczbowych stanowi praca świadczona przez pracownika ponad  obowiązujące go normy czasu pracy, na polecenie pracodawcy lub przełożonego albo w przypadku gdy pracodawca lub przełożony o niej wiedział i nie sprzeciwia się temu.
[…]”.

Ustawa o ministerstwie spraw wewnętrznych
Artykuł 142 zakon za Ministerstvo na vatreshnite raboti (ustawy o ministerstwie spraw wewnętrznych) z dnia 28 maja i z dnia 19 czerwca 2014 r. (DV nr 53 z dnia 27 czerwca 2014 r., s. 2), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporów w postępowaniu głównym, (zwanej dalej „ustawą o ministerstwie spraw wewnętrznych”) stanowi:
„1.      Pracownikami ministerstwa spraw wewnętrznych są:
1)      policjanci i urzędnicy dyrekcji generalnej ds. ochrony przeciwpożarowej i obrony cywilnej;
2)      urzędnicy;
3)      pracownicy zatrudnieni na podstawie umowy prywatnoprawnej.
[…]”.
W brzmieniu obowiązującym przed wejściem w życie zakon za izmenenie i dopalnenie na zakona za Ministerstvo na vatreshnite raboti (ustawy o zmianie i uzupełnieniu ustawy o ministerstwie spraw wewnętrznych) z dni 11 czerwca i 1 lipca 2020 r. (DV nr 60 z dnia 7 lipca 2020 r., s. 3) art. 187 ustawy o ministerstwie spraw wewnętrznych przewidywał:
„1.      Zwykły wymiar czasu pracy urzędników ministerstwa spraw wewnętrznych wynosi osiem godzin dziennie i czterdzieści godzin tygodniowo w pięciodniowym tygodniu pracy.
[…]
3.      Czas pracy urzędników ministerstwa spraw wewnętrznych jest obliczany w dniach roboczych w ujęciu dobowym, natomiast w odniesieniu do tych, którzy wykonują pracę w systemie zmianowym w wymiarze ośmiu, dwunastu lub dwudziestu czterech godzin, jest rozliczany w okresie trzymiesięcznym. […] W przypadku pracy w systemie zmianowym praca w porze nocnej może być wykonywana w godzinach od 22.00 do 6.00, przy czym czas pracy nie może przekraczać przeciętnie ośmiu godzin w okresie 24-godzinnym.
[…]
9.      Szczegółowe zasady dotyczące organizacji i podziału czasu pracy urzędników ministerstwa spraw wewnętrznych oraz jego rozliczania, rekompensaty za pracę wykonaną przez nich poza zwykłym czasem służby, systemu dyżurów, odpoczynku i urlopy tych pracowników są określone w rozporządzeniu ministra spraw wewnętrznych.
[…]”.
Artykuł 187 ustawy o ministerstwie spraw wewnętrznych w brzmieniu mającym zastosowanie od dnia wejścia w życie ustawy o zmianie i uzupełnieniu ustawy o ministerstwie spraw wewnętrznych z dni 11 czerwca i 1 lipca 2020 r.  stanowi:
„1.      Zwykły wymiar czasu pracy urzędników ministerstwa spraw wewnętrznych wynosi osiem  godzin na dobę i czterdzieści  godzin tygodniowo w pięciodniowym tygodniu pracy. Normalny wymiar czasu pracy w porze nocnej wynosi osiem godzin  na dobę. Pracą w porze nocnej jest praca wykonywana między godziną 22.00 a godziną 6.00.
2.      Ustanawia się skrócony czas pracy dla urzędników wykonujących swoje obowiązki w szczególnych warunkach, w których są narażeni na zagrożenia dla życia i zdrowia.
3.      Czas pracy urzędników oblicza się w dniach roboczych w ujęciu dobowym, natomiast w przypadku osób pracujących w systemie zmian 8-, 12- lub 24‑godzinnych oblicza się go w ujęciu trzymiesięcznym. Wyjątkiem jest 24-godzinna praca w systemie zmianowym.
[…]
10.      Zasady dotyczące organizacji i podziału czasu pracy urzędników, a także jego obliczania, wynagrodzenia za pracę wykonaną poza zwykłym czasem pracy, system dyżurów, czas odpoczynku i urlopy urzędników w rozumieniu art. 142 ust. 1 pkt 1 i art. 142 ust. 3, są określone w rozporządzeniu ministra spraw wewnętrznych”.
Artykuł 188 ust. 2 tej ustawy został zredagowany następująco:
„Urzędnicy ministerstwa spraw wewnętrznych pracujący w godzinach od 22.00 do 6.00 korzystają ze szczególnej ochrony przewidzianej w kodeksie pracy”.

