CELEX: 62019CJ0883
Odwołanie
Konkurencja
Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki
Sektor instrumentów pochodnych stopy procentowej nominowanych w euro
Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 101 TFUE i art. 53 porozumienia EOG
Manipulowanie międzybankowymi stopami referencyjnymi Euribor
Wymiana poufnych informacji
Ograniczenie konkurencji ze względu na cel
Kwalifikacja
Uwzględnienie skutków prokonkurencyjnych
Jednolite i ciągłe naruszenie
„Postępowanie hybrydowe”, które doprowadziło kolejno do wydania decyzji ugodowej i decyzji kończącej postępowanie zwyczajne
Karta praw podstawowych Unii Europejskiej
Artykuł 41
Prawo do dobrej administracji
Artykuł 48
Domniemanie niewinności

W odwołaniu HSBC Holdings plc, HSBC Bank plc i HSBC Continental Europe, dawniej HSBC France (zwane dalej łącznie „spółkami HSBC”), wnoszą o częściowe uchylenie wyroku Sądu Unii Europejskiej z dnia 24 września 2019 r., HSBC Holdings i in./Komisja (
T‑105/17
, zwanego dalej zaskarżonym wyrokiem,
EU:T:2019:675
), w którym Sąd stwierdził nieważność art. 2 lit. b) decyzji Komisji C(2016) 8530 final z dnia 7 grudnia 2016 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 101 TFUE i art. 53 porozumienia EOG (sprawa AT.39914 – Euro Interest Rate Derivatives (zwanej dalej „sporną decyzją”) i oddalił ich skargę w pozostałym zakresie.
Okoliczności powstania sporu
Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu zostały przedstawione w pkt 1–29 zaskarżonego wyroku. Do celów niniejszego postępowania można je streścić w podany niżej sposób.
W spornej decyzji Komisja Europejska stwierdziła, że spółki HSBC naruszyły art. 101 TFUE i art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym z dnia 2 maja 1992 r. (
Dz.U. 1994, L 1, s. 3
, zwanego dalej „porozumieniem EOG”), uczestnicząc w okresie od 12 lutego do 27 marca 2007 r. w jednolitym i ciągłym naruszeniu, którego celem była zmiana normalnego procesu ustalania cen na rynku instrumentów pochodnych stopy procentowej nominowanych w euro (
Euro Interest Rate Derivatives
, EIRD) związanych z
Euro Interbank Offered Rate
(Euribor) lub
Euro Over-Night Index Average
(EONIA) i nałożyła na nie na zasadzie odpowiedzialności solidarnej grzywnę w wysokości 33606000 EUR.
Grupa HSBC (zwana dalej „HSBC”) jest grupą bankową, której jednym z rodzajów działalności jest bankowość inwestycyjna, finansowa i rynkowa. HSBC Holdings, spółka wiodąca HSBC, jest spółką dominującą HSBC France, przekształconej następnie w HSBC Continental Europe, która z kolei jest spółką dominującą HSBC Bank. HSBC France i HSBC Bank miały za zadanie negocjowanie EIRD. HSBC France była odpowiedzialna za przedstawianie propozycji stóp panelowi Euribor.
W dniu 14 czerwca 2011 r. grupa bankowa Barclays, składająca się z Barclays plc, Barclays Bank plc, Barclays Directors Ltd, Barclays Group Holding Ltd, Barclays Capital Services Ltd i Barclays Services Jersey Ltd (zwane dalej „Barclays”) zwróciła się do Komisji o wydanie poświadczenia kolejności złożenia wniosku na podstawie obwieszczenia Komisji w sprawie zwalniania z grzywien i zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych (
Dz.U. 2006, C 298, s. 17
), informując Komisję o istnieniu kartelu w sektorze EIRD i wyrażając chęć współpracy z tą instytucją. W dniu 14 października 2011 r. Komisja przyznała Barclays warunkowe zwolnienie.
W dniach 18–21 października 2011 r. Komisja przeprowadziła kontrole w pomieszczeniach pewnej liczby instytucji finansowych w Londynie (Zjednoczone Królestwo) i w Paryżu (Francja), w tym w pomieszczeniach spółek HSBC.
W dniach 5 marca i 29 października 2013 r. Komisja, działając na podstawie art. 11 ust. 6 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 [WE] (
Dz.U. 2003, L 1, s. 1
), wszczęła postępowanie w sprawie naruszenia przeciwko spółkom HSBC, Barclays, a także Crédit agricole SA i Crédit agricole Corporate and Investment Bank (zwanym dalej łącznie „spółkami Crédit agricole”), Deutsche Bank AG, Deutsche Bank Services (Jersey) Ltd i DB Group Services (UK) Ltd (zwanym dalej łącznie „Deutsche Bank”), JP Morgan Chase & Co., JP Morgan Chase Bank, National Association i JP Morgan Services LLP (zwanym dalej łącznie „spółkami JP Morgan Chase”), Royal Bank of Scotland plc i Royal Bank of Scotland Group plc (zwanym dalej łącznie „RBS”) oraz Société générale.
Barclays, Deutsche Bank, Société générale i RBS wyraziły chęć udziału w postępowaniu ugodowym na podstawie art. 10a rozporządzenia Komisji (WE) nr 773/2004 z dnia 7 kwietnia 2004 r. odnoszącego się do prowadzenia przez Komisję postępowań zgodnie z art. [101 TFUE] i [102 TFUE] (
Dz.U. 2004, L 123, s. 18
). Spółki HSBC, spółki Crédit agricole oraz spółki JP Morgan Chase postanowiły nie uczestniczyć w tym postępowaniu ugodowym.
W dniu 4 grudnia 2013 r. Komisja przyjęła wobec Barclays, Deutsche Bank, Société générale i RBS decyzję C(2013) 8512 final dotyczącą postępowania na podstawie art. 101 [TFUE] i art. 53 porozumienia EOG [sprawa AT.39914, Euro Interest Rate Derivatives (EIRD) (Settlement)] (zwaną dalej „decyzją ugodową”), w której stwierdziła, że przedsiębiorstwa te naruszyły art. 101 TFUE i art. 53 porozumienia EOG, uczestnicząc w jednolitym i ciągłym naruszeniu, którego celem była zmiana normalnego procesu ustalania cen na rynku EIRD.
Postępowanie administracyjne
W dniu 19 marca 2014 r. Komisja skierowała do spółek HSBC, do spółek Crédit agricole i spółek JP Morgan Chase pismo w sprawie przedstawienia zarzutów.
Spółki HSBC mogły zapoznać się z płytą DVD zawierającą dostępne części akt Komisji, zaś ich przedstawiciele skorzystali z dodatkowego dostępu do akt w pomieszczeniach Komisji. Miały one również dostęp do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów skierowanego do stron, które uczestniczyły w postępowaniu ugodowym, do odpowiedzi tych stron oraz do decyzji ugodowej.
W dniu 14 listopada 2014 r. spółki HSBC przedstawiły na piśmie swoje uwagi w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i wypowiedziały się w toku przesłuchania, które odbyło się w dniach 15–17 czerwca 2015 r.
W dniu 6 kwietnia 2016 r. Komisja sprostowała decyzję ugodową w odniesieniu do określenia kwoty grzywny nałożonej na Société générale. Spółki HSBC miały dostęp do tej decyzji w sprawie sprostowania, a także do związanej z nią korespondencji oraz do skorygowanych danych finansowych przekazanych przez Société générale.
Sporna decyzja
W dniu 7 grudnia 2016 r. Komisja przyjęła sporną decyzję. Artykuł 1 lit. b) i art. 2 lit. b) sentencji tej decyzji mają następujące brzmienie:
„Artykuł 1
Następujące przedsiębiorstwa naruszyły art. 101 [TFUE] i art. 53 porozumienia EOG, uczestnicząc we wskazanych okresach w jednolitym i ciągłym naruszeniu w odniesieniu do instrumentów pochodnych stopy procentowej w euro. Owo naruszenie, które obejmowało cały [Europejski Obszar Gospodarczy, EOG], polegało na porozumieniach lub uzgodnionych praktykach mających na celu zakłócenie normalnego procesu ustalania składników cen w sektorze instrumentów pochodnych stopy procentowej w euro:
[…]
b)
[spółki HSBC] od dnia 12 lutego 2007 r. do dnia 27 marca 2007 r. […].
Artykuł 2
Za naruszenie wskazane w art. 1 nakłada się następujące grzywny:
[…]
b)
[spółki HSBC], na zasadzie odpowiedzialności solidarnej: 33606000 EUR”.
Rozpatrywane instrumenty
Omawiane naruszenia dotyczą EIRD, to znaczy nominowanych w euro instrumentów pochodnych stopy procentowej indeksowanych według stóp Euribor i EONIA.
Euribor jest to ogół referencyjnych stóp procentowych mających odzwierciedlać koszty kredytów międzybankowych wykorzystywanych często na międzynarodowych rynkach kapitałowych. Jest on zdefiniowany jako wskaźnik stopy, po której terminowe depozyty międzybankowe w euro są oferowane między głównymi bankami w strefie euro. Euribor oblicza się w oparciu o średnią cen oferowanych codziennie przez panel, który w okresie objętym sporną decyzją składał się z 47 głównych banków, w tym banków wymienionych w pkt 7 niniejszego wyroku, które to ceny przekazuje się między godz. 10.45 a 11.00 rano firmie Thomson Reuters działającej w zakresie obliczeń na rzecz Europejskiej Federacji Bankowej (EFB). Banki przekazują dane w zakresie 15 różnych stóp procentowych Euribor, które dotyczą okresu od jednego tygodnia do dwunastu miesięcy. EONIA pełni taką samą funkcję jak Euribor, lecz w odniesieniu do stóp dziennych. EONIA jest obliczana przez Europejski Bank Centralny (EBC) na podstawie średniej stóp dla depozytów międzybankowych („unsecured”) tego samego panelu banków co panel, który jest wykorzystywany do ustalenia Euribor.
Najczęściej spotykanymi EIRD są umowy na przyszłą stopę procentową („forward rate agreements”), swapy stopy procentowej („interest rate swaps”), opcje na stopę procentową oraz kontrakty terminowe („futures”) na stopę procentową.
Zachowania zarzucane spółkom HSBC
W motywie 113 spornej decyzji Komisja opisała w następujący sposób zachowanie zarzucane bankom, o których mowa w pkt 7 niniejszego wyroku:
„Barclays, Deutsche Bank, [spółki JP Morgan Chase], Société générale, [spółki Crédit agricole], [spółki HSBC] i RBS uczestniczyły w szeregu kontaktów dwustronnych w sektorze EIRD, które polegały głównie na następujących praktykach między różnymi stronami:
a)
w pewnych przypadkach niektórzy traderzy zatrudnieni przez różne strony przekazywali lub otrzymywali informacje na temat preferencji dotyczących wyboru niezmienionych stóp procentowych, niskich lub wysokich w odniesieniu do niektórych okresów Euribor; preferencje te zależały od ich ekspozycji/pozycji tradingowych;
b)
w pewnych przypadkach niektórzy traderzy zatrudnieni przez różne strony przekazywali lub otrzymywali jeden od drugiego szczegółowe informacje, które nie były powszechnie znane/dostępne, w przedmiocie pozycji tradingowych lub intencji dotyczących przyszłych propozycji Euribor w odniesieniu do niektórych okresów, pochodzące od co najmniej jednego z ich banków;
c)
w pewnych przypadkach niektórzy traderzy badali również możliwość dostosowania ich pozycji tradingowych w zakresie EIRD na podstawie informacji takich jak te opisane w lit. a) lub b);
d)
w pewnych przypadkach niektórzy traderzy badali także możliwość dostosowania co najmniej jednej z przyszłych propozycji Euribor pochodzących od ich banków na podstawie informacji takich jak te opisane w lit. a) lub b);
e)
w pewnych przypadkach przynajmniej jeden z traderów uczestniczących w takich rozmowach skontaktował się z osobami odpowiedzialnymi za złożenie propozycji Euribor pochodzących od danego banku lub oświadczył, że taki kontakt zostanie nawiązany, aby poprosić owe osoby, by przekazały podmiotowi działającemu w zakresie obliczeń na rzecz FBE stopy o określonej tendencji lub w konkretnej wysokości;
f)
w pewnych przypadkach przynajmniej jeden z traderów uczestniczących w takich rozmowach oświadczył, że przekaże lub przekazał informacje na temat odpowiedzi osoby odpowiedzialnej za złożenie propozycji przed zwykłą godziną przekazania propozycji stawek Euribor podmiotowi dokonującemu obliczeń lub – w przypadku, gdyby ów trader omówił już tę kwestię z osobą odpowiedzialną za złożenie propozycji – przekazał tę informację otrzymaną od owej osoby traderowi zatrudnionemu u innej strony;
g)
w pewnych przypadkach przynajmniej jeden trader zatrudniony przez stronę ujawnił traderowi zatrudnionemu u drugiej strony inne szczegółowe i poufne informacje na temat strategii tradingowej jego banku lub ustalania cen w zakresie EIRD”.
W motywie 114 spornej decyzji Komisja dodała, że „[p]onadto w pewnych przypadkach niektórzy traderzy zatrudnieni przez różne strony dyskutowali o wyniku ustalania stóp Euribor, w tym o konkretnych propozycjach banków, po dokonaniu tego ustalenia i po publikacji stóp Euribor dla danego dnia”.
Komisja uznała, że zachowania te stanowiły jednolite i ciągłe naruszenie.
W celu uzasadnienia tej kwalifikacji, po pierwsze, Komisja przyjęła, że wspomniane zachowania miały jeden cel gospodarczy polegający na zmniejszeniu wypływów pieniężnych, których uczestnicy musieliby dokonać z tytułu EIRD, lub na zwiększeniu wpływów pieniężnych, które mieli otrzymać. Po drugie, uznała, że poszczególne zachowania były objęte wspólnym schematem postępowania, ponieważ stała grupa osób była zaangażowana w kartel, strony postępowały według bardzo podobnego schematu w ich antykonkurencyjnych działaniach, a różne rozmowy między stronami dotyczyły identycznych lub pokrywających się tematów, a zatem były identyczne lub częściowo identyczne pod względem treści. Po trzecie, stwierdziła, że traderzy uczestniczący w antykonkurencyjnych kontaktach byli wykwalifikowanymi specjalistami i wiedzieli lub powinni byli wiedzieć o ogólnym zasięgu i zasadniczych cechach kartelu jako całości.
Komisja uznała, że spółki HSBC uczestniczyły w tym jednolitym i ciągłym naruszeniu, i podkreśliła jednocześnie, że dwustronne kontakty z Barclays same w sobie stanowiły naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE.
Jeśli chodzi o czas trwania tego uczestnictwa, Komisja przyjęła względem spółkek HSBC jako datę początkową dzień 12 lutego 2007 r. i jako datę końcową dzień 27 marca 2007 r.
Obliczanie kwoty grzywny
–
Podstawowa kwota grzywny
W pierwszej kolejności, jeśli chodzi o określenie wartości sprzedaży banków uczestniczących w kartelu, zważywszy, że EIRD nie generują sprzedaży w powszechnym znaczeniu tego słowa, Komisja określiła wartość sprzedaży na podstawie wartości zastępczej. Ponadto w świetle okoliczności niniejszej sprawy uznała ona, że nie było wskazane uwzględnienie wartości zastępczej w ujęciu rocznym, lecz oparcie się na wartości zastępczej odpowiadającej miesiącom uczestnictwa banków w naruszeniu. Przypomniała, że nie jest zobowiązana do stosowania formuły matematycznej i dysponuje zakresem uznania przy określaniu kwoty każdej grzywny.
Komisja uznała za właściwe przyjęcie jako wartości zastępczej wpływów gotówkowych pochodzących z przepływów pieniężnych, jakie każdy bank odnotował z tytułu swojego portfela EIRD, związanych z każdym okresem Euribor lub EONIA i wynikających z zawarcia umów z kontrahentami mającymi siedzibę w EOG, do których to wpływów zastosowano jeden współczynnik obniżający w wysokości 98,849%.
