CELEX: 62019CJ0237
Odesłanie prejudycjalne
Znaki towarowe
Dyrektywa 2008/95/WE
Odmowa lub unieważnienie rejestracji
Trójwymiarowy znak towarowy
Artykuł 3 ust. 1 lit. e) ppkt (ii) oraz (iii)
Oznaczenie tworzone wyłącznie przez kształt towaru niezbędny do uzyskania efektu technicznego
Oznaczenie tworzone przez kształt zwiększający znacznie wartość towaru
Uwzględnienie sposobu postrzegania przez właściwy krąg odbiorców

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (ii) oraz (iii) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/95/WE z dnia 22 października 2008 r. mającej na celu zbliżenie ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do znaków towarowych (
Dz.U. 2008, L 299, s. 25
).
Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy spółką Gömböc Kutató, Szolgáltató és Kereskedelmi Kft. (zwaną dalej „Gömböc Kft.”) a Szellemi Tulajdon Nemzeti Hivatala (krajowym urzędem własności intelektualnej, Węgry, zwanym dalej „urzędem”) w przedmiocie odrzucenia przez ten urząd dokonanego przez Gömböc Kft. zgłoszenia trójwymiarowego znaku towarowego jako krajowego znaku towarowego.
Ramy prawne
Prawo Unii
Dyrektywa 98/71
Artykuł 3 ust. 2 dyrektywy 98/71/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 października 1998 r. w sprawie prawnej ochrony wzorów (
Dz.U. 1998, L 289, s. 28
) stanowi:
„Wzór jest chroniony poprzez rejestrację wzoru w zakresie, który odpowiada jego stopniowi nowości i cechom indywidualnym”.
Artykuł 5 tej dyrektywy przewiduje:
„1.   Wzór uznany jest za posiadający charakter indywidualny, jeśli całościowe wrażenie, jakie wywołuje na niezorientowanym [poinformowanym] użytkowniku, różni się od wrażenia, jakie wywiera na tym użytkowniku wzór, który został udostępniony publicznie przed dniem przestawienia wniosku o zarejestrowanie lub dniem uprzedniego pierwszeństwa, jeśli takie zostało przyznane [przed dniem dokonania zgłoszenia do rejestracji lub dniem pierwszeństwa, jeśli takie zostało zastrzeżone].
2.   Dla określenia indywidualnego charakteru bierze się pod uwagę zakres swobody projektanta w tworzeniu wzoru”.
Artykuł 16 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Stosunek do innych form ochrony”, stanowi:
„Przepisy niniejszej dyrektywy nie naruszają jakichkolwiek przepisów prawa [Unii] lub prawa odnośnego [zainteresowanego] państwa członkowskiego odnoszących się do niezarejestrowanych wzorów, znaków towarowych lub innych znaków wyróżniających, patentów i wzorów użytkowych, znaków drukarskich, w zakresie odpowiedzialności cywilnej lub nieuczciwej konkurencji”.
Dyrektywa 2008/95
Artykuł 3 dyrektywy 2008/95, zatytułowany „Podstawy odmowy lub stwierdzenia nieważności [unieważnienia] rejestracji”, stanowi w ust. 1 lit. e) ppkt (i)–(iii):
„1.   Nie są rejestrowane, a w przypadku gdy zostały już zarejestrowane, mogą zostać uznane za nieważne:
[…]
e)
oznaczenia, które składają się wyłącznie z:
(i)
kształtu wynikającego z charakteru samych towarów;
(ii)
kształtu towaru niezbędnego do uzyskania efektu technicznego;
(iii)
kształtu zwiększającego znacznie wartość towaru”.
Prawo węgierskie
Artykuł 1 védjegyek és a földrajzi árujelzők oltalmáról szóló 1997. évi XI. törvény [ustawy nr XI z 1997 r. o ochronie znaków towarowych i oznaczeń geograficznych (
Magyar Közlöny
1997/27) (zwanej dalej „ustawą o znakach towarowych”)] stanowi:
„1.   Znak towarowy może składać się z jakichkolwiek oznaczeń, które można przedstawić w formie graficznej, umożliwiających odróżnienie towarów lub usług od towarów lub usług innych przedsiębiorstw.
2.   W szczególności znak towarowy może składać się z następujących oznaczeń:
[…]
d)
figur płaskich lub trójwymiarowych, łącznie z kształtem towaru lub jego opakowaniem;
[…]”.
Artykuł 2 ustawy o znakach towarowych przewiduje:
„1.   Nie są rejestrowane oznaczenia niezgodne z wymogami art. 1.
2.   Nie są rejestrowane:
[…]
b)
oznaczenia, które składają się wyłącznie z:
kształtu wynikającego z charakteru samych towarów,
kształtu towaru niezbędnego do uzyskania zamierzonego efektu technicznego,
kształtu zwiększającego znacznie wartość towaru”.
