CELEX: 62020CJ0331
Αίτηση αναιρέσεως
Κρατικές ενισχύσεις
Άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ
Απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που αφορά αποζημιώσεις καταβληθείσες στους αερολιμένες της Σαρδηνίας για υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας
Ύπαρξη παράνομων κρατικών ενισχύσεων που δεν συνάδουν με την εσωτερική αγορά, τις οποίες χορήγησε η Ιταλική Δημοκρατία σε αεροπορικές εταιρίες μέσω φορέων εκμεταλλεύσεως αερολιμένων
Έννοια της “κρατικής ενίσχυσης”
Απόδειξη της ύπαρξης πλεονεκτήματος
Καθορισμός του ύψους του
Αρχή του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς
Δυνατότητα εφαρμογής και εφαρμογή
Κριτήριο του ιδιώτη αγοραστή αγαθών ή υπηρεσιών
Προϋποθέσεις
Βάρος αποδείξεως

Με τις αιτήσεις αναιρέσεως που υπέβαλαν, η Volotea SA και η easyJet Airline Co. Ltd (στο εξής: easyJet) ζητούν, αντιστοίχως, την αναίρεση των αποφάσεων του Γενικού Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 13ης Μαΐου 2020, Volotea κατά Επιτροπής (
T‑607/17
, στο εξής: απόφαση T‑607/17,
EU:T:2020:180
), και της 13ης Μαΐου 2020, easyJet Airline κατά Επιτροπής (
T‑8/18
, στο εξής: απόφαση T‑8/18,
EU:T:2020:182
) (στο εξής από κοινού: αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις), με τις οποίες το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε, αντιστοίχως, την προσφυγή της Volotea και την προσφυγή της easyJet με αίτημα την ακύρωση της αποφάσεως (ΕΕ) 2017/1861 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, της 29ης Ιουλίου 2016, σχετικά με την κρατική ενίσχυση SA 33983 (2013/C) (πρώην 2012/NN) (πρώην 2011/N) – Ιταλία – Αποζημίωση των αερολιμένων της Σαρδηνίας για υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας (ΥΓΟΣ) (
ΕΕ 2017, L 268, σ. 1
, στο εξής: επίδικη απόφαση).
Το ιστορικό των διαφορών
Το ιστορικό των διαφορών, όπως εκτίθεται στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις και στην επίδικη απόφαση, μπορεί να συνοψισθεί για τους σκοπούς της παρούσας αποφάσεως ως εξής.
Τα επίμαχα μέτρα
Στη Σαρδηνία (Ιταλία) υπήρχαν πέντε αερολιμένες το 2010, μεταξύ των οποίων οι αερολιμένες του Cagliari-Elmas (Ιταλία) και της Olbia (Ιταλία).
Tον αερολιμένα του Cagliari-Elmas εκμεταλλεύεται η So.G.Aer SpA (στο εξής: Sogaer), εταιρία της οποίας το κεφάλαιο κατείχε σε ποσοστό άνω του 90 %, κατά την περίοδο από το 2010 έως το 2013 (στο εξής: περίοδος 2010/2013), το Εμπορικό Επιμελητήριο του Cagliari, που είναι δημόσιος φορέας μη υποκείμενος στον έλεγχο της Regione autonoma della Sardegna (Αυτόνομης Περιφέρειας της Σαρδηνίας, Ιταλία) (στο εξής: Αυτόνομη Περιφέρεια). Τον δε αερολιμένα της Olbia εκμεταλλευόταν, κατά την ίδια περίοδο, η Geasar SpA, εταιρία της οποίας το κεφάλαιο κατείχε σε ποσοστό περίπου 80 % ιδιωτική εταιρία, η Meridiana SpA.
Ο νόμος 10/2010
Στις 13 Απριλίου 2010 η Αυτόνομη Περιφέρεια εξέδωσε τον legge regionale n. 10 – Misure per lo sviluppo del trasporto aereo (περιφερειακό νόμο 10 – μέτρα για την ανάπτυξη των αερομεταφορών) (
Bollettino ufficiale della Regione autonoma della Sardegna
, αριθ. 12, της 16ης Απριλίου 2010, στο εξής: νόμος 10/2010), του οποίου το άρθρο 3 έχει ως εξής:
«1.   Εγκρίνονται δαπάνες ύψους 19700000 [ευρώ] για το 2010 και 24500000 [ευρώ] για καθένα από τα έτη 2011 έως 2013 για τη χρηματοδότηση των αερολιμένων της νήσου με σκοπό την ενίσχυση και την ανάπτυξη των αεροπορικών μεταφορών ως υπηρεσίας γενικού οικονομικού συμφέροντος, συμπεριλαμβανομένης της μειώσεως του εποχικού χαρακτήρα των αεροπορικών δρομολογίων, σύμφωνα με την ανακοίνωση 2005/C 312/01 της Επιτροπής, [της 9ης Δεκεμβρίου 2005,] σχετικά με τις κοινοτικές κατευθυντήριες γραμμές για τη χρηματοδότηση των αερολιμένων και τις κρατικές ενισχύσεις σε αεροπορικές εταιρίες για την έναρξη νέων γραμμών με αναχώρηση από περιφερειακούς αερολιμένες [(
ΕΕ 2005, C 312, σ. 1
)].
2.   Τα κριτήρια, η φύση και η διάρκεια της προσφοράς μεταφορών, καθώς και οι οδηγίες για την κατάρτιση των σχεδίων δραστηριοτήτων εκ μέρους των εταιριών διαχειρίσεως αερολιμένων […] καθορίζονται με απόφαση του περιφερειακού συμβουλίου […]
3.   Η απόφαση που μνημονεύεται στην παράγραφο 2 και τα σχέδια δραστηριοτήτων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που έχουν ήδη καθορισθεί από τις εταιρίες διαχειρίσεως αερολιμένων κατά την ημερομηνία ενάρξεως ισχύος του παρόντος νόμου, συνοδευόμενα από τις αντίστοιχες πράξεις και συμβάσεις, χρηματοδοτούνται εφόσον καταρτίζονται σύμφωνα με τα κριτήρια, τη φύση, τη διάρκεια της προσφοράς μεταφορών και τις οδηγίες της παραγράφου 2 και υποβάλλονται προηγουμένως στην αρμόδια επιτροπή προς έκδοση δεσμευτικής γνωμοδοτήσεως.»
Οι εκτελεστικές πράξεις του άρθρου 3 του νόμου 10/2010
Η εκτελεστική αρχή της Αυτόνομης Περιφέρειας εξέδωσε διάφορες πράξεις για την εφαρμογή των μέτρων που προβλέπει το άρθρο 3 του νόμου 10/2010, μεταξύ άλλων, την deliberazione della Giunta regionale n. 29/36 (απόφαση 29/36 του περιφερειακού συμβουλίου), της 29ης Ιουλίου 2010, την deliberazione della Giunta regionale n. 43/37 (απόφαση 43/37 του περιφερειακού συμβουλίου), της 6ης Δεκεμβρίου 2010 (στο εξής: απόφαση 43/37), και την deliberazione della Giunta regionale n. 52/117 (απόφαση 52/117 του περιφερειακού συμβουλίου), της 23ης Δεκεμβρίου 2011 (στο εξής: απόφαση 52/117) (στο εξής, από κοινού με το άρθρο 3 του νόμου 10/2010: επίμαχα μέτρα).
Οι εκτελεστικές αυτές πράξεις καθόρισαν τρία είδη δραστηριοτήτων για τις οποίες μπορούσε να χορηγηθεί χρηματοδότηση στους φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων από την Αυτόνομη Περιφέρεια για την περίοδο 2010/2013, ήτοι:
–
«αύξηση της αεροπορικής κίνησης από τις αεροπορικές εταιρίες» (δραστηριότητα 1), δραστηριότητα οριζόμενη ως η χάραξη εμπορικών στρατηγικών και η παροχή υπηρεσιών αεροπορικών μεταφορών που αποσκοπούν και συνίστανται στην επέκταση των τουριστικών ροών σε όλη τη διάρκεια του έτους, στην αύξηση του αριθμού των αεροπορικών δρομολογίων, στην αύξηση της συχνότητας των πτήσεων και στην ενίσχυση των δυνατοτήτων υποδοχής και μεταφοράς επιβατών·
–
«προώθηση της [νήσου] Σαρδηνίας ως τουριστικού προορισμού από τις αεροπορικές εταιρίες» (δραστηριότητα 2), δραστηριότητα οριζόμενη ως περιλαμβάνουσα την παροχή υπηρεσιών μάρκετινγκ και διαφήμισης με σκοπό την αύξηση του αριθμού επιβατών και την προβολή της ζώνης επιρροής των αερολιμένων της νήσου·
–
«άλλες δραστηριότητες προωθήσεως τις οποίες αναθέτουν οι φορείς εκμεταλλεύσεως αερολιμένων σε τρίτους παρόχους υπηρεσιών πλην των αεροπορικών εταιριών για λογαριασμό της [Αυτόνομης] Περιφέρειας» (δραστηριότητα 3).
Επιπλέον, η απόφαση 29/36 του περιφερειακού συμβουλίου, που μνημονεύεται στη σκέψη 6 της παρούσας αποφάσεως, διευκρίνισε, μεταξύ άλλων, ότι οι γενικοί σκοποί των προβλεπόμενων στο άρθρο 3 του νόμου 10/2010 μέτρων ήταν η ενίσχυση της οικονομικής, κοινωνικής και εδαφικής συνοχής της νήσου της Σαρδηνίας καθώς και η ανάπτυξη της τοπικής οικονομίας, του τουρισμού και του πολιτισμού της. Οι γενικοί αυτοί σκοποί έπρεπε να επιτευχθούν και να συγκεκριμενοποιηθούν στην πράξη μέσω ενδιάμεσων στόχων που συνίσταντο στην ανάπτυξη και ενίσχυση των αεροπορικών μεταφορών από και προς τους διάφορους αερολιμένες της νήσου, ιδίως με την αύξηση της συχνότητας και των δυνατοτήτων πτήσεων κατά τις ενδιάμεσες περιόδους και τη χειμερινή περίοδο καθώς και με την έναρξη νέων αεροπορικών δρομολογίων.
Τέλος, η απόφαση αυτή καθόρισε τα κριτήρια, τη φύση και τη διάρκεια των μεταφορικών υπηρεσιών για τις οποίες ήταν δυνατή η χορήγηση χρηματοδότησης για την περίοδο 2010/2013 καθώς και τις κατευθυντήριες γραμμές όσον αφορά τα σχέδια δραστηριοτήτων των οποίων η κατάρτιση από τους δημόσιους ή ιδιωτικούς φορείς που εκμεταλλεύονταν τους διάφορους αερολιμένες της νήσου (στο εξής: φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων), και εν συνεχεία η έγκριση από την Αυτόνομη Περιφέρεια, αποτελούσαν προϋπόθεση για τη χορήγηση της χρηματοδότησης. Τα δε σχέδια δραστηριοτήτων αυτά καθαυτά θα εκτελούνταν μέσω συμβάσεων καταρτιζόμενων μεταξύ των εν λόγω φορέων εκμεταλλεύσεως αερολιμένων και των αεροπορικών εταιριών.
Ειδικότερα, από την εν λόγω απόφαση προκύπτει ότι, όσον αφορά την αύξηση της αεροπορικής κίνησης από τις αεροπορικές εταιρίες (δραστηριότητα 1), τα εν λόγω σχέδια δραστηριοτήτων έπρεπε να προσδιορίζουν εθνικές ή διεθνείς γραμμές στρατηγικού ενδιαφέροντος και να ορίζουν τους εφικτούς, κατά την άποψη εκάστου φορέα εκμεταλλεύσεως αερολιμένα, ετήσιους στόχους όσον αφορά τη συχνότητα των πτήσεων που θα πραγματοποιούνταν, τον αριθμό των επιβατών που θα μεταφέρονταν και τις νέες αεροπορικές συνδέσεις. Επιπλέον, όσον αφορά την προώθηση της νήσου Σαρδηνίας ως τουριστικού προορισμού από τις αεροπορικές εταιρίες (δραστηριότητα 2), τα ίδια σχέδια δραστηριοτήτων έπρεπε να καθορίζουν τις ειδικές υπηρεσίες μάρκετινγκ και διαφήμισης που θα παρέχονταν με σκοπό την αύξηση του αριθμού των μεταφερόμενων επιβατών και την προβολή της ζώνης επιρροής του οικείου αερολιμένα. Στις δύο αυτές περιπτώσεις, τα επίμαχα σχέδια δραστηριοτήτων έπρεπε να τεκμηριώνονται με οικονομικές και χρηματοοικονομικές προβλέψεις για τις προοπτικές αποδοτικότητας των υπηρεσιών που θα παρέχονταν.
Εξάλλου, από τις αποφάσεις 43/37 και 52/117 προκύπτει ότι, μετά την έγκριση των επίμαχων σχεδίων δραστηριοτήτων, η Αυτόνομη Περιφέρεια έπρεπε να κατανείμει τα δημόσια κονδύλια του άρθρου 3 του νόμου 10/2010 καθορίζοντας το ποσό της χρηματοδοτήσεως που θα χορηγούνταν, από τον προϋπολογισμό της, σε καθέναν από τους φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων που είχαν ζητήσει χρηματοδότηση.
Συναφώς, οι αποφάσεις αυτές προέβλεπαν, ειδικότερα, ότι οι χρηματοδοτήσεις που θα χορηγούνταν σε κάθε ενδιαφερόμενο φορέα εκμεταλλεύσεως αερολιμένα θα κάλυπταν τη διαφορά μεταξύ, αφενός, του κόστους που οι διάφορες επιλεγείσες από τον εν λόγω φορέα αεροπορικές εταιρίες για την εκτέλεση του σχεδίου δραστηριοτήτων του θα έπρεπε να επωμιστούν για την εκπλήρωση των υποχρεώσεών τους έναντι του φορέα αυτού, οι οποίες ορίζονταν στη μεταξύ τους σύμβαση, και, αφετέρου, των εσόδων καθεμιάς από τις αεροπορικές αυτές εταιρίες από την πώληση εισιτηρίων στους επιβάτες της. Επιπλέον, οι χρηματοδοτήσεις αυτές έπρεπε να χορηγηθούν σε τρεις δόσεις, η πρώτη ως προκαταβολή, η δεύτερη ως ενδιάμεση πληρωμή και η τρίτη ως εναπομένον υπόλοιπο του οποίου η καταβολή μπορούσε να πραγματοποιηθεί μόνον κατόπιν ελέγχου των παρασχεθεισών υπηρεσιών, των επιτευχθέντων αποτελεσμάτων και των πραγματοποιηθεισών δαπανών. Τέλος, προβλεπόταν ότι η Αυτόνομη Περιφέρεια και οι φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων θα διασφάλιζαν, στο πλαίσιο των αντίστοιχων αρμοδιοτήτων τους, τόσο τον έλεγχο των παροχών αυτών όσο και την παρακολούθηση των επιδόσεων των αεροπορικών εταιριών που τις παρείχαν. Ο έλεγχος και η παρακολούθηση αυτή ενδέχετο να καταλήξουν, μεταξύ άλλων, στην επιβολή κυρώσεων, σε περίπτωση μη τηρήσεως των διαφόρων ετήσιων στόχων που έπρεπε να επιτύχουν οι αεροπορικές εταιρίες που είχαν συνάψει συμβάσεις με τους φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων για την παροχή υπηρεσιών αεροπορικών μεταφορών, μάρκετινγκ ή διαφήμισης, καθώς και στην ανάκτηση κάθε καταβληθείσας στις εν λόγω αεροπορικές εταιρίες αποζημιώσεως που θα υπερέβαινε τα συμφωνηθέντα, λαμβανομένων υπόψη των δαπανών στις οποίες αυτές είχαν πράγματι υποβληθεί.
Η εφαρμογή των επίμαχων μέτρων όσον αφορά τη Volotea και την easyJet
Οι φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων που ζήτησαν να επωφεληθούν από τον προβλεπόμενο με τα επίμαχα μέτρα μηχανισμό, μεταξύ των οποίων ήταν η Sogaer όσον αφορά τον αερολιμένα του Cagliari-Elmas και η Geasar όσον αφορά τον αερολιμένα της Olbia, έθεσαν σε εφαρμογή τον μηχανισμό αυτό συνάπτοντας μια σειρά συμβάσεων με ευρύ φάσμα αεροπορικών εταιριών το οποίο περιλάμβανε τόσο τις λεγόμενες «κλασικές» εταιρίες όσο και τις λεγόμενες εταιρίες «χαμηλού κόστους» και «charter», μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται η Volotea και η easyJet.
–
Η κατάσταση της Volotea
Η Volotea είναι αεροπορική εταιρία εγκατεστημένη στην Ισπανία και εκμεταλλεύεται δίκτυο δρομολογίων μικρών αποστάσεων από και προς ένα σύνολο αερολιμένων ευρισκόμενων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται οι αερολιμένες του Cagliari-Elmas και της Olbia.
Η Volotea, απαντώντας σε πρόσκληση εκδήλωσης ενδιαφέροντος που είχε δημοσιεύσει η Geasar ως φορέας εκμεταλλεύσεως του αερολιμένα της Olbia, υπέβαλε ένα σχέδιο εκμετάλλευσης και ανάπτυξης αεροπορικών συνδέσεων από και προς τον αερολιμένα αυτό καθώς και ένα πρόγραμμα παροχής υπηρεσιών μάρκετινγκ και διαφήμισης.
Η Geasar, αφού εξέτασε το εν λόγω επιχειρηματικό σχέδιο και το πρόγραμμα αυτό, υπέβαλε στην Αυτόνομη Περιφέρεια σχέδια δραστηριοτήτων για το έτος 2010 και για την περίοδο 2011/2013, συνοδευόμενα από τις αντίστοιχες αιτήσεις χρηματοδοτήσεως. Με τις αποφάσεις 43/37 και 52/117, η Αυτόνομη Περιφέρεια ενέκρινε τα εν λόγω σχέδια δραστηριοτήτων και καθόρισε τα χορηγούμενα στην Geasar ποσά για το έτος 2010 και για την εν λόγω περίοδο.
Στις 4 Απριλίου 2012 και στις 31 Μαρτίου 2013 η Geasar και η Volotea συνήψαν δύο συμβάσεις με αντικείμενο την εκ μέρους της δεύτερης εκμετάλλευση αεροπορικών δρομολογίων με προορισμό το Bordeaux (Γαλλία), τη Γένοβα (Ιταλία), τη Νάντη (Γαλλία), το Παλέρμο (Ιταλία) και τη Βενετία (Ιταλία) καθώς και την παροχή υπηρεσιών μάρκετινγκ και διαφήμισης για τη δημιουργία νέων αεροπορικών δρομολογίων και την αύξηση των δυνατοτήτων υποδοχής και μεταφοράς επιβατών.
Εξάλλου, η Volotea, απαντώντας σε ανακοίνωση που είχε δημοσιεύσει η Sogaer ως φορέας εκμεταλλεύσεως του αερολιμένα του Cagliari-Elmas, υπέβαλε ένα σχέδιο εκμετάλλευσης και ανάπτυξης αεροπορικών γραμμών από και προς τον αερολιμένα αυτό καθώς και ένα πρόγραμμα παροχής υπηρεσιών μάρκετινγκ και διαφήμισης.
Η Sogaer, αφού εξέτασε το εν λόγω επιχειρηματικό σχέδιο και το πρόγραμμα αυτό, υπέβαλε στην Αυτόνομη Περιφέρεια σχέδια δραστηριοτήτων για το έτος 2010 και για την περίοδο 2011/2013, συνοδευόμενα από τις αντίστοιχες αιτήσεις χρηματοδοτήσεως. Με τις αποφάσεις 43/37 και 52/117, η Αυτόνομη Περιφέρεια ενέκρινε τα εν λόγω σχέδια δραστηριοτήτων και καθόρισε το ύψος των χορηγούμενων στη Sogaer χρηματοδοτήσεων για το έτος 2010 και για την εν λόγω περίοδο.
Στις 26 Φεβρουαρίου 2012 η Sogaer και η Volotea συνήψαν σύμβαση παροχής υπηρεσιών μάρκετινγκ για τη δημιουργία νέων αεροπορικών γραμμών και την αύξηση των δυνατοτήτων υποδοχής και μεταφοράς επιβατών.