Komisja przyjęła wówczas względem spółek HSBC jako wartość sprzedaży kwotę 192081799 EUR.
W drugiej kolejności, jeśli chodzi o wagę naruszenia, Komisja przyjęła współczynnik wagi naruszenia wynoszący 15%, ponieważ naruszenie dotyczyło koordynacji cen i porozumień dotyczących ustalania cen. Dodała ona współczynnik wagi naruszenia wynoszący 3%, wskazując na okoliczność, że kartel obejmował cały EOG i dotyczył stóp mających znaczenie dla wszystkich EIRD oraz że wspomniane stopy, odnoszące się do euro, mają zasadnicze znaczenie dla harmonizacji warunków finansowych na rynku wewnętrznym oraz dla działalności bankowej w państwach członkowskich.
W trzeciej kolejności, co się tyczy czasu trwania naruszenia, Komisja podkreśliła, że uwzględniła czas trwania udziału każdego uczestnika kartelu, „zaokrąglając liczbę miesięcy w dół i proporcjonalnie”, co doprowadziło do zastosowania względem spółek HSBC mnożnika wynoszącego 0,08%.
W czwartej kolejności, zważywszy, że naruszenie polegało na horyzontalnym ustalaniu cen, Komisja dodała dodatkową kwotę w wysokości 18% wartości sprzedaży, zakwalifikowaną jako „opłata wejściowa”, w celu odstraszenia przedsiębiorstw od uczestnictwa w takich praktykach, niezależnie od czasu trwania naruszenia.
Komisja ustaliła więc względem spółek HSBC podstawową kwotę grzywny wynoszącą 37340000 EUR.
–
Ostateczna kwota grzywny
Komisja uznała, że spółki HSBC odegrały bardziej marginalną lub pomniejszą rolę w naruszeniu, której nie można porównać z rolą głównych uczestników, i przyznała tym pierwszym obniżkę w wysokości 10% podstawowej kwoty grzywny. Komisja nałożyła więc na spółki HSBC w art. 2 lit. b) spornej decyzji grzywnę w ostatecznej wysokości 33606000 EUR.
Skarga do Sądu i zaskarżony wyrok
Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 17 lutego 2017 r. spółki HSBC wniosły skargę o stwierdzenie częściowej nieważności spornej decyzji.
W ramach skargi spółki HSBC przedstawiły zarówno żądanie stwierdzenia nieważności art. 1 i art. 2 lit. b) spornej decyzji, jak i, tytułem ewentualnym, żądanie zmiany kwoty grzywny nałożonej w tymże art. 2 lit. b).
W pierwszej kolejności, na poparcie żądania stwierdzenia nieważności art. 1 spornej decyzji oraz, tytułem ewentualnym, art. 1 lit. b) tej decyzji, spółki HSBC podniosły pięć zarzutów.
Zarzuty te dotyczyły odpowiednio:
–
uznania naruszenia przez Komisję za naruszenie ze względu na cel (zarzut pierwszy);
–
przyjętej przez Komisję kwalifikacji naruszenia jako jednolitego i ciągłego naruszenia (zarzuty od drugiego do czwartego), a w szczególności wniosku Komisji, zgodnie z którym porozumienia o znamionach zmowy zawarte przez spółki HSBC i inne strony wpisywały się w całościowy plan służący realizacji jednego celu (zarzut drugi), zamiaru przyczynienia się przez spółki HSBC do osiągnięcia tego celu (zarzut trzeci) i ich wiedzy na temat zachowania innych uczestników naruszenia (zarzut czwarty); oraz
–
naruszenia domniemania niewinności i prawa do dobrej administracji oraz prawa do obrony spółek HSBC, ponieważ sporna decyzja została wydana po wydaniu decyzji ugodowej, w której Komisja zajęła już stanowisko w przedmiocie udziału tych spółek w rozpatrywanym naruszeniu (zarzut piąty).
W zaskarżonym wyroku Sąd oddalił wszystkie te zarzuty.
Co się tyczy zarzutu pierwszego, dotyczącego uznania naruszenia za naruszenie ze względu na cel w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE, Sąd oddalił część pierwszą tego zarzutu, kwestionując tę kwalifikację manipulacji w zakresie Euribor z dnia 19 marca 2007 r. W tym względzie, w pkt 93 i 94 zaskarżonego wyroku Sąd orzekł, że Komisja nie naruszyła prawa ani nie popełniła błędu w ocenie, stwierdzając, że wszystkie zachowania opisane w motywie 392 spornej decyzji, w tym manipulacja z dnia 19 marca 2007 r., ograniczały konkurencję poprzez stworzenie asymetrii informacyjnej pomiędzy uczestnikami rynku, ponieważ uczestnicy naruszenia, z jednej strony, byli w lepszej sytuacji, aby wiedzieć wcześniej i z pewną dokładnością, na jakim poziomie Euribor zostanie ustalony lub powinien zostać ustalony przez ich konkurentów działających w zmowie, a z drugiej strony, wiedzieli, czy Euribor obowiązujący w określonym dniu był ustalony na sztucznym poziomie.
Jeśli chodzi o część drugą omawianego zarzutu, dotyczącą kwalifikacji innych zachowań zarzucanych spółkom HSBC jako naruszenia ze względu na cel, Sąd zbadał w pierwszej kolejności zasadność tej kwalifikacji dotyczącej wymiany informacji na temat uśrednionych cen i orzekł, że Komisja nie popełniła błędu, podnosząc, iż ta wymiana informacji w rozmowach z dnia 14 i 16 lutego 2007 r. miała na celu ograniczenie konkurencji. W drugiej kolejności Sąd zbadał zastrzeżenie podważające zasadność kwalifikacji wymiany informacji na temat pozycji tradingowych jako ograniczenia ze względu na cel. Sąd orzekł w istocie, że znaczna większość rozmów na temat pozycji tradingowych, w których uczestniczyli traderzy spółek HSBC, a mianowicie rozmowy z dni 12, 13 i 28 lutego oraz rozmowa z dnia 19 marca 2007 r., miały związek z manipulacją w zakresie Euribor z dnia 19 marca 2007 r., wobec czego Komisja słusznie przyjęła w odniesieniu do nich kwalifikację ograniczenia konkurencji ze względu na cel. Sąd stwierdził natomiast, że rozmów z dnia 9 i 14 marca 2007 r., indywidualnie lub łącznie, nie można uznać za mające na celu ograniczenie konkurencji w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE, ponieważ, po pierwsze, rozmowy te nie były prowadzone w celu dokonania manipulacji Euribor z dnia 19 marca 2007 r., a po drugie, nie zmniejszyły ani nie zniosły one stopnia niepewności na rynku w taki sposób, by Komisja mogła wywnioskować stąd wpływ na normalny proces ustalania składników cen w sektorze EIRD bez konieczności badania skutków tych rozmów.
W odniesieniu do zarzutów od drugiego do czwartego, dotyczących przyjętej przez Komisję kwalifikacji naruszenia jako jednolitego i ciągłego naruszenia, Sąd najpierw oddalił zarzut drugi, w ramach którego było kwestionowane istnienie „całościowego planu” mającego jednolity cel. Następnie Sąd zbadał zarzut czwarty, w ramach którego kwestionowana była okoliczność, że spółki HSBC wiedziały o zachowaniu noszącym znamiona naruszenia innych uczestników. W tym względzie Sąd dokonał rozróżnienia pomiędzy, z jednej strony, manipulacją z dnia 19 marca 2007 r. i ewentualnością jej powtórzenia, a z drugiej strony, innymi zachowaniami uwzględnionymi przez Komisję w ramach jednolitego naruszenia. W pkt 273 zaskarżonego wyroku Sąd doszedł do wniosku, że udział spółek HSBC w jednolitym i ciągłym naruszeniu można uwzględnić jedynie w odniesieniu do, po pierwsze, własnych zachowań HSBC w ramach tego naruszenia, a po drugie, zachowań innych banków wpisujących się w ramy manipulacji z dnia 19 marca 2007 r. i jej ewentualnego powtórzenia. Wreszcie Sąd oddalił zarzut trzeci, dotyczący zamiaru uczestniczenia przez spółki HSBC w jednolitym i ciągłym naruszeniu, zważywszy, że w odniesieniu do manipulacji z dnia 19 marca 2007 r. i jej powtórzenia zamiar uczestniczenia w jednolitym i ciągłym naruszeniu wynika jasno z dowodów przedstawionych przez Komisję.
Jeśli chodzi o zarzut piąty, dotyczący naruszenia prawa i istotnych wymogów proceduralnych podczas postępowania administracyjnego, Sąd oddalił go jako bezskuteczny w pkt 283–293 zaskarżonego wyroku.
W drugiej kolejności spółki HSBC podniosły zarzut mający na celu zakwestionowanie zgodności z prawem art. 2 lit. b) spornej decyzji, w którym Komisja nałożyła na nie grzywnę za ich udział w jednolitym i ciągłym naruszeniu. Sąd uznał, że zarzut ten można podzielić na cztery części, ponieważ spółki te zakwestionowały: po pierwsze – wykorzystanie zaktualizowanych wpływów gotówkowych w celu dokonania oceny wartości sprzedaży, po drugie – zastosowany współczynnik wagi naruszenia, po trzecie – zastosowaną kwotę dodatkową, a po czwarte – ocenę okoliczności łagodzących. Wspomniane spółki wniosły tytułem żądania głównego o stwierdzenie nieważności art. 2 lit. b) spornej decyzji, a tytułem żądania ewentualnego – o obniżenie kwoty nałożonej na nie grzywny.
W ramach części pierwszej tego zarzutu spółki HSBC zarzuciły Komisji, że oparła wartość sprzedaży na wpływach gotówkowych z tytułu EIRD osiągniętych przez spółki HSBC w okresie trwania naruszenia, do których zastosowano współczynnik w wysokości 98,849%. Sąd uznał, że tę część zarzutu można podzielić na trzy zarzuty szczegółowe, z których pierwszy dotyczył błędnego charakteru wykorzystania zaktualizowanych wpływów gotówkowych, drugi – błędnego charakteru uwzględnienia wpływów gotówkowych wynikających z umów zawartych przed rozpoczęciem udziału spółek HSBC w naruszeniu, a trzeci – niewystarczającego charakteru uzasadnienia współczynnika obniżającego w wysokości 98,849% zastosowanego przez Komisję.
Sąd oddalił pierwszy i drugi zarzut szczegółowy tej części zarzutu. Uwzględnił natomiast trzeci zarzut szczegółowy tej samej części zarzutu, dotyczący niewystarczającego charakteru uzasadnienia współczynnika obniżającego w wysokości 98,849% zastosowanego przez Komisję i w konsekwencji stwierdził nieważność art. 2 lit. b) spornej decyzji, a w pozostałym zakresie oddalił skargę.
Postępowanie przed Trybunałem i żądania stron
W odwołaniu spółki HSBC wnoszą do Trybunału o:
–
uchylenie pkt 2 sentencji zaskarżonego wyroku;
–
stwierdzenie nieważności art. 1 lit. b) spornej decyzji i, tytułem żądania ewentualnego, owego art. 1 lit. b) w zakresie, w jakim odnosi się on do udziału spółek HSBC w jednolitym i ciągłym naruszeniu po dniu 19 marca 2007 r.; oraz
–
obciążenie Komisji kosztami poniesionymi w postępowaniach przed Sądem i Trybunałem.
Komisja wnosi do Trybunału o oddalenie odwołania i obciążenie w całości spółek HSBC kosztami postępowania.
Postanowieniami prezesa Trybunału z dnia 16 lipca 2020 r., HSBC Holdings i in./Komisja (
C‑883/19 P
,
EU:C:2020:561
), i HSBC Holdings i in./Komisja (
C‑883/19 P
, niepublikowanym,
EU:C:2020:601
), wnioski spółek Crédit agricole i spółek JP Morgan Chase o dopuszczenie do sprawy w charakterze interwenientów popierających żądania spółek HSBC zostały uwzględnione.
Postanowieniem prezesa trzeciej izby Trybunału z dnia 12 sierpnia 2022 r. JP Morgan Services LLP, w stanie likwidacji, został wykreślony jako interwenient w postępowaniu. Począwszy od tej daty określenie „spółki JP Morgan Chase” należy rozumieć jako odnoszące się wyłącznie do JP Morgan Chase & Co. i JP Morgan Chase Bank, National Association.
W przedmiocie wniosku o otwarcie ustnego etapu postępowania na nowo
W następstwie przedstawienia opinii przez rzecznika generalnego, pismem z dnia 8 lipca 2022 r. spółki HSBC wniosły o otwarcie ustnego etapu postępowania na nowo. Na poparcie wniosku spółki te podnoszą, że opinia ta zawiera błędy w ustaleniach faktycznych lub dotyczy pewnych aspektów niniejszej sprawy, które wymagają dyskusji, aby umożliwić Trybunałowi wydanie ostatecznego rozstrzygnięcia w tej sprawie.
Należy przypomnieć, że zgodnie z art. 83 regulaminu postępowania przed Trybunałem Trybunał może w każdej chwili, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, postanowić o otwarciu ustnego etapu postępowania na nowo, w szczególności jeśli uzna, że okoliczności zawisłej przed nim sprawy nie są wystarczająco wyjaśnione, lub jeśli po zamknięciu ustnego etapu postępowania strona przedstawiła nowy fakt mogący mieć decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia Trybunału, lub też jeśli sprawa ma zostać rozstrzygnięta na podstawie argumentu, który nie był przedmiotem dyskusji między stronami lub podmiotami określonymi w art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
W niniejszej sprawie Trybunał uważa zaś, że dysponuje wszystkimi informacjami niezbędnymi do wydania rozstrzygnięcia i że informacje te były przedmiotem dyskusji między stronami.
Co się tyczy argumentu spółek HSBC, zgodnie z którym opinia rzecznika generalnego zawiera błędy w ustaleniach faktycznych, należy przypomnieć, że statut Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i regulamin postępowania przed Trybunałem nie dają stronom możliwości przedkładania uwag w odpowiedzi na opinię przedstawioną przez rzecznika generalnego (wyrok z dnia 8 marca 2017 r., Viasat Broadcasting UK/Komisja,
C‑660/15 P
,
EU:C:2017:178
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
Ponadto z art. 252 akapit drugi TFUE wynika, że zadaniem rzecznika generalnego jest publiczne przedstawienie, przy zachowaniu całkowitej bezstronności i niezależności, uzasadnionych opinii w sprawach, które wymagają jego zaangażowania, przy czym Trybunał nie jest związany ani tą opinią, ani jej uzasadnieniem. W konsekwencji okoliczność, że jedna ze stron nie zgadza się ze wspomnianą opinią, bez względu na to, jakie kwestie poruszono w tej opinii, nie może sama w sobie stanowić uzasadnienia dla otwarcia ustnego etapu postępowania na nowo (wyrok z dnia 8 marca 2017 r., Viasat Broadcasting UK/Komisja,
C‑660/15 P
,
EU:C:2017:178
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
W świetle powyższych rozważań Trybunał uznaje, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, że nie ma potrzeby zarządzać otwarcia ustnego etapu postępowania na nowo.
W przedmiocie odwołania
Na poparcie odwołania spółki HSBC, popierane przez interwenientów, podnoszą sześć zarzutów dotyczących zasadniczo: po pierwsze – naruszenia prawa w odniesieniu do skutków naruszenia przez Komisję domniemania niewinności, jak również zasad dobrej administracji i poszanowania prawa do obrony; po drugie – naruszenia prawa przy kwalifikacji przedmiotu manipulacji z dnia 19 marca 2007 r. jako naruszenia ze względu na cel w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE; po trzecie – naruszenia prawa polegającego na stwierdzeniu przez Sąd, że dwie rozmowy na temat uśrednionych cen mediany z dnia 14 i 16 lutego 2007 r. stanowiły naruszenia ze względu na cel; po czwarte – przeinaczenia dowodów poprzez uznanie przez Sąd, że dwie rozmowy z dnia 12 i 16 lutego 2007 r. stanowiły naruszenia ze względu na cel, bez sprawdzenia treści tych rozmów; po piąte – naruszenia prawa w ramach oceny, zgodnie z którą różne zachowania wskazane przez Komisję miały jeden cel oraz po szóste – naruszenia prawa w ramach oceny, zgodnie z którą spółki HSBC uczestniczyły w jednolitym i ciągłym naruszeniu obejmującym zachowania, których w spornej decyzji nie uznano za noszące znamiona naruszenia.
W przedmiocie zarzutu pierwszego
Argumentacja stron
Spółki HSBC, popierane przez interwenientów, podnoszą, że w pkt 287–292 zaskarżonego wyroku Sąd naruszył prawo w ocenie odnoszącej się do piątego zarzutu nieważności, opartego zasadniczo na okoliczności, że decyzja ugodowa została wydana z naruszeniem domniemania niewinności, przysługującego im prawa do dobrej administracji i prawa do obrony, w szczególności prawa do bycia wysłuchanymi.
Spółki HSBC wyjaśniają, że rozłożone w czasie postępowanie przeprowadzone przez Komisję doprowadziło bez wątpienia do przesądzenia o ich odpowiedzialności i w ten sposób nieodwracalnie naruszyło ich prawo do bycia wysłuchanymi. Z tego względu Sąd powinien był stwierdzić nieważność art. 1 lit. b) spornej decyzji.
Tymczasem, orzekając w pkt 289 zaskarżonego wyroku, że nieprawidłowości proceduralne, na które powołują się spółki HSBC, mogą prowadzić do stwierdzenia nieważności spornej decyzji jedynie w sytuacji, gdyby wykazano, że w braku tych nieprawidłowości decyzja ta miałaby inną treść, Sąd zastosował błędne kryterium.
Zgodnie bowiem z orzecznictwem wynikającym z wyroku z dnia 16 stycznia 2019 r., Komisja/United Parcel Service (
C‑265/17 P
,
EU:C:2019:23
, pkt
) Sąd powinien był sprawdzić, czy brak obiektywnej bezstronności Komisji oznaczał, że spółki HSBC utraciły możliwość, choćby ograniczoną, zapewnienia sobie lepszej obrony. To samo kryterium należało zastosować w celu zbadania, czy poszanowano domniemanie niewinności i prawo do dobrej administracji, ustanowione w art. 41 ust. 1, art. 47 ust. 1 i art. 48 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”).
Ponadto prawo przedsiębiorstwa do bezstronnego rozpatrzenia jego sprawy wymaga, by Komisja starannie i bezstronnie zbadała wszystkie okoliczności sprawy. Gdyby Sąd prawidłowo zastosował wspomniane kryterium w niniejszej sprawie, doszedłby do wniosku, że brak obiektywnej bezstronności Komisji w toku postępowania administracyjnego miał decydujący wpływ na sporną decyzję. Tym samym Sąd naruszył prawo w pkt 289 i 292 zaskarżonego wyroku.
Co więcej, wbrew temu, co wynika z pkt 291 zaskarżonego wyroku, kryterium zastosowane w pkt 289 tego wyroku nie znajduje żadnego oparcia w orzecznictwie zapoczątkowanym wyrokiem z dnia 16 grudnia 1975 r., Suiker Unie i in./Komisja (od 40/73 do 48/73, 50/73, od 54/73 do 56/73, 111/73, 113/73 i 114/73, zwanym dalej „wyrokiem Suiker Unie,
EU:C:1975:174
).
Pomocniczo spółki HSBC twierdzą, że nawet przy założeniu, iż Sąd zastosował właściwe kryterium w niniejszej sprawie, sporna decyzja miałaby inną treść w braku podnoszonych nieprawidłowości proceduralnych. Wynika to z pkt 165–195 i 263–274 zaskarżonego wyroku, w których Sąd orzekł, że Komisja popełniła w spornej decyzji istotne błędy. Błędy te powinny były doprowadzić go do stwierdzenia nieważności art. 1 lit. b) tej decyzji.
Komisja stoi na stanowisku, że niniejszy zarzut odwołania należy oddalić jako bezzasadny.
Po pierwsze, Sąd prawidłowo zastosował zasadę bezstronności obiektywnej, oddalając piąty zarzut nieważności spółek HSBC jako bezskuteczny.
Sąd słusznie uznał w pkt 287 zaskarżonego wyroku, że kwestia, czy ewentualny brak obiektywnej bezstronności Komisji i ewentualne naruszenie domniemania niewinności wobec spółek HSBC ze względu na publiczne oświadczenia ówczesnego komisarza ds. konkurencji lub wydanie decyzji ugodowej mogły mieć wpływ na zgodność z prawem spornej decyzji, „łączy się z kwestią, czy poczynione w owej decyzji ustalenia są należycie poparte przedstawionymi przez Komisję dowodami”.
W konsekwencji, jak słusznie orzekł Sąd w pkt 289 tego wyroku, nieprawidłowość polegająca na ewentualnym braku obiektywnej bezstronności mogłaby prowadzić do stwierdzenia nieważności decyzji „jedynie w sytuacji, gdyby wykazano, że w braku tej nieprawidłowości owa decyzja miałaby inną treść”.
Przede wszystkim wnioski te są zgodne z zasadami wynikającymi z pkt 90 i 91 wyroku Suiker Unie i nie ma żadnych podstaw do odstąpienia od tych zasad. Istotna jest zatem jedynie treść publicznych oświadczeń ówczesnego komisarza ds. konkurencji, a nie ich forma. Dlatego też nie ma znaczenia, czy oświadczenia te zostały złożone przez tego komisarza, czy też w kontekście decyzji ugodowej.
Następnie, wbrew temu, co twierdzą spółki HSBC, wyrok z dnia 16 stycznia 2019 r., Komisja/United Parcel Service (
C‑265/17 P
,
EU:C:2019:23
), nie ma znaczenia dla niniejszej sprawy. Spółki HSBC mylą naruszenie bezstronności obiektywnej z istnieniem odrębnego prawa przedsiębiorstw do bycia wysłuchanymi przed wydaniem ostatecznej decyzji, która ich dotyczy. W niniejszym przypadku prawo do obrony spółek HSBC było w pełni poszanowane, ponieważ nie kwestionuje się, że Komisja skierowała do nich pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, że miały one pełny dostęp do akt sprawy i że mogły przedstawić swoje stanowisko przed wydaniem spornej decyzji.
Wreszcie, wbrew temu, co twierdzą spółki HSBC, kwestia, czy sporna decyzja byłaby inna w braku decyzji ugodowej, jest kwestią faktyczną, która nie ma znaczenia dla oceny, czy Sąd zastosował właściwe kryterium prawne w celu ustalenia konsekwencji rzekomego braku obiektywnej bezstronności. Tak więc wniosek zawarty w pkt 289 zaskarżonego wyroku jest ustaleniem faktycznym, którego nie można podważyć na etapie odwołania, wobec czego zarzuty sformułowane przez spółki HSBC w odniesieniu do tego wniosku są niedopuszczalne. Ponadto Komisja jest zdania, że w każdym razie sporna decyzja nie byłaby inna w braku decyzji ugodowej.
Po drugie, Komisja uważa, że wydając decyzję ugodową przed wydaniem spornej decyzji, uczyniła zadość zarówno spoczywającemu na niej obowiązkowi obiektywnej bezstronności, jak i zapewniła poszanowanie domniemania niewinności spółek HSBC.
W pierwszej kolejności postępowanie „hybrydowe” nie jest jako takie zakazane przez zasadę domniemania niewinności, co spółki HSBC wyraźnie przyznają w swoim odwołaniu. Stwierdzenie to znajduje poza tym potwierdzenie w mających zastosowanie przepisach prawnych oraz w odpowiednim orzecznictwie Trybunału i Sądu. Ponadto decyzja ugodowa nie zawiera żadnych ustaleń dotyczących odpowiedzialności ani żadnego elementu niekorzystnego dla spółek HSBC.
W drugiej kolejności odniesienia do spółek HSBC zawarte w decyzji ugodowej należy oceniać w świetle gwarancji proceduralnych oferowanych na późniejszym etapie postępowania. Spółki te zaś skorzystały ze wszystkich wystarczających gwarancji, w tym domniemania niewinności, a także rzetelnego procesu przed wydaniem spornej decyzji.
Ocena Trybunału
W zarzucie pierwszym spółki HSBC, popierane przez interwenientów, podnoszą, że Sąd naruszył prawo w pkt 287–292 zaskarżonego wyroku, oddalając jako bezskuteczny ich zarzut oparty na naruszeniu domniemania niewinności oraz prawa do dobrej administracji i poszanowania prawa do obrony.
W szczególności spółki HSBC utrzymują, że Sąd zastosował błędne kryterium prawne, orzekając w szczególności w pkt 289 tego wyroku, że podnoszone nieprawidłowości, zwłaszcza te związane z domniemanym brakiem obiektywnej bezstronności Komisji mogłyby prowadzić do stwierdzenia nieważności spornej decyzji jedynie w sytuacji, gdyby wykazano, że w braku tych nieprawidłowości decyzja ta miałaby inną treść.
Na wstępie należy oddalić argumenty Komisji dotyczące niedopuszczalności niektórych argumentów podniesionych na poparcie niniejszego zarzutu w zakresie, w jakim zmierzają one rzekomo do zakwestionowania dokonanej przez Sąd oceny okoliczności faktycznych. Ze sformułowania tego zarzutu oraz z całości podniesionych na jego poparcie argumentów wynika bowiem jasno, że spółki HSBC zmierzają do zakwestionowania kryterium prawnego, które Sąd zastosował w celu oddalenia zarzutu piątego nieważności, co stanowi kwestię prawną.
W odniesieniu do owego zarzutu piątego nieważności należy przypomnieć, że w zarzucie tym spółki HSBC podnosiły przed Sądem, iż należy stwierdzić nieważność spornej decyzji ze względu na fakt, że decyzja ugodowa została wydana przez Komisję z naruszeniem, po pierwsze, domniemania niewinności, a po drugie, prawa do dobrej administracji oraz prawa do obrony.
W tym względzie należy przypomnieć, że Komisja jest zobowiązana do poszanowania w trakcie postępowania administracyjnego praw podstawowych zainteresowanych przedsiębiorstw. W tym względzie zasadę bezstronności, która wchodzi w zakres prawa do dobrej administracji, należy odróżnić od domniemania niewinności (zob. podobnie wyrok z dnia 18 marca 2021 r., Pometon/Komisja,
C‑440/19 P
,
EU:C:2021:214
, pkt
,
).
Prawo do dobrej administracji, zapisane w art. 41 karty, przewiduje, że każdy ma prawo w szczególności do bezstronnego rozpatrzenia swojej sprawy przez instytucje Unii Europejskiej. Ten wymóg bezstronności obejmuje z jednej strony subiektywną bezstronność, rozumianą w ten sposób, że żaden pracownik danej instytucji zajmujący się tą sprawą nie może w jakikolwiek sposób okazywać stronniczości lub osobistych uprzedzeń, a z drugiej strony obiektywną bezstronność, rozumianą w ten sposób, że po stronie instytucji muszą istnieć dostateczne gwarancje, by wykluczyć w tym względzie wszelkie uzasadnione wątpliwości (zob. podobnie wyrok z dnia 18 marca 2021 r., Pometon/Komisja,
C‑440/19 P
,
EU:C:2021:214
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
Jeśli chodzi o domniemanie niewinności, to stanowi ono ogólną zasadę prawa Unii, którą wyraża art. 48 ust. 1 karty. Zasada ta ma zastosowanie, zważywszy na charakter rozpatrywanych naruszeń, jak również charakter i surowość związanych z nimi sankcji, do postępowań w sprawie naruszenia reguł konkurencji wiążących przedsiębiorstwa, które to postępowania mogą zakończyć się nałożeniem grzywien lub okresowych kar pieniężnych (zob. podobnie wyrok z dnia 18 marca 2021 r., Pometon/Komisja,
C‑440/19 P
,
EU:C:2021:214
, pkt
,
i przytoczone tam orzecznictwo).
Zgodnie z art. 48 karty w związku z art. 6 ust. 2 i 3 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”), które należy wziąć pod uwagę, zgodnie z art. 52 ust. 3 karty, przy dokonywaniu wykładni tego art. 48, domniemanie niewinności zostaje naruszone, w sytuacji gdy orzeczenie sądowe lub oficjalne oświadczenie dotyczące oskarżonego zawiera wyraźne, złożone mimo braku prawomocnego wyroku skazującego, oświadczenie, zgodnie z którym dana osoba popełniła dane przestępstwo. W tym kontekście należy podkreślić znaczenie wyboru wyrażeń użytych przez organy sądowe, a także szczególnych okoliczności, w jakich zostały one sformułowane, oraz charakteru i kontekstu danego postępowania (zob. podobnie wyrok z dnia 18 marca 2021 r., Pometon/Komisja,
C‑440/19 P
,
EU:C:2021:214
, pkt
,
i przytoczone tam orzecznictwo).
W złożonym postępowaniu karnym, obejmującym szereg podejrzanych, którzy nie mogą być osądzeni we wspólnym procesie, odniesienia sądu krajowego do udziału osób trzecich, które mogą następnie być osądzone w odrębnym postępowaniu, mogą okazać się niezbędne dla oceny winy oskarżonych. Jeżeli jednak okoliczności dotyczące udziału osób trzecich muszą być wprowadzone, dany sąd powinien unikać podawania większej ilości informacji, niż jest to niezbędne do analizy odpowiedzialności prawnej osób, które są oskarżone w toczącym się przed nim postępowaniu. Ponadto uzasadnienie orzeczeń sądowych należy formułować przy użyciu wyrażeń, dzięki którym można uniknąć potencjalnego przedwczesnego osądu w przedmiocie winy danych osób trzecich, który mógłby zagrozić rzetelnej analizie zarzutów postawionych im w ramach odrębnego postępowania (wyrok z dnia 18 marca 2021 r., Pometon/Komisja,
C‑440/19 P
,
EU:C:2021:214
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
W niniejszym przypadku w pkt 283–286 zaskarżonego wyroku Sąd przypomniał zasadniczo zasadę domniemania niewinności i prawo do dobrej administracji, zgodnie z orzecznictwem przytoczonym w pkt 77 i 78 niniejszego wyroku.
W pkt 287 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził, że ewentualny brak obiektywnej bezstronności Komisji, który mógł wynikać z naruszenia domniemania niewinności przysługującego spółkom HSBC w związku z wydaniem decyzji ugodowej, mógł mieć wpływ na zgodność z prawem spornej decyzji, łączy się z kwestią, czy poczynione w owej decyzji ustalenia są należycie poparte przedstawionymi przez Komisję dowodami.
W tym kontekście w pkt 289 i 291 tego wyroku Sąd orzekł, powołując się w szczególności na wyrok Suiker Unie, że nieprawidłowość polegająca na ewentualnym braku obiektywnej bezstronności Komisji mogłaby prowadzić do stwierdzenia nieważności spornej decyzji jedynie w sytuacji, gdyby wykazano, że w braku tej nieprawidłowości decyzja miałaby inną treść.
W pkt 289 wspomnianego wyroku Sąd stwierdził, że w niniejszej sprawie w ramach przeprowadzania pełnej kontroli odnośnych motywów tej decyzji Komisja wykazała w sposób wystarczający pod względem prawnym, z wyjątkiem aspektów wspomnianych w pkt 288 zaskarżonego wyroku, że spółki HSBC uczestniczyły w rozpatrywanym naruszeniu. W związku z tym Sąd doszedł do wniosku, że nic nie pozwala przypuszczać, że gdyby nie doszło do wydania decyzji ugodowej przed wydaniem spornej decyzji, treść tej ostatniej decyzji byłaby inna, i oddalił zarzut streszczony w pkt 75 niniejszego wyroku jako bezskuteczny.
Jednakże takie rozumowanie jest obarczone podwójnym naruszeniem prawa.
Po pierwsze, Sąd nie uwzględnił przypomnianego w pkt 76 niniejszego wyroku rozróżnienia, jakiego należy dokonać pomiędzy domniemaniem niewinności a prawem do dobrej administracji, ponieważ – jak wynika z pkt 287 i nast. zaskarżonego wyroku – rozważył argumentację spółek HSBC opartą na naruszeniu zasady domniemania niewinności jedynie pod kątem braku obiektywnej bezstronności Komisji. Tymczasem, jak wynika z pkt 77 niniejszego wyroku, wymóg obiektywnej bezstronności stanowi tylko jeden z aspektów prawa do dobrej administracji.
Po drugie, Sąd naruszył również prawo, uznając zasadniczo, że nieprawidłowości dotyczące domniemania niewinności w ramach wydania decyzji ugodowej mogłyby prowadzić do stwierdzenia nieważności spornej decyzji jedynie w sytuacji, gdyby wykazano, że w braku tych nieprawidłowości sporna decyzja miałaby inną treść.
Domniemanie niewinności, interpretowane w sposób przypomniany w pkt 79 i 80 niniejszego wyroku, znajduje bowiem zastosowanie również w sytuacji, gdy Komisja wydaje w odniesieniu do jednego i tego samego kartelu kolejno dwie decyzje, których adresatami są różne przedsiębiorstwa, po przeprowadzeniu dwóch odrębnych postępowań, a mianowicie, po pierwsze, decyzję podjętą po zakończeniu postępowania ugodowego i skierowaną do przedsiębiorstw uczestniczących w postępowaniu ugodowym, a po drugie, decyzję podjętą po zakończeniu postępowania zwyczajnego i skierowaną do innych przedsiębiorstw, które uczestniczyły w kartelu (zob. podobnie wyrok z dnia 18 marca 2021 r., Pometon/Komisja,
C‑440/19 P
,
EU:C:2021:214
, pkt
).
W takim przypadku, zakwalifikowanym jako postępowanie „hybrydowe”, które prowadzi do wydania kolejnych decyzji, może bowiem być obiektywnie konieczne, aby w decyzji kończącej postępowanie ugodowe Komisja odniosła się do pewnych okoliczności faktycznych i zachowań dotyczących uczestników domniemywanego kartelu, którzy są objęci postępowaniem zwyczajnym. Jednakże zadaniem Komisji jest zapewnienie, aby w decyzji kończącej postępowanie ugodowe uszanowane zostało domniemanie niewinności przedsiębiorstw, które odmówiły zawarcia ugody i które są objęte postępowaniem zwyczajnym (zob. podobnie wyrok z dnia 18 marca 2021 r., Pometon/Komisja,
C‑440/19 P
,
EU:C:2021:214
, pkt
).
Tak więc w ramach kontroli poszanowania domniemania niewinności przez Komisję zadaniem sądu Unii jest zbadanie decyzji kończącej postępowanie ugodowe i całego jej uzasadnienia w świetle szczególnych okoliczności, w jakich decyzja ta została wydana. Jakiekolwiek wyraźne odniesienie w niektórych fragmentach tej decyzji do braku odpowiedzialności pozostałych uczestników domniemywanego kartelu byłoby bowiem pozbawione sensu, gdyby inne fragmenty rzeczonej decyzji mogły zostać zrozumiane jako przedwczesne uznanie ich odpowiedzialności (wyrok z dnia 18 marca 2021 r., Pometon/Komisja,
C‑440/19 P
,
EU:C:2021:214
, pkt
).
Wynika stąd, że skoro spółki HSBC powołały się przed Sądem na naruszenie domniemania niewinności w związku z wydaniem decyzji ugodowej, Sąd nie mógł ograniczyć się do oddalenia tych argumentów jako bezskutecznych ze względu na to, że nie wykazano, iż w braku podnoszonych nieprawidłowości sporna decyzja miałaby inną treść.
Zważywszy na to, co zostało przypomniane w pkt 90 niniejszego wyroku, Sąd był zatem zobowiązany do przeanalizowania decyzji kończącej postępowanie ugodowe i całego jej uzasadnienia, w świetle szczególnych okoliczności, w jakich została ona wydana, w celu skontrolowania, czy – jak twierdziły spółki HSBC – decyzja ta mogłaby być zrozumiana jako przedwczesne uznanie ich odpowiedzialności.
W konsekwencji, uznając, że nieprawidłowości dotyczące domniemania niewinności w ramach wydania decyzji ugodowej mogłyby prowadzić do stwierdzenia nieważności spornej decyzji jedynie w sytuacji, gdyby wykazano, że w braku tych nieprawidłowości sporna decyzja miałaby inną treść, Sąd zastosował błędne kryterium, które sprawiło, że nie zbadał on kwestii, czy wydanie decyzji ugodowej podważyło poszanowanie domniemania niewinności w ramach postępowania, które doprowadziło do wydania spornej decyzji.
W tym względzie Komisja nie może utrzymywać, że podejście przyjęte przez Sąd w zaskarżonym wyroku było zgodne z orzecznictwem Trybunału wynikającym w szczególności z wyroku Suiker Unie.
Jak bowiem zauważył rzecznik generalny w pkt 60–62 opinii, naruszenie przez Komisję zasady bezstronności i domniemania niewinności w ramach rozpatrywanego w niniejszej sprawie postępowania „hybrydowego” stanowi wystarczająco poważne naruszenie, które może spowodować wadliwość całego postępowania, które doprowadziło do wydania spornej decyzji. Takiej nieprawidłowości, która skutkuje naruszeniem gwarantowanych w ramach tego postępowania praw podstawowych zainteresowanych przedsiębiorstw, nie można porównywać z rodzajem błędów, których waga może mieć jedynie niewielki wpływ na ostateczną decyzję, taką jak ta, która była rozpatrywana w sprawie zakończonej wyrokiem Suiker Unie, która to sprawa nie dotyczyła zresztą postępowania „hybrydowego”.
Tak więc Sąd nie mógł – chyba że domniemanie niewinności zostałoby pozbawione wszelkiej treści – uchylić się od obowiązku zbadania decyzji ugodowej w celu ustalenia, czy decyzja ta była zgodna z tą zasadą ze względu na to, że nie zostało wykazane, iż w braku decyzji ugodowej treść spornej decyzji byłaby inna.
W świetle powyższych rozważań należy uwzględnić zarzut pierwszy odwołania.
W przedmiocie zarzutu drugiego
Argumentacja stron
Spółki HSBC, popierane przez interwenientów, podnoszą, że Sąd naruszył prawo, stwierdzając, iż próba manipulacji w zakresie trzymiesięcznego okresu Euribor (Euribor-3M) w dniu 19 marca 2007 r. mieściła się w definicji naruszenia ze względu na cel w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE.
W szczególności, w świetle orzecznictwa Trybunału, Sąd błędnie orzekł w pkt 101 i 102 zaskarżonego wyroku, że sama możliwość proponowania przez strony tej manipulacji warunków lepszych niż te oferowane przez ich konkurentów wystarczyła do stwierdzenia, że wspomniana manipulacja była szkodliwa dla konkurencji w stopniu wystarczającym, aby doszło do naruszenia ze względu na cel. Asymetria informacji, do której nawiązał Sąd, mogłaby ograniczyć lub zakłócić normalną konkurencję w zakresie stóp stałych lub zmiennych EIRD tylko wtedy, gdyby informacja ta dawała traderom zdolność i wolę proponowania bardziej konkurencyjnych stóp. Teoretyczna zdolność do proponowania bardziej konkurencyjnych stóp nie dowodzi, że manipulacja z dnia 19 marca 2007 r. była sama w sobie szkodliwa dla prawidłowego funkcjonowania normalnej konkurencji w sektorze EIRD.
Komisja nie zbadała zatem ani w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, ani w spornej decyzji kwestii, czy wiedza o manipulacji z dnia 19 marca 2007 r. stanowiła dla traderów zachętę do proponowania bardziej konkurencyjnych stóp niż ich konkurenci.
Spółki HSBC przedstawiły dowód w tym względzie, a mianowicie ekspertyzę spółek HSBC, która nie została zakwestionowana przez Komisję. Sformułowany przez Sąd w pkt 101 zaskarżonego wyroku wniosek, że owa ekspertyza zawiera jedynie ogólne rozważania, należy uznać za oczywiste przeinaczenie tego dowodu. W każdym wypadku Sąd nie dysponuje żadnym dowodem wskazującym lub nawet sugerującym, że traderzy uczestniczący w manipulacji stopą Euribor-3M byli skłonni do proponowania bardziej konkurencyjnych stóp. Sąd wydaje się zakładać w pkt 103 zaskarżonego wyroku, że wystarczyło stwierdzić, iż w interesie uczestniczących w niej traderów leżała zmiana ich pozycji tradingowej w świetle ich wiedzy o tej manipulacji. Tymczasem przeciwnie, traderzy nie byli zachęcani do dostosowywania cen w celu odzwierciedlenia tej manipulacji.
W konsekwencji Sąd naruszył prawo w pkt 111 zaskarżonego wyroku, stwierdzając, że manipulacja z dnia 19 marca 2007 r. stanowi ograniczenie ze względu na cel.
Komisja uważa, że zarzut ten jest bezskuteczny.
Ocena Trybunału
Na wstępie należy oddalić argument Komisji, zgodnie z którym niniejszy zarzut jest bezskuteczny. Prawdą jest, że zarzut ten dotyczy zasadniczo pkt 101 i 102 zaskarżonego wyroku, w których Sąd oddalił niektóre z argumentów przedstawionych przez spółki HSBC w celu zakwestionowania kwalifikacji manipulacji w zakresie Euribor z dnia 19 marca 2007 r. jako ograniczenia konkurencji ze względu na cel. Jednakże zarzut ten dotyczy szerzej kwestii, czy Sąd miał prawo uznać, na podstawie dokonanej przez siebie oceny zawartej w pkt 85 i nast. tego wyroku, że manipulacja ta była w wystarczającym stopniu szkodliwa dla konkurencji, biorąc pod uwagę podniesioną przez spółki HSBC okoliczność, że zainteresowani traderzy nie mieli żadnego interesu w proponowaniu bardziej konkurencyjnych stóp niż ich konkurenci.
W zarzucie drugim spółki HSBC podnoszą zatem zasadniczo, że Sąd naruszył prawo, potwierdzając przyjętą przez Komisję kwalifikację tej manipulacji jako naruszenia ze względu na cel.
W tym zakresie należy przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału, kryterium prawne mające istotne znaczenie dla ustalenia tego, czy dane porozumienie stanowi ograniczenie konkurencji „ze względu na cel”, związane jest ze stwierdzeniem, że takie porozumienie cechuje się samo w sobie stopniem szkodliwości dla konkurencji wystarczającym dla uznania, iż nie ma konieczności badania jego skutków (wyroki: z dnia 26 listopada 2015 r., Maxima Latvija,
C‑345/14
,
EU:C:2015:784
, pkt
; a także z dnia 2 kwietnia 2020 r., Budapest Bank i in.,
C‑228/18
,
EU:C:2020:265
, pkt
).
Aby ocenić, czy dane porozumienie między przedsiębiorstwami czy też decyzja związku przedsiębiorstw wykazuje stopień szkodliwości dla konkurencji wystarczający do tego, aby można je było uznać za ograniczenia konkurencji „ze względu na cel” w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE, należy skupić się na treści jego postanowień, na celach, do których osiągnięcia ono zmierza, a także na kontekście gospodarczym i prawnym, w jaki porozumienie to się wpisuje. W ramach oceny takiego kontekstu należy również wziąć pod uwagę charakter dóbr lub usług, których to porozumienie dotyczy, jak również rzeczywiste warunki funkcjonowania i struktury badanego rynku lub rynków (wyrok z dnia 2 kwietnia 2020 r., Budapest Bank i in.,
C‑228/18
,
EU:C:2020:265
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
W niniejszym przypadku z ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd w pkt 85–90 zaskarżonego wyroku wynika, że manipulacja z dnia 19 marca 2007 r. polegała na przedstawieniu zaniżonych propozycji dotyczących Euribor-3M w celu obniżenia tej stopy w tym dniu, w celu uzyskania korzyści finansowej w zakresie kategorii EIRD, czyli kontraktów terminowych („future”) o stopie procentowej indeksowanej według Euribor-3M. Zgodnie z tymi ustaleniami, których spółki HSBC nie kwestionują, manipulacja ta polegała na stopniowym przyjęciu bardzo dużej ekspozycji „kupna”, to znaczy za którą bank otrzymywał stopę stałą i płacił stopę zmienną, obniżając poziom stopy zmiennej w dniu wygaśnięcia w drodze uzgodnionego działania.
W pkt 92 i 93 zaskarżonego wyroku Sąd uwzględnił, zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 107 niniejszego wyroku, ustalenia dokonane przez Komisję w spornej decyzji dotyczące funkcjonowania rynku EIRD i określenia przepływów pieniężnych na tym rynku. I tak wskazał on, że stopa Euribor, której dotyczyła manipulacja z dnia 19 marca 2007 r., określała bezpośrednio przepływy pieniężne należne z tytułu „części zmiennej” EIRD i że miała ona również znaczenie dla określenia przepływów pieniężnych należnych z tytułu „części stałej” EIRD.
Z tych punktów zaskarżonego wyroku wynika, że uznanie przez Komisję tej manipulacji za naruszenie ze względu na cel tkwiło zasadniczo w ograniczeniu konkurencji spowodowanej asymetrią informacyjną pomiędzy uczestnikami rynku, ponieważ uczestnicy naruszenia, z jednej strony, byli w lepszej sytuacji, aby wiedzieć wcześniej i z pewną dokładnością, na jakim poziomie Euribor zostanie ustalony lub powinien zostać ustalony przez ich konkurentów działających w zmowie, a z drugiej strony, wiedzieli, czy Euribor obowiązujący w określonym dniu był ustalony na sztucznym poziomie.
Należy uznać, że Sąd słusznie stwierdził, iż z tych względów można było uznać manipulację z dnia 19 marca 2007 r. jako ograniczenia ze względu na cel.
Z pkt 59–67 zaskarżonego wyroku wynika bowiem, że Sąd słusznie oparł się na orzecznictwie Trybunału dotyczącym wymiany informacji między konkurentami.
Zgodnie z tym orzecznictwem kryteria koordynacji i współpracy stanowiące przesłanki uzgodnionej praktyki winny być postrzegane w świetle koncepcji właściwej postanowieniom traktatu dotyczącym konkurencji, zgodnie z którą każdy podmiot gospodarczy winien określać w sposób autonomiczny politykę, jaką zamierza realizować na wspólnym rynku (wyrok z dnia 19 marca 2015 r., Dole Food i Dole Fresh Fruit Europe/Komisja,
C‑286/13 P
,
EU:C:2015:184
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
O ile taki wymóg autonomii nie wyłącza prawa podmiotów gospodarczych do przystosowywania się w sprawny sposób do stwierdzonego lub spodziewanego zachowania konkurentów, o tyle jednak stoi on na przeszkodzie wszelkim kontaktom między tymi podmiotami gospodarczymi, zarówno bezpośrednim, jak i pośrednim, które mogłyby wywrzeć wpływ na zachowanie aktualnego lub potencjalnego konkurenta na rynku bądź ujawnić temu konkurentowi postępowanie, które ten podmiot sam zdecydował się lub planuje realizować na rynku, jeżeli celem lub skutkiem tych kontaktów jest doprowadzenie do warunków konkurencji, które nie odpowiadają normalnym warunkom konkurencji na rynku właściwym, przy uwzględnieniu charakteru produktów lub świadczonych usług, znaczenia i liczby przedsiębiorstw, jak również rozmiaru wspomnianego rynku (wyrok z dnia 19 marca 2015 r., Dole Food i Dole Fresh Fruit Europe/Komisja,
C‑286/13 P
,
EU:C:2015:184
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
Trybunał orzekł także, że wymiana informacji między konkurentami może być niezgodna z regułami konkurencji, jeżeli zmniejsza lub znosi poziom niepewności co do funkcjonowania danego rynku i w konsekwencji ogranicza konkurencję między przedsiębiorstwami (wyrok z dnia 19 marca 2015 r., Dole Food i Dole Fresh Fruit Europe/Komisja,
C‑286/13 P
,
EU:C:2015:184
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
W szczególności za mającą cel antykonkurencyjny należy uznać wymianę informacji mogącą wyeliminować niepewność zainteresowanych co do daty, zakresu i warunków dostosowania zachowania na rynku, którego dane przedsiębiorstwa miałyby dokonać (wyrok z dnia 19 marca 2015 r., Dole Food i Dole Fresh Fruit Europe/Komisja,
C‑286/13 P
,
EU:C:2015:184
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
W niniejszej sprawie, jak orzekł Sąd w pkt 95–97 zaskarżonego wyroku, asymetria informacji wynikająca z manipulacji z dnia 19 marca 2007 r. nie odpowiadała normalnym warunkom konkurencji na rynku właściwym, ponieważ dotyczyła zmiennej kluczowej dla konkurencji na rynku EIRD, a mianowicie stopy zmiennej mającej znaczenie dla określenia przepływów pieniężnych na tym rynku. Manipulacja ta doprowadziła zatem do wyeliminowania niepewności uczestników kartelu co do daty, zakresu i warunków dostosowania ich zachowania na tym rynku ze szkodą dla ich konkurentów, którzy nie zostali poinformowani o tej manipulacji. Sąd wskazał w tym względzie, w szczególności w odniesieniu do spółek HSBC, że gdy traderzy negocjowali „część stałą” omawianych umów, byli w stanie to uczynić, wiedząc, że stopa zmienna będzie niska.
Wspomniana manipulacja zmniejszyła lub zniosła w ten sposób stopień niepewności co do funkcjonowania rynku właściwego i w konsekwencji ograniczyła konkurencję między przedsiębiorstwami, w związku z czym Sąd słusznie mógł uznać, że wykazywała stopień szkodliwości dla konkurencji wystarczający do tego, aby można ją było uznać za naruszenie ze względu na cel.
Wniosku tego nie podważa argument spółek HSBC, zgodnie z którym – wbrew temu, co stwierdził Sąd w pkt 96 zaskarżonego wyroku – w interesie uczestników kartelu nie leżało proponowanie bardziej konkurencyjnych stóp niż ich konkurenci, jeśli wiedzieli, że przepływy pieniężne związane z omawianymi umowami były dodatnie.
W tym względzie, jak wynika z orzecznictwa Trybunału, uzgodniona praktyka może mieć antykonkurencyjny cel, mimo iż nie ma ona bezpośredniego związku z cenami konsumenckimi. Brzmienie art. 101 ust. 1 TFUE nie pozwala bowiem na uznanie, że zakazane są jedynie uzgodnione praktyki mające bezpośredni wpływ na ceny uiszczane przez ostatecznych konsumentów. Wręcz przeciwnie, z art. 101 ust. 1 lit. a) TFUE wynika, że uzgodniona praktyka może mieć antykonkurencyjny cel, jeżeli polega na „ustalaniu w sposób bezpośredni lub pośredni cen zakupu lub sprzedaży albo innych warunków transakcji” (zob. podobnie wyrok z dnia 19 marca 2015 r., Dole Food i Dole Fresh Fruit Europe/Komisja,
C‑286/13 P
,
EU:C:2015:184
, pkt
,
i przytoczone tam orzecznictwo).
W każdym razie art. 101 TFUE ma na celu, na wzór innych przepisów prawa konkurencji zawartych w traktacie, ochronę nie tylko bezpośrednich interesów konkurentów czy konsumentów, lecz również struktury rynku i w ten sposób – konkurencji jako takiej. Zatem stwierdzenie istnienia antykonkurencyjnego celu uzgodnionej praktyki nie może być uzależniane od istnienia jej bezpośredniego związku z cenami konsumenckimi (zob. podobnie wyrok z dnia 19 marca 2015 r., Dole Food i Dole Fresh Fruit Europe/Komisja,
C‑286/13 P
,
EU:C:2015:184
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
Tymczasem w niniejszej sprawie spółki HSBC nie kwestionują, że – jak stwierdził Sąd w pkt 100 i 101 zaskarżonego wyroku – przepływy pieniężne na rynku EIRD wynikają z kompensacji płatności należnych z tytułu „części stałej” i „części zmiennej” EIRD. Tak więc Sąd słusznie uznał, że fakt korzystania z poufnych informacji na temat stopy zmiennej mającej zastosowanie w odpowiednich terminach umożliwiał traderom banków uczestniczących w naruszeniu określenie stopy stałej, która im odpowiadała, aby zagwarantować im rentowność EIRD.
W świetle orzecznictwa Trybunału przypomnianego w szczególności w pkt 116 niniejszego wyroku takie ustalenie wystarczyło, aby stwierdzić istnienie zachowania wiążącego się z samą zmianą procesu konkurencyjnego na rynku EIRD, przy czym nie ma w tym względzie znaczenia, czy zainteresowani traderzy mieli interes handlowy w określeniu stopy zmiennej na określonym poziomie.
Z ustaleń Sądu, które nie zostały zakwestionowane przez HSBC, wynika, że w świetle funkcjonowania rynku EIRD obniżenie stopy zmiennej wynikało wyłącznie z interesu handlowego zainteresowanych traderów, by nie konkurować ze sobą w oparciu o jakość. Uzgadniając poziom zmiennej, która może decydować o stałej stopie procentowej stóp EIRD, świadomie zastąpili oni ryzyko konkurencji praktyczną współpracą między sobą, co mieści się w kwalifikacji ograniczenia ze względu na cel.
W konsekwencji, bez konieczności rozstrzygania w przedmiocie argumentu, zgodnie z którym Sąd przeinaczył dowody przedstawione przez spółki HSBC, należy stwierdzić, że Sąd nie naruszył prawa, orzekając w pkt 111 zaskarżonego wyroku, że manipulacja z dnia 19 marca 2007 r. stanowiła ograniczenie ze względu na cel w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE.
W konsekwencji zarzut drugi odwołania należy oddalić jako bezzasadny.
W przedmiocie zarzutu trzeciego
Argumentacja stron
W zarzucie trzecim spółki HSBC, popierane przez interwenientów, kwestionują dokonaną przez Sąd w pkt 149–160 zaskarżonego wyroku ocenę rozmów na temat uśrednionych cen („mids”), które miały miejsce w dniach 14 i 16 lutego 2007 r.
Sąd naruszył prawo, w szczególności w pkt 154 i 157–160 zaskarżonego wyroku, badając ich argumenty dotyczące prokonkurencyjnych skutków wymiany informacji na temat tych cen w świetle tak zwanej doktryny „ograniczeń akcesoryjnych”. Sąd powinien był bowiem raczej odwołać się do orzecznictwa dotyczącego pojęcia „ograniczenia ze względu na cel”, co doprowadziłoby go do przeanalizowania wspomnianych argumentów w kontekście gospodarczym i prawnym spornego zachowania.
Ani spółki HSBC, ani Komisja nie powołały się przed Sądem na tę doktrynę, która nie ma znaczenia dla niniejszej sprawy. Wspomniana doktryna odsyła raczej do zachowania, które wpisuje się w ramy konkretnej transakcji lub działalności handlowej na rynku, takiej jak sprzedaż przedsiębiorstwa lub zawarcie umowy franczyzy. Ponadto doktryna ta nie stanowi jedynego przypadku, w ramach którego można by ocenić argument oparty na prokonkurencyjnym charakterze danego zachowania.
Spółki HSBC podnoszą w replice, że po wniesieniu odwołania Trybunał potwierdził w wyrokach z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (
C‑307/18
,
EU:C:2020:52
, pkt
), i z dnia 2 kwietnia 2020 r., Budapest Bank i in. (
C‑228/18
,
EU:C:2020:265
, pkt
,
,
,
), że jeżeli strony porozumienia powołują się na prokonkurencyjne skutki związane z tym porozumieniem, to skutki te trzeba należycie uwzględnić jako elementy kontekstu tego porozumienia celem jego klasyfikacji jako ograniczenia ze względu na cel.
Tak więc spółki HSBC zarzucają Sądowi, że nie uwzględnił prokonkurencyjnych skutków rozmów na temat uśrednionych cen jako istotnego elementu kontekstu, ponieważ błędnie uznał, że skutki te były pozbawione znaczenia w ramach art. 101 ust. 1 TFUE, ale nie w ramach tak zwanej doktryny „ograniczeń akcesoryjnych”.
Tymczasem ekspertyza spółek HSBC wykazała prokonkurencyjne skutki rozpatrywanych rozmów. Dowód ten spełnia wymogi określone w wyroku z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (
C‑307/18
,
EU:C:2020:52
, pkt
), a zatem nie badając go, Sąd popełnił błąd. Ponadto Sąd nie wskazał żadnego innego dowodu potwierdzającego istnienie solidnego i wiarygodnego doświadczenia, aby wykazać, że wymiana informacji na temat uśrednionych cen była ze swej natury wystarczająco szkodliwa dla konkurencji.
Komisja podnosi, że Sąd słusznie potwierdził, iż wymiana informacji na temat uśrednionych cen stanowi naruszenie ze względu na cel w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE. Argumentacja spółek HSBC opiera się na wyrywkowym i mylnym rozumieniu zaskarżonego wyroku.
W pkt 128–139 tego wyroku Sąd odpowiedział na argumenty spółek HSBC, zgodnie z którymi wymiana informacji na temat uśrednionych cen miała prokonkurencyjne skutki, i potwierdził ustalenie dokonane przez Komisję, że ceny te reprezentują indywidualne postrzeganie przez tradera ceny rynkowej. Następnie w pkt 128–148 zaskarżonego wyroku, które nie zostały zakwestionowane przez spółki HSBC, Sąd zbadał, w jakim stopniu uśrednione ceny były istotne dla ustalania cen w sektorze EIRD, a także powody, dla których rozpatrywana wymiana informacji, w szczególności z dni 14 i 16 lutego 2007 r., stanowiła naruszenia ze względu na cel. W tym kontekście, w pkt 154 i 157–160 zaskarżonego wyroku, Sąd ocenił tę wymianę informacji w świetle tak zwanej doktryny „ograniczeń akcesoryjnych”, stwierdziwszy, że wspomniana wymiana objęta jest zakresem stosowania art. 101 ust. 1 TFUE. Spółki HSBC nie kwestionują tego rozumowania.
Argumenty spółek HSBC, zgodnie z którymi Sąd naruszył prawo, nie uwzględniając w ramach swojej oceny kontekstu gospodarczego i prawnego aspektów prokonkurencyjnych spornej wymiany informacji, są w każdym razie bezzasadne. Argumenty te nie mogą bowiem wzbudzać uzasadnionych wątpliwości co do tego, że wymiana ta miała wystarczająco szkodliwy charakter dla konkurencji, aby można ją było uznać za ograniczenie konkurencji ze względu na cel.
Komisja podnosi w duplice, że nie można się posłużyć wyrokami z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (
C‑307/18
,
EU:C:2020:52
), i z dnia 2 kwietnia 2020 r., Budapest Bank i in. (
C‑228/18
,
EU:C:2020:265
), na poparcie tezy spółek HSBC. Ponadto spółki te bezskutecznie odwołują się do swojej ekspertyzy, gdyż jej znaczenie zostało słusznie odrzucone w pkt 101 zaskarżonego wyroku. Ponadto wbrew temu, co twierdzą te spółki, Komisja nie dokonała zmiany kwalifikacji spornej wymiany informacji, lecz oparła się na orzecznictwie Trybunału dotyczącym praktyk, które mogą znosić poziom niepewności konkurentów na rynku. Wreszcie, nawet gdyby Trybunał doszedł do wniosku, że Sąd naruszył prawo, nie uwzględniając prokonkurencyjnych skutków, wniosek ten nie mógłby prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku. Argument spółek HSBC, zgodnie z którym wymiana informacji jest prokonkurencyjna, nie pozwala bowiem rozsądnie podważyć ustalenia Komisji, że wymiana informacji miała na celu zakłócenie konkurencji.
Ocena Trybunału
Jeśli chodzi o wymianę informacji na temat uśrednionych cen, które są przedmiotem niniejszego zarzutu, Sąd orzekł w pkt 138 zaskarżonego wyroku, że Komisja nie popełniła żadnego błędu, gdy stwierdziła, że wymiana informacji podczas rozmów z dni 14 i 16 lutego 2007 r. miała na celu ograniczenie konkurencji.
W ramach niniejszego zarzutu spółki HSBC podnoszą, że Sąd zastosował błędne kryterium w celu oddalenia ich argumentów opartych na istnieniu prokonkurencyjnych skutków tej wymiany informacji, które mogłyby podważyć uznanie jej za ograniczenie ze względu na cel. Zarzucają one zasadniczo Sądowi, że oparł się na tak zwanej doktrynie „ograniczeń akcesoryjnych”, wywodzącej się w szczególności z wyroków z dnia 11 lipca 1985 r., Remia i in./Komisja (
42/84
,
EU:C:1985:327
), i z dnia 11 września 2014 r., MasterCard i in./Komisja (
C‑382/12 P
,
EU:C:2014:2201
).
W tym względzie Trybunał orzekł, że jeśli strony danego porozumienia powołują się na związane z nim skutki korzystne dla konkurencji, skutki te trzeba należycie uwzględnić jako elementy kontekstu tego porozumienia celem jego kwalifikacji jako „ograniczenia ze względu na cel”, w zakresie, w jakim mogą one podważyć ogólną ocenę wystarczającego stopnia szkodliwości odnośnej praktyki o znamionach zmowy dla konkurencji i tym samym podważyć jej kwalifikację jako „ograniczenia ze względu na cel” [wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in.,
C‑307/18
,
EU:C:2020:52
, pkt
].
Uwzględnienie tych skutków prokonkurencyjnych, które nie ma na celu wykluczenia kwalifikacji jako „ograniczenia ze względu na cel” w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE, a jedynie ocenę obiektywnej wagi rozpatrywanej praktyki oraz w konsekwencji określenie zasad przeprowadzenia dowodu, nie jest w żadnym razie sprzeczne z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, zgodnie z którym europejskie prawo konkurencji nie kieruje się „regułą rozsądku”, w myśl której należy wyważyć prokonkurencyjne i antykonkurencyjne skutki porozumienia przy jego kwalifikacji jako „ograniczenia ze względu na cel” w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE [wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in.,
C‑307/18
,
EU:C:2020:52
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo].
Z orzecznictwa tego wynika, że Sąd naruszył prawo, orzekając w pkt 154 zaskarżonego wyroku, że z wyjątkiem ograniczeń akcesoryjnych względem operacji głównej, ewentualne skutki prokonkurencyjne można uwzględnić tylko w ramach oceny na podstawie art. 101 ust. 3 TFUE.
W ten sposób Sąd zastosował błędne kryterium, orzekając w pkt 155 zaskarżonego wyroku, że do spółek HSBC należało zatem wykazanie, że rozmowy na temat uśrednionych cen były bezpośrednio związane z funkcjonowaniem rynku EIRD i niezbędne do jego funkcjonowania albo że rozmowy te spełniały przesłanki art. 101 ust. 3 TFUE.
Taki błąd spowodował, że Sąd nie zbadał argumentów spółek HSBC opartych na istnieniu prokonkurencyjnych skutków związanych z wymianą informacji na temat uśrednionych cen, mimo że skutki te zostały przywołane przez te spółki w celu zakwestionowania kwalifikacji tej wymiany informacji jako ograniczenia ze względu na cel.
Zarzut trzeci należy zatem uwzględnić.
