CELEX: 62021CJ0304
Odesłanie prejudycjalne
Polityka społeczna
Równość traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy
Artykuł 21 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej
Dyrektywa 2000/78/WE
Artykuł 2 ust. 2, art. 4 ust. 1 oraz art. 6 ust. 1
Zakaz dyskryminacji ze względu na wiek
Uregulowanie krajowe ustalające na 30 lat górną granicę wieku dla zatrudnienia komisarzy policji
Uzasadnienie

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (
Dz.U. 2000, L 303, s. 16
), art. 3 TUE, art. 10 TFUE, a także art. 21 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”).
Wniosek ten został przedstawiony w ramach postępowania toczącego się pomiędzy VT a Ministero dell’Interno (ministerstwem spraw wewnętrznych, Włochy) i Ministero dell’Interno – Dipartimento della Pubblica Sicurezza – Direzione centrale per le risorse umane (ministerstwem spraw wewnętrznych – departament ds. bezpieczeństwa publicznego – centralna dyrekcja zasobów ludzkich, Włochy), w przedmiocie decyzji o niedopuszczeniu VT do udziału w konkursie organizowanym w celu obsadzenia stanowisk komisarza Polizia di Stato (policji państwowej, Włochy) ze względu na to, że osiągnął przewidzianą w tym celu górną granicę wieku.
Ramy prawne
Prawo Unii
Motywy 18 i 23 dyrektywy 2000/78 mają następujące brzmienie:
„(18)
Niniejsza dyrektywa nie wymaga, w szczególności od sił zbrojnych, policji, służb więziennych lub ratowniczych przyjmowania do pracy lub dalszego zatrudniania osób nieposiadających wymaganych zdolności umożliwiających wykonywanie [wszystkich] zadań, które mogą im zostać powierzone z uwzględnieniem wynikającego z prawa [zasługującego na ochronę] celu utrzymania zdolności operacyjnej tych służb.
[…]
(23)
W bardzo niewielu okolicznościach różnice w traktowaniu mogą być uzasadnione, w przypadku gdy charakterystyka [cecha] związana z […] wiekiem […] jest istotnym i determinującym wymogiem zawodowym, pod warunkiem że cel jest zgodny z prawem [zasługujący na ochronę], a wymóg zachowuje proporcje. […]”.
Zgodnie z brzmieniem art. 1 dyrektywy 2000/78 dyrektywa ta ma na celu wyznaczenie ogólnych ram dla walki z dyskryminacją ze względu na religię lub przekonania, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną w odniesieniu do zatrudnienia i pracy, w celu realizacji w państwach członkowskich zasady równego traktowania
Artykuł 2 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Pojęcie dyskryminacji”, stanowi:
„1.   Do celów niniejszej dyrektywy »zasada równego traktowania« oznacza brak jakichkolwiek form bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji z przyczyn określonych w art. 1.
2.   Do celów ust. 1:
a)
dyskryminacja bezpośrednia występuje w przypadku, gdy osobę traktuje się mniej przychylnie, niż traktuje się, traktowano lub traktowano by inną osobę w porównywalnej sytuacji, z jakiejkolwiek przyczyny wymienionej w art. 1;
[…]”.
Artykuł 3 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Zakres”, stanowi:
„1.   W granicach kompetencji [Unii Europejskiej] niniejszą dyrektywę stosuje się do wszystkich osób, zarówno sektora publicznego, jak i prywatnego, włącznie z instytucjami publicznymi, w odniesieniu do:
a)
warunków dostępu do zatrudnienia lub pracy na własny rachunek, w tym również kryteriów selekcji i warunków rekrutacji, niezależnie od dziedziny działalności i na wszystkich szczeblach hierarchii zawodowej, również w odniesieniu do awansu zawodowego;
[…]”.
Artykuł 4 tej samej dyrektywy, zatytułowany „Wymagania zawodowe”, przewiduje w ust. 1:
„Niezależnie od przepisów od art. 2 ust. 1 i 2, państwa członkowskie mogą uznać, że odmienne traktowanie ze względu cechy związane z jedną z przyczyn wymienionych w art. 1 nie stanowi dyskryminacji w przypadku gdy ze względu na rodzaj działalności zawodowej lub warunki jej wykonywania, dane cechy są istotnym i determinującym wymogiem zawodowym, pod warunkiem że cel jest zgodny z prawem [zasługujący na ochronę], a wymóg jest proporcjonalny”.
Artykuł 6 dyrektywy 2000/78, zatytułowany „Uzasadnienie odmiennego traktowania ze względu na wiek”, stanowi w ust. 1:
„Niezależnie od przepisów art. 2 ust. 2, państwa członkowskie mogą uznać, że odmienne traktowanie ze względu na wiek nie stanowi dyskryminacji, jeżeli w ramach prawa krajowego zostanie to obiektywnie i racjonalnie uzasadnione zgodnym z przepisami [zasługującym na ochronę] celem, w szczególności celami polityki zatrudnienia, rynku pracy i kształcenia zawodowego, i jeżeli środki mające służyć realizacji tego celu są właściwe i konieczne.
Takie odmienne traktowanie może polegać między innymi na:
[…]
c)
określeni[u] górnej granicy wieku przy rekrutacji, z uwzględnieniem wykształcenia wymaganego na danym stanowisku lub potrzeby racjonalnego okresu zatrudnienia przed przejściem na emeryturę”.
