CELEX: 62021CJ0362
Prejudiciële verwijzing
Interne markt
Verordening (EU) nr. 910/2014
Artikel 3, punt 12
Begrip ‚gekwalificeerde elektronische handtekening’
Artikel 25, lid 1
Artikel 26
Bijlage I
Rechtsgevolgen van elektronische handtekeningen
Eisen voor geavanceerde elektronische handtekeningen
Besluit van een bestuursorgaan dat is opgesteld in de vorm van een elektronisch document waarvan de elektronische handtekening niet voldoet aan de eisen van een ‚gekwalificeerde elektronische handtekening’
Cumulatieve voorwaarden
Gevolgen
Artikel 3, punt 15
Ontbreken van een ‚gekwalificeerd certificaat voor elektronische handtekeningen’
Vermelding van een gekwalificeerde elektronische handtekening in het door de verlener van vertrouwensdiensten afgegeven certificaat
Gevolg
Namen van de houder van de elektronische handtekening die gewoonlijk in het cyrillische alfabet worden geschreven, maar nu zijn omgezet in het Latijnse alfabet

Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 25, lid 1, en artikel 26 van alsook bijlage I bij verordening (EU) nr. 910/2014 van het Europees Parlement en de Raad van 23 juli 2014 betreffende elektronische identificatie en vertrouwensdiensten voor elektronische transacties in de interne markt en tot intrekking van richtlijn 1999/93/EG (PB 2014, L 257, blz. 73).
Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen „Ekofrukt” EOOD, met zetel in Bulgarije, en de Direktor na Direktsia „Obzhalvane i danachno-osiguritelna praktika” – Veliko Tarnovo (directeur van de directie „Betwistingen en tenuitvoerlegging in belasting- en socialezekerheidszaken” van Veliko Tarnovo, Bulgarije; hierna: „Directeur”) over een navorderingsaanslag in de belasting over de toegevoegde waarde (btw) die Ekofrukt verschuldigd was voor de belastingtijdvakken augustus tot en met oktober 2014.

Toepasselijke bepalingen

Unierecht
In de overwegingen 21, 23, 33 en 49 van verordening nr. 910/2014 staat te lezen:
„(21)      […] [D]eze verordening [mag] geen betrekking hebben op aspecten die verband houden met de totstandkoming en geldigheid van contracten of andere juridische verbintenissen waaraan in het nationale recht of het Unierecht vormvereisten worden gesteld. Daarenboven dient zij de nationale vormvereisten voor openbare registers, met name handelsregisters en kadasters onverlet te laten.
[…]
(23)      Voor zover deze verordening een verplichting schept om een vertrouwensdienst te erkennen, is het alleen mogelijk een dergelijke vertrouwensdienst niet te erkennen als de geadresseerde van de verplichting deze om technische redenen, waarop hij geen rechtstreekse invloed kan uitoefenen, niet kan lezen of verifiëren. Die verplichting hoeft evenwel op zich niet te betekenen dat een openbare instantie de voor de technische leesbaarheid van alle bestaande vertrouwensdiensten benodigde hardware en software moet verwerven.
[…]
(33)      De bepalingen inzake het gebruik van pseudoniemen in certificaten dienen de lidstaten niet te beletten op grond van het Unierecht of het nationale recht te verlangen dat personen zich legitimeren.
[…]
(49)      In deze verordening moet als beginsel worden gesteld dat het rechtsgevolg van een elektronische handtekening niet moet worden ontkend op grond van het feit dat de handtekening elektronisch is of niet aan de eisen voor gekwalificeerde elektronische handtekeningen voldoet. Het nationaal recht moet echter bepalen welk rechtsgevolg elektronische handtekeningen hebben, met uitzondering van de in deze verordening vastgestelde voorschriften dat een gekwalificeerde elektronische handtekening hetzelfde rechtsgevolg dient te hebben als een handgeschreven handtekening.”
Artikel 2 („Toepassingsgebied”) van verordening nr. 910/2014 bepaalt in lid 3:
„Deze verordening doet geen afbreuk aan nationaal of Unierecht dat betrekking heeft op de totstandkoming en geldigheid van contracten of andere wettelijke of procedurele verplichtingen inzake vormvereisten.”
Artikel 3 („Definities”) van die verordening luidt als volgt:
„Voor de doelstellingen van deze verordening, zijn de volgende definities van toepassing:
[…]
10.      ‚elektronische handtekening’: gegevens in elektronische vorm die gehecht zijn aan of logisch verbonden zijn met andere gegevens in elektronische vorm en die door de ondertekenaar worden gebruikt om te ondertekenen;
11.      ‚geavanceerde elektronische handtekening’: een elektronische handtekening die voldoet aan de eisen in artikel 26;
12.      ‚gekwalificeerde elektronische handtekening’: een geavanceerde elektronische handtekening die is aangemaakt met een gekwalificeerd middel voor het aanmaken van elektronische handtekeningen en die gebaseerd is op een gekwalificeerd certificaat voor elektronische handtekeningen;
[…]
15.      ‚gekwalificeerd certificaat voor elektronische handtekeningen’: een certificaat voor elektronische handtekeningen, dat is afgegeven door een gekwalificeerde verlener van vertrouwensdiensten en voldoet aan de eisen van bijlage I;
16.      ‚vertrouwensdienst’: een elektronische dienst die gewoonlijk tegen betaling wordt verricht en het onderstaande inhoudt:
a)      het aanmaken, verifiëren en valideren van elektronische handtekeningen, elektronische zegels of elektronische tijdstempels, diensten voor elektronisch aangetekende bezorging en op deze diensten betrekking hebbende certificaten of
b)      het aanmaken, verifiëren en valideren van certificaten voor authenticatie van websites, of
c)      het bewaren van elektronische handtekeningen, zegels of certificaten die op deze diensten betrekking hebben;
[…]
18.      ‚conformiteitsbeoordelingsinstantie’: een instantie omschreven in artikel 2, punt 13, van verordening (EG) nr. 765/2008 [van het Europees Parlement en de Raad van 9 juli 2008 tot vaststelling van de eisen inzake accreditatie en markttoezicht betreffende het verhandelen van producten en tot intrekking van verordening (EEG) nr. 339/93 (PB 2008, L 218, blz. 30], die in overeenstemming met die verordening geaccrediteerd is om een conformiteitsbeoordeling te verrichten van een gekwalificeerde verlener van vertrouwensdiensten en van de door hem verleende vertrouwensdiensten;
[…]
23.      ‚gekwalificeerd middel voor het aanmaken van elektronische handtekeningen’: een middel voor het aanmaken van elektronische handtekeningen dat voldoet aan de eisen van bijlage II;
[…]
35.      ‚elektronisch document’: elke inhoud die is opgeslagen in elektronische vorm, in het bijzonder tekst of geluid, beeld of audiovisuele opname;
[…]”
Artikel 17 („Toezichthoudend orgaan”) van deze verordening bepaalt in wezen dat de lidstaten een toezichthoudend orgaan aanwijzen dat onder meer verantwoordelijk is voor het toezicht op de gekwalificeerde verleners van vertrouwensdiensten om te waarborgen dat zij en de door hen verleende gekwalificeerde vertrouwensdiensten voldoen aan de eisen van verordening nr. 910/2014, voor het toekennen van de status van gekwalificeerde aan de verleners van vertrouwensdiensten en de door hen verrichte diensten, en voor het intrekken van die status.
Artikel 25 („Rechtsgevolgen van elektronische handtekeningen”) van deze verordening luidt als volgt:
„1.      Het rechtsgevolg van een elektronische handtekening en de toelaatbaarheid ervan als bewijsmiddel in gerechtelijke procedures mogen niet worden ontkend louter op grond van het feit dat de handtekening elektronisch is of niet aan de eisen voor gekwalificeerde elektronische handtekeningen voldoet.
2.      Een gekwalificeerde elektronische handtekening heeft hetzelfde rechtsgevolg als een handgeschreven handtekening.
[…]”
Artikel 26 („Eisen voor geavanceerde elektronische handtekeningen”) van die verordening luidt:
„Een geavanceerde elektronische handtekening voldoet aan de volgende eisen:
a)      zij is op unieke wijze aan de ondertekenaar verbonden;
b)      zij maakt het mogelijk de ondertekenaar te identificeren;
c)      zij komt tot stand met gegevens voor het aanmaken van elektronische handtekeningen die de ondertekenaar, met een hoog vertrouwensniveau, onder zijn uitsluitende controle kan gebruiken, en
d)      zij is op zodanige wijze aan de daarmee ondertekende gegevens verbonden, dat elke wijziging achteraf van de gegevens kan worden opgespoord.”
Bijlage I („Eisen voor gekwalificeerde certificaten voor elektronische handtekeningen”) bij verordening nr. 910/2014 bevat een opsomming van de verschillende gegevens die de als elektronische handtekening aangemerkte certificaten moeten bevatten. Zo moeten deze certificaten volgens de punten b) tot en met d) van deze bijlage een reeks gegevens bevatten die ondubbelzinnig verwijzen naar de gekwalificeerde verlener van vertrouwensdiensten die de gekwalificeerde certificaten afgeeft, op zijn minst de naam van de ondertekenaar of een pseudoniem, waarbij het gebruik van een pseudoniem duidelijk moet worden vermeld, en gegevens voor de validering van elektronische handtekeningen die moeten overeenkomen met de gegevens voor het aanmaken van de elektronische handtekening.
Bijlage II („Eisen voor gekwalificeerde middelen voor het aanmaken van elektronische handtekeningen”) bij deze verordening bepaalt met name in punt 1 dat gekwalificeerde middelen voor het aanmaken van elektronische handtekeningen via passende technieken en procedures ten minste moeten waarborgen dat de vertrouwelijkheid van de gegevens die worden gebruikt voor het aanmaken van elektronische handtekeningen redelijkerwijs gewaarborgd is, dat deze gegevens in de praktijk slechts één keer kunnen voorkomen; dat de elektronische handtekening op betrouwbare wijze is beschermd tegen vervalsing en dat deze gegevens door de legitieme ondertekenaar op betrouwbare wijze kunnen worden beschermd tegen gebruik door anderen. Voorts bepaalt punt 3 van die bijlage dat het genereren of beheren van de gegevens voor het aanmaken van elektronische handtekeningen namens de ondertekenaar alleen kan worden uitgevoerd door een gekwalificeerde verlener van vertrouwensdiensten.

Bulgaars recht
Volgens artikel 3 van de Zakon za elektrontronnia dokument i elektronnite udostitelni uslugi (wet op elektronische documenten en elektronische-vertrouwensdiensten, DV nr. 34 van 6 april 2001), in de op het hoofdgeding toepasselijke versie (hierna: „wet op elektronische documenten”), is een „elektronisch document” een elektronisch document in de zin van artikel 3, punt 35, van verordening nr. 910/2014.