W przedmiocie zarzutu czwartego
Argumentacja stron
W zarzucie tym spółki HSBC krytykują pkt 164 zaskarżonego wyroku, w którym Sąd orzekł, że rozmowa z dnia 12 lutego 2007 r. wpisywała się w ramy manipulacji z dnia 19 marca 2007 r. i w związku z tym stanowiła naruszenie art. 101 TFUE, podobnie jak rozmowa z dnia 16 lutego 2007 r. w zakresie, w jakim polegała na wymianie informacji na temat uśrednionych cen. Opierając się na tym jedynym uzasadnieniu w celu stwierdzenia, że nie było potrzeby sprawdzania, czy rozmowy z dni 12 i 16 lutego 2007 r. również były objęte kwalifikacją naruszenia jako naruszenia ze względu na cel, Sąd w oczywisty sposób przeinaczył przedstawione mu dowody.
Spółki HSBC twierdzą zatem, że rozmowa z dnia 12 lutego 2007 r. obejmowała dwie odrębne rozmowy między dwoma zainteresowanymi traderami, dlatego też spółki te wyodrębniły te dwie rozmowy w swojej skardze o stwierdzenie nieważności. Gdyby Sąd poprawnie uznał pierwszą rozmowę za odrębną od drugiej, musiałby dojść do wniosku, że ta pierwsza rozmowa nie stanowi naruszenia art. 101 TFUE.
Jeśli chodzi o rozmowę z dnia 16 lutego 2007 r., Sąd dopuścił się naruszenia prawa i błędu w ocenie podobnego do tego, o którym mowa w poprzednim punkcie, ponieważ w tym dniu odbyły się dwie odrębne rozmowy, a mianowicie, po pierwsze, pierwsza rozmowa na temat uśrednionych cen, a po drugie, druga rozmowa na temat pojedynczej transakcji w przeszłości i aktualnej pozycji tradingowej. Jak przyznał sam Sąd w pkt 124 zaskarżonego wyroku, pierwsza rozmowa była przedmiotem pierwszego zarzutu szczegółowego podniesionego w ramach części drugiej zarzutu pierwszego nieważności, a druga rozmowa została zakwestionowana w ramach drugiego zarzutu szczegółowego tej samej części zarzutu. Ze względów wskazanych w skardze o stwierdzenie nieważności ta druga rozmowa nie może ograniczać ani zakłócać konkurencji.
Komisja uważa, że niniejszy zarzut jest bezskuteczny, a w każdym razie – bezzasadny.
Ocena Trybunału
W niniejszym zarzucie spółki HSBC krytykują pkt 164 zaskarżonego wyroku, w którym Sąd orzekł zasadniczo, że rozmowy z dni 12 i 16 lutego 2007 r. miały związek z manipulacją z dnia 19 marca 2007 r. lub dotyczyły uśrednionych cen, co uzasadnia fakt, że Komisja słusznie zakwalifikowała te rozmowy jako ograniczenie ze względu na cel. Podnoszą one, że wniosek ten jest wynikiem przeinaczenia dowodów.
W tym względzie należy stwierdzić, że – jak utrzymuje Komisja – niniejszy zarzut jest bezskuteczny.
Nawet bowiem przy założeniu, że – jak podnoszą spółki HSBC – rozmowy z dni 12 i 16 lutego 2007 r. należy postrzegać jako obejmujące wiele tematów, z których niektóre nie dotyczyły manipulacji z dnia 19 marca 2007 r. lub uśrednionych cen, spółki te nie zaprzeczają, że rozmowy te miały, przynajmniej częściowo, antykonkurencyjny cel w związku z tą manipulacją.
W konsekwencji zarzut ten nie może prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku, a zatem należy go oddalić jako bezskuteczny.
W przedmiocie zarzutu piątego
Argumentacja stron
W zarzucie tym spółki HSBC, popierane przez interwenientów, kwestionują pkt 214–229 zaskarżonego wyroku, w których Sąd uznał, że różne zachowania wskazane przez Komisję realizowały jednolity cel.
Spółki HSBC zgadzają się, że – jak słusznie orzekł Sąd w pkt 216 tego wyroku – pojęcia „jednolitego celu” nie można zdefiniować za pomocą ogólnego odniesienia do zakłócenia konkurencji w danym sektorze, ponieważ taka wykładnia pozbawiłaby pojęcie „jednolitego i ciągłego naruszenia” części jego znaczenia. Podobnie spółki HSBC nie kwestionują stwierdzenia zawartego w pkt 217 tego wyroku, zgodnie z którym jedynie ograniczenia konkurencji, w odniesieniu do których wykazano, iż ich celem było zakłócenie normalnego procesu ustalania albo stopy stałej, albo stopy zmiennej EIRD, mogą być objęte jednolitym celem przyjętym przez Komisję.
Niemniej jednak ich zdaniem Sąd błędnie ocenił kwestię, czy zachowanie spółek HSBC związane z manipulacją z dnia 19 marca 2007 r. w zakresie, w jakim manipulacja ta dotyczyła kwotowań Euribor, inna wymiana informacji na temat pozycji tradingowych, a także zamiar i strategia w zakresie cen EIRD, miały jednolity cel.
Po pierwsze, gdyby Trybunał uwzględnił zarzut drugi niniejszego odwołania, wynikałoby z tego, że Sąd naruszył prawo, stwierdzając w pkt 219 i 220 zaskarżonego wyroku, że manipulacja z dnia 19 marca 2007 r. realizowała jednolity antykonkurencyjny cel wskazany przez Sąd w pkt 217 tego wyroku.
Po drugie, w każdym wypadku Sąd naruszył prawo w pkt 221–225 tego wyroku, uznawszy, że antykonkurencyjny cel rozmowy z dnia 27 marca 2007 r. nie był kwestionowany.
W istocie spółki HSBC nigdy nie przyznały się do takiego antykonkurencyjnego celu, a Komisja nie dokonała również takiego ustalenia w spornej decyzji. Przeciwnie, jedyną częścią rozmowy z dnia 27 marca 2007 r., którą w decyzji tej określono jako stanowiącą część jednolitego i ciągłego naruszenia była wymiana informacji na temat wielkości pozycji tradingowej tradera z Barclays w celu manipulacji z dnia 19 marca 2007 r. Tak więc, nawet jeśli Sąd słusznie uznał w pkt 225 zaskarżonego wyroku, że różne przypadki manipulowania stopami referencyjnymi mogą co do zasady mieć ten sam jednolity cel, zastąpił on uzasadnienie Komisji swoim własnym uzasadnieniem i tym samym przekroczył granice sprawowanej przez siebie kontroli, uznając, że rozmowa z dnia 27 marca 2007 r. realizowała ten jednolity cel.
Po trzecie, jeśli chodzi o wymianę informacji na temat pozycji tradingowych, a także na temat zamiarów i strategii w zakresie cen, Sąd niesłusznie uznał w pkt 228 zaskarżonego wyroku, że rozmowy z dnia 14 i 16 lutego 2007 r., które dotyczyły uśrednionych cen, miały wspólny cel, jakim było zakłócenie normalnego procesu ustalania stopy stałej lub zmiennej EIRD. Nic bowiem w pkt 139–161 zaskarżonego wyroku nie wskazuje na to, by rozmowy na temat uśrednionych cen służyły osiągnięciu takiego celu. Jeżeli, wbrew temu, co twierdzą spółki HSBC w ramach zarzutu trzeciego odwołania, Sąd słusznie uznał, że cel tych rozmów był antykonkurencyjny, to celem tych rozmów nie było zakłócenie normalnego procesu ustalania stopy stałej lub zmiennej EIRD, jak to zostało opisane w pkt 217 zaskarżonego wyroku. Mechanizm opisany w pkt 139–161 tego wyroku dotyczy sytuacji innej niż zakłócanie cen EIRD.
Zdaniem spółek HSBC pkt 228 zaskarżonego wyroku opiera się zatem na naruszeniu prawa. Sąd powinien był dojść do wniosku, że jeśli obie rozmowy na temat uśrednionych cen należałoby uznać za ograniczające konkurencję ze względu na cel, co spółki te kwestionują w zarzucie trzecim odwołania, to jednak rozmowy te miały inny cel niż manipulacja z dnia 19 marca 2007 r.
Komisja utrzymuje, że niniejszy zarzut należy odrzucić jako niedopuszczalny, ponieważ sprowadza się on do zwrócenia się do Trybunału o dokonanie nowej oceny okoliczności faktycznych i dowodów. W każdym wypadku zdaniem Komisji argumenty spółek HSBC rozpatrywane indywidualnie na poparcie tego zarzutu są albo niedopuszczalne, albo bezskuteczne, albo bezzasadne.
Ocena Trybunału
W ramach niniejszego zarzutu spółki HSBC podważają ocenę Sądu, która doprowadziła go do wniosku, że niektóre z ich zachowań mieściły się w ramach jednolitego celu przyjętego przez Komisję, opisanego w pkt 217 zaskarżonego wyroku, jako elementu składowego jednolitego i ciągłego naruszenia.
W pierwszej kolejności, jeśli chodzi o rozmowę z dnia 27 marca 2007 r. dotyczącą możliwości przyszłego manipulowania stopami referencyjnymi, spółki HSBC uważają, po pierwsze, że Sąd oparł się na błędnym założeniu zawartym w pkt 222 zaskarżonego wyroku, twierdząc, że ograniczający konkurencję cel tej rozmowy nie jest kwestionowany przez te spółki.
Na etapie niniejszego odwołania spółki HSBC ograniczają się do twierdzenia, że nigdy nie przyznały, iż wspomniana rozmowa miała taki cel. Jednakże, jak wskazał Sąd w pkt 222 zaskarżonego wyroku, bezsporne jest, że nie sformułowały one żadnego zarzutu nieważności zmierzającego do zakwestionowania okoliczności, iż przyjęty w stosunku do nich koniec okresu naruszenia został ustalony na dzień 27 marca 2007 r., to znaczy na dzień spornej rozmowy. Otóż w świetle rozważań Sądu zawartych w pkt 216 i 217 tego wyroku, które nie są kwestionowane przez spółki HSBC, takie stwierdzenie musi oznaczać, że owa rozmowa miała cel polegający na ograniczeniu konkurencji.
W tym względzie należy zaznaczyć, że nowe zarzuty, które nie zostały zawarte w skardze, nie mogą zostać podniesione w odwołaniu, jak wynika z art. 127 § 1 regulaminu postępowania przed Trybunałem, mającego zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 190 tego regulaminu, w związku z czym argumentacja spółek HSBC jest niedopuszczalna (zob. podobnie wyrok z dnia 23 listopada 2000 r., British Steel/Komisja,
C‑1/98 P
,
EU:C:2000:644
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
Poza tym, utrzymując w swojej argumentacji, że wniosek zawarty w pkt 222 zaskarżonego wyroku jest sprzeczny z ustaleniami zawartymi w spornej decyzji, spółki HSBC zasadniczo zarzucają Sądowi przeinaczenie tej decyzji.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, w sytuacji gdy strona wnosząca odwołanie powołuje się na przeinaczenie przez Sąd materiału dowodowego, musi ona – zgodnie z art. 256 TFUE, art. 58 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i art. 168 § 1 lit. d) regulaminu postępowania przed Trybunałem – dokładnie wskazać, które dowody zostały jej zdaniem przeinaczone przez Sąd, oraz wykazać błędy w ocenie, które w jej opinii doprowadziły do takiego przeinaczenia. Ponadto przeinaczenie musi w oczywisty sposób wynikać z akt sprawy, bez konieczności dokonywania nowej oceny faktów i dowodów (wyrok z dnia 30 listopada 2016 r., Komisja/Francja i Orange,
C‑486/15 P
,
EU:C:2016:912
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
W niniejszej sprawie z dowodów przedstawionych przez spółki HSBC nie wynika w oczywisty sposób, że Sąd przeinaczył w pkt 222 zaskarżonego wyroku motywy 339, 358 i 491 spornej decyzji.
W związku z tym argumentacja spółek HSBC dotycząca rozmowy z dnia 27 marca 2007 r. jest niedopuszczalna.
W drugiej kolejności, jeśli chodzi o rozmowy z dni 14 i 16 lutego 2007 r. dotyczące uśrednionych cen, należy stwierdzić, że poprzez swoją argumentację spółki HSBC kwestionują ocenę okoliczności faktycznych dokonaną przez Sąd w odniesieniu do celu, do którego zmierzały te rozmowy.
Na etapie odwołania taka argumentacja jest jednak niedopuszczalna.
W świetle powyższego zarzut piąty należy odrzucić jako niedopuszczalny.
W przedmiocie zarzutu szóstego
Argumentacja stron
W zarzucie szóstym odwołania spółki HSBC kwestionują sformułowane przez Sąd w pkt 255–262 zaskarżonego wyroku stwierdzenie, zgodnie z którym spółki te wiedziały, że biorą udział w jednolitym i ciągłym naruszeniu, które obejmowało nie tylko manipulację w dniu 19 marca 2007 r., lecz także rozmowy na temat możliwości powtórzenia tej manipulacji, które miały miejsce w dniach 19 i 27 marca 2007 r.
Podkreślają one, że zarzut ten, którego rozpatrzenie nie zależy całkowicie od rozpatrzenia zarzutu piątego, dotyczy wiedzy, jaką spółki te miały o jednolitym i ciągłym naruszeniu trwającym do dnia 27 marca 2007 r., niezależnie od tego, czy rozmowa na temat powtórzenia manipulacji w tym dniu służyła jednolitemu celowi wskazanemu przez Sąd.
Biorąc pod uwagę zasady mające zastosowanie do pojęcia „jednolitego i ciągłego naruszenia”, które zdaniem spółek HSBC zostały słusznie przypomniane w pkt 198, 260 i 261 zaskarżonego wyroku, wniosek Sądu, zgodnie z którym spółki te uczestniczyły w jednolitym i ciągłym naruszeniu trwającym do dnia 27 marca 2007 r., opiera się na założeniu, że samo powołanie się w dniu 27 marca 2007 r. na zamiar powtórzenia manipulacji stanowi, po pierwsze, naruszenie w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE, a po drugie, „konkretnie działanie pozytywne”, w rozumieniu orzecznictwa, na które powołuje się Sąd.
Tymczasem nigdzie w decyzji nie wskazano, że wszelkie rozmowy na temat „ewentualnego powtórzenia” manipulacji z dnia 19 marca 2007 r. należy uznać za zachowanie noszące znamiona naruszenia w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE.
W tym kontekście, zdaniem spółek HSBC, Sąd nie mógł dojść do wniosku, nie zastępując w sposób niezgodny z prawem uzasadnienia Komisji swoim własnym uzasadnieniem, że ich udział w jednolitym i ciągłym naruszeniu trwał aż do dnia 27 marca 2007 r., wyłącznie na podstawie odniesienia do perspektywy powtórzenia manipulacji, poczynionego w ramach spotkania, które odbyło się w tym dniu.
Ponadto wymiany informacji z dnia 27 marca 2007 r. dotyczących pozycji tradingowych również nie można uznać za „konkretne działania pozytywne” w rozumieniu orzecznictwa wywodzącego się z wyroku z dnia 10 listopada 2017 r., Icap i in./Komisja (
T‑180/15
,
EU:T:2017:795
, pkt
), które uzasadniałyby uznanie, że naruszenie trwało po dniu 19 marca 2007 r. Chociaż ta wymiana informacji miała miejsce w dniu 27 marca 2007 r., nie wywołała żadnych innych skutków niż te, które wynikają z manipulacji z dnia 19 marca 2007 r.
Wynika z tego, że wniosek zawarty w pkt 273 zaskarżonego wyroku, zgodnie z którym udział spółek HSBC w jednolitym i ciągłym naruszeniu można uwzględnić w odniesieniu do zachowań innych banków wpisujących się w ramy manipulacji z dnia 19 marca 2007 r. i jej ewentualnego powtórzenia, opiera się na naruszeniu prawa.
Ponadto wniosek ten opiera się na niedopuszczalnym w orzecznictwie Trybunału podziale i pominięciu wniosków zawartych w spornej decyzji, co samo w sobie stanowi naruszenie prawa.
