CELEX: 62019CJ0700
Αίτηση αναιρέσεως
Ανταγωνισμός
Συμπράξεις
Οδηγοί οπτικών δίσκων
Απόφαση με την οποία διαπιστώνεται παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, της 2ας Μαΐου 1992
Ενιαία και διαρκής παράβαση
Έννοια
Συμφωνίες σύμπραξης στο πλαίσιο διαγωνισμών τους οποίους διοργάνωναν δύο κατασκευαστές ηλεκτρονικών υπολογιστών με αντικείμενο την προμήθεια οδηγών οπτικών δίσκων για φορητούς και επιτραπέζιους υπολογιστές

Με την αίτηση αναιρέσεως, η Toshiba Samsung Storage Technology Corp. (στο εξής: TSST Japan) και η Toshiba Samsung Storage Technology Korea Corp. (στο εξής: TSST KR) (στο εξής από κοινού: αναιρεσείουσες) ζητούν την αναίρεση της αποφάσεως του Γενικού Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 12ης Ιουλίου 2019, Toshiba Samsung Storage Technology και Toshiba Samsung Storage Technology Korea κατά Επιτροπής (
T‑8/16
, στο εξής: αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση,
EU:T:2019:522
), με την οποία το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή τους με αίτημα την ολική ή μερική ακύρωση της απόφασης C(2015) 7135 τελικό της Επιτροπής, της 21ης Οκτωβρίου 2015, σχετικά με διαδικασία βάσει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ (υπόθεση AT.39639 – οδηγοί οπτικών δίσκων) (στο εξής: επίδικη απόφαση), κατά το μέρος που τις αφορά, και, επικουρικώς, τη μείωση του επιβληθέντος σε αυτές προστίμου.
I.

Το νομικό πλαίσιο
Το άρθρο 23, παράγραφοι 2 και 3, του κανονισμού (ΕΚ) 1/2003 του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2002, για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού που προβλέπονται στα άρθρα [101 και 102 ΣΛΕΕ] (
ΕΕ 2003, L 1, σ. 1
), προβλέπει τα εξής:
«2.   Η [Ευρωπαϊκή] Επιτροπή δύναται με απόφασή της να επιβάλει σε επιχειρήσεις και ενώσεις επιχειρήσεων πρόστιμα, σε περίπτωση που αυτές, εκ προθέσεως ή εξ αμελείας:
α)
διαπράττουν παράβαση των διατάξεων του άρθρου [101 ή 102 ΣΛΕΕ], ή
β)
ενεργούν κατά τρόπο που αντιβαίνει σε εκδοθείσα δυνάμει του άρθρου 8 απόφαση με την οποία διατάσσεται η λήψη προσωρινών μέτρων, ή
γ)
δεν εκπληρώνουν αναληφθείσα από τις ίδιες δέσμευση η οποία έχει καταστεί υποχρεωτική με απόφαση κατ’ εφαρμογή του άρθρου 9.
Για καθεμία από τις επιχειρήσεις και ενώσεις επιχειρήσεων που συμμετείχαν στην παράβαση, το πρόστιμο δεν υπερβαίνει το 10 % του συνολικού κύκλου εργασιών κατά το προηγούμενο οικονομικό έτος.
Όταν η παράβαση που διέπραξε η ένωση επιχειρήσεων συνδέεται με τις δραστηριότητες των μελών της, το πρόστιμο δεν υπερβαίνει το 10 % του αθροίσματος του συνολικού κύκλου εργασιών κάθε μέλους που συμμετέχει ενεργά στην αγορά που έχει επηρεασθεί από την παράβαση που διέπραξε η ένωση.
3.   Ο καθορισμός του ύψους του προστίμου γίνεται με βάση τη σοβαρότητα και τη διάρκεια της παράβασης.»
Το άρθρο 27, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού ορίζει τα εξής:
«1.   Πριν από τη λήψη των αποφάσεων που προβλέπονται στα άρθρα 7, 8 και 23 και στο άρθρο 24 παράγραφος 2, η Επιτροπή παρέχει στις επιχειρήσεις ή τις ενώσεις επιχειρήσεων τις οποίες αφορά η διαδικασία που έχει κινήσει η Επιτροπή τη δυνατότητα ακρόασης σχετικά με τις αιτιάσεις της Επιτροπής. Η Επιτροπή θεμελιώνει τις αποφάσεις της μόνο στις αιτιάσεις για τις οποίες δόθηκε στα μέρη η δυνατότητα να διατυπώσουν τις παρατηρήσεις τους. Οι καταγγέλλοντες μετέχουν στενά στη διαδικασία.
2.   Κατά τη διεξαγωγή της διαδικασίας διασφαλίζονται πλήρως τα δικαιώματα υπεράσπισης των εμπλεκόμενων μερών, τα οποία έχουν το δικαίωμα να αποκτούν γνώση του φακέλου της Επιτροπής, με την επιφύλαξη του έννομου συμφέροντος των επιχειρήσεων για την προστασία του επιχειρηματικού απόρρητου. Το δικαίωμα πρόσβασης στο φάκελο δεν καλύπτει τις εμπιστευτικές πληροφορίες και τα έγγραφα εσωτερικής χρήσης της Επιτροπής ή των αρχών ανταγωνισμού των κρατών μελών. Από το δικαίωμα πρόσβασης εξαιρούνται ιδίως η αλληλογραφία μεταξύ της Επιτροπής και των αρχών ανταγωνισμού των κρατών μελών ή μεταξύ των τελευταίων, συμπεριλαμβανομένων των εγγράφων που συντάσσονται κατ’ εφαρμογή των άρθρων 11 και 14. Καμία διάταξη της παρούσας παραγράφου δεν εμποδίζει την Επιτροπή να δημοσιοποιεί και να χρησιμοποιεί τις πληροφορίες που απαιτούνται για να αποδειχθεί μια παράβαση.»
Το άρθρο 31 του κανονισμού έχει ως εξής:
«Το Δικαστήριο διαθέτει πλήρη δικαιοδοσία για τον έλεγχο των αποφάσεων με τις οποίες η Επιτροπή επιβάλλει πρόστιμο ή χρηματική ποινή. Το Δικαστήριο δύναται να καταργεί, να μειώνει ή να επαυξάνει τα πρόστιμα ή τις χρηματικές ποινές που έχουν επιβληθεί.»
Όσον αφορά τον υπολογισμό των προστίμων, τα σημεία 6 και 13 των κατευθυντήριων γραμμών για τον υπολογισμό των προστίμων που επιβάλλονται κατ’ εφαρμογή του άρθρου 23 παράγραφος 2 στοιχείο α) του κανονισμού (ΕΚ) 1/2003 (
ΕΕ 2006, C 210, σ. 2
) ορίζουν τα εξής:
«6.   […] [Ο] συνδυασμός της αξίας των πωλήσεων με τις οποίες σχετίζεται η παράβαση και της διάρκειας της παράβασης θεωρείται ως κατάλληλη βάση υπολογισμού για να προσδιοριστεί η οικονομική σημασία της παράβασης καθώς και το σχετικό βάρος της συμμετοχής κάθε επιχείρησης σε αυτήν. Η αναφορά στους παράγοντες αυτούς είναι ενδεικτική της τάξης μεγέθους του προστίμου και δεν θα πρέπει να εκλαμβάνεται ως η βάση μιας αυτόματης και αριθμητικής μεθόδου υπολογισμού.
[…]
13.   Για τον καθορισμό του βασικού ποσού του προστίμου, η Επιτροπή θα χρησιμοποιεί την αξία των πωλήσεων των προϊόντων ή υπηρεσιών που πραγματοποιήθηκαν από την επιχείρηση, με τις οποίες η παράβαση σχετίζεται άμεσα ή έμμεσα, στον σχετικό γεωγραφικό χώρο εντός του [Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου (ΕΟΧ)]. […]»
II.

Το ιστορικό της διαφοράς και η επίδικη απόφαση
Το ιστορικό της διαφοράς παρατίθεται στις σκέψεις 1 έως 37 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και μπορεί να συνοψισθεί για τις ανάγκες της υπό κρίση υποθέσεως ως εξής.
Οι αναιρεσείουσες, TSST Japan και TSST KR, είναι παραγωγοί και προμηθευτές οδηγών οπτικών δίσκων (στο εξής: ΟΟΔ). Ειδικότερα, η TSST Japan είναι κοινή εταιρία της Toshiba Corporation, εταιρίας η οποία εδρεύει στην Ιαπωνία, και της Samsung Electronics Co. Ltd, η οποία εδρεύει στη Νότια Κορέα. Κατά την περίοδο που διήρκεσε η παράβαση, η TSST Japan ήταν η μητρική εταιρία της TSST KR.
Η TSST Japan και η TSST KR ξεκίνησαν τη δραστηριότητά τους την 1η Απριλίου 2004 ως δύο διακριτές επιχειρησιακές μονάδες. Τον Δεκέμβριο του 2005, η TSST Japan αποχώρησε από την αγορά, διατηρώντας μειωμένες, μεταβατικού χαρακτήρα, δραστηριότητες πωλήσεων έως τις αρχές του 2008. Η TSST KR ανέλαβε σταδιακά τις δραστηριότητες πωλήσεων της TSST Japan και ασχολήθηκε ευθέως με τους ΟΟΔ, όσον αφορά την ανάπτυξη, την εμπορία, την πώληση και τη μετά την πώληση υποστήριξη.
Η επίμαχη παράβαση αφορά ΟΟΔ που χρησιμοποιούνται ιδίως σε προσωπικούς υπολογιστές (επιτραπέζιους και φορητούς υπολογιστές) οι οποίοι παράγονται από την Dell Inc. και την Hewlett Packard (στο εξής: HP).
Η Dell και η HP είναι οι δύο κύριοι κατασκευαστές αυθεντικών προϊόντων στην παγκόσμια αγορά των προσωπικών υπολογιστών. Οι δύο εταιρίες προσφεύγουν σε συνήθεις διαδικασίες διαγωνισμών για προμήθειες που διεξάγονται σε παγκόσμια κλίμακα και περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, ανά τρίμηνο διαπραγματεύσεις με μικρό αριθμό προεπιλεγμένων προμηθευτών ΟΟΔ σχετικά με τις τιμές σε παγκόσμιο επίπεδο και τον συνολικό όγκο των αγορών.
Οι διαγωνισμοί περιλαμβάνουν προσκλήσεις προς υποβολή προσφορών, προσκλήσεις προς υποβολή ηλεκτρονικών προσφορών, διαδικτυακές διαπραγματεύσεις, ηλεκτρονικούς πλειστηριασμούς και διμερείς (μη διαδικτυακές) διαπραγματεύσεις. Με το πέρας του διαγωνισμού, οι πελάτες αναθέτουν την παραγωγή συγκεκριμένων ποσοτήτων στους προμηθευτές ΟΟΔ που συμμετείχαν στον διαγωνισμό, με βάση τις τιμές της προσφοράς τους.
Στις 14 Ιανουαρίου 2009, η Επιτροπή έλαβε αίτηση περί μη επιβολής προστίμου από την Koninklijke Philips NV, η οποία υποβλήθηκε βάσει της ανακοίνωσης της Επιτροπής σχετικά με τη μη επιβολή και τη μείωση των προστίμων σε υποθέσεις συμπράξεων (καρτέλ) (
ΕΕ 2006, C 298, σ. 17
). Στις 29 Ιανουαρίου και στις 2 Μαρτίου 2009, η αίτηση συμπληρώθηκε προκειμένου να περιλάβει, εκτός από τη Philips, και τις εταιρίες Lite‑On IT Corporation και την κοινή τους επιχείρηση Philips & Lite‑On Digital Solutions Corporation.
Στις 30 Ιουνίου 2009, η Επιτροπή χορήγησε απαλλαγή υπό όρους στην Koninklijke Philips, στη Lite‑On IT και στη Philips & Lite‑On Digital Solutions.
Στις 4 και 6 Αυγούστου 2009, η Hitachi‑LG Data Storage Inc. και η Hitachi‑LG Data Storage Korea Inc. υπέβαλαν στην Επιτροπή αίτηση μείωσης του προστίμου κατ’ εφαρμογήν της μνημονευόμενης στη σκέψη 12 της παρούσας απόφασης ανακοίνωση.
Στις 18 Ιουλίου 2012, η Επιτροπή απηύθυνε ανακοίνωση αιτιάσεων σε δεκατρείς προμηθευτές ΟΟΔ, μεταξύ των οποίων και στις αναιρεσείουσες (στο εξής: ανακοίνωση αιτιάσεων), με την οποία τους επισήμαινε ότι, με τη συμμετοχή τους από τις 5 Φεβρουαρίου 2004 έως τις 29 Ιουνίου 2009 σε σύμπραξη η οποία αφορούσε τους ΟΟΔ και η οποία συνίστατο σε συντονισμένη συμπεριφορά σε σχέση με διαγωνισμούς για προμήθειες που διοργανώνονταν από δύο εταιρίες κατασκευής υπολογιστών, και συγκεκριμένα από την Dell και την HP, είχαν παραβεί το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και το άρθρο 53 της Συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, της 2ας Μαΐου 1992 (
ΕΕ 1994, L 1, σ. 3
, στο εξής: Συμφωνία ΕΟΧ).
Στις 29 Οκτωβρίου 2012, οι αναιρεσείουσες απηύθυναν στην Επιτροπή τις παρατηρήσεις τους επί της ανακοίνωσης αιτιάσεων. Στις 29 και 30 Νοεμβρίου 2012 έλαβε χώρα ακρόαση στην οποία μετείχαν όλοι οι αποδέκτες της ανακοίνωσης αιτιάσεων.
Στις 18 Φεβρουαρίου 2014, η Επιτροπή εξέδωσε δύο συμπληρωματικές ανακοινώσεις αιτιάσεων προκειμένου, κατά την άποψή της, να συμπληρώσει, να τροποποιήσει και να διευκρινίσει τις αιτιάσεις που είχε απευθύνει σε ορισμένους αποδέκτες της αρχικής ανακοίνωσης όσον αφορά την ευθύνη τους στην προβαλλόμενη παράβαση. Την 1η Ιουνίου 2015, η Επιτροπή εξέδωσε μία ακόμη συμπληρωματική ανακοίνωση αιτιάσεων. Η τελευταία σκοπό είχε να συμπληρώσει τις δύο προηγούμενες, με την ανακοίνωση των περιλαμβανόμενων σε αυτές αιτιάσεων και σε νομικές οντότητες ανήκουσες στους ομίλους επιχειρήσεων (μητρικές εταιρίες ή απορροφηθείσες οντότητες) που ήταν ήδη αποδέκτες της πρώτης ανακοίνωσης. Οι αποδέκτες των ανακοινώσεων αιτιάσεων της 18ης Φεβρουαρίου 2014 και της 1ης Ιουνίου 2015 γνωστοποίησαν εγγράφως τις απόψεις τους στην Επιτροπή, χωρίς ωστόσο να ζητήσουν να διεξαχθεί ακρόαση.
Την 21η Οκτωβρίου 2015, η Επιτροπή εξέδωσε την επίδικη απόφαση.
Με την απόφαση αυτή, η Επιτροπή έκρινε ότι οι μετέχοντες στη σύμπραξη είχαν συντονίσει την ανταγωνιστική συμπεριφορά τους, τουλάχιστον από τις 23 Ιουνίου 2004 έως τις 25 Νοεμβρίου 2008. Διευκρίνισε ότι ο συντονισμός της συμπεριφοράς πραγματοποιήθηκε μέσω δικτύου παράλληλων διμερών επαφών. Η Επιτροπή επισήμανε ότι οι μετέχοντες στη σύμπραξη επιδίωκαν να προσαρμόσουν τον όγκο των προϊόντων που διέθεταν στην αγορά και να διασφαλίσουν ότι οι τιμές παρέμεναν σε επίπεδα υψηλότερα από αυτά που θα προέκυπταν ελλείψει των διμερών επαφών.
Στην επίδικη απόφαση, η Επιτροπή διευκρίνισε ότι ο συντονισμός μεταξύ των μετεχόντων στη σύμπραξη αφορούσε τους λογαριασμούς πελατών της Dell και της HP. Κατά την Επιτροπή, πέραν των διμερών διαπραγματεύσεων με τους προμηθευτές ΟΟΔ, η Dell και η HP οργάνωναν τυποποιημένους διαγωνισμούς για προμήθειες, οι οποίοι λάμβαναν χώρα τουλάχιστον κάθε τρίμηνο. Επισήμανε ότι τα μέλη της σύμπραξης χρησιμοποιούσαν το δίκτυο διμερών επαφών τους προκειμένου να νοθεύσουν τους διαγωνισμούς, υπονομεύοντας έτσι τις προσπάθειες των πελατών τους να τονώσουν τον ανταγωνισμό μέσω των τιμών.
Κατά την Επιτροπή, οι τακτικές ανταλλαγές πληροφοριών παρείχαν στα μέλη της σύμπραξης τη δυνατότητα, μεταξύ άλλων, να γνωρίζουν λεπτομερώς τις προθέσεις των ανταγωνιστών τους πριν ακόμη συμμετάσχουν στον διαγωνισμό και, ως εκ τούτου, να προβλέπουν την ανταγωνιστική στρατηγική τους.
Η Επιτροπή προσέθεσε ότι, σε τακτά διαστήματα, τα μέλη της σύμπραξης αντάλλασσαν πληροφορίες σχετικά με τις τιμές που αφορούσαν τους λογαριασμούς συγκεκριμένων πελατών καθώς και πληροφορίες που δεν σχετίζονταν με τις τιμές, όπως η υφιστάμενη παραγωγή, η προμηθευτική ικανότητα, η κατάσταση των αποθεμάτων, το καθεστώς πιστοποίησης και ο χρόνος εισαγωγής νέων προϊόντων ή βελτιώσεων. Επισήμανε, επίσης, ότι οι προμηθευτές ΟΟΔ είχαν πρόσβαση στα τελικά αποτελέσματα των περατωθέντων διαγωνισμών, δηλαδή την κατάταξη, την τιμή και τον όγκο που επιτεύχθηκαν.
Η Επιτροπή επισήμανε επίσης ότι οι προμηθευτές ΟΟΔ, γνωρίζοντας ότι τα μέλη της σύμπραξης έπρεπε να διατηρούν μυστικές τις επαφές τους από τους πελάτες, χρησιμοποιούσαν για να επικοινωνούν μεταξύ τους τα μέσα που έκριναν αρκούντως κατάλληλα για την επίτευξη του επιθυμητού αποτελέσματος. Διευκρίνισε, εξάλλου, ότι το 2003 είχε αποτύχει, μετά την αποκάλυψή της σε πελάτη, απόπειρα διεξαγωγής συνάντησης με σκοπό τη διοργάνωση τακτικών πολυμερών συναντήσεων μεταξύ των προμηθευτών ΟΟΔ. Κατά την Επιτροπή, αντ’ αυτού, έλαβαν χώρα διμερείς επαφές, κυρίως μέσω τηλεφωνικών κλήσεων και, ενίοτε, μέσω ηλεκτρονικών μηνυμάτων, συμπεριλαμβανομένων μηνυμάτων σε προσωπικές διευθύνσεις ηλεκτρονικού ταχυδρομείου και μέσω υπηρεσιών στιγμιαίων μηνυμάτων, ή μέσω συναντήσεων, κυρίως στο επίπεδο των διαχειριστών των παγκόσμιων λογαριασμών.
Η Επιτροπή διαπίστωσε ότι οι μετέχοντες στη σύμπραξη επικοινωνούσαν τακτικά και ότι οι επαφές, κυρίως μέσω τηλεφώνου, καθίσταντο συχνότερες στο στάδιο της υποβολής προσφορών, στη διάρκεια του οποίου πραγματοποιούνταν πλείονες κλήσεις μεταξύ ορισμένων ζευγών μετεχόντων στη σύμπραξη. Διευκρίνισε ότι, γενικώς, οι επαφές μεταξύ ορισμένων ζευγών που μετείχαν στη σύμπραξη ήταν κατά πολύ αυξημένες σε σχέση με άλλα ζεύγη μετεχόντων.
Στις αναιρεσείουσες καταλογίστηκε ευθύνη λόγω, αφενός, της άμεσης συμμετοχής τους στη σύμπραξη της TSST KR, από τις 23 Ιουνίου 2004 έως τις 17 Νοεμβρίου 2008, ιδίως λόγω του συντονισμού με άλλους ανταγωνιστές έναντι της Dell και της HP, και, αφετέρου, της άσκησης αποφασιστικής επιρροής εκ μέρους της TSST Japan επί της θυγατρικής της καθ’ όλο το διάστημα που διήρκεσε η παράβαση, όπως δέχθηκε βάσει τεκμηρίου η Επιτροπή.
Όσον αφορά τον υπολογισμό του ύψους του προστίμου που επιβλήθηκε στις αναιρεσείουσες, η Επιτροπή στηρίχθηκε στις κατευθυντήριες γραμμές για τον υπολογισμό των προστίμων κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 23, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 1/2003.
Κατ’ αρχάς, για τον καθορισμό του βασικού ποσού του προστίμου, η Επιτροπή θεώρησε ότι, λαμβανομένων υπόψη των σημαντικών διαφορών ως προς τη διάρκεια συμμετοχής των προμηθευτών ΟΟΔ στη σύμπραξη και προκειμένου να αποτυπώσει καλύτερα τον πραγματικό αντίκτυπο της σύμπραξης, ήταν ενδεδειγμένο να χρησιμοποιήσει ετήσιο μέσο όρο υπολογιζόμενο με βάση την πραγματική αξία των πωλήσεων που πραγματοποίησαν οι οικείες επιχειρήσεις κατά τους πλήρεις ημερολογιακούς μήνες της αντίστοιχης συμμετοχής τους στην παράβαση.
Η Επιτροπή εξήγησε, ειδικότερα, ότι η αξία των πωλήσεων υπολογίστηκε βάσει των πωλήσεων ΟΟΔ για προσωπικούς υπολογιστές, οι οποίες τιμολογήθηκαν στις εγκατεστημένες στον ΕΟΧ οντότητες της HP και της Dell.
Επιπλέον, δεδομένου ότι η αντίθετη στον ανταγωνισμό συμπεριφορά έναντι της ΗΡ είχε αρχίσει αργότερα και προκειμένου να ληφθεί υπόψη η εξέλιξη της σύμπραξης, η Επιτροπή θεώρησε ότι έπρεπε να υπολογιστεί χωριστά η αξία των οικείων πωλήσεων για την HP και την Dell και να εφαρμοστούν πολλαπλασιαστές με βάση τη διάρκεια της σύμπραξης.
Στη συνέχεια, η Επιτροπή αποφάσισε ότι, καθόσον οι συμφωνίες συντονισμού των τιμών περιλαμβάνονταν, ως εκ της φύσεώς τους, μεταξύ των σοβαρότερων παραβάσεων του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ και η σύμπραξη κάλυπτε γεωγραφικώς τουλάχιστον τον ΕΟΧ, το ποσοστό του μεταβλητού ποσού του προστίμου βάσει της σοβαρότητας της παράβασης έπρεπε να καθοριστεί εν προκειμένω στο 16 % για όλους τους αποδέκτες της επίδικης απόφασης. Εξάλλου, η Επιτροπή επισήμανε ότι, λαμβανομένων υπόψη των περιστάσεων της υπόθεσης, έπρεπε να προστεθεί στο πρόστιμο ποσό αποτρεπτικού χαρακτήρα ύψους 16 %.
Τέλος, καθόσον το αναπροσαρμοσμένο βασικό ποσό του επιβληθέντος στις αναιρεσείουσες προστίμου άγγιζε το ανώτατο όριο του 10 % του κύκλου εργασιών τους, η Επιτροπή έπρεπε να προβεί σε περαιτέρω προσαρμογή βάσει του άρθρου 23, παράγραφος 2, του κανονισμού 1/2003.
Το διατακτικό της επίδικης απόφασης, καθόσον αφορά τις αναιρεσείουσες, έχει ως εξής:
«Άρθρο 1
Οι κάτωθι επιχειρήσεις παρέβησαν το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ, συμμετέχοντας, κατά τη διάρκεια των αναφερόμενων χρονικών περιόδων, σε μια ενιαία και συνεχή παράβαση, αποτελούμενη από πλείονες διακριτές παραβάσεις, στον τομέα των οδηγών οπτικών δίσκων, η οποία καλύπτει το σύνολο του ΕΟΧ και συνίσταται σε συμφωνίες συντονισμού των τιμών:
[…]
ε)
[οι αναιρεσείουσες] από τις 23 Ιουνίου 2004 έως τις 17 Νοεμβρίου 2008, για τον συντονισμό τους έναντι της Dell και της HP·
[…]
Άρθρο 2
Για την παράβαση που αναφέρεται στο άρθρο 1, επιβάλλονται τα ακόλουθα πρόστιμα:
[…]
ε) [στις αναιρεσείουσες], ευθυνόμενες αλληλεγγύως και εις ολόκληρον για την παράβαση: 41304000 ευρώ·
[…]».
III.