Rozporządzenia wydane przez ministra spraw wewnętrznych na podstawie art. 187 ustawy o ministerstwie spraw wewnętrznych
Artykuł 3 ust. 3 naredba nr 8121z-776 (rozporządzenie nr 8121z-776) z dnia 29 lipca 2016 r. (DV nr 60 z dnia 2 sierpnia 2016 r., s. 16), uchylony w dniu 14 stycznia 2020 r., przewidywał:
„Można zobowiązać urzędników ministerstwa spraw wewnętrznych do wykonywania pracy również w porze nocnej, w godzinach od 22.00 do 6.00, przy czym liczba przepracowanych godzin nie może przekraczać przeciętnie ośmiu godzin na dobę”.
Artykuł 3 ust. 2 naredba nr 8121z-36 (rozporządzenia nr 8121z-36) z dnia 7 stycznia 2020 r. (DV nr 3 z dnia 10 stycznia 2020 r., s. 3), uchylony w dniu 21 października 2020 r., przewidywał:
„Można zobowiązać urzędników ministerstwa spraw wewnętrznych do wykonywania pracy również w porze nocnej, w godzinach od 22.00 do 6.00, przy czym liczba przepracowanych godzin nie może przekraczać przeciętnie ośmiu godzin na dobę”.
Artykuł 3 ust. 2 naredba nr 8121z-1174 (rozporządzenia nr 8121z-1174) z dnia 21 października 2020 r. (DV nr 93 z dnia 30 października 2020 r.), uchylony w dniu 15 grudnia 2020 r., przewidywał:
„Można zobowiązać urzędników ministerstwa spraw wewnętrznych do wykonywania pracy również w porze nocnej, w godzinach od 22.00 do 6.00, przy czym liczba przepracowanych godzin nie może przekraczać przeciętnie ośmiu godzin na dobę”.

Rozporządzenie w sprawie struktury i organizacji wynagrodzeń
Artykuł 8 naredba za strukturata i organizatsiata na rabotnata zaplata (rozporządzenia w sprawie struktury i organizacji wynagrodzeń) z dnia 17 stycznia 2007 r. (DV nr 9 z dnia 26 stycznia 2007 r., s. 2), przewidywał:
„Za każdą godzinę lub część godziny pracy w porze nocnej przepracowaną między godziną 22.00 a godziną 6.00 pracownicy otrzymują dodatkowe wynagrodzenie za pracę w porze nocnej w minimalnej wysokości 0,25 BGN [lewa bułgarskiego, około 0,13 EUR]”.
W brzmieniu mającym zastosowanie od dnia wejścia w życie postanovlenie za izmenenie na Naredbata za strukturata i organizatsiata na rabotnata zaplata (rozporządzenia  zmieniającego  rozporządzenie w sprawie struktury i organizacji wynagrodzeń) z dnia 21 lipca 2020 r. (DV nr 66 z dnia 24 lipca 2020 r., s. 7) przepis ten przewidywał:
„Za każdą godzinę lub część godziny pracy w porze nocnej przepracowaną między godziną 22.00 a godziną 6.00 pracownicy otrzymują dodatkowe wynagrodzenie za pracę w porze nocnej równe co najmniej 0,15 % krajowego wynagrodzenia minimalnego, przy czy nie mniej niż 1 BGN”.
Artykuł 9 ust. 2 rozporządzenia w sprawie struktury i organizacji wynagrodzeń stanowi:
„Przy obliczaniu skumulowanego czasu pracy czas pracy w porze nocnej przelicza się na czas pracy w porze dziennej za pomocą współczynnika odzwierciedlającego stosunek między zwykłym wymiarem czasu pracy w porze dziennej a wymiarem czasu pracy w porze nocnej, ustalonego dla danego stanowiska pracy”.

Postępowania główne i pytania prejudycjalne
Powodowie w postępowaniach głównych mają status urzędników i pełnią obowiązki strażaków w rejonowej służbie w Kuli  (Bułgaria), dyrekcji generalnej ds. ochrony przeciwpożarowej i obrony cywilnej  ministerstwa spraw wewnętrznych.
Postępowania główne odnoszą się do okresu od dnia 31 stycznia 2018 r. do dnia 31 grudnia 2020 r., w którym powodowie w postępowaniach głównych pracowali w systemie zmian 24-godzinnych, obliczanych w ujęciu trzymiesięcznym. W tym okresie powodowie w postępowaniach głównych wykonywali pracę w porze nocnej w godzinach od 22.00 do 6.00 i przepracowywali osiem godzin pracy w na dobę.
Sąd odsyłający zauważa, że w ustawodawstwie bułgarskim ogólny system pracy w porze nocnej uregulowany jest w kodeksie pracy, który przewiduje, po pierwsze, że praca w porze nocnej nie może przekraczać siedmiu godzin na dobę, a po drugie, że godziny nadliczbowe, które stanowią pracę wykonywaną poza przewidzianym czasem pracy, powodują wzrost wynagrodzenia, który wydaje się wynosić 50 %.
Dodaje on natomiast, że zgodnie ze szczególnym systemem pracy przewidzianym w ustawie o ministerstwie spraw wewnętrznych zwykły wymiar czasu pracy w porze nocnej wynosi osiem godzin na dobę i że o ile, podobnie jak w przypadku ogólnego systemu pracy w porze nocnej, system ten przewiduje, że godziny nadliczbowe stanowią pracę wykonywaną poza przewidzianym czasem pracy, o tyle zwykły wymiar czasu pracy wynoszący osiem godzin daje podstawę jedynie do dodatku w wysokości 0,25 BGN za godzinę.
Powodowie w postępowaniach głównych twierdzą, że praca w porze nocnej stanowi godziny nadliczbowe w zakresie, w jakim odpowiada różnicy między zwykłym wymiarem czasu pracy w porze nocnej, który ma do nich zastosowanie, a zwykłym wymiarem czasu pracy w porze nocnej, który ma zastosowanie do pracowników sektora prywatnego, czyli jednej godzinie. Tymczasem te godziny nadliczbowe nie powodują wzrostu wynagrodzenia przewidzianego w kodeksie pracy. Szczególny system pracy w porze nocnej określony w ustawie o ministerstwie spraw wewnętrznych przewiduje bowiem jedynie, że praca w porze nocnej wiąże się z dodatkiem do wynagrodzenia w wysokości 0,25  BGN za godzinę. Powodowie w postępowaniach głównych uważają zatem, że sposób obliczania wynagrodzenia za pracę w porze nocnej przewidziany w ustawie o ministerstwie spraw wewnętrznych jest dyskryminujący i że powinni oni podlegać najkorzystniejszemu systemowi, czyli systemowi ogólnemu.
Sąd odsyłający wskazuje, że powodowie w postępowaniach głównych, którzy są urzędnikami rejonowej służby  dyrekcji generalnej ds. ochrony przeciwpożarowej i obrony cywilnej  ministerstwa spraw wewnętrznych, korzystają z pewnych przywilejów w porównaniu z pracownikami, których praca podlega ogólnemu systemowi pracy w porze nocnej przewidzianemu w kodeksie pracy, takich jak dłuższe płatne urlopy lub wyższe odprawy emerytalne.
Sąd ten zastanawia się zatem, czy takie osoby mogą podlegać mniej korzystnym warunkom pracy pod innymi względami, w szczególności w odniesieniu do faktu, że zwykły wymiar czasu pracy w porze nocnej wynosi w ich przypadku osiem godzin.
W tych okolicznościach Rayonen sad – Kula (sąd rejonowy w Kuli, Bułgaria) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi, które są sformułowane w identyczny sposób w sprawach od C‑529/21 do C‑536/21 i w sprawach od C‑732/21 do C‑738/21:
„1)      Czy dyrektywa [2003/88] znajduje zastosowanie, jeżeli specyfika niektórych szczególnych rodzajów działalności w służbie publicznej, na przykład w siłach zbrojnych lub policji, lub niektórych szczególnych rodzajów działalności w służbie obrony cywilnej, takich jak ochrona przeciwpożarowa, jednoznacznie temu się sprzeciwiają, przy założeniu że:
–        art. 1 ust. 3 dyrektywy [2003/88] stanowi, że ma ona zastosowanie do wszystkich sektorów działalności, zarówno publicznego, jak i prywatnego, w rozumieniu art. 2 dyrektywy [89/391];
–        art. 2 ust. 2 dyrektywy [89/391] stanowi, że dyrektywa ta nie ma zastosowania, jeżeli specyfika niektórych szczególnych rodzajów działalności w służbie publicznej, na przykład w siłach zbrojnych lub policji, lub niektórych szczególnych rodzajów działalności w służbie obrony cywilnej, takich jak ochrona przeciwpożarowa, jednoznacznie temu się sprzeciwiają?
2)      Czy – przy ocenie równoważności właściwych środków ochrony, w rozumieniu art. 12 lit. b) dyrektywy [2003/88], kategorii pracowników, którzy wykonują pracę w porze nocnej i których praca w porze nocnej nie przekracza 7 godzin na dobę, i innej kategorii pracowników, którzy również wykonują pracę w porze nocnej i których praca w porze nocnej nie przekracza 8 godzin, ale którzy mają takie przywileje jak więcej [płatnych] urlopów, wyższe odprawy emerytalne, wyższy dodatek za staż pracy – należy brać pod uwagę korzyści, z których korzysta ta druga kategoria?”.

Postępowanie przed Trybunałem
Sąd odsyłający wniósł o zastosowanie do odesłań prejudycjalnych pilnego trybu prejudycjalnego przewidzianego w art. 107 § 1 regulaminu postępowania przed Trybunałem w sprawach od C‑529/21 do C‑536/21.
W dniu 9 września 2021 r. Trybunał, na wniosek sędziego sprawozdawcy i po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, zdecydował, że wniosek nie zostanie uwzględniony.
Postanowieniami prezesa Trybunału z dni 24 września i 16 grudnia 2021 r. sprawy, odpowiednio, od C‑529/21 do C‑536/21 oraz sprawy od C‑732/21 do C‑738/21 zostały połączone, a postępowanie przed Trybunałem zostało zawieszone do czasu wydania wyroku z dnia 24 lutego 2022 r.,
Glavna direktsia „Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto”
(C‑262/20, EU:C:2022:117).
Postępowanie to zostało podjęte w dniu 28 lutego 2022 r.
Postanowieniem Trybunału z dnia 13 grudnia 2022 r. sprawy od C‑529/21 do C‑536/21 oraz sprawy od C‑732/21 do C‑738/21 zostały połączone do celów wydania wyroku.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych

W przedmiocie pytania pierwszego
Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy dyrektywa 2003/88 ma zastosowanie do działalności takich jak wykonywane przez powodów w postępowaniach głównych, którzy są urzędnikami  pełniącymi obowiązki strażaków w dyrekcji generalnej ds. ochrony przeciwpożarowej i obrony cywilnej  ministerstwa spraw wewnętrznych i których uważa się za pracowników wykonujących pracę w porze nocnej, zważywszy, że z jednej strony, art. 1 ust. 3 dyrektywy 2003/88 definiuje zakres stosowania tej dyrektywy poprzez odwołanie się wprost do art. 2 dyrektywy 89/391, podczas gdy z drugiej strony, zgodnie z art. 2 dyrektywy 89/391 dyrektywa ta nie ma zastosowania tam, gdzie istniałaby sprzeczność interesów – w odniesieniu do specyficznej działalności publicznej i społecznej, takiej jak siły zbrojne czy policja, lub też w odniesieniu do określonych dziedzin działalności w zakresie usług związanych z ochroną cywilną.
Na wstępie należy przypomnieć, że sprawy rozpatrywane przez sąd odsyłający dotyczą wyłącznie stosowania dyrektywy 2003/88 do urzędników pełniących obowiązki strażaków, którzy pracują regularnie w porze nocnej. Tak więc, jak sugeruje Komisja Europejska, pytanie pierwsze należy rozumieć w ten sposób, że zmierza ono do ustalenia, czy art. 1 ust. 3 dyrektywy 2003/88 w związku z art. 2 dyrektywy 89/391 należy interpretować w ten sposób, że dyrektywa 2003/88 ma zastosowanie do pracowników sektora publicznego, takich jak strażacy, których uważa się za pracowników wykonujących pracę w porze nocnej.
W tej kwestii należy po pierwsze przypomnieć, przede wszystkim, że zgodnie z art. 1 ust. 3 dyrektywy 2003/88 – w związku z art. 2 dyrektywy 89/391, do którego artykuł ten odsyła – dyrektywy te stosuje się do wszystkich sektorów działalności, zarówno publicznych, jak i prywatnych, w celu poprawy bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników w miejscu pracy oraz uregulowania niektórych aspektów organizacji ich czasu pracy (wyrok z dnia 3 maja 2012 r., Neidel, C‑337/10, EU:C:2012:263, pkt 20).
Po drugie, wynika z tego, że zakres zastosowania dyrektywy 89/391 należy rozumieć szeroko, a tym samym wyjątki od tego zakresu stosowania przewidziane w art. 2 ust. 2 akapit pierwszy tej dyrektywy należy interpretować w sposób zawężający. Wyjątki te zostały bowiem ustanowione wyłącznie w celu zagwarantowania właściwego funkcjonowania służb niezbędnych do ochrony bezpieczeństwa, zdrowia, jak również porządku publicznego w wypadkach o wyjątkowej sile i skali (wyrok z dnia 3 maja 2012 r., Neidel, C‑337/10, EU:C:2012:263, pkt 21 i przytoczone tam orzecznictwo).
Po trzecie, Trybunał orzekł, że kryterium użyte w art. 2 ust. 2 akapit pierwszy dyrektywy 89/391 dla wykluczenia określonej działalności z zakresu stosowania tej dyrektywy i tym samym z zakresu stosowania dyrektywy 2003/88 oparte jest nie na przynależności pracowników do jednego z sektorów służby publicznej, o których mowa w tym przepisie, branych pod uwagę całościowo, lecz wyłącznie na specyficznym charakterze szczególnych zadań wykonywanych przez pracowników sektorów objętych tym przepisem, który to charakter uzasadnia wyjątek od reguł w zakresie ochrony bezpieczeństwa i higieny pracy pracowników, z uwagi na absolutną konieczność zagwarantowania skutecznej ochrony zbiorowości (wyrok z dnia 15 lipca 2021 r., Ministrstvo za obrambo, C‑742/19, EU:C:2021:597, pkt 56).
Trybunał stwierdził w tym względzie, że nawet jeśli niektóre służby muszą stawić czoło zdarzeniom, które z definicji nie są przewidywalne, to jednak praca wykonywana w ramach tych służb w normalnych okolicznościach i odpowiadająca zadaniom przypisanym takim służbom może być zorganizowana z wyprzedzeniem, w tym również w odniesieniu do godzin pracy ich personelu (wyrok z dnia 5 października 2004 r., Pfeiffer i in., od C‑397/01 do  C‑403/01, EU:C:2004:584, pkt 57).
W tym kontekście Trybunał orzekł, że dyrektywa 2003/88 musi znajdować zastosowanie do działalności strażaków, nawet jeżeli jest ona wykonywana przez siły interwencyjne w terenie, przy czym nie ma tu znaczenia, czy działalność ta jest nakierowana na walkę z pożarem, czy świadczenie pomocy w inny sposób, tak długo, jak długo jest ona wykonywana w zwykłych warunkach i w zgodzie z misją wyznaczoną tej służbie, i to nawet wtedy, gdy interwencje, z którymi może wiązać się ta działalność, są z natury nieprzewidywalne i mogą narażać pracowników, którzy je przeprowadzają, na określone zagrożenia dla ich bezpieczeństwa lub zdrowia (wyrok z dnia 21 lutego 2018 r., Matzak, C‑518/15, EU:C:2018:82, pkt 27).
W konsekwencji dyrektywa 2003/88 musi mieć zastosowanie do działalności pracowników sektora publicznego, takich jak strażacy, którzy są uważani za pracowników wykonujących pracę w porze nocnej, o ile działalność ta jest wykonywana w normalnych warunkach. Do sądu odsyłającego będzie należało zbadanie, czy działalność powodów w postępowaniach głównych jest wykonywana w takich warunkach.
Z powyższych rozważań wynika, że art. 1 ust. 3 dyrektywy 2003/88 w związku z art. 2 dyrektywy 89/391 należy interpretować w ten sposób, że dyrektywa 2003/88 ma zastosowanie do pracowników sektora publicznego, takich jak strażacy, których uważa się za pracowników wykonujących pracę w porze nocnej, o ile pracownicy ci wykonują swoją działalność w normalnych warunkach.

W przedmiocie pytania drugiego
Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy do celów oceny równoważności właściwej ochrony i środków zapobiegawczych lub udogodnień służących bezpieczeństwu i ochronie zdrowia pracowników wykonujących pracę w porze nocnej i pracowników wykonujących pracę w systemie zmianowym, zgodnie z wymogami art. 12 lit. b) dyrektywy 2003/88, należy uwzględnić ewentualne różnice istniejące między różnymi kategoriami pracowników wykonujących pracę w porze nocnej w państwie członkowskim.
W tym względzie należy przypomnieć, że art. 12 lit. b) dyrektywy 2003/88 przewiduje, iż pracownicy wykonujący pracę w porze nocnej i pracownicy wykonujący pracę w systemie zmianowym mają zapewnioną właściwą ochronę i środki zapobiegawcze lub udogodnienia służące bezpieczeństwu i ochronie zdrowia, równoważne z tymi, które dotyczą „innych pracowników”. Postanowienie to nie reguluje stosunku między pracownikami wykonującymi pracę w porze nocnej z różnych sektorów lub dziedzin, lecz stosunek między pracownikami wykonującymi pracę w porze nocnej a pracownikami wykonującymi pracę w porze dziennej w zakresie ochrony lub środków zapobiegawczych lub udogodnień, z których korzystają.
Jednakże zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE procedury współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem do tego ostatniego należy udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. Mając to na uwadze, Trybunał powinien w razie potrzeby przeformułować przedłożone mu pytania. Ponadto Trybunał może między innymi wziąć pod rozwagę normy prawa Unii, na które sąd krajowy nie powołał się w swym pytaniu (wyroki: z dnia 15 lipca 2021 r., Ministrstvo za obrambo, C‑742/19, EU:C:2021:597, pkt 31; z dnia 24 lutego 2022 r., Glavna direktsia „Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto”, С-262/20, EU:C:2022:117, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo).
W niniejszej sprawie, jak wynika z wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, pytanie drugie w rzeczywistości dotyczy możliwości zastosowania ogólnej zasady równego traktowania ustanowionej w art. 20 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”). Sąd odsyłający zastanawia się bowiem nad kwestią, czy ewentualnie korzystniejsze warunki pracy, z których  korzystają pracownicy sektora prywatnego wykonujący pracę w porze nocnej zgodnie z art. 12 lit. a) dyrektywy 2003/88, powinny być również stosowane do pracowników sektora publicznego wykonujących pracę w porze nocnej.
W związku z tym należy przyjąć, że pytanie drugie zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 12 dyrektywy 2003/88 rozpatrywany w świetle art. 20 karty należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie temu, by zwykły, krótszy wymiar czasu pracy w porze nocnej, ustalony w prawie krajowym dla pracowników sektora prywatnego nie miał zastosowania do pracowników sektora publicznego, takich jak strażacy.
Co się tyczy, w pierwszej kolejności, ochrony bezpieczeństwa i zdrowia, jaką państwa członkowskie powinny zapewnić pracownikom wykonującym pracę w porze nocnej, należy zauważyć, po pierwsze, że art. 12 lit. а) dyrektywy 2003/88 wymaga, aby przy określaniu tej ochrony państwa członkowskie brały pod uwagę charakter pracy w porze nocnej, podczas gdy zgodnie z art. 12 lit. b) tej dyrektywy pracownicy wykonujący pracę w porze nocnej i pracownicy wykonujący pracę w systemie zmianowym korzystają z właściwej ochrony i środków zapobiegawczych lub udogodnień równoważnych z tymi, które dotyczą „innych pracowników”.
W tym względzie należy przypomnieć, że art. 31 ust. 1 karty praw podstawowych stanowi, że „[k]ażdy pracownik ma prawo do warunków pracy szanujących jego zdrowie, bezpieczeństwo i godność”, i że art. 31 ust. 2 precyzuje, że „[k]ażdy pracownik ma prawo do ograniczenia maksymalnego wymiaru czasu pracy, do okresów dziennego i tygodniowego odpoczynku oraz do corocznego płatnego urlopu”, a art. 12 dyrektywy 2003/88 konkretyzuje w ten sposób to prawo podstawowe ustanowione w art. 31 karty.
Ponadto Trybunał orzekł, że przewidziany w art. 12 lit. a) tej dyrektywy obowiązek przyjęcia niezbędnych środków w celu zapewnienia, by pracownicy wykonujący pracę w porze nocnej i pracownicy wykonujący pracę w systemie zmianowym korzystali z poziomu ochrony dostosowanego do charakteru ich pracy, pozostawia państwom członkowskim pewien zakres uznania w odniesieniu do środków właściwych do wprowadzenia w życie (wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Glavna direktsia „Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto”, C‑262/20, EU:C:2022:117, pkt 48 i przytoczone tam orzecznictwo).
Po drugie, obowiązek ten należy wprowadzić w życie w taki sposób, aby osiągnąć cele ochronne określone w samej dyrektywie. W szczególności państwa członkowskie, określając poziom ochrony w zakresie zdrowia i bezpieczeństwa pracowników wykonujących pracę w porze nocnej, powinny zapewnić przestrzeganie zasad ochrony bezpieczeństwa i zdrowia pracowników. W związku z tym muszą czuwać nad tym, aby pracownicy wykonujący pracę w porze nocnej korzystali z innych środków ochronnych w zakresie wymiaru czasu pracy, wynagrodzenia, dodatków lub podobnych korzyści, pozwalających zrekompensować szczególną uciążliwość wynikającą z tego rodzaju pracy, podkreśloną w szczególności przez dyrektywę 2003/88, a tym samym uwzględniać charakter pracy w porze nocnej (wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Glavna direktsia „Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto”, C‑262/20, EU:C:2022:117, pkt 51).
Z uwagi na większą uciążliwość pracy w porze nocnej w porównaniu z pracą w porze dziennej obniżenie normalnego wymiaru czasu pracy w porze nocnej w stosunku do czasu pracy w porze dziennej może więc stanowić odpowiednie rozwiązanie w celu zapewnienia ochrony zdrowia i bezpieczeństwa danych pracowników, chociaż nie jest to jedyne możliwe rozwiązanie. W zależności od charakteru danej działalności przyznanie na przykład dodatkowych okresów odpoczynku lub czasu wolnego mogłoby również przyczynić się do ochrony zdrowia i bezpieczeństwa tych pracowników (wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Glavna direktsia „Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto”, C‑262/20, EU:C:2022:117, pkt 53).
Co się tyczy, w drugiej kolejności, potencjalnego znaczenia zasady równego traktowania ustanowionej w art. 20 karty, zgodnie z którą „[w]szyscy są równi wobec prawa”, należy przypomnieć, po pierwsze, że Trybunał orzekł, iż zasada ta stanowi ogólną zasadę prawa Unii, która wymaga, aby porównywalne sytuacje nie były traktowane w odmienny sposób, a sytuacje odmienne nie były traktowane w sposób jednakowy, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione. Odmienne traktowanie jest uzasadnione, jeżeli jest ono oparte na kryterium obiektywnym i racjonalnym, tzn. w sytuacji gdy pozostaje ono w związku z prawnie dopuszczalnym celem realizowanym przez dane przepisy, oraz gdy jest proporcjonalne do celu realizowanego za pomocą danego traktowania (zob. podobnie wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Glavna direktsia „Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto”, C‑262/20, EU:C:2022:117, pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo).