Komisja uważa, że rozpatrzenie niniejszego zarzutu zależy w całości od rozpatrzenia zarzutu piątego i że niniejszy zarzut należy zatem oddalić z tych samych powodów.
Ocena Trybunału
W niniejszym zarzucie spółki HSBC krytykują ustalenia Sądu, poczynione w pkt 255–262 zaskarżonego wyroku, dotyczące rozmowy z dnia 27 marca 2007 r.
W replice uściślają, że zarzut ten nie dotyczy kwestii, czy rozmowa ta służyła jednolitemu celowi wskazanemu przez Sąd.
Należy jednak stwierdzić, że argumentacja przedstawiona przez spółki HSBC na poparcie tego zarzutu zmierza w istocie do wykazania, iż Sąd błędnie uznał, że rozmowa ta miała antykonkurencyjny cel.
W konsekwencji należy stwierdzić, że niniejszy zarzut jest niedopuszczalny z tych samych powodów, dla których uznano niedopuszczalność zarzutu piątego.
Wniosek w przedmiocie odwołania
Ponieważ zarzuty pierwszy i trzeci odwołania zostały uwzględnione, należy uchylić zaskarżony wyrok w zakresie, w jakim oddala on w pkt 2 sentencji skargę spółek HSBC zmierzającą do stwierdzenia nieważności art. 1 spornej decyzji oraz, tytułem żądania ewentualnego, art. 1 lit. b) tej decyzji. Zaskarżony wyrok zostaje jednak utrzymany w mocy w zakresie, w jakim stwierdza w pkt 1 tej sentencji nieważność art. 2 lit. b) rzeczonej decyzji.
W przedmiocie skargi wniesionej do Sądu
Zgodnie z art. 61 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w przypadku uchylenia orzeczenia Sądu Trybunał może wydać orzeczenie ostateczne w sprawie, jeśli stan postępowania na to pozwala.
Jak wynika z pkt 42 zaskarżonego wyroku, w ramach skargi spółki HSBC przedstawiły, po pierwsze, żądanie stwierdzenia nieważności art. 1 spornej decyzji oraz, tytułem ewentualnym, art. 1 lit. b) tej decyzji. Po drugie, spółki te przedstawiły żądanie stwierdzenia nieważności art. 2 lit. b) rzeczonej decyzji, jak również żądanie zmiany kwoty grzywny nałożonej w tym artykule.
Jeśli chodzi o żądanie stwierdzenia nieważności art. 1 spornej decyzji oraz, tytułem ewentualnym, art. 1 lit. b) tej decyzji, spółki HSBC podnoszą, jak streścił Sąd w pkt 48–51 zaskarżonego wyroku, pięć zarzutów dotyczących:
–
uznania naruszenia przez Komisję za naruszenie ze względu na cel (zarzut pierwszy);
–
przyjętej przez Komisję kwalifikacji naruszenia jako jednolitego i ciągłego naruszenia (zarzuty od drugiego do czwartego);
–
naruszenia domniemania niewinności, prawa do dobrej administracji i prawa do obrony (zarzut piąty).
Uwzględniając w szczególności okoliczność, że zarzuty te były przedmiotem kontradyktoryjnej debaty przed Sądem i że ich zbadanie nie wymaga zarządzenia żadnego dodatkowego środka organizacji postępowania lub środka dowodowego, Trybunał jest zdania, że stan postępowania w sprawie T‑105/17 pozwala na wydanie orzeczenia w przedmiocie tych zarzutów i że należy wydać orzeczenie ostateczne w sprawie (zob. podobnie wyrok z dnia 4 marca 2021 r., Komisja/Fútbol Club Barcelona,
C‑362/19 P
,
EU:C:2021:169
, pkt
).
W przedmiocie zarzutu pierwszego, dotyczącego uznania naruszenia za naruszenie ze względu na cel w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE
W przedmiocie części pierwszej zarzutu, w której kwestionuje się kwalifikację manipulacji w zakresie Euribor z dnia 19 marca 2007 r. jako ograniczenia konkurencji ze względu na cel
Z tych samych powodów co powody przedstawione w pkt 85–114 zaskarżonego wyroku, które Trybunał przyjmuje za swoje, a także mając na uwadze pkt 104–126 niniejszego wyroku, należy oddalić tę część pierwszą zarzutu.
W przedmiocie części drugiej zarzutu, dotyczącej kwalifikacji innych zachowań zarzucanych spółkom HSBC jako naruszenia ze względu na cel
Jak stwierdził Sąd w pkt 124 zaskarżonego wyroku, argumentację spółek HSBC można podzielić na dwa zarzuty szczegółowe, w zależności od tego, czy argumentacja ta dotyczy zasadności kwalifikacji rozmów przez Komisję jako ograniczenia ze względu na cel, które to rozmowy instytucja ta opisała, po pierwsze, jako wymianę informacji na temat uśrednionych cen, a po drugie, jako wymianę informacji dotyczących pozycji tradingowych.
–
W przedmiocie zarzutu szczegółowego podważającego zasadność kwalifikacji wymiany informacji na temat uśrednionych cen jako ograniczenia ze względu na cel
Spółki HSBC podważają zasadność kwalifikacji wymiany informacji na temat uśrednionych cen jako ograniczenia ze względu na cel, a mianowicie rozmów z dni 14 i 16 lutego 2007 r. Po pierwsze, ta wymiana informacji nie ogranicza konkurencji, ponieważ uśrednione ceny nie stanowią ceny lub składnika ceny pochodnej stopy procentowej. Po drugie, ta wymiana informacji pozwalała na zaproponowanie klientom korzystniejszych warunków. Sporna decyzja jest w tym względzie obarczona oczywistymi błędami w ocenie i brakiem uzasadnienia.
Komisja wnosi o oddalenie niniejszego zarzutu szczegółowego.
Jeśli chodzi o argumenty dotyczące braku ograniczenia konkurencji przez uśrednione ceny z uwagi na charakter tych cen, Trybunał przyjmuje za swoje uzasadnienie zawarte w pkt 139–148 zaskarżonego wyroku i uważa, że Komisja nie popełniła błędu, stwierdziwszy, że ta wymiana informacji służyła celowi polegającemu na ograniczeniu konkurencji.
Jeśli chodzi o argumentację opartą na rzekomo prokonkurencyjnym charakterze tej wymiany informacji, z pkt 139 i 140 niniejszego wyroku wynika, że uwzględnienie prokonkurencyjnych skutków danej praktyki nie ma na celu wykluczenia kwalifikacji jako „ograniczenia konkurencji” w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE. Skutki takie należy jednak należycie uwzględnić jako element kontekstu tej praktyki celem jej kwalifikacji jako „ograniczenia ze względu na cel” w zakresie, w jakim mogą one podważyć ogólną ocenę wystarczającego stopnia szkodliwości odnośnej praktyki o znamionach zmowy dla konkurencji.
Jednakże Trybunał orzekł, że uwzględnienie to zakłada, iż prokonkurencyjne skutki są nie tylko udowodnione i istotne, ale także właściwe dla danego porozumienia. Co więcej, samo istnienie takich skutków prokonkurencyjnych nie powinno jako takie prowadzić do wykluczenia kwalifikacji jako „ograniczenia ze względu na cel”. Przy założeniu, że owe prokonkurencyjne skutki są udowodnione, istotne i właściwe, skutki te muszą być wystarczająco ważne, tak że pozwalają na zaistnienie uzasadnionych wątpliwości co do wystarczająco szkodliwego dla konkurencji charakteru rozpatrywanego porozumienia i tym samym co do jego antykonkurencyjnego celu [wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in.,
C‑307/18
,
EU:C:2020:52
, pkt
–
].
W tym względzie należy zaznaczyć, że argumentacja spółek HSBC opiera się na twierdzeniu, iż w interesie klientów banku, który jest animatorem rynku, leży zmniejszenie niepewności co do poziomu „mid” rynku w celu zmniejszenia rozpiętości pomiędzy ceną kupna i sprzedaży. Ich zdaniem takie zmniejszenie niepewności umożliwia zatem traderom oferowanie tym klientom korzystniejszych cen.
Tymczasem, nawet przy założeniu, że twierdzenie to zostałoby wykazane, jest ono niewystarczające, aby rozsądnie podać w wątpliwość wystarczająco szkodliwy dla konkurencji charakter rozpatrywanej wymiany informacji.
Spółki HSBC same bowiem przyznają, że „mids” odzwierciedlają negocjacje dwustronne i prywatne między animatorami rynku i że wynikające stąd zmniejszenie niepewności co do uśrednionych cen pozwala zmniejszyć ryzyko, jakie traderzy podejmują ze względu na swoją działalność animatora rynku.
W motywie 395 spornej decyzji Komisja podkreśliła w tym względzie, że rozpatrywana wymiana informacji wykraczała znacznie poza wymianę publicznie dostępnych informacji i miała na celu zwiększenie przejrzystości między stronami, a tym samym znaczne zredukowanie niepewności związanej normalnie z rynkiem z korzyścią dla stron i ze szkodą dla innych podmiotów gospodarczych. Komisja uznała, że banki uczestniczące w kartelu ujawniły sobie w ten sposób nawzajem informacje dotyczące podstawowych aspektów ich strategii i ich zachowania na rynku, co znacznie zmniejszyło niepewność związaną z rynkiem, na którym zarządzanie ryzykiem i niepewnością stanowi jeden z kluczowych parametrów konkurencji.
Tymczasem, jak przypomniano w pkt 113 i 114 niniejszego wyroku, wymóg autonomii wynikający z art. 101 TFUE stoi rygorystycznie na przeszkodzie podejmowaniu wszelkich bezpośrednich lub pośrednich kontaktów między takimi podmiotami, które mogą albo wpłynąć na zachowanie rzeczywistego lub potencjalnego konkurenta na rynku, albo ujawnić takiemu konkurentowi informacje o podjętym lub planowanym przez zainteresowany podmiot zachowaniu na tym rynku, jeżeli celem lub skutkiem tych kontaktów jest powstanie warunków konkurencji, które nie odpowiadają normalnym warunkom konkurencji na właściwym rynku.
W związku z tym, zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 116 niniejszego wyroku, wymianę informacji mogącą wyeliminować niepewność zainteresowanych co do daty, zakresu i warunków dostosowania zachowania na rynku, którego dane przedsiębiorstwo miałoby dokonać, należy uznać za mającą cel antykonkurencyjny niezależnie od bezpośredniego wpływu na ceny uiszczane przez konsumentów końcowych.
W zakresie, w jakim Komisja stwierdziła, że wymiana informacji na temat uśrednionych cen znacząco zmniejszyła niepewność związaną z rynkiem, na którym zarządzanie ryzykiem i niepewnością stanowi jeden z kluczowych parametrów konkurencji, stwierdzenie to było wystarczające, aby uznać, że ta wymiana informacji pociągała za sobą ograniczenie konkurencji ze względu na cel w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE.
W tym kontekście argument spółek HSBC, zgodnie z którym ta wymiana informacji umożliwiła zaoferowanie korzystniejszych cen klientom zainteresowanych banków, nie pozwala rozsądnie wątpić w szkodliwy charakter tej wymiany dla konkurencji na właściwym rynku.
W świetle powyższych rozważań należy oddalić zarzut szczegółowy podważający zasadność kwalifikacji wymiany informacji na temat uśrednionych cen jako ograniczenia ze względu na cel.
–
W przedmiocie zarzutu szczegółowego podważającego zasadność kwalifikacji wymiany informacji na temat pozycji tradingowych jako ograniczenia ze względu na cel
Z tych samych powodów co powody przedstawione w pkt 162–164 zaskarżonego wyroku, a także mając na uwadze pkt 151 i 152 niniejszego wyroku, należy oddalić argumenty spółek HSBC dotyczące kwalifikacji, po pierwsze, rozmów z dni 13 i 28 lutego oraz z dnia 19 marca 2007 r., a po drugie, z dni 12 i 16 lutego 2007 r.
Ponieważ pkt 165–195 zaskarżonego wyroku nie zostały zakwestionowane w ramach niniejszego odwołania, należy uznać, że ocena Sądu dotycząca tego zarzutu szczegółowego uzyskała powagę rzeczy osądzonej.
W przedmiocie zarzutów od drugiego do czwartego, dotyczących przyjętej przez Komisję kwalifikacji naruszenia jako jednolitego i ciągłego naruszenia
Zarzuty od drugiego do czwartego należy zbadać w takiej samej kolejności jak kolejność przyjęta przez Sąd w zaskarżonym wyroku.
Zarzut drugi, w ramach którego spółki HSBC kwestionują istnienie „całościowego planu” mającego jednolity cel, należy oddalić z tych samych powodów, które zostały przedstawione w pkt 209–237 zaskarżonego wyroku, i mając na uwadze pkt 162–172 niniejszego wyroku.
Co się tyczy zarzutu czwartego, w ramach którego spółki HSBC kwestionują okoliczność, że wiedziały one o noszącym znamiona naruszenia zachowaniu pozostałych uczestników, należy – podobnie jak uczynił to Sąd w pkt 247 zaskarżonego wyroku – dokonać rozróżnienia pomiędzy, z jednej strony, manipulacją z dnia 19 marca 2007 r. i ewentualnością jej powtórzenia, a z drugiej strony, innymi zachowaniami uwzględnionymi przez Komisję w ramach jednolitego naruszenia.
W pierwszej kolejności argumenty spółek HSBC dotyczące manipulacji z dnia 19 marca 2007 r. i ewentualności jej powtórzenia należy oddalić z tych samych powodów, które zostały przedstawione w pkt 248–262 zaskarżonego wyroku, i mając na uwadze pkt 182–185 niniejszego wyroku.
W drugiej kolejności, ponieważ uzasadnienie zawarte w pkt 263–274 zaskarżonego wyroku nie zostało zakwestionowane w ramach niniejszego odwołania, należy uznać, że ocena Sądu dotycząca wiedzy spółek HSBC na temat udziału pozostałych banków w innych zachowaniach składających się na jednolite i ciągłe naruszenie uzyskała powagę rzeczy osądzonej.
Wreszcie w odniesieniu do zarzutu trzeciego, dotyczącego zamiaru uczestniczenia przez spółki HSBC w jednolitym i ciągłym naruszeniu, uzasadnienie zawarte w pkt 275–280 zaskarżonego wyroku nie zostało zakwestionowane w ramach niniejszego odwołania i w konsekwencji uzyskało powagę rzeczy osądzonej.
W przedmiocie zarzutu piątego, dotyczącego naruszenia domniemania niewinności, prawa do dobrej administracji i prawa do obrony
Argumentacja stron
Spółki HSBC twierdzą, że decyzja ugodowa przesądziła o odpowiedzialności HSBC i nieodwracalnie naruszyła przysługujące im prawo do bycia wysłuchanymi. W związku z tym spółki te uważają, że należy stwierdzić nieważność spornej decyzji ze względu na naruszenie, po pierwsze, domniemania niewinności, a po drugie, zasad dobrej administracji i poszanowania prawa do obrony. Powołują się one również na oświadczenia ówczesnego komisarza ds. konkurencji dotyczące wyników dochodzenia w zakresie EIRD przeprowadzonego przed wydaniem spornej decyzji. Podkreślają też, że nie miały możliwości przedstawienia uwag w przedmiocie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów skierowanego do stron, które uczestniczyły w postępowaniu ugodowym.
Komisja wnosi o oddalenie niniejszego zarzutu.
Ocena Trybunału
–
W przedmiocie naruszenia domniemania niewinności i prawa do obrony
Spółki HSBC podnoszą, że wydanie decyzji ugodowej w ramach postępowania hybrydowego doprowadziło do naruszenia domniemania niewinności, ponieważ decyzja ta przesądziła o ich odpowiedzialności i nieodwracalnie naruszyła przysługujące im prawo do bycia wysłuchanymi.
Jak przypomniano w pkt 90 niniejszego wyroku, w ramach kontroli poszanowania domniemania niewinności przez Komisję w kontekście postępowania hybrydowego zadaniem sądu Unii jest zbadanie decyzji kończącej postępowanie ugodowe i całego jej uzasadnienia w świetle szczególnych okoliczności, w jakich decyzja ta została wydana.
Zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 79 i 80 niniejszego wyroku należy zbadać, po pierwsze, czy w decyzji ugodowej Komisja zastosowała wystarczające redakcyjne środki ostrożności w celu uniknięcia przedwczesnego rozstrzygnięcia co do uczestnictwa spółek HBSC w kartelu, a z drugiej strony, czy odniesienia do tych spółek zawarte w tej decyzji były konieczne.
W pierwszej kolejności, co się tyczy redakcyjnych środków ostrożności, które Komisja była zobowiązana zastosować, decyzja ugodowa zawierała, jak zresztą Komisja wskazała w motywie 529 spornej decyzji, różne wyraźne zastrzeżenia w celu uniknięcia ustalenia jakiejkolwiek odpowiedzialności stron, które nie zawarły ugody, w szczególności spółek HSBC.
I tak w motywie 3 decyzji ugodowej Komisja wyjaśniła, że decyzja ta opiera się na okolicznościach faktycznych uznanych wyłącznie przez strony uczestniczące w postępowaniu ugodowym na tym etapie postępowania i że wspomniana decyzja nie ustala odpowiedzialności stron, które nie zawarły ugody, z tytułu uczestnictwa w naruszeniu prawa konkurencji Unii w rozpatrywanej sprawie. Takie wyjaśnienie zostało powtórzone w motywie 40 tej decyzji.
Podobnie w przypisie 4 do decyzji ugodowej Komisja zauważyła, że wskazane w tej decyzji zachowania stron, które nie zawarły ugody, zostały przywołane wyłącznie w celu ustalenia odpowiedzialności stron, które zawarły ugodę, za naruszenie art. 101 TFUE i art. 53 porozumienia EOG.
W świetle tych okoliczności należy uznać, że Komisja zastosowała wystarczające redakcyjne środki ostrożności, gdy zwróciła uwagę na fakt, że jej zadaniem nie było wypowiadanie się w przedmiocie uczestnictwa spółek HSBC w domniemanym kartelu.
W ten sposób Komisja uniknęła umyślnego czy definitywnego przesądzania o odpowiedzialności tych spółek. Podobnie, zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 80 niniejszego wyroku, Komisja powstrzymała się od wszelkiego, choćby potencjalnego, przesądzania o tej odpowiedzialności (zob. analogicznie wyrok z dnia 18 marca 2021 r., Pometon/Komisja,
C‑440/19 P
,
EU:C:2021:214
, pkt
).
W drugiej kolejności, jeśli chodzi o kwestię, czy odniesienia do spółek HSBC w decyzji ugodowej były niezbędne, należy przypomnieć, że w ramach postępowania hybrydowego prowadzącego do wydania kolejnych decyzji Komisja, która podlega w tym zakresie kontroli sądu Unii, powinna unikać podawania w tej decyzji dodatkowych informacji na temat uczestnictwa osoby trzeciej ponad informację która jest niezbędna do ustalenia odpowiedzialności adresatów tej decyzji (zob. podobnie wyrok z dnia 18 marca 2021 r., Pometon/Komisja,
C‑440/19 P
,
EU:C:2021:214
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
W tym względzie z motywów 3, 36, 37 i 40, a także z przypisu 4 do decyzji ugodowej wynika, że opis zdarzeń zawarty w tej decyzji ograniczył wzmianki o stronach, które nie zawarły ugody, do tego, co było ściśle niezbędne do prawidłowego zrozumienia stanu faktycznego sprawy.
Podobnie w ocenie prawnej nie poczyniono żadnego indywidualnego odniesienia do stron, które nie zawarły ugody, ujętych indywidualnie lub wspólnie. Ponadto, ze względu na redakcyjne środki ostrożności zastosowane przez Komisję, w decyzji ugodowej nie sformułowano żadnych wniosków w odniesieniu do tych stron.
Jak podkreśliła Komisja w motywie 533 spornej decyzji, w tym kontekście nieliczne odniesienia w decyzji ugodowej do uczestnictwa innych podmiotów niż strony ugody nie mogą prowadzić do żadnych wniosków w odniesieniu do stron, które nie zawarły ugody.
W tych okolicznościach należy stwierdzić, że odniesienia te były ściśle niezbędne do zrozumienia i ustalenia okoliczności faktycznych, w związku z czym są one zgodne z domniemaniem niewinności.
Stwierdzenia tego nie podważają argumenty spółek HSBC oparte na okoliczności, że w przypisie 4 do decyzji ugodowej Komisja zdefiniowała termin „strony” jako „wszystkie przedsiębiorstwa objęte postępowaniem” i że odniosła się ona, w szczególności w motywie 36 tej decyzji, w opisie spornych praktyk, do dwustronnych kontaktów między Barclays a spółkami HSBC.
Odniesienia do stron, które nie zawarły ugody, w tym do spółek HSBC, są bowiem nieliczne i – wbrew temu, co sugerują te spółki – nie pojawiają się w sekcji 5 decyzji ugodowej, zatytułowanej „Ocena prawna”. Ponadto, jak wynika z rozważań przedstawionych w szczególności w pkt 226 niniejszego wyroku, odniesienia te mają jedynie charakter opisowy i nie wiążą się z jakąkolwiek wyraźną lub dorozumianą oceną sytuacji prawnej tych spółek. W ramach postępowania hybrydowego, które doprowadziło do wydania kolejno dwóch decyzji, odniesienia te jawią się jako obiektywnie konieczne do ustalenia odpowiedzialności stron ugody.
Należy zatem oddalić argumenty spółek HSBC oparte na okoliczności, że decyzja ugodowa zawiera elementy, które doprowadziły do naruszenia domniemania niewinności.
Należy również oddalić argumenty oparte na okoliczności, że decyzja ta naruszyła prawo do obrony tych spółek, ponieważ jest bezsporne, że Komisja skierowała do nich pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, że miały one dostęp do akt sprawy i że mogły przedstawić swoje stanowisko przed wydaniem spornej decyzji.
–
W przedmiocie naruszenia prawa do dobrej administracji
W pierwszej kolejności spółki HSBC utrzymują, że publiczne oświadczenia ówczesnego komisarza ds. konkurencji złożone w latach 2012 i 2014 doprowadziły do naruszenia przez Komisję prawa do dobrej administracji.
W tym względzie należy przypomnieć, że instytucje, organy i jednostki organizacyjne Unii są zobowiązane do przestrzegania praw podstawowych zagwarantowanych w prawie Unii, wśród których znajduje się prawo do dobrej administracji, przewidziane w art. 41 karty. Ustęp 1 tego artykułu stanowi w szczególności, że każdy ma prawo do bezstronnego rozpatrzenia swojej sprawy przez instytucje, organy i jednostki organizacyjne Unii.
Wymóg bezstronności ma na celu zapewnienie równego traktowania leżącego u podstaw Unii. Wymóg ten w szczególności służy zapobieganiu sytuacjom potencjalnego konfliktu interesów po stronie urzędników i pracowników działających w imieniu instytucji, organów i jednostek organizacyjnych. Ze względu na fundamentalne znaczenie gwarancji niezależności i nieskazitelności, jeśli chodzi zarówno o wewnętrzne funkcjonowanie, jak i zewnętrzny wizerunek instytucji, organów i jednostek organizacyjnych Unii, wymóg bezstronności dotyczy każdej sytuacji, którą urzędnik mający zająć stanowisko w sprawie winien w rozsądny sposób postrzegać jako mogącą wywoływać u osób trzecich wrażenie, że może ona wpłynąć na jego niezależność w danej kwestii (wyrok z dnia 27 marca 2019 r., August Wolff i Remedia/Komisja,
C‑680/16 P
,
EU:C:2019:257
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
Jak przypomniano w pkt 77 niniejszego wyroku, na instytucjach, organach i jednostkach organizacyjnych Unii spoczywa obowiązek zastosowania się do dwóch elementów składowych wymogu bezstronności, którymi są, po pierwsze, bezstronność subiektywna, na mocy której żaden z członków zainteresowanej instytucji nie może okazywać stronniczości lub osobistych uprzedzeń, oraz po drugie, bezstronność obiektywna, zgodnie z którą instytucja ta musi zapewnić wystarczające gwarancje, aby wykluczyć wszelkie uzasadnione wątpliwości co do ewentualnych uprzedzeń.
Ponieważ spółki HSBC podważają publiczne oświadczenia ówczesnego komisarza ds. konkurencji, należy stwierdzić, że ich zastrzeżenie dotyczy głównie pierwszego elementu zasady bezstronności.
W tym względzie należy dokonać rozróżnienia pomiędzy oświadczeniami złożonymi w 2012 r., które miały miejsce przed wydaniem decyzji ugodowej, a oświadczeniami złożonymi w 2014 r., które miały miejsce po wydaniu tej decyzji.
Co się tyczy, po pierwsze, oświadczeń złożonych w 2012 r., należy stwierdzić, że oświadczenia te były ogólne, wobec czego nie można ich uznać za wyraz stronniczości lub przesądzenia o winie ze strony ówczesnego komisarza ds. konkurencji wobec spółek HSBC.
Co się tyczy, po drugie, oświadczeń złożonych w 2014 r., spółki HSBC podnoszą, że ówczesny komisarz ds. konkurencji wypowiedział się publicznie i dał do zrozumienia, że doszedł już do pewnych wniosków przed zakończeniem dochodzenia.
Prawdą jest, że niektóre z tych oświadczeń dają świadectwo językowi, który nie odpowiada ostrożności, jakiej można by oczekiwać od członka ds. konkurencji Komisji w ramach toczącego się postępowania. Jednakże oświadczenia te nie mogą budzić wątpliwości co do bezstronności, z jaką Komisja prowadziła dochodzenie w sprawie omawianego naruszenia. W związku z tym wspomniane oświadczenia nie podważają same w sobie zgodności z prawem spornej decyzji wydanej przez kolegium członków Komisji.
Z oświadczeń tych wynika bowiem, że ówczesny komisarz ds. konkurencji ograniczył się do poinformowania opinii publicznej o toczącym się dochodzeniu i wskazał, że sprawa ta jest kontynuowana po wydaniu decyzji ugodowej. W tym kontekście wspomniane oświadczenia nie ujawniły informacji, których nie zawarto w tej decyzji. Okoliczność, że oświadczenia te wskazywały, iż Komisja przygotowywała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów w stosunku do stron, które nie zawarły ugody, nie pozwala stwierdzić, zważywszy na tymczasowy charakter tego dokumentu, że Komisja doszła do wniosku co do ich odpowiedzialności przed zakończeniem dochodzenia. Nie może on także sugerować istnienia po stronie tego komisarza stronniczości lub przesądzenia o winie w odniesieniu do spółek HSBC.
Wreszcie należy oddalić argument spółek HSBC, zgodnie z którym Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich stwierdził, że publiczne oświadczenia ówczesnego komisarza ds. konkurencji, o których mowa w pkt 234 niniejszego wyroku, stanowiły przejaw niewłaściwego administrowania.
Należy bowiem przypomnieć, że wnioski Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich w kwestii istnienia „aktu niewłaściwego administrowania” nie wiążą sądu Unii i mogą stanowić jedynie wskazówkę, że dana instytucja naruszyła zasadę dobrej administracji. Postępowanie przed Europejskim Rzecznikiem Praw Obywatelskich, który nie jest uprawniony do wydawania wiążących decyzji, stanowi bowiem dla obywateli Unii alternatywną, wobec skargi do sądu Unii, drogę pozasądową, która odpowiada szczególnym kryteriom i niekoniecznie ma ten sam cel co skarga sądowa (zob. podobnie wyrok z dnia 25 października 2007 r., Komninou i in./Komisja,
C‑167/06 P
, niepublikowany,
EU:C:2007:633
, pkt
).
Tymczasem, biorąc pod uwagę względy zawarte w pkt 240–243 niniejszego wyroku, wnioski Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczące oświadczeń publicznych, o których mowa w pkt 234 tego wyroku, nie mogą same w sobie lub oceniane łącznie z innymi elementami akt sprawy wykazać istnienia naruszenia prawa do dobrej administracji.
W świetle powyższego należy oddalić argumenty spółek HSBC oparte na naruszeniu prawa do dobrej administracji, a w konsekwencji oddalić zarzut piąty.
Wniosek w przedmiocie skargi wniesionej do Sądu
Skarga spółek HSBC w zakresie, w jakim zmierza do stwierdzenia nieważności art. 1 spornej decyzji oraz, tytułem żądania ewentualnego, art. 1 lit. b) tej decyzji, zostaje oddalona.
W przedmiocie kosztów
Zgodnie z art. 184 § 2 regulaminu postępowania, jeżeli odwołanie jest zasadne i Trybunał wydaje orzeczenie kończące postępowanie w sprawie, rozstrzyga on również o kosztach.
Zgodnie z art. 138 § 1 tego regulaminu, mającym zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 184 § 1 tego regulaminu, kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Artykuł 138 § 3 wspomnianego regulaminu uściśla, że w razie częściowego tylko uwzględnienia żądań każdej ze stron każda z nich pokrywa własne koszty.
W niniejszej sprawie spółki HSBC wniosły o obciążenie Komisji kosztami związanymi z postępowaniem w pierwszej instancji i postępowaniem odwoławczym, przy czym Komisja przegrała sprawę na etapie postępowania odwoławczego, a także częściowo w pierwszej instancji. Spółki HSBC częściowo przegrały sprawę w pierwszej instancji.
W tych okolicznościach należy obciążyć Komisję kosztami związanymi z postępowaniem odwoławczym. Jeżeli chodzi o koszty postępowania przed Sądem, każda ze stron pokryje własne koszty.
Ponadto zgodnie z przepisami art. 140 § 3 w związku z art. 184 § 1 regulaminu postępowania Trybunał może zdecydować, że interwenient pokryje własne koszty.
Spółki Crédit agricole i spółki JP Morgan Chase, występujące w charakterze interwenientów w postępowaniu odwoławczym, pokryją własne koszty.

Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:

1)
Wyrok Sądu Unii Europejskiej z dnia 24 września 2019 r., HSBC Holdings i in./Komisja (
T‑105/17
,
EU:T:2019:675
), zostaje uchylony w zakresie, w jakim w pkt 2 sentencji oddala skargę wniesioną w sprawie T‑105/17 przez HSBC Holdings plc, HSBC Bank plc i HSBC France, obecnie HSBC Continental Europe, zmierzającą do stwierdzenia nieważności art. 1 decyzji Komisji C(2016) 8530 final z dnia 7 grudnia 2016 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 101 TFUE i art. 53 porozumienia EOG (sprawa AT.39914 – Euro Interest Rate Derivatives), a tytułem żądania ewentualnego, art. 1 lit. b) tej decyzji.

2)
Skarga wniesiona w sprawie T‑105/17 przez HSBC Holdings plc, HSBC Bank plc i HSBC France, obecnie HSBC Continental Europe, zmierzająca do stwierdzenia nieważności art. 1 decyzji C(2016) 8530 final, a tytułem żądania ewentualnego, art. 1 lit. b) tej decyzji, zostaje oddalona.

3)
Komisja Europejska pokrywa własne koszty oraz koszty poniesione przez HSBC Holdings plc, HSBC Bank plc i HSBC Continental Europe, dawniej HSBC France, związane z postępowaniem odwoławczym, jak również własne koszty związane z postępowaniem w pierwszej instancji.

4)
HSBC Holdings plc, HSBC Bank plc i HSBC Continental Europe, dawniej HSBC France, pokrywają własne koszty związane z postępowaniem w pierwszej instancji.

5)
Crédit agricole SA i Crédit agricole Corporate and Investment Bank pokrywają własne koszty związane z postępowaniem odwoławczym.

6)
JP Morgan Chase & Co. i JP Morgan Chase Bank, National Association pokrywają własne koszty związane z postępowaniem odwoławczym.

Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: angielski.