CELEX: 62018CJ0393
Odesłanie prejudycjalne
Pilny tryb prejudycjalny
Współpraca sądowa w sprawach cywilnych
Rozporządzenie (WE) nr 2201/2003
Artykuł 8 ust. 1
Jurysdykcja w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej
Pojęcie „miejsca zwykłego pobytu dziecka”
Wymóg fizycznej obecności
Zatrzymanie matki i dziecka w państwie trzecim wbrew woli matki
Naruszenie praw podstawowych matki i dziecka

Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 8 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 (
Dz.U. 2003, L 338, s. 1
).
Wniosek ten został złożony w ramach postępowania toczącego się pomiędzy UD, matką dziecka urodzonego w Bangladeszu w dniu 2 lutego 2017 r. (zwanego dalej „dzieckiem”), a XB, ojcem tego dziecka. Spór dotyczy żądania UD, po pierwsze, nakazania, aby dziecko zostało umieszczone pod opieką sądu odsyłającego, a po drugie, nakazania, aby UD wróciła z dzieckiem do Zjednoczonego Królestwa w związku z ich udziałem w postępowaniu przed sądem odsyłającym.
Ramy prawne
Motywy 1 i 12 rozporządzenia nr 2201/2003 stanowią:
„(1)
[Unia] Europejska postawiła sobie za cel stworzenie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, w której ramach zapewniony jest swobodny przepływ osób. W tym celu [Unia] przyjmuje między innymi środki w zakresie współpracy sądowej w sprawach cywilnych niezbędne dla właściwego funkcjonowania rynku wewnętrznego.
[…]
(12)
Podstawy jurysdykcji w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej ustanowione w niniejszym rozporządzeniu ukształtowane zgodnie z zasadą dobra dziecka, w szczególności według kryterium bliskości. Oznacza to, że jurysdykcja powinna należeć w pierwszej kolejności do sądów państw członkowskich zwykłego pobytu dziecka, z wyjątkiem niektórych przypadków zmiany miejsca pobytu dziecka lub w następstwie porozumienia zawartego między podmiotami odpowiedzialności rodzicielskiej”.
Artykuł 1 tego rozporządzenia, zatytułowany „Zakres stosowania”, wymienia sprawy cywilne, w których rozporządzenie znajduje zastosowanie, i te, w których nie znajduje ono zastosowania.
Artykuł 2 tego rozporządzenia, zatytułowany „Definicje”, brzmi następująco:
„Na użytek niniejszego rozporządzenia:
[…]
4)
»orzeczenie« oznacza każde wydane przez sąd państwa członkowskiego orzeczenie orzekające rozwód, separację albo unieważnienie małżeństwa, jak również każde orzeczenie dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej, niezależnie od tego, w jaki sposób nazywane jest dane orzeczenie, w tym wyrok lub postanowienie;
[…]”.
Rozdział II tego rozporządzenia, zatytułowany „Jurysdykcja”, zawiera w sekcji 2, zatytułowanej „Odpowiedzialność rodzicielska”, art. 8, którego tytuł brzmi z kolei „Jurysdykcja ogólna”, a jego ust. 1 stanowi:
„W sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej jurysdykcję mają sądy państwa członkowskiego, w którym w chwili wniesienia pozwu lub wniosku dziecko ma zwykły pobyt”.
Artykuł 9 rozporządzenia nr 2201/2003, zatytułowany „Utrzymanie jurysdykcji wynikającej z poprzedniego miejsca zwykłego pobytu dziecka”, stanowi:
„1.   W przypadku zgodnego z prawem przeprowadzenia się dziecka z jednego państwa członkowskiego do innego i uzyskania przez nie nowego zwykłego pobytu, jurysdykcja sądów poprzedniego zwykłego pobytu dziecka zostaje utrzymana, w drodze wyjątku od art. 8, przez okres trzech miesięcy po przeprowadzce, w celu dokonania zmiany wydanego w tym państwie członkowskim orzeczenia dotyczącego prawa do osobistej styczności z dzieckiem wydanego w tym państwie członkowskim przed przeprowadzeniem się dziecka, jeżeli osoba uprawniona zgodnie z tym orzeczeniem do osobistej styczności z dzieckiem nadal zwykle przebywa w państwie członkowskim poprzedniego zwykłego pobytu dziecka.
[…]”.
Artykuł 10 tego rozporządzenia, zatytułowany „Jurysdykcja w przypadkach uprowadzenia dziecka”, stanowi:
„W przypadku bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania dziecka jurysdykcja sądów państwa członkowskiego, w którym dziecko bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem miało zwykły pobyt, zostaje utrzymana do chwili uzyskania przez dziecko zwykłego pobytu w innym państwie członkowskim […]”.
Artykuł 12 tego rozporządzenia określa warunki, które należy spełnić, aby przedłużenie jurysdykcji na mocy tego rozporządzenia było możliwe.
Artykuł 13 rozporządzenia, zatytułowany „Jurysdykcja w oparciu o obecność dziecka”, stanowi w ust. 1:
„Jeżeli nie można ustalić zwykłego pobytu dziecka i nie można określić jurysdykcji na podstawie art. 12, jurysdykcję mają sądy państwa członkowskiego, w którym dziecko się znajduje”.
Artykuł 14 rozporządzenia nr 2201/2003 jest zatytułowany „Pozostałe jurysdykcje” i ma następujące brzmienie:
„Jeśli żaden sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji zgodnie z art. 8–13, jurysdykcję określa się w każdym państwie członkowskim według prawa tego państwa”.
Artykuł 15 rozporządzenia, opatrzony tytułem „Przekazanie do sądu lepiej umiejscowionego dla osądzenia sprawy”, stanowi w ust. 1:
„W drodze wyjątku, sądy państwa członkowskiego, do których jurysdykcji należy rozpoznanie sprawy co do istoty, jeżeli uznają, że sąd innego państwa członkowskiego, z którym dziecko ma szczególny związek, mógłby lepiej osądzić sprawę lub jej określoną część, oraz jeśli jest to zgodne z dobrem dziecka:
a)
zawieszają rozpoznanie sprawy lub odnośnej jej części i wzywają strony do wniesienia pozwu lub wniosku do sądu tego innego państwa członkowskiego zgodnie z ust. 4; lub
b)
wzywają sąd innego państwa członkowskiego do uznania swojej jurysdykcji zgodnie z ust. 5”.
Artykuł 21 omawianego rozporządzenia, zatytułowany „Uznawanie orzeczeń”, stanowi w ust. 1:
„Orzeczenie wydane w jednym państwie członkowskim jest uznawane w innych państwach członkowskich bez potrzeby przeprowadzania specjalnego postępowania”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
Powódka w postępowaniu głównym, matka dziecka (zwana dalej „matką”), jest obywatelką Bangladeszu, która w 2013 r. zawarła związek małżeński w Bangladeszu z pozwanym w postępowaniu głównym, obywatelem Zjednoczonego Królestwa, który jest ojcem dziecka (zwany dalej „ojcem”).
W czerwcu lub w lipcu 2016 r. matka przyjechała do Zjednoczonego Królestwa, aby zamieszkać tam z ojcem. Posiadała wizę dla małżonka będącego cudzoziemcem wydaną przez United Kingdom Home Office (ministerstwo spraw wewnętrznych Zjednoczonego Królestwa), ważną od dnia 1 lipca 2016 r. do dnia 1 kwietnia 2019 r.
W grudniu 2016 r. ojciec i matka wyjechali do Bangladeszu. Matka znajdowała się wówczas w zaawansowanej ciąży. W dniu 2 lutego 2017 r. w Bangladeszu urodziło się dziecko. Od tego czasu matka mieszka w Bangladeszu, a zatem nigdy nie przebywała w Zjednoczonym Królestwie.
W styczniu 2018 r. ojciec wrócił do Zjednoczonego Królestwa bez matki.
W dniu 20 marca 2018 r. matka wszczęła postępowanie przed sądem odsyłającym, żądając nakazania, aby dziecko zostało objęte opieką tego sądu, oraz nakazania powrotu jej i dziecka do Zjednoczonego Królestwa, tak aby umożliwić im udział w postępowaniu. Matka twierdzi, że sąd ten ma jurysdykcję do rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym. W tym względzie matka utrzymuje w szczególności, że na dzień wszczęcia przez nią postępowania przed sądem odsyłającym miejscem zwykłego pobytu dziecka było Zjednoczone Królestwo. Natomiast ojciec zakwestionował jurysdykcję tego sądu do wydania jakiegokolwiek orzeczenia w odniesieniu do dziecka.
Sąd odsyłający nie ustalił dotąd stanu faktycznego w ramach postępowania głównego, uznając za konieczne, aby na wstępie rozstrzygnąć kwestię swojej jurysdykcji do wydania jakiegokolwiek orzeczenia w sprawie dziecka. Co się tyczy tej kwestii, sąd odsyłający jest zdania, że w pierwszej kolejności będzie musiał ocenić, czy dziecko ma miejsce zwykłego pobytu w Zjednoczonym Królestwie w rozumieniu art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003. Dopiero wtedy w drugiej kolejności sąd ten zbada, czy istnieje inna podstawa jurysdykcji w celu rozpatrzenia sporu w postępowaniu głównym.
Zdaniem sądu odsyłającego w ramach sporu w postępowaniu głównym wykładnia pojęcia „zwykłego pobytu” zawartego w art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 podnosi kwestie, które nie były jeszcze badane przez Trybunał, w szczególności, czy fizyczna obecność jest elementem składowym tego pojęcia. Ponadto przymus rzekomo wywierany przez ojca na matce miał ten skutek, że urodziła ona w państwie trzecim. Takie zachowanie ojca stanowiłoby najprawdopodobniej naruszenie praw przysługujących matce lub dziecku. Ze stanowiska, którego broni matka, wynikałaby zatem kwestia ewentualnego wpływu na to pojęcie okoliczności, w jakich dziecko urodziło się w państwie trzecim, w szczególności bezprawnego zatrzymania matki z zastosowaniem przymusu przez ojca w tym państwie, nawet jeśli osoby posiadające odpowiedzialność rodzicielską nie mają zamiaru wspólnego zamieszkiwania w tym państwie.
W takich oto okolicznościach High Court of Justice (England and Wales), Family Division [sąd wyższej instancji, wydział rodzinny (Anglia i Walia) (Zjednoczone Królestwo)] postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy fizyczna obecność dziecka w danym państwie stanowi element konieczny do ustalenia miejsca zwykłego pobytu w rozumieniu art. 8 rozporządzenia nr 2201/2003?
2)
Czy w sytuacji, gdy oboje rodziców posiadają odpowiedzialność rodzicielską, fakt, że matka została nakłoniona do udania się do innego państwa, a następnie bezprawnie uwięziona przez ojca na terenie tego państwa z zastosowaniem przymusu lub w wyniku innego bezprawnego działania, a w rezultacie musiała urodzić dziecko w tym państwie, ma wpływ na odpowiedź na pytanie pierwsze w sytuacji, w której mogło dojść do naruszenia praw człowieka przynależnych matce lub dziecku zgodnie z art. 3 i 5 [europejskiej Konwencji praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r.] lub na innej podstawie?”.
W przedmiocie postępowania w pilnym trybie prejudycjalnym
Sąd odsyłający wniósł o zastosowanie do niniejszego odesłania pilnego trybu prejudycjalnego przewidzianego w art. 107 regulaminu postępowania przed Trybunałem.
Na poparcie swojego wniosku sąd odsyłający wskazał, że postępowanie główne dotyczy bardzo małego dziecka, które w dniu wydania postanowienia odsyłającego miało jeden rok i dwa miesiące, i każde opóźnienie w przebiegu postępowania byłoby szkodliwe dla dobra tego dziecka.
Sąd odsyłający wskazał ponadto, że zgodnie z twierdzeniami matki, które są kwestionowane przez ojca, matka jest obecnie bezprawnie, z zastosowaniem przymusu ojca, przetrzymywana na wsi w Bangladeszu, bez gazu, elektryczności i wody pitnej, bez żadnego dochodu, w społeczności, która piętnuje fakt jej separacji z ojcem. Sąd ten wyjaśnia, że w przypadku gdyby jego jurysdykcja miała zostać stwierdzona, a prawa matki i dziecka miały być naruszone przez ojca, ów sąd powinien w stosownym wypadku działać możliwie najszybciej poprzez przyjęcie niezbędnych środków w celu zapewnienia ochrony interesów dziecka.
W tym względzie należy stwierdzić w pierwszej kolejności, że niniejsze odesłanie prejudycjalne dotyczy wykładni rozporządzenia nr 2201/2003, które zostało przyjęte w szczególności na podstawie art. 61 lit. c) WE, obecnie art. 67 TFUE, który widnieje w tytule V części trzeciej traktatu FUE, dotyczącej przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, a zatem wspomniane odesłanie jest objęte zakresem stosowania pilnego trybu prejudycjalnego określonego w art. 107 regulaminu postępowania (wyroki: z dnia 9 października 2014 r., C,
C‑376/14 PPU
,
EU:C:2014:2268
, pkt
; z dnia 9 stycznia 2015 r., RG,
C‑498/14 PPU
,
EU:C:2015:3
, pkt
; z dnia 19 listopada 2015 r., P,
C‑455/15 PPU
,
EU:C:2015:763
, pkt
).
W drugiej kolejności, co do kryterium pilnego charakteru, z postanowienia odsyłającego wynika, że w przypadku stwierdzenia przymusu ze strony ojca obecne dobro dziecka byłoby wysoce zagrożone. W takim przypadku wszelka zwłoka w podejmowaniu decyzji sądowych w stosunku do dziecka przedłużałaby obecną sytuację i mogłaby poważnie, a nawet nieodwracalnie zaszkodzić rozwojowi tego dziecka. W przypadku ewentualnego powrotu do Zjednoczonego Królestwa takie opóźnienie mogłoby również być szkodliwe dla integracji dziecka w jego nowym środowisku rodzinnym i społecznym.