Po drugie, należy przypomnieć, że zakres zastosowania karty praw podstawowych, w odniesieniu do działań państw członkowskich, został określony w jej art. 51 ust. 1, zgodnie z którym postanowienia karty praw podstawowych mają zastosowanie do instytucji Unii i państw członkowskich wyłącznie w zakresie, w jakim stosują one prawo Unii, a zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pojęcie „stosowania prawa Unii” w rozumieniu tego postanowienia wymaga istnienia powiązania między aktem prawa Unii a danym przepisem krajowym, które wykracza poza bliskość odnośnych dziedzin lub pośredni wpływ jednej dziedziny na drugą, przy uwzględnieniu kryteriów oceny określonych przez Trybunał (wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Glavna direktsia „Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto”, C‑262/20, EU:C:2022:117, pkt 60 i przytoczone tam orzecznictwo).
W tym względzie należy wskazać, z jednej strony, że art. 140 ust. 1 kodeksu pracy stanowi, że  zwykły wymiar czasu pracy w porze nocnej w tygodniu obejmującym pięć dni roboczych nie może przekraczać siedmiu godzin. Przepis ten, jak podkreśla sąd odsyłający, ma zastosowanie do pracowników sektora prywatnego. Z drugiej strony, zgodnie z art. 187 ust. 3 ustawy o ministerstwie spraw wewnętrznych w przypadku pracy w systemie zmianowym praca w porze nocnej może być wykonywana w godzinach od 22.00 do 6.00, przy czym czas pracy pracowników ministerstwa nie może przekraczać przeciętnie ośmiu godzin na dobę. Jak stwierdził Trybunał, przepisy te precyzują warunki pracy mające zastosowanie do pracy w porze nocnej, dotyczące bezpieczeństwa i zdrowia, a w szczególności limit wymiaru czasu pracy w porze nocnej. Tego rodzaju przepisy stanowią stosowanie dyrektywy  2003/88 i w związku z tym są objęte zakresem zastosowania prawa Unii (wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Glavna direktsia „Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto”, C‑262/20, EU:C:2022:117, pkt 61–63).
Po trzecie, w zakresie, w jakim sąd odsyłający uważa, że uregulowanie krajowe rozpatrywane w postępowaniach głównych ustanawia system mający zastosowanie do pracowników sektora prywatnego, który jest  bardziej korzystny niż system mający zastosowanie do pracowników sektora publicznego, w tym powodów w postępowaniach głównych, należy zauważyć, że Trybunał orzekł, iż odmienne traktowanie oparte na statutowym lub umownym charakterze stosunku pracy można co do zasady oceniać w świetle zasady równego traktowania, która stanowi ogólną zasadę prawa Unii, ustanowioną obecnie w art. 20 i 21 karty (wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Glavna direktsia „Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto”, C‑262/20, EU:C:2022:117, pkt 65).
Jeżeli chodzi o wymóg porównywalności rozpatrywanych sytuacji w celu wykazania istnienia naruszenia zasady równości traktowania, Trybunał uściślił, przede wszystkim, że oceny porównywalności należy dokonywać nie w sposób ogólny i abstrakcyjny, lecz w sposób szczególny i konkretny, z uwzględnieniem wszystkich charakteryzujących te sytuacje czynników, w szczególności w świetle przedmiotu i celu uregulowania krajowego, w którym ustanowiono dane rozróżnienie, jak również, w stosownym przypadku, zasad i celów dziedziny prawa, do której to uregulowanie krajowe należy (wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Glavna direktsia „Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto”, C‑262/20, EU:C:2022:117, pkt 67 i przytoczone tam orzecznictwo).
Do sądu odsyłającego, który jako jedyny jest właściwy do dokonania oceny okoliczności faktycznych, należy dokonanie niezbędnych ustaleń w celu, po pierwsze, określenia właściwych kategorii pracowników, a po drugie – ustalenia, czy został spełniony wymóg dotyczący porównywalności rozpatrywanych sytuacji (wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Glavna direktsia „Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto”, C‑262/20, EU:C:2022:117, pkt 70 i przytoczone tam orzecznictwo).
Niemniej Trybunał, rozpoznając wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, jest uprawniony do sformułowania, w świetle zawartych w dostępnych mu aktach informacji, wskazówek mających pomóc sądowi odsyłającemu w rozstrzygnięciu zawisłego przed nim sporu (wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Glavna direktsia „Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto”, C‑262/20, EU:C:2022:117, pkt 71 i przytoczone tam orzecznictwo).
W tym względzie należy zauważyć, że sąd odsyłający rozróżnia abstrakcyjne kategorie pracowników wykonujących pracę w porze nocnej, a mianowicie, po pierwsze, kategorię „pracowników sektora publicznego wykonujących pracę w porze nocnej”, choć podaje przykład szczególnej kategorii urzędników dyrekcji generalnej ds. ochrony przeciwpożarowej i obrony cywilnej  ministerstwa spraw wewnętrznych, a po drugie, kategorię „pracowników sektora prywatnego wykonujących pracę w porze nocnej”.