Artikel 13 van de wet op elektronische documenten luidt:
„(1)      Een elektronische handtekening is een elektronische handtekening in de zin van artikel 3, punt 10, van [verordening nr. 910/2014].
(2)      Een geavanceerde elektronische handtekening is een elektronische handtekening in de zin van artikel 3, punt 11, van [verordening nr. 910/2014].
(3)      Een gekwalificeerde elektronische handtekening is een elektronische handtekening in de zin van artikel 3, punt 12, van [verordening nr. 910/2014].
(4)      De elektronische handtekening en de geavanceerde elektronische handtekening hebben hetzelfde rechtsgevolg als de handgeschreven handtekening, indien partijen dit zijn overeengekomen.”

Hoofdgeding en prejudiciële vragen
Verzoekster in het hoofdgeding, Ekofrukt EOOD, is een handelsvennootschap met als maatschappelijk doel de groot- en detailhandel in groenten en fruit op verschillende verkooppunten. Bij deze vennootschap is een btw-controle uitgevoerd over de belastingtijdvakken augustus tot en met november 2014.
Na deze controle hebben de belastingautoriteiten op 4 mei 2017 een navorderingsaanslag vastgesteld. De Directeur, bij wie verzoekster in het hoofdgeding beroep had ingesteld, heeft deze aanslag bij besluit van 4 augustus 2017 nietig verklaard en een nieuwe belastingcontrole gelast.
In het kader van deze nieuwe controle hebben de belastingautoriteiten op 8 februari 2018 een navorderingsaanslag vastgesteld voor een totaalbedrag van 30 915,50 Bulgaarse lev (BGN) (ongeveer 15 800 EUR) aan btw over de belastingtijdvakken augustus tot en met oktober 2014, vermeerderd met vertragingsrente. Dit besluit werd bevestigd bij besluit van de Directeur van 18 september 2018.
Alle documenten die de belastingdienst in het kader van deze belastingcontrole had opgemaakt, zijn opgesteld in de vorm van elektronische documenten die zijn ondertekend door middel van elektronische handtekeningen.
Verzoekster in het hoofdgeding heeft bij de Administrativen sad Veliko Tarnovo (bestuursrechter in eerste aanleg Veliko Tarnovo, Bulgarije), de verwijzende rechter, beroep in rechte ingesteld tegen het besluit van de Directeur van 18 september 2018.
In het kader van dit beroep betwist zij de geldigheid van de opgestelde elektronische documenten met het betoog dat niets erop wees dat het elektronische documenten waren waarop elektronische handtekeningen waren aangebracht en dat er geen sprake was van een „gekwalificeerde elektronische handtekening”.
Voor de verwijzende rechter zijn uittreksels uit het register van elektronische handtekeningen overgelegd waaruit blijkt dat de verlener van vertrouwensdiensten de handtekeningen van de belastingautoriteiten als „beroepsmatige elektronische handtekeningen” had aangemerkt. Volgens de aan de verwijzende rechter overgelegde deskundigenadviezen zijn de elektronische handtekeningen op de door verzoekster in het hoofdgeding betwiste elektronische documenten geen „gekwalificeerde elektronische handtekeningen” in de zin van artikel 3, punt 12, van verordening nr. 910/2014.
De verwijzende rechter acht het echter noodzakelijk dat dit begrip wordt verduidelijkt. Voorts merkt de verwijzende rechter op dat nadere aanwijzingen nodig zijn over de intensiteit van het toezicht op de overeenstemming van de handtekeningen met de wettelijk voorgeschreven inhoud om te kunnen bepalen of er al dan niet sprake is van een gekwalificeerde elektronische handtekening. Hij vraagt zich in dit verband met name af wat de waarde is van een „beroepsmatige elektronische handtekening” zoals die welke door de verlener van de vertrouwensdiensten is gebruikt, ook al bestaat dit begrip in de Bulgaarse rechtsorde niet.
Bovendien wordt volgens die rechter in beginsel aanvaard dat artikel 25 van verordening nr. 910/2014 een verbod instelt om elektronische documenten aan te vechten, zodat, zelfs indien zou vaststaan dat een niet-gekwalificeerde elektronische handtekening op het elektronische document is aangebracht, dit document als geldig zou worden beschouwd. Deze benadering zou tot een verstoord evenwicht leiden tussen enerzijds een papieren document met een handgeschreven handtekening en anderzijds een elektronisch document met een elektronische handtekening. Ingeval bezwaar tegen een papieren document wordt gemaakt en wordt vastgesteld dat de daarop aangebrachte handtekening niet overeenkomt met die van de aangegeven auteur, wordt het betrokken document nietig verklaard wegens het ontbreken van de handtekening. Bij een elektronisch document zou daarentegen niet kunnen worden aangenomen dat het document niet is ondertekend en zou het rechtsgeldig zijn, zelfs wanneer wordt vastgesteld dat de elektronische handtekening geen gekwalificeerde handtekening is.
Tegen deze achtergrond heeft de Administrativen sad Veliko Tarnovo de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1)      Dient artikel 25, lid 1, van [verordening nr. 910/2014] aldus te worden uitgelegd dat een in de vorm van een elektronisch document vastgesteld besluit van een bestuursorgaan niet nietig kan worden verklaard wanneer dit is ondertekend met een elektronische handtekening die geen ‚gekwalificeerde elektronische handtekening’ is?