Ponadto sprawa w postępowaniu głównym dotyczy dziecka, którego młody wiek powoduje, że stymulacja i rozwój są szczególnie delikatne.
W tych okolicznościach, na wniosek sędziego sprawozdawcy i po wysłuchaniu rzecznika generalnego, pierwsza izba Trybunału postanowiła w dniu 5 lipca 2018 r. uwzględnić wniosek sądu odsyłającego o rozpoznanie odesłania prejudycjalnego w trybie pilnym.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie jurysdykcji Trybunału
Chociaż rząd Zjednoczonego Królestwa podnosi formalny zarzut niedopuszczalności niniejszego odesłania prejudycjalnego, to z uwag przedstawionych przez ten rząd wynika, że w istocie kwestionuje on właściwość Trybunału w zakresie udzielenia odpowiedzi na przedłożone pytania, ponieważ niniejsza sprawa dotyczy potencjalnego konfliktu jurysdykcji pomiędzy państwem członkowskim, w tym przypadku Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, a państwem trzecim, to jest Ludową Republiką Bangladeszu.
Rząd ten podnosi w szczególności, że zgodnie z art. 61 lit. c) i art. 67 ust. 1 WE, na których podstawie zostało przyjęte rozporządzenie nr 2201/2003, rozporządzenie to ma zastosowanie wyłącznie do sytuacji transgranicznych w obrębie Unii. W sytuacjach transgranicznych z udziałem państwa członkowskiego i państwa trzeciego, takich jak sytuacja rozpatrywana w postępowaniu głównym, zastosowanie ma prawo krajowe.
W tym względzie, co się tyczy, po pierwsze, brzmienia właściwych przepisów rozporządzenia nr 2201/2003, należy zauważyć, że art. 1 tego rozporządzenia, który definiuje jego zakres stosowania, wymienia sprawy cywilne, do których wspomniane rozporządzenie stosuje się i do których rozporządzenia nie stosuje się, bez odniesienia do jakiegokolwiek ograniczenia terytorialnego w zakresie stosowania tego rozporządzenia.
Co się tyczy samego art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003, przepis ten stanowi, że w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej jurysdykcję mają sądy państwa członkowskiego, w którym w chwili wniesienia pozwu dziecko ma zwykły pobyt. A zatem treść tego przepisu nie wskazuje, aby zastosowanie ogólnej reguły jurysdykcji w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej w nim określonej podlegało warunkowi istnienia stosunku prawnego wykazującego związek z kilkoma państwami członkowskimi.
Z tego wynika, że jak wskazuje rzecznik generalny w pkt 23 i 25 opinii, w przeciwieństwie do niektórych przepisów rozporządzenia nr 2201/2003 dotyczących jurysdykcji – na przykład art. 9, 10 i 15, których treść musi oznaczać, że ich zastosowanie zależy od potencjalnego konfliktu jurysdykcyjnego pomiędzy sądami różnych państw członkowskich – z brzmienia art. 8 ust. 1 tego rozporządzenia nie wynika, że przepis ten ogranicza się do spraw dotyczących tego rodzaju sporów.
W tym względzie art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 wyróżnia się również przewidzianymi w tym rozporządzeniu przepisami dotyczącymi uznawania i wykonywania orzeczeń.
W szczególności Trybunał orzekł już, iż jest oczywiście niewłaściwy do udzielenia odpowiedzi na pytania prejudycjalne dotyczące uznawania orzeczeń rozwodowych wydanych w państwie trzecim, i zauważył w szczególności, że zgodnie z art. 2 pkt 4 i art. 21 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 rozporządzenie to ogranicza się do uznawania orzeczeń wydanych przez sąd państwa członkowskiego (postanowienie z dnia 12 maja 2016 r., Sahyouni,
C‑281/15
,
EU:C:2016:343
, pkt
,
,
).
Tymczasem, w przeciwieństwie do reguł dotyczących uznawania i wykonywania orzeczeń sądowych przewidzianych w rozporządzeniu nr 2201/2003, rozporządzenie to, jak wynika w szczególności z pkt 32 i 33 niniejszego wyroku, nie zawiera przepisu, który wyraźnie ograniczałby zakres terytorialny ogółu przepisów dotyczących jurysdykcji ustanowionych w tym rozporządzeniu.
Po drugie, co się tyczy celu rozporządzenia nr 2201/2003, z jego motywu 1 wynika, że rozporządzenie to ma się przyczynić do osiągnięcia celu, jaki postawiła sobie Unia, polegającego na stworzeniu przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, w której zapewniony jest swobodny przepływ osób. W tym celu Unia przyjmuje między innymi środki w zakresie współpracy sądowej w sprawach cywilnych niezbędne dla właściwego funkcjonowania rynku wewnętrznego.
Zgodnie bowiem z art. 61 lit. c) WE, który stanowi jedną z podstaw prawnych rozporządzenia nr 2201/2003, oraz z art. 65 WE, które to przepisy stały się, odpowiednio, art. 67 ust. 3 i art. 81 TFUE, Unia przyjmuje środki w dziedzinie współpracy sądowej w sprawach cywilnych mających skutki transgraniczne w stopniu koniecznym dla prawidłowego funkcjonowania rynku wewnętrznego.
Tymczasem wbrew temu, co zasadniczo twierdzi rząd Zjednoczonego Królestwa, względy te nie skutkują tym, że regułę jurysdykcyjną przewidzianą w art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 należy uznać za mającą zastosowanie wyłącznie do sporów wykazujących związek z sądami państw członkowskich.
W szczególności jednolite reguły jurysdykcyjne zawarte w rozporządzeniu nr 2201/2003 nie stosują się wyłącznie do sytuacji mających rzeczywisty i wystarczający związek z funkcjonowaniem rynku wewnętrznego, co oznacza z definicji udział kilku państw członkowskich. Samo bowiem ujednolicenie przepisów jurysdykcyjnych przeprowadzone w tym rozporządzeniu ma niewątpliwie na celu zniesienie przeszkód w funkcjonowaniu rynku wewnętrznego, które mogą wynikać z różnic w uregulowaniach krajowych w tym obszarze [zob. analogicznie w odniesieniu do Konwencji z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (
Dz.U. 1972, L 299, s. 32
), zmienionej kolejnymi konwencjami dotyczącymi przystąpienia nowych państw członkowskich do tej konwencji, wyrok z dnia 1 marca 2005 r., Owusu,
C‑281/02
,
EU:C:2005:120
, pkt
].
W świetle powyższego należy stwierdzić, że ogólna reguła jurysdykcyjna przewidziana w art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 może mieć zastosowanie do sporów dotyczących stosunków pomiędzy sądami państwa członkowskiego i państwa trzeciego, a nie tylko w stosunkach między sądami kilku państw członkowskich.
Wobec powyższego Trybunał jest właściwy w zakresie udzielenia odpowiedzi na pytania przedłożone przez sąd odsyłający.
Co do istoty
Poprzez swoje pytania, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 należy interpretować w ten sposób, że dziecko musi być fizycznie obecne w państwie członkowskim, aby mogło zostać uznane za osobę zwykle przebywającą w tym państwie członkowskim w rozumieniu tego przepisu. Sąd ten dąży także do ustalenia, czy okoliczności takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, o ile zostaną udowodnione, czyli po pierwsze, że ojciec stosował wobec matki przymus, w rezultacie którego matka urodziła dziecko w państwie trzecim i mieszka tam z dzieckiem od jego narodzin, i po drugie, że zostały naruszone prawa podstawowe przynależne matce lub dziecku, mają w tym zakresie znaczenie.
Ojciec i Komisja Europejska podnoszą, że miejsce zwykłego pobytu dziecka nie może znajdować się w państwie członkowskim, w którym dziecko nigdy nie było fizycznie obecne, natomiast matka, rząd Zjednoczonego Królestwa oraz rząd czeski są zdania, że okoliczności rozpatrywane w postępowaniu głównym mogą uzasadniać uznanie dziecka za osobę zwykle przebywającą w danym państwie.
Na wstępie należy stwierdzić, że rozporządzenie nr 2201/2003 nie zawiera definicji pojęcia „zwykłego pobytu”. Z użycia przymiotnika „zwykły” można wnioskować jedynie, że pobyt musi charakteryzować pewna trwałość lub regularność (wyrok z dnia 22 grudnia 2010 r., Mercredi,
C‑497/10 PPU
,
EU:C:2010:829
, pkt
).
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału zarówno względy jednolitego stosowania prawa Unii, jak i zasada równości wskazują na to, że treści przepisu prawa Unii, który nie zawiera wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich dla określenia jego znaczenia i zakresu, należy zwykle nadać w całej Unii autonomiczną i jednolitą wykładnię, którą należy ustalić, uwzględniając kontekst przepisu i cel danego uregulowania (wyrok z dnia 22 grudnia 2010 r., Mercredi,
C‑497/10 PPU
,
EU:C:2010:829
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
Pojęcie „zwykłego pobytu” zostało użyte w przepisach rozporządzenia nr 2201/2003, które nie zawierają żadnego wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich. Dlatego konieczne jest zdefiniowanie tego pojęcia w świetle kontekstu, w jaki wpisują się przepisy tego rozporządzenia oraz zamierzonego przez niego celu (zob. podobnie wyrok z dnia 22 grudnia 2010 r., Mercredi,
C‑497/10 PPU
,
EU:C:2010:829
, pkt
).
W tym względzie, jak wynika z motywu 12 rozporządzenia nr 2201/2003, rozporządzenie to zostało ukształtowane zgodnie z zasadą dobra dziecka, co daje pierwszeństwo kryterium bliskości. Prawodawca bowiem uznał, że sąd geograficznie bliski miejscu zwykłego pobytu dziecka znajduje się w najlepszej sytuacji, by rozważyć środki, jakie powinny być podjęte w interesie dziecka. Zgodnie z tym motywem jurysdykcja powinna należeć w pierwszej kolejności do sądów państw członkowskich zwykłego pobytu dziecka, z wyjątkiem niektórych przypadków zmiany miejsca pobytu dziecka lub w następstwie porozumienia zawartego między podmiotami odpowiedzialności rodzicielskiej (wyrok z dnia 15 lutego 2017 r., W i V,
C‑499/15
,
EU:C:2017:118
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
Artykuł 8 rozporządzenia nr 2201/2003 jest wyrazem realizacji tego celu, gdyż ustanowiono w nim jurysdykcję ogólną na rzecz sądów państwa członkowskiego, w którym dziecko ma zwykły pobyt (wyrok z dnia 15 lutego 2017 r., W i V,
C‑499/15
,
EU:C:2017:118
, pkt
).
Trybunał wyjaśniał zresztą wielokrotnie, że w celu ustalenia zwykłego pobytu dziecka oprócz jego fizycznej obecności na terytorium państwa członkowskiego, którą należy uwzględnić, inne dodatkowe czynniki powinny wykazać, że obecność ta nie ma w żadnym razie charakteru tymczasowego lub okazjonalnego (wyroki: z dnia 2 kwietnia 2009 r., A,
C‑523/07
,
EU:C:2009:225
, pkt
; z dnia 22 grudnia 2010 r., Mercredi,
C‑497/10 PPU
,
EU:C:2010:829
, pkt
; z dnia 9 października 2014 r., C,
C‑376/14 PPU
,
EU:C:2014:2268
, pkt
; z dnia15 lutego 2017 r., W i V,
C‑499/15
,
EU:C:2017:118
, pkt
; z dnia 8 czerwca 2017 r., OL,
C‑111/17 PPU
,
EU:C:2017:436
, pkt
; a także z dnia 28 czerwca 2018 r., HR,
C‑512/17
,
EU:C:2018:513
, pkt
).
Znaczenie przypisane przez prawodawcę Unii bliskości geograficznej w celu określenia sądu właściwego w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej wynika również z art. 13 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003, zgodnie z którym podstawę dla jurysdykcji sądu danego państwa członkowskiego stanowi sama obecność dziecka, a konkretnie, jeżeli miejsca pobytu dziecka nie można uznać za „zwykłe” w rozumieniu art. 8 ust. 1 tego rozporządzenia w żadnym z państw członkowskich i nie można określić tej jurysdykcji na podstawie art. 12 tego rozporządzenia.
Tak więc Trybunał uznał, że ustalenie zwykłego pobytu dziecka w danym państwie członkowskim wymaga co najmniej fizycznej obecności dziecka w tym państwie członkowskim (wyrok z dnia 15 lutego 2017 r., W i V,
C‑499/15
,
EU:C:2017:118
, pkt
).
Z rozważań przedstawionych w pkt 45–52 niniejszego wyroku wynika, że fizyczna obecność w państwie członkowskim, w którym dziecko jest potencjalnie zintegrowane, stanowi warunek wstępny, który jest konieczny do oceny trwałości tej obecności, oraz że nie można zatem ustalić „zwykłego pobytu” w rozumieniu rozporządzenia nr 2201/2003 w państwie członkowskim, w którym dziecko nigdy nie było.
Wykładnia ta znajduje potwierdzenie w pozycji, jaką art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 zajmuje wśród reguł jurysdykcji zawartych w tym rozporządzeniu w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej.
W świetle bowiem motywu 12 rozporządzenia nr 2201/2003, i jak wynika z pkt 49 niniejszego wyroku, art. 8 tego rozporządzenia ustanawia ogólną regułę jurysdykcji w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej, a zatem przepis ten zajmuje centralne miejsce w ramach systemu reguł jurysdykcyjnych ustanowionych przez rzeczone rozporządzenie w tej dziedzinie.