Prawo włoskie
Dekret ustawodawczy nr 165/1997
Zgodnie z art. 1 i 2 decreto legislativo n. 165 – Attuazione delle deleghe conferite dall’articolo 2, comma 23, della legge 8 agosto 1995, n. 335, e dall’articolo 1, commi 97, lettera g), e 99, della legge 23 dicembre 1996, n. 662, in materia di armonizzazione al regime previdenziale generale dei trattamenti pensionistici del personale militare, delle Forze di polizia e del Corpo nazionale dei vigili del fuoco, nonchè del personale non contrattualizzato del pubblico impiego [dekretu ustawodawczego nr 165 w sprawie wykonania zadań delegowanych na podstawie art. 2 ust. 23 ustawy nr 335 z dnia 8 sierpnia 1995 r. oraz art. 1 ust. 97 lit. g) i art. 1 ust. 99 ustawy nr 662 z dnia 23 grudnia 1996 r. o harmonizacji emerytur dla wojska, policji i państwowej straży pożarnej oraz pozakontraktowego personelu służby publicznej z powszechnym systemem zabezpieczenia społecznego] z dnia 30 kwietnia 1997 r. (GURI nr 139 z dnia 17 czerwca 1997 r.) granica wieku, po której przekroczeniu personel policji państwowej przechodzi na emeryturę, wynosi 61 lat.
Ustawa nr 127/1997
Ogólne zasady dotyczące wieku w zakresie udziału w konkursach publicznych określa art. 3 ust. 6 legge n. 127 – Misure urgenti per lo snellimento dell’attività amministrativa e dei procedimenti di decisione e di controllo (ustawy nr 127 o pilnych środkach w zakresie racjonalizacji działalności administracyjnej oraz procedur podejmowania decyzji i kontroli) z dnia 15 maja 1997 r. (GURI nr 113 z dnia 17 maja 1997 r. – dodatek zwyczajny do GURI nr 98), na którego podstawie „[u]dział w konkursach organizowanych przez administrację publiczną nie podlega granicy wieku, poza odstępstwami określonymi w rozporządzeniu opracowanym przez każdą administrację w oparciu o charakter służby lub obiektywne potrzeby danej administracji”.
Dekret ustawodawczy nr 334/2000
Obowiązki komisarza policji reguluje decreto legislativo n. 334 – Riordino dei ruoli del personale direttivo e dirigente della Polizia di Stato, a norma dell’articolo 5, comma 1, della legge 31 marzo 2000, n. 78 (dekret ustawodawczy nr 334 – Reorganizacja obowiązków personelu wykonawczego i kierowniczego policji państwowej zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy nr 78 z dnia 31 marca 2000 r.) z dnia 5 października 2000 r. (GURI nr 271 z dnia 20 listopada 2000 r. – dodatek zwyczajny do GURI nr 190, zwany dalej „dekretem ustawodawczym nr 334/2000”).
Artykuł 2 ust. 2 tego dekretu ustawodawczego opisuje zadania komisarza policji w następujący sposób:
„Osoby zaszeregowane do kategorii funkcjonariuszy służby cywilnej do stopnia nadkomisarza mają status oficera bezpieczeństwa publicznego i oficera policji sądowej. W związku z kategorią, do jakiej zostały zaszeregowane, wykonują zadania nierozłącznie związane z zadaniami instytucjonalnymi policji państwowej i administracji bezpieczeństwa publicznego, z odpowiednią autonomią decyzyjną i odpowiednim wkładem zawodowym. Zapewniają również kształcenie pracowników i wykonują, w zależności od swoich kompetencji zawodowych, zadania o charakterze edukacyjnym i szkoleniowym dla personelu policji państwowej. Ci członkowie personelu współpracują bezpośrednio z członkami z wyższej kategorii zaszeregowania i zastępują tych ostatnich w ramach pełnienia obowiązków kierowniczych biur i służb w razie nieobecności lub zaistnienia przeszkody w wykonywaniu obowiązków służbowych. W razie pełnienia odpowiednich funkcji, a także gdy mają zastąpić kierownika oddelegowanych komisarzy bezpieczeństwa publicznego, nadkomisarze pełnią również funkcje lokalnego organu bezpieczeństwa publicznego. Wspomniani członkowie personelu wykonują również, przejmując pełną odpowiedzialność za otrzymywane wytyczne i uzyskiwane wyniki, zadania zarządzania biurami i służbami, które nie są zastrzeżone dla personelu w wyższej kategorii zaszeregowania, a także obowiązki kierownicze i koordynacyjne szeregu jednostek organicznych biura, do którego zostali przydzieleni. […]”.
Zgodnie z art. 3 ust. 1 wspomnianego dekretu ustawodawczego „granica wieku dla udziału w danym konkursie, która nie może przekraczać 30 lat, jest ustalona w rozporządzeniu przyjętym na podstawie art. 3 ust. 6 ustawy nr 127 z dnia 15 maja 1997 r., z zastrzeżeniem odstępstw przewidzianych w wyżej wymienionym rozporządzeniu”.
Artykuł 3 ust. 3 tego dekretu ustawodawczego przewiduje, że rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych określa „szczegółowy tryb przeprowadzania testów sprawności fizycznej, wymogi w zakresie zdolności fizycznej, umysłowej i przydatności, a także metody ich oceny”.
Zgodnie z art. 3 ust. 4 dekretu ustawodawczego nr 334/2000 „20% miejsc dostępnych w kategorii komisarza jest zastrzeżone dla funkcjonariuszy policji państwowej posiadających wymagany dyplom prawa, którzy nie przekroczyli 40. roku życia”.
Dekret ministerialny nr 103/2018
Rozporządzenie, o którym mowa w art. 3 ust. 1 dekretu ustawodawczego nr 334/2000, to decreto ministeriale n. 103 – Regolamento recante norme per l’individuazione dei limiti di età per la partecipazione ai concorsi pubblici per l’accesso a ruoli e carriere del personale della Polizia di Stato (dekret ministerialny nr 103 – Rozporządzenie w sprawie zasad ustalania granic wiekowych przewidzianych dla udziału w publicznych konkursach umożliwiających dostęp do stanowisk i kariery zawodowej personelu policji państwowej) z dnia 13 lipca 2018 r. (GURI nr 208 z dnia 7 września 2018 r., zwany dalej „dekretem ministerialnym nr 103/2018”), przyjęte przez ministerstwo spraw wewnętrznych, którego art. 3 ust. 1 stanowi:
„Udział w konkursie publicznym na stanowisko komisarza i dyrektora technicznego policji państwowej podlega górnej granicy wieku ustalonej na 30 lat”.
Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
W dniu 2 grudnia 2019 r. ministerstwo spraw wewnętrznych zorganizowało konkurs w oparciu o świadectwa posiadanych kwalifikacji oraz egzaminy w celu obsadzenia 120 stanowisk komisarza policji państwowej. Wśród ogólnych warunków dopuszczenia do udziału w tym konkursie w ogłoszeniu o naborze wskazano, na podstawie dekretu ministerialnego nr 103/2018, że kandydaci powinni mieć ukończone 18 lat i nie przekroczyć 30. roku życia, z zastrzeżeniem pewnych szczególnych przypadków.
VT usiłował zgłosić swoją kandydaturę w tym konkursie zgodnie z obowiązującą procedurą elektroniczną. Jednakże przewidziana w tym celu aplikacja informatyczna uniemożliwiła mu zgłoszenie kandydatury ze względu na to, że nie spełniał warunku wieku, o którym mowa w poprzednim punkcie. VT urodził się bowiem w 1988 r. i tym samym osiągnął już wiek 30 lat, a jego przypadek nie należał do żadnego ze szczególnych przypadków, w których taka granica wieku została podniesiona.
W związku z tym VT wniósł skargę do Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (regionalnego sądu administracyjnego dla Lacjum, Włochy) na ogłoszenie o naborze, dekret ministerialny nr 103/2018 i dorozumianą decyzję o niedopuszczeniu jego kandydatury do tego konkursu.
Na podstawie zarządzonego przez ten sąd środka tymczasowego VT został dopuszczony do udziału w tym konkursie z zastrzeżeniem rozstrzygnięcia w przedmiocie jego sytuacji w orzeczeniu kończącym postępowanie, a następnie pomyślnie przeszedł egzaminy preselekcyjne.
Jednakże wyrokiem z dnia 2 marca 2020 r. wspomniany sąd oddalił skargę VT ze względu na to, że granica wieku wymieniona w pkt 17 niniejszego wyroku stanowi „racjonalne ograniczenie” i w związku z tym nie jest sprzeczna ani z Costituzione della Repubblica Italiana (konstytucją Republiki Włoskiej), ani z przepisami prawa Unii zakazującymi dyskryminacji, między innymi ze względu na wiek, w szczególności z dyrektywą 2000/78.
VT wniósł apelację od tego wyroku do sądu odsyłającego, Consiglio di Stato (rady stanu, Włochy), podnosząc niezgodność zasad określających odnośną granicę wieku zarówno z prawem Unii, jak i z konstytucją Republiki Włoskiej i innymi przepisami prawa włoskiego.
Jeśli chodzi o prawo Unii, VT powołał się na stosowanie dyrektywy 2000/78, art. 21 karty oraz art. 10 TFUE. Utrzymywał on, że ustalenie górnej granicy wieku 30 lat dla udziału w konkursie rozpatrywanym w postępowaniu głównym stanowiło nieuzasadnioną dyskryminację. Okoliczność, że niektóre sformułowania ogłoszenia o naborze przewidują wyższą granicę wieku dla niektórych kategorii kandydatów, jest tym bardziej nieuzasadniona. W ogłoszeniu o naborze przewidziano bowiem, że górna granica „zostaje maksymalnie podwyższona o trzy lata, w zależności od faktycznie odbytej przez kandydata służby wojskowej”, że „[n]ie uwzględnia się granicy wieku dla personelu policji państwowej” i że „[d]la osób pełniących obowiązki w administracji cywilnej spraw wewnętrznych granica wieku udziału w konkursie zostaje ustalona na 35 lat”.
Ministerstwo spraw wewnętrznych wniosło o oddalenie apelacji wniesionej przez VT.
Sąd odsyłający uważa, że w niniejszej sprawie mamy do czynienia z dyskryminacją ze względu na wiek w rozumieniu art. 2 dyrektywy 2000/78, która nie jest uzasadniona w świetle art. 4 i 6 tej dyrektywy.
W tym względzie sąd ten twierdzi, że z art. 2 ust. 2 dekretu ustawodawczego nr 334/2000 wynika w sposób oczywisty, iż obowiązki komisarza policji są zasadniczo obowiązkami kierowniczymi i administracyjnymi. Obowiązujące przepisy krajowe nie przewidują bowiem zasadniczego charakteru czynności operacyjno-wykonawczych, które jako takie wymagają szczególnie wysokich zdolności fizycznych, porównywalnych ze zdolnościami wymaganymi od samego funkcjonariusza policji krajowej w rozumieniu wyroku z dnia 15 listopada 2016 r., Salaberria Sorondo (
C‑258/15
,
EU:C:2016:873
).
Ponadto wspomniany sąd uważa, że niniejszą sprawę należy również porównać ze sprawą, w której wydano wyrok z dnia 13 listopada 2014 r., Vital Pérez (
C‑416/13
,
EU:C:2014:2371
), w którym stwierdzono, że nieproporcjonalna jest ustalona na 30 lat granica wieku przy rekrutacji zwykłego funkcjonariusza, w przypadku gdy odpowiednie obowiązki mają zasadniczo charakter administracyjny, a interwencje wymagające posłużenia się siłą fizyczną nie są jednak wykluczone. W konsekwencji ta granica wieku powinna tym bardziej być uznana za nieodpowiednią w niniejszej sprawie, ponieważ tego rodzaju interwencje nie należą do typowych zadań komisarzy policji.
Nieproporcjonalny charakter wspomnianej granicy wieku potwierdzają również inne argumenty.
Po pierwsze, sąd odsyłający zauważa, że rozpatrywany konkurs obejmuje test sprawności fizycznej przewidziany w art. 3 ust. 3 dekretu ustawodawczego nr 334/2000 i że niepowodzenie w tym teście skutkuje wykluczeniem kandydata z konkursu. Ponieważ w odniesieniu do komisarzy policji nie przewidziano wymogów dotyczących szczególnie wysokich zdolności fizycznych, takich jak wymogi, których dotyczyła sprawa zakończona wyrokiem z dnia 15 listopada 2016 r., Salaberria Sorondo (
C‑258/15
,
EU:C:2016:873
), należałoby w każdym razie przyjąć, że istnienie testu sprawności fizycznej o charakterze eliminacyjnym wystarczy dla zagwarantowania, aby odpowiednie obowiązki mogły być wykonywane według zasad, jakich te obowiązki wymagają.
Po drugie, art. 3 ust. 4 tego dekretu ustawodawczego przewidujący zastrzeżenie część stanowisk dla funkcjonariuszy już pełniących służbę, którzy nie ukończyli 40 lat, świadczy o tym, że osiągnięcie tego wieku w chwili zgłoszenia do danego konkursu nie jest niezgodne z wykonywaniem obowiązków komisarza policji.
Po trzecie, ustalony na 61 lat wiek emerytalny pozwala w każdym razie zapewnić odpowiednio długi okres służby, nawet w przypadku osoby rozpoczynającej karierę po ukończeniu 30. roku życia.
W tych okolicznościach Consiglio di Stato (rada stanu) postanowiła zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy dyrektywę [2000/78], art. 3 TUE, art. 10 TFUE i art. 21 [karty] należy interpretować w taki sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego – zawartemu w decreto legislativo (dekrecie ustawodawczym) nr 334/2000 z późniejszymi zmianami i uzupełnieniami oraz w źródłach prawa niższej rangi przyjętych przez ministerstwo spraw wewnętrznych – który przewiduje granicę wieku wynoszącą 30 lat do celów udziału w naborze na stanowiska mianowanego komisarza w służbie policji państwowej?”.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
Na wstępie należy zauważyć, że w ramach wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o dokonanie wykładni dyrektywy 2000/78, art. 3 TUE, art. 10 TFUE i art. 21 karty.
Co się tyczy art. 3 TUE i art. 10 TFUE, wystarczy stwierdzić, po pierwsze, że art. 3 TUE ogranicza się do wskazania celów Unii, szczegółowo wymienionych w innych postanowieniach traktatów, a po drugie, że art. 10 TFUE ustanawia obowiązki nie po stronie państw członkowskich, lecz Unii. W związku z tym oba te przepisy nie mają znaczenia dla analizy pytania postawionego w niniejszej sprawie.
Należy zatem przyjąć, że poprzez swoje pytanie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 2 ust. 2, art. 4 ust. 1 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78 w związku z art. 21 karty należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które przewiduje ustalenie na 30 lat górnej granicy wieku dla udziału w konkursie mającym na celu zatrudnienie komisarzy policji.
Na wstępie należy przypomnieć, że zakaz wszelkiej dyskryminacji ze względu między innymi na wiek został wyrażony w art. 21 karty i że w dziedzinie zatrudnienia i pracy zakaz ten został skonkretyzowany w dyrektywie 2000/78 [wyrok z dnia 3 czerwca 2021 r., Ministero della Giustizia (Notariusze),
C‑914/19
,
EU:C:2021:430
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo].
Należy zatem przede wszystkim zbadać, czy uregulowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym jest objęte zakresem stosowania dyrektywy 2000/78.
W tym względzie art. 3 ust. 1 dekretu ustawodawczego nr 334/2000 wpływa na warunki zatrudniania komisarzy policji państwowej poprzez to, że stanowi, iż osoby, które ukończyły 30. rok życia, nie mogą brać udziału w konkursie mającym na celu nabór tych pracowników. Należy zatem przyjąć, że uregulowanie tego rodzaju ustanawia zasady dostępu do zatrudnienia w sektorze publicznym w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2000/78 (zob. podobnie wyroki: z dnia 13 listopada 2014 r., Vital Pérez,
C‑416/13
,
EU:C:2014:2371
, pkt
; z dnia 15 listopada 2016 r., Salaberria Sorondo,
C‑258/15
,
EU:C:2016:873
, pkt
).
Wynika z tego, że uregulowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym jest objęte zakresem stosowania dyrektywy 2000/78.
Następnie, co się tyczy kwestii, czy uregulowanie to wprowadza odmienne traktowanie ze względu na wiek w rozumieniu art. 2 ust. 1 dyrektywy 2000/78, należy przypomnieć, że zgodnie z tym przepisem „zasada równego traktowania” oznacza brak jakichkolwiek form bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji z przyczyn określonych w art. 1 tej dyrektywy. Artykuł 2 ust. 2 lit. a) omawianej dyrektywy uściśla, że do celów art. 2 ust. 1 przyjmuje się, iż dyskryminacja bezpośrednia występuje w przypadku, gdy osobę traktuje się mniej przychylnie, niż traktuje się inną osobę w porównywalnej sytuacji, z jakiejkolwiek przyczyny wymienionej w art. 1 dyrektywy (wyrok z dnia 15 listopada 2016 r., Salaberria Sorondo,
C‑258/15
,
EU:C:2016:873
, pkt
).
W niniejszej sprawie warunek wieku przewidziany w art. 3 ust. 1 dekretu ustawodawczego nr 334/2000 skutkuje tym, że niektóre osoby są traktowane mniej korzystnie niż inne osoby znajdujące się w porównywalnej sytuacji jedynie z tego powodu, że osiągnęły wiek 30 lat.
A zatem, jak przyznają wszyscy zainteresowani, którzy przedstawili uwagi na piśmie, uregulowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym wprowadza odmienne traktowanie bezpośrednio ze względu na kryterium wieku w rozumieniu art. 1 w związku z art. 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2000/78 (zob. podobnie wyroki: z dnia 13 listopada 2014 r., Vital Pérez,
C‑416/13
,
EU:C:2014:2371
, pkt
; z dnia 15 listopada 2016 r., Salaberria Sorondo,
C‑258/15
,
EU:C:2016:873
, pkt
).