–
Η κατάσταση της easyJet
Η easyJet είναι αεροπορική εταιρία εγκατεστημένη στο Ηνωμένο Βασίλειο και εκμεταλλεύεται δίκτυο δρομολογίων μικρών αποστάσεων από και προς αερολιμένες της Ένωσης, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται οι αερολιμένες του Cagliari-Elmas και της Olbia.
Η easyJet, απαντώντας σε πρόσκληση εκδήλωσης ενδιαφέροντος που είχε δημοσιεύσει η Geasar ως φορέας εκμεταλλεύσεως του αερολιμένα της Olbia, υπέβαλε ένα σχέδιο εκμετάλλευσης και ανάπτυξης αεροπορικών συνδέσεων από και προς τον αερολιμένα αυτό καθώς και ένα πρόγραμμα παροχής υπηρεσιών μάρκετινγκ και διαφήμισης.
Κατόπιν εξετάσεως του ως άνω επιχειρηματικού σχεδίου και του ως άνω προγράμματος, υποβολής εν συνεχεία, από την Geasar, των σχεδίων δραστηριοτήτων που μνημονεύονται στη σκέψη 16 της παρούσας αποφάσεως και, τέλος, εγκρίσεώς τους από την Αυτόνομη Περιφέρεια, η Geasar και η easyJet συνήψαν τρεις συμβάσεις δυνάμει των οποίων η δεύτερη ανέλαβε την υποχρέωση, αφενός, να διατηρεί ή να εξασφαλίζει απευθείας συνδέσεις (point-to-point) μεταξύ της Olbia και των αερολιμένων της Βασιλείας (Ελβετία), του Βερολίνου-Schönefeld (Γερμανία), του Μπρίστολ (Ηνωμένο Βασίλειο), της Γενεύης (Ελβετία), του Λονδίνου Gatwick (Ηνωμένο Βασίλειο), της Λιόν (Γαλλία), της Μαδρίτης-Barajas (Ισπανία), του Μιλάνου Malpensa (Ιταλία) και του Παρισιού-Orly (Γαλλία), και να επιτύχει τους στόχους που αφορούν τη μεταφορά επιβατών και, αφετέρου, να υλοποιήσει ένα πρόγραμμα παροχής υπηρεσιών μάρκετινγκ και διαφήμισης. Η πρώτη από τις ως άνω συμβάσεις, που υπογράφηκε στις 17 Μαρτίου 2011, κάλυπτε τη χρονική περίοδο μεταξύ 28ης Μαρτίου 2010 και 27ης Μαρτίου 2011. Η δεύτερη σύμβαση, που υπογράφηκε στις 25 Ιανουαρίου 2012, κάλυπτε τη χρονική περίοδο από τις 27 Μαρτίου 2011 έως τις 30 Μαρτίου 2013. Η τρίτη, που υπογράφηκε την 1η Μαρτίου 2013, κάλυπτε την περίοδο από τις 27 Μαρτίου 2013 έως τις 30 Μαρτίου 2014.
Εξάλλου, η easyJet, απαντώντας σε ανακοίνωση που είχε δημοσιεύσει η Sogaer ως φορέας εκμεταλλεύσεως του αερολιμένα του Cagliari-Elmas, υπέβαλε ένα σχέδιο εκμετάλλευσης και ανάπτυξης αεροπορικών γραμμών από και προς τον αερολιμένα αυτό καθώς και ένα πρόγραμμα παροχής υπηρεσιών μάρκετινγκ και διαφήμισης.
Κατόπιν εξετάσεως του ως άνω επιχειρηματικού σχεδίου και του ως άνω προγράμματος, υποβολής εν συνεχεία, από τη Sogaer, των σχεδίων δραστηριοτήτων που μνημονεύονται στη σκέψη 19 της παρούσας αποφάσεως και, τέλος, εγκρίσεώς τους από την Αυτόνομη Περιφέρεια, η Sogaer και η easyJet συνήψαν σύμβαση καλύπτουσα τη χρονική περίοδο από τις 29 Μαρτίου 2010 έως τις 28 Μαρτίου 2013, δυνάμει της οποίας η easyJet αναλάμβανε την υποχρέωση, αφενός, να διατηρεί ή να εξασφαλίζει απευθείας πτήσεις (point-to-point) μεταξύ του αερολιμένα Cagliari-Elmas και της Βασιλείας, του Βερολίνου-Schönefeld, της Γενεύης και του Λονδίνου-Stansted (Ηνωμένο Βασίλειο) και να επιτύχει τους στόχους που αφορούν τη μεταφορά επιβατών και, αφετέρου, να παρέχει υπηρεσίες μάρκετινγκ και διαφήμισης.
Η επίδικη απόφαση
Στις 30 Νοεμβρίου 2011 η Ιταλική Δημοκρατία κοινοποίησε τον νόμο 10/2010 στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, σύμφωνα με το άρθρο 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ.
Με έγγραφο της 23ης Ιανουαρίου 2013, η Επιτροπή ενημέρωσε την Ιταλική Δημοκρατία για την απόφασή της να κινήσει την προβλεπόμενη στο άρθρο 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ επίσημη διαδικασία εξέτασης του καθεστώτος που θέσπιζε ο νόμος 10/2010. Στις 30 Μαΐου 2013 η απόφαση αυτή δημοσιεύθηκε στην
Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης
(
ΕΕ 2013, C 152, σ. 30
) και η Επιτροπή κάλεσε τους ενδιαφερομένους να της υποβάλουν τυχόν παρατηρήσεις τους σχετικά με το εν λόγω καθεστώς. Απαντώντας στην πρόσκληση αυτή, διάφοροι ενδιαφερόμενοι, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται η Volotea και η easyJet, υπέβαλαν επανειλημμένως γραπτές παρατηρήσεις στην Επιτροπή.
Στις 29 Ιουλίου 2016 η Επιτροπή εξέδωσε την επίδικη απόφαση, της οποίας το διατακτικό περιλαμβάνει το άρθρο 1 που έχει ως εξής:
«1.   Το καθεστώς που θέσπισε η Ιταλία με τον [νόμο 10/2010] δεν συνιστά κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1 [ΣΛΕΕ] υπέρ της [Sogaer] […] και της [Geasar] […]
2.   Το καθεστώς που θέσπισε η Ιταλία με τον νόμο 10/2010 συνιστά κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1 [ΣΛΕΕ] υπέρ [δεκαπέντε αεροπορικών εταιριών, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται η Volotea και η easyJet], καθόσον σχετίζεται με δραστηριότητες των εν λόγω αεροπορικών εταιρειών στον αερολιμένα του Cagliari-Elmas και στον αερολιμένα της Olbia.
3.   Η κρατική ενίσχυση που αναφέρεται στην παράγραφο 2 τέθηκε σε ισχύ από την Ιταλία κατά παράβαση του άρθρου 108, παράγραφος 3 [ΣΛΕΕ].
4.   Η κρατική ενίσχυση που αναφέρεται στην παράγραφο 2 δεν είναι συμβατή με την εσωτερική αγορά.»
Τα άρθρα 2 έως 4 της αποφάσεως αυτής επιβάλλουν, μεταξύ άλλων, στην Ιταλική Δημοκρατία την υποχρέωση να προβεί στην άμεση και πραγματική ανάκτηση της ενισχύσεως που μνημονεύεται στο άρθρο 1 της εν λόγω αποφάσεως από τους δικαιούχους της και να κοινοποιήσει στην Επιτροπή ένα σύνολο πληροφοριών σχετικών με την ανάκτηση αυτή.
Από τις αιτιολογικές σκέψεις 394 έως 406 της επίδικης αποφάσεως προκύπτει ότι το θεσμικό αυτό όργανο έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι τα επίμαχα μέτρα δεν μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως κρατική ενίσχυση υπέρ των οικείων φορέων εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων για δύο ειδών λόγους. Αφενός, οι φορείς αυτοί δεν μπορούσαν να θεωρηθούν ως «άμεσοι δικαιούχοι» πλεονεκτήματος χορηγηθέντος δυνάμει του θεσπισθέντος με τα εν λόγω μέτρα καθεστώτος κρατικών ενισχύσεων, στον βαθμό που είχαν ενεργήσει de jure και de facto ως «ενδιάμεσοι φορείς» για λογαριασμό της Αυτόνομης Περιφέρειας και είχαν μεταβιβάσει, στις αεροπορικές εταιρίες με τις οποίες συνδέονταν συμβατικά, το σύνολο των κρατικών πόρων που είχε αντλήσει η Περιφέρεια αυτή δυνάμει του καθεστώτος ενισχύσεων. Ούτε μπορούσε, αφετέρου, να θεωρηθεί ότι οι εν λόγω φορείς έτυχαν «έμμεσου πλεονεκτήματος» στο πλαίσιο του εν λόγω καθεστώτος, διότι είχαν επωφεληθεί μόνον από «απλά δευτερογενή οικονομικά αποτελέσματα» του καθεστώτος ενισχύσεων, «παρόμοια» με τα οφέλη που είχαν αποκομίσει οι επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνταν σε άλλους οικονομικούς τομείς συνδεόμενους με τον τουρισμό.
Αντιθέτως, η Επιτροπή χαρακτήρισε τα επίμαχα μέτρα ως κρατική ενίσχυση υπέρ των αεροπορικών εταιριών που μνημονεύονται στο άρθρο 1 της επίδικης αποφάσεως.
Συναφώς, η Επιτροπή έκρινε, μεταξύ άλλων, αφενός, ότι τα μέτρα αυτά ήταν αποτέλεσμα νόμου ο οποίος προέβλεπε τη χορήγηση κρατικών πόρων στους φορείς εκμεταλλεύσεως ορισμένων αερολιμένων της νήσου Σαρδηνίας και τη μετέπειτα διάθεση των πόρων αυτών για τη χρηματοδότηση συμβάσεων που θα συνήπταν οι εν λόγω φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων με αεροπορικές εταιρίες, στο πλαίσιο μηχανισμού του οποίου τα κύρια στοιχεία καθορίζονταν στον νόμο αυτό και υπάγονταν στον έλεγχο της Αυτόνομης Περιφέρειας, στοιχεία βάσει των οποίων η Επιτροπή συνήγαγε ότι επρόκειτο για κρατικούς πόρους (αιτιολογικές σκέψεις 355 έως 361).
Αφετέρου, η Επιτροπή έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι τα εν λόγω μέτρα χορηγούσαν στις αεροπορικές εταιρίες επιδότηση η οποία συνιστά πλεονέκτημα, κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, το οποίο δεν έπρεπε να εξεταστεί υπό το πρίσμα της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς (αιτιολογικές σκέψεις 362 έως 388).
Επιπλέον, η Επιτροπή έκρινε, με την επίδικη απόφαση, ότι η κατ’ αυτόν τον τρόπο χορηγηθείσα στις αεροπορικές εταιρίες κρατική ενίσχυση ήταν παράνομη (αιτιολογικές σκέψεις 407 έως 409) και ασυμβίβαστη με την εσωτερική αγορά (αιτιολογικές σκέψεις 410 έως 421).
Η απόφαση T‑607/17
Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Γενικού Δικαστηρίου στις 6 Σεπτεμβρίου 2017, η Volotea άσκησε προσφυγή με αίτημα τη μερική ακύρωση της επίδικης αποφάσεως, κατά το μέρος που αυτή αφορούσε κρατική ενίσχυση την οποία φέρεται να έλαβε η προσφεύγουσα δυνάμει του καθεστώτος που είχε θεσπίσει ο νόμος 10/2010.
Προς στήριξη των αιτημάτων της, η Volotea προέβαλε πέντε λόγους ακυρώσεως που στηρίζονταν, κατ’ ουσίαν, ο πρώτος σε παράβαση του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, ο δεύτερος σε παράβαση του άρθρου 107, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, ο τρίτος στον παράνομο χαρακτήρα της εντολής ανακτήσεως που δόθηκε στην Ιταλική Δημοκρατία, ο τέταρτος σε παράβαση της υποχρεώσεως επιμέλειας που υπείχε η Επιτροπή στο πλαίσιο διεξαγωγής της διαδικασίας που προηγήθηκε της εκδόσεως της επίδικης αποφάσεως και ο πέμπτος σε έλλειψη αιτιολογίας και σε αντιφατική αιτιολογία.
Με την απόφαση T‑607/17, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι κανένας από τους λόγους αυτούς δεν ήταν βάσιμος και, κατά συνέπεια, απέρριψε την προσφυγή στο σύνολό της.
Η απόφαση T‑8/18
Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Γενικού Δικαστηρίου στις 11 Ιανουαρίου 2018, η easyJet άσκησε προσφυγή με αίτημα την ακύρωση της επίδικης αποφάσεως στο σύνολό της ή, επικουρικώς, κατά το μέρος που αυτή αφορούσε κρατική ενίσχυση την οποία φέρεται να έλαβε η προσφεύγουσα δυνάμει του καθεστώτος που είχε θεσπίσει ο νόμος 10/2010.
Προς στήριξη των αιτημάτων της, η easyJet προέβαλε έξι λόγους ακυρώσεως, εκ των οποίων οι τρεις πρώτοι στηρίζονταν, κατ’ ουσίαν, σε παράβαση του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, ο τέταρτος σε παράβαση του άρθρου 107, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, ο πέμπτος σε παραβίαση της αρχής της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης και ο έκτος σε ανεπαρκή και αντιφατική αιτιολογία.
Με την απόφαση T‑8/18, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, πρώτον, ότι η εν λόγω προσφυγή ήταν παραδεκτή μόνον ως προς το αίτημα ακυρώσεως της επίδικης αποφάσεως κατά το μέρος που αυτή αφορούσε την easyJet. Δεύτερον, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι δεν ήταν βάσιμος κανένας από τους λόγους ακυρώσεως που προέβαλε η προσφεύγουσα. Κατά συνέπεια, απέρριψε την προσφυγή στο σύνολό της.
Αιτήματα των διαδίκων και διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
Με την αίτησή της αναιρέσεως στην υπόθεση C‑331/20 P, η Volotea ζητεί από το Δικαστήριο:
–
να αναιρέσει την απόφαση T‑607/17·
–
να ακυρώσει την επίδικη απόφαση κατά το μέρος που την αφορά ή, επικουρικώς, να αναπέμψει την υπόθεση στο Γενικό Δικαστήριο, και
–
να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα της πρωτοβάθμιας και της αναιρετικής διαδικασίας.
Με την αίτησή της αναιρέσεως στην υπόθεση C‑343/20 P, η easyJet ζητεί από το Δικαστήριο:
–
να αναιρέσει την απόφαση T‑8/18·
–
να ακυρώσει την επίδικη απόφαση κατά το μέρος που την αφορά ή, επικουρικώς, να αναπέμψει την υπόθεση στο Γενικό Δικαστήριο και
–
να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα της πρωτοβάθμιας και της αναιρετικής διαδικασίας.
Η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο να απορρίψει τις δύο αυτές αιτήσεις αναιρέσεως και να καταδικάσει τη Volotea και την easyJet στα δικαστικά έξοδα.
Με έγγραφα της 12ης Φεβρουαρίου 2021, οι διάδικοι των υπό κρίση υποθέσεων κλήθηκαν να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους επί ενδεχόμενης συνεκδικάσεως των υποθέσεων αυτών, πρόσκληση στην οποία ανταποκρίθηκαν εμπροθέσμως.
Με απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2021, κατόπιν ακροάσεως του εισηγητή δικαστή και της γενικής εισαγγελέα, οι εν λόγω υποθέσεις ενώθηκαν προς διευκόλυνση της προφορικής διαδικασίας και προς έκδοση κοινής αποφάσεως του Δικαστηρίου.
Στις 10 Ιουνίου 2021 οι διάδικοι των υπό κρίση υποθέσεων κλήθηκαν να απαντήσουν εγγράφως σε ορισμένες ερωτήσεις του Δικαστηρίου, όπερ και έπραξαν εντός της ταχθείσας προς τούτο προθεσμίας.
Επί των αιτήσεων αναιρέσεως
Προς στήριξη της αιτήσεώς της αναιρέσεως, η Volotea προβάλλει πέντε λόγους αναιρέσεως που στηρίζονται, κατ’ ουσίαν, ο πρώτος σε πλάνες περί το δίκαιο κατά την ερμηνεία και την εφαρμογή, εν προκειμένω, του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, ο δεύτερος σε πλάνες περί το δίκαιο κατά την ερμηνεία και εφαρμογή του άρθρου 107, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, ο τρίτος σε πλάνη περί το δίκαιο κατά την εφαρμογή της αρχής της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, ο τέταρτος σε πλάνη περί το δίκαιο κατά την εκτίμηση της τηρήσεως της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως που προβλέπει το άρθρο 296, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ και ο πέμπτος σε προσβολή του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής που κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Ο πρώτος από τους πέντε αυτούς λόγους αναιρέσεως υποδιαιρείται σε τέσσερις διακριτές αιτιάσεις οι οποίες αφορούν, αντιστοίχως, την ερμηνεία και την εφαρμογή, εν προκειμένω, των προϋποθέσεων που αφορούν την ύπαρξη πλεονεκτήματος, τον επιλεκτικό χαρακτήρα του πλεονεκτήματος αυτού, την ύπαρξη κρατικών πόρων και τη νόθευση του ανταγωνισμού, προϋποθέσεων από τις οποίες το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ εξαρτά τον χαρακτηρισμό ενός μέτρου ως κρατικής ενισχύσεως.
Από την πλευρά της, η easyJet προβάλλει τέσσερις λόγους αναιρέσεως που στηρίζονται, κατ’ ουσίαν, σε πλάνες περί το δίκαιο κατά την ερμηνεία και την εφαρμογή, εν προκειμένω, της προϋποθέσεως που αφορά την ύπαρξη πλεονεκτήματος κατά το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
Λαμβανομένων υπόψη του σκοπού και του περιεχομένου τους, που συμπίπτουν σε πολύ μεγάλο βαθμό, η πρώτη αιτίαση του πρώτου λόγου αναιρέσεως στην υπόθεση C‑331/20 P και οι τέσσερις λόγοι αναιρέσεως στην υπόθεση C‑343/20 P θα εξεταστούν από κοινού.
Επιχειρήματα των διαδίκων
Επί της πρώτης αιτιάσεως του πρώτου λόγου αναιρέσεως στην υπόθεση C‑331/20 P
Πρώτον, η Volotea υποστηρίζει, κατ’ ουσίαν, ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνες κατά την ερμηνεία της προβλεπόμενης στο άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ προϋποθέσεως που αφορά την ύπαρξη πλεονεκτήματος και κατά τον νομικό χαρακτηρισμό των πραγματικών περιστατικών της υπό κρίση υποθέσεως υπό το πρίσμα της προϋποθέσεως αυτής, κρίνοντας, στις σκέψεις 102 έως 110 της αποφάσεως T‑607/17, ότι δεν μπορούσε να θεωρηθεί ότι οι φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων, με τους οποίους η Volotea συνήψε συμβάσεις παροχής υπηρεσιών αεροπορικών μεταφορών, μάρκετινγκ και διαφήμισης, είχαν τύχει πλεονεκτήματος χορηγηθέντος από την Αυτόνομη Περιφέρεια, διότι είχαν ενεργήσει απλώς ως ενδιάμεσοι φορείς για λογαριασμό της Περιφέρειας αυτής. Συγκεκριμένα, όπως προκύπτει από τις σχετικές με τα πραγματικά περιστατικά διαπιστώσεις του ίδιου του Γενικού Δικαστηρίου στις σκέψεις 92 και 169 της αποφάσεως αυτής, οι εν λόγω φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων διέθεταν, στο πλαίσιο εφαρμογής του θεσπισθέντος με τα επίμαχα μέτρα καθεστώτος, ένα περιθώριο εκτιμήσεως κατά την επιλογή των αεροπορικών εταιριών με τις οποίες θα συνήπταν συμβάσεις παροχής υπηρεσιών και κατά τη διαμόρφωση της αμοιβής που θα έπρεπε να καταβάλουν σε αυτές ως αντάλλαγμα για την παροχή των υπηρεσιών αυτών, χωρίς να υπόκεινται, συναφώς, στον έλεγχο της Αυτόνομης Περιφέρειας. Εξάλλου, αντιθέτως προς ό,τι δέχθηκε το Γενικό Δικαστήριο στις σκέψεις 103, 104, 115, 116 και 120 της εν λόγω αποφάσεως, η σύναψη των συμβάσεων αυτών παρουσίαζε οικονομικό και εμπορικό ενδιαφέρον για τους εν λόγω φορείς εκμεταλλεύσεως αερολιμένων, συνιστάμενο στην αύξηση της δραστηριότητας και της ελκυστικότητας των αερολιμένων του Cagliari-Elmas και της Olbia, και η χρηματοδότησή τους διασφαλίστηκε, τουλάχιστον εν μέρει, από τα ίδια κεφάλαια του οικείου φορέα εκμεταλλεύσεως, ήτοι αντιστοίχως της Sogaer και της Geasar.