Zgodnie z art. 122 ust. 1 tej ustawy zapewnia ona transpozycję do prawa węgierskiego dyrektywy 2004/48/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej (
Dz.U. 2004, L 157, s. 45
) oraz dyrektywy 2008/95.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
W dniu 5 lutego 2015 r. Gömböc Kft. zgłosiła do rejestracji w charakterze znaku towarowego oznaczenie trójwymiarowe dla towarów obejmujących „wyroby dekoracyjne” należące do klasy 14 w rozumieniu Porozumienia nicejskiego dotyczącego międzynarodowej klasyfikacji towarów i usług dla celów rejestracji znaków z dnia 15 czerwca 1957 r., ze zmianami (zwanego dalej „porozumieniem nicejskim”), oraz „wyroby dekoracyjne ze szkła i ceramiki” i „zabawki”, należące odpowiednio do klas 21 i 28 tego porozumienia. Oznaczenie to wyglądało następująco:
Na podstawie art. 2 ust. 2 lit. b) akapity drugi i trzeci ustawy o znakach towarowych urząd odrzucił to zgłoszenie. Według urzędu oznaczenie, o którego rejestrację wniesiono, stanowi jednorodny przedmiot obejmujący dwie prostopadłe względem siebie płaszczyzny symetrii i złożony z siedmiu gładkich boków oraz rozdzielających je krawędzi. Przedmiot ten stanowi towar skarżącej w postępowaniu głównym zwany Gömböc, mianowicie wypukły obiekt mono-monostatyczny wyprodukowany z jednorodnego materiału, który posiada jeden stabilny punkt równowagi i jeden niestabilny, czyli w sumie dwa punkty równowagi, i którego sam kształt sprawia, że wspomniany obiekt zawsze wraca do punktu równowagi. Urząd stwierdził, że oznaczenie, o którego rejestrację wniesiono, przedstawia trójwymiarowy obiekt, który dzięki swojemu designowi zewnętrznemu i użytemu jednorodnemu materiałowi zawsze wraca do swojego punktu równowagi, a kształt samego obiektu w całości służy osiągnięciu celu technicznego polegającego na tym, by obiekt za każdym razem się pionizował.
Przy ocenie zdolności rejestrowej rozpatrywanego oznaczenia urząd oparł się w szczególności na wiedzy o właściwościach i funkcjach kształtu tego towaru, którą przeciętny konsument mógł uzyskać za pośrednictwem witryny internetowej skarżącej w postępowaniu głównym oraz dzięki sporemu rozgłosowi, którym cieszył się wspomniany towar w prasie.
W pierwszej kolejności urząd uznał w istocie, że co się tyczy „zabawek”, należących do klasy 28 porozumienia nicejskiego, trójwymiarowy kształt przedmiotu umożliwia mu pełnienie funkcji zabawki, której cechą charakterystyczną jest każdorazowy powrót do stabilnego punktu równowagi. Wszystkie elementy rozpatrywanego oznaczenia zostały zaprojektowane tak, aby uzyskać ten efekt techniczny, czyli elementy te spełniają funkcję techniczną. Rozsądny i poinformowany konsument postrzega zatem rozpatrywane oznaczenie jako kształt niezbędny do uzyskania zamierzonego efektu technicznego przez przedmiot oznaczany przez to oznaczenie.
W drugiej kolejności, co się tyczy „wyrobów dekoracyjnych”, należących do klas 14 i 21 porozumienia nicejskiego, urząd wskazał, że przedstawiony w rozpatrywanym oznaczeniu trójwymiarowy kształt daje wyraz atrakcyjnemu i zwracającemu uwagę stylowi, stanowiącemu kluczowy element w procesie sprzedaży rozpatrywanych towarów. Konsumenci kupują wyroby dekoracyjne głównie z uwagi na ich specjalny kształt. Nie można co do zasady wykluczyć ochrony, na podstawie prawa znaków towarowych, rejestracji wyrobów dekoracyjnych o trójwymiarowym kształcie, lecz gdy to zwracający uwagę styl tych przedmiotów determinuje formalny wygląd towaru, wartość towaru wynika zdaniem urzędu z jego kształtu.
Ponieważ w pierwszej i drugiej instancji oddalono żądania wniesione przez Gömböc Kft. przeciwko decyzji urzędu, spółka ta wniosła skargę o ponowne rozpatrzenie tej decyzji do sądu odsyłającego.
Ten ostatni sąd wskazuje, po pierwsze, że co się tyczy rejestracji oznaczenia trójwymiarowego w odniesieniu do będących „zabawkami” towarów należących do klasy 28 porozumienia nicejskiego, towar, którego przedstawienie graficzne zostało odtworzone w pkt 10 niniejszego wyroku, składa się wyłącznie z kształtu niezbędnego do uzyskania zamierzonego efektu technicznego. Podkreśla on, że efektu tego nie można stwierdzić jedynie na podstawie przedstawienia graficznego, lecz dzięki rozpatrywanemu oznaczeniu jest możliwe rozpoznanie towaru skarżącej w postępowaniu głównym zwanego Gömböc, a z uwagi na rozgłos, jakim cieszy się ten towar, właściwy krąg odbiorców wie, że szczególny kształt i jednorodna struktura wspomnianego towaru sprawiają, iż zawsze wraca on do punktu równowagi.
Mając na uwadze, że właściwe orzecznictwo Trybunału, w szczególności wyroki z dnia 18 września 2014 r., Hauck (
C‑205/13
,
EU:C:2014:2233
), i z dnia 10 listopada 2016 r., Simba Toys/EUIPO (
C‑30/15 P
,
EU:C:2016:849
), nie rozwiewa wszelkich wątpliwości co do tej kwestii, sąd odsyłający zastanawia się, w jaki sposób w ramach stosowania podstawy odmowy lub unieważnienia rejestracji oznaczenia jako znaku towarowego, przewidzianej w art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (ii) dyrektywy 2008/95, należy zbadać, czy oznaczenie to jest tworzone przez kształt towaru niezbędny do uzyskania efektu technicznego.
Sąd ten zastanawia się w szczególności nad kwestią, czy takie badanie powinno opierać się wyłącznie na przedstawieniu graficznym widniejącym w zgłoszeniu oznaczenia do rejestracji, czy też można również wziąć pod uwagę w tym względzie sposób postrzegania przez właściwy krąg odbiorców w sytuacji, gdy rozpatrywany towar stał się powszechnie znany i gdy mimo że przedstawiony graficznie towar składa się wyłącznie z kształtu niezbędnego do uzyskania zamierzonego efektu technicznego, to tego efektu technicznego nie można stwierdzić jedynie na podstawie graficznego przedstawienia kształtu towaru widniejącego w zgłoszeniu do rejestracji, lecz wymaga to posiadania dodatkowych informacji o samym towarze. Sąd ten zauważa ponadto, że przedstawiony w rozpatrywanym oznaczeniu trójwymiarowy kształt jest ukazany tylko z jednej perspektywy, wobec czego kształt ten nie jest widoczny w całości.
Po drugie, co się tyczy „wyrobów dekoracyjnych”, należących do klas 14 i 21 porozumienia nicejskiego, sąd odsyłający zastanawia się nad kwestią, czy można zastosować podstawę odmowy lub unieważnienia rejestracji przewidzianą w art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (iii) dyrektywy 2008/95 w przypadku oznaczenia tworzonego wyłącznie przez kształt towaru, jeżeli jedynie na podstawie wiedzy posiadanej przez właściwy krąg odbiorców można ustalić, że kształt zwiększa znacznie wartość towaru. W niniejszym przypadku wiedza ta jest związana z faktem, że towar przedstawiony w rozpatrywanym oznaczeniu stał się namacalnym symbolem odkrycia matematycznego, które umożliwiło udzielenie odpowiedzi na pytania z zakresu historii nauki.
Po trzecie, sąd odsyłający wskazuje, że trójwymiarowy kształt przedstawiony w rozpatrywanym oznaczeniu korzysta już z ochrony przyznanej wzorom. Przypomina on, że tego rodzaju ochrona może zostać przyznana produktom, których postać, poza spełnieniem innych wymogów, ma indywidualny charakter. W przypadku wyrobów dekoracyjnych indywidualny kształt nadany w wyniku pracy projektanta, jako cecha estetyczna, a priori zwiększa zaś znacznie wartość towaru.
I tak, sąd ten zastanawia się, czy w ramach stosowania podstawy odmowy lub unieważnienia rejestracji przewidzianej w art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (iii) dyrektywy 2008/95, jeżeli towar ma tylko funkcję dekoracyjną (wyroby dekoracyjne), kształt tego towaru, który korzysta już z ochrony przyznanej wzorom, jest a priori wykluczony z ochrony przyznanej przez prawo znaków towarowych. Ponadto wspomniany sąd chciałby uzyskać wyjaśnienie, czy tę podstawę odmowy lub unieważnienia można zastosować do towaru, którego trójwymiarowy kształt pełni jedynie funkcję dekoracyjną i w odniesieniu do którego liczy się tylko wygląd estetyczny, wskutek czego, co się tyczy wyrobów dekoracyjnych, konieczna jest odmowa udzielenia ochrony trójwymiarowym kształtom, których dotyczy wniosek o objęcie taką ochroną.
W tych okolicznościach Kúria (sąd najwyższy, Węgry) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy art. 3 ust. 1 [lit. e) ppkt (ii)] dyrektywy [2008/95] należy interpretować w ten sposób, że w przypadku oznaczeń składających się wyłącznie z kształtu towaru:
a)
badanie, czy kształt jest niezbędny do uzyskania zamierzonego efektu technicznego, może zostać przeprowadzone jedynie na podstawie przedstawienia graficznego figurującego w rejestrze,
b)
czy można brać pod uwagę również sposób postrzegania przez właściwy krąg odbiorców?
Innymi słowy, czy można brać pod uwagę to, że właściwy krąg odbiorców wie, że kształt, którego dotyczy wniosek o rejestrację, jest niezbędny do uzyskania zamierzonego efektu technicznego?
2)
Czy art. 3 ust. 1 [lit. e) ppkt (iii)] dyrektywy [2008/95] należy interpretować w ten sposób, że podstawa odmowy ma zastosowanie do tych oznaczeń składających się wyłącznie z kształtu towaru, co do których można ustalić, w oparciu o sposób postrzegania towaru przez nabywcę lub o posiadaną przez niego wiedzę o przedstawionym graficznie towarze, czy kształt zwiększa znacznie wartość towaru?