Tymczasem Trybunał orzekł, że zgodnie z art. 20 karty oceny porównywalności rozpatrywanych sytuacji do celów ustalenia istnienia naruszenia zasady równego traktowania należy dokonywać nie w sposób ogólny i abstrakcyjny, lecz w sposób szczególny i konkretny, z uwzględnieniem wszystkich charakteryzujących te sytuacje czynników, w szczególności w świetle przedmiotu i celu uregulowania krajowego, w którym ustanowiono dane rozróżnienie, jak również zasad i celów dziedziny prawa, do której to uregulowanie krajowe należy (wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Glavna direktsia „Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto”, C‑262/20, EU:C:2022:117, pkt 67).
Ponadto, o ile z wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że pracownicy sektora publicznego korzystają z dodatkowych przywilejów w porównaniu z pracownikami sektora prywatnego, o tyle nie sprecyzowano jednak, czy uprawnienia te są bezpośrednio związane z charakterem pracy w porze nocnej wykonywanej przez pracowników sektora publicznego, których dotyczą sprawy w postępowaniach głównych, a mianowicie urzędników dyrekcji generalnej ds. ochrony przeciwpożarowej i obrony cywilnej  ministerstwa spraw wewnętrznych, czy też mają inny cel.
Należy również zauważyć, że sąd odsyłający nie wyjaśnił, na wypadek gdyby należało stwierdzić istnienie odmiennego traktowania dwóch kategorii pracowników znajdujących się w porównywalnej sytuacji, jakie cele byłyby ewentualnie realizowane przez ustawodawstwo krajowe ustanawiające takie odmienne traktowanie.
Do sądu odsyłającego będzie zatem należało ustalenie, po pierwsze, czy dane kategorie pracowników znajdują się w porównywalnej sytuacji, po drugie, czy istnieje różnica w traktowaniu tych kategorii, i po trzecie, czy to odmienne traktowanie opiera się na obiektywnym i racjonalnym kryterium, to jest pozostaje w związku z prawnie dopuszczalnym celem, do którego osiągnięcia zmierza to ustawodawstwo, oraz jest proporcjonalne do tego celu (zob. podobnie wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Glavna direktsia „Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto”, C‑262/20, EU:C:2022:117, pkt 80).
Z powyższych rozważań wynika, że art. 12 dyrektywy 2003/88 rozpatrywany w świetle art. 20 karty należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, by zwykły wymiar czasu pracy w porze nocnej, ustanowiony w ustawodawstwie państwa członkowskiego dla pracowników sektora prywatnego na siedem godzin, nie miał zastosowania do pracowników sektora publicznego, takich jak strażacy, jeżeli takie odmienne traktowanie, o ile dane kategorie pracowników znajdują się w porównywalnej sytuacji, opiera się na obiektywnym i racjonalnym kryterium, to jest pozostaje w związku z prawnie dopuszczalnym celem, do którego osiągnięcia zmierza to ustawodawstwo, oraz jest proporcjonalne do tego celu.

W przedmiocie kosztów
Dla stron w postępowaniach głównych niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniach głównych, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (szósta izba) orzeka, co następuje:
1)
Artykuł 1 ust. 3 dyrektywy 2003/88/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 listopada 2003 r. dotyczącej niektórych aspektów organizacji czasu pracy w związku z art. 2 dyrektywy Rady 89/391/EWG z dnia 12 czerwca 1989 r. w sprawie wprowadzenia środków w celu poprawy bezpieczeństwa i [ochrony] zdrowia pracowników w miejscu pracy
należy interpretować w ten sposób, że
dyrektywa 2003/88 ma zastosowanie do pracowników sektora publicznego, takich jak strażacy, których uważa się za pracowników wykonujących pracę w porze nocnej, o ile pracownicy ci wykonują swoją działalność w normalnych warunkach.
2)
Artykuł 12 dyrektywy 2003/88, rozpatrywany w świetle art. 20 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej,
należy interpretować w ten sposób, że
nie stoi on na przeszkodzie temu, by zwykły wymiar czasu pracy w porze nocnej, ustanowiony w ustawodawstwie państwa członkowskiego dla pracowników sektora prywatnego na siedem godzin, nie miał zastosowania do pracowników sektora publicznego, takich jak strażacy, jeżeli takie odmienne traktowanie, o ile dane kategorie pracowników znajdują się w porównywalnej sytuacji, opiera się na obiektywnym i racjonalnym kryterium, to jest pozostaje w związku z prawnie dopuszczalnym celem, do którego osiągnięcia zmierza to ustawodawstwo, oraz jest proporcjonalne do tego celu.
Podpisy
*
Język postępowania: bułgarski.