2)      Is het voor de vaststelling of een elektronische handtekening al dan niet een gekwalificeerde handtekening is, voldoende dat een ‚gekwalificeerde elektronische handtekening’ op het door de verlener van vertrouwensdiensten afgegeven certificaat is aangebracht of moet de rechter vaststellen dat is voldaan aan de eisen van artikel 26 van en bijlage I bij [verordening nr. 910/2014]?
3)      Moet in een geval als hierboven beschreven, waarin de verlener de elektronische handtekening als ‚beroepsmatig’ kwalificeert, worden vastgesteld dat er geen sprake is van een ‚gekwalificeerde elektronische handtekening’ wanneer een gekwalificeerd certificaat van de verlener ontbreekt, of moet worden nagegaan of de handtekeningen voldoen aan de eisen voor een gekwalificeerde elektronische handtekening?
4)      Vormt het feit dat de namen van de eigenaar van de elektronische handtekening in Latijnse letters zijn weergegeven in plaats van in cyrillische letters, zoals de persoon zich identificeert, een schending van [verordening nr. 910/2014] die ertoe leidt dat er geen sprake is van een gekwalificeerde elektronische handtekening bij de beantwoording van de vraag of de gekwalificeerde elektronische handtekening voldoet aan de eisen van bijlage I bij deze verordening?”

Beantwoording van de prejudiciële vragen

Ontvankelijkheid
De Europese Commissie is in wezen van mening dat de tweede en de vierde vraag niet-ontvankelijk zijn omdat zij niet relevant zijn voor de beslechting van het hoofdgeding. De in het hoofdgeding aan de orde zijnde elektronische handtekeningen zijn volgens de verwijzingsbeslissing immers geen „gekwalificeerde elektronische handtekeningen” in de zin van artikel 3, punt 12, van verordening nr. 910/2014.
De Directeur voert tevens aan dat de gestelde vragen hypothetisch zijn voor zover de overwegingen van de verwijzende rechter berusten op de onjuiste feitelijke premisse dat de voor hem bestreden bestuurshandeling is ondertekend door middel van een andere handtekening dan een „gekwalificeerde elektronische handtekening”.
In dit verband zij eraan herinnerd dat, volgens vaste rechtspraak, in het kader van de procedure van artikel 267 VWEU, die op een duidelijke afbakening van de taken van de nationale rechterlijke instanties en van het Hof berust, de nationale rechter bij uitsluiting bevoegd is om de feiten van het hoofdgeding vast te stellen en te beoordelen, alsmede om het nationale recht uit te leggen en toe te passen. Het is tevens uitsluitend de taak van de nationale rechter aan wie het geschil is voorgelegd en die de verantwoordelijkheid draagt voor de te geven rechterlijke beslissing, om, gelet op de bijzonderheden van het geval, zowel de noodzaak als de relevantie te beoordelen van de vragen die hij aan het Hof voorlegt. Wanneer de vragen betrekking hebben op de uitlegging van Unierecht, is het Hof derhalve in beginsel verplicht daarop te antwoorden (arrest van 26 mei 2011, Stichting Natuur en Milieu e.a., C‑165/09-C‑167/09, EU:C:2011:348, punt 47 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
Aangezien de verwijzende rechter bij uitsluiting bevoegd is de feiten van het bij hem aanhangige geding vast te stellen en te beoordelen, dient het Hof zijn onderzoek in beginsel te beperken tot de elementen die de verwijzende rechter ter beoordeling heeft voorgelegd en zich daaraan te houden. Het mag zich enkel laten leiden door de feiten die de verwijzende rechter als vaststaand beschouwt, en kan niet gebonden zijn door hypotheses die door een van de partijen in het hoofdgeding zijn geformuleerd (arrest van 2 april 2020, Coty Germany, C‑567/18, EU:C:2020:267, punt 22 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
Het Hof is met name niet verplicht uitspraak te doen wanneer duidelijk blijkt dat de gevraagde uitlegging van het recht van de Unie geen enkel verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, of wanneer het vraagstuk van hypothetische aard is (arrest van 26 mei 2011, Stichting Natuur en Milieu e.a., C‑165/09-C‑167/09, EU:C:2011:348, punt 48 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
Dit is in casu echter niet het geval.
De motivering van het verzoek om een prejudiciële beslissing is weliswaar beknopt, maar dit neemt niet weg dat de verwijzende rechter geen definitieve conclusies heeft getrokken over de vraag of de in het hoofdgeding aan de orde zijnde elektronische handtekeningen al dan niet moeten worden beschouwd als „gekwalificeerde elektronische handtekeningen”. De verwijzende rechter merkt immers uitdrukkelijk op dat hij „nadere aanwijzingen nodig heeft over de intensiteit van het toezicht op de overeenstemming van de handtekeningen met de wettelijk voorgeschreven inhoud om te kunnen bepalen of er al dan niet sprake is van een gekwalificeerde elektronische handtekening”.
Anders dan de Commissie en de Directeur stellen, blijkt dus niet duidelijk dat de door de verwijzende rechter gevraagde uitlegging van het Unierecht geen verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, of dat het opgeworpen vraagstuk van hypothetische aard is.
Het verzoek om een prejudiciële beslissing moet bijgevolg ontvankelijk worden verklaard.

Ten gronde

Eerste vraag
Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 25, lid 1, van verordening nr. 910/2014 aldus moet worden uitgelegd dat het eraan in de weg staat dat een in de vorm van een elektronisch document vastgesteld besluit van een bestuursorgaan nietig wordt verklaard wanneer het is ondertekend met een elektronische handtekening die niet voldoet aan de eisen van deze verordening om te worden beschouwd als een „gekwalificeerde elektronische handtekening” in de zin van artikel 3, punt 12, ervan.
Volgens vaste rechtspraak moet voor de uitlegging van een bepaling van Unierecht niet alleen rekening worden gehouden met de bewoordingen van deze bepaling in overeenstemming met de in de omgangstaal gebruikelijke betekenis ervan, maar ook met de context en met de doelstellingen die de regeling waarvan zij deel uitmaakt, nastreeft (arrest van 22 februari 2022, Stichting Rookpreventie Jeugd e.a., C‑160/20, EU:C:2022:101, punt 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
In de eerste plaats moet worden opgemerkt dat volgens de bewoordingen van artikel 25, lid 1, van verordening nr. 910/2014 het rechtsgevolg van een elektronische handtekening en de toelaatbaarheid ervan als bewijsmiddel in gerechtelijke procedures niet mogen worden ontkend louter op grond van het feit dat de handtekening elektronisch is of niet aan de eisen voor gekwalificeerde elektronische handtekeningen voldoet.
Hieruit volgt dat deze bepaling de nationale rechterlijke instanties niet verbiedt om elektronische handtekeningen ongeldig te verklaren, maar een algemeen beginsel formuleert dat deze rechterlijke instanties verbiedt om de rechtsgevolgen en de bewijskracht van elektronische handtekeningen in gerechtelijke procedures te ontkennen op de enkele grond dat deze handtekeningen elektronisch zijn opgesteld of niet voldoen aan de eisen van verordening nr. 910/2014 om een elektronische handtekening te kunnen beschouwen als een „gekwalificeerde elektronische handtekening”.
In de tweede plaats moet worden vastgesteld dat deze uitlegging wordt bevestigd door artikel 2, lid 3, van verordening nr. 910/2014, gelezen in het licht van de overwegingen 21 en 49 ervan, waaruit blijkt dat het aan het nationale recht staat om het rechtsgevolg van elektronische handtekeningen te bepalen. Krachtens deze bepaling staat het de lidstaten immers vrij te beslissen of de mededelingen en aanslagen van met name de belastingdienst ten aanzien van belastingplichtigen in elektronische vorm kunnen worden opgemaakt en, in voorkomend geval, te bepalen welke soort elektronische handtekening in de gegeven omstandigheden vereist is. Verordening nr. 910/2014 bepaalt niet welke specifieke vorm van elektronische handtekening moet worden gebruikt in het kader van de vaststelling van een bepaalde rechtshandeling, waaronder een besluit van een bestuursorgaan dat in de vorm van een elektronisch document is vastgesteld. Bijgevolg staat het aan de lidstaten om te bepalen of een dergelijk besluit van een bestuursorgaan absoluut een gekwalificeerde elektronische handtekening vereist en, in voorkomend geval, wat de gevolgen zijn van de niet-naleving van dit vereiste.
De enige uitzondering in dit verband is het vereiste van artikel 25, lid 2, van verordening nr. 910/2014 dat een gekwalificeerde elektronische handtekening hetzelfde rechtsgevolg heeft als een handgeschreven handtekening. Aan de doelstelling van die bepaling, die uitsluitend ten behoeve van gekwalificeerde elektronische handtekeningen een vermoeden van „gelijkstelling” met handgeschreven handtekeningen toekent, zou afbreuk worden gedaan indien aan een elektronische handtekening die niet voldoet aan de eisen van die verordening om als „gekwalificeerde elektronische handtekening” te worden aangemerkt, niettemin vergelijkbare of zelfs grotere gevolgen zouden worden toegekend, aangezien een extensieve uitlegging van artikel 25, lid 1, van verordening nr. 910/2014 een dergelijke handtekening aan elke betwisting zou onttrekken of althans moeilijker aan te vechten zou maken dan een handgeschreven handtekening. Zoals de verwijzende rechter terecht heeft opgemerkt, zou een dergelijke benadering tot een verstoord evenwicht leiden tussen een papieren document met een handgeschreven handtekening en een elektronisch document met een elektronische handtekening.
In casu blijkt uit het door de verwijzende rechter verstrekte nationale rechtskader dat de rechtsgevolgen van de elektronische handtekening en van de geavanceerde elektronische handtekening krachtens artikel 13, lid 4, van de wet op elektronische documenten slechts gelijkwaardig zijn aan die van de handgeschreven handtekening indien de partijen dit zijn overeengekomen.
In de derde plaats moet worden benadrukt dat verordening nr. 910/2014 beoogt te waarborgen, zoals blijkt uit artikel 2, lid 3, ervan, gelezen in het licht van overweging 49, dat het rechtsgevolg van een elektronische handtekening niet wordt ontkend op de enkele grond dat zij in elektronische vorm is aangemaakt, zonder evenwel afbreuk te doen aan de keuze van de lidstaten inzake vormvereisten. Daarentegen kan in het kader van het hiërarchische systeem van de verschillende elektronische handtekeningen waarin verordening nr. 910/2014 voorziet, niet worden geoordeeld dat aan een elektronische handtekening die niet voldoet aan de eisen van deze verordening om als een „gekwalificeerde elektronische handtekening” te worden beschouwd, een hoger rechtsgevolg moet worden toegekend dan aan een handgeschreven handtekening.
Bijgevolg moet worden geoordeeld dat artikel 25, lid 1, van verordening nr. 910/2014 de nationale rechterlijke instanties niet verbiedt om elektronische handtekeningen ongeldig te verklaren wanneer zij niet voldoen aan de eisen van deze verordening om te worden beschouwd als een „gekwalificeerde elektronische handtekening” in de zin van artikel 3, punt 12, van deze verordening, mits de ongeldigheid van deze handtekeningen niet wordt vastgesteld op de enkele grond dat zij in elektronische vorm zijn aangemaakt.
Gelet op een en ander dient op de eerste vraag te worden geantwoord dat artikel 25, lid 1, van verordening nr. 910/2014 aldus moet worden uitgelegd dat het er niet aan in de weg staat dat een in de vorm van een elektronisch document vastgesteld besluit van een bestuursorgaan nietig wordt verklaard wanneer het is ondertekend met een elektronische handtekening die niet voldoet aan de eisen van deze verordening om te worden beschouwd als een „gekwalificeerde elektronische handtekening” in de zin van artikel 3, punt 12 ervan, mits de nietigheid van dat besluit niet wordt vastgesteld op de enkele grond dat de handtekening in elektronische vorm is aangemaakt.

Derde vraag
Met zijn derde vraag, die vóór de tweede vraag moet worden behandeld, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 3, punt 12, van verordening nr. 910/2014 aldus moet worden uitgelegd dat bij gebreke van een „gekwalificeerd certificaat voor elektronische handtekeningen” in de zin van artikel 3, punt 15, van deze verordening, de kwalificatie van een elektronische handtekening door de gekwalificeerde verlener van vertrouwensdiensten als „beroepsmatige elektronische handtekening” in plaats van als „gekwalificeerde elektronische handtekening” volstaat om de betrokken handtekening niet als een „gekwalificeerde elektronische handtekening” te erkennen.
Opgemerkt zij dat artikel 3, punt 12, van verordening nr. 910/2014 drie cumulatieve voorwaarden stelt opdat een elektronische handtekening als een „gekwalificeerde elektronische handtekening” kan worden beschouwd. Ten eerste moet de handtekening een „geavanceerde elektronische handtekening” zijn die overeenkomstig artikel 3, punt 11, van deze verordening moet voldoen aan de eisen van artikel 26 ervan. Ten tweede moet de handtekening worden gecreëerd met behulp van een „gekwalificeerd middel voor het aanmaken van elektronische handtekeningen”, dat overeenkomstig artikel 3, punt 23, van die verordening moet voldoen aan de eisen van bijlage II bij die verordening. Ten derde moet de handtekening gebaseerd zijn op een „gekwalificeerd certificaat voor elektronische handtekeningen” in de zin van artikel 3, punt 15, van verordening nr. 910/2014. Overeenkomstig deze bepaling is daarvoor vereist dat het betrokken certificaat is afgegeven door een „gekwalificeerde verlener van vertrouwensdiensten” en dat het voldoet aan de eisen van bijlage I bij die verordening.
Niettegenstaande het feit dat de gekwalificeerde verlener van vertrouwensdiensten in het hoofdgeding de betrokken elektronische handtekening heeft aangemerkt als een „beroepsmatige elektronische handtekening”, een begrip dat niet is opgenomen in verordening nr. 910/2014, moet dus worden opgemerkt dat het bestaan van een „gekwalificeerd certificaat voor elektronische handtekeningen” in de zin van artikel 3, punt 15, van deze verordening, dat is afgegeven door een gekwalificeerde verlener van vertrouwensdiensten en dat voldoet aan de eisen van bijlage II bij die verordening, een van de drie cumulatieve eisen van artikel 3, punt 12, van deze verordening vormt.
Het feit dat een elektronische handtekening niet aan dit vereiste voldoet, volstaat dus om die handtekening niet te beschouwen als een „gekwalificeerde elektronische handtekening” in de zin van verordening nr. 910/2014.
Zoals de Bulgaarse regering in haar schriftelijke opmerkingen terecht heeft benadrukt, sluit de omstandigheid dat in het hoofdgeding de betrokken verlener van vertrouwensdiensten de kwalificatie als „beroepsmatige elektronische handtekening” heeft gebruikt overigens niet uit dat dezelfde handtekening als „gekwalificeerde elektronische handtekening” wordt erkend. Het feit dat een elektronische handtekening is aangemerkt als een „beroepsmatige elektronische handtekening” is namelijk van geen belang bij de beoordeling van de vraag of deze elektronische handtekening valt onder het begrip „gekwalificeerde elektronische handtekening” in de zin van verordening nr. 910/2014.
Bijgevolg moet op de derde vraag worden geantwoord dat artikel 3, punt 12, van verordening nr. 910/2014 aldus moet worden uitgelegd dat het ontbreken van een „gekwalificeerd certificaat voor elektronische handtekeningen” in de zin van artikel 3, punt 15, van deze verordening volstaat om aan te tonen dat een elektronische handtekening geen „gekwalificeerde elektronische handtekening” is in de zin van dat artikel 3, punt 12, waarbij de eventuele kwalificatie ervan als „beroepsmatige elektronische handtekening” in dit verband irrelevant is.

Tweede vraag
Met zijn tweede vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of verordening nr. 910/2014 aldus moet worden uitgelegd dat de vermelding van een elektronische handtekening in het door de verlener van vertrouwensdiensten afgegeven certificaat volstaat opdat deze handtekening voldoet aan de in deze verordening gestelde eisen om te worden beschouwd als een „gekwalificeerde elektronische handtekening” in de zin van artikel 3, punt 12, van die verordening, dan wel of het noodzakelijk is dat de nationale rechterlijke instantie nagaat of die handtekening voldoet aan de eisen van artikel 26 van en bijlage I bij die verordening.
In de eerste plaats zij eraan herinnerd dat, zoals blijkt uit punt 43 van het onderhavige arrest, artikel 3, punt 12, van verordening nr. 910/2014 drie cumulatieve voorwaarden stelt om een elektronische handtekening te kunnen beschouwen als een „gekwalificeerde elektronische handtekening” – het bestaan van een „gekwalificeerd certificaat voor elektronische handtekeningen” is er daar een van. Tot de andere voorwaarden behoren onder meer het feit dat ten tijde van de ondertekening aan de eisen van artikel 26 van die verordening is voldaan en dat de elektronische handtekening is gecreëerd met behulp van een gekwalificeerd middel voor het aanmaken van elektronische handtekeningen.
Om vast te stellen of een elektronische handtekening voldoet aan de eisen van verordening nr. 910/2014 om als een „gekwalificeerde elektronische handtekening” te worden beschouwd, is het dus niet voldoende dat de handtekening is gebaseerd op een gekwalificeerd certificaat dat is afgegeven door een verlener van vertrouwensdiensten.
In de tweede plaats moet worden benadrukt dat, zoals de Belgische regering en de Commissie in hun schriftelijke opmerkingen hebben aangegeven, alle eisen van verordening nr. 910/2014 die van toepassing zijn op gekwalificeerde dienstverleners, de gekwalificeerde elektronische handtekening en het gekwalificeerde certificaat weliswaar reeds zijn geverifieerd door een geaccrediteerde conformiteitsbeoordelingsinstantie, zoals gedefinieerd in artikel 3, punt 18, van die verordening, in het kader van het auditproces en door het overeenkomstig artikel 17 van die verordening aangewezen toezichthoudend orgaan, maar dat wanneer een partij in een nationale procedure betwist dat een elektronische handtekening een „gekwalificeerde elektronische handtekening” in de zin van artikel 3, punt 12, van verordening nr. 910/2014 is, de nationale rechter moet nagaan of aan de drie in die bepaling genoemde voorwaarden is voldaan.
In de derde plaats kunnen deze argumenten niet ter discussie worden gesteld door de opmerkingen van de Bulgaarse regering en de Directeur, volgens welke overweging 23 van verordening nr. 910/2014 een verplichting schept om een vertrouwensdienst te erkennen die aan de in die verordening gestelde eisen voldoet, en dat de bij verordening nr. 910/2014 ingevoerde controle- en certificeringsregeling zinloos zou worden indien de toetsing door de nationale rechter zich niet zou beperken tot de vraag of voor de betrokken elektronische handtekening een gekwalificeerd certificaat voor elektronische handtekeningen is afgegeven door een in het nationale register ingeschreven gekwalificeerde verlener van vertrouwensdiensten.
Uit overweging 23 kan echter niet worden afgeleid dat het de bedoeling is de door verordening nr. 910/2014 verplicht gestelde vertrouwensdiensten aan rechterlijke toetsing te onttrekken op grond dat zij aan een administratieve toetsing zijn onderworpen, hetzij door een geaccrediteerde conformiteitsbeoordelingsinstantie, zoals omschreven in artikel 3, punt 18, van die verordening, in het kader van het auditproces, hetzij door het overeenkomstig artikel 17 van die verordening aangewezen toezichthoudend orgaan.
In deze overweging wordt immers enkel vermeld dat degene voor wie een verplichting tot erkenning van een dergelijke vertrouwensdienst geldt, die dienst slechts mag afwijzen indien hij deze dienst niet kan lezen of verifiëren om technische redenen waarop hij geen directe invloed heeft.
Gelet op een en ander moet op de tweede vraag worden geantwoord dat verordening nr. 910/2014 aldus moet worden uitgelegd dat de vermelding van een elektronische handtekening in het door de verlener van vertrouwensdiensten afgegeven certificaat niet volstaat opdat deze handtekening voldoet aan de in deze verordening gestelde eisen om te worden beschouwd als een „gekwalificeerde elektronische handtekening” in de zin van artikel 3, punt 12, van die verordening. Wanneer een dergelijke kwalificatie in het kader van een gerechtelijke procedure wordt betwist, moet de nationale rechter nagaan of alle cumulatieve voorwaarden van artikel 3, punt 12, zijn vervuld, waardoor hij met name verplicht is te onderzoeken of aan de voorwaarden van artikel 26 van en bijlage I bij verordening nr. 910/2014 is voldaan.

Vierde vraag
Met zijn vierde vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 3, punt 12, van en bijlage I bij verordening nr. 910/2014 aldus moeten worden uitgelegd dat bij de toetsing of een gekwalificeerde elektronische handtekening in overeenstemming is met de eisen van die bijlage, de omstandigheid dat de namen van de ondertekenaar, die gewoonlijk in het cyrillische alfabet worden geschreven, zijn omgezet in het Latijnse alfabet, tot gevolg heeft dat deze handtekening niet kan worden aangemerkt als „een elektronische handtekening” in de zin van dat artikel 3, punt 12.
Om te beginnen zij eraan herinnerd dat een elektronische handtekening, om een „gekwalificeerde elektronische handtekening” in de zin van artikel 3, punt 12, van verordening nr. 910/2014 te vormen, moet gebaseerd zijn op een „gekwalificeerd certificaat voor elektronische handtekeningen” dat volgens artikel 3, punt 15, van deze verordening moet voldoen aan de eisen van bijlage I bij die verordening. Volgens punt c) van die bijlage bevatten de gekwalificeerde certificaten voor elektronische handtekeningen, onder meer, op zijn minst de naam van de ondertekenaar of een pseudoniem, waarbij het gebruik van een pseudoniem duidelijk moet worden aangegeven. Wat de bepalingen inzake het gebruik van dergelijke pseudoniemen betreft, wordt in overweging 33 van die verordening gesteld dat zij de lidstaten niet dienen te beletten op grond van het Unierecht of het nationale recht te verlangen dat personen zich legitimeren.
Voorts is een van de drie cumulatieve eisen van artikel 3, punt 12, van verordening nr. 910/2014 om een elektronische handtekening als „gekwalificeerde elektronische handtekening” te erkennen, dat deze elektronische handtekening een „geavanceerde elektronische handtekening” is in de zin van punt 11 van dat artikel. Artikel 26, aanhef en onder a) en b), van verordening nr. 910/2014 bepaalt dat een elektronische handtekening, om als „geavanceerde elektronische handtekening” te worden aangemerkt, op unieke wijze aan de ondertekenaar moet zijn verbonden en het mogelijk moet maken de ondertekenaar te identificeren.
Gelet op een en ander moet op de vierde vraag worden geantwoord dat artikel 3, punt 12, van en bijlage I bij verordening nr. 910/2014 aldus moeten worden uitgelegd dat bij de toetsing of een gekwalificeerde elektronische handtekening in overeenstemming is met de eisen van die bijlage, de omstandigheid dat de namen van de ondertekenaar, die gewoonlijk in het cyrillische alfabet worden geschreven, zijn omgezet in het Latijnse alfabet, er zich niet tegen verzet dat die handtekening wordt aangemerkt als een „gekwalificeerde elektronische handtekening” in de zin van dat artikel 3, punt 12, voor zover die handtekening op unieke wijze aan de ondertekenaar is verbonden en het mogelijk maakt de ondertekenaar te identificeren, hetgeen aan de verwijzende rechter staat om na te gaan.

Kosten
Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de verwijzende rechter over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof (Tiende kamer) verklaart voor recht:
1)
Artikel 25, lid 1, van verordening (EU) nr. 910/2014 van het Europees Parlement en de Raad van 23 juli 2014 betreffende elektronische identificatie en vertrouwensdiensten voor elektronische transacties in de interne markt en tot intrekking van richtlijn 1999/93/EG moet aldus worden uitgelegd dat het er niet aan in de weg staat dat een in de vorm van een elektronisch document vastgesteld besluit van een bestuursorgaan nietig wordt verklaard wanneer het is ondertekend met een elektronische handtekening die niet voldoet aan de eisen van deze verordening om te worden beschouwd als een „gekwalificeerde elektronische handtekening” in de zin van artikel 3, punt 12 ervan, mits de nietigheid van dat besluit niet wordt vastgesteld op de enkele grond dat de handtekening in elektronische vorm is aangemaakt.
2)
Artikel 3, punt 12, van verordening nr. 910/2014 moet aldus worden uitgelegd dat het ontbreken van een „gekwalificeerd certificaat voor elektronische handtekeningen” in de zin van artikel 3, punt 15, van deze verordening volstaat om aan te tonen dat een elektronische handtekening geen „gekwalificeerde elektronische handtekening” is in de zin van dat artikel 3, punt 12, waarbij de eventuele kwalificatie ervan als „beroepsmatige elektronische handtekening” in dit verband irrelevant is.
3)
Verordening nr. 910/2014 moet aldus worden uitgelegd dat de vermelding van een elektronische handtekening in het door de verlener van vertrouwensdiensten afgegeven certificaat niet volstaat opdat deze handtekening voldoet aan de in deze verordening gestelde eisen om te worden beschouwd als een „gekwalificeerde elektronische handtekening” in de zin van artikel 3, punt 12, van die verordening. Wanneer een dergelijke kwalificatie in het kader van een gerechtelijke procedure wordt betwist, moet de nationale rechter nagaan of alle cumulatieve voorwaarden van artikel 3, punt 12, zijn vervuld, waardoor hij met name verplicht is te onderzoeken of aan de voorwaarden van artikel 26 van en bijlage I bij verordening nr. 910/2014 is voldaan.
4)
Artikel 3, punt 12, van en bijlage I bij verordening nr. 910/2014 moeten aldus worden uitgelegd dat bij de toetsing of een gekwalificeerde elektronische handtekening in overeenstemming is met de eisen van die bijlage, de omstandigheid dat de namen van de ondertekenaar, die gewoonlijk in het cyrillische alfabet worden geschreven, zijn omgezet in het Latijnse alfabet, er zich niet tegen verzet dat die handtekening wordt aangemerkt als een „gekwalificeerde elektronische handtekening” in de zin van dat artikel 3, punt 12, voor zover die handtekening op unieke wijze aan de ondertekenaar is verbonden en het mogelijk maakt de ondertekenaar te identificeren, hetgeen aan de verwijzende rechter staat om na te gaan.
ondertekeningen
*
Procestaal: Bulgaars.