I tak, art. 8 rozporządzenia nr 2201/2003 uzupełniają przepisy szczególne, mające zastosowanie w przypadku, gdy nie można ustalić miejsca zwykłego pobytu dziecka znajdującego się w danym państwie członkowskim i nie można określić jurysdykcji na podstawie art. 12 (art. 13), jeżeli żaden sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji zgodnie z art. 8–13 (art. 14), a także w drodze wyjątku i pod pewnymi warunkami, jeżeli sąd, który posiada jurysdykcję, przekazuje sprawę sądowi innego państwa członkowskiego, który według niego mógłby lepiej osądzić sprawę (art. 15) (wyrok z dnia 15 lutego 2017 r., W i V,
C‑499/15
,
EU:C:2017:118
, pkt
).
Z powyższego wynika, że fakt, iż spór zawisły przed sądem państwa członkowskiego może nie wynikać z zakresu stosowania art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003, nie stoi jednak na przeszkodzie, aby sąd ten miał jurysdykcję do rozpoznania tego sporu na innej podstawie. W szczególności, nawet przy założeniu, że wykładnia przedstawiona w pkt 52 i 53 niniejszego wyroku, zgodnie z którą fizyczna obecność dziecka na terytorium państwa członkowskiego stanowi wstępny warunek ustalenia miejsca zwykłego pobytu tego dziecka w tym państwie członkowskim, prowadziłaby do tego, że w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym sądu państwa członkowskiego nie można by było wskazać jako właściwego na podstawie przepisów tego rozporządzenia, to jednak, jak zauważyła Komisja, każdemu państwu członkowskiemu pozostawiono możliwość, zgodnie z art. 14 tego rozporządzenia, aby uznało ono za właściwe swoje sądy na mocy przepisów prawa krajowego, odstępując w ten sposób od kryterium bliskości, na którym opierają się przepisy tego rozporządzenia.
Ponadto, jak wynika z przepisów przytoczonych w pkt 56 niniejszego wyroku, a w szczególności z art. 13 ust. 1 i z art. 15 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003, prawodawca Unii wyraźnie przewidział, odpowiednio, zaistnienie sytuacji, w których miejsce zwykłego pobytu dziecka nie może zostać ustalone, i przekazanie do sądu lepiej umiejscowionego dla rozpatrzenia sprawy dziecka, którym niekoniecznie jest ten sam sąd, o którym mowa w art. 8 ust. 1 tego rozporządzenia, ani ten, o którym mowa w art. 9–14 tego rozporządzenia.
W konsekwencji ani brak miejsca zwykłego pobytu dziecka w rozumieniu art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 ze względu na brak fizycznej obecności dziecka w państwie członkowskim Unii, ani istnienie sądów państwa członkowskiego lepiej umiejscowionych do rozpatrzenia sprawy tego dziecka, mimo że nigdy nie mieszkało ono w tym państwie, nie wystarczają, aby ustalić miejsce zwykłego pobytu dziecka w państwie, w którym dziecko nigdy nie było.
Następnie, okoliczność rozpatrywana w postępowaniu głównym, o ile zostanie udowodniona, a mianowicie, że ojciec stosował przymus wobec matki, wskutek czego ich dziecko urodziło się i mieszka od momentu swych narodzin w Bangladeszu, nie podważa tej interpretacji.
Prawdą jest, że w braku przymusu dziecko, którego dotyczy postępowanie główne, mogło ostatecznie urodzić się w Zjednoczonym Królestwie zgodnie z rzekomym zamiarem matki. Trybunał orzekł już, że zamiar osiedlenia się osoby będącej podmiotem odpowiedzialności rodzicielskiej wraz z dzieckiem w innym państwie członkowskim, wyrażający się w pewnych oznakach zewnętrznych, takich jak zakup lub najem mieszkania w państwie przyjmującym, może stanowić wskazówkę co do zmiany miejsca zwykłego pobytu (wyrok z dnia 22 grudnia 2010 r., Mercredi,
C‑497/10 PPU
,
EU:C:2010:829
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
Jednak z uwagi na brak fizycznej obecności dziecka w danym państwie członkowskim, w celu dokonania wykładni pojęcia „zwykłego pobytu”, nie można przywiązywać szczególnej wagi do okoliczności takich jak zamiar rodzica sprawującego faktycznie pieczę nad dzieckiem lub nawet ewentualnie miejsce zwykłego pobytu jednego z rodziców w tym państwie członkowskim kosztem obiektywnych uwarunkowań geograficznych, gdyż oznaczałoby to nieuwzględnienie zamiaru prawodawcy Unii (zob. analogicznie wyrok z dnia 28 czerwca 2018, HR,
C‑512/17
,
EU:C:2018:513
, pkt
).