W tych okolicznościach należy wreszcie zbadać, czy takie odmienne traktowanie może być uzasadnione w świetle art. 4 ust. 1 lub art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78.
W przedmiocie art. 4 ust. 1 dyrektywy 2000/78
W pierwszej kolejności art. 4 ust. 1 dyrektywy 2000/78 przewiduje, że odmienne traktowanie ze względu na cechy związane z jedną z przyczyn wymienionych w art. 1 tej dyrektywy nie stanowi dyskryminacji, w przypadku gdy ze względu na rodzaj działalności zawodowej lub warunki jej wykonywania dane cechy są istotnym i determinującym wymogiem zawodowym, pod warunkiem że cel jest zasługujący na ochronę, a wymóg jest proporcjonalny.
Z powyższego przepisu wynika, że to nie podstawa odmiennego traktowania, ale cecha związana z tą podstawą powinna stanowić istotny i determinujący wymóg zawodowy (wyrok z dnia 15 listopada 2016 r., Salaberria Sorondo,
C‑258/15
,
EU:C:2016:873
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
W tym względzie Trybunał orzekł, że posiadanie szczególnych zdolności fizycznych jest cechą związaną z wiekiem, a zadania polegające na ochronie osób i mienia, zatrzymywaniu sprawców przestępstw i dozorze nad nimi oraz patrolowaniu prewencyjnym mogą wiązać się z użyciem siły fizycznej. Charakter tych zadań wymaga posiadania szczególnej sprawności fizycznej, ponieważ niedostatki fizyczne w tym zawodzie mogą mieć poważne konsekwencje nie tylko dla samych funkcjonariuszy policji i dla osób trzecich, lecz także dla utrzymania porządku publicznego (zob. podobnie wyroki: z dnia 13 listopada 2014 r., Vital Pérez,
C‑416/13
,
EU:C:2014:2371
, pkt
,
,
; z dnia 15 listopada 2016 r., Salaberria Sorondo,
C‑258/15
,
EU:C:2016:873
, pkt
,
).
Wynika z tego, że fakt posiadania szczególnych zdolności fizycznych, aby móc wykonywać zadania policji takie jak zapewnienie ochrony osób i mienia, zapewnienie swobody wykonywania praw i wolności, a także dbanie o bezpieczeństwo obywateli, można uważać za istotny i determinujący wymóg zawodowy – w rozumieniu art. 4 ust. 1 dyrektywy 2000/78 – dla wykonywania zawodu funkcjonariusza policji (zob. podobnie wyrok z dnia 15 listopada 2016 r., Salaberria Sorondo,
C‑258/15
,
EU:C:2016:873
, pkt
).
Tymczasem w niniejszej sprawie sąd odsyłający twierdzi, że z art. 2 ust. 2 dekretu ustawodawczego nr 334/2000 wynika, iż obowiązki komisarza policji są zasadniczo obowiązkami kierowniczymi i administracyjnymi. Zadania operacyjne i wykonawcze wymagające szczególnie wysokiej sprawności fizycznej nie są istotne dla wykonywania zawodu komisarza policji, a interwencje wymagające korzystania z siły fizycznej nie należą do typowych zadań komisarzy policji.
Rząd włoski zaprzecza jednak takiemu stwierdzeniu w swoich uwagach na piśmie.
Zdaniem tego rządu art. 2 ust. 2 dekretu ustawodawczego nr 334/2000 przewiduje, że funkcjonariusze tacy jak komisarze policji są oficerami policji sądowej, którzy wykonują zadania nierozerwalnie związane ze wszystkimi służbami policji państwowej, w tym zadania operacyjne związane z ochroną osób i mienia, które mogą obejmować zastosowanie środków przymusu fizycznego. Ponadto zakwalifikowanie do kategorii funkcjonariuszy bezpieczeństwa publicznego wiąże się z zatrudnieniem w służbach porządku publicznego, w szczególności w służbach zewnętrznych mających na celu zapewnienie prawidłowego przebiegu manifestacji i mogących wymagać maksymalnej wydajności fizycznej. Sama możliwość, że komisarz policji znajdzie się w sytuacjach ryzyka, wystarcza do uzasadnienia nałożenia wymogu siły fizycznej związanego z wiekiem.
Do sądu odsyłającego, który jako jedyny jest właściwy do dokonania wykładni obowiązującego ustawodawstwa krajowego, należy ustalenie, jakie są zadania rzeczywiście wykonywane przez komisarzy policji państwowej, a w świetle tych zadań ustalenie, czy posiadanie szczególnych zdolności fizycznych jest istotnym i determinującym wymogiem zawodowym w rozumieniu art. 4 ust. 1 dyrektywy 2000/78.
W tym względzie sąd ten powinien uwzględnić obowiązki rzeczywiście zwykle wypełniane przez komisarzy w wykonywaniu ich zwykłych zadań. Okoliczność, że po pomyślnym przejściu konkursu można byłoby wymagać, by niektórzy komisarze posiadali szczególne zdolności fizyczne – w zależności od szczególnych cech stanowiska, na które konkretnie zostaną przydzieleni – można byłoby wprawdzie uwzględnić do celów naboru osoby, która ma zająć to stanowisko, jednakże nie może to uzasadniać ustanowienia granicy wieku dla udziału w konkursie otwartym, takiego jak rozpatrywany w postępowaniu głównym.
Jeżeli sąd odsyłający stwierdzi, że ze względu na obowiązki rzeczywiście wypełniane przez komisarzy policji państwowej posiadanie szczególnych zdolności fizycznych nie jest istotnym i determinującym wymogiem zawodowym w rozumieniu art. 4 ust. 1 dyrektywy 2000/78, sąd ten będzie musiał stwierdzić, że przepis ten w związku z art. 2 ust. 2 tej dyrektywy stoi na przeszkodzie uregulowaniu rozpatrywanemu w postępowaniu głównym.