3)
Czy art. 3 ust. 1 [lit. e) ppkt (iii)] dyrektywy [2008/95] należy interpretować w ten sposób, że podstawa odmowy ma zastosowanie do oznaczeń składających się wyłącznie z kształtu,
a)
który, ze względu na swój indywidualny charakter, już korzysta z ochrony udzielanej wzorom, lub
b)
którego estetyka sama z siebie zwiększa w pewien sposób wartość towaru?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytania pierwszego
Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (ii) dyrektywy 2008/95 należy interpretować w ten sposób, że w celu ustalenia, czy dane oznaczenie jest tworzone wyłącznie przez kształt towaru niezbędny do uzyskania efektu technicznego, należy ograniczyć się do badania przedstawienia graficznego tego oznaczenia, czy też należy również uwzględnić inne informacje, takie jak sposób postrzegania przez właściwy krąg odbiorców.
Zgodnie z tym przepisem nie są rejestrowane, a w przypadku gdy zostały już zarejestrowane, mogą zostać uznane za nieważne, oznaczenia składające się wyłącznie z kształtu towaru niezbędnego do uzyskania efektu technicznego.
Należy przypomnieć, że celem podstawy odmowy rejestracji przewidzianej w art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (ii) dyrektywy 2008/95 jest zapobieżenie sytuacji, w której prawo znaków towarowych prowadziłoby do przyznania jednemu przedsiębiorstwu monopolu na rozwiązania techniczne lub właściwości użytkowe towaru, których użytkownik mógłby poszukiwać w towarach konkurencyjnych. Ta podstawa odmowy zmierza zatem do uniknięcia tego, by ochrona przyznana przez prawo znaków towarowych rozciągała się ponad oznaczenia umożliwiające odróżnienie towarów lub usług od towarów lub usług oferowanych przez konkurentów w sposób prowadzący do stworzenia przeszkody uniemożliwiającej tym konkurentom swobodne oferowanie towarów zawierających wspomniane rozwiązania techniczne lub wspomniane właściwości użytkowe w konkurencji z właścicielem znaku (zob. analogicznie wyrok z dnia 18 czerwca 2002 r., Philips,
C‑299/99
,
EU:C:2002:377
, pkt
).
W świetle tego celu wspomnianej podstawy odmowy rejestracji Trybunał ustanowił zasadę, zgodnie z którą należy odmówić rejestracji w charakterze znaku towarowego oznaczenia składającego się wyłącznie z kształtu, gdy „zasadnicze właściwości” tego kształtu pełnią funkcję techniczną (zob. podobnie wyrok z dnia 18 czerwca 2002 r., Philips,
C‑299/99
,
EU:C:2002:377
, pkt
). Obecność nawet kilku drugorzędnych elementów będących przejawem inwencji twórczej w oznaczeniu trójwymiarowym, w którym wszystkie zasadnicze elementy wynikają z rozwiązania technicznego, którego oznaczenie to stanowi wyraz, nie podważa stwierdzenia, że wspomniane oznaczenie jest tworzone wyłącznie przez kształt towaru niezbędny do uzyskania efektu technicznego (zob. analogicznie wyrok z dnia 14 września 2010 r., Lego Juris/OHIM,
C‑48/09 P
,
EU:C:2010:516
, pkt
).
Z orzecznictwa Trybunału wynika ponadto, że umieszczenie w art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (ii) dyrektywy 2008/95 zakazu rejestracji w charakterze znaku towarowego wszelkich oznaczeń tworzonych wyłącznie przez kształt niezbędny do uzyskania efektu technicznego zapewnia, że przedsiębiorstwa nie będą mogły wykorzystywać prawa znaków towarowych do nieograniczonego w czasie przedłużania wyłącznych praw dotyczących rozwiązań technicznych (zob. analogicznie wyrok z dnia 14 września 2010 r., Lego Juris/OHIM,
C‑48/09 P
,
EU:C:2010:516
, pkt
).
Prawidłowe zastosowanie tej podstawy odmowy rejestracji wymaga, by organ orzekający w przedmiocie zgłoszenia znaku towarowego do rejestracji, po pierwsze, odpowiednio ustalił zasadnicze właściwości rozpatrywanego oznaczenia trójwymiarowego, a po drugie, określił, czy właściwości te pełnią funkcję techniczną towaru (zob. analogicznie wyroki: z dnia 14 września 2010 r., Lego Juris/OHIM,
C‑48/09 P
,
EU:C:2010:516
, pkt
,
,
; z dnia 10 listopada 2016 r., Simba Toys/EUIPO,
C‑30/15 P
,
EU:C:2016:849
, pkt
,
).
Co się tyczy pierwszego etapu analizy wspomnianej w poprzednim punkcie niniejszego wyroku, Trybunał orzekł, że w ramach tego etapu właściwy organ może bezpośrednio oprzeć się na wywieranym przez to oznaczenie całościowym wrażeniu albo w pierwszym rzędzie przystąpić do analizy kolejno każdego z elementów, z których dane oznaczenie się składa. W konsekwencji ustalenia zasadniczych właściwości oznaczenia trójwymiarowego, z którym wiąże się w perspektywie ewentualne zastosowanie podstawy odmowy rejestracji określonej w art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (ii) dyrektywy 2008/95, można – w zależności od przypadku, zwłaszcza stosownie do stopnia jego trudności – dokonywać w drodze zwykłej analizy wzrokowej tego oznaczenia lub też, przeciwnie, w drodze pogłębionego badania, w ramach którego pod uwagę mogą być brane elementy przydatne w ocenie, takie jak badania rynku i ekspertyzy, czy też inne dane dotyczące wcześniej przyznanych w związku z danym towarem praw własności intelektualnej (zob. analogicznie wyrok z dnia 14 września 2010 r., Lego Juris/OHIM,
C‑48/09 P
,
EU:C:2010:516
, pkt
,
).
Wynika z tego, że choć ustalenie zasadniczych właściwości danego oznaczenia w ramach stosowania podstawy odmowy rejestracji przewidzianej w art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (ii) dyrektywy 2008/95 powinno co do zasady rozpocząć się od badania przedstawienia graficznego tego oznaczenia, to właściwy organ może również odwołać się do innych użytecznych informacji umożliwiających prawidłowe określenie tych właściwości.
W tym względzie Trybunał orzekł, że zakładany sposób postrzegania oznaczenia przez właściwy krąg odbiorców nie jest elementem decydującym w ramach stosowana tej podstawy odmowy rejestracji, lecz może co najwyżej stanowić element oceny, który będzie pomocny dla właściwego organu w ustaleniu zasadniczych właściwości tego oznaczenia (zob. analogicznie wyrok z dnia 14 września 2010 r., Lego Juris/OHIM,
C‑48/09 P
,
EU:C:2010:516
, pkt
).
Co się tyczy drugiego etapu analizy wspomnianej w pkt 28 niniejszego wyroku, należy zauważyć, że po pierwsze, podstawa odmowy rejestracji przewidziana w art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (ii) dyrektywy 2008/95 może mieć zastosowanie, gdy przedstawienie graficzne kształtu towaru pozwala na dostrzeżenie tylko części tego kształtu, o ile ta widoczna część wspomnianego kształtu jest niezbędna do uzyskania efektu technicznego tego towaru, lecz sama w sobie nie jest wystarczająca do uzyskania takiego efektu. Wykładnia ta pozwala bowiem na zagwarantowanie poszanowania celu tej podstawy odmowy rejestracji, ponieważ unika ona ustanowienia monopolu na rozwiązania techniczne lub właściwości użytkowe danego towaru. I tak, jak wskazała Komisja w uwagach na piśmie, wspomniana podstawa odmowy rejestracji ma zastosowanie do oznaczenia tworzonego przez kształt danego towaru, który nie ukazuje wszystkich zasadniczych właściwości wymaganych do uzyskania zamierzonego efektu technicznego, pod warunkiem że przynajmniej jedna z zasadniczych właściwości wymaganych do uzyskania tego efektu technicznego jest widoczna na graficznym przedstawieniu kształtu wspomnianego towaru.
Po drugie, Trybunał wskazał, że o ile jest niezbędne uwzględnienie kształtu w postaci, w jakiej przedstawiono go graficznie w rozpatrywanym oznaczeniu, o tyle tego drugiego etapu analizy nie można dokonać bez uwzględnienia w danym wypadku dodatkowych elementów odnoszących się do funkcji rozpatrywanego towaru (zob. analogicznie wyrok z dnia 10 listopada 2016 r., Simba Toys/EUIPO,
C‑30/15 P
,
EU:C:2016:849
, pkt
).
W tym względzie należy uściślić, że określenie przez właściwy organ funkcji technicznych danego produktu musi opierać się na obiektywnych i wiarygodnych informacjach. Organ ten może poszukiwać takich informacji zwłaszcza w ewentualnych opisach tego towaru przedłożonych podczas dokonania zgłoszenia znaku towarowego do rejestracji, w danych dotyczących wcześniej przyznanych w związku ze wspomnianym towarem praw własności intelektualnej, w drodze badań rynku i ekspertyz dotyczących funkcji tegoż towaru czy też w każdej odpowiedniej dokumentacji, takiej jak publikacje naukowe, katalogi i witryny internetowe opisujące funkcje techniczne tego towaru.
Natomiast informacje dotyczące posiadanej przez właściwy krąg odbiorców ewentualnej wiedzy o funkcjach technicznych rozpatrywanego towaru i sposobie, w jaki zostały one uzyskane, podlegają ocenie nieodzownie obejmującej elementy subiektywne, które są potencjalnie źródłem niepewności co do zakresu i dokładności wiedzy tego kręgu odbiorców, co zagraża naruszeniem celu, jakiemu służy podstawa odmowy rejestracji przewidziana w art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (ii) dyrektywy 2008/95, polegającego na unikaniu tego, by prawo znaków towarowych przyznało jednemu przedsiębiorstwu monopol na rozwiązania techniczne lub właściwości użytkowe towaru.
Jest tak tym bardziej, że właściwy krąg odbiorców niekoniecznie posiada wymaganą wiedzę fachową umożliwiającą mu dokładne określenie, jakie są funkcje techniczne rozpatrywanego towaru i w jakim zakresie kształt tego towaru, tworzący oznaczenie, przyczynia się do zamierzonego efektu technicznego.
Z powyższych rozważań wynika, że na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, iż art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (ii) dyrektywy 2008/95 należy interpretować w ten sposób, że w celu ustalenia, czy dane oznaczenie jest tworzone wyłącznie przez kształt towaru niezbędny do uzyskania efektu technicznego, nie należy ograniczać się do przedstawienia graficznego tego oznaczenia. Informacje inne niż dotyczące samego przedstawienia graficznego, takie jak sposób postrzegania przez właściwy krąg odbiorców, mogą być używane w celu ustalenia zasadniczych właściwości rozpatrywanego oznaczenia. Natomiast o ile informacje, które nie wynikają z graficznego przedstawienia oznaczenia, można brać pod uwagę w celu określenia, czy owe właściwości pełnią funkcję techniczną w odniesieniu do rozpatrywanego towaru, o tyle informacje te muszą pochodzić z obiektywnych i wiarygodnych źródeł i nie mogą one obejmować postrzegania przez właściwy krąg odbiorców.
W przedmiocie pytania drugiego
Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (iii) dyrektywy 2008/95 należy interpretować w ten sposób, że podstawa odmowy rejestracji przewidziana w tym przepisie ma zastosowanie do oznaczenia, które jest tworzone wyłącznie przez kształt towaru i w odniesieniu do którego jedynie ze względu na sposób postrzegania przez właściwy krąg odbiorców towaru przedstawionego graficznie lub wiedzę posiadaną o nim przez ten krąg właściwy organ uważa, że kształt zwiększa znacznie wartość tego towaru.
Zgodnie z art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (iii) dyrektywy 2008/95 nie są rejestrowane, a w przypadku gdy zostały już zarejestrowane, mogą zostać uznane za nieważne, oznaczenia, które składają się wyłącznie z kształtu zwiększającego znacznie wartość towaru.
Zastosowanie tej podstawy odmowy rejestracji opiera się zatem na obiektywnej analizie, mającej na celu wykazanie, że rozpatrywany kształt wywiera ze względu na swe własne właściwości tak istotny wpływ na atrakcyjność towaru, że fakt zastrzeżenia korzyści z niego dla jednego przedsiębiorstwa zakłóciłby warunki konkurencji na danym rynku.
W konsekwencji, aby można było zastosować podstawę odmowy rejestracji przewidzianą w art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (iii) dyrektywy 2008/95, jest konieczne, by z obiektywnych i wiarygodnych elementów wynikało, że wybór konsumentów dotyczący zakupu danego towaru jest w bardzo znacznej mierze determinowany jedną lub kilkoma właściwościami kształtu, z którego oznaczenie wyłącznie się składa.
Cechy towaru niezwiązane z jego kształtem, takie jak właściwości techniczne lub powszechna znajomość tego towaru, są natomiast pozbawione znaczenia.
W niniejszym przypadku z postanowienia odsyłającego wynika, że co się tyczy towarów obejmujących „wyroby dekoracyjne” i „wyroby dekoracyjne ze szkła i ceramiki”, należących do klas 14 i 21 porozumienia nicejskiego, sposób postrzegania towaru przez właściwy krąg odbiorców i wiedzę posiadaną o nim przez ten krąg wzięto pod uwagę w pierwszej instancji, uznając w ramach stosowania podstawy odmowy rejestracji przewidzianej w art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (iii) dyrektywy 2008/95, że niezależnie od oceny, na którą zasługuje kształt tego towaru z estetycznego punktu widzenia, wartość wspomnianego towaru znacznie się zwiększyła wskutek okoliczności, że kształt ten, z którego rozpatrywane oznaczenie wyłącznie się składa, stał się namacalnym symbolem odkrycia matematycznego.
W tym względzie należy przypomnieć, że o ile zakładany sposób postrzegania rozpatrywanego oznaczenia przez przeciętnego konsumenta nie jest sam elementem decydującym w ramach stosowania podstawy odmowy rejestracji określonej w tym art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (iii), o tyle może on stanowić element oceny, który będzie pomocny dla właściwego organu w ustaleniu zasadniczych właściwości tego oznaczenia (zob. analogicznie wyrok z dnia 18 września 2014 r., Hauck,
C‑205/13
,
EU:C:2014:2233
, pkt
).
Z powyższego wynika, że w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (iii) dyrektywy 2008/95 pozwala na stwierdzenie przez właściwy organ, w świetle sposobu postrzegania rozpatrywanego oznaczenia przez właściwy krąg odbiorców i wiedzy posiadanej przez ten krąg, że kształt, z którego to oznaczenie wyłącznie się składa, jest namacalnym symbolem odkrycia matematycznego. Z uwagi na to, że uznał on, iż okoliczność ta sprawia, że kształt ten jest szczególny i zwracający uwagę, organ ten mógł stwierdzić, że chodzi o zasadniczą właściwość w rozumieniu orzecznictwa przypomnianego w pkt 44 niniejszego wyroku i że należy zbadać, czy kształt, z którego rozpatrywane oznaczenie wyłącznie się składa, ze względu na tę okoliczność zwiększa znacznie wartość towaru.