Wykładnia, zgodnie z którą brak fizycznej obecności dziecka w danym państwie członkowskim stoi na przeszkodzie uwzględnieniu okoliczności, które zostały opisane w poprzednim punkcie niniejszego wyroku, jest bowiem tym bardziej zgodna z kryterium bliskości preferowanym przez prawodawcę Unii w ramach rozporządzenia nr 2201/2003, właśnie w celu zapewnienia, że dobro dziecka zostanie uwzględnione (zob. analogicznie wyrok z dnia 8 czerwca 2017 r., OL,
C‑111/17 PPU
,
EU:C:2017:436
, pkt
).
Wreszcie, ochrona najlepszego interesu dziecka gwarantowana w art. 24 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej i poszanowanie praw podstawowych dziecka, o których mowa między innymi w art. 4, 6 i 24 tej karty, nie wymagają wykładni odmiennej niż ta przedstawiona w pkt 52 i 53 niniejszego wyroku.
Po pierwsze, jak wynika z pkt 48 niniejszego wyroku, dobro dziecka zostało uwzględnione przy opracowywaniu rozporządzenia nr 2201/2003, gdyż wyraża je przyjęte w tym rozporządzeniu kryterium bliskości.
Po drugie, rozporządzenie nr 2201/2003 ustanowiło mechanizm upoważniający państwa członkowskie do ochrony dobra dziecka, nawet w przypadku sporów, które nie wchodzą w zakres art. 8 ust. 1 tego rozporządzenia. W szczególności, jak zostało przypomniane w pkt 57 niniejszego wyroku, jeżeli żaden sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji na podstawie art. 8–13 rozporządzenia, art. 14 tego rozporządzenia stanowi, że w pozostałych przypadkach państwa członkowskie mogą przyznać jurysdykcję swoich sądów na mocy prawa krajowego.
W niniejszym przypadku, jak wynika z akt sprawy przedstawionych Trybunałowi, jurysdykcja obejmująca pozostałe przypadki istnieje w porządku prawnym Zjednoczonego Królestwa jako „jurysdykcja parens patriae” sądów tego państwa członkowskiego, znajdująca zastosowanie do obywateli brytyjskich wedle uznania sądów krajowych.
Z powyższych rozważań wynika, że dobro dziecka nie wymaga wykładni art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 takiej jak ta proponowana przez matkę, przez rząd Zjednoczonego Królestwa i rząd czeski, nawet w okolicznościach charakteryzujących sytuację rozpatrywaną w postępowaniu głównym, gdyż taka wykładnia wykracza poza ramy pojęcia „zwykłego pobytu” przyjęte w rozporządzeniu nr 2201/2003 oraz poza rolę przyznaną temu przepisowi wśród przepisów rozporządzenia regulujących jurysdykcję w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej.
Z powyższego wynika, że w sprawie takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym ani bezprawne zachowanie jednego z rodziców względem drugiego, w rezultacie czego ich dziecko urodziło się i od urodzenia mieszka w państwie trzecim, ani naruszenie praw podstawowych przynależnych matce lub dziecku, o ile zostaną udowodnione, nie pozwalają przyjąć, że dziecko mogło mieć miejsce zwykłego pobytu w rozumieniu art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 w państwie członkowskim, w którym nigdy nie było.
W świetle powyższych rozważań należy stwierdzić, że art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 należy interpretować w ten sposób, że dziecko musi być fizycznie obecne w państwie członkowskim, aby można było przyjąć, że posiada miejsce zwykłego pobytu w tym państwie członkowskim w rozumieniu tego przepisu. Okoliczności takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, o ile zostaną udowodnione, a mianowicie, po pierwsze, że ojciec stosował wobec matki przymus, w rezultacie czego matka urodziła dziecko w państwie trzecim i zamieszkuje tam z dzieckiem od jego narodzin, i po drugie, że zostały naruszone prawa podstawowe przynależne matce lub dziecku, nie mają w tym względzie znaczenia.
W przedmiocie kosztów
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:

Artykuł 8 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000, należy interpretować w ten sposób, że dziecko musi być fizycznie obecne w państwie członkowskim, aby można było przyjąć, że posiada ono miejsce zwykłego pobytu w tym państwie członkowskim w rozumieniu tego przepisu. Okoliczności takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, o ile zostaną udowodnione, a mianowicie, po pierwsze, że ojciec stosował wobec matki przymus, w rezultacie czego matka urodziła dziecko w państwie trzecim i zamieszkuje tam z dzieckiem od jego narodzin, i po drugie, że zostały naruszone prawa podstawowe przynależne matce lub dziecku, nie mają w tym względzie znaczenia.

Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: angielski.
(
)	Nazwisko w pkt 25 zostało zastąpione literami w następstwie wniosku o anonimizację.