Natomiast jeżeli sąd odsyłający stwierdzi, że w świetle tych obowiązków posiadanie szczególnych zdolności fizycznych jest istotnym i determinującym wymogiem zawodowym w rozumieniu art. 4 ust. 1 wspomnianej dyrektywy, będzie musiał jeszcze sprawdzić, czy dana granica wieku służy realizacji zasługującego na ochronę celu i czy jest proporcjonalna w rozumieniu tego przepisu.
Co się tyczy, po pierwsze, celu realizowanego przez uregulowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym, rząd włoski utrzymuje, że poprzez ustalenie na 30 lat granicy wieku dla udziału w konkursie mającym na celu zatrudnienie komisarzy policji uregulowanie to zmierza do zapewnienia zdolności operacyjnej i prawidłowego funkcjonowania służb policyjnych.
W tym względzie Trybunał orzekł, że troska o zapewnienie zdolności operacyjnej i prawidłowego funkcjonowania służb policyjnych stanowi zasługujący na ochronę cel w rozumieniu art. 4 ust. 1 dyrektywy 2000/78 (wyroki: z dnia 13 listopada 2014 r., Vital Pérez,
C‑416/13
,
EU:C:2014:2371
, pkt
; z dnia 15 listopada 2016 r., Salaberria Sorondo,
C‑258/15
,
EU:C:2016:873
, pkt
).
Co się tyczy, po drugie, proporcjonalnego charakteru tego uregulowania, należy przypomnieć, że zgodnie z motywem 23 dyrektywy 2000/78 odmienne traktowanie może być uzasadnione w „bardzo niewielu okolicznościach”, kiedy cecha związana między innymi z wiekiem stanowi istotny i determinujący wymóg zawodowy. Ponadto art. 4 ust. 1 dyrektywy 2000/78, jako że pozwala na odstępstwo od zakazu dyskryminacji, podlega wykładni ścisłej (wyrok z dnia 13 listopada 2014 r., Vital Pérez,
C‑416/13
,
EU:C:2014:2371
, pkt
,
i przytoczone tam orzecznictwo).
W tym względzie Trybunał orzekł zasadniczo w wyroku z dnia 15 listopada 2016 r., Salaberria Sorondo (
C‑258/15
,
EU:C:2016:873
, pkt
,
,
), że uregulowanie przewidujące ustalenie na 35 lat górnej granicy wieku dla kandydatów na stanowiska funkcjonariuszy pierwszego stopnia w formacji policji, którzy pełnią wszystkie spoczywające na policji obowiązki operacyjne lub wykonawcze, można co do zasady uznać za niewykraczające poza to, co jest konieczne do realizacji celu wskazanego w pkt 56 niniejszego wyroku. W szczególności Trybunał zauważył, że obowiązki te mogą wiązać się ze stosowaniem siły fizycznej, jak również wykonywaniem zadań w warunkach trudnych, a nawet ekstremalnych.
Podobnie w wyroku z dnia 12 stycznia 2010 r., Wolf (
C‑229/08
,
EU:C:2010:3
, pkt
–
), Trybunał doszedł do wniosku, że przepis ustalający na poziomie 30 lat górną granicę wieku w przypadku rekrutacji do technicznej służby pożarniczej średniego szczebla ma proporcjonalny charakter, po stwierdzeniu na podstawie dostępnych mu danych naukowych, że niektóre zadania powierzone członkom tej służby, takie jak zwalczanie pożarów, wymagały wyjątkowo wysokiej sprawności fizycznej i że bardzo niewielu funkcjonariuszy w wieku powyżej 45 lat miałoby zdolność fizyczną do wykonywania takiej działalności.
Natomiast w wyroku z dnia 13 listopada 2014 r., Vital Pérez (
C‑416/13
,
EU:C:2014:2371
, pkt
,
), Trybunał orzekł, że uregulowanie krajowe ustalające na 30 lat górną granicę wieku dla zatrudnienia funkcjonariuszy policji lokalnej nakłada nieproporcjonalny wymóg, po stwierdzeniu w szczególności, że ze względu na zadania wykonywane przez tych funkcjonariuszy, które obejmują między innymi: udzielanie pomocy obywatelom, ochronę osób i mienia, zatrzymywanie sprawców przestępstw oraz dozór nad nimi, patrolowanie prewencyjne i kontrolę ruchu drogowego, sprawność fizyczna, jaką powinni posiadać, nie zawsze jest porównywalna ze szczególnie wysoką sprawnością fizyczną, jakiej normalnie wymaga się od strażaków.
Wynika z tego, że w celu ustalenia, czy poprzez ustanowienie górnej granicy wieku na 30 lat dla udziału w konkursie mającym na celu zatrudnienie komisarzy policji, rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie wprowadziło wymóg proporcjonalny, sąd odsyłający powinien, po pierwsze, sprawdzić, czy zadania faktycznie wykonywane przez tych komisarzy policji są zasadniczo zadaniami operacyjnymi lub wykonawczymi wymagającymi wyjątkowo wysokiej sprawności fizycznej. Tylko bowiem w tym ostatnim przypadku ta górna granica wieku mogłaby zostać uznana za proporcjonalną. Tymczasem z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wydaje się wynikać, że komisarze policji państwowej nie wykonują takich zadań.
Ponadto dla celów analizy proporcjonalności uregulowania rozpatrywanego w postępowaniu głównym istotna jest również podnoszona przez sąd odsyłający okoliczność, że test sprawności fizycznej o charakterze eliminacyjnym przewidziany w danym konkursie może stanowić odpowiedni i mniej uciążliwy środek niż ustalenie górnej granicy wieku na 30 lat.
Rząd włoski powołuje się na konieczność obniżenia średniej wieku w policji w przyszłej perspektywie w celu ogólnej reorganizacji globalnej struktury dostępu do policji państwowej.