Δεύτερον, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πολλαπλή πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας, στις σκέψεις 116 έως 121 και 124 έως 151 της αποφάσεως T‑607/17, ότι το ζήτημα αν η Volotea είχε τύχει πλεονεκτήματος χορηγηθέντος από την Αυτόνομη Περιφέρεια έπρεπε να εξεταστεί κατ’ εφαρμογήν του κριτηρίου του ιδιώτη αγοραστή αγαθών ή υπηρεσιών αντί της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς.
Συγκεκριμένα, καταρχάς, η αρχή του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς αποτελεί το γενικό κριτήριο που πρέπει να εφαρμόζεται προκειμένου να εκτιμηθεί αν συγκεκριμένη συμπεριφορά δημόσιου φορέα ευνοεί μία ή περισσότερες επιχειρήσεις, ακόμη και όταν η συμπεριφορά αυτή συνίσταται, όπως εν προκειμένω, στην απόκτηση αγαθών ή υπηρεσιών. Κατά συνέπεια, αντιθέτως προς ό,τι δέχθηκε το Γενικό Δικαστήριο στις σκέψεις 116 έως 121 και 124 έως 131 της αποφάσεως T‑607/17, η αρχή αυτή θα μπορούσε ή και θα έπρεπε να εφαρμοστεί εν προκειμένω, ακόμη και αν η Αυτόνομη Περιφέρεια επιδίωκε σκοπούς δημόσιας πολιτικής και ακόμη και αν ενήργησε, προς τούτο, μέσω φορέων εκμεταλλεύσεως αερολιμένων οι οποίοι δεν είναι κατ’ ανάγκη οι ίδιοι δημόσιοι φορείς. Συγκεκριμένα, η Αυτόνομη Περιφέρεια επιδίωξε, διά των επίμαχων μέτρων, να λάβει, μέσω των αρμοδίων βάσει του νόμου δημόσιων ή ιδιωτικών φορέων, υπηρεσίες αερομεταφορών από ή προς τη νήσο της Σαρδηνίας καθώς και υπηρεσίες μάρκετινγκ και διαφήμισης που είχαν ως αντικείμενο και ως αποτέλεσμα την προώθηση του προορισμού αυτού, συμπεριφορά η οποία έχει οικονομική διάσταση.
Εν συνεχεία, είναι καθαυτό επικριτέο το κριτήριο του ιδιώτη αγοραστή αγαθών ή υπηρεσιών, το οποίο εφάρμοσε το Γενικό Δικαστήριο στις σκέψεις 131 έως 136 της αποφάσεως T‑607/17, κρίνοντας ότι έπρεπε να εξακριβωθεί η συνδρομή δύο προϋποθέσεων και δη, πρώτον, ότι ο αποκτών είχε πραγματική ανάγκη απόκτησης των αγαθών ή υπηρεσιών και, δεύτερον, ότι διεξήχθη μια ανοικτή, διαφανής και μη εισάγουσα διακρίσεις διαδικασία διαγωνισμού. Συγκεκριμένα, η ερμηνεία στην οποία προέβη το Γενικό Δικαστήριο αντιβαίνει στο άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, το οποίο, ειδικότερα, ουδόλως συνδέει αυτομάτως τη μη διεξαγωγή διαγωνισμού με την ύπαρξη πλεονεκτήματος, κατά την έννοια της διατάξεως αυτής.
Επίσης, ακόμη κι αν υποτεθεί ότι το εν λόγω κριτήριο μπορούσε να εφαρμοστεί και ότι ερμηνεύθηκε ορθώς, εν προκειμένω εφαρμόστηκε εσφαλμένα στις σκέψεις 137 έως 151 της αποφάσεως T‑607/17. Συγκεκριμένα, παρά τις επιγραμματικές, επιφανειακές και ατεκμηρίωτες διαπιστώσεις του Γενικού Δικαστηρίου επί του θέματος αυτού, η Αυτόνομη Περιφέρεια είχε πραγματική ανάγκη υπηρεσιών αεροπορικών μεταφορών καθώς και υπηρεσιών μάρκετινγκ και διαφήμισης. Εν πάση περιπτώσει, ελλείψει αποδείξεως, εκ μέρους της Επιτροπής, ότι δεν υφίσταται πραγματική ανάγκη για αγαθά ή υπηρεσίες εκ μέρους δημόσιου φορέα ο οποίος ενεργεί ως ιδιώτης αγοραστής αγαθών ή υπηρεσιών, πρέπει να γίνει δεκτό ότι υπήρχε τέτοια ανάγκη. Επιπλέον, αντιθέτως προς όσα έκρινε το Γενικό Δικαστήριο, διεξήχθη, με πρωτοβουλία των φορέων εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων, διαδικασία προσκλήσεως για την εκδήλωση ενδιαφέροντος η οποία ήταν εξίσου αποτελεσματική με διαδικασία διαγωνισμού.
Τέλος, ήταν αδικαιολόγητο το βάρος αποδείξεως που το Γενικό Δικαστήριο επέβαλε, με τις σκέψεις 105, 120, 143 και 144 της αποφάσεως T‑607/17, στη Volotea, προσάπτοντάς της, επανειλημμένως και κατηγορηματικώς, ότι δεν προσκόμισε αποδεικτικά στοιχεία προς στήριξη των ισχυρισμών της ότι η Αυτόνομη Περιφέρεια δεν αποκόμισε κανένα πλεονέκτημα, ενώ εναπέκειτο, κατά πρώτο λόγο, στην Επιτροπή να προσκομίσει τα αναγκαία και επαρκή στοιχεία για να αποδείξει την ύπαρξη πλεονεκτήματος, πράγμα που το θεσμικό όργανο δεν έπραξε με την επίδικη απόφαση.
Τρίτον και τελευταίο, η Volotea υποστηρίζει ότι η συλλογιστική του Γενικού Δικαστηρίου που αφορά την ύπαρξη πλεονεκτήματος, όπως εκτίθεται στις σκέψεις 122 έως 145 της αποφάσεως T‑607/17, συνιστά υπέρβαση αρμοδιότητας. Συγκεκριμένα, το Γενικό Δικαστήριο υπερέβη τα όρια που επιβάλλονται στην αρμοδιότητά του να ελέγχει τη νομιμότητα των αποφάσεων της Επιτροπής, υποκαθιστώντας με το δικό του κριτήριο νομικής αναλύσεως και τις δικές του πραγματικές εκτιμήσεις, ειδικότερα όσον αφορά την ύπαρξη πραγματικής ανάγκης παροχής υπηρεσιών στην Αυτόνομη Περιφέρεια, το νομικό κριτήριο που χρησιμοποιήθηκε στην επίδικη απόφαση και τις πραγματικές εκτιμήσεις βάσει του κριτηρίου αυτού.
Η Επιτροπή εκτιμά, πρώτον, κατ’ ουσίαν, ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κατά την εξέταση και τον χαρακτηρισμό της κατάστασης των φορέων εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων του Cagliari-Elmas και της Olbia υπό το πρίσμα των επίμαχων μέτρων. Συγκεκριμένα, το δικαστήριο αυτό έκρινε ορθώς, κατά την άποψή της, στις σκέψεις 102 έως 110, 115 και 117 έως 121 της αποφάσεως T‑607/17, ότι το πλεονέκτημα που χορηγήθηκε από την Αυτόνομη Περιφέρεια μέσω των μέτρων αυτών δεν έπρεπε να θεωρηθεί ότι ωφελούσε τους δύο αυτούς φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων, μολονότι οι φορείς αυτοί ήταν τυπικώς οι αρχικοί αποδέκτες των κρατικών πόρων που κατέβαλε η Αυτόνομη Περιφέρεια, αλλά τις αεροπορικές εταιρίες στις οποίες οι εν λόγω φορείς, ενεργώντας ως ενδιάμεσοι φορείς για λογαριασμό της Περιφέρειας, μεταβίβασαν εν τέλει τους οικείους κρατικούς πόρους.
Δεύτερον, το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι η Αυτόνομη Περιφέρεια είχε χορηγήσει πλεονέκτημα στη Volotea μέσω των δύο επίμαχων φορέων εκμεταλλεύσεως αερολιμένων. Συγκεκριμένα, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 118, 119, 122 έως 133, 135 έως 139 και 144 έως 151 της αποφάσεως T‑607/17, το Γενικό Δικαστήριο, αφού εξέτασε αν η συμπεριφορά της Αυτόνομης Περιφέρειας έπρεπε να εκτιμηθεί υπό το πρίσμα της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς, έκρινε ότι ο φορέας αυτός ενήργησε με σκοπό την επίτευξη σκοπών δημόσιας πολιτικής, κατάσταση η οποία απέκλειε τη δυνατότητα εφαρμογής της αρχής αυτής, κρίνοντας ωστόσο συγχρόνως ότι η Αυτόνομη Περιφέρεια είχε, εντούτοις, χορηγήσει με τη συμπεριφορά της πλεονέκτημα στη Volotea, λαμβάνοντας από αυτήν, μέσω των οικείων φορέων εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων, υπηρεσίες οι οποίες δεν ανταποκρίνονταν σε πραγματική ανάγκη. Επιπλέον, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 134, 135, 137, 140 έως 143 και 146 της αποφάσεως αυτής, η Αυτόνομη Περιφέρεια δεν έλαβε τα διαδικαστικά μέτρα, όπως αυτό της διεξαγωγής διαγωνισμού, που θα της παρείχαν τη δυνατότητα να αποκτήσει τις υπηρεσίες αυτές υπό τους πλέον ευνοϊκούς όρους.
Εξάλλου, το Γενικό Δικαστήριο δεν επέβαλε στη Volotea ένα αδικαιολόγητο βάρος αποδείξεως, αλλά απλώς εκτίμησε ότι δεν ήταν τεκμηριωμένοι οι ισχυρισμοί της σύμφωνα με τους οποίους η Αυτόνομη Περιφέρεια είχε πραγματική ανάγκη για υπηρεσίες αεροπορικών μεταφορών, μάρκετινγκ και διαφήμισης και η διαδικασία που διεξήχθη ήταν εξίσου αποτελεσματική όπως μια διαδικασία διαγωνισμού.
Τέλος, τρίτον, δεν μπορεί να προσαφθεί στο Γενικό Δικαστήριο ότι υπερέβη την αρμοδιότητά του προβαίνοντας σε διαφορετικές νομικές αναλύσεις και πραγματικές εκτιμήσεις από τις περιλαμβανόμενες στην επίδικη απόφαση. Συγκεκριμένα, το Γενικό Δικαστήριο ανέλυσε το ζήτημα της υπάρξεως πραγματικής ανάγκης για παροχή υπηρεσιών, εκ μέρους της Αυτόνομης Περιφέρειας που ενεργεί ως ιδιώτης αγοραστής αγαθών ή υπηρεσιών, μόνον προκειμένου να απαντήσει στα επιχειρήματα που προέβαλε συναφώς η ίδια η Volotea με σκοπό να αμφισβητήσει το βάσιμο των αιτιολογικών σκέψεων 386 και 387 της επίδικης αποφάσεως, όπως προκύπτει από τη σκέψη 131 της αποφάσεως T‑607/17.
Επί των τεσσάρων λόγων αναιρέσεως στην υπόθεση C‑343/20 P
Με τον πρώτο λόγο αναιρέσεως, η easyJet υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνες περί το δίκαιο στη σκέψη 107 της αποφάσεως T‑8/18, συγχέοντας την εξέταση των διακριτών και σωρευτικών προϋποθέσεων που αφορούν την ύπαρξη πλεονεκτήματος και την ύπαρξη κρατικών πόρων κατά το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και κρίνοντας εν συνεχεία, βάσει της εξετάσεως αυτής, ότι της είχε παρασχεθεί πλεονέκτημα.
Συγκεκριμένα, αντιθέτως προς τα εκτιθέμενα στη σκέψη αυτή, προκειμένου να κριθεί αν μια επιχείρηση τυγχάνει πλεονεκτήματος, κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, είναι κρίσιμο το ζήτημα αν τα κεφάλαια που της παρέχει ένας δημόσιος ή ιδιωτικός φορέας που ενεργεί για λογαριασμό δημόσιου φορέα έχουν χορηγηθεί δυνάμει συμβάσεως η οποία αντικατοπτρίζει τους συνήθεις όρους της αγοράς. Επιπλέον, ο χαρακτηρισμός μιας παροχής ως «πλεονεκτήματος» πρέπει να αποκλείεται, σε περίπτωση συμβάσεων όπως οι επίμαχες εν προκειμένω, αν αυτές μπορούν να θεωρηθούν εκ των προτέρων ως συμβάσεις που εξυπηρετούν ορισμένη οικονομική και εμπορική λογική για τους φορείς εκμεταλλεύσεως αερολιμένων που τις έχουν συνάψει. Τέλος, δεδομένου ότι το Γενικό Δικαστήριο δέχθηκε, στη σκέψη 176 της αποφάσεως T‑8/18, ότι τούτο συνέβαινε στην περίπτωση των συμβάσεων που είχαν συναφθεί μεταξύ της easyJet και των φορέων εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων του Cagliari-Elmas και της Olbia, θα έπρεπε να διαπιστώσει ότι δεν είχε χορηγηθεί κανένα πλεονέκτημα στην easyJet.
Με τον δεύτερο λόγο αναιρέσεως, η easyJet επικρίνει το Γενικό Δικαστήριο, αφενός, διότι έκρινε ότι η αρχή του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς δεν είχε εφαρμογή εν προκειμένω και, αφετέρου, διότι εκτίμησε ότι της είχε χορηγηθεί πλεονέκτημα από την Αυτόνομη Περιφέρεια, η οποία ενεργούσε μέσω των φορέων εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων του Cagliari-Elmas και της Olbia, στο πλαίσιο των συμβάσεων παροχής υπηρεσιών αεροπορικών μεταφορών, μάρκετινγκ και διαφημίσεως που η ως άνω εταιρία είχε συνάψει με τους φορείς αυτούς.
Συναφώς, πρώτον, η άρνηση του Γενικού Δικαστηρίου να εφαρμόσει την αρχή του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς ενέχει πλάνη περί το δίκαιο διότι στηρίζεται, όπως προκύπτει ιδίως από τις σκέψεις 175 έως 178 και 190 έως 193 της αποφάσεως T‑8/18, στο γεγονός ότι οι φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων, μέσω των οποίων διοχετεύτηκαν οι προβλεπόμενοι από τα επίμαχα μέτρα κρατικοί πόροι, δεν είναι δημόσιοι φορείς.
Συγκεκριμένα, καταρχάς, αυτή η τυπολατρική συλλογιστική αντιβαίνει στο άρθρο 345 ΣΛΕΕ, το οποίο προϋποθέτει την ουδετερότητα του δικαίου της Ένωσης έναντι του ιδιοκτησιακού καθεστώτος, και στη γενική αρχή της ίσης μεταχειρίσεως. Εν συνεχεία, η εν λόγω συλλογιστική είναι αντιφατική, διότι προσδίδει καθοριστική σημασία στη φύση των επίμαχων εν προκειμένω φορέων εκμεταλλεύσεως αερολιμένων ως ιδιωτικής επιχειρήσεως, στο πλαίσιο εκτιμήσεως της προϋποθέσεως που αφορά την ύπαρξη πλεονεκτήματος, κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, ενώ το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, στο πλαίσιο εξετάσεως της προβλεπόμενης στην ίδια διάταξη προϋποθέσεως που αφορά την ύπαρξη κρατικών πόρων, ότι ο καθοριστικός έλεγχος που ασκεί η Αυτόνομη Περιφέρεια στους εν λόγω φορείς εκμεταλλεύσεως, για την εφαρμογή των επίμαχων μέτρων, επιτρέπει τον καταλογισμό στην Ιταλική Δημοκρατία των καταβολών κεφαλαίων εκ μέρους των φορέων αυτών στις αεροπορικές εταιρίες και τον χαρακτηρισμό των κεφαλαίων αυτών ως κρατικών πόρων παρά τη φύση των εν λόγω φορέων ως ιδιωτικής επιχειρήσεως. Επιπλέον, η συλλογιστική αυτή προσβάλλει τα δικαιώματα άμυνας επιβάλλοντας σε βάρος των αεροπορικών εταιριών όπως η easyJet ένα τεκμήριο που είναι αδύνατο να ανατραπεί στην πράξη, σύμφωνα με το οποίο οι κρατικοί πόροι που έχουν συγκεντρωθεί από τους εν λόγω φορείς εκμεταλλεύσεως για την αμοιβή των υπηρεσιών που παρέχουν οι αεροπορικές εταιρίες συνιστούν πλεονέκτημα χορηγούμενο στις εταιρίες αυτές από το κράτος, ενώ οι υπηρεσίες αυτές και οι συμβάσεις με τις οποίες συνομολογούνται είναι ορθολογικές και προσοδοφόρες από οικονομικής, εμπορικής και χρηματοοικονομικής απόψεως. Τέλος, η εν λόγω συλλογιστική θα είχε ως αποτέλεσμα να εξαρτάται ο χαρακτηρισμός ενός μέτρου ως «κρατικής ενισχύσεως» από τη μορφή που λαμβάνουν τα κρατικά μέτρα ή τα μέσα που χρησιμοποιούνται για την εφαρμογή τους και όχι από τα αποτελέσματά τους. Η ίδια κριτική ισχύει και για την έμφαση που έδωσε το Γενικό Δικαστήριο, στις σκέψεις 189 και 190 της αποφάσεως T‑8/18, στους σκοπούς δημόσιας πολιτικής που επιδιώκουν τα επίμαχα μέτρα.
Δεύτερον, η άρνηση του Γενικού Δικαστηρίου να εφαρμόσει την αρχή του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς είναι επικριτέα, διότι η αρχή αυτή συνιστά το γενικό κριτήριο που πρέπει να εφαρμοστεί, ακόμη και σε περίπτωση όπως η προκείμενη, προκειμένου να καθοριστεί αν χορηγήθηκε, άμεσα ή έμμεσα, πλεονέκτημα σε ορισμένες επιχειρήσεις και διότι η μη εφαρμογή της αρχής αυτής οδήγησε το Γενικό Δικαστήριο στο εσφαλμένο συμπέρασμα, στις σκέψεις 216 έως 218 της αποφάσεως T‑8/18, περί υπάρξεως πλεονεκτήματος χορηγηθέντος στην easyJet, ενώ οι συμβάσεις που είχε συνάψει η εν λόγω εταιρία με τους αερολιμένες του Cagliari-Elmas και της Olbia θα έπρεπε να χαρακτηριστούν ως συμπεριφορές που παρατηρούνται υπό κανονικές συνθήκες της αγοράς. Συγκεκριμένα, οι φορείς αυτοί, οι οποίοι δεν είχαν ούτε τη νομική υποχρέωση να συνάψουν οιαδήποτε σύμβαση με αεροπορικές εταιρίες ούτε την υποχρέωση διεξαγωγής διαγωνισμού πριν από τη σύναψη των συμβάσεων αυτών, επέλεξαν οικειοθελώς να συνάψουν τις εν λόγω συμβάσεις. Επιπλέον, οι συμβάσεις που συνήφθησαν με την easyJet προέβλεψαν μια δίκαιη αμοιβή για τις διάφορες υπηρεσίες αεροπορικών μεταφορών, μάρκετινγκ και διαφήμισης που αναλάμβανε να παράσχει η εν λόγω εταιρία στη Geasar και τη Sogaer.
Με το υπόμνημά της απαντήσεως, η easyJet προσθέτει ότι, ακόμη και αν υπάρχουν αμφιβολίες ως προς τη δυνατότητα εφαρμογής της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς, συνδεόμενες με την άσκηση προνομίων δημόσιας εξουσίας, το κράτος μέλος από το οποίο προέρχεται συμπεριφορά ή μέτρο που θα μπορούσε να εμπίπτει στην απαγόρευση των κρατικών ενισχύσεων του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ διατηρεί, όπως και οι επιχειρήσεις που επωφελούνται εξ αυτών, τη δυνατότητα να αποδείξει, με αντικειμενικά και επαληθεύσιμα στοιχεία, ότι η συγκεκριμένη συμπεριφορά ή το εν λόγω μέτρο αντιστοιχεί σε συμπεριφορά ή μέτρο που θα είχε υιοθετήσει ένας ιδιώτης επιχειρηματίας υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς. Επομένως, τα στοιχεία αυτά, τα οποία υπήρχαν εν προκειμένω, δεν έπρεπε να αγνοηθούν από την Επιτροπή στην επίδικη απόφαση και, εν συνεχεία, από το Γενικό Δικαστήριο στην απόφαση T‑8/18.
Επιπλέον, το Γενικό Δικαστήριο αντέστρεψε το βάρος αποδείξεως στη σκέψη 217 της αποφάσεως αυτής, προσάπτοντας στην easyJet ότι δεν προσκόμισε επαρκή στοιχεία για να θέσει υπό αμφισβήτηση τις εκτιμήσεις της Επιτροπής ότι ήταν ασυνήθης η αμοιβή που της είχε καταβληθεί, ενώ το εν λόγω θεσμικό όργανο ήταν αυτό που όφειλε να αποδείξει προηγουμένως ότι η συγκεκριμένη αμοιβή δεν ήταν μια συνήθης τιμή της αγοράς, πράγμα το οποίο δεν έπραξε με την επίδικη απόφαση.
Τρίτον και εν πάση περιπτώσει, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο στις σκέψεις 178 και 218 της εν λόγω αποφάσεως, δεχόμενο ότι το πλεονέκτημα που αποκόμισε η easyJet αντιστοιχούσε στο συνολικό ποσό της αμοιβής της. Συγκεκριμένα, ως «πλεονέκτημα» θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί μόνον η διαφορά μεταξύ της αμοιβής την οποία θα μπορούσε να διεκδικήσει η easyJet υπό συνήθεις όρους της αγοράς και της αμοιβής που όντως της καταβλήθηκε από τους φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων.
Στο πλαίσιο του τρίτου λόγου αναιρέσεως, η easyJet φρονεί, καταρχάς, ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι οι φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων του Cagliari-Elmas και της Olbia έπρεπε να θεωρηθούν ότι ενήργησαν ως ενδιάμεσοι φορείς της Αυτόνομης Περιφέρειας, ακόμη και αν τα επίμαχα μέτρα τούς εμφάνιζαν ρητώς ως δικαιούχους του μηχανισμού που θέσπιζαν. Συγκεκριμένα, ο χαρακτηρισμός ενός φορέα ως «ενδιάμεσου φορέα» προϋποθέτει ότι οι ενδιαφερόμενοι δεν διαθέτουν κανένα περιθώριο εκτιμήσεως κατά τη χρησιμοποίηση των κεφαλαίων που λαμβάνουν δυνάμει καθεστώτος όπως αυτό που τέθηκε σε εφαρμογή με τα εν λόγω μέτρα. Εν προκειμένω, το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε μεν, στις σκέψεις 126 και 127 της αποφάσεως T‑8/18, ότι τα εν λόγω μέτρα παρείχαν στους φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων ένα περιθώριο εκτιμήσεως όσον αφορά ορισμένες ουσιώδεις πτυχές της εφαρμογής τους, όπως η επιλογή των δραστηριοτήτων που θα χρηματοδοτούνταν με τα κεφάλαια που χορηγούσε η Αυτόνομη Περιφέρεια ή η επιλογή των επιχειρήσεων που θα ήταν επιφορτισμένες με την άσκηση των δραστηριοτήτων αυτών, πλην όμως δεν συνήγαγε τις έννομες συνέπειες που απορρέουν από τις διαπιστώσεις αυτές στο πλαίσιο εξετάσεως του ζητήματος αν οι εν λόγω φορείς είχαν εν προκειμένω τύχει ορισμένου πλεονεκτήματος.
Εν συνεχεία, το Γενικό Δικαστήριο παρέλειψε να λάβει υπόψη άλλα αντικειμενικά και επαληθεύσιμα στοιχεία που αποδεικνύουν την ύπαρξη και τη σημασία του εν λόγω περιθωρίου εκτιμήσεως, αρχής γενομένης από το γεγονός, που μνημονεύεται στη σκέψη 209 της αποφάσεως T‑8/18, ότι οι αεροπορικές εταιρίες είχαν επιλεγεί μέσω προσκλήσεων εκδηλώσεως ενδιαφέροντος που παρείχαν στους φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων τη δυνατότητα να επιλέξουν τις πλέον ελκυστικές γι’ αυτούς προσφορές. Ομοίως, οι εν λόγω φορείς εκμεταλλεύσεως είχαν τη δυνατότητα να αποφασίσουν για τη διάρκεια και τους λοιπούς όρους των συμβάσεων που σκόπευαν να συνάψουν με τις εταιρίες αυτές.
Τέλος, το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη την ίδια τη νομολογία του, από την οποία προκύπτει ότι, όταν υφίσταται ένα καθεστώς όπως το θεσπισθέν με τα επίμαχα μέτρα, είναι αναγκαίο να καθοριστεί αν το περιθώριο εκτιμήσεως που διαθέτουν οι φορείς που είναι επιφορτισμένοι με την εφαρμογή του αφορά τον καθορισμό των ουσιωδών στοιχείων του καθεστώτος αυτού, οπότε οι εν λόγω φορείς δεν μπορούν να χαρακτηρισθούν ως ενδιάμεσοι, ή αν το περιθώριο εκτιμήσεως αφορά μόνον την τεχνική εφαρμογή του εν λόγω καθεστώτος, οπότε είναι δυνατός ένας τέτοιος χαρακτηρισμός.
Με τον τέταρτο λόγο αναιρέσεως, η easyJet επικρίνει, πρώτον, τις σκέψεις 225 και 226 της αποφάσεως T‑8/18, με τις οποίες το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, αφενός, ότι η εν λόγω εταιρία ήταν ο τελικός δικαιούχος, όπως και άλλες αεροπορικές εταιρίες, πλεονεκτήματος χορηγηθέντος από την Αυτόνομη Περιφέρεια και, αφετέρου, ότι οι φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων του Cagliari-Elmas και της Olbia, μέσω των οποίων είχαν διοχετευθεί τα κεφάλαια που συνιστούσαν ένα τέτοιο πλεονέκτημα, δεν είχαν αποκομίσει οι ίδιοι κανένα πλεονέκτημα, διότι είχαν μεταβιβάσει το σύνολο των κεφαλαίων αυτών στις εν λόγω εταιρίες. Συγκεκριμένα, η συλλογιστική αυτή είναι αντίθετη προς τη νομολογία του Δικαστηρίου, από την οποία προκύπτει ότι το Γενικό Δικαστήριο θα έπρεπε να εξετάσει αν οι φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων που συνιστούσαν τους άμεσους δικαιούχους των επίμαχων μέτρων είχαν αποκομίσει πλεονέκτημα μέσω αυτών, χωρίς να μπορεί να κλονιστεί η εκτίμηση περί υπάρξεως πλεονεκτήματος από τη μεταγενέστερη μεταβίβαση μέρους των αντίστοιχων κεφαλαίων σε αεροπορικές εταιρίες όπως η easyJet.
Δεύτερον, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, κατ’ ουσίαν, εσφαλμένως, στις σκέψεις 97, 120, 134, 179, 192, 216, 218, 225 και 226 της αποφάσεως αυτής, ότι τα επίμαχα μέτρα παρείχαν πλεονέκτημα στις αεροπορικές εταιρίες όπως η easyJet, ωφελώντας τους φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων μόνον υπό τη μορφή απλών παρεπομένων οικονομικών αποτελεσμάτων. Συγκεκριμένα, ο ορθός νομικός χαρακτηρισμός των πραγματικών περιστατικών της υπό κρίση υποθέσεως θα έπρεπε να οδηγήσει το Γενικό Δικαστήριο σε αντίθετο συμπέρασμα, δεδομένου ότι οι φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων χρησιμοποίησαν κρατικούς πόρους για τη χρηματοδότηση της αγοράς υπηρεσιών τις οποίες θα έπρεπε να χρηματοδοτήσουν οι ίδιοι υπό κανονικές συνθήκες της αγοράς, ενώ οι αεροπορικές εταιρίες είχαν αμειφθεί, υπό συνήθεις όρους της αγοράς, για τις υπηρεσίες που είχαν παράσχει.
Η Επιτροπή εκτιμά ότι ο πρώτος λόγος αναιρέσεως είναι απαράδεκτος διότι δεν προσδιορίζει επακριβώς ή με επαρκή σαφήνεια όλες τις σκέψεις της αποφάσεως T‑8/18 που αφορούν την ύπαρξη πλεονεκτήματος στις οποίες αυτός αναφέρεται και, επικουρικώς, ότι ο λόγος αυτός είναι αλυσιτελής ή αβάσιμος. Συγκεκριμένα, η σκέψη 107 της αποφάσεως αυτής, η οποία είναι η μόνη που προσδιορίζεται επακριβώς από την easyJet, αφορά το ζήτημα αν τα επίμαχα μέτρα συνιστούν κρατικούς πόρους και όχι το ζήτημα της υπάρξεως πλεονεκτήματος. Επιπλέον, οι σκέψεις 141 και 169 έως 238 της εν λόγω αποφάσεως, που αφορούν το ζήτημα της υπάρξεως πλεονεκτήματος, δεν παραπέμπουν στη σκέψη 107.
Όσον αφορά τον δεύτερο λόγο αναιρέσεως, η Επιτροπή υποστηρίζει, πρώτον, ότι, στο μέτρο που είναι αρκούντως σαφής για να μπορεί να θεωρηθεί παραδεκτός, είναι αβάσιμος καθόσον η easyJet επικρίνει το Γενικό Δικαστήριο διότι έκρινε, στις σκέψεις 189 έως 193 της αποφάσεως T‑8/18, ότι ορθώς αποκλείστηκε με την επίδικη απόφαση το ενδεχόμενο εφαρμογής της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς στη συμπεριφορά της Αυτόνομης Περιφέρειας. Συγκεκριμένα, δεδομένου ότι οι φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων δεν ανήκαν στην Αυτόνομη Περιφέρεια, δεν ήταν, κατά την Επιτροπή, δικαιολογημένο να εξεταστεί αν η εν λόγω Περιφέρεια, χορηγώντας στους ως άνω φορείς κρατικούς πόρους σύμφωνα με τις προβλεπόμενες στα επίμαχα μέτρα ρυθμίσεις, ενήργησε ως ιδιώτης επιχειρηματίας υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς, επιδιώκοντας να πραγματοποιήσει επενδύσεις ικανές να της προσπορίσουν οικονομικό, εμπορικό και χρηματοοικονομικό όφελος. Επιπλέον, όπως επισήμανε η Επιτροπή στην επίδικη απόφαση, η θέσπιση των επίμαχων μέτρων δικαιολογούνταν σαφώς από σκοπούς δημόσιας πολιτικής και, ειδικότερα, περιφερειακής ανάπτυξης, και όχι από εκτιμήσεις οικονομικής, εμπορικής και χρηματοοικονομικής φύσεως.
Δεύτερον, η easyJet δεν μπορεί βασίμως να επικρίνει το Γενικό Δικαστήριο επειδή έκρινε, στις σκέψεις 171 έως 182 της αποφάσεως T‑8/18, ότι ορθώς η επίδικη απόφαση απέκλεισε τη δυνατότητα εφαρμογής της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς προκειμένου να εκτιμηθούν, υπό το πρίσμα του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, οι συμβάσεις που είχαν συνάψει οι φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων του Cagliari-Elmas και της Olbia με τις αεροπορικές εταιρίες που εξυπηρετούσαν τους αερολιμένες αυτούς.
Συγκεκριμένα, αφενός, οι εν λόγω φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων δεν είναι δημόσιοι φορείς, όπως διαπίστωσε το Γενικό Δικαστήριο.
Αφετέρου, το Γενικό Δικαστήριο ουδόλως υπέπεσε σε πλάνη κατά την ερμηνεία ή την εφαρμογή του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, κρίνοντας ότι οι εν λόγω φορείς απλώς περιορίστηκαν εν τέλει, κατά τη σύναψη των επίμαχων συμβάσεων, στην εφαρμογή του θεσπισθέντος με τα επίμαχα μέτρα καθεστώτος κρατικών ενισχύσεων και στη χρήση των δημόσιων χρηματοδοτήσεων που τους είχαν χορηγηθεί προς τούτο, σύμφωνα με τις οδηγίες της Αυτόνομης Περιφέρειας, για να συναγάγει εν συνεχεία εξ αυτού το συμπέρασμα ότι μια τέτοια κατάσταση δικαιολογούσε τον χαρακτηρισμό τους ως ενδιάμεσων φορέων και απέκλειε το ενδεχόμενο να έχουν συμπεριφερθεί ως ιδιώτες επιχειρηματίες υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς. Συγκεκριμένα, η εφαρμογή της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς είναι δυνατή, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, μόνο στην περίπτωση κατά την οποία ένα κράτος χορηγεί, άμεσα ή έμμεσα, πλεονέκτημα υπό την ιδιότητά του ως επιχειρηματία και όχι υπό την ιδιότητά του ως φορέα δημόσιας εξουσίας, πράγμα που δεν συμβαίνει εν προκειμένω. Επιπλέον, η easyJet δεν μπορεί βασίμως να υποστηρίζει ούτε ότι το Γενικό Δικαστήριο δέχθηκε ότι οι συμβάσεις αυτές μπορούσαν να είναι ή να φαίνονται επικερδείς κατά τον χρόνο συνάψεώς τους ούτε ότι το εν λόγω δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι ήταν περιορισμένη η συμβολή των φορέων εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων στη χρηματοδότησή τους.
Τέλος, τρίτον, τα επιχειρήματα της easyJet που αφορούν τις σκέψεις 189 έως 218 της αποφάσεως T‑8/18, με τις οποίες το Γενικό Δικαστήριο εκτίμησε τη συμπεριφορά της Αυτόνομης Περιφέρειας ως ιδιώτη αγοραστή αγαθών ή υπηρεσιών, δεν μπορούν επίσης να ευδοκιμήσουν, ακόμη κι αν υποτεθεί ότι είναι λυσιτελή. Συγκεκριμένα, η easyJet δεν βάλλει κατά των συγκεκριμένων σκέψεων της αποφάσεως αυτής με τις οποίες το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι δεν υπήρχε πραγματική ανάγκη παροχής υπηρεσιών στην Αυτόνομη Περιφέρεια. Επιπλέον, δεν αμφισβητεί την εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου ότι οι φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων δεν θα ήταν διατεθειμένοι να συνάψουν συμβάσεις με αεροπορικές εταιρίες, τουλάχιστον σε τόσο μεγάλο αριθμό και με τέτοιο ύψος αμοιβών, χωρίς την ύπαρξη χρηματοδοτήσεως προερχόμενης από κρατικούς πόρους. Τέλος, ελλείψει πραγματικής ανάγκης παροχής υπηρεσιών στην Αυτόνομη Περιφέρεια, οι εκτιμήσεις του Γενικού Δικαστηρίου που αφορούν τη μη διεξαγωγή διαγωνισμού έγιναν ως εκ περισσού και, επομένως, η easyJet δεν μπορεί να επικρίνει λυσιτελώς τις εν λόγω εκτιμήσεις. Εν πάση περιπτώσει, οι προσκλήσεις για την εκδήλωση ενδιαφέροντος που προηγήθηκαν της συνάψεως των επίμαχων συμβάσεων δεν ισοδυναμούν με διαδικασία διαγωνισμού.
Όσον αφορά τον τρίτο λόγο αναιρέσεως, αυτός είναι αλυσιτελής στο μέτρο που τα σημεία του σκεπτικού της αποφάσεως T‑8/18 τα οποία αφορά έχουν σχέση με το ζήτημα αν οι πληρωμές που πραγματοποίησαν οι φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων του Cagliari-Elmas και της Olbia σε αεροπορικές εταιρίες όπως η easyJet ήταν καταλογιστέες στην Αυτόνομη Περιφέρεια και συνιστούσαν κρατικούς πόρους, και όχι με το διακριτό ζήτημα αν οι εν λόγω αεροπορικές εταιρίες έτυχαν, ως εκ τούτου, ορισμένου πλεονεκτήματος. Εν πάση περιπτώσει, ο συγκεκριμένος λόγος αναιρέσεως είναι αβάσιμος. Συγκεκριμένα, με τις σκέψεις κατά των οποίων βάλλει η easyJet στο πλαίσιο του λόγου αυτού, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι, λαμβανομένων υπόψη του γράμματος και της οικονομίας των επίμαχων μέτρων καθώς και των λεπτομερών κανόνων εφαρμογής τους, έπρεπε να θεωρηθεί ότι η Αυτόνομη Περιφέρεια οριοθετεί τη δράση των φορέων εκμεταλλεύσεως αερολιμένων και τους ελέγχει εκ των προτέρων όσον αφορά διάφορα ουσιώδη στοιχεία, μολονότι οι φορείς αυτοί διαθέτουν ένα περιθώριο εκτιμήσεως όσον αφορά ζητήματα δευτερεύουσας σημασίας, και η εκτίμηση αυτή, η οποία δεν μπορεί να αμφισβητηθεί στο πλαίσιο αιτήσεως αναιρέσεως, δεν είναι εσφαλμένη όσον αφορά τον νομικό χαρακτηρισμό των πραγματικών περιστατικών και δεν είναι αντιφατική. Εξάλλου, η νομολογία του Γενικού Δικαστηρίου στην οποία παραπέμπει η easyJet αφορά ένα διαφορετικό ζήτημα, ήτοι το ζήτημα των συστατικών στοιχείων της έννοιας του «καθεστώτος κρατικών ενισχύσεων».
Όσον αφορά δε τον τέταρτο λόγο αναιρέσεως, ο λόγος αυτός είναι αλυσιτελής, τουλάχιστον εν μέρει, διότι βάλλει κατά εκτιμήσεων με τις οποίες το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε επί της ουσίας, για λόγους πληρότητας, επιχειρήματα της easyJet τα οποία είχε προηγουμένως κρίνει απαράδεκτα, κρίση κατά της οποίας δεν βάλλει η easyJet με την αίτησή της αναιρέσεως. Εν πάση περιπτώσει, ο λόγος αυτός είναι αβάσιμος. Συγκεκριμένα, οι φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων θεωρήθηκαν ως ενδιάμεσοι φορείς από την Επιτροπή στην επίδικη απόφαση, και εν συνεχεία από το Γενικό Δικαστήριο στην απόφαση T‑8/18, όχι διότι είχαν μεταβιβάσει τα χορηγηθέντα από την Αυτόνομη Περιφέρεια κεφάλαια στις αεροπορικές εταιρίες, αλλά διότι τα επίμαχα μέτρα δεν τους απάλλασσαν από κανένα κόστος ή καμία επιβάρυνση που θα επωμίζονταν υπό κανονικές συνθήκες της αγοράς.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Επί του παραδεκτού
Η Επιτροπή αμφισβητεί το παραδεκτό του πρώτου και του δεύτερου λόγου αναιρέσεως στην υπόθεση C‑343/20 P.
Όσον αφορά τον πρώτο λόγο αναιρέσεως, το θεσμικό όργανο υποστηρίζει, κυρίως, ότι ο συγκεκριμένος λόγος δεν προσδιορίζει με ακρίβεια τα σημεία του σκεπτικού της αποφάσεως T‑8/18 τα οποία αφορά.
Συναφώς, από το άρθρο 169, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου προκύπτει ότι οι προβαλλόμενοι λόγοι αναιρέσεως πρέπει να προσδιορίζουν με ακρίβεια τα σημεία του σκεπτικού της αποφάσεως του Γενικού Δικαστηρίου που αμφισβητούνται από τον αναιρεσείοντα.
Επιπλέον, από πάγια νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι η μη τήρηση της ως άνω απαιτήσεως συνεπάγεται το απαράδεκτο του λόγου αναιρέσεως που δεν πληροί την απαίτηση αυτή (αποφάσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, MasterCard κ.λπ. κατά Επιτροπής,
C‑382/12 P
,
EU:C:2014:2201
, σκέψη
, και της 28ης Απριλίου 2022, Changmao Biochemical Engineering κατά Επιτροπής,
C‑666/19 P
,
EU:C:2022:323
, σκέψη
).
Εντούτοις, εν προκειμένω, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι ο πρώτος λόγος που προβάλλεται προς στήριξη της αιτήσεως αναιρέσεως στην υπόθεση C‑343/20 P προσδιορίζει το συγκεκριμένο σημείο του σκεπτικού της αποφάσεως T‑8/18 κατά του οποίου βάλλει η easyJet, ήτοι τη σκέψη 107. Εξάλλου, ο λόγος αυτός προσδιορίζει με ακρίβεια την πλάνη περί το δίκαιο που φέρεται να ενέχει η σκέψη αυτή, και η οποία συνίσταται, κατ’ ουσίαν, στο γεγονός ότι το Γενικό Δικαστήριο ενέπλεξε εσφαλμένως την εξέταση δύο διαφορετικών σωρευτικών προϋποθέσεων που πρέπει να πληρούνται για να είναι δυνατή η συναγωγή της ύπαρξης κρατικής ενισχύσεως, ήτοι της προϋπόθεσης που αφορά τη χορήγηση πλεονεκτήματος από το κράτος, αφενός, και της προϋπόθεσης κατά την οποία το πλεονέκτημα αυτό πρέπει να έχει χορηγηθεί με κρατικούς πόρους, αφετέρου.
Όσον αφορά τον ισχυρισμό που προβάλλει επικουρικώς η Επιτροπή ότι ο συγκεκριμένος λόγος αναιρέσεως δεν είναι, εν πάση περιπτώσει, αρκούντως σαφής, ή ακόμη είναι αλυσιτελής, διότι η σκέψη την οποία προσδιορίζει εντάσσεται στο σκεπτικό της αποφάσεως T‑8/18 που αφορά το σχετικό με την ύπαρξη κρατικών πόρων τμήμα της επίδικης αποφάσεως, και όχι στα διακριτά σημεία του σκεπτικού της αποφάσεως T‑8/18 που αφορούν το ζήτημα της υπάρξεως πλεονεκτήματος, επί του οποίου επικεντρώνονται τα νομικά επιχειρήματα που προβάλλει η easyJet, πρέπει να προστεθεί ότι η εν λόγω παρατήρηση που αφορά τη δομή της συλλογιστικής του Γενικού Δικαστηρίου είναι μεν ακριβής, πλην όμως δεν καθιστά αλυσιτελή τον οικείο λόγο αναιρέσεως.
Πράγματι, αντιθέτως προς όσα επισημαίνει η Επιτροπή, το Γενικό Δικαστήριο, όταν εξέτασε το ζήτημα της υπάρξεως πλεονεκτήματος, παρέπεμψε συνολικά στα σημεία του σκεπτικού που είχε προηγουμένως αφιερώσει στο ζήτημα της υπάρξεως κρατικών πόρων, όπως προκύπτει από τη σκέψη 174 της αποφάσεως T‑8/18, κατά την οποία «[ό]σον αφορά τα επιχειρήματα της προσφεύγουσας σχετικά με την εφαρμογή της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς υπό το πρίσμα της αυτονομίας των φορέων εκμεταλλεύσεως αερολιμένων κατά τη χρήση των κεφαλαίων που παρέχει η Αυτόνομη Περιφέρεια και κατά τον καθορισμό των συμβατικών σχέσεών τους με τις αεροπορικές εταιρίες, τα επιχειρήματα αυτά πρέπει να απορριφθούν για τους λόγους που ήδη εκτέθηκαν ανωτέρω στο πλαίσιο εξέτασης του δεύτερου σκέλους του πρώτου λόγου ακυρώσεως».
Επιπλέον, η σκέψη 107 της αποφάσεως αυτής, την οποία επικρίνει η easyJet, αποτελεί μία από τις βασικές σκέψεις του σκεπτικού στις οποίες παραπέμπει το Γενικό Δικαστήριο. Συγκεκριμένα, το Γενικό Δικαστήριο εξέθεσε στη σκέψη αυτή, για πρώτη φορά, την εκτίμησή του ότι «πρέπει να γίνει δεκτό ότι, εφόσον αποδεικνύεται, όπως εν προκειμένω, ότι προερχόμενο από κρατικούς πόρους πλεονέκτημα μεταβιβάστηκε από τον άμεσο αποδέκτη σε τελικό δικαιούχο, δεν ασκεί επιρροή το γεγονός ότι η μεταβίβαση αυτή πραγματοποιήθηκε από τον αποδέκτη στο πλαίσιο εμπορικής λογικής ή, αντιθέτως, το γεγονός ότι η μεταβίβαση αυτή ανταποκρινόταν σε σκοπό γενικού συμφέροντος». Επιπλέον, το Γενικό Δικαστήριο επαναλαμβάνει ακολούθως και επεξηγεί ποικιλοτρόπως την εκτίμηση αυτή με σκοπό τον έλεγχο της νομιμότητας των διαπιστώσεων και των εκτιμήσεων της Επιτροπής που περιέχονται στην επίδικη απόφαση όσον αφορά την ύπαρξη πλεονεκτήματος, ιδίως σε σκέψεις της αποφάσεώς του κατά των οποίων βάλλουν οι λοιποί λόγοι αναιρέσεως της easyJet όπως είναι, μεταξύ άλλων, οι σκέψεις 176 έως 178, 189 έως 191, 225 και 226.
Λαμβανομένων υπόψη των στοιχείων αυτών, δεν μπορεί να προσαφθεί στην easyJet ότι δεν προσδιόρισε επακριβέστερα απ’ όσο έπραξε την πηγή της πλάνης περί το δίκαιο την οποία προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο.
Όσον αφορά τον δεύτερο λόγο αναιρέσεως που προβάλλει η easyJet, η Επιτροπή ισχυρίζεται, εν γένει, ότι ο λόγος αυτός είναι υπερβολικά ασαφής για να κριθεί παραδεκτός.
Συναφώς, επιβάλλεται, πρώτον, η διαπίστωση ότι, σύμφωνα προς την απαίτηση του άρθρου 169, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας, η οποία υπομνήσθηκε στη σκέψη 86 της παρούσας αποφάσεως, ο λόγος αυτός προσδιορίζει ένα συγκεκριμένο σύνολο σημείων του σκεπτικού της αποφάσεως T‑8/18 που η easyJet θεωρεί ότι πάσχουν από πλάνη περί το δίκαιο, ήτοι τις σκέψεις 175 έως 178, 189 έως 193 και 216 έως 218 της αποφάσεως αυτής.
Δεύτερον, από πάγια νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι, πέραν της απαιτήσεως αυτής, κάθε αναιρεσείων οφείλει, λαμβανομένου υπόψη του άρθρου 256, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ, του άρθρου 58, πρώτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του άρθρου 168, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, του Κανονισμού Διαδικασίας, να παραθέτει επακριβώς τα νομικά επιχειρήματα που στηρίζουν κατά τρόπο συγκεκριμένο κάθε προβαλλόμενο λόγο, επί ποινή απαραδέκτου του λόγου ή των λόγων αναιρέσεως που δεν συνάδουν με την εν λόγω επιταγή (αποφάσεις της 3ης Σεπτεμβρίου 2015, Inuit Tapiriit Kanatami κ.λπ. κατά Επιτροπής,
C‑398/13 P
,
EU:C:2015:535
, σκέψη
, και της 15ης Ιουλίου 2021, Deutsche Lufthansa κατά Επιτροπής,
C‑453/19 P
,
EU:C:2021:608
, σκέψη
).
Εν προκειμένω, η easyJet τήρησε και την απαίτηση αυτή, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 64 έως 70 της παρούσας αποφάσεως.
Επομένως, ο πρώτος και ο δεύτερος λόγος αναιρέσεως στην υπόθεση C‑343/20 P είναι παραδεκτοί.
Επί της ουσίας
Διαπιστώνεται εκ προοιμίου ότι, μολονότι τα νομικά επιχειρήματα που προβάλλει η Volotea προς στήριξη της πρώτης αιτιάσεως του πρώτου λόγου αναιρέσεως στην υπόθεση C‑331/20 P και εκείνα που προβάλλει η easyJet προς στήριξη των τεσσάρων λόγων αναιρέσεως στην υπόθεση C‑343/20 P δεν είναι διαρθρωμένα κατά τον ίδιο τρόπο, αφενός, και μολονότι το περιεχόμενό τους διαφέρει ως προς ορισμένα σημεία, αφετέρου, οι δύο αυτές ομάδες νομικών επιχειρημάτων αλληλεπικαλύπτονται εντούτοις σε μεγάλο βαθμό. Ειδικότερα, τόσο η Volotea όσο και η easyJet βάλλουν, με επιχειρήματα που είναι σε μεγάλο βαθμό παρόμοια και συμπληρωματικά επί της ουσίας, κατά τριών ουσιωδών και καθοριστικών πτυχών της συλλογιστικής που το Γενικό Δικαστήριο διατύπωσε, άλλοτε με πανομοιότυπους και άλλοτε με παρόμοιους όρους, στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις.
Συγκεκριμένα, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 52 έως 55, 64 έως 69, 72 και 75 της παρούσας αποφάσεως, αμφότερες οι αναιρεσείουσες επικρίνουν, καταρχάς, τις εκτιμήσεις με τις οποίες το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι το ζήτημα αν είχαν αποκομίσει πλεονέκτημα χορηγηθέν από την Αυτόνομη Περιφέρεια, η οποία ενεργούσε μέσω των φορέων εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων του Cagliari-Elmas και της Olbia, δεν έπρεπε να εξεταστεί υπό το πρίσμα της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς, διότι η αρχή αυτή δεν ήταν εφαρμοστέα εν προκειμένω λαμβανομένων υπόψη των σκοπών δημόσιας πολιτικής που επιδίωκαν τα επίμαχα μέτρα, του γεγονότος ότι οι εν λόγω φορείς εκμεταλλεύσεως αερολιμένων δεν ήταν δημόσιοι φορείς και του γεγονότος ότι οι εν λόγω φορείς δεν διέθεταν σημαντική αυτονομία έναντι της Αυτόνομης Περιφέρειας στο πλαίσιο εφαρμογής των μέτρων αυτών (σκέψεις 116 έως 119 και 124 έως 127 της αποφάσεως T‑607/17 καθώς και σκέψεις 174 έως 177 και 190 έως 193 της αποφάσεως T‑8/18).
Εν συνεχεία, η Volotea και η easyJet βάλλουν κατά των εκτιμήσεων με τις οποίες το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι το ζήτημα αν οι εν λόγω εταιρίες είχαν τύχει πλεονεκτήματος χορηγηθέντος από την Αυτόνομη Περιφέρεια, η οποία ενεργούσε μέσω των φορέων εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων του Cagliari-Elmas και της Olbia, έπρεπε να αναλυθεί διά της εφαρμογής ενός κριτηρίου που είχε ως σκοπό να διαπιστωθεί αν η Αυτόνομη Περιφέρεια ενεργούσε ως ιδιώτης αγοραστής αγαθών ή υπηρεσιών υπό συνήθεις όρους της αγοράς (σκέψεις 128 έως 136 της αποφάσεως T‑607/17 και σκέψεις 194 έως 203 της αποφάσεως T‑8/18). Συναφώς, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 54, 55, 66 έως 69, 72 και 75 της παρούσας αποφάσεως, η Volotea εστιάζει τις επικρίσεις της στα στοιχεία που το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι έπρεπε να ελέγξει βάσει του κριτηρίου αυτού, ήτοι την ύπαρξη πραγματικής ανάγκης παροχής υπηρεσιών στην εν λόγω Περιφέρεια, αφενός, και τη διεξαγωγή διαγωνισμού, αφετέρου, ενώ η easyJet αναφέρει μεν το δεύτερο από τα εν λόγω στοιχεία, πλην όμως επικεντρώνει την κριτική της στο γεγονός ότι η εξέτασή τους οδήγησε, κατ’ ουσίαν, το Γενικό Δικαστήριο στο να αποφύγει ή, τουλάχιστον, να μην εξετάσει ορθώς το ζήτημα αν οι συμβάσεις που συνέδεαν τις αεροπορικές εταιρίες με τους φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων είχαν συναφθεί υπό συνήθεις όρους της αγοράς.
Τέλος, τόσο η Volotea όσο και η easyJet προσάπτουν, κατ’ ουσίαν, στο Γενικό Δικαστήριο ότι προέβη σε εσφαλμένο νομικό χαρακτηρισμό των πραγματικών περιστατικών και ότι δεν εξέτασε σοβαρά τα αποδεικτικά στοιχεία που αυτές προσκόμισαν για να αμφισβητήσουν τις εκτιμήσεις και τις διαπιστώσεις της Επιτροπής, κατά τις οποίες οι συμβάσεις που είχαν συνάψει οι εν λόγω εταιρίες με τους φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων συνιστούσαν πλεονέκτημα το οποίο δεν θα είχαν αποκομίσει υπό κανονικές συνθήκες της αγοράς (σκέψεις 139, 143 και 144 της αποφάσεως T‑607/17 καθώς και σκέψεις 189 έως 193 και 216 έως 218 της αποφάσεως T‑8/18).
Υπενθυμίζεται, κατά πρώτον, ότι από πάγια νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει, πρώτον, ότι ο χαρακτηρισμός ενός μέτρου ως «κρατικής ενίσχυσης», κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, απαιτεί να πληρούνται όλες οι προϋποθέσεις της διατάξεως αυτής (αποφάσεις της 21ης Μαρτίου 1990, Βέλγιο κατά Επιτροπής,
C‑142/87
,
EU:C:1990:125
, σκέψη
, και της 11ης Νοεμβρίου 2021, Autostrada Wielkopolska κατά Επιτροπής και Πολωνίας,
C‑933/19 P
,
EU:C:2021:905
, σκέψη
).
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται ιδίως η προϋπόθεση ότι το επίμαχο στη συγκεκριμένη περίπτωση κρατικό μέτρο πρέπει να παρέχει επιλεκτικό πλεονέκτημα στην επιχείρηση ή στις επιχειρήσεις που ωφελήθηκαν από αυτό (αποφάσεις της 24ης Ιουλίου 2003, Altmark Trans και Regierungspräsidium Magdeburg,
C‑280/00
,
EU:C:2003:415
, σκέψη
, και της 11ης Νοεμβρίου 2021, Autostrada Wielkopolska κατά Επιτροπής και Πολωνίας,
C‑933/19 P
,
EU:C:2021:905
, σκέψη
).
Δεύτερον, η έννοια του «πλεονεκτήματος», κατά το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, περιλαμβάνει όχι μόνον τις θετικές παροχές, όπως είναι οι επιδοτήσεις, αλλά και παρεμβάσεις οι οποίες, ανεξαρτήτως μορφής, ελαφρύνουν τις συνήθεις επιβαρύνσεις του προϋπολογισμού της δικαιούχου επιχειρήσεως ή των δικαιούχων επιχειρήσεων και οι οποίες, ως εκ τούτου, έχουν την ίδια φύση με τις επιδοτήσεις και όμοια αποτελέσματα (αποφάσεις της 15ης Μαρτίου 1994, Banco Exterior de España,
C‑387/92
,
EU:C:1994:100
, σκέψη
, και της 4ης Μαρτίου 2021, Επιτροπή κατά Fútbol Club Barcelona,
C‑362/19 P
,
EU:C:2021:169
, σκέψη
).
Επομένως, για να αποδειχθεί η ύπαρξη πλεονεκτήματος χορηγούμενου είτε απευθείας από το κράτος είτε από δημόσιο ή ιδιωτικό φορέα που το κράτος έχει ιδρύσει ή ορίσει για τον σκοπό αυτό, πρέπει να λαμβάνονται, κατ’ ουσίαν, υπόψη τα αποτελέσματα του επίμαχου στη συγκεκριμένη περίπτωση κρατικού μέτρου για τη δικαιούχο επιχείρηση ή τις δικαιούχους επιχειρήσεις (αποφάσεις της 22ας Μαρτίου 1977, Steinike & Weinlig,
78/76
,
EU:C:1977:52
, σκέψη
, και της 15ης Μαΐου 2019, Achema κ.λπ.,
C‑706/17
,
EU:C:2019:407
, σκέψη
).
Αντιθέτως, δεδομένου ότι το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ δεν διακρίνει αναλόγως των αιτιών ή των σκοπών των κρατικών μέτρων (αποφάσεις της 2ας Ιουλίου 1974, Ιταλία κατά Επιτροπής,
173/73
,
EU:C:1974:71
, σκέψη
, και της 13ης Φεβρουαρίου 2003, Ισπανία κατά Επιτροπής,
C‑409/00
,
EU:C:2003:92
, σκέψη
), η φύση των σκοπών που επιδιώκει το κράτος μέλος που θεσπίζει τα εν λόγω μέτρα ή στο οποίο αυτά αποδίδονται ουδεμία επιρροή ασκεί επί του ζητήματος αν τα μέτρα αυτά παρέχουν κάποιο πλεονέκτημα σε μία ή περισσότερες επιχειρήσεις και, γενικότερα, επί του χαρακτηρισμού τους ως κρατικής ενισχύσεως (αποφάσεις της 8ης Δεκεμβρίου 2011, France Télécom κατά Επιτροπής,
C‑81/10 P
,
EU:C:2011:811
, σκέψη
, και της 25ης Ιανουαρίου 2022, Επιτροπή κατά European Food κ.λπ.,
C‑638/19 P
,
EU:C:2022:50
, σκέψη
).
Κατά συνέπεια, πρέπει να γίνει δεκτό ότι πληροί την προϋπόθεση που διαλαμβάνεται στη σκέψη 103 της παρούσας αποφάσεως κάθε κρατικό μέτρο το οποίο, ανεξαρτήτως της μορφής και των σκοπών του, δύναται να ευνοήσει άμεσα ή έμμεσα μία ή περισσότερες επιχειρήσεις ή τους παρέχει πλεονέκτημα το οποίο δεν θα μπορούσαν να αποκομίσουν υπό κανονικές συνθήκες της αγοράς (αποφάσεις της 24ης Ιουλίου 2003, Altmark Trans και Regierungspräsidium Magdeburg,
C‑280/00
,
EU:C:2003:415
, σκέψη
, και της 17ης Σεπτεμβρίου 2020, Compagnie des pêches de Saint-Malo,
C‑212/19
,
EU:C:2020:726
, σκέψη
).
Τέλος, η ύπαρξη ενός τέτοιου πλεονεκτήματος διαπιστώνεται, καταρχήν, διά της εφαρμογής της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς (αποφάσεις της 6ης Μαρτίου 2018, Επιτροπή κατά FIH Holding και FIH Erhvervsbank,
C‑579/16 P
,
EU:C:2018:159
, σκέψη
, και της 11ης Νοεμβρίου 2021, Autostrada Wielkopolska κατά Επιτροπής και Πολωνίας,
C‑933/19 P
,
EU:C:2021:905
, σκέψη
), εκτός εάν δεν υφίσταται καμία δυνατότητα συγκρίσεως της επίμαχης στη συγκεκριμένη περίπτωση συμπεριφοράς κράτους με τη συμπεριφορά ιδιώτη επιχειρηματία, διότι η συμπεριφορά αυτή είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ύπαρξη υποδομής την οποία ουδέποτε θα μπορούσε να δημιουργήσει ένας ιδιώτης επιχειρηματίας (πρβλ. απόφαση της 3ης Ιουλίου 2003, Chronopost κ.λπ. κατά Ufex κ.λπ.,
C‑83/01 P, C‑93/01 P και C‑94/01 P
,
EU:C:2003:388
, σκέψεις
έως
), ή διότι το κράτος ενήργησε ως φορέας δημόσιας εξουσίας. Ως προς το τελευταίο αυτό σημείο, πρέπει, εντούτοις, να επισημανθεί ότι η ενάσκηση και μόνον δημόσιας εξουσίας, όπως η προσφυγή σε μέσα νομοθετικής ή φορολογικής φύσεως, δεν συνεπάγεται, αυτή καθαυτήν, τη μη δυνατότητα εφαρμογής της αρχής αυτής (πρβλ. αποφάσεις της 5ης Ιουνίου 2012, Επιτροπή κατά EDF,
C‑124/10 P
,
EU:C:2012:318
, σκέψεις
και
, της 3ης Απριλίου 2014, Επιτροπή κατά Κάτω Χωρών και ING Groep,
C‑224/12 P
,
EU:C:2014:213
, σκέψη
, και της 6ης Μαρτίου 2018,Επιτροπή κατά FIH Holding και FIH Erhvervsbank,
C‑579/16 P
,
EU:C:2018:159
, σκέψη
). Πράγματι, το στοιχείο που καθιστά εφαρμοστέα την εν λόγω αρχή είναι ο οικονομικός χαρακτήρας της επίμαχης κρατικής παρέμβασης και όχι τα μέσα που χρησιμοποιούνται για τον σκοπό αυτό (απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Επιτροπή κατά Frucona Košice,
C‑300/16 P
,
EU:C:2017:706
, σκέψη
).
Η εφαρμογή δε της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς συνεπάγεται, όπως επισήμανε, κατ’ ουσίαν, η γενική εισαγγελέας στα σημεία 63, 71 και 74 των προτάσεών της, την κατά περίπτωση προσφυγή σε διάφορα συγκεκριμένα κριτήρια τα οποία αποσκοπούν, έκαστο, στη σύγκριση, κατά τον πλέον κατάλληλο και πρόσφορο τρόπο, του επίμαχου σε δεδομένη περίπτωση κρατικού μέτρου, λαμβανομένης ιδίως υπόψη της φύσεως του μέτρου αυτού, με εκείνο που θα μπορούσε να λάβει ένας ιδιώτης επιχειρηματίας ο οποίος βρίσκεται σε όσο το δυνατόν παραπλήσια κατάσταση και ενεργεί υπό κανονικές συνθήκες της αγοράς (πρβλ. απόφαση της 6ης Μαρτίου 2018, Επιτροπή κατά FIH Holding και FIH Erhvervsbank,
C‑579/16 P
,
EU:C:2018:159
, σκέψεις
και
).
Όπως προκύπτει από πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, στα κριτήρια αυτά συγκαταλέγεται, μεταξύ άλλων, το κριτήριο του ιδιώτη επενδυτή το οποίο έχει εφαρμογή στην περίπτωση κρατικών μέτρων όπως οι εισφορές κεφαλαίου (αποφάσεις της 21ης Μαρτίου 1991, Ιταλία κατά Επιτροπής,
C‑305/89
,
EU:C:1991:142
, σκέψεις
και
, και της 10ης Δεκεμβρίου 2020, Comune di Milano κατά Επιτροπής,
C‑160/19 P
,
EU:C:2020:1012
, σκέψη
). Σε αυτά περιλαμβάνονται, επίσης, το κριτήριο του ιδιώτη πιστωτή το οποίο έχει εφαρμογή στην περίπτωση μέτρων όπως οι διευκολύνσεις πληρωμής για την εξόφληση χρέους (αποφάσεις της 29ης Απριλίου 1999, Ισπανία κατά Επιτροπής,
C‑342/96
,
EU:C:1999:210
, σκέψη
, και της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Επιτροπή κατά Frucona Košice,
C‑300/16 P
,
EU:C:2017:706
, σκέψεις
και
), το κριτήριο του ιδιώτη οφειλέτη (απόφαση της 11ης Νοεμβρίου 2021, Autostrada Wielkopolska κατά Επιτροπής και Πολωνίας,
C‑933/19 P
,
EU:C:2021:905
, σκέψεις
και
) ή ακόμη το κριτήριο του ιδιώτη πωλητή το οποίο έχει εφαρμογή στην περίπτωση μέτρων που έχουν σχέση με την προμήθεια, άμεσα ή μέσω κρατικών φορέων ή ιδιωτικών επιχειρήσεων που τελούν υπό τον έλεγχο ή την επιρροή του κράτους, αγαθών ή υπηρεσιών και με τον καθορισμό των όρων πώλησής τους, όπως η τιμή (πρβλ. αποφάσεις της 2ας Φεβρουαρίου 1988, Kwekerij van der Kooy κ.λπ. κατά Επιτροπής,
67/85, 68/85 και 70/85
,
EU:C:1988:38
, σκέψη
, της 11ης Ιουλίου 1996, SFEI κ.λπ.,
C‑39/94
,
EU:C:1996:285
, σκέψη
, και της 8ης Νοεμβρίου 2001, Adria-Wien Pipeline και Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke,
C‑143/99
,
EU:C:2001:598
, σκέψεις
και
).
Τρίτον, υπενθυμίζεται ότι, στην περίπτωση κατά την οποία η Επιτροπή κινεί διαδικασία σχετική με κρατικό μέτρο και εκδίδει, κατά το πέρας της διαδικασίας αυτής, απόφαση με την οποία χαρακτηρίζει το μέτρο αυτό ως «κρατική ενίσχυση», εναπόκειται στην Επιτροπή να αποδείξει, με την απόφασή της, την ύπαρξη τέτοιας ενισχύσεως και επομένως, μεταξύ άλλων, ότι το εν λόγω μέτρο παρέχει πλεονέκτημα στην επιχείρηση ή στις επιχειρήσεις που επωφελούνται από αυτό, στηριζόμενη, μετά το πέρας έρευνας που πρέπει να έχει διεξαχθεί με επιμέλεια και αμεροληψία, στα κατά το δυνατόν πληρέστερα και πλέον αξιόπιστα στοιχεία για τον σκοπό αυτόν (απόφαση της 4ης Μαρτίου 2021, Επιτροπή κατά Fútbol Club Barcelona,
C‑362/19 P
,
EU:C:2021:169
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Εντούτοις, η τήρηση της υποχρεώσεως αυτής πρέπει να εκτιμάται σε συνάρτηση με τα πληροφοριακά στοιχεία που μπορούσε να έχει στη διάθεσή της η Επιτροπή κατά τον χρόνο εκδόσεως της αποφάσεώς της (αποφάσεις της 10ης Ιουλίου 1986, Βέλγιο κατά Επιτροπής,
234/84
,
EU:C:1986:302
, σκέψη
, και της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Επιτροπή κατά Frucona Košice,
C‑300/16 P
,
EU:C:2017:706
, σκέψη
), εφόσον το θεσμικό αυτό όργανο έκανε χρήση των εξουσιών που του παρέχουν τη δυνατότητα να λάβει τα πληροφοριακά στοιχεία που κρίνει αναγκαία ή χρήσιμα, ιδίως δε της εξουσίας του να απευθύνει διαταγή στο κράτος μέλος που έχει θεσπίσει το επίμαχο κρατικό μέτρο και το οποίο έχει στην κατοχή του τα εν λόγω πληροφοριακά στοιχεία (πρβλ. αποφάσεις της 14ης Φεβρουαρίου 1990, Γαλλία κατά Επιτροπής,
C‑301/87
,
EU:C:1990:67
, σκέψεις
έως
, και της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Επιτροπή κατά Frucona Košice,
C‑300/16 P
,
EU:C:2017:706
, σκέψη
).
Όσον αφορά, ειδικότερα, την εφαρμογή της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς σε δεδομένη περίπτωση, από πάγια νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι αυτή συνεπάγεται ότι η Επιτροπή καταδεικνύει, κατόπιν συνολικής εκτιμήσεως λαμβάνουσας υπόψη όλα τα κρίσιμα στοιχεία της συγκεκριμένης περιπτώσεως, ότι η επιχείρηση ή οι επιχειρήσεις που επωφελήθηκαν από το επίμαχο κρατικό μέτρο δεν θα είχαν προδήλως αποκομίσει συγκρίσιμο πλεονέκτημα από έναν μέσο συνετό και επιμελή ιδιώτη επιχειρηματία που βρίσκεται σε όσο το δυνατόν παραπλήσια κατάσταση και ενεργεί υπό κανονικές συνθήκες αγοράς. Στο πλαίσιο της συνολικής αυτής εκτιμήσεως, η Επιτροπή πρέπει να λαμβάνει υπόψη το σύνολο των δυνατοτήτων που θα μπορούσε ευλόγως να εξετάσει ο ως άνω επιχειρηματίας, κάθε διαθέσιμο πληροφοριακό στοιχείο ικανό να επηρεάσει σημαντικά την απόφασή του και τις εξελίξεις που ήταν δυνατόν να προβλεφθούν κατά την ημερομηνία λήψεως της αποφάσεως για την παροχή πλεονεκτήματος (πρβλ. αποφάσεις της 26ης Μαρτίου 2020, Larko κατά Επιτροπής,
C‑244/18 P
,
EU:C:2020:238
, σκέψεις
έως
και
, και της 11ης Νοεμβρίου 2021, Autostrada Wielkopolska κατά Επιτροπής και Πολωνίας,
C‑933/19 P
,
EU:C:2021:905
, σκέψεις
έως
).
Ειδικότερα, η Επιτροπή πρέπει να εκτιμήσει αν, κατά την ημερομηνία αυτή, η πράξη με την οποία χορηγήθηκε το πλεονέκτημα θα μπορούσε να θεωρηθεί ορθολογική από οικονομική, εμπορική και χρηματοοικονομική άποψη, λαμβανομένων υπόψη των προοπτικών βραχυπρόθεσμης ή πιο μακροπρόθεσμης αποδοτικότητάς της καθώς και άλλων εμπλεκόμενων εμπορικών ή οικονομικών συμφερόντων (πρβλ. αποφάσεις της 10ης Ιουλίου 1986, Βέλγιο κατά Επιτροπής,
234/84
,
EU:C:1986:302
, σκέψεις
και
, της 21ης Μαρτίου 1991, Ιταλία κατά Επιτροπής,
C‑303/88
,
EU:C:1991:136
, σκέψεις
και
, της 3ης Απριλίου 2014, Επιτροπή κατά Κάτω Χωρών και ING Groep,
C‑224/12 P
,
EU:C:2014:213
, σκέψη
, και της 10ης Δεκεμβρίου 2020, Comune di Milano κατά Επιτροπής,
C‑160/19 P
,
EU:C:2020:1012
, σκέψη
).
Εν προκειμένω, το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη ορισμένες απαιτήσεις που απορρέουν από τη νομολογία αυτή.
Βεβαίως, ορθώς δεν στηρίχθηκε, σιωπηρώς στην απόφαση T‑607/17 και ρητώς στη σκέψη 185 της αποφάσεως T‑8/18, στη διαπίστωση της Επιτροπής ότι η Ιταλική Δημοκρατία δεν επικαλέστηκε την αρχή του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς, δεδομένου ότι μια τέτοια διαπίστωση δεν ασκεί επιρροή υπό το πρίσμα της πάγιας νομολογίας του Δικαστηρίου (αποφάσεις της 5ης Ιουνίου 2012, Επιτροπή κατά EDF,
C‑124/10 P
,
EU:C:2012:318
, σκέψεις
και
, και της 11ης Νοεμβρίου 2021, Autostrada Wielkopolska κατά Επιτροπής και Πολωνίας,
C‑933/19 P
,
EU:C:2021:905
, σκέψη
).
Εντούτοις, έκρινε ότι η αρχή αυτή έπρεπε να θεωρηθεί ότι ήταν ανεφάρμοστη εν προκειμένω, για τρεις λόγους που αφορούν, κατ’ ουσίαν, ο πρώτος, το γεγονός ότι οι φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων που διαλαμβάνονται στην επίδικη απόφαση δεν ανήκαν στο κράτος (σκέψεις 117 έως 119, 124 και 125 της αποφάσεως T‑607/17 καθώς και σκέψεις 175 έως 177, 190 και 191 της αποφάσεως T‑8/18), ο δεύτερος, το γεγονός ότι το καθεστώς ενισχύσεων που προέβλεπε τα επίμαχα μέτρα επιδίωκε σκοπούς δημόσιας πολιτικής (σκέψεις 124 έως 127 και 130 της αποφάσεως T‑607/17 καθώς και σκέψεις 190 έως 193 της αποφάσεως T‑8/18) και, ο τρίτος, το γεγονός ότι οι εν λόγω φορείς εκμεταλλεύσεως αερολιμένων απλώς εφάρμοζαν το καθεστώς αυτό και τα οικεία μέτρα χωρίς να διαθέτουν σημαντική αυτονομία έναντι της Αυτόνομης Περιφέρειας στο πλαίσιο αυτό (σκέψεις 116, 118 και 119 της αποφάσεως T‑607/17 καθώς και σκέψεις 174, 176 και 177 της αποφάσεως T‑8/18).
Κανένας όμως από τους λόγους αυτούς δεν ήταν ικανός να αποκλείσει τη δυνατότητα εφαρμογής της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς.
Συγκεκριμένα, ο αποκλεισμός της δυνατότητας αυτής δεν μπορούσε να συναχθεί ούτε από τον πρώτο ούτε από τον τρίτο εκ των ως άνω λόγων, δεδομένου ότι η αρχή αυτή μπορεί να εφαρμοστεί και στην περίπτωση πλεονεκτήματος το οποίο παρέχεται σε μία ή περισσότερες επιχειρήσεις απευθείας από το κράτος ή μέσω ιδιωτικών επιχειρήσεων που τελούν υπό τον έλεγχο ή υπό την επιρροή του, όπως προκύπτει από τη νομολογία που παρατίθεται στις σκέψεις 105 και 110 της παρούσας αποφάσεως και όπως υπενθύμισε η γενική εισαγγελέας στο σημείο 94 των προτάσεών της.
Ομοίως, ο δεύτερος λόγος στον οποίο στηρίχθηκε το Γενικό Δικαστήριο ουδόλως απέκλειε τη δυνατότητα εφαρμογής της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς, όπως προκύπτει από τη νομολογία που παρατίθεται στη σκέψη 106 της παρούσας αποφάσεως και την οποία υπενθύμισε η γενική εισαγγελέας στα σημεία 80, 82 και 95 των προτάσεών της. Η επιδίωξη σκοπών δημόσιας πολιτικής είναι, πράγματι, συμφυής με την πλειονότητα των κρατικών μέτρων που μπορούν να χαρακτηρισθούν ως «κρατική ενίσχυση» και να εξετασθούν, για τον σκοπό αυτό, υπό το πρίσμα της εν λόγω αρχής (πρβλ. αποφάσεις της 21ης Μαρτίου 1991, Ιταλία κατά Επιτροπής,
C‑305/89
,
EU:C:1991:142
, σκέψη
, και της 14ης Σεπτεμβρίου 1994, Ισπανία κατά Επιτροπής,
C‑42/93
,
EU:C:1994:326
, σκέψη
). Η εφαρμογή της εν λόγω αρχής έχει, ωστόσο, ως συνέπεια ότι τα μέτρα αυτά πρέπει να εξετάζονται χωρίς να λαμβάνονται υπόψη τέτοιου είδους σκοποί (πρβλ. απόφαση της 10ης Ιουλίου 1986,
234/84
, Βέλγιο κατά Επιτροπής,
EU:C:1986:302
, σκέψη
) και τα οφέλη που συνδέονται με την ιδιότητα του κράτους ως φορέα δημόσιας εξουσίας, τα οποία ενδέχεται να αποφέρει η επίτευξη των σκοπών αυτών (πρβλ. αποφάσεις της 5ης Ιουνίου 2012, Επιτροπή κατά EDF,
C‑124/10 P
,
EU:C:2012:318
, σκέψη
, και της 6ης Μαρτίου 2018, Επιτροπή κατά FIH Holding και FIH Erhvervsbank,
C‑579/16 P
,
EU:C:2018:159
, σκέψεις
,
και
).
Τούτου λεχθέντος, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι το Γενικό Δικαστήριο αποφάνθηκε μεν εσφαλμένως ότι δεν ήταν δυνατή η εφαρμογή της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς, πλην όμως έκρινε, όπως επισημαίνουν η Volotea και η easyJet, ότι οι αεροπορικές εταιρίες που είχαν συνάψει συμβάσεις παροχής υπηρεσιών αεροπορικών μεταφορών, μάρκετινγκ και διαφήμισης με τους φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων του Cagliari-Elmas και της Olbia έπρεπε να θεωρηθεί ότι επωφελήθηκαν από «πλεονέκτημα το οποίο δεν θα ήταν δυνατόν να αποκομίσουν διαφορετικά υπό τους συνήθεις όρους της αγοράς», διότι η αμοιβή που τους καταβλήθηκε κατ’ εφαρμογήν των συμβάσεων αυτών δεν συνιστούσε την αντιπαροχή για υπηρεσίες που ικανοποιούσαν πραγματικές ανάγκες της Αυτόνομης Περιφέρειας και διότι οι εν λόγω συμβάσεις είχαν εξάλλου συναφθεί από τους ως άνω φορείς εκμεταλλεύσεως αερολιμένων χωρίς να έχει προηγουμένως διεξαχθεί διαγωνισμός ή ισοδύναμη διαδικασία (σκέψεις 128 έως 149 της αποφάσεως T‑607/17 καθώς και σκέψεις 174 και 194 έως 217 της αποφάσεως T‑8/18).
Λαμβανομένων υπόψη των εκτιμήσεων αυτών, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, στη σκέψη 150 της αποφάσεως T‑607/17 και στη σκέψη 218 της αποφάσεως T‑8/18, ότι η Επιτροπή ορθώς συνήγαγε το συμπέρασμα ότι η χρηματοδότηση την οποία είχε χορηγήσει η Αυτόνομη Περιφέρεια, μέσω των εν λόγω φορέων εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων, στη Volotea και στην easyJet, ως αντιπαροχή για τις παρασχεθείσες εκ μέρους τους υπηρεσίες μεταφοράς, μάρκετινγκ και διαφημίσεως, τους χορήγησε ένα πλεονέκτημα το οποίο δεν θα είχαν αποκομίσει υπό τους συνήθεις όρους της αγοράς.
Όπως, όμως, προκύπτει από τη νομολογία που υπομνήσθηκε στις σκέψεις 109 και 110 της παρούσας αποφάσεως και από το σημείο 99 των προτάσεων της γενικής εισαγγελέα, το κριτήριο του ιδιώτη αγοραστή συνιστά, όπως και το αντίστοιχο αυτού κριτήριο του ιδιώτη πωλητή, ένα από τα διάφορα κριτήρια που εξειδικεύουν την αρχή του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς. Υπό τις συνθήκες αυτές, οι πλάνες περί το δίκαιο που επισημάνθηκαν στις σκέψεις 117 έως 120 της παρούσας αποφάσεως μπορούν να επισύρουν την αναίρεση των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων μόνον αν αποδειχθεί ότι και τα εν λόγω πρόσθετα σημεία του σκεπτικού του Γενικού Δικαστηρίου είναι επίσης νομικώς εσφαλμένα και, ως εκ τούτου, δεν μπορούν να στηρίξουν το διατακτικό των εν λόγω αποφάσεων.
Κατά δεύτερον, πρέπει συναφώς να επισημανθεί, καταρχάς, ότι τα εν λόγω σημεία του σκεπτικού συνδέονται, κατ’ ουσίαν, με προηγούμενες διαπιστώσεις και εκτιμήσεις της Επιτροπής που περιέχονται στην επίδικη απόφαση. Ως εκ τούτου, κακώς η Volotea προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο ότι υπερέβη τα όρια που επιβάλλονται στην αρμοδιότητά του να ελέγχει τη νομιμότητα των αποφάσεων της Επιτροπής διατυπώνοντας αυτές τις αιτιολογίες.
Εν συνεχεία, υπογραμμίζεται ότι το κριτήριο του ιδιώτη αγοραστή, στο μέτρο που αποτελεί μία από τις διάφορες πιθανές εκφάνσεις της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς, πρέπει, κατά συνέπεια, να ερμηνεύεται και να εφαρμόζεται κατά τρόπο που να συνάδει με την αρχή αυτή και με τις απαιτήσεις περί αποδείξεως που διέπουν την εφαρμογή της.
Συναφώς, από πάγια νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει βεβαίως ότι, στην περίπτωση κατά την οποία ένα κράτος ή άλλος δημόσιος φορέας αποφασίζει να πωλήσει ή να αγοράσει, αντιστοίχως, αγαθά ή υπηρεσίες απευθείας από μία ή περισσότερες ιδιωτικές επιχειρήσεις, η διεξαγωγή διαγωνισμού διοργανωμένου κατά τρόπο που να διασφαλίζει μια ανοικτή, αμερόληπτη και μη εισάγουσα διακρίσεις διαδικασία επιτρέπει, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να τεκμαρθεί ότι οι συμβάσεις ή άλλες πράξεις που συνάπτονται για τον σκοπό αυτόν, κατά το πέρας της εν λόγω διαδικασίας, και η προβλεπόμενη από αυτές αμοιβή αντικατοπτρίζουν τους συνήθεις όρους της αγοράς και, ειδικότερα, μια συνήθη τιμή ή μια συνήθη αγοραία αξία που αποκλείει την ύπαρξη «πλεονεκτήματος» κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ (πρβλ. απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015, BVVG,
C‑39/14
,
EU:C:2015:470
, σκέψεις
και
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Εντούτοις, από τη νομολογία αυτή προκύπτει, επίσης, ότι η διεξαγωγή διαγωνισμού δεν είναι πάντοτε υποχρεωτική για τους σκοπούς μιας τέτοιας πωλήσεως ή αγοράς και, περαιτέρω, ότι υπάρχουν και άλλα μέσα αποκλεισμού της ύπαρξης πλεονεκτήματος. Πράγματι, επιτρέπεται η χρήση άλλων μέσων, όπως η διενέργεια ανεξάρτητης πραγματογνωμοσύνης (απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015, BVVG,
C‑39/14
,
EU:C:2015:470
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) ή μιας αξιόπιστης, αυστηρής και πλήρους εκτιμήσεως των σχετικών δαπανών (πρβλ. απόφαση της 2ας Σεπτεμβρίου 2010, Επιτροπή κατά Scott,
C‑290/07 P
,
EU:C:2010:480
, σκέψεις
έως
), προκειμένου να διασφαλιστεί ότι η πραγματοποιούμενη κατ’ αυτόν τον τρόπο συναλλαγή συνιστά συνήθη συναλλαγή της αγοράς που καταλήγει στον καθορισμό συνήθους τιμής ή συνήθους αγοραίας αξίας.
Κατά μείζονα λόγο, η διεξαγωγή διαγωνισμού δεν μπορεί να αποτελεί το μόνο μέσο για να αποκλειστεί η ύπαρξη «πλεονεκτήματος», κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, στην περίπτωση κατά την οποία το κράτος προβαίνει στην πώληση ή στην αγορά αγαθών ή υπηρεσιών από ιδιωτικές επιχειρήσεις όχι ευθέως, αλλά μέσω άλλων ιδιωτικών επιχειρήσεων, οι οποίες δεν υπέχουν υποχρέωση προσφυγής σε μια τέτοια διαδικασία. Ανεξαρτήτως του μέσου που χρησιμοποιείται, προκειμένου να διαπιστωθεί αν πρέπει να αποκλειστεί ή, αντιθέτως, να γίνει δεκτή η ύπαρξη πλεονεκτήματος επιβάλλεται, εν πάση περιπτώσει, να εκτιμάται αν οι συμβάσεις ή άλλες πράξεις που προβλέπουν την εν λόγω πώληση ή αγορά αντικατοπτρίζουν ή όχι τους συνήθεις όρους της αγοράς, κατά τον τρόπο που υπομνήσθηκε στις σκέψεις 113 και 114 της παρούσας αποφάσεως.
Επιπλέον, όπως προκύπτει από τις εν λόγω σκέψεις, στην Επιτροπή εναπόκειται να προβεί στην ανωτέρω εκτίμηση και να αποδείξει την ύπαρξη πλεονεκτήματος, κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, υπό τους όρους που υπομνήσθηκαν στις σκέψεις 111 και 112 της παρούσας αποφάσεως, το δε πλεονέκτημα αυτό, εφόσον αποδειχθεί η ύπαρξή του, μπορεί να ισοδυναμεί, εν προκειμένω, μόνο με τη διαφορά μεταξύ της αμοιβής την οποία θα μπορούσαν να διεκδικήσουν οι εν λόγω δικαιούχοι, υπό συνήθεις όρους της αγοράς, και της αμοιβής που τους καταβλήθηκε όντως από τους φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων.
Εν προκειμένω, όμως, το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη αυτές τις ουσιαστικές απαιτήσεις και επιταγές περί αποδείξεως.
Συγκεκριμένα, αφενός, περιορίστηκε απλώς κατ’ ουσίαν, τόσο στο πλαίσιο αναλύσεως των απαιτήσεων που απορρέουν από το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ όσο και στο πλαίσιο του νομικού χαρακτηρισμού των πραγματικών περιστατικών υπό το πρίσμα των απαιτήσεων αυτών, να επισημάνει ότι οι επίμαχες εν προκειμένω συμβάσεις δεν είχαν συναφθεί από τους συμβληθέντες ιδιωτικούς φορείς κατόπιν διεξαγωγής διαγωνισμού, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 136, 137 και 141 της αποφάσεως T‑607/17 καθώς και από τις σκέψεις 203, 204 και 208 της αποφάσεως T‑8/18, και εν συνεχεία να εκτιμήσει εν γένει ότι η διεξαγωγή μιας τέτοιας διαδικασίας διαγωνισμού «μπορούσε να αποδείξει την ύπαρξη συνθηκών της αγοράς και, ως εκ τούτου, την απουσία πλεονεκτήματος κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ» και ότι, εν προκειμένω, η Volotea και η easyJet «δεν προσκόμισαν» στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι οι φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων του Cagliari-Elmas και της Olbia ακολούθησαν κάποια «ισοδύναμη» διαδικασία, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 140, 142 και 143 της αποφάσεως T‑607/17 καθώς και από τις σκέψεις 207, 209 και 210 της αποφάσεως T‑8/18.
Ενεργώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο, το Γενικό Δικαστήριο προσέδωσε αδικαιολόγητη σημασία στο γεγονός της προηγούμενης διεξαγωγής διαγωνισμού ή ισοδύναμης διαδικασίας από ιδιωτικές επιχειρήσεις που δεν υπέχουν υποχρέωση διοργάνωσης διαγωνισμού και οι οποίες σκοπεύουν να συνάψουν τέτοιου είδους συμβάσεις, διότι διαφορετικά, ελλείψει διαγωνισμού, οι εν λόγω συμβάσεις θα χαρακτηρίζονταν αυτομάτως ως «πλεονέκτημα», κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, εάν μια από τις ιδιωτικές αυτές επιχειρήσεις χρηματοδοτεί τις συμβατικές υποχρεώσεις της μέσω κρατικών πόρων. Πράγματι, ούτε η ανάγκη διεξαγωγής διαγωνισμού ή ισοδύναμης διαδικασίας ούτε η αυτόματη συνέπεια που φέρεται να επάγεται η μη διεξαγωγή τους απορρέουν από τη διάταξη αυτή ή από τη νομολογία του Δικαστηρίου, οι οποίες απαιτούν, αντιθέτως, συνολική και συγκεκριμένη κατά περίπτωση εκτίμηση, όπως υπομνήσθηκε στις σκέψεις 113, 114 και 128 της παρούσας αποφάσεως, και επιβάλλουν, επίσης, στην Επιτροπή την υποχρέωση να αποδείξει την ύπαρξη πλεονεκτήματος και όχι στις εμπλεκόμενες επιχειρήσεις την υποχρέωση να αποδείξουν την απουσία πλεονεκτήματος (πρβλ. απόφαση της 10ης Δεκεμβρίου 2020, Comune di Milano κατά Επιτροπής,
C‑160/19 P
,
EU:C:2020:1012
, σκέψη
).
Αφετέρου, το Γενικό Δικαστήριο περιορίστηκε απλώς, στη σκέψη 139 της αποφάσεως T‑607/17 και στη σκέψη 206 της αποφάσεως T‑8/18, στο να «θέσει υπό αμφισβήτηση» το κατά πόσον οι υπηρεσίες μάρκετινγκ που αποτελούσαν το αντικείμενο των συμβάσεων που είχαν συναφθεί μεταξύ των φορέων εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων και των αεροπορικών εταιριών ανταποκρίνονταν σε «πραγματικές ανάγκες» της Αυτόνομης Περιφέρειας. Πλην όμως, από την εκτίμηση αυτή δεν μπορούσε να συναγάγει την ύπαρξη πλεονεκτήματος, κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, όπως ορθώς υποστηρίζει η Volotea.
Συγχρόνως, το Γενικό Δικαστήριο δεν επιδίωξε, με τις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, να ελέγξει αν η Επιτροπή εκπλήρωσε, με την επίδικη απόφαση, την υποχρέωση που υπείχε να διαπιστώσει αν οι συμβάσεις που είχαν συναφθεί μεταξύ των φορέων εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων και των αεροπορικών εταιριών συνιστούσαν συνήθεις συναλλαγές της αγοράς. Αντιθέτως, έκρινε ότι το ζήτημα αυτό δεν ασκεί καμία επιρροή, διατυπώνοντας συναφώς γενικόλογες εκτιμήσεις, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 118, 125 και 143 της αποφάσεως T‑607/17 καθώς και από τις σκέψεις 176, 191 και 210 της αποφάσεως T‑8/18. Ωστόσο, η εξέταση του ζητήματος αυτού ήταν επιβεβλημένη βάσει της νομολογίας που υπομνήσθηκε στις σκέψεις 113, 114 και 128 της παρούσας αποφάσεως, όπως ορθώς υποστηρίζει η easyJet.
Κατά συνέπεια, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο εκτιμώντας ότι έπρεπε να θεωρηθεί ότι οι αεροπορικές εταιρίες που συνήψαν συμβάσεις παροχής υπηρεσιών αεροπορικών μεταφορών, μάρκετινγκ και διαφήμισης με τους φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων του Cagliari-Elmas και της Olbia έτυχαν «πλεονεκτήματος», κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, διότι η αμοιβή που τους είχε καταβληθεί κατ’ εφαρμογήν των συμβάσεων αυτών δεν συνιστούσε αντιπαροχή για υπηρεσίες παρασχεθείσες προς κάλυψη πραγματικών αναγκών της Αυτόνομης Περιφέρειας και διότι οι εν λόγω συμβάσεις είχαν, εξάλλου, συναφθεί από τους επίμαχους φορείς εκμεταλλεύσεως αερολιμένων χωρίς την προηγούμενη διενέργεια διαγωνισμού ή ισοδύναμης διαδικασίας.
Ως εκ τούτου, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε επίσης σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας, στη σκέψη 150 της αποφάσεως T‑607/17 και στη σκέψη 218 της αποφάσεως T‑8/18, ότι η Επιτροπή ορθώς συνήγαγε το συμπέρασμα ότι η χρηματοδότηση την οποία είχε χορηγήσει στη Volotea και στην easyJet η Αυτόνομη Περιφέρεια, ενεργώντας μέσω των εν λόγω φορέων εκμεταλλεύσεως αερολιμένων, ως αντιπαροχή για τις παρασχεθείσες εκ μέρους τους υπηρεσίες μεταφοράς, μάρκετινγκ και διαφημίσεως, τους είχε χορηγήσει ένα πλεονέκτημα το οποίο δεν θα είχαν αποκομίσει υπό τους συνήθεις όρους της αγοράς.
Επομένως, η πρώτη αιτίαση του πρώτου λόγου αναιρέσεως στην υπόθεση C‑331/20 P είναι βάσιμη, όπως και οι τέσσερις λόγοι αναιρέσεως στην υπόθεση C‑343/20 P, στο μέτρο που αφορούν την ερμηνεία, τη δυνατότητα εφαρμογής και την εφαρμογή εν προκειμένω της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς.
Δεδομένου ότι ο χαρακτηρισμός ορισμένου μέτρου ως «κρατικής ενισχύσεως» απαιτεί, μεταξύ άλλων σωρευτικών προϋποθέσεων, να αποδειχθεί ότι το μέτρο αυτό παρέσχε πλεονέκτημα σε μία ή περισσότερες επιχειρήσεις, όπως υπομνήσθηκε στις σκέψεις 102 και 103 της παρούσας αποφάσεως, και δεδομένου ότι πρέπει να γίνουν δεκτοί οι λόγοι αναιρέσεως που διαλαμβάνονται στην προηγούμενη σκέψη, πρέπει να αναιρεθούν η απόφαση T‑607/17, χωρίς να είναι αναγκαίο να εξετασθούν οι λοιπές αιτιάσεις και οι λοιποί λόγοι αναιρέσεως που προέβαλε η Volotea προς στήριξη της αιτήσεώς της αναιρέσεως στην υπόθεση C‑331/20 P, και η απόφαση T‑8/18 κατά το μέρος που απέρριψε την προσφυγή της easyJet ως αβάσιμη.
Επί των προσφυγών
Εφόσον η διαφορά είναι ώριμη προς εκδίκαση, το Δικαστήριο μπορεί, δυνάμει του άρθρου 61, πρώτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, να αποφανθεί το ίδιο οριστικά επί της διαφοράς.
Εν προκειμένω, το Δικαστήριο εκτιμά ότι πρέπει να αποφανθεί οριστικά επί των δύο υπό κρίση διαφορών, οι οποίες είναι ώριμες προς εκδίκαση στο μέτρο που αποτέλεσαν αντικείμενο κατ’ αντιμωλία συζητήσεως ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου και δεν απαιτούν τη λήψη οιουδήποτε συμπληρωματικού μέτρου οργανώσεως της διαδικασίας ή διεξαγωγής αποδείξεων, λαμβανομένων υπόψη των ζητημάτων που πρέπει να εξεταστούν για την επίλυσή τους.
Όπως επισημάνθηκε στις σκέψεις 35 έως 40 της παρούσας αποφάσεως, η Volotea προέβαλε πέντε λόγους ακυρώσεως προς στήριξη της προσφυγής της ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου. Η δε easyJet προέβαλε έξι λόγους ακυρώσεως προς στήριξη της προσφυγής της.
Πρέπει, καταρχάς, να εξεταστούν από κοινού ο πρώτος και ο πέμπτος λόγος ακυρώσεως που προβάλλει η Volotea, οι οποίοι αφορούν, αντιστοίχως, παράβαση του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, έλλειψη αιτιολογίας και αντιφατική αιτιολογία, καθώς και ο δεύτερος λόγος ακυρώσεως που προβάλλει η easyJet, ο οποίος αφορά παράβαση της ίδιας διατάξεως.
Δεδομένου ότι οι ως άνω λόγοι ακυρώσεως αφορούν το τμήμα της επίδικης αποφάσεως στο οποίο η Επιτροπή διαπίστωσε την ύπαρξη πλεονεκτήματος, επιβάλλεται, προκαταρκτικώς, η διαπίστωση ότι, όσον αφορά το πλεονέκτημα αυτό, η συλλογιστική την οποία ακολούθησε η Επιτροπή στην απόφαση αυτή μπορεί να συνοψισθεί ως εξής.
Αρχικώς, η Επιτροπή έκρινε, στις αιτιολογικές σκέψεις 364 έως 377 της εν λόγω αποφάσεως, ότι τα επίμαχα μέτρα έπρεπε να χαρακτηρισθούν ως «επιδοτήσεις» στο μέτρο που προέβλεπαν την «παροχή»«χρηματοδότησης» ή τη διενέργεια «πληρωμών» από την Αυτόνομη Περιφέρεια, η οποία ενεργούσε «μέσω» φορέων εκμεταλλεύσεως αερολιμένων, σε αεροπορικές εταιρίες, «σε αντάλλαγμα για τις υπηρεσίες μάρκετινγκ» και για την «αύξηση της αεροπορικής κίνησης» με την έναρξη νέων δρομολογίων και με την ενίσχυση των υφιστάμενων δρομολογίων και ότι τα μέτρα αυτά απάλλασσαν κατ’ αυτόν τον τρόπο τις εν λόγω αεροπορικές εταιρείες από μέρος του κόστους που θα έπρεπε να επωμιστούν υπό κανονικές συνθήκες για την ανάπτυξη και την προώθηση των δραστηριοτήτων τους. Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή παρατήρησε, μεταξύ άλλων, ότι προβλεπόταν η σύναψη, μεταξύ των οικείων φορέων εκμεταλλεύσεως αερολιμένων και των εν λόγω αεροπορικών εταιριών, «συμφωνιών» που προέβλεπαν, ως «αντάλλαγμα» για την παροχή «χρηματικών αποζημιώσεων», την επίτευξη «στόχ[ων] επιβατικής κίνησης» και την «επέκταση της εκτέλεσης αεροπορικών μεταφορών» καθώς και την επιβολή «κυρώσεων» σε αντίθετη περίπτωση.
Εν συνεχεία, η Επιτροπή εξέτασε, στις αιτιολογικές σκέψεις 378 και 380 έως 388 της επίδικης αποφάσεως, αν τα επίμαχα μέτρα «συμμορφώνονται με την αρχή του [ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς]».
Συναφώς, πρώτον, το θεσμικό όργανο έκρινε, στις αιτιολογικές σκέψεις 380 έως 386 της επίδικης αποφάσεως, ότι η Αυτόνομη Περιφέρεια «δεν [είχε συμπεριφερθεί] έναντι των αεροπορικών εταιρειών ως ιδιώτης επενδυτής σε οικονομία της αγοράς». Ως προς το σημείο αυτό, αφού ανέφερε ότι η Ιταλική Δημοκρατία δεν είχε αντλήσει κανένα επιχείρημα από την αρχή του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς κατά τη διοικητική διαδικασία, επισήμανε, καταρχάς, ότι η αρχή αυτή δεν είχε εφαρμογή, λαμβανομένων υπόψη των σκοπών δημόσιας πολιτικής που επιδίωκε η Αυτόνομη Περιφέρεια καθώς και του γεγονότος ότι αυτή ήλεγχε μόνον έναν από τους εμπλεκόμενους φορείς εκμεταλλεύσεως αερολιμένων και ότι τα επίμαχα μέτρα απέρρεαν από καθεστώς το οποίο είχε θεσπιστεί από δημόσια αρχή και όχι από ατομική συμφωνία μεταξύ φορέα εκμεταλλεύσεως αερολιμένα και αεροπορικής εταιρίας. Εν συνεχεία, η Επιτροπή παρατήρησε, κατ’ ουσίαν, ότι, εάν ήταν εφαρμοστέα η εν λόγω αρχή, θα απαιτείτο να καθοριστεί, βάσει αναλύσεως της αποδοτικότητας ή συγκριτικής αξιολογήσεως, αν η Αυτόνομη Περιφέρεια ενεργούσε ως ιδιώτης επιχειρηματίας με γνώμονα τις προοπτικές αποδοτικότητας, όπως συμβαίνει στην περίπτωση συνάψεως συμβάσεων από φορέα εκμεταλλεύσεως αερολιμένα, προσθέτοντας εν συνεχεία ότι μια τέτοια ανάλυση ή αξιολόγηση «στην παρούσα υπόθεση δεν είναι σκόπιμη». Τέλος, έκρινε ότι, εν πάση περιπτώσει, η Ιταλική Δημοκρατία δεν είχε υποβάλει επιχειρηματικό σχέδιο ή ανάλυση της αποδοτικότητας ούτε κάποιο άλλο στοιχείο «από τα οποία να προκύπτει σαφώς» η ύπαρξη συμπεριφοράς ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς.
Δεύτερον, η Επιτροπή εξέθεσε, στην αιτιολογική σκέψη 386 της επίδικης αποφάσεως, ότι δεν είχε διενεργηθεί διαγωνισμός για την επιλογή των αεροπορικών εταιριών και ότι οι φορείς εκμεταλλεύσεως αερολιμένων απλώς «δημοσίευσαν ανακοινώσεις» και «επέλεξαν την καλύτερη προσφορά», προσθέτοντας εν συνεχεία ότι η προσφυγή σε μια τέτοια διαδικασία δεν θα «μπορούσε να αποκλε[ίσει την] ύπαρξη πλεονεκτήματος» εν προκειμένω, δεδομένου ότι τα επίμαχα μέτρα είχαν σχεδιαστεί «για την καταβολή δημόσιων πόρων στις αεροπορικές εταιρείες», χωρίς ωστόσο οι πόροι αυτοί να ισοδυναμούν με «αμοιβή για προϊόντα ή υπηρεσίες που καλύπτουν πραγματικές ανάγκες της Περιφέρειας».
Τρίτον, η Επιτροπή έκρινε, στην αιτιολογική σκέψη 387 της επίδικης αποφάσεως, ότι, «[υ] πό τις συγκεκριμένες περιστάσεις, δεν [θεωρείτο] επίσης σκόπιμο να αξιολογηθεί η ατομική οικονομική σχέση μεταξύ των αερολιμένων και των αεροπορικών εταιρειών» προκειμένου να κριθεί αν η σχέση αυτή ήταν σύμφωνη με την αρχή του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς και ότι «[ήταν] σαφές ότι οι φορείς εκμετάλλευσης των αερολιμένων δεν [είχαν ενεργήσει] ως ιδιώτες επενδυτές σε οικονομία της αγοράς κατά τη σύναψη των διαφόρων συμβάσεων με τις αεροπορικές εταιρείες», αλλά είχαν «[εφαρμόσει] ένα καθεστώς ενίσχυσης το οποίο είχε σχεδιαστεί από την [Αυτόνομη] Περιφέρεια με σκοπό την αύξηση των αεροπορικών μεταφορών».
Επιχειρήματα των διαδίκων
Στο πλαίσιο του δεύτερου λόγου ακυρώσεως, η easyJet υποστηρίζει, μεταξύ άλλων, ότι η Επιτροπή υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, πρώτον, διότι δέχθηκε την ύπαρξη «επιδοτήσεων» προτού εξετάσει, υπό το πρίσμα της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία που ενεργεί υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς, τα επίμαχα μέτρα και τις συμβάσεις που συνήψαν οι φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων με τις αεροπορικές εταιρίες για την εφαρμογή των μέτρων αυτών. Δεύτερον, η Επιτροπή εσφαλμένως δεν εξέτασε τα ως άνω μέτρα και τις εν λόγω συμβάσεις υπό το πρίσμα της αρχής αυτής στηριζόμενη στους «σκοπούς δημόσιας πολιτικής» που επιδίωκε η Αυτόνομη Περιφέρεια, στο γεγονός ότι τα επίμαχα μέτρα και οι συμβάσεις για την εφαρμογή τους προέρχονταν, κατά την άποψή της, από «καθεστώς» το οποίο δεν απαιτούσε τη λήψη συμπληρωματικών μέτρων εφαρμογής και το οποίο καθόριζε τους δικαιούχους κατά τρόπο γενικό και αφηρημένο, στο γεγονός ότι ένα μέρος των εμπλεκόμενων φορέων εκμεταλλεύσεως αερολιμένων ήταν «ιδιώτες» και στον ρόλο τους ως «ενδιάμεσων φορέων». Τρίτον, το θεσμικό αυτό όργανο υπέπεσε σε πλάνες περί το δίκαιο και σε πρόδηλες πλάνες εκτιμήσεως, διότι δεν ανέλυσε ορθώς και τεκμηριωμένα την αποδοτικότητα των επίμαχων μέτρων υπό το πρίσμα των διαφόρων θεσπισθέντων με αυτά μηχανισμών, προσδίδοντας αδικαιολόγητη σημασία στη μη διεξαγωγή διαγωνισμού και αμφισβητώντας την ύπαρξη πραγματικής ανάγκης της Αυτόνομης Περιφέρειας για υπηρεσίες αεροπορικών μεταφορών. Τέταρτον, η Επιτροπή κακώς παρέλειψε να καθορίσει αν οι συμβάσεις που είχαν συναφθεί μεταξύ των φορέων εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων και των αεροπορικών εταιριών μπορούσαν να θεωρηθούν ως συμπεριφορά οικονομικών φορέων που ενήργησαν υπό κανονικές συνθήκες αγοράς, λαμβανομένων υπόψη του εμπορικού και οικονομικού συμφέροντος των παρεχόμενων δυνάμει των συμβάσεων αυτών υπηρεσιών, του τιμήματος που καταβλήθηκε ως αντιπαροχή καθώς και των λοιπών νομικών και πρακτικών ρυθμίσεων για τη σύναψη και την εκτέλεση των εν λόγω συμβάσεων. Στο πλαίσιο αυτό, η easyJet παραπέμπει, μεταξύ άλλων, στα σχέδια δραστηριοτήτων που έπρεπε να εκπονηθούν από τους φορείς εκμεταλλεύσεως αερολιμένων, στις απαιτήσεις αποδοτικότητας που θα έπρεπε να διέπουν τόσο τα εν λόγω σχέδια δραστηριοτήτων όσο και τις συναφθείσες με τις αεροπορικές εταιρίες συμβάσεις καθώς και στον τρόπο με τον οποίο τέθηκαν σε εφαρμογή στην πράξη οι απαιτήσεις αυτές από την Geasar και τη Sogaer όσον αφορά την easyJet.
Η Volotea με τη σειρά της υποστηρίζει, μεταξύ άλλων, στο πλαίσιο του πρώτου και του πέμπτου λόγου ακυρώσεως, ότι η Επιτροπή ερμήνευσε και εφάρμοσε εσφαλμένα την αρχή του ιδιώτη επιχειρηματία που ενεργεί υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς, ότι το θεσμικό αυτό όργανο δεν ανταποκρίθηκε στο βάρος αποδείξεως που έφερε, διότι δεν απέδειξε την ύπαρξη πλεονεκτήματος υπό το πρίσμα της αρχής αυτής και ότι αιτιολόγησε ανεπαρκώς τα ζητήματα αυτά στην επίδικη απόφαση. Στο πλαίσιο αυτό, η Volotea υποστηρίζει, ειδικότερα, ότι η Geasar και η Sogaer, συνάπτοντας συμβάσεις με αεροπορικές εταιρίες, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγεται και η ίδια, κατόπιν δημοσιεύσεως προσκλήσεων εκδήλωσης ενδιαφέροντος και κατόπιν επιλογής των πλέον ελκυστικών προσφορών, ενήργησαν ως ιδιώτες επιχειρηματίες υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς, επιδιώκοντας κατ’ αρχάς να λάβουν υπηρεσίες που θα μπορούσαν να αυξήσουν την κίνηση και την ελκυστικότητα του αντίστοιχου αερολιμένα τους, ελέγχοντας εν συνεχεία εκ των προτέρων τις προοπτικές αποδοτικότητας των υπηρεσιών αυτών και παρέχοντας, τέλος, ως αντάλλαγμα στους αντισυμβαλλομένους τους μια δίκαιη αμοιβή. Η Volotea προβάλλει επίσης ότι η Επιτροπή, αντί να προβεί σε αυστηρή εξέταση της κατάστασης αυτής υπό το πρίσμα της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς, παρέθεσε απλώς, κατ’ ουσίαν, μια σειρά συγκεχυμένων νομικών και πραγματικών ισχυρισμών, οι οποίοι ήταν άνευ σημασίας ή ατεκμηρίωτοι και δεν της παρείχαν τη δυνατότητα να διαπιστώσει την ύπαρξη πλεονεκτήματος.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Καταρχάς, από τη νομολογία που παρατίθεται στις σκέψεις 107 έως 110 της παρούσας αποφάσεως προκύπτει ότι, προκειμένου να καθοριστεί αν τα επίμαχα μέτρα και οι συμβάσεις με τις οποίες αυτά τέθηκαν σε εφαρμογή από τη Geasar και τη Sogaer στην περίπτωση της easyJet και της Volotea συνιστούσαν, για τις εν λόγω εταιρίες, πλεονεκτήματα κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, η Επιτροπή όφειλε να εξετάσει τα μέτρα αυτά και τις εν λόγω συμβάσεις υπό το πρίσμα της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς. Εξάλλου, από τη νομολογία που παρατίθεται στις σκέψεις 105, 106, 117 και 118 της αποφάσεως αυτής προκύπτει ότι οι σκοποί δημόσιας πολιτικής που επιδίωκε η Αυτόνομη Περιφέρεια και το γεγονός ότι εν προκειμένω επρόκειτο για ιδιωτικούς φορείς εκμεταλλεύσεως αερολιμένων δεν αποτελούσαν εμπόδιο στην εφαρμογή της αρχής αυτής.
Εν συνεχεία, η εφαρμογή της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς επέβαλλε εν προκειμένω στην Επιτροπή την υποχρέωση να εξετάσει, σύμφωνα με τους κανόνες που υπομνήσθηκαν στις σκέψεις 111 έως 114 και 125 έως 129 της παρούσας αποφάσεως, το ζήτημα αν η Αυτόνομη Περιφέρεια, ως δημόσιος φορέας που έθεσε σε εφαρμογή τα επίμαχα μέτρα, και οι φορείς εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων που εμφανίζονται ως «ενδιάμεσοι φορείς» από την Επιτροπή, ως συμβαλλόμενοι στις συμβάσεις που συνήφθησαν με τις αεροπορικές εταιρίες, μπορούσαν να θεωρηθούν ότι ενήργησαν όπως θα ενεργούσαν ιδιώτες αγοραστές αγαθών ή υπηρεσιών ευρισκόμενοι σε συγκρίσιμη κατάσταση, αντιστοίχως, προβλέποντας τη σύναψη συμβάσεων για την παροχή υπηρεσιών αεροπορικών μεταφορών και συνάπτοντας τις εν λόγω συμβάσεις.
Τέλος, όπως προκύπτει από τις ίδιες σκέψεις της παρούσας αποφάσεως, η εξέταση αυτή συνεπαγόταν μια συνολική και συγκεκριμένη εκτίμηση του κατά πόσον οι εν λόγω φορείς είχαν επιδιώξει, έκαστος κατά το μέρος που τον αφορά, να λάβουν τις οικείες υπηρεσίες υπό τους συνήθεις όρους της αγοράς, λαμβανομένων, ειδικότερα, υπόψη της ορθολογικότητας μιας τέτοιας συναλλαγής, των προβλέψιμων προοπτικών αποδοτικότητάς της, του εμπορικού και οικονομικού συμφέροντος για την παροχή των προβλεπόμενων προς τούτο υπηρεσιών, του ποσού της καταβλητέας αντιπαροχής καθώς και των νομικών και πρακτικών λεπτομερών κανόνων βάσει των οποίων είχαν συναφθεί οι συμβάσεις που προέβλεπαν την παροχή των ως άνω υπηρεσιών και την καταβολή της εν λόγω αντιπαροχής.
Ωστόσο, όπως προκύπτει από τις αιτιολογικές σκέψεις της επίδικης αποφάσεως που συνοψίζονται στις σκέψεις 145 έως 148 της παρούσας αποφάσεως, η Επιτροπή, αφενός, απέρριψε σαφώς, για λόγους ερειδόμενους εσφαλμένως στους σκοπούς δημόσιας πολιτικής που επιδίωκε η Αυτόνομη Περιφέρεια, στο γεγονός ότι οι φορείς εκμεταλλεύσεως αερολιμένων μέσω των οποίων η Περιφέρεια έθεσε σε εφαρμογή τα επίμαχα μέτρα ήταν ιδιώτες και στη μορφή που έλαβαν τα μέτρα αυτά, τόσο «τη δυνατότητα εφαρμογής» της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς όσο και τη «σκοπιμότητα» και τη «δυνατότητα» εφαρμογής της αρχής αυτής στις «σχέσεις» μεταξύ της Αυτόνομης Περιφέρειας και των αεροπορικών εταιριών καθώς και στην «ατομική οικονομική σχέση» μεταξύ των εταιριών αυτών και των φορέων εκμεταλλεύσεως αερολιμένων, ιδίως προκειμένου να εκτιμηθεί η ορθολογικότητα και η προβλέψιμη αποδοτικότητα των συμβάσεων που συνήφθησαν με σκοπό την εφαρμογή των εν λόγω μέτρων.
Αφετέρου, μολονότι είναι αληθές ότι, παρά την ως άνω σαφή και επαναλαμβανόμενη θέση της, η Επιτροπή διατύπωσε, στις αιτιολογικές σκέψεις 382 και 384 της επίδικης αποφάσεως, ορισμένες εκτιμήσεις οι οποίες θα μπορούσαν να νοηθούν ως ένα αρχικό βήμα εφαρμογής της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς, πρέπει εντούτοις να επισημανθεί, πρώτον, ότι οι εκτιμήσεις αυτές αφορούν μόνον τη συμπεριφορά της ίδιας της Αυτόνομης Περιφέρειας, ενώ, αντιθέτως, ουδέποτε εξετάστηκε επί της ουσίας η συμπεριφορά των φορέων εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων. Δεύτερον, οι εν λόγω εκτιμήσεις επικεντρώνονται, προφανώς, στο ζήτημα αν η Αυτόνομη Περιφέρεια ενήργησε ως ιδιώτης επενδυτής που επιδιώκει να λάβει «μερίσματα», «κέρδη κεφαλαίου» ή άλλη «οικονομική απόδοση» και όχι αν ενήργησε όπως θα ενεργούσε ένας ιδιώτης αγοραστής αγαθών ή υπηρεσιών ευρισκόμενος σε συγκρίσιμη κατάσταση. Τρίτον, η Επιτροπή, η οποία φέρει, υπό τις προϋποθέσεις που υπομνήσθηκαν στις σκέψεις 111 και 112 της παρούσας αποφάσεως, το βάρος αποδείξεως της υπάρξεως πλεονεκτήματος, κατ’ ουσίαν απλώς διατυπώνει κατηγορηματικώς, με τις ίδιες εκτιμήσεις της, ότι η Αυτόνομη Περιφέρεια «δεν μπορούσε να αναμένει καμία απόδοση» ή άλλο όφελος δυνάμενο να ληφθεί υπόψη στο πλαίσιο αναλύσεως υπό το πρίσμα της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς, προσάπτοντας εν συνεχεία στην Ιταλική Δημοκρατία ότι δεν «προσδιόρισε κανένα στοιχείο αποδοτικότητας» ή «σε κάθε περίπτωση» δεν παρέσχε πληροφοριακά στοιχεία «από τα οποία να προκύπτει σαφώς» ότι η Αυτόνομη Περιφέρεια ενήργησε ως ιδιώτης επιχειρηματίας υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς. Τέταρτον, το θεσμικό όργανο ουδέποτε εξέτασε ενδελεχώς τα στοιχεία που είχε πράγματι στη διάθεσή του, όπως επίσης υποστηρίζουν ορθώς η easyJet και η Volotea.
Ωστόσο, από τις επίμαχες εν προκειμένω νομοθετικές και κανονιστικές διατάξεις καθώς και από τους λεπτομερείς κανόνες εφαρμογής τους, που εκτίθενται στην επίδικη απόφαση (αιτιολογικές σκέψεις 44 έως 46, 71 έως 75 και 79 έως 84) και συνοψίζονται στις σκέψεις 5 έως 25 της παρούσας αποφάσεως, προκύπτει ότι οι συμβάσεις που συνήφθησαν μεταξύ των φορέων εκμεταλλεύσεως των αερολιμένων και των αεροπορικών εταιριών συνιστούν τη συγκεκριμένη διμερή εξειδίκευση σχεδίων δραστηριότητας υποκείμενων σε προηγούμενη έγκριση και στον συνακόλουθο έλεγχο της Αυτόνομης Περιφέρειας, τα οποία έπρεπε να περιέχουν –και όντως περιείχαν, κατά την Επιτροπή– στοιχεία που αφορούσαν, μεταξύ άλλων, τις «δραστηριότητες [που] οι φορείς εκμετάλλευσης των αερολιμένων θεωρού[σαν] εφικτές» καθώς και τις «οικονομικές και χρηματοοικονομικές προβλέψεις [στις οποίες στηρίζονταν οι] προοπτικές αποδοτικότητας» των υπηρεσιών που επρόκειτο να παρασχεθούν, επί των οποίων όφειλε να λάβει θέση η Επιτροπή.
Εξάλλου, από την επίδικη απόφαση δεν προκύπτει ότι η Επιτροπή έκανε χρήση των εξουσιών που της παρείχαν τη δυνατότητα να λάβει τα συμπληρωματικά πληροφοριακά στοιχεία που θεωρούσε αναγκαία ή χρήσιμα, ειδικότερα δε της εξουσίας της να απευθύνει στην Ιταλική Δημοκρατία διαταγή προκειμένου η τελευταία να της τα παράσχει, δυνάμει του άρθρου 12, παράγραφος 3, του κανονισμού (ΕΕ) 2015/1589 του Συμβουλίου, της 13ης Ιουλίου 2015, περί λεπτομερών κανόνων για την εφαρμογή του άρθρου 108 [ΣΛΕΕ] (
ΕΕ 2015, L 248, σ. 9
), στοιχείο το οποίο πρέπει να ληφθεί υπόψη σύμφωνα με τη νομολογία που παρατίθεται στη σκέψη 112 της παρούσας αποφάσεως.
Ως εκ τούτου, η Επιτροπή παρέβη το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ διότι δεν εφάρμοσε εν προκειμένω την αρχή του ιδιώτη επιχειρηματία που ενεργεί υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς και δέχθηκε την ύπαρξη πλεονεκτήματος βάσει νομικών και πραγματικών εκτιμήσεων που δεν μπορούν να στηρίξουν μια τέτοια εκτίμηση.
Για όλους τους προεκτεθέντες λόγους, ο πρώτος και ο πέμπτος λόγος ακυρώσεως που προβάλλει η Volotea και ο δεύτερος λόγος ακυρώσεως που προβάλλει η easyJet είναι βάσιμοι.
Δεδομένου ότι η απόδειξη της υπάρξεως πλεονεκτήματος, κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, συνιστά μία από τις σωρευτικές προϋποθέσεις που πρέπει να συντρέχουν για τον χαρακτηρισμό ορισμένου μέτρου ως «κρατικής ενισχύσεως», κατά την έννοια της ίδιας διατάξεως, όπως υπομνήσθηκε στις σκέψεις 102, 103 και 138 της παρούσας αποφάσεως, και δεδομένου ότι πρέπει να γίνουν δεκτοί οι λόγοι ακυρώσεως που μνημονεύονται στην προηγούμενη σκέψη της αποφάσεως αυτής, επιβάλλεται να γίνουν δεκτές οι προσφυγές που άσκησαν η Volotea και η easyJet και, κατά συνέπεια, να ακυρωθεί η επίδικη απόφαση, κατά το μέρος που αφορά αυτές τις δύο αεροπορικές εταιρίες, σύμφωνα με τα αιτήματα που υπέβαλε πρωτοδίκως εκάστη εξ αυτών, όπως αυτά υπομνήσθηκαν στις σκέψεις 35 και 38 της παρούσας αποφάσεως, χωρίς να είναι αναγκαίο να εξεταστούν οι λοιποί λόγοι ακυρώσεως που προβάλλονται προς στήριξη των προσφυγών.
Επί των δικαστικών εξόδων
Κατά το άρθρο 184, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας, όταν η αίτηση αναιρέσεως γίνεται δεκτή και το Δικαστήριο κρίνει το ίδιο οριστικά τη διαφορά, αυτό αποφαίνεται επί των εξόδων.
Κατά το άρθρο 138, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, το οποίο έχει εφαρμογή στην αναιρετική διαδικασία δυνάμει του άρθρου 184, παράγραφος 1, αυτού, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα έξοδα εφόσον υπάρχει σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου.
Εν προκειμένω, δεδομένου ότι η Επιτροπή ηττήθηκε στις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑331/20 P και C‑343/20 P καθώς και στις υποθέσεις T‑607/17 και T‑8/18, πρέπει να καταδικαστεί στα δικαστικά έξοδα των τεσσάρων αυτών υποθέσεων, σύμφωνα με τα σχετικά αιτήματα της Volotea και της easyJet.

Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (δεύτερο τμήμα) αποφασίζει:

1)
Αναιρεί την απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 13ης Μαΐου 2020, Volotea κατά Επιτροπής (
T‑607/17
,
EU:T:2020:180
).

2)
Αναιρεί την απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 13ης Μαΐου 2020, easyJet Airline κατά Επιτροπής (
T‑8/18
,
EU:T:2020:182
), κατά το μέρος που το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή ακυρώσεως της easyJet Airline Co. Ltd ως αβάσιμη.

3)
Ακυρώνει την απόφαση (ΕΕ) 2017/1861 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, της 29ης Ιουλίου 2016, σχετικά με την κρατική ενίσχυση SA 33983 (2013/C) (πρώην 2012/NN) (πρώην 2011/N) – Ιταλία – Αποζημίωση των αερολιμένων της Σαρδηνίας για υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας (ΥΓΟΣ), κατά το μέρος που αφορά τη Volotea SA, αφενός, και την easyJet Airline Co. Ltd, αφετέρου.

4)
Καταδικάζει την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα των πρωτόδικων και των αναιρετικών διαδικασιών.

(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η αγγλική.