Okoliczność, że taka cecha nie dotyczy jako taka zalet estetycznych kształtu, nie wyklucza stosowania art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt iii) dyrektywy 2008/95. Należy przypomnieć w tym względzie, że pojęcie „kształtu zwiększającego znacznie wartość towaru” nie jest ograniczone do kształtu towaru mającego wyłącznie wartość artystyczną lub ozdobną. Kwestię, czy kształt zwiększa znacznie wartość towaru, można zbadać na podstawie innych istotnych elementów, w tym w szczególności specyfiki tego kształtu w stosunku do innych kształtów powszechnie występujących na danym rynku (zob. analogicznie wyrok z dnia 18 września 2014 r., Hauck,
C‑205/13
,
EU:C:2014:2233
, pkt
,
).
Z powyższych rozważań wynika, iż na drugie zadane pytanie należy odpowiedzieć, że art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (iii) dyrektywy 2008/95 należy interpretować w ten sposób, że sposób postrzegania przez właściwy krąg odbiorców towaru przedstawionego graficznie przez oznaczenie, które jest tworzone wyłącznie przez kształt tego towaru, lub wiedzę posiadaną o owym towarze przez ten krąg można wziąć pod uwagę w celu ustalenia zasadniczej właściwości tego kształtu. Określoną w tym przepisie podstawę odmowy rejestracji można zastosować, jeżeli z obiektywnych i wiarygodnych elementów wynika, że wybór konsumentów dotyczący zakupu danego towaru jest w bardzo znacznej mierze determinowany tą właściwością.
W przedmiocie pytania trzeciego
Poprzez pytanie trzecie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (iii) dyrektywy 2008/95 należy interpretować w ten sposób, że podstawę odmowy rejestracji przewidzianą w tym przepisie należy systematycznie stosować do oznaczenia, które jest tworzone wyłącznie przez kształt towaru, gdy postać tego towaru jest przedmiotem ochrony na podstawie prawa wzorów lub gdy oznaczenie jest tworzone wyłącznie przez kształt wyrobu dekoracyjnego.
Co się tyczy pierwszego założenia, o którym mowa w tym pytaniu, sąd odsyłający zastanawia się, czy kształt towaru korzystający już z ochrony wynikającej z prawa wzorów jest z góry wyłączony z ochrony wynikającej z prawa znaków towarowych.
W tym względzie należy przypomnieć, że jest prawdą, iż celem podstawy odmowy rejestracji przewidzianej w art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (iii) dyrektywy 2008/95, podobnie jak podstawy odmowy rejestracji przewidzianej w art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (ii) tej dyrektywy i przypomnianej w pkt 27 niniejszego wyroku, jest uniknięcie tego, aby wyłączne i stałe prawo, które jest przyznawane przez znak towarowy, mogło służyć przedłużaniu bez ograniczenia w czasie ważności innych praw, które prawodawca Unii chciał podporządkować terminom peremptoryjnym (zob. analogicznie wyrok z dnia 18 września 2014 r., Hauck,
C‑205/13
,
EU:C:2014:2233
, pkt
).
Niemniej jednak taki cel nie oznacza, że prawo Unii w dziedzinie własności intelektualnej stoi na przeszkodzie współistnieniu kilku podstaw ochrony prawnej.
W ramach ochrony wynikającej z prawa wzorów art. 16 dyrektywy 98/71 przewiduje bowiem, że jej przepisy „nie naruszają jakichkolwiek przepisów prawa [Unii] lub prawa [zainteresowanego] państwa członkowskiego odnoszących się do niezarejestrowanych wzorów, znaków towarowych lub innych znaków wyróżniających, patentów i wzorów użytkowych”.
Wynika z tego, że okoliczność, iż postać towaru jest chroniona jako wzór, nie wyklucza tego, by oznaczenie tworzone przez kształt tego towaru korzystało z ochrony na podstawie prawa znaków towarowych, o ile spełnione są przesłanki rejestracji tego oznaczenia jako znaku towarowego.
Z powyższego wynika również, że przepisy prawa Unii dotyczące rejestracji wzorów i przepisy mające zastosowanie do rejestracji znaków towarowych są niezależne, przy czym nie można uznać, że między tymi przepisami istnieje jakakolwiek hierarchia.
A zatem okoliczność, że postać towaru jest chroniona jako wzór z uwagi w szczególności na indywidualny charakter tego wzoru, nie oznacza jednak, że oznaczenia tworzonego przez kształt tego towaru nie można zarejestrować jako znaku towarowego ze względu na zastosowanie podstawy odmowy rejestracji przewidzianej w art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (iii) dyrektywy 2008/95.
Jak wynika bowiem z art. 3 ust. 2 dyrektywy 98/71, wzór jest chroniony poprzez jego rejestrację w zakresie, który odpowiada jego stopniowi nowości i cechom indywidualnym. Należy zaś zauważyć, że jak wynika z art. 5 ust. 1 dyrektywy 98/71, wzór uznany jest za posiadający charakter indywidualny, jeśli całościowe wrażenie, jakie wywołuje na poinformowanym użytkowniku, różni się od wrażenia, jakie wywiera na tym użytkowniku wzór, który został udostępniony publicznie przed dniem dokonania zgłoszenia do rejestracji lub dniem pierwszeństwa, jeśli takie zostało zastrzeżone.
W konsekwencji analiza pozwalająca na stwierdzenie indywidualnego charakteru wzoru różni się od rozpatrywanej w drugim pytaniu prejudycjalnym analizy, którą właściwy organ powinien przeprowadzić w celu ustalenia, czy dane oznaczenie jest tworzone wyłącznie przez kształt zwiększający znacznie wartość towaru w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (iii) dyrektywy 2008/95.
Co się tyczy drugiego założenia przyjętego przez sąd odsyłający w pytaniu trzecim, należy uznać, że odnosząc się do „kształtu zwiększającego znacznie wartość towaru”, art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (iii) dyrektywy 2008/95 może mieć zastosowanie w szczególności do oznaczenia tworzonego wyłącznie przez kształt towaru mającego wartość artystyczną lub ozdobną.
Stwierdziwszy powyższe, trzeba wskazać, że okoliczność ta nie oznacza jednak, że zgłoszenie do rejestracji w charakterze znaku towarowego oznaczeń tworzonych przez kształt towaru takiego jak – jak w sprawie w postępowaniu głównym – odpowiednio „wyroby dekoracyjne” i „wyroby dekoracyjne ze szkła i ceramiki” należące do klas 14 i 21 porozumienia nicejskiego należy automatycznie odrzucić z uwagi na tę podstawę odmowy rejestracji. Jak wynika bowiem z pkt 41 niniejszego wyroku, aby można zastosować tę podstawę odmowy rejestracji, jest konieczne, by z obiektywnych i wiarygodnych elementów wynikało, że wybór dokonywany przez konsumentów na korzyść danego towaru jest w bardzo znacznej mierze determinowany jedną lub kilkoma właściwościami tego kształtu.
W tym względzie należy zauważyć, że wcale nie jest wykluczone, iż znaczna wartość tego rodzaju wyrobów może wynikać z okoliczności innych niż kształt, takich jak w szczególności historia ich opracowania, sposób ich wytwarzania, w zależności od tego, czy jest on przemysłowy, czy rzemieślniczy, zawarte w nich materiały, potencjalnie rzadkie lub kosztowane, czy też tożsamość ich projektanta.
Do właściwego organu należy zatem zbadanie, czy w konkretnym przypadku przesłanki zastosowania podstawy odmowy rejestracji przewidzianej w art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (iii) dyrektywy 2008/95 są spełnione, w celu ustalenia, czy rozpatrywane oznaczenie jest tworzone wyłącznie przez kształt zwiększający znacznie wartość towaru.
Z powyższych rozważań wynika, iż na trzecie zadane pytanie należy odpowiedzieć, że art. 3 ust. 1 lit. e) ppkt (iii) dyrektywy 2008/95 należy interpretować w ten sposób, że podstawy odmowy rejestracji przewidzianej w tym przepisie nie należy systematycznie stosować do oznaczenia tworzonego wyłącznie przez kształt towaru, gdy oznaczenie to jest przedmiotem ochrony na podstawie prawa wzorów lub gdy oznaczenie jest tworzone wyłącznie przez kształt wyrobu dekoracyjnego.
W przedmiocie kosztów
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje:

1)
Artykuł 3 ust. 1 lit. e) ppkt (ii) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/95/WE z dnia 22 października 2008 r. mającej na celu zbliżenie ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do znaków towarowych należy interpretować w ten sposób, że w celu ustalenia, czy dane oznaczenie jest tworzone wyłącznie przez kształt towaru niezbędny do uzyskania efektu technicznego, nie należy ograniczać się do przedstawienia graficznego tego oznaczenia. Informacje inne niż dotyczące samego przedstawienia graficznego, takie jak sposób postrzegania przez właściwy krąg odbiorców, mogą być używane w celu ustalenia zasadniczych właściwości rozpatrywanego oznaczenia. Natomiast o ile informacje, które nie wynikają z graficznego przedstawienia oznaczenia, można brać pod uwagę w celu określenia, czy owe właściwości pełnią funkcję techniczną w odniesieniu do rozpatrywanego towaru, o tyle informacje te muszą pochodzić z obiektywnych i wiarygodnych źródeł i nie mogą one obejmować postrzegania przez właściwy krąg odbiorców.

2)
Artykuł 3 ust. 1 lit. e) ppkt (iii) dyrektywy 2008/95 należy interpretować w ten sposób, że sposób postrzegania przez właściwy krąg odbiorców towaru przedstawionego graficznie przez oznaczenie, które jest tworzone wyłącznie przez kształt tego towaru, lub wiedzę posiadaną o owym towarze przez ten krąg można wziąć pod uwagę w celu ustalenia zasadniczej właściwości tego kształtu. Określoną w tym przepisie podstawę odmowy rejestracji można zastosować, jeżeli z obiektywnych i wiarygodnych elementów wynika, że wybór konsumentów dotyczący zakupu danego towaru jest w bardzo znacznej mierze determinowany tą właściwością.

3)
Artykuł 3 ust. 1 lit. e) ppkt (iii) dyrektywy 2008/95 należy interpretować w ten sposób, że podstawy odmowy rejestracji przewidzianej w tym przepisie nie należy systematycznie stosować do oznaczenia tworzonego wyłącznie przez kształt towaru, gdy oznaczenie to jest przedmiotem ochrony na podstawie prawa wzorów lub gdy oznaczenie jest tworzone wyłącznie przez kształt wyrobu dekoracyjnego.

Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: węgierski.