W tym względzie w wyroku z dnia 15 listopada 2016 r., Salaberria Sorondo (
C‑258/15
,
EU:C:2016:873
, pkt
,
), w świetle dokładnych danych, które zostały dostarczone Trybunałowi i które mogły umożliwić przyjęcie założenia masowego starzenia się personelu rozpatrywanej formacji policji, Trybunał orzekł, że w celu przywrócenia zadowalającej struktury wieku posiadanie szczególnych zdolności fizycznych powinno być rozpatrywane nie w sposób statyczny podczas egzaminów konkursowych w ramach naboru, ale w sposób dynamiczny, z uwzględnieniem lat służby, które będą przepracowane przez funkcjonariusza po jego rekrutacji.
Ponadto należy podkreślić, że – jak wynika z pkt 58 niniejszego wyroku – w sprawie, w której zapadł ten wyrok, chodziło o konkurs mający na celu zatrudnienie funkcjonariuszy pierwszego stopnia, którzy nie wykonują zadań administracyjnych, lecz zasadniczo wykonują zadania operacyjne lub wykonawcze.
Tym samym, po drugie, do sądu odsyłającego należy ustalenie w świetle akt sprawy, którymi dysponuje, lub ewentualnych informacji, które mógłby uzyskać od organów krajowych, czy ewentualne przywrócenie satysfakcjonującej struktury wiekowej w policji państwowej mogłoby uzasadniać granicę wieku rozpatrywaną w postępowaniu głównym. Niemniej jednak z jednej strony powinien wziąć pod uwagę średni wiek personelu, którego dotyczy dany konkurs, a mianowicie komisarzy policji państwowej, a nie całego personelu policji państwowej. Z drugiej strony taka weryfikacja będzie istotna jedynie w zakresie, w jakim wspomniany sąd stwierdzi, że zadania faktycznie wykonywane przez tych komisarzy policji wymagają posiadania szczególnych zdolności fizycznych, co uzasadnia konieczność takiej reorganizacji struktury wiekowej.
W braku takiej konieczności istnienie testu sprawności fizycznej o charakterze eliminacyjnym w ramach danego konkursu stanowiłoby rzeczywiście odpowiedni i mniej uciążliwy środek niż ustalenie górnej granicy wieku na 30 lat, takiej jak przewidziana w przepisach będących przedmiotem postępowania głównego.
Ponadto zdaniem tego sądu okoliczność, że art. 3 ust. 4 dekretu ustawodawczego nr 334/2000 przewiduje zastrzeżenie części stanowisk dla funkcjonariuszy już pełniących służbę, którzy nie ukończyli 40 lat, pozwala stwierdzić, że osiągnięcie tego wieku w chwili zgłoszenia do konkursu nie jest nie do pogodzenia z wypełnianiem obowiązków komisarza policji, a w konsekwencji, że granica wieku będąca przedmiotem postępowania głównego jest nieproporcjonalna. W tym samym duchu VT podkreśla, że ta granica wieku jest podnoszona nawet o trzy lata w przypadku kandydatów, którzy odbyli służbę wojskową, zniesiona dla personelu państwowej policji i ustalona na 35 lat dla personelu administracji cywilnej ministerstwa spraw wewnętrznych.
Rząd włoski utrzymuje, że zastrzeżenie części stanowisk, o którym mowa w poprzednim punkcie, ma na celu zachowanie uprawnień nabytych przez osoby, które zostały już przeszkolone dla służb policji lub służb przydatnych do pełnienia obowiązków komisarza policji.
Jednakże istnienie tego odstępstwa oraz odstępstw przedstawionych przez VT potwierdza nieproporcjonalny charakter granicy wieku rozpatrywanej w postępowaniu głównym. Uregulowanie jest bowiem właściwe do zapewnienia realizacji wskazanego celu tylko wówczas, gdy rzeczywiście odzwierciedla troskę o jego osiągnięcie w sposób spójny i systematyczny (wyrok z dnia 15 lipca 2021 r., Tartu Vangla,
C‑795/19
,
EU:C:2021:606
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
W konsekwencji, z zastrzeżeniem ustaleń, których powinien dokonać sąd odsyłający, należy stwierdzić, że o ile zadania faktycznie wykonywane przez komisarzy policji państwowej nie wymagają szczególnych zdolności fizycznych, ustalenie górnej granicy wieku na 30 lat przewidzianej w art. 3 ust. 1 dekretu ustawodawczego nr 334/2000 stanowi wymóg nieproporcjonalny w świetle art. 4 ust. 1 dyrektywy 2000/78.
W przedmiocie art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78
W drugiej kolejności w odniesieniu do kwestii, czy odmienne traktowanie wprowadzone przez uregulowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym może być uzasadnione w świetle art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78, należy zauważyć, że kwestia ta powinna podlegać badaniu tylko wtedy, gdy to odmienne traktowanie nie może być uzasadnione na podstawie art. 4 ust. 1 tej dyrektywy (zob. podobnie wyrok z dnia 15 listopada 2016 r., Salaberria Sorondo,
C‑258/15
,
EU:C:2016:873
, pkt
).
Artykuł 6 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2000/78 stanowi, że odmienne traktowanie ze względu na wiek nie stanowi dyskryminacji, jeżeli w ramach prawa krajowego zostanie to obiektywnie i racjonalnie uzasadnione zasługującym na ochronę celem związanym w szczególności z polityką zatrudnienia, rynkiem pracy i kształceniem zawodowym, a środki mające służyć realizacji tego celu są właściwe i konieczne. Artykuł 6 ust. 1 akapit drugi lit. c) tej dyrektywy przewiduje, że takie odmienne traktowanie może polegać między innymi na „określeniu górnej granicy wieku przy rekrutacji, z uwzględnieniem wykształcenia wymaganego na danym stanowisku lub potrzeby racjonalnego okresu zatrudnienia przed przejściem na emeryturę”.
Należy zatem zbadać, czy wynikający z art. 3 ust. 1 dekretu ustawodawczego nr 334/2000 warunek dotyczący górnej granicy wieku wynoszącej 30 lat dla udziału w konkursie mającym na celu zatrudnienie komisarzy policji jest uzasadniony zasługującym na ochronę celem w rozumieniu art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78 i czy środki mające służyć realizacji tego celu są właściwe i konieczne.
Z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie wynika, by uregulowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym wskazywało, jaki jest zamierzony przez nie cel. Jednakże Trybunał orzekł, że z art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78 nie można wnioskować, że brak doprecyzowania w danym uregulowaniu, odnoszącego się do realizowanego celu, skutkuje automatycznym przekreśleniem możliwości, aby uregulowanie to mogło być uzasadnione na gruncie tego przepisu. W braku takiego doprecyzowania ważne jest, by inne elementy wynikające z ogólnego kontekstu danego uregulowania pozwoliły na określenie celu leżącego u jego podstaw dla dokonania kontroli sądowej jego zasługującego na ochronę charakteru, a także właściwego i koniecznego charakteru środków zastosowanych do realizacji tego celu (wyrok z dnia 13 listopada 2014 r., Vital Pérez,
C‑416/13
,
EU:C:2014:2371
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
Ponadto cele, które można uznać za „zasługujące na ochronę” w rozumieniu art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78, a w konsekwencji mogące uzasadniać odstępstwo od zakazu dyskryminacji ze względu na wiek, są celami z zakresu polityki społecznej (wyrok z dnia 13 września 2011 r., Prigge i in.,
C‑447/09
,
EU:C:2011:573
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
O ile granicę wieku ustanowioną przez uregulowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym można uznać za motywowaną koniecznością uwzględnienia wykształcenia wymaganego na danym stanowisku lub potrzebą racjonalnego okresu zatrudnienia przed przejściem na emeryturę w rozumieniu art. 6 ust. 1 akapit drugi lit. c) tej dyrektywy, o tyle może ona uzasadniać odmienne traktowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym, jeżeli jest ono „obiektywnie i racjonalnie uzasadnione w ramach prawa krajowego” w rozumieniu tego przepisu (zob. podobnie wyrok z dnia 13 listopada 2014 r., Vital Pérez,
C‑416/13
,
EU:C:2014:2371
, pkt
,
).
Tymczasem nawet w takim przypadku należałoby zbadać, czy środki mające służyć realizacji tych celów są właściwe i konieczne.
W tym względzie, po pierwsze, Trybunał nie dysponuje informacjami pozwalającymi przyjąć, że granica wieku rozpatrywana w postępowaniu głównym jest właściwa i konieczna w świetle celu polegającego na zapewnieniu wykształcenia komisarzy policji.
Po drugie, jeśli chodzi o cel polegający na zapewnieniu racjonalnego okresu zatrudnienia przed przejściem na emeryturę, z informacji przedstawionych przez sąd odsyłający wynika, że wiek emerytalny personelu państwowej policji wynosi 61 lat.
Wynika z tego, że nie można przyjąć, iż uregulowanie krajowe ustalające na 30 lat górną granicę wieku udziału w konkursie mającym na celu nabór komisarzy policji jest co do zasady konieczne do zapewnienia zainteresowanym komisarzom racjonalnego okresu zatrudnienia przed przejściem na emeryturę w rozumieniu art. 6 ust. 1 akapit drugi lit. c) dyrektywy 2000/78 (zob. podobnie wyrok z dnia 13 listopada 2014 r., Vital Pérez,
C‑416/13
,
EU:C:2014:2371
, pkt
), w szczególności jeśli sąd odsyłający potwierdza, po zbadaniu wszystkich istotnych okoliczności, że obowiązki komisarzy policji nie obejmują zasadniczo zadań wymagających pod względem fizycznym, których komisarze policji zatrudnieni w bardziej zaawansowanym wieku nie byliby w stanie wykonywać przez wystarczająco długi okres (zob. podobnie wyroki: z dnia 12 stycznia 2010 r., Wolf,
C‑229/08
,
EU:C:2010:3
, pkt
; z dnia 15 listopada 2016 r., Salaberria Sorondo,
C‑258/15
,
EU:C:2016:873
, pkt
).
W tych okolicznościach, z zastrzeżeniem potwierdzenia przez sąd odsyłający, odmienne traktowanie wynikające z przepisu takiego jak art. 3 ust. 1 dekretu ustawodawczego nr 334/2000 nie może być uzasadnione na podstawie art. 6 ust. 1 akapit drugi lit. c) dyrektywy 2000/78.
Mając na względzie całość powyższych rozważań, na postawione pytanie należy odpowiedzieć następująco: art. 2 ust. 2, art. 4 ust. 1 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78 w związku z art. 21 karty należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które ustala na 30 lat górną granicę wieku dla udziału w konkursie mającym na celu zatrudnienie komisarzy policji, o ile obowiązki faktycznie wykonywane przez tych komisarzy policji nie wymagają szczególnych zdolności fizycznych lub, w razie gdy wymaga się takich zdolności fizycznych, takie uregulowanie, realizując zasługujący na ochronę cel, nakłada nieproporcjonalny wymóg, czego ustalenie należy do sądu odsyłającego.
W przedmiocie kosztów
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (siódma izba) orzeka, co następuje:

Artykuł 2 ust. 2, art. 4 ust. 1 i art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy w związku z art. 21 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które ustala na 30 lat górną granicę wieku dla udziału w konkursie mającym na celu zatrudnienie komisarzy policji, o ile obowiązki faktycznie wykonywane przez tych komisarzy policji nie wymagają szczególnych zdolności fizycznych lub, w razie gdy wymaga się takich zdolności fizycznych, takie uregulowanie, realizując zasługujący na ochronę cel, nakłada nieproporcjonalny wymóg, czego ustalenie należy do sądu odsyłającego.

Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: włoski.