Η διαδικασία ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου και η αναιρεσιβαλλομένη απόφαση
Με δικόγραφο που κατέθεσαν στη Γραμματεία του Γενικού Δικαστηρίου στις 5 Ιανουαρίου 2016, οι νυν αναιρεσείουσες άσκησαν προσφυγή με αίτημα την ακύρωση εν όλω ή εν μέρει της επίδικης απόφασης και, επικουρικώς, τη μείωση του επιβληθέντος σε αυτές προστίμου.
Προς στήριξη της προσφυγής τους, οι αναιρεσείουσες προέβαλαν εννέα λόγους ακυρώσεως. Ο πρώτος λόγος ακυρώσεως στηριζόταν σε παράβαση ουσιώδους τύπου και προσβολή των δικαιωμάτων υπεράσπισης, ο δεύτερος στην αναρμοδιότητα της Επιτροπής να εφαρμόσει το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ, ο τρίτος σε νομική και πραγματική πλάνη κατά τον καθορισμό της γεωγραφικής έκτασης της παράβασης, ο τέταρτος σε νομική και πραγματική πλάνη κατά τη διαπίστωση ενιαίας και διαρκούς παράβασης, ο πέμπτος σε νομική και πραγματική πλάνη ως προς τη διαπίστωση ότι είχαν γνώση της παράβασης στο σύνολό της, ο έκτος σε νομική και πραγματική πλάνη όσον αφορά την ημερομηνία έναρξης της συμμετοχής τους στη σύμπραξη, ο έβδομος σε έλλειψη αποδείξεων όσον αφορά τη συμμετοχή τους σε εναρμονισμένες πρακτικές ή συμφωνίες θίγουσες τον ανταγωνισμό, ο όγδοος σε προσβολή του δικαιώματος χρηστής διοίκησης λόγω της υπερβολικής διάρκειας της έρευνας και ο ένατος λόγος ακυρώσεως, ο οποίος προβλήθηκε επικουρικώς, σε σφάλματα της Επιτροπής κατά τον υπολογισμό του ύψους του προστίμου.
Με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε όλους τους λόγους ακυρώσεως και, ως εκ τούτου, την προσφυγή στο σύνολό της.
IV.

Αιτήματα των διαδίκων
Με την αίτηση αναιρέσεως, οι αναιρεσείουσες ζητούν από το Δικαστήριο:
–
να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση·
–
να ακυρώσει την επίδικη απόφαση κατά το μέρος που τις αφορά·
–
να ακυρώσει ή να μειώσει το πρόστιμο που τους επιβλήθηκε με την επίδικη απόφαση·
–
να καταδικάσει την Επιτροπή στο σύνολο των δικαστικών εξόδων στα οποία υποβλήθηκαν τόσο πρωτοδίκως όσο και στο πλαίσιο και της αναιρετικής διαδικασίας και
–
να διατάξει οποιοδήποτε μέτρο κρίνει πρόσφορο λαμβανομένων υπόψη των περιστάσεων της υπόθεσης.
Η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο:
–
να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως και
–
να καταδικάσει τις αναιρεσείουσες στο σύνολο των δικαστικών εξόδων της παρούσας διαδικασίας.
V.

Επί της αιτήσεως αναιρέσεως
Προς στήριξη της αιτήσεως αναιρέσεως, οι αναιρεσείουσες προβάλλουν τέσσερις λόγους, οι οποίοι άπτονται, κατ’ ουσίαν, της εκτίμησης στην οποία προέβη το Γενικό Δικαστήριο όσον αφορά, πρώτον, το συμπέρασμα της Επιτροπής ότι η προσαφθείσα στις αναιρεσείουσες ενιαία και διαρκής παράβαση αποτελούνταν από πλείονες διακριτές παραβάσεις, δεύτερον, την ύπαρξη ενιαίας και διαρκούς παράβασης, τρίτον, τα δικαιώματα άμυνας και, τέταρτον, την αρμοδιότητα της Επιτροπής.
Α.

Επί του πρώτου λόγου αναιρέσεως
1.

Επιχειρήματα των διαδίκων
Με τον πρώτο λόγο αναιρέσεως, οι αναιρεσείουσες προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο νομικά σφάλματα κατά την εξέταση των τριών πρώτων σκελών του πρώτου λόγου ακυρώσεως, και συγκεκριμένα παράβαση ουσιώδους τύπου και προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας, καθόσον το Γενικό Δικαστήριο επικύρωσε το συμπέρασμα ότι η επίμαχη ενιαία και διαρκής παράβαση αποτελούνταν από πλείονες διακριτές παραβάσεις, ενώ ο «διττός» αυτός χαρακτηρισμός δεν περιλαμβάνεται στην ανακοίνωση αιτιάσεων.
Ο πρώτος λόγος αναιρέσεως υποδιαιρείται σε δύο σκέλη.
Η Επιτροπή υποστηρίζει, προκαταρκτικώς, ότι το Γενικό Δικαστήριο επικύρωσε το συμπέρασμα της επίδικης αποφάσεως κατά το οποίο οι αναιρεσείουσες μετείχαν σε ενιαία και διαρκή παράβαση. Θεωρεί, κατά συνέπεια, ότι τα προβαλλόμενα από τις αναιρεσείουσες επιχειρήματα όσον αφορά το συμπέρασμα κατά ο οποίο η εν λόγω παράβαση αποτελείται από πλείονες διακριτές παραβάσεις είναι αλυσιτελή.
α)

Πρώτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως
Με το πρώτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως, το οποίο περιλαμβάνει τρεις αιτιάσεις, οι αναιρεσείουσες προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο πλείονα νομικά σφάλματα κατά την ανάλυση του πρώτου σκέλους του πρώτου λόγου ακυρώσεως που είχαν προβάλει πρωτοδίκως, σχετικά με την προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας.
Γενικώς, η Επιτροπή υποστηρίζει, πρώτον, ότι είναι εσφαλμένος ο ισχυρισμός ότι αναφέρθηκε στο ζήτημα των διακριτών παραβάσεων το πρώτον κατά το στάδιο της επίδικης απόφασης. Ορθώς επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 60 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης ότι η Επιτροπή αναφέρθηκε, στις αιτιολογικές σκέψεις 308, 353 και 354 της ανακοίνωσης αιτιάσεων, σε ένα σύμπλεγμα παραβάσεων, συμφωνιών ή εναρμονισμένων πρακτικών. Επίσης, στις σκέψεις 61 έως 63 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ορθώς το Γενικό Δικαστήριο συνήγαγε από την απάντηση των αναιρεσειουσών στην ανακοίνωση αιτιάσεων ότι οι τελευταίες είχαν κατανοήσει όσα τους προσάπτονταν και ότι είχαν τη δυνατότητα να αμυνθούν για όλες τις διμερείς επαφές που τους καταλογίστηκαν. Επιπλέον, το Γενικό Δικαστήριο ορθώς έκρινε, στις σκέψεις 56 και 57 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, αφενός, ότι η έννοια της «ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως» προϋποθέτει ένα σύνολο συμπεριφορών από τα μέρη που επιδιώκουν έναν και τον αυτόν οικονομικό σκοπό που είναι αντίθετος προς τους κανόνες του ανταγωνισμού, και, αφετέρου, ότι η έννοια της «ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως» προϋποθέτει ένα σύνολο συμπεριφορών ή παραβάσεων. Επομένως, οι αναιρεσείουσες είχαν εκφράσει τις απόψεις τους τόσο ως προς το σύμπλεγμα των επίμαχων παραβάσεων όσο και ως προς τα πρόσθετα κριτήρια τα οποία πρέπει να πληρούνται προκειμένου να διαπιστωθεί η ύπαρξη ενιαίας και διαρκούς παράβασης.
Δεύτερον, αντιθέτως προς όσα υποστηρίζουν οι αναιρεσείουσες, η Επιτροπή υποστήριξε, ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, ότι είχε ακούσει τις απόψεις των αποδεκτών της επίδικης απόφασης επί των επίμαχων διακριτών παραβάσεων. Τρίτον, η νομολογία που απορρέει από την απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2012, Επιτροπή κατά Verhuizingen Coppens (
C‑441/11 P
,
EU:C:2012:778
), και από την απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου της 10ης Οκτωβρίου 2014, Soliver κατά Επιτροπής (
T‑68/09
,
EU:T:2014:867
), δεν ασκεί επιρροή, καθόσον οι αναιρεσείουσες είχαν κατά τη διοικητική διαδικασία τη δυνατότητα να κατανοήσουν τις καταλογισθείσες σε εκάστη εξ αυτών συμπεριφορές οι οποίες συνθέτουν την ενιαία και διαρκή παράβαση. Τέταρτον, από την απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2012, Επιτροπή κατά Verhuizingen Coppens (
C‑441/11 P
,
EU:C:2012:778
), προκύπτει, ειδικότερα, ότι στους αποδέκτες της απόφασης πρέπει να παρέχεται η δυνατότητα ακρόασης επί της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως και επί των συμπεριφορών που τη συνθέτουν. Τούτο συμβαίνει εν προκειμένω. Κατά τα λοιπά, από την ως άνω απόφαση προκύπτει επίσης ότι, ακόμη και αν η ανακοίνωση αιτιάσεων δεν είχε σαφώς χαρακτηρίσει τις προσαπτόμενες συμπεριφορές ως παραβάσεις πιο περιορισμένου εύρους, προσβάλλοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο τα δικαιώματα άμυνάς τους, τούτο δεν αντιβαίνει στη νομολογία του Δικαστηρίου, κατά την οποία ένας τέτοιος χαρακτηρισμός δεν είναι αναγκαίος στην περίπτωση που οι διάδικοι έχουν εκφράσει τις απόψεις τους σχετικά με τις επίμαχες συμπεριφορές.
1)

Πρώτη αιτίαση του πρώτου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως
Κατά τις αναιρεσείουσες, αφού ορθώς εξέθεσε, στις σκέψεις 55 και 56 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, τη νομολογία σχετικά με την έννοια της «ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως», υπενθυμίζοντας, αφενός, ότι παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ μπορεί να προκύπτει όχι μόνον από μεμονωμένη ενέργεια, αλλά και από σειρά ενεργειών ή από διαρκή συμπεριφορά, και, αφετέρου, ότι ένα ή περισσότερα στοιχεία της σειράς ενεργειών ή της διαρκούς συμπεριφοράς θα μπορούσαν επίσης να αποτελέσουν, αυτά καθεαυτά, παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, το Γενικό Δικαστήριο έπρεπε να διαπιστώσει, στις σκέψεις 57 και 58 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι η προαναφερόμενη έννοια δεν προϋποθέτει κατ’ ανάγκην την ύπαρξη παραβάσεων μικρότερης κλίμακας.
Το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε νομικό σφάλμα καθόσον δεν δέχθηκε ότι η Επιτροπή όφειλε να αναλύσει σαφώς και να χαρακτηρίσει κάθε διακριτή παράβαση μικρότερης κλίμακας. Συγκεκριμένα, κάθε περιλαμβανόμενος στην επίδικη απόφαση επιπλέον νομικός χαρακτηρισμός ενέργειας ή σειράς ενεργειών έπρεπε να εκτεθεί με σαφήνεια κατά τη διοικητική διαδικασία, προκειμένου οι διάδικοι να έχουν τη δυνατότητα να εκφράσουν τις απόψεις τους και να μπορέσουν να ασκήσουν κατά τρόπο ορθό τα δικαιώματα άμυνάς τους. Το γεγονός και μόνον ότι η επίδικη απόφαση περιλαμβάνει ένα επιπλέον συμπέρασμα, το οποίο δεν διαλαμβανόταν στην ανακοίνωση αιτιάσεων, έπρεπε να οδηγήσει το Γενικό Δικαστήριο στη διαπίστωση ότι προσβλήθηκαν τα δικαιώματα άμυνας των αναιρεσειουσών, διαπίστωση στην οποία δεν προέβη, μη λαμβάνοντας επομένως υπόψη την απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2012, Επιτροπή κατά Verhuizingen Coppens (
C‑441/11 P
,
EU:C:2012:778
), και την απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου της 10ης Οκτωβρίου 2014, Soliver κατά Επιτροπής (
T‑68/09
,
EU:T:2014:867
).
Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι οι αναιρεσείουσες παραμορφώνουν το περιεχόμενο της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, αφήνοντας να εννοηθεί ότι στηρίζεται στην παραδοχή ότι η έννοια της «ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως» προϋποθέτει κατ’ ανάγκην την ύπαρξη διακριτών παραβάσεων πιο περιορισμένου εύρους. Πλην όμως, στις σκέψεις 55 έως 57 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο δεν κάνει λόγο για αναγκαιότητα, αλλά για δυνατότητα. Ομοίως, εσφαλμένως συνάγουν οι αναιρεσείουσες από την απόφαση της 10ης Οκτωβρίου 2014, Soliver κατά Επιτροπής (
T‑68/09
,
EU:T:2014:867
), το συμπέρασμα ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν θα είχε ακυρώσει την επίμαχη στην ως άνω υπόθεση απόφαση, αν ο ισχυρισμός περί ενιαίας και διαρκούς παράβασης προϋπέθετε επίσης και την ύπαρξη διακριτών παραβάσεων μικρότερης κλίμακας. Εν πάση περιπτώσει, η συμμετοχή των αναιρεσειουσών σε ενιαία και διαρκή παράβαση επικυρώθηκε, οι δε αναιρεσείουσες εξέφρασαν τις απόψεις τους όσον αφορά τις συμπεριφορές που τη συνθέτουν. Επομένως, ορθώς το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε, στη σκέψη 58 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι δεν υπήρχε καμία ασυνέπεια μεταξύ της ανακοίνωσης αιτιάσεων και της επίδικης απόφασης και ότι δεν προσβλήθηκαν τα δικαιώματα άμυνας.
2)

Δεύτερη αιτίαση του πρώτου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως
Οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν ότι μια απόφαση μπορεί βεβαίως να συμπληρώσει και να τροποποιήσει την περιλαμβανόμενη στην ανακοίνωση αιτιάσεων ανάλυση προκειμένου να ληφθούν υπόψη οι απαντήσεις των μερών, πλην όμως δεν μπορεί να συμπεριλάβει τυχόν διαπίστωση επιπλέον διακριτών παραβάσεων.
Προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο ότι, καταλήγοντας στο αντίστροφο συμπέρασμα στη σκέψη 59 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, υπέπεσε σε νομικό σφάλμα. Αντί να εφαρμόσει τη νομολογία η οποία ορθώς εκτίθεται στη σκέψη 51 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε απλώς ότι τα τελικά συμπεράσματα μιας απόφασης δεν πρέπει οπωσδήποτε να αντιστοιχούν σε κάθε στοιχείο του προσωρινού νομικού χαρακτηρισμού που επιχειρείται στην ανακοίνωση αιτιάσεων, παραπέμποντας στη μνημονευόμενη στη σκέψη 53 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως νομολογία. Ωστόσο, το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη του το γεγονός ότι η ελευθερία της Επιτροπής δικαιολογείται μόνον προκειμένου να λάβει υπόψη τυχόν παρατηρήσεις των μερών και όχι για να εισαγάγει συμπληρωματικές διαπιστώσεις.
Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο εφάρμοσε ορθώς τη σχετική με το δικαίωμα ακροάσεως νομολογία. Αντιθέτως προς όσα υποστηρίζουν οι αναιρεσείουσες, το Γενικό Δικαστήριο δεν ήταν υποχρεωμένο να εφαρμόσει, στη σκέψη 59 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, τη μνημονευόμενη στη σκέψη 51 της εν λόγω απόφασης νομολογία. Πρώτον, τα επιχειρήματα των αναιρεσειουσών είναι αλυσιτελή, διότι η σκέψη 59 περιλαμβάνει αιτιολογία μη αναγκαία για τη στήριξη του συμπεράσματος που διατυπώνεται στις σκέψεις 64 έως 66 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Δεύτερον, ο συλλογισμός των αναιρεσειουσών στηρίζεται σε μια υποτιθέμενη σημαντική διαφορά μεταξύ της ανακοίνωσης αιτιάσεων και της επίδικης αποφάσεως, η οποία δεν υπάρχει. Τρίτον, οι σκέψεις 51 και 53 δεν αφορούν διαφορετικές νομολογιακές παραπομπές. Τέταρτον, δεδομένου ότι, απαντώντας στην ανακοίνωση αιτιάσεων, οι αναιρεσείουσες αρνήθηκαν τη συμμετοχή τους σε οποιαδήποτε παράνομη επαφή και υποστήριξαν ότι δεν πληρούνταν τα αναγκαία για τη διαπίστωση της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως κριτήρια, η Επιτροπή ορθώς έλαβε υπόψη τα επιχειρήματά τους και προσέθεσε την αιτιολογική σκέψη 352 στην επίδικη απόφαση.
3)

Τρίτη αιτίαση του πρώτου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως
Οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν ότι, αντιθέτως προς όσα έκρινε το Γενικό Δικαστήριο στις σκέψεις 60 έως 64 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, η Επιτροπή δεν προέβη, στην ανακοίνωση αιτιάσεων, στη διαπίστωση άλλων παραβάσεων πλην μιας ενιαίας και διαρκούς παράβασης. Στην εν λόγω ανακοίνωση δεν υπήρξε συμπληρωματικός και διακριτός νομικός χαρακτηρισμός –σε σχέση με αυτόν της ενιαίας και διαρκούς παράβασης– καμίας άλλης ενέργειας, σειράς ενεργειών ή άλλου είδους συμπεριφοράς.
Κατά τις αναιρεσείουσες, το Γενικό Δικαστήριο εσφαλμένως συνήγαγε, στις σκέψεις 60 έως 63 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι η ανακοίνωση αιτιάσεων τους παρείχε τη δυνατότητα διατύπωσης παρατηρήσεων επί άλλων παραβάσεων, πλην της επίμαχης ενιαίας και διαρκούς παράβασης. Οι δύο μοναδικές αναφορές σε διακριτές παραβάσεις που περιλαμβάνονται στην ανακοίνωση αιτιάσεων δεν ανταποκρίνονται στον βαθμό σαφήνειας που απαιτείται από τη μνημονευόμενη στη σκέψη 52 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης νομολογία, η δε ανακοίνωση αιτιάσεων δεν περιέχει κανέναν σαφή χαρακτηρισμό και καμία σαφή περιγραφή παραβάσεων διακριτών από την ενιαία και διαρκή παράβαση. Απλές περιγραφές πραγματικών περιστατικών δεν αρκούν προς τούτο.
Επιπλέον, κατά τις αναιρεσείουσες, αντιθέτως προς όσα έκρινε το Γενικό Δικαστήριο, η απάντησή τους στην ανακοίνωση αιτιάσεων δεν επιβεβαιώνει τον ισχυρισμό κατά τον οποίον είχαν τη δυνατότητα να απαντήσουν κατά τρόπο αποτελεσματικό επί των διακριτών παραβάσεων. Η απάντησή τους αφορούσε μόνον τα αποδεικτικά στοιχεία που άπτονταν της ενιαίας και διαρκούς παράβασης και δεν αφορούσε κάποια διακριτή παράβαση.
Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η ανακοίνωση αιτιάσεων διαλάμβανε τον ισχυρισμό περί διακριτών παραβάσεων, γεγονός το οποίο ορθώς αναγνώρισε το Γενικό Δικαστήριο. Πρώτον, το επιχείρημα κατά το οποίο η ανακοίνωση αιτιάσεων δεν περιέχει άλλο νομικό χαρακτηρισμό πλην εκείνου της ενιαίας και διαρκούς παράβασης είναι αλυσιτελές, διότι η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση στηρίζεται στην παραδοχή ότι ο μόνος νομικός χαρακτηρισμός της επίμαχης παραβάσεως είναι εκείνος της ενιαίας και διαρκούς παράβασης, ο οποίος προϋποθέτει με τη σειρά του ένα σύνολο συμπεριφορών ή παραβάσεων. Δεύτερον, ορθώς το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι από την ανακοίνωση αιτιάσεων προκύπτει ότι η εν λόγω παράβαση αποτελούνταν από πλείονες διακριτές παραβάσεις. Η ανακοίνωση αιτιάσεων περιέγραψε το περιεχόμενο και τη φύση της συμπεριφοράς των αναιρεσειουσών, ήτοι ότι επρόκειτο για σειρά διμερών συμφωνιών συντονισμού όσον αφορά τις τιμές, τις οποίες η Επιτροπή θεώρησε ως συνιστώσες παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ. Επομένως, το Γενικό Δικαστήριο ορθώς έκρινε, στις σκέψεις 61 έως 63 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι οι αναιρεσείουσες ήταν σε θέση να κατανοήσουν τους ισχυρισμούς της Επιτροπής. Τρίτον, αντιθέτως προς όσα υποστηρίζουν οι αναιρεσείουσες, η αναφορά της σκέψης 61 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης σε «νομικό χαρακτηρισμό» δεν μπορεί να παραπέμπει σε νομικό χαρακτηρισμό ο οποίος βαίνει πέραν του πλαισίου της διαπίστωσης μιας ενιαίας και διαρκούς παράβασης. Τέταρτον, οι αναιρεσείουσες προβαίνουν τεχνητώς σε διαφοροποίηση μεταξύ της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως και των διακριτών παραβάσεων οι οποίες τη συναποτελούν. Κατά τα λοιπά, η νομολογία του Δικαστηρίου επιτρέπει στην Επιτροπή να προβαίνει στον νομικό χαρακτηρισμό ορισμένων πραγματικών περιστατικών το πρώτον κατά το στάδιο έκδοσης της απόφασης, δεδομένου ότι οι διάδικοι είχαν την ευκαιρία να παράσχουν εξηγήσεις επί των πραγματικών περιστατικών που έλαβε υπόψη της και καθόσον στην ανακοίνωση αιτιάσεων επισημαίνονται οι οικείες αρχές του δικαίου και τα κρίσιμα πραγματικά στοιχεία.
β)

Δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως
Με το δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως, το οποίο περιλαμβάνει τρεις αιτιάσεις, οι αναιρεσείουσες προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο νομικό σφάλμα στην αιτιολογία της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης με την οποία απέρριψε το δεύτερο και το τρίτο σκέλος του πρωτοδίκως προβληθέντος πρώτου λόγου ακυρώσεως.
Οι αναιρεσείουσες είχαν υποστηρίξει ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου ότι η αιτιολογία της επίδικης απόφασης που αφορούσε τον νομικό χαρακτηρισμό των εικαζόμενων διακριτών παραβάσεων ήταν ελλιπής ή αντιφατική, δεδομένου ότι ο συγκεκριμένος χαρακτηρισμός δεν παρατέθηκε ούτε και δικαιολογούνταν. Ως εκ τούτου, η αιτιολογία αυτή δεν παρείχε στις αναιρεσείουσες τη δυνατότητα να κατανοήσουν τη φύση και το περιεχόμενο της καταλογισθείσας σε αυτές παράβασης, δεν διαλάμβανε τις κρίσιμες εκτιμήσεις και εμπεριείχε αντιφάσεις.
1)

Πρώτη αιτίαση του δευτέρου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως
Οι αναιρεσείουσες προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο, πρώτον, ότι υπέπεσε σε νομικό σφάλμα τεκμαίροντας στις σκέψεις 76 έως 78, 81 και 82 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης ότι μια ενιαία και διαρκής παράβαση αποτελείται από μεμονωμένες παραβάσεις.
Δεύτερον, κατά τις αναιρεσείουσες, το Γενικό Δικαστήριο, κρίνοντας στις σκέψεις 78, 80 και 82 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης ότι οι διάφορες μεμονωμένες επαφές συνιστούσαν διακριτές παραβάσεις, προέβη το ίδιο σε νομικό χαρακτηρισμό των πραγματικών περιστατικών, σφετεριζόμενο τις εξουσίες που απονέμει στην Επιτροπή το άρθρο 101 ΣΛΕΕ. Στην επίδικη απόφαση, η Επιτροπή αναφέρθηκε μία μόνον φορά, και συγκεκριμένα στην αιτιολογική σκέψη 352 αυτής, σε άλλες παραβάσεις πλην της ενιαίας και διαρκούς παράβασης, χωρίς ωστόσο να μνημονεύει μεμονωμένες διμερείς επαφές.
Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο ορθώς κατέληξε στο συμπέρασμα ότι υπήρχε συνέπεια μεταξύ των αιτιολογικών σκέψεων και του διατακτικού της επίδικης απόφασης. Κατ’ αυτήν, οι ισχυρισμοί των αναιρεσειουσών στηρίζονται σε εσφαλμένη ερμηνεία της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Πρώτον, στη σκέψη 78 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο δεν κατέληξε στο συμπέρασμα ότι κάθε διμερής επαφή συνιστούσε διακριτή παράβαση. Το εν λόγω δικαιοδοτικό όργανο περιορίστηκε να υπενθυμίσει, στη σκέψη 80 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι το παράρτημα Ι της επίδικης απόφασης περιείχε κατάλογο των επαφών οι οποίες θα μπορούσαν να συνιστούν παραβάσεις. Εντούτοις, το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε θέση, στις σκέψεις 70 έως 87 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ούτε επί των συμπερασμάτων της Επιτροπής ούτε επί του ζητήματος αν οι διμερείς επαφές συνιστούσαν πράγματι διακριτές παραβάσεις. Δεύτερον και επικουρικώς, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι κανένα από τα συμπεράσματα που διαλαμβάνονται στις σκέψεις 80 έως 84 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης δεν στηρίζεται στην παραδοχή ότι οι διάφορες μεμονωμένες επαφές που διαπιστώθηκαν συνιστούσαν διακριτές παραβάσεις. Επομένως, κατ’ αυτήν, τα επιχειρήματα των αναιρεσειουσών είναι αλυσιτελή.
2)

Δεύτερη αιτίαση του δευτέρου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως
Κατά τις αναιρεσείουσες, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε επίσης σε πλείονα νομικά σφάλματα στις σκέψεις 76 έως 79 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Πρώτον, δεν απάντησε στο επιχείρημά τους κατά το οποίο το άρθρο 1 της επίδικης απόφασης δεν μπορεί να στηριχθεί επαρκώς στην αιτιολογική σκέψη 352 της εν λόγω απόφασης. Η σκέψη 76 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης περιορίζεται στη κρίση ότι δεν υφίσταται ασυνέπεια μεταξύ της προαναφερθείσας αιτιολογικής σκέψης και του άρθρου 1 της επίδικης απόφασης. Δεύτερον, στη σκέψη 77 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης τεκμαίρεται ότι μια ενιαία και διαρκής παράβαση συνεπάγεται κατ’ ανάγκην διακριτές παραβάσεις. Τρίτον, η σκέψη 78 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης πάσχει το ίδιο σφάλμα, λόγω του ότι χρησιμοποιεί το ίδιο τεκμήριο. Συγκεκριμένα, κατά τις αναιρεσείουσες, είναι εσφαλμένη η άποψη ότι η Επιτροπή στις αιτιολογικές σκέψεις 303 και 346 της επίδικης απόφασης διαπίστωσε ότι οι μεμονωμένες επαφές συνιστούν επίσης παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ. Τέταρτον, το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη την ίδια τη νομολογία του σχετικά με πολύ παρεμφερή επιχειρήματα.
Η Επιτροπή ισχυρίζεται ότι το Γενικό Δικαστήριο ορθώς κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η επίδικη απόφαση δεν περιείχε καμία αντίφαση. Το εν λόγω δικαιοδοτικό όργανο απάντησε στα επιχειρήματα επί των οποίων στηρίζονται οι αιτιάσεις των αναιρεσειουσών και, επομένως, δεν ήταν υποχρεωμένο να απαντήσει στους ισχυρισμούς περί ασυνέπειας, αφού είχε διαπιστώσει ότι ουδεμία ασυνέπεια υφίστατο.
3)

Τρίτη αιτίαση του δευτέρου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως
Κατά τις αναιρεσείουσες, προκειμένου το Γενικό Δικαστήριο να απορρίψει το επιχείρημα που προβλήθηκε πρωτοδίκως περί ελλιπούς αιτιολογίας της επίδικης απόφασης, υπέπεσε σε πλείονα νομικά σφάλματα στις σκέψεις 80 έως 82 και 85 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
Οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν ότι στη σκέψη 80 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης το Γενικό Δικαστήριο δεν απάντησε στις αιτιάσεις τους. Συγκεκριμένα, η επίδικη απόφαση ή το παράρτημα Ι αυτής δεν περιέχει συμπεράσματα σχετικά με τις μνημονευόμενες στο άρθρο 1 της εν λόγω απόφασης διακριτές παραβάσεις. Είναι άνευ σημασίας το γεγονός ότι το Γενικό Δικαστήριο επισημαίνει ότι «η Επιτροπή περιγράφει με σαφήνεια και χωρίς να αφήνει περιθώριο αμφιβολίας τη λειτουργία της σύμπραξης επιχειρήσεων (καρτέλ), την εφαρμογή του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ στις εικαζόμενες συμπεριφορές, καθώς και τα πρόσωπα που ευθύνονται για τη σύμπραξη», δεδομένου ότι η εν λόγω διαπίστωση δεν αφορά τις συγκεκριμένες διακριτές παραβάσεις, αλλά την ενιαία και συνεχή παράβαση. Επομένως, το Γενικό Δικαστήριο δεν απαντά στο επιχείρημα ότι, ακόμη και αν εξετασθούν από κοινού, η αιτιολογική σκέψη 352 και το άρθρο 1 της επίδικης απόφασης στερούνται σαφήνειας ως προς το περιεχόμενο των εν λόγω διακριτών παραβάσεων.
Πέραν τούτου, οι αναιρεσείουσες ισχυρίζονται ότι η περιλαμβανόμενη στη σκέψη 81 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης κρίση, κατά την οποία το γεγονός ότι οι ίδιες διακριτές παραβάσεις δεν επιδέχονται συμπληρωματικό νομικό χαρακτηρισμό ο οποίος χρήζει περαιτέρω διευκρινίσεων δεν συνιστά έλλειψη αιτιολογίας της επίδικης απόφασης αντιβαίνουσα στη νομολογία, στηρίζεται στην εσφαλμένη παραδοχή ότι ο ίδιος ο χαρακτηρισμός της ενιαίας και διαρκούς παράβασης προϋποθέτει ένα σύνολο συμπεριφορών ή παραβάσεων.
Στη σκέψη 82 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε άλλο σφάλμα, κρίνοντας ότι, στην επίδικη απόφαση, οι διακριτές παραβάσεις αντιστοιχούν στις διάφορες εικαζόμενες διμερείς επαφές, ενώ η επίδικη απόφαση δεν αποδίδει χαρακτηρισμό σε αυτές.
Κατά τις αναιρεσείουσες, στη σκέψη 85 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο παρερμήνευσε την προσφυγή, καθόσον θεώρησε ότι το δικόγραφο περιλάμβανε λεπτομερή επιχειρήματα σχετικά με τις διάφορες επαφές, όπερ αποδείκνυε ότι η επίδικη απόφαση περιείχε επαρκή αιτιολογία και ότι είχε παρασχεθεί στις αναιρεσείουσες η δυνατότητα αποτελεσματικής άμυνας.
Η Επιτροπή φρονεί ότι το Γενικό Δικαστήριο ορθώς κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η ίδια είχε τηρήσει την υποχρέωση αιτιολογήσεως. Πρώτον, η Επιτροπή ισχυρίζεται ότι δεν υποχρεούται να λαμβάνει θέση επί στοιχείων τα οποία προδήλως δεν αφορούν το επίμαχο ζήτημα, είναι άνευ σημασίας ή σαφώς δευτερεύοντα. Στις σκέψεις 80 έως 84 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο ορθώς κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η επίδικη απόφαση εξέθετε επαρκώς τα κρίσιμα στοιχεία και ανέφερε με σαφήνεια τη φύση και το περιεχόμενο της προσαπτόμενης στις αναιρεσείουσες συμπεριφοράς, τον τρόπο εφαρμογής του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ στη συγκεκριμένη περίπτωση και τα σχετικά αποδεικτικά στοιχεία. Δεύτερον, η διαφορά μεταξύ της διαπίστωσης απλών παραβάσεων και της διαπίστωσης ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως έγκειται μόνο στη διαβάθμιση. Επομένως, κατά την Επιτροπή, η ίδια δεν ήταν υποχρεωμένη να παράσχει λεπτομερέστερη αιτιολογία, δεδομένου ότι η διαπίστωση διακριτών παραβάσεων συνιστά συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε παρεμπιπτόντως και το οποίο είναι δευτερεύουσας σημασίας σε σχέση με τη βασική διαπίστωση της ενιαίας και διαρκούς παράβασης. Τρίτον, κατ’ αυτή, οι αναιρεσείουσες επιχειρούν τεχνητώς μια διαφοροποίηση μεταξύ της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως και των διακριτών παραβάσεων οι οποίες τη συνθέτουν. Δεδομένου ότι οι παραβάσεις αφορούν τα ίδια ακριβώς πραγματικά περιστατικά και αποδεικτικά στοιχεία, η σχετική με τις διάφορες μεμονωμένες επαφές επιχειρηματολογία των αναιρεσειουσών σκοπεί στην αμφισβήτηση τόσο της διαπίστωσης ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως όσο και της διαπίστωσης διακριτών παραβάσεων.
2.

Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Με τον πρώτο λόγο αναιρέσεως, οι αναιρεσείουσες προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο πολλαπλά νομικά σφάλματα όσον αφορά την εκ μέρους του επιβεβαίωση της διαπίστωσης ότι η ενιαία και διαρκής παράβαση αποτελούνταν από πλείονες διακριτές παραβάσεις και ότι ο διττός αυτός χαρακτηρισμός, ο οποίος γίνεται δεκτός στην επίδικη απόφαση, πράγματι περιλαμβανόταν στην ανακοίνωση αιτιάσεων και αιτιολογούνταν στο σκεπτικό της επίδικης απόφασης.
Συναφώς, επισημαίνεται ότι στο άρθρο 1, στοιχείο εʹ, της επίδικης απόφασης η Επιτροπή διαπίστωσε, κατ’ ουσίαν, αφενός, την ύπαρξη ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως και, αφετέρου, την ύπαρξη «πλειόνων διακριτών παραβάσεων» οι οποίες τη συναποτελούν.
Στο πλαίσιο αυτό, επισημαίνεται επίσης ότι ο πρώτος λόγος αναιρέσεως βάλλει μόνον κατά της εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου εκτιμήσεως όσον αφορά τη διαπίστωση της ύπαρξης πλειόνων διακριτών παραβάσεων. Αντιθέτως, δεν αφορά την εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου σχετικά με το περιλαμβανόμενο στην ως άνω διάταξη συμπέρασμα ότι οι αναιρεσείουσες μετείχαν σε ενιαία και διαρκή παράβαση.
Επομένως, αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει η Επιτροπή, δεδομένου ότι εν προκειμένω το εν λόγω θεσμικό όργανο στήριξε την επίδικη απόφαση σε δύο διακριτές διαπιστώσεις περί παραβάσεως, ο συγκεκριμένος λόγος αναιρέσεως δεν μπορεί να απορριφθεί άνευ ετέρου ως αλυσιτελής.
α)

Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
Κατά πάγια νομολογία, παράβαση του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ μπορεί να προκύπτει όχι μόνον από μεμονωμένη πράξη, αλλά και από σειρά πράξεων ή ακόμη και από συνεχιζόμενη συμπεριφορά, έστω και αν ένα ή περισσότερα στοιχεία αυτής της σειράς πράξεων ή της συνεχιζόμενης συμπεριφοράς θα μπορούσαν επίσης να αποτελέσουν, εξεταζόμενα αφ’ εαυτών και μεμονωμένως, παράβαση της εν λόγω διατάξεως. Κατά συνέπεια, όταν οι διάφορες πράξεις εντάσσονται σε ένα «συνολικό σχέδιο», λόγω του ότι επιδιώκουν τον ίδιο σκοπό, ήτοι τη νόθευση του ανταγωνισμού στην εσωτερική αγορά, η Επιτροπή δικαιούται να καταλογίσει την ευθύνη για τις πράξεις αυτές αναλόγως της συμμετοχής στην παράβαση, η οποία λαμβάνεται υπόψη στο σύνολό της (πρβλ. απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2012, Επιτροπή κατά Verhuizingen Coppens,
C‑441/11 P
,
EU:C:2012:778
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Επιχείρηση η οποία έχει μετάσχει σε μια τέτοια ενιαία και διαρκή παράβαση με ενέργειές της, εμπίπτουσες στην έννοια της αντίθετης προς τους κανόνες του ανταγωνισμού «συμφωνίας» ή «εναρμονισμένης πρακτικής», κατά το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, οι οποίες απέβλεπαν στην υλοποίηση της παραβάσεως στο σύνολό της, είναι συνυπαίτια, για όλη τη διάρκεια της συμμετοχής της στην εν λόγω παράβαση, για ενέργειες στις οποίες προέβησαν άλλες επιχειρήσεις στο πλαίσιο της ίδιας παραβάσεως (πρβλ. απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2012, Επιτροπή κατά Verhuizingen Coppens,
C‑441/11 P
,
EU:C:2012:778
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 59 των προτάσεών του, για τη συμμετοχή επιχειρήσεως σε ενιαία και διαρκή παράβαση δεν απαιτείται η άμεση συμμετοχή της στο σύνολο των αντίθετων προς τους κανόνες του ανταγωνισμού συμπεριφορών που συνθέτουν την παράβαση (πρβλ. απόφαση της 22ας Οκτωβρίου 2020, Silver Plastics και Johannes Reifenhäuser κατά Επιτροπής,
C‑702/19 P
,
EU:C:2020:857
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Ο πρώτος λόγος αναιρέσεως θα εξεταστεί υπό το πρίσμα των ως άνω στοιχείων.
β)

Επί του πρώτου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως
Με το πρώτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως, οι αναιρεσείουσες προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο νομικά σφάλματα, λόγω των οποίων κατέληξε στην κρίση ότι η Επιτροπή δεν προσέβαλε τα δικαιώματα άμυνάς τους. Στις σκέψεις 57 και 58 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο εσφαλμένως έκρινε, κατά τις αναιρεσείουσες, πρώτον, ότι η έννοια της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως προϋποθέτει την ύπαρξη διακριτών παραβάσεων ήσσονος σημασίας. Δεύτερον, στη σκέψη 59 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο κακώς έκρινε ότι τα τελικά συμπεράσματα μιας απόφασης δεν χρειάζεται να αντιστοιχούν κατ’ ανάγκην σε κάθε σημείο του προσωρινού χαρακτηρισμού της ανακοίνωσης αιτιάσεων, παραλείποντας να διευκρινίσει ότι η ελευθερία που διαθέτει η Επιτροπή όσον αφορά τον χαρακτηρισμό δικαιολογείται μόνον προκειμένου να λάβει υπόψη τυχόν παρατηρήσεις των διαδίκων και όχι για να προβεί σε συμπληρωματικές διαπιστώσεις. Τρίτον, στις σκέψεις 60 έως 64 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο εσφαλμένως έκρινε ότι στην ανακοίνωση αιτιάσεων η Επιτροπή είχε διαπιστώσει και άλλες παραβάσεις πέραν της ενιαίας και διαρκούς παράβασης.
Συναφώς, υπενθυμίζεται, πρώτον, ότι η έννοια της «ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως» προϋποθέτει ένα σύνολο συμπεριφορών οι οποίες θα μπορούσαν επίσης να συνιστούν, αφ’ εαυτών, παράβαση του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Μολονότι ένα σύνολο συμπεριφορών μπορεί να χαρακτηριστεί, υπό τις προϋποθέσεις που εκτίθενται στις σκέψεις 72 και 73 της παρούσας απόφασης, ως ενιαία και διαρκής παράβαση, εξ αυτού δεν συνάγεται ότι καθεμία από τις συμπεριφορές αυτές πρέπει κατ’ ανάγκην να χαρακτηριστεί, αφ’ εαυτής και μεμονωμένως, ως διακριτή παράβαση της συγκεκριμένης διάταξης. Συγκεκριμένα, για τον τελευταίο αυτόν χαρακτηρισμό, η Επιτροπή πρέπει ακόμη να προσδιορίσει και να χαρακτηρίσει ως διακριτή παράβαση καθεμία από τις ως άνω συμπεριφορές και, εν συνεχεία, να αποδείξει την εμπλοκή της επιχείρησης στην οποία τις καταλογίζει.
Υπό αυτή την έννοια, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι στην απόφαση της Επιτροπής που χαρακτηρίζει μια συνολική σύμπραξη ως ενιαία και διαρκή παράβαση δεν είναι εφικτός ένας τέτοιος διαχωρισμός παρά μόνον εάν, αφενός, η εν λόγω επιχείρηση ήταν σε θέση, κατά τη διοικητική διαδικασία, να αντιληφθεί ότι κατηγορείται επίσης και για καθεμία από τις συμπεριφορές που συνθέτουν τη σύμπραξη και άρα να αντικρούσει τις σχετικές αιτιάσεις, καθώς και εάν, αφετέρου, η συγκεκριμένη απόφαση είναι αρκούντως σαφής επ’ αυτού (πρβλ. απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2012, Επιτροπή κατά Verhuizingen Coppens,
C‑441/11 P
,
EU:C:2012:778
, σκέψη
).
Δεύτερον, κατά πάγια νομολογία, ο σεβασμός των δικαιωμάτων άμυνας σε κάθε διαδικασία ικανή να καταλήξει σε κυρώσεις, και μεταξύ άλλων σε πρόστιμα ή χρηματικές ποινές, αποτελεί θεμελιώδη αρχή του δικαίου της Ένωσης η οποία πρέπει να τηρείται από την Επιτροπή (πρβλ. απόφαση της 5ης Μαρτίου 2015, Επιτροπή κ.λπ. κατά Versalis κ.λπ.,
C‑93/13 P και C‑123/13 P
,
EU:C:2015:150
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Ο κανονισμός 1/2003 προβλέπει την αποστολή της ανακοίνωσης αιτιάσεων στους διαδίκους, η οποία πρέπει να αναφέρει με σαφήνεια όλα τα ουσιώδη στοιχεία επί των οποίων στηρίζεται η Επιτροπή στο συγκεκριμένο στάδιο της διαδικασίας. Η ανακοίνωση αιτιάσεων αποτελεί τη δικονομική εγγύηση περί εφαρμογής της θεμελιώδους αρχής του δικαίου της Ένωσης που απαιτεί τον σεβασμό των δικαιωμάτων άμυνας σε κάθε διαδικασία ικανή να καταλήξει σε κυρώσεις. Η αρχή αυτή απαιτεί ιδίως ότι η ανακοίνωση αιτιάσεων που απευθύνει η Επιτροπή σε επιχείρηση στην οποία προτίθεται να επιβάλει κύρωση λόγω παραβάσεως των κανόνων περί ανταγωνισμού πρέπει να περιλαμβάνει τα ουσιώδη στοιχεία σε βάρος της επιχειρήσεως, όπως τα προσαπτόμενα πραγματικά περιστατικά, τον χαρακτηρισμό που τους αποδίδεται και τα αποδεικτικά στοιχεία επί των οποίων στηρίζεται η Επιτροπή, ώστε η επιχείρηση να είναι σε θέση να προβάλει λυσιτελώς τα επιχειρήματά της στο πλαίσιο της κινηθείσας κατ’ αυτής διοικητικής διαδικασίας (πρβλ. απόφαση της 3ης Σεπτεμβρίου 2009, Papierfabrik August Koehler κ.λπ. κατά Επιτροπής,
C‑322/07 P, C‑327/07 P και C‑338/07 P
,
EU:C:2009:500
, σκέψεις
και
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Βεβαίως, όπως υπενθύμισε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 88 των προτάσεών του, η Επιτροπή έχει τη δυνατότητα να διευκρινίζει, στην απόφαση που εν τέλει εκδίδει, τον νομικό χαρακτηρισμό των πραγματικών περιστατικών που περιέχεται στην ανακοίνωση των αιτιάσεων, λαμβάνοντας υπόψη τα στοιχεία που προκύπτουν από τη διοικητική διαδικασία, είτε για να παραιτηθεί από αιτιάσεις που αποδείχθηκαν αβάσιμες είτε για να προσαρμόσει και να συμπληρώσει, τόσο από πραγματικής όσο και από νομικής απόψεως, την επιχειρηματολογία που διατύπωσε προς στήριξη των αιτιάσεών της (πρβλ. απόφαση της 5ης Δεκεμβρίου 2013, SNIA κατά Επιτροπής,
C‑448/11 P
, μη δημοσιευθείσα,
EU:C:2013:801
, σκέψεις
έως
). Ωστόσο, τούτο συνεπάγεται ότι η Επιτροπή οφείλει να αναφέρει στην ανακοίνωση αιτιάσεων κάθε νομικό χαρακτηρισμό των πραγματικών περιστατικών τον οποίο σκοπεύει να συμπεριλάβει στην απόφαση που θα εκδώσει εν τέλει.
Επομένως, συντρέχει προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας της οικείας επιχείρησης λόγω απόκλισης μεταξύ της ανακοίνωσης αιτιάσεων και της τελικής απόφασης μόνον εφόσον αιτίαση η οποία περιελήφθη στην απόφαση δεν είχε διατυπωθεί ή δεν είχε αναπτυχθεί επαρκώς στην ανακοίνωση αιτιάσεων, ώστε να παράσχει στους αποδέκτες της τη δυνατότητα να προβάλουν λυσιτελώς τα επιχειρήματά τους στο πλαίσιο της κινηθείσας εις βάρος τους διαδικασίας.
Συνεπώς, σε περίπτωση που η Επιτροπή προτίθεται να καταλογίσει στους αποδέκτες της ανακοίνωσης αιτιάσεων, πέραν μιας ενιαίας και διαρκούς παράβασης, εκάστη εκ των συμπεριφορών που τη συναποτελούν, μεμονωμένως, ως διακριτή παράβαση, ο σεβασμός των δικαιωμάτων άμυνας των αποδεκτών επιβάλλει στην Επιτροπή την υποχρέωση να εκθέσει στην ανακοίνωση τα στοιχεία που χρειάζονται οι τελευταίοι προκειμένου να είναι σε θέση να κατανοήσουν το γεγονός ότι το θεσμικό όργανο κινείται εναντίον τους τόσο στο πλαίσιο της ενιαίας και διαρκούς παράβασης όσο και για καθεμία από τις διακριτές παραβάσεις.
Στις σκέψεις 50 έως 53 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο ορθώς υπενθύμισε τις αρχές που διέπουν τον σεβασμό των δικαιωμάτων άμυνας στο πλαίσιο διαδικασίας για τη διαπίστωση παραβάσεως του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Εν συνεχεία, στις σκέψεις 55 και 56, υπενθύμισε ορισμένες πτυχές της έννοιας της «ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως», ιδίως δε ότι αυτή προϋποθέτει ένα σύνολο συμπεριφορών από διάφορα μέρη τα οποία επιδιώκουν έναν και τον αυτόν οικονομικό σκοπό που είναι αντίθετος προς τους κανόνες του ανταγωνισμού.
Εντούτοις, λαμβανομένων υπόψη των εκτεθέντων στη σκέψη 83 της παρούσας απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο κακώς συνήγαγε, στη σκέψη 57 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι η ίδια η έννοια της «ενιαίας και διαρκούς παράβασης» προϋποθέτει ένα «σύνολο συμπεριφορών ή παραβάσεων» και ότι οι αναιρεσείουσες δεν μπορούσαν να ισχυριστούν ότι η Επιτροπή είχε συμπεριλάβει έναν επιπλέον νομικό χαρακτηρισμό στο άρθρο 1 της επίδικης απόφασης, διαπιστώνοντας, πέραν της ενιαίας και διαρκούς παράβασης, και ότι η συγκεκριμένη παράβαση αποτελούνταν από πλείονες «διακριτές παραβάσεις». Πράγματι, ένα τέτοιο συμπέρασμα στηρίζεται στην εσφαλμένη παραδοχή ότι εκάστη εκ των συμπεριφορών που εμπίπτουν στην έννοια της ενιαίας και διαρκούς παράβασης συνιστά διακριτή παράβαση, το οποίο και δεν συμβαίνει απαραιτήτως.
Ομοίως, μολονότι ορθώς το Γενικό Δικαστήριο υπενθύμισε, στη σκέψη 53 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, τις αρχές που διέπουν τον σεβασμό των δικαιωμάτων άμυνας στο πλαίσιο διαδικασίας για τη διαπίστωση παράβασης του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, όπως έπραξε, κατ’ ουσίαν, και στη σκέψη 59 της ίδιας απόφασης, δεν μπορούσε, ωστόσο, εν προκειμένω να συναγάγει ότι, υπό το πρίσμα των μνημονευόμενων στις σκέψεις 77 έως 83 της παρούσας απόφασης απαιτήσεων, αρκούσε η απλή μνεία, στην ανακοίνωση αιτιάσεων, της δυνατότητας χαρακτηρισμού των επίμαχων συμπεριφορών ως «διακριτών παραβάσεων».
Ειδικότερα, η απλή μνεία στην ανακοίνωση αιτιάσεων της δυνατότητας νομικού χαρακτηρισμού των επίμαχων συμπεριφορών ως «διακριτών παραβάσεων», στο πλαίσιο ανάλυσης η οποία αφορά ενιαία και διαρκή παράβαση, δεν αρκεί προκειμένου η οικεία επιχείρηση να είναι σε θέση να προβάλει λυσιτελώς τα επιχειρήματά της επί των συγκεκριμένων διακριτών παραβάσεων στο πλαίσιο της κινηθείσας σε βάρος της διοικητικής διαδικασίας.
Το Γενικό Δικαστήριο, κρίνοντας κατά τα ανωτέρω, υπέπεσε σε νομικό σφάλμα. Συγκεκριμένα, οι αναιρεσείουσες δεν είχαν τη δυνατότητα να κατανοήσουν, ελλείψει οποιασδήποτε σαφούς ενδείξεως στην ανακοίνωση αιτιάσεων, ότι η Επιτροπή προετίθετο να κινηθεί σε βάρος τους όχι μόνο βάσει της προβαλλόμενης στην ανακοίνωση ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως, αλλά και για τις πλείονες διακριτές παραβάσεις οι οποίες συνίσταντο στις διμερείς επαφές που μνημονεύονταν στην ανακοίνωση.
Το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε επομένως κατ’ ανάγκην σε νομικό σφάλμα κρίνοντας ότι η Επιτροπή δεν είχε προσβάλει τα δικαιώματα άμυνας των αναιρεσειουσών, ενώ η ανακοίνωση αιτιάσεων δεν περιλάμβανε τα ουσιώδη στοιχεία που έγιναν δεκτά σε βάρος τους όσον αφορά τις διακριτές παραβάσεις, ιδίως δε όσον αφορά τον νομικό χαρακτηρισμό των συμπεριφορών που τους καταλογίστηκαν.
Ως εκ τούτου, το πρώτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως πρέπει να γίνει δεκτό.
γ)

Επί του δευτέρου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως
Με το δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως, οι αναιρεσείουσες προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο νομικά σφάλματα, τα οποία είχαν ως αποτέλεσμα το εν λόγω δικαιοδοτικό όργανο να κρίνει ότι η αιτιολογία την οποία είχε αναπτύξει η Επιτροπή στην επίδικη απόφαση δεν ήταν αντιφατική και ελλιπής. Στις σκέψεις 76 έως 85 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο, πρώτον, δέχθηκε βάσει τεκμηρίου ότι μια ενιαία και διαρκής παράβαση συντίθεται κατ’ ανάγκην από μεμονωμένες παραβάσεις. Δεύτερον, κρίνοντας επίσης ότι οι διάφορες μεμονωμένες επαφές συνιστούσαν διακριτές παραβάσεις, υποκατέστησε την αιτιολογία της Επιτροπής με τη δική του. Τρίτον, δεν αιτιολόγησε επαρκώς την απόφασή του να απορρίψει το επιχείρημα των αναιρεσειουσών κατά το οποίο η αιτιολογική σκέψη 352 και το άρθρο 1 του διατακτικού της επίδικης απόφασης στερούνται σαφήνειας όσον αφορά το περιεχόμενο των διακριτών παραβάσεων.
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, πρώτον, κατά πάγια νομολογία, η απαιτούμενη από το άρθρο 296 ΣΛΕΕ αιτιολογία πρέπει να είναι προσαρμοσμένη στη φύση της επίμαχης πράξης και να εκθέτει με σαφήνεια και χωρίς αμφισημία τη συλλογιστική του θεσμικού οργάνου που εξέδωσε την επίδικη πράξη, ώστε να παρέχεται η δυνατότητα στους μεν ενδιαφερομένους να γνωρίζουν τους λόγους για τους οποίους ελήφθη το μέτρο, στον δε δικαστή της Ευρωπαϊκής Ένωσης να ασκήσει τον έλεγχό του. Η αιτιολογία δεν απαιτείται να παραθέτει εξαντλητικά όλα τα κρίσιμα πραγματικά και νομικά στοιχεία, καθόσον το ζήτημα αν η αιτιολογία μιας πράξης πληροί τις απαιτήσεις του άρθρου 296 ΣΛΕΕ πρέπει να εκτιμάται με γνώμονα όχι μόνον το γράμμα της, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται, καθώς και το σύνολο των κανόνων δικαίου που διέπουν τον σχετικό τομέα (απόφαση της 10ης Ιουλίου 2019, Επιτροπή κατά Icap κ.λπ.,
C‑39/18 P
,
EU:C:2019:584
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Δεύτερον, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια επίσης νομολογία, η υποχρέωση αιτιολόγησης που υπέχει το Γενικό Δικαστήριο δεν του επιβάλλει να παραθέτει αιτιολογία η οποία να ακολουθεί σε όλη τους την έκταση και έναν προς έναν όλους τους συλλογισμούς που διατύπωσαν οι διάδικοι. Επομένως, η αιτιολογία μπορεί να συνάγεται εμμέσως, υπό την προϋπόθεση ότι παρέχει στους μεν ενδιαφερομένους τη δυνατότητα να γνωρίζουν τους λόγους για τους οποίους το Γενικό Δικαστήριο δεν δέχθηκε τα επιχειρήματά τους, στο δε Δικαστήριο επαρκή στοιχεία ώστε να ασκήσει τον έλεγχό του (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 26ης Ιανουαρίου 2017, Villeroy & Boch Austria κατά Επιτροπής,
C‑626/13 P
,
EU:C:2017:54
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Τρίτον, όπως υπομνήσθηκε στο πλαίσιο της εξέτασης του πρώτου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως, το γεγονός ότι η Επιτροπή χαρακτηρίζει ένα σύνολο συμπεριφορών ως ενιαία και διαρκή παράβαση δεν σημαίνει ότι καθεμία από τις συμπεριφορές αυτές, αφ’ εαυτής και μεμονωμένως, πρέπει κατ’ ανάγκην να χαρακτηριστεί ως διακριτή παράβαση. Πράγματι, αν η Επιτροπή αποφασίσει να χαρακτηρίσει τις επίμαχες συμπεριφορές ως τέτοιες και να τις καταλογίσει στις αναιρεσείουσες, οφείλει και πάλι να τις εξετάσει μία προς μία και να αποδείξει τον παράνομο χαρακτήρα τους καθώς και την εμπλοκή των αναιρεσειουσών σε καθεμία από αυτές.
Σε περίπτωση επομένως που η Επιτροπή προτίθεται να καταλογίσει στις αναιρεσείουσες συμμετοχή όχι μόνο σε μια «ενιαία και διαρκή παράβαση» αλλά και σε πλείονες διακριτές παραβάσεις, οι οποίες συνίστανται στις συμπεριφορές που συνθέτουν την ενιαία και διαρκή παράβαση, οφείλει να διευκρινίσει και να αιτιολογήσει τον αποδιδόμενο σε καθεμία από τις συμπεριφορές αυτές νομικό χαρακτηρισμό της διακριτής παράβασης.
Εν προκειμένω, το Γενικό Δικαστήριο εμμέσως έκρινε, στις σκέψεις 76 έως 78, 81 και 82 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι μια ενιαία και διαρκής παράβαση αποτελείται κατ’ ανάγκην από μεμονωμένες παραβάσεις. Συγκεκριμένα, στη σκέψη 76 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης έκρινε ότι η ίδια η έννοια της «ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως» προϋποθέτει ένα σύνολο συμπεριφορών ή παραβάσεων και συνήγαγε, χωρίς περαιτέρω διευκρινίσεις, ότι οι διαλαμβανόμενες στο άρθρο 1 της επίδικης απόφασης διακριτές παραβάσεις δεν συνιστούσαν, ως εκ τούτου, συμπληρωματικό νομικό χαρακτηρισμό. Η σύγχυση αυτή μεταξύ των όρων «παράβαση» και «συμπεριφορά» εντοπίζεται επίσης και στις σκέψεις 78, 81 και 82 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
Η ως άνω σύγχυση είχε ως αποτέλεσμα το Γενικό Δικαστήριο να κρίνει, στις σκέψεις 82 έως 84 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι η Επιτροπή είχε επαρκώς αιτιολογήσει την απόφασή της, ενώ από την επίδικη απόφαση δεν προκύπτει ότι το εν λόγω θεσμικό όργανο χαρακτήρισε καθεμία από τις επίμαχες διμερείς επαφές ως διακριτή παράβαση.
Το Γενικό Δικαστήριο, κρίνοντας κατά τα ανωτέρω, υπέπεσε σε νομικό σφάλμα. Συγκεκριμένα, αντιθέτως προς την κρίση του Γενικού Δικαστηρίου, η αιτιολόγηση της διαπίστωσης των πλειόνων προσαπτόμενων στις αναιρεσείουσες διακριτών παραβάσεων, όπως εκτίθεται στην αιτιολογική σκέψη 352 της επίδικης απόφασης, δεν είναι επαρκής. Επομένως, σύμφωνα με την ως άνω αιτιολογική σκέψη, βάσει των πραγματικών περιστατικών που περιγράφονται στο τμήμα 4 και στο παράρτημα I της επίδικης απόφασης, κάθε εκδήλωση συμπεριφοράς ή πραγματοποίηση σειράς (ή σειρών) διμερών επαφών σκοπό είχε να περιορίσει τον ανταγωνισμό και, ως εκ τούτου, συνιστά παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, χωρίς παρόλα αυτά η Επιτροπή να εκθέτει τους λόγους για τους οποίους, κατά την άποψή της, έπρεπε να καταλογιστεί στις αναιρεσείουσες καθεμία από τις προσαπτόμενες συμπεριφορές όχι μόνον ως «ενιαία και διαρκής παράβαση», αλλά και ως πλείονες διακριτές παραβάσεις του άρθρου 101 ΣΛΕΕ.
Επομένως, εκφέροντας την κρίση ότι η Επιτροπή εκπλήρωσε την υποχρέωση αιτιολογήσεως της επίδικης απόφασης με τη διαπίστωση ότι οι αναιρεσείουσες είχαν μετάσχει και σε πλείονες διακριτές παραβάσεις, πέραν της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε νομικό σφάλμα.
Ως εκ τούτου, το δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως και, κατά συνέπεια, ο πρώτος λόγος αναιρέσεως στο σύνολό του πρέπει να γίνουν δεκτά.
Β.

Επί του δευτέρου λόγου αναιρέσεως
Με τον δεύτερο λόγο αναιρέσεως, οι αναιρεσείουσες προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο πλείονα νομικά σφάλματα κατά τον καθορισμό του εφαρμοστέου για την απόδειξη της ύπαρξης ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως νομικού κριτηρίου. Ο πρώτος λόγος αναιρέσεως υποδιαιρείται σε δύο σκέλη.
1.

Επί του πρώτου σκέλους του δευτέρου λόγου αναιρέσεως
α)

Επιχειρήματα των διαδίκων
Με το πρώτο σκέλος του δευτέρου λόγου αναιρέσεως, οι αναιρεσείουσες αποδίδουν στις σκέψεις 123, 205 και 206 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης νομικό σφάλμα ως προς το εφαρμοστέο για την απόδειξη της ύπαρξης ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως νομικό κριτήριο.
Κατά τις αναιρεσείουσες, το Γενικό Δικαστήριο εσφαλμένως έκρινε ότι δεν είναι αναγκαία η εξακρίβωση τυχόν σχέσης συμπληρωματικότητας μεταξύ των προσαπτόμενων συμπεριφορών προκειμένου αυτές να χαρακτηριστούν ως ενιαία και διαρκής παράβαση. Μια τέτοια εκτίμηση είναι αντίθετη προς τη νομολογία του Γενικού Δικαστηρίου κατά την οποία η σχέση συμπληρωματικότητας αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για τη διαπίστωση της ύπαρξης τέτοιας παράβασης, οσάκις δεν υφίστανται στοιχεία προς άμεση απόδειξη της ύπαρξης τυπικού σχεδίου βάσει του οποίου συνδέονται διάφορες συνιστώσες της παράβασης. Η απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2013, Siemens κ.λπ. κατά Επιτροπής (
C‑239/11 P, C‑489/11 P και C‑498/11 P
, μη δημοσιευθείσα,
EU:C:2013:866
), στην οποία στηρίζεται το Γενικό Δικαστήριο, αφορά πραγματικά περιστατικά διαφορετικά από αυτά της υπό κρίση υπόθεσης, δεδομένου ότι οι μετέχοντες στη σύμπραξη την οποία αφορούσε η προμνημονευθείσα απόφαση είχαν προηγουμένως καταρτίσει εγγράφως και υπογράψει τυπικό σχέδιο. Ομοίως, οι αποφάσεις της 26ης Ιανουαρίου 2017, Villeroy & Boch Belgium κατά Επιτροπής (
C‑642/13 P
,
EU:C:2017:58
), και της 26ης Ιανουαρίου 2017, Villeroy & Boch κατά Επιτροπής (
C‑644/13 P
,
EU:C:2017:59
), εντάσσονται σε πραγματικό πλαίσιο διαφορετικό από αυτό της υπό κρίση υπόθεσης.
Κατά τη νομολογία που επικαλούνται οι αναιρεσείουσες, απλές ομοιότητες μεταξύ ενεργειών διαφορετικού είδους δεν αρκούν για την απόδειξη ενιαίας και διαρκούς παράβασης. Πρέπει, περαιτέρω, να αποδειχθεί η συμπληρωματική σχέση τους και η αλληλεπίδραση μεταξύ τους.
Η Επιτροπή θεωρεί ότι το πρώτο σκέλος του δευτέρου λόγου αναιρέσεως είναι αβάσιμο.
β)

Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Με το πρώτο σκέλος του δευτέρου λόγου αναιρέσεως, οι αναιρεσείουσες προσάπτουν, κατ’ ουσίαν, στο Γενικό Δικαστήριο ότι έκρινε ότι απλές ομοιότητες μεταξύ ενεργειών διαφορετικού είδους αρκούσαν για τη διαπίστωση της ύπαρξης ενιαίας και διαρκούς παράβασης και δεν ήταν απαραίτητο να αποδειχθεί συμπληρωματική σχέση και αλληλεπίδραση μεταξύ τους.
Συναφώς, προκειμένου να χαρακτηριστούν διάφορες συμπεριφορές ως ενιαία και διαρκής παράβαση, δεν χρειάζεται να επαληθεύεται αν εμφανίζουν μεταξύ τους δεσμό συμπληρωματικότητας υπό την έννοια ότι καθεμία από αυτές σκοπεί στην αντιμετώπιση μίας ή περισσοτέρων συνεπειών της κανονικής λειτουργίας του ανταγωνισμού και συντείνουν, μέσω της αλληλεπίδρασής τους, στην επέλευση του συνόλου των αντιθέτων προς τον ανταγωνισμό αποτελεσμάτων τα οποία επιδίωξαν όσοι ενήργησαν στο πλαίσιο ενός συνολικού σχεδίου με ενιαίο σκοπό. Αντιθέτως, η προϋπόθεση περί ενιαίου σκοπού συνεπάγεται ότι πρέπει να εξετάζεται εάν υφίστανται στοιχεία που χαρακτηρίζουν τις επιμέρους ενέργειες που συνθέτουν την παράβαση και από τα οποία μπορεί να συναχθεί ότι οι ενέργειες άλλων εμπλεκομένων στην παράβαση επιχειρήσεων δεν είχαν τον ίδιο σκοπό ή το ίδιο αποτέλεσμα και, ως εκ τούτου, δεν εντάσσονται σε ένα «συνολικό σχέδιο», αν και επιδιώκουν τον ίδιο σκοπό νόθευσης του ανταγωνισμού στην εσωτερική αγορά (απόφαση της 26ης Ιανουαρίου 2017, Villeroy & Boch κατά Επιτροπής,
C‑644/13 P
,
EU:C:2017:59
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Από την ως άνω νομολογία του Δικαστηρίου, δεν προκύπτει η δυνατότητα εφαρμογής της μόνον σε περιπτώσεις στις οποίες υφίστανται στοιχεία προς άμεση απόδειξη ενός τυπικού σχεδίου το οποίο συνδέει τις διάφορες συνιστώσες μιας παράβασης ούτε και συνάγεται ότι, ελλείψει τέτοιων αποδεικτικών στοιχείων, ο ανωτέρω δεσμός συμπληρωματικότητας αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για την τεκμηρίωση της ύπαρξης μιας τέτοιας παράβασης. Πράγματι, με τις αποφάσεις που μνημονεύονται στη σκέψη 103 της παρούσας αποφάσεως, το Δικαστήριο παρέσχε, αντιθέτως, διευκρινίσεις οι οποίες ισχύουν γενικώς για όλες τις ενιαίες και διαρκείς παραβάσεις, ανεξαρτήτως του τρόπου με τον οποίον οι παραβάσεις αυτές διαπράττονται.
Επομένως, το επιχείρημα των αναιρεσειουσών στηρίζεται σε εσφαλμένη ερμηνεία της νομολογίας του Δικαστηρίου.
Στις σκέψεις 205 και 206 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ορθώς το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι το καθοριστικό κριτήριο για την ύπαρξη ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως είναι εκείνο κατά το οποίο οι διάφορες συμπεριφορές που αποτελούν μέρος της παράβασης εντάσσονται σε ένα «συνολικό σχέδιο» που επιδιώκει ενιαίο σκοπό. Συναφώς, το Γενικό Δικαστήριο διευκρίνισε ότι δεν χρειάζεται να επαληθεύεται αν οι εν λόγω συμπεριφορές εμφανίζουν μεταξύ τους σχέση συμπληρωματικότητας προκειμένου να χαρακτηριστούν ενιαία και διαρκής παράβαση. Επομένως, δεν μπορεί να προσαφθεί στο Γενικό Δικαστήριο ότι δεν συμμορφώθηκε προς τη νομολογία του Δικαστηρίου.
Συνεπώς, το πρώτο σκέλος του δευτέρου λόγου αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμο.
2.

Επί του δευτέρου σκέλους του δευτέρου λόγου αναιρέσεως
α)

Επιχειρήματα των διαδίκων
Με το δεύτερο σκέλος του δευτέρου λόγου αναιρέσεως, οι αναιρεσείουσες προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο νομικό σφάλμα που αφορά την ύπαρξη συνολικού σχεδίου ή ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως. Με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο εφάρμοσε εσφαλμένως το προσήκον νομικό κριτήριο που απορρέει από τις αποφάσεις της 19ης Δεκεμβρίου 2013, Siemens κ.λπ. κατά Επιτροπής (
C‑239/11 P, C‑489/11 P και C‑498/11 P
, μη δημοσιευθείσα,
EU:C:2013:866
), της 26ης Ιανουαρίου 2017, Villeroy & Boch Belgium κατά Επιτροπής (
C‑642/13 P
,
EU:C:2017:58
), και της 26ης Ιανουαρίου 2017, Villeroy & Boch κατά Επιτροπής (
C‑644/13 P
,
EU:C:2017:59
).
Κατά τις αναιρεσείουσες, το Γενικό Δικαστήριο εσφαλμένως έκρινε, στις σκέψεις 209 έως 213 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι οι ομοιότητες μεταξύ των προσαπτόμενων ενεργειών συνιστούσαν προσήκοντα και επαρκή κριτήρια για τον χαρακτηρισμό μιας παράβασης ως ενιαίας και διαρκούς και ότι η ύπαρξη σχέσεως συμπληρωματικότητας δεν συνιστά αναγκαία προϋπόθεση προς τούτο. Εν προκειμένω, οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν ότι η ομοιότητα των ενεργειών αποτελεί πρόσφορο αλλά ανεπαρκές κριτήριο και ότι, ελλείψει στοιχείων προς άμεση απόδειξη αλληλεπίδρασης ή προηγουμένως καταρτισθέντος τυπικού σχεδίου, μόνον η ύπαρξη σχέσης συμπληρωματικότητας θα μπορούσε να τεκμηριώσει την ύπαρξη τέτοιας παράβασης.
Η Επιτροπή είναι της άποψης ότι το δεύτερο σκέλος του δευτέρου λόγου αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμο.
β)

Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Με το δεύτερο σκέλος του δευτέρου λόγου αναιρέσεως, οι αναιρεσείουσες προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο ότι έκρινε, στις σκέψεις 209 έως 213 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι ομοιότητες μεταξύ ενεργειών συνιστούν πρόσφορα και επαρκή κριτήρια για τον χαρακτηρισμό μιας παράβασης ως ενιαίας και διαρκούς και ότι η ύπαρξη σχέσεως συμπληρωματικότητας δεν αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση.
Συναφώς, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι, προκειμένου να αποδείξει την ύπαρξη ενιαίου σκοπού σε διάφορες συμπεριφορές δυνάμενες να χαρακτηρισθούν, από κοινού, ως ενιαία και διαρκής παράβαση, η Επιτροπή μπορεί να λάβει υπόψη διάφορα αντικειμενικά στοιχεία, όπως την ομοιόμορφη εφαρμογή των συμπαιγνιακών διακανονισμών και την ουσιαστική, γεωγραφική και χρονική αλληλεπικάλυψη των επίμαχων πρακτικών (πρβλ. απόφαση της 26ης Ιανουαρίου 2017, Villeroy & Boch Belgium κατά Επιτροπής,
C‑642/13 P
,
EU:C:2017:58
, σκέψη
).
Το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε, κατ’ ουσίαν, στη σκέψη 209 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι η Επιτροπή είχε υπογραμμίσει το γεγονός ότι οι διάφορες επαφές συμπαιγνιακού χαρακτήρα αφορούσαν το ίδιο προϊόν, είχαν παρόμοιο περιεχόμενο, εμπλέκονταν σε αυτές κατά κύριο λόγο τα ίδια πρόσωπα, είχαν την ίδια γεωγραφική εμβέλεια και επιδίωκαν τον ίδιο σκοπό, είχε δε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι τα διάφορα αυτά αντικειμενικά στοιχεία αποτελούσαν κρίσιμες ενδείξεις για τη στοιχειοθέτηση της ύπαρξης συνολικού σχεδίου.
Στη συνέχεια, στη σκέψη 212 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο υπενθύμισε ότι οι ομοιότητες μεταξύ των προσαπτόμενων συμπεριφορών αποτελούν κριτήρια πρόσφορα για την απόδειξη της ύπαρξης ενιαίας και διαρκούς παράβασης. Διευκρίνισε ότι υπάρχουν και άλλα πρόσφορα κριτήρια, όπως η ταύτιση των εμπλεκομένων φυσικών προσώπων ή του γεωγραφικού πεδίου εφαρμογής των επίμαχων πρακτικών.
Επομένως, αντιθέτως προς όσα υποστηρίζουν οι αναιρεσείουσες, το Γενικό Δικαστήριο δεν έκρινε ότι οι ομοιότητες μεταξύ των επίμαχων συμπεριφορών αρκούσαν για να αποδειχθεί η ύπαρξη ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως, αλλά ότι οι ομοιότητες αυτές συνιστούσαν απλώς ορισμένα μόνον εκ των κριτηρίων που χρησιμοποιούνται για την απόδειξη της ύπαρξης συνολικού σχεδίου, η οποία αποτελεί μία από τις προϋποθέσεις για τον χαρακτηρισμό μιας τέτοιας παραβάσεως.
Ως εκ τούτου, στη σκέψη 213 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ορθώς το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι οι ομοιότητες που επικαλέστηκαν οι αναιρεσείουσες αποτελούσαν πρόσφορα κριτήρια προκειμένου να καθοριστεί αν οι διάφορες συναποτελούσες την ενιαία και διαρκή παράβαση συμπεριφορές εντάσσονταν σε ένα συνολικό σχέδιο με ενιαίο σκοπό, χωρίς να είναι αναγκαίο να διαπιστώσει συναφώς κάποιο είδος «συνέργειας μεταξύ των προσαπτόμενων συμπεριφορών».
Επομένως, το δεύτερο σκέλος του δευτέρου λόγου αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμο και, ως εκ τούτου, ο δεύτερος λόγος αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί στο σύνολό του επίσης ως αβάσιμος.
Γ.

Επί του τρίτου λόγου αναιρέσεως
1.

Επιχειρήματα των διαδίκων
Με τον τρίτο λόγο αναιρέσεως, οι αναιρεσείουσες προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο ότι στις σκέψεις 120 έως 130 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης απέρριψε το επιχείρημά τους κατά το οποίο η Επιτροπή προσέβαλε τα δικαιώματα άμυνάς τους συμπεριλαμβάνοντας στην επίδικη απόφαση ένα νέο ουσιώδες κριτήριο, ήτοι αυτό της σχέσης συμπληρωματικότητας μεταξύ των προσαπτόμενων συμπεριφορών, προκειμένου να αποδείξει την ύπαρξη ενιαίας και διαρκούς παράβασης, ενώ το συγκεκριμένο κριτήριο δεν είχε εκτεθεί στην ανακοίνωση αιτιάσεων και οι αναιρεσείουσες δεν είχαν τη δυνατότητα να διατυπώσουν παρατηρήσεις επί του συγκεκριμένου ζητήματος πριν από την έκδοση της επίδικης απόφασης.
Το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, πρώτον, στις σκέψεις 120 έως 125 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι η σχέση συμπληρωματικότητας δεν αποτελούσε ουσιώδες κριτήριο για την απόδειξη της ύπαρξης ενιαίας και διαρκούς παράβασης και, δεύτερον, στις σκέψεις 126 έως 130 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι η προσθήκη του εν λόγω στοιχείου στην επίδικη απόφαση δεν συνιστούσε προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας των αναιρεσειουσών, διότι η τελική απόφαση της Επιτροπής δεν έπρεπε κατ’ ανάγκην να αποτελεί πιστό αντίγραφο της ανακοίνωσης αιτιάσεων.
Όσον αφορά την τελευταία ως άνω κρίση, οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν ότι το Γενικό Δικαστήριο εφάρμοσε εσφαλμένως το κρίσιμο νομικό κριτήριο προκειμένου να εκτιμήσει κατά πόσον υπήρξε προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας. Συγκεκριμένα, κατά τις αναιρεσείουσες, οι αποκλίσεις μεταξύ της ανακοίνωσης αιτιάσεων και της τελικής απόφασης της Επιτροπής μπορούν να αφορούν μόνον επιχειρήματα προβληθέντα από τους αποδέκτες της ανακοίνωσης κατά τη διοικητική διαδικασία. Επομένως, κακώς το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι μια καθοριστικής σημασίας ανάλυση και εκ βάθρων τροποποίηση της ακολουθούμενης στην ανακοίνωση αιτιάσεων προσέγγισης μπορούσαν θεμιτώς να συμπεριληφθούν στην επίδικη απόφαση προκειμένου να αποδειχθεί η ύπαρξη ενιαίας και διαρκούς παράβασης.
Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι ο τρίτος λόγος αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί ως αλυσιτελής ή ως αβάσιμος.
2.

Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Με τον τρίτο λόγο αναιρέσεως, οι αναιρεσείουσες προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο ότι, στις σκέψεις 120 έως 130 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, υπέπεσε σε νομικό σφάλμα απορρίπτοντας την αιτίασή τους ότι η Επιτροπή προσέβαλε τα δικαιώματα άμυνάς τους, χρησιμοποιώντας το πρώτον κατά το στάδιο της επίδικης απόφασης το κριτήριο της σχέσης συμπληρωματικότητας μεταξύ των προσαπτόμενων συμπεριφορών.
Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι το άρθρο 27, παράγραφος 1, του κανονισμού 1/2003 προβλέπει την αποστολή ανακοίνωσης αιτιάσεων στους εμπλεκόμενους. Κατά πάγια νομολογία, στην ανακοίνωση αιτιάσεων πρέπει να γίνεται σαφής μνεία όλων των ουσιωδών στοιχείων επί των οποίων στηρίζεται η Επιτροπή στο συγκεκριμένο στάδιο της διαδικασίας. Ωστόσο, η μνεία των εν λόγω στοιχείων μπορεί να γίνει συνοπτικά, η δε απόφαση δεν χρειάζεται κατ’ ανάγκη να είναι πιστό αντίγραφο της εκθέσεως των αιτιάσεων, καθόσον η ανακοίνωση αυτή συνιστά προκαταρκτικό έγγραφο, του οποίου οι πραγματικές και νομικές εκτιμήσεις έχουν καθαρά προσωρινό χαρακτήρα (απόφαση της 25ης Μαρτίου 2021, Slovak Telekom κατά Επιτροπής,
C‑165/19 P
,
EU:C:2021:239
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Ως εκ τούτου, δεδομένου ότι ο περιλαμβανόμενος στην ανακοίνωση αιτιάσεων νομικός χαρακτηρισμός των πραγματικών περιστατικών είναι εξ ορισμού προσωρινός, μεταγενέστερη απόφαση της Επιτροπής δεν μπορεί να ακυρωθεί με μοναδική αιτιολογία το γεγονός ότι τα τελικά συμπεράσματα που αντλούνται από τα πραγματικά αυτά περιστατικά δεν αντιστοιχούν ακριβώς στον προσωρινό χαρακτηρισμό. Επομένως, η Επιτροπή πρέπει να προβαίνει σε ακρόαση των αποδεκτών μιας ανακοίνωσης αιτιάσεων και, εφόσον απαιτείται, να λαμβάνει υπόψη τις παρατηρήσεις τους με τις οποίες απαντούν στις αιτιάσεις που τους απηύθυνε τροποποιώντας την ανάλυσή της, ακριβώς για να κάνει σεβαστά τα δικαιώματα άμυνάς τους. Επομένως, πρέπει να παρέχεται στην Επιτροπή η δυνατότητα να διευκρινίζει τον χαρακτηρισμό αυτό στην τελική απόφασή της, λαμβάνοντας υπόψη τα στοιχεία που προκύπτουν από τη διοικητική διαδικασία, είτε για να παραιτηθεί από αιτιάσεις που αποδείχθηκαν αβάσιμες είτε για να προσαρμόσει και να συμπληρώσει, τόσο από πραγματικής όσο και από νομικής απόψεως, την επιχειρηματολογία που διατύπωσε προς στήριξη των αιτιάσεών της, υπό τον όρο εντούτοις ότι λαμβάνει υπόψη μόνο πραγματικά περιστατικά επί των οποίων οι ενδιαφερόμενοι είχαν την ευκαιρία να παράσχουν εξηγήσεις και ότι, κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας, παρείχε τα αναγκαία για την άμυνά τους στοιχεία (απόφαση της 25ης Μαρτίου 2021, Slovak Telekom κατά Επιτροπής,
C‑165/19 P
,
EU:C:2021:239
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Στις σκέψεις 120 έως 130 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε την αιτίαση των αναιρεσειουσών κατά την οποία η Επιτροπή προσέβαλε τα δικαιώματα άμυνάς τους τεκμηριώνοντας την ύπαρξη ενιαίας και διαρκούς παράβασης με βάση ένα νέο ουσιώδες κριτήριο, και συγκεκριμένα τη σχέση συμπληρωματικότητας μεταξύ των προσαπτόμενων συμπεριφορών, χωρίς να έχει αναφέρει το συγκεκριμένο κριτήριο στην ανακοίνωση αιτιάσεων.
Για να καταλήξει στο συμπέρασμα αυτό, το Γενικό Δικαστήριο υπενθύμισε τη μνημονευθείσα στη σκέψη 107 της παρούσας απόφασης νομολογία του Δικαστηρίου, κατά την οποία δεν είναι αναγκαία η εξακρίβωση τυχόν σχέσης συμπληρωματικότητας μεταξύ των προσαπτόμενων συμπεριφορών προκειμένου αυτές να μπορούν να χαρακτηριστούν, από κοινού, ως ενιαία και διαρκής παράβαση. Εκ των ανωτέρω συνήγαγε, στις σκέψεις 124 και 125 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι μια τέτοια σχέση συμπληρωματικότητας δεν αποτελεί ουσιώδες στοιχείο, κατά την έννοια της υπομνησθείσας στη σκέψη 127 της παρούσας απόφασης νομολογίας, και, ως εκ τούτου, η Επιτροπή δεν ήταν υποχρεωμένη να αναλύσει τη σχέση αυτή στην ανακοίνωση αιτιάσεων.
Επομένως, κρίνοντας κατά τα ανωτέρω, το Γενικό Δικαστήριο συμμορφώθηκε προς τη νομολογία του Δικαστηρίου και δεν μπορεί να του προσαφθεί το προβαλλόμενο νομικό σφάλμα.
Επομένως, ο τρίτος λόγος αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμος.
Δ.

Επί του τετάρτου λόγου αναιρέσεως
Με τον τέταρτο λόγο αναιρέσεως, οι αναιρεσείουσες προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο παράβαση ουσιωδών τύπων της διαδικασίας, έλλειψη αιτιολογίας όσον αφορά την απόρριψη του δευτέρου λόγου ακυρώσεως που προέβαλαν πρωτοδίκως, ο οποίος αφορούσε αναρμοδιότητα της Επιτροπής να εφαρμόσει το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ, καθώς και σφάλματα περί την εκτίμηση των προϋποθέσεων του παραδεκτού των αποδεικτικών στοιχείων.
Με τον δεύτερο λόγο ακυρώσεως, οι αναιρεσείουσες υποστήριξαν, κατ’ ουσίαν, ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε την «εσωτερική αρμοδιότητά» της, για τον λόγο ότι, με την επίδικη απόφαση, δεν απέδειξε ότι η συμπεριφορά τους επηρέασε το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών, κατά την έννοια του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και, ως εκ τούτου, δεν ήταν αρμόδια να τους επιβάλει πρόστιμο βάσει της συγκεκριμένης διάταξης και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ. Με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, μεταξύ άλλων στις σκέψεις 169, 173 και 177 αυτής, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε τον δεύτερο λόγο ακυρώσεως, κρίνοντας ότι η Επιτροπή απέδειξε την «εξωτερική αρμοδιότητά» της βάσει του κριτηρίου της «εκδήλωσης» της συμπεριφοράς, με το σκεπτικό ότι οι ΟΟΔ είχαν πωληθεί εντός του ΕΟΧ.
Ο τέταρτος λόγος αναιρέσεως υποδιαιρείται σε τρία σκέλη.
1.

Επί του πρώτου σκέλους του τετάρτου λόγου αναιρέσεως
α)

Επιχειρήματα των διαδίκων
Με πρώτο σκέλος του τετάρτου λόγου αναιρέσεως επικαλούνται ελλιπή αιτιολογία της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης όσον αφορά τον δεύτερο λόγο ακυρώσεως, με τον οποίο οι νυν αναιρεσείουσες είχαν πρωτοδίκως προβάλει αναρμοδιότητα της Επιτροπής να εφαρμόσει το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ. Όσον αφορά το πρώτο σκέλος του δευτέρου λόγου ακυρώσεως, το οποίο αφορά τον ισχυρισμό περί έλλειψης αποδεικτικών στοιχείων σχετικά με τις επιπτώσεις της σύμπραξης στο εμπόριο μεταξύ κρατών μελών, το Γενικό Δικαστήριο, κατά τις αναιρεσείουσες, δεν απάντησε στα επιχειρήματά τους και, προκειμένου να τα απορρίψει, επικεντρώθηκε σε εσφαλμένο κριτήριο αρμοδιότητας, και συγκεκριμένα στο κριτήριο της εκδήλωσης της συμπεριφοράς.
Εν προκειμένω, κατά τις αναιρεσείουσες, το κριτήριο της εξωτερικής αρμοδιότητας και το κριτήριο της εσωτερικής αρμοδιότητας δεν αλληλοαποκλείονται. Το κριτήριο της εξωτερικής αρμοδιότητας αποτελεί προϋπόθεση για την εφαρμογή του άρθρου 101 ΣΛΕΕ στην περίπτωση που η επιλήψιμη συμπεριφορά εκδηλώνεται εκτός της Ένωσης ή του ΕΟΧ. Ωστόσο, ακόμη και αν το συγκεκριμένο κριτήριο πληρούται, εναπόκειται και πάλι στην Επιτροπή να καθορίσει αν η επίμαχη συμπεριφορά μπορεί να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών.
Οι αναιρεσείουσες υποστήριξαν πρωτοδίκως ότι, ελλείψει επαρκών στοιχείων σχετικά με το εμπόριο ΟΟΔ μεταξύ των κρατών μελών, η Επιτροπή δεν απέδειξε ότι αυτό επηρεάστηκε, κατά την έννοια του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ. Κατ’ αυτές, το Γενικό Δικαστήριο δεν απάντησε στα ανωτέρω επιχειρήματα και περιορίστηκε στην παράθεση αιτιολογίας η οποία στερείται λογικής και δεν είναι τεκμηριωμένη, καθόσον δεν έλαβε υπόψη τη μη προσκόμιση στοιχείων από την Επιτροπή και συγχέει, στη σκέψη 174 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, την ύπαρξη πωλήσεων στην Dell και την HP εντός του ΕΟΧ με το ενδεχόμενο πωλήσεων ΟΟΔ εντός του ΕΟΧ.
Η Επιτροπή είναι της άποψης ότι το πρώτο σκέλος του τετάρτου λόγου αναιρέσεως είναι αβάσιμο.
β)

Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Με το πρώτο σκέλος του τετάρτου λόγου αναιρέσεως, οι αναιρεσείουσες προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο ότι η απάντησή του στον πρώτο λόγο ακυρώσεως, με τον οποίο πρωτοδίκως προέβαλαν έλλειψη αρμοδιότητας της Επιτροπής, δεν ήταν αιτιολογημένη. Το Γενικό Δικαστήριο δεν απάντησε στα επιχειρήματά τους και, προκειμένου να τα απορρίψει, εστίασε σε κριτήριο της αρμοδιότητας το οποίο ήταν εσφαλμένο.
Όπως υπομνήσθηκε στη σκέψη 93 της παρούσας απόφασης, αφενός, η υποχρέωση αιτιολογήσεως δεν επιβάλλει στο Γενικό Δικαστήριο την υποχρέωση να παραθέσει αιτιολογία η οποία να εξετάζει αναλυτικά και έναν προς έναν όλους τους συλλογισμούς που διατυπώνουν οι διάδικοι. Η αιτιολογία μπορεί επομένως να συνάγεται εμμέσως, υπό την προϋπόθεση ότι παρέχεται η δυνατότητα στους μεν ενδιαφερομένους να γνωρίζουν τους λόγους για τους οποίους το Γενικό Δικαστήριο δεν έκανε δεκτούς τους ισχυρισμούς τους, στο δε Δικαστήριο να διαθέτει επαρκή στοιχεία προκειμένου να ασκήσει τον έλεγχό του.
Αφετέρου, κατά πάγια νομολογία, για να πληρούται η προϋπόθεση ότι η συμφωνία, κατά την έννοια του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, πρέπει είναι ικανή να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών, είναι απαραίτητο να πιθανολογείται με επαρκή βεβαιότητα, βάσει ενός συνόλου πραγματικών και νομικών στοιχείων, ότι η συμφωνία μπορεί να επηρεάσει, άμεσα ή έμμεσα, πραγματικά ή δυνητικά, τις ροές εμπορικών συναλλαγών μεταξύ των κρατών μελών, κατά τρόπο που θα μπορούσε να εμποδίσει την υλοποίηση της ενιαίας αγοράς μεταξύ των κρατών μελών. Επιπλέον, πρέπει η επιρροή αυτή να μην είναι ασήμαντη (απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015, ING Pensii,
C‑172/14
,
EU:C:2015:484
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Συναφώς, επισημαίνεται ότι, στις σκέψεις 170 έως 172 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, μεταξύ άλλων, ότι η Επιτροπή απέδειξε επαρκώς κατά νόμον ότι οι αποδέκτες της επίδικης απόφασης είχαν παράσχει ΟΟΔ στους πελάτες τους Dell και HP, οι οποίοι ήταν εγκατεστημένοι σε περισσότερα κράτη μέλη. Ακόμη όμως και αν τα ως άνω στοιχεία προβλήθηκαν στο πλαίσιο της εκτίμησης του αποκαλούμενου κριτηρίου της «εκδήλωσης» της συμπεριφοράς, οι αναιρεσείουσες ήταν οπωσδήποτε σε θέση να αντιληφθούν ότι αυτά αρκούσαν προκειμένου να αποδειχθεί ότι η Επιτροπή είχε τεκμηριώσει το γεγονός ότι μπορούσε να επηρεαστεί το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών, τούτο δε κατά μείζονα λόγο καθόσον το Γενικό Δικαστήριο ανέλυσε στη συνέχεια, στις σκέψεις 179 έως 191 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, την αιτίαση των αναιρεσειουσών περί μη εκτιμήσεως του αισθητού χαρακτήρα της επίδρασης της επίμαχης σύμπραξης στο εμπόριο μεταξύ κρατών μελών. Απορρίπτοντας την αιτίαση αυτή, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ρητώς, στη σκέψη 187 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι η Επιτροπή είχε εφαρμόσει το κριτήριο κατά το οποίο πρέπει να συντρέχει ενδεχόμενο επηρεασμού του εμπορίου μεταξύ κρατών μελών, το οποίο προβλέπεται στο σημείο 53 των κατευθυντήριων γραμμών σχετικά με την έννοια του επηρεασμού του εμπορίου των άρθρων [101 και 102 ΣΛΕΕ] (
ΕΕ 2004, C 101, σ. 81
).
Επομένως, η αιτιολογία του Γενικού Δικαστηρίου, καίτοι έμμεση, παρέσχε στις αναιρεσείουσες τη δυνατότητα να λάβουν γνώση των λόγων για τους οποίους το Γενικό Δικαστήριο δεν δέχθηκε το πρώτο σκέλος του δευτέρου λόγου ακυρώσεως που προβλήθηκε ενώπιόν του.
Ως εκ τούτου, το πρώτο σκέλος του τετάρτου λόγου αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμο.
2.

Επί του δευτέρου σκέλους του τετάρτου λόγου αναιρέσεως
α)

Επιχειρήματα των διαδίκων
Με το δεύτερο σκέλος του τετάρτου λόγου αναιρέσεως, οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε νομικό σφάλμα κρίνοντας ότι τα αποδεικτικά στοιχεία περί της προϋποθέσεως κατά την οποία πρέπει να είναι δυνατόν να επηρεαστεί το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών, τα οποία η Επιτροπή επικαλέστηκε για πρώτη φορά πρωτοδίκως στο υπόμνημά της αντικρούσεως, ήταν παραδεκτά, με την αιτιολογία ότι, μεταξύ άλλων, είχαν μνημονευθεί στην ανακοίνωση αιτιάσεων.
Στη σκέψη 176 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι τα αποδεικτικά στοιχεία που επικαλέστηκε η Επιτροπή το πρώτον στο υπόμνημά της αντικρούσεως πρωτοδίκως, προς στήριξη των συμπερασμάτων της σχετικά με την ως άνω προϋπόθεση, ήταν παραδεκτά. Κατά το Γενικό Δικαστήριο, τα στοιχεία αυτά μνημονεύονταν στην ανακοίνωση αιτιάσεων.
Πρώτον, η ανακοίνωση αιτιάσεων δεν περιλάμβανε κανένα συμπέρασμα όσον αφορά το ζήτημα της επίδρασης στο εμπόριο μεταξύ κρατών μελών. Δεύτερον, αντιθέτως προς την κρίση του Γενικού Δικαστηρίου, ορισμένα από τα έγγραφα που επικαλέστηκε πρωτοδίκως η Επιτροπή δεν μνημονεύονται στην ανακοίνωση αιτιάσεων προς στήριξη του συμπεράσματός της σχετικά με την αρμοδιότητά της. Για ορισμένα εξ αυτών δεν γίνεται μνεία. Άλλα μνημονεύονται μεν στην ανακοίνωση αιτιάσεων, όχι όμως και στην επίδικη απόφαση, όπερ σημαίνει ότι η Επιτροπή δεν τα θεωρούσε πλέον κρίσιμα. Άλλα πάλι μνημονεύονταν και στην ανακοίνωση αιτιάσεων και στην επίδικη απόφαση, αλλά σε ένα πλαίσιο το οποίο δεν είχε σχέση με την εκτίμηση της προϋποθέσεως κατά την οποία πρέπει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών να μπορεί να επηρεαστεί.
Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι ακόμη και τα έγγραφα για τα οποία μια κατηγορούμενη επιχείρηση είναι ήδη ενήμερη δεν μπορούν εγκύρως να μνημονεύονται σε απόφαση, εφόσον δεν έχει γίνει προηγουμένως αναφορά σε αυτά και δεν έχουν εξεταστεί στην ανακοίνωση αιτιάσεων.
Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι το δεύτερο σκέλος του τετάρτου λόγου αναιρέσεως είναι αβάσιμο και, εν πάση περιπτώσει, αλυσιτελές.
β)

Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Με το δεύτερο σκέλος του τετάρτου λόγου αναιρέσεως, οι αναιρεσείουσες προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο ότι, στη σκέψη 176 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, έκρινε παραδεκτά τα αποδεικτικά στοιχεία που επικαλέστηκε η Επιτροπή πρωτοδίκως με το υπόμνημα αντικρούσεως, προς στήριξη των συμπερασμάτων της περί της προϋποθέσεως κατά την οποία πρέπει να είναι δυνατόν να επηρεαστεί το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών, παρότι η Επιτροπή τα επικαλέστηκε για πρώτη φορά.
Συναφώς, παρατηρείται ότι από τη σκέψη 170 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης προκύπτει ότι το Γενικό Δικαστήριο επικύρωσε, βάσει των αιτιολογικών σκέψεων 53, 270 και 464 έως 468 της επίδικης απόφασης, την εκτίμηση της Επιτροπής όσον αφορά την ως άνω προϋπόθεση. Δεδομένου ότι τα αποδεικτικά στοιχεία που επικαλείται η Επιτροπή και στα οποία αναφέρονται οι αναιρεσείουσες είναι τα μνημονευόμενα από το Γενικό Δικαστήριο στις σκέψεις 171 και 172 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι αυτά έχουν πλεοναστικό χαρακτήρα σε σχέση με την εκτιθέμενη στη σκέψη 170 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης αιτιολογία και ότι, ως εκ τούτου, το δεύτερο σκέλος του τετάρτου λόγου αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί ως αλυσιτελές.
3.

Επί του τρίτου σκέλους του τετάρτου λόγου αναιρέσεως
α)

Επιχειρήματα των διαδίκων
Με το τρίτο σκέλος του τετάρτου λόγου αναιρέσεως, οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν ότι τα «αποδεικτικά στοιχεία» που επικαλέστηκε η Επιτροπή πρωτοδίκως είναι απαράδεκτα, άνευ σημασίας και ανεπαρκή. Το τρίτο αυτό σκέλος αφορά τα προβληθέντα από την Επιτροπή επιχειρήματα και είναι κρίσιμο μόνο στην περίπτωση που το Δικαστήριο αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση.
Πρώτον, τα αποδεικτικά στοιχεία όσον αφορά την Dell είναι άνευ σημασίας για τους λόγους που προβλήθηκαν στο σημείο 46 του υπομνήματος απαντήσεως ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου. Δεύτερον, το γεγονός ότι η HP είχε γραφεία πωλήσεων στο Ηνωμένο Βασίλειο είναι άνευ σημασίας για τους προβαλλόμενους στο σημείο 47 του προαναφερθέντος υπομνήματος λόγους. Τρίτον, τα αποδεικτικά στοιχεία που παρατίθενται στις υποσημειώσεις 74 και 75 του υπομνήματος αντικρούσεως ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου απλώς επιβεβαιώνουν ένα αδιαμφισβήτητο στοιχείο, ότι δηλαδή οι οικείες επιχειρήσεις προμήθευαν την Dell και την HP εντός του ΕΟΧ με ΟΟΔ που προέρχονταν από χώρες εκτός ΕΟΧ. Τέταρτον, στην υποσημείωση 25 του υπομνήματος ανταπαντήσεως ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, η Επιτροπή παραθέτει διαφορετικό απόσπασμα του μνημονευόμενου στην υποσημείωση 74 του υπομνήματος ανταπαντήσεως εγγράφου ID 1412/4. Το προαναφερόμενο έγγραφο μνημονεύθηκε στο υπόμνημα ανταπαντήσεως για την τεκμηρίωση συμπεράσματος το οποίο δεν περιλαμβάνεται ούτε στην ανακοίνωση αιτιάσεων ούτε στην επίδικη απόφαση. Ως εκ τούτου, το νέο συμπέρασμα προς στήριξη της νομιμότητας της επίδικης απόφασης είναι απαράδεκτο στο στάδιο της προσφυγής ακυρώσεως και το έγγραφο έπρεπε, ως εκ τούτου, να θεωρηθεί επίσης απαράδεκτο. Πέμπτον, τα αποδεικτικά στοιχεία που μνημονεύονται στην υποσημείωση 76 του υπομνήματος αντικρούσεως δεν ασκούν καμία απολύτως επιρροή. Αφορούν πωλήσεις σε διαφορετικό τμήμα της αγοράς και άλλους πελάτες, όχι την Dell και την HP, οι οποίοι εκφεύγουν του πλαισίου της επίμαχης συμπεριφοράς.
Όσον αφορά τα αποδεικτικά στοιχεία που μνημονεύονται το πρώτον στην υποσημείωση 26 του υπομνήματος ανταπαντήσεως, η Επιτροπή ξεχωρίζει ένα έγγραφο της δικογραφίας από το οποίο, κατά την άποψή της, φαίνεται ότι ορισμένοι προμηθευτές ΟΟΔ της HP ήταν εγκατεστημένοι εντός του ΕΟΧ, γεγονός το οποίο αποδεικνύει την ύπαρξη εμπορικής δραστηριότητας εντός του ΕΟΧ. Το συγκεκριμένο έγγραφο δεν είναι παραδεκτό, μεταξύ άλλων, διότι ούτε μνημονεύθηκε ούτε εξετάσθηκε στην ανακοίνωση αιτιάσεων ή στην επίδικη απόφαση για τους σκοπούς της απόδειξης επίδρασης στο εμπόριο εντός του ΕΟΧ.
Η Επιτροπή θεωρεί ότι το τρίτο σκέλος του τετάρτου λόγου αναιρέσεως είναι αβάσιμο.
β)

Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Με το τρίτο σκέλος του τετάρτου λόγου αναιρέσεως, οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν ότι τα «αποδεικτικά στοιχεία» που επικαλέστηκε η Επιτροπή πρωτοδίκως είναι απαράδεκτα, άνευ σημασίας και ανεπαρκή. Το τρίτο αυτό σκέλος αφορά τα προβληθέντα από την Επιτροπή επιχειρήματα και είναι κρίσιμο μόνο στην περίπτωση που το Δικαστήριο αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση.
Αρκεί να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία, ισχυρισμός ο οποίος προβάλλεται το πρώτον κατά την αναιρετική διαδικασία πρέπει να απορρίπτεται ως απαράδεκτος. Στο πλαίσιο της αναιρετικής διαδικασίας, η αρμοδιότητα του Δικαστηρίου περιορίζεται στην εξέταση της εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου εκτιμήσεως των ισχυρισμών που συζητήθηκαν ενώπιόν του. Εάν επιτρεπόταν σε διάδικο να προβάλει για πρώτη φορά ενώπιον του Δικαστηρίου ισχυρισμό τον οποίον δεν προέβαλε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, τότε θα του παρεχόταν η δυνατότητα να υποβάλει στην κρίση του Δικαστηρίου, του οποίου η αρμοδιότητα κατ’ αναίρεση είναι περιορισμένη, διαφορά με ευρύτερο περιεχόμενο από αυτήν την οποίαν εκδίκασε το Γενικό Δικαστήριο (απόφαση της 10ης Ιουλίου 2014, Telefónica και Telefónica de España κατά Επιτροπής,
C‑295/12 P
,
EU:C:2014:2062
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Το τρίτο σκέλος του τετάρτου λόγου αναιρέσεως πρέπει επομένως να απορριφθεί ως απαράδεκτο. Ως εκ τούτου, ο τέταρτος λόγος αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί στο σύνολό του ως εν μέρει απαράδεκτος, εν μέρει αλυσιτελής και εν μέρει αβάσιμος.
VI.

Επί της αναιρέσεως της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης
Από τις σκέψεις 76 έως 100 της παρούσας απόφασης προκύπτει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε νομικό σφάλμα κρίνοντας ότι η Επιτροπή δεν είχε προσβάλει τα δικαιώματα άμυνας των αναιρεσειουσών και ότι είχε εκπληρώσει την υποχρέωση που υπέχει όσον αφορά την αιτιολόγηση της επίδικης απόφασης, καθόσον θεώρησε ότι οι αναιρεσείουσες είχαν επίσης μετάσχει και σε πλείονες διακριτές παραβάσεις, πέραν της συμμετοχής τους σε ενιαία και διαρκή παράβαση.
Υπό τις συνθήκες αυτές, η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση πρέπει να αναιρεθεί.
VII.

Επί της προσφυγής ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου
Κατά το άρθρο 61, πρώτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αν η αναίρεση κριθεί βάσιμη, το Δικαστήριο αναιρεί την απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου. Στην περίπτωση αυτή, μπορεί είτε το ίδιο να αποφανθεί οριστικά επί της διαφοράς, εφόσον είναι ώριμη προς εκδίκαση, είτε να την αναπέμψει στο Γενικό Δικαστήριο για να την κρίνει.
Εν προκειμένω, το Δικαστήριο πρέπει να αποφανθεί οριστικά επί της διαφοράς, η οποία είναι ώριμη προς εκδίκαση.
Όπως προκύπτει από τη σκέψη 34 της παρούσας απόφασης, οι αναιρεσείουσες προέβαλαν ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου εννέα λόγους ακυρώσεως.
Με τον πρώτο λόγο ακυρώσεως που προβλήθηκε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή, αναφέροντας το πρώτον στην επίδικη απόφαση ότι οι αναιρεσείουσες είχαν μετάσχει σε πλείονες διακριτές παραβάσεις οι οποίες συνθέτουν την ενιαία και διαρκή παράβαση που τους καταλογίστηκε, χωρίς να έχει προβάλει τον εν λόγω ισχυρισμό κατά τη διοικητική διαδικασία, προσέβαλε τα δικαιώματα άμυνάς τους. Η επίδικη απόφαση πάσχει επίσης έλλειψη αιτιολογίας, για τον λόγο ότι η Επιτροπή δεν ανέφερε σε αυτήν τους λόγους για τους οποίους έκρινε ότι οι αναιρεσείουσες είχαν μετάσχει στις προσαπτόμενες διακριτές παραβάσεις.
Όσον αφορά την αιτίαση περί παράβασης της υποχρέωσης αιτιολογήσεως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, για τους λόγους που εκτίθενται στις σκέψεις 91 έως 99 της παρούσας απόφασης, η Επιτροπή δεν αιτιολόγησε την απόφασή της όσον αφορά τη συμμετοχή των αναιρεσειουσών στις προαναφερόμενες διακριτές παραβάσεις.
Επομένως, ο πρώτος λόγος ακυρώσεως που προέβαλαν οι αναιρεσείουσες προς στήριξη της προσφυγής τους πρέπει να γίνει δεκτός καθόσον προσάπτεται στην Επιτροπή μη επαρκής αιτιολόγηση της επίδικης απόφασης ως προς τη συμμετοχή των αναιρεσειουσών στις ως άνω διακριτές παραβάσεις.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, υπό το πρίσμα των όσων διευκρινίστηκαν στις σκέψεις 68 έως 71 της παρούσας απόφασης και χωρίς να είναι αναγκαία η εξέταση των λοιπών επιχειρημάτων που προβλήθηκαν στο πλαίσιο του πρώτου λόγου ακυρώσεως, το άρθρο 1, στοιχείο εʹ, της επίδικης απόφασης πρέπει να ακυρωθεί, καθόσον διαπιστώνει ότι οι αναιρεσείουσες παρέβησαν το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ μετέχοντας σε πλείονες διακριτές παραβάσεις.
Με τον δεύτερο λόγο ακυρώσεως που προβλήθηκε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, οι αναιρεσείουσες ισχυρίζονται ότι η Επιτροπή δεν είναι αρμόδια για την εφαρμογή του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ. Υποστηρίζουν, κατ’ ουσίαν, ότι η Επιτροπή δεν αποδεικνύει με την επίδικη απόφαση ότι το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών επηρεάστηκε από την προσαπτόμενη επίδικη συμπεριφορά και, κατά συνέπεια, δεν δύναται να τους επιβάλει πρόστιμο δυνάμει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ. Το Δικαστήριο δέχεται την αιτιολογία που παρατίθεται στις σκέψεις 165 έως 177 και 181 έως 190 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Επομένως, για τους λόγους που εκτίθενται στις προαναφερόμενες σκέψεις, ο δεύτερος λόγος ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί.
Με τον τρίτο λόγο ακυρώσεως που προβλήθηκε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, οι αναιρεσείουσες αμφισβητούν τον ισχυρισμό ότι η παράβαση εκτεινόταν σε ολόκληρο τον ΕΟΧ, αντιθέτως προς όσα αναφέρονται στο άρθρο 1 της επίδικης απόφασης. Ισχυρίζονται ότι η πώληση ΟΟΔ από τους μετέχοντες στη σύμπραξη περιοριζόταν στην Dell και την HP, οι οποίες είναι εγκατεστημένες αντιστοίχως στις Κάτω Χώρες και στη Γερμανία. Υποστηρίζουν ότι ο τόπος όπου οι πελάτες αγοράζουν τα οικεία προϊόντα είναι καθοριστικής σημασίας για την εξακρίβωση της εκδήλωσης μιας παράβασης. Το Δικαστήριο συμφωνεί με την αιτιολογία που παρατίθεται στις σκέψεις 194 έως 199 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Επομένως, για τους λόγους που εκτίθενται στις προαναφερόμενες σκέψεις, ο τρίτος λόγος ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί.
Με τον τέταρτο λόγο ακυρώσεως που προβλήθηκε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, οι αναιρεσείουσες αμφισβητούν τα συμπεράσματα της Επιτροπής όσον αφορά την ύπαρξη ενιαίας και διαρκούς παράβασης του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ. Στο πλαίσιο του πρώτου σκέλους, υποστηρίζουν ότι η απόδειξη σχέσης συμπληρωματικότητας μεταξύ των διαφόρων αντίθετων προς τους κανόνες του ανταγωνισμού μεμονωμένων συμπεριφορών αποτελεί το ουσιώδες κριτήριο για την απόδειξη της ύπαρξης ενιαίας και διαρκούς παράβασης και προσθέτουν ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε επαρκώς κατά νόμον ότι υφίσταται τέτοια σχέση. Στο πλαίσιο του δευτέρου σκέλους, οι αναιρεσείουσες αμφισβητούν το συμπέρασμα της Επιτροπής ότι η συμπεριφορά τους όσον αφορά την Dell και την HP είχε ως αποτέλεσμα την τέλεση ενιαίας παράβαση. Πρώτον, υποστηρίζουν ότι συμπεριφορές που αφορούσαν την Dell και την HP επιδίωκαν έναν και τον αυτόν αντίθετο προς τους κανόνες του ανταγωνισμού σκοπό, δεδομένου ότι επρόκειτο για δύο διαφορετικούς πελάτες. Δεύτερον, επισημαίνουν ότι η συμπεριφορά που αφορούσε την Dell δεν ήταν συμπληρωματική εκείνης που αφορούσε την HP, διότι δεν υπήρξε αλληλεπίδραση μεταξύ των δύο. Τρίτον, θεωρούν ότι οι ομοιότητες που απαριθμούνται στην επίδικη απόφαση όσον αφορά τα προϊόντα, τον τρόπο λειτουργίας, το περιεχόμενο και το γεωγραφικό πεδίο εφαρμογής δεν αρκούν για να αποδειχθεί η ύπαρξη σχέσης συμπληρωματικότητας. Τέταρτον, ισχυρίζονται ότι οι σχετιζόμενες με την Dell και την HP συμπεριφορές διέφεραν ουσιωδώς όσον αφορά τη διάρκεια, τους μετέχοντες, τους πελάτες, τα εμπλεκόμενα φυσικά πρόσωπα και τις γεωγραφικές ζώνες, αντιθέτως προς όσα διαλαμβάνονται στην επίδικη απόφαση. Πέμπτον, ισχυρίζονται ότι τα αποδεικτικά στοιχεία των οποίων γίνεται επίκληση στην επίδικη απόφαση είναι ανεπαρκή και άνευ σημασίας για την απόδειξη τυχόν συμπληρωματικότητας της επίμαχης συμπεριφοράς.
Όσον αφορά το πρώτο σκέλος του τετάρτου λόγου ακυρώσεως, το Δικαστήριο συμφωνεί με την αιτιολογία που παρατίθεται στις σκέψεις 204 έως 216 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ερμηνευόμενη υπό το πρίσμα των σκέψεων 107 έως 110 και 116 έως 120 της παρούσας απόφασης. Επομένως, για τους λόγους που εκτίθενται στις προαναφερόμενες σκέψεις, το πρώτο σκέλος του τετάρτου λόγου ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί. Όσον αφορά το δεύτερο σκέλος του τετάρτου λόγου ακυρώσεως, το Δικαστήριο συμφωνεί με την αιτιολογία που παρατίθεται στις σκέψεις 220 έως 240 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Επομένως, για τους λόγους που εκτίθενται στις προαναφερόμενες σκέψεις, το δεύτερο σκέλος του τετάρτου λόγου ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί. Ως εκ τούτου, ο τέταρτος λόγος ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί στο σύνολό του.
Με τον πέμπτο λόγο ακυρώσεως που προβλήθηκε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε επαρκώς κατά νόμον ότι οι ίδιες γνώριζαν ή όφειλαν να γνωρίζουν το σύνολο της διαπιστωθείσας στην επίδικη απόφαση ενιαίας και διαρκούς παράβασης καθώς και την εμπλοκή όλων των άλλων μετεχόντων. Συνεπώς, κατά τις αναιρεσείουσες, η Επιτροπή δεν μπορεί να τους καταλογίσει συμμετοχή σε μια τέτοια παράβαση και η επίδικη απόφαση πρέπει να ακυρωθεί στο σύνολό της κατά το μέρος που τις αφορά. Το Δικαστήριο συμφωνεί με την αιτιολογία που παρατίθεται στις σκέψεις 246 έως 277, 280 έως 345 και 349 έως 358 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Επομένως, για τους λόγους που εκτίθενται στις προαναφερόμενες σκέψεις, ο πέμπτος λόγος ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί.
Με τον έκτο λόγο ακυρώσεως που προβλήθηκε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε επαρκώς κατά νόμον ούτε ότι οι ίδιες γνώριζαν όλα τα συστατικά στοιχεία της προσαπτόμενης σύμπραξης ούτε ότι γνώριζαν τη συμπεριφορά των λοιπών μετεχόντων στη σύμπραξη από τις 23 Ιουνίου 2004. Επισημαίνουν συναφώς ότι μπορούσαν να γνωρίζουν τον αποκλειστικό σκοπό της σύμπραξης το πρώτον από τις 20 Ιουνίου 2006, ημερομηνία από την οποία τους καταλογίστηκε η ευθύνη για τις επαφές με την HP, και ότι η επίδικη απόφαση πρέπει συνεπώς να ακυρωθεί στο σύνολό της. Το Δικαστήριο συμφωνεί με την αιτιολογία που παρατίθεται στις σκέψεις 362 έως 373 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Επομένως, για τους λόγους που εκτίθενται στις προαναφερόμενες σκέψεις, ο έκτος λόγος ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί.
Με τον έβδομο λόγο ακυρώσεως που προέβαλαν ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν, κατ’ αρχάς, ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε επαρκώς κατά νόμον ότι οι διμερείς επαφές στις οποίες φέρονται να ενεπλάκησαν στο πλαίσιο της διαπιστωθείσας ενιαίας και διαρκούς παράβασης συνιστούσαν παράνομες συμφωνίες κατά την έννοια του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Στη συνέχεια, υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε επαρκώς κατά νόμον την ύπαρξη οποιασδήποτε συμπτώσεως βουλήσεων αντίθετων προς τους κανόνες του ανταγωνισμού όσον αφορά καθεμία από τις οκτώ προσαπτόμενες διμερείς επαφές. Αμφισβητούν, εξάλλου, το γεγονός ότι η Επιτροπή στηρίχθηκε σε δηλώσεις των επιχειρήσεων που υπέβαλαν αίτηση επιεικούς μεταχειρίσεως, θέτοντας εν αμφιβόλω την αποδεικτική αξία των προαναφερόμενων δηλώσεων και των στοιχείων που αποκτήθηκαν κατά το χρονικό διάστημα των επίμαχων πραγματικών περιστατικών, ιδίως δε την αποδεικτική αξία των αρχείων τηλεφωνικών συνδιαλέξεων. Τέλος, θεωρούν ότι οι προσαπτόμενες διμερείς επαφές περιλαμβάνουν απλές ανταλλαγές πληροφοριών και ότι το πρόστιμο που επιβλήθηκε πρέπει, ως εκ τούτου, να μειωθεί. Ο κατά τα ως άνω επαναχαρακτηρισμός της συμπεριφοράς τους θα μπορούσε, κατά την άποψή τους, να έχει ως επακόλουθο την άσκηση αγωγής αποζημιώσεως. Το Δικαστήριο συμφωνεί με την αιτιολογία που παρατίθεται στις σκέψεις 377 έως 463 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Επομένως, για τους λόγους που εκτίθενται στις προαναφερόμενες σκέψεις, ο έβδομος λόγος ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί.
Με τον όγδοο λόγο ακυρώσεως που προβλήθηκε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν ότι η διάρκεια της έρευνας ήταν υπερβολική λαμβανομένου υπόψη του όγκου του φακέλου, του αριθμού των εμπλεκομένων μερών, της εμπλοκής δύο πελατών, της σχετικά σύντομης διάρκειας της προβαλλόμενης από την Επιτροπή ενιαίας παραβάσεως και της απουσίας οποιασδήποτε εξαιρετικής περίστασης η οποία θα μπορούσε να δικαιολογήσει μακρόχρονη έρευνα. Θεωρούν ότι η διαπίστωση περί υπερβολικής διάρκειας της έρευνας πρέπει να έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση του επιβληθέντος προστίμου κατά τουλάχιστον 5 %. Το Δικαστήριο συμφωνεί με την αιτιολογία που παρατίθεται στις σκέψεις 467 έως 472 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Επομένως, για τους λόγους που εκτίθενται στις σκέψεις αυτές, ο όγδοος λόγος ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί.
Με τον ένατο λόγο ακυρώσεως που προβλήθηκε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή καθόρισε εσφαλμένως το ύψος του προστίμου που τους επιβλήθηκε. Ο ένατος λόγος ακυρώσεως διαιρείται σε τρία σκέλη, με τα οποία προβάλλεται ότι η Επιτροπή, πρώτον, δεν έλαβε υπόψη το γεγονός ότι οι αναιρεσείουσες παράγουν ένα μόνον προϊόν, δεύτερον, δεν έλαβε υπόψη άλλες περιστάσεις οι οποίες αμβλύνουν τη σοβαρότητα της ατομικής συμπεριφοράς της TSST KR και, τρίτον, δεν εκτίμησε ορθώς τις ειδικές περιστάσεις τέλεσης της επίμαχης παράβασης κατά τον καθορισμό του συντελεστή γενικής σοβαρότητας. Το Δικαστήριο συμφωνεί με την αιτιολογία που παρατίθεται στις σκέψεις 477 έως 485, 489 έως 497 και 501 έως 507 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Επομένως, για τους λόγους που εκτίθενται στις προαναφερόμενες σκέψεις, ο ένατος λόγος ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί.
Όσον αφορά το ύψος του προστίμου του άρθρου 2, στοιχείο εʹ, της επίδικης απόφασης, το Δικαστήριο κρίνει ότι ούτε κάποιο εκ των στοιχείων που επικαλέστηκαν οι αναιρεσείουσες στο πλαίσιο της υπό κρίση υποθέσεως ούτε και κάποιος λόγος δημοσίας τάξεως δικαιολογούν την άσκηση, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 261 ΣΛΕΕ και του άρθρου 31 του κανονισμού 1/2003, της πλήρους δικαιοδοσίας του προκειμένου να μειώσει το πρόστιμο που έχει επιβληθεί.
Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει να ακυρωθεί το άρθρο 1, στοιχείο εʹ, της επίδικης απόφασης, κατά το μέρος που διαπιστώνει ότι οι αναιρεσείουσες παρέβησαν το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ, συμμετέχοντας σε πλείονες διακριτές παραβάσεις, και να απορριφθεί η προσφυγή κατά τα λοιπά.
Επί των δικαστικών εξόδων
Δυνάμει του άρθρου 184, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, όταν το Δικαστήριο δέχεται την αίτηση αναιρέσεως και κρίνει το ίδιο οριστικά τη διαφορά, αποφαίνεται και επί των εξόδων.
Κατά το άρθρο 138, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, που εφαρμόζεται στην αναιρετική διαδικασία δυνάμει του άρθρου 184, παράγραφος 1, αυτού, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα έξοδα, εφόσον υπάρχει σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου. Το άρθρο 138, παράγραφος 3, του Κανονισμού Διαδικασίας διευκρινίζει ότι, σε περίπτωση μερικής ήττας των διαδίκων, κάθε διάδικος φέρει τα δικαστικά έξοδά του. Ωστόσο, αν τούτο δικαιολογείται από τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υποθέσεως, το Δικαστήριο μπορεί να αποφασίσει ότι ένας διάδικος, πέραν των δικαστικών εξόδων του, φέρει και μέρος των εξόδων του αντιδίκου.
Εν προκειμένω, οι αναιρεσείουσες ζήτησαν να καταδικαστεί η Επιτροπή στο σύνολο των δικαστικών εξόδων της πρωτόδικης και της αναιρετικής διαδικασίας και η Επιτροπή ηττήθηκε στο πλαίσιο της υπό κρίση αιτήσεως αναιρέσεως και εν μέρει πρωτοδίκως. Οι αναιρεσείουσες ηττήθηκαν εν μέρει πρωτοδίκως. Τούτου λεχθέντος, το Δικαστήριο κρίνει, λαμβανομένων υπόψη των περιστάσεων της υπό κρίση υποθέσεως, ότι η Επιτροπή πρέπει να φέρει, πέραν των δικαστικών εξόδων της στο πλαίσιο της πρωτόδικης και της αναιρετικής διαδικασίας, το σύνολο των εξόδων στα οποία υποβλήθηκαν οι αναιρεσείουσες στο πλαίσιο της υπό κρίση αιτήσεως αναιρέσεως, καθώς και το ήμισυ των εξόδων στα οποία υποβλήθηκαν πρωτοδίκως. Οι αναιρεσείουσες φέρουν το ήμισυ των δικαστικών εξόδων στα οποία υποβλήθηκαν στο πλαίσιο της πρωτόδικης διαδικασίας.

Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τέταρτο τμήμα) αποφασίζει:

1)
Αναιρεί την απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 12ης Ιουλίου 2019, Toshiba Samsung Storage Technology και Toshiba Samsung Storage Technology Korea κατά Επιτροπής (
T‑8/16
,
EU:T:2019:522
).

2)
Ακυρώνει το άρθρο 1, στοιχείο εʹ, της απόφασης C(2015) 7135 τελικό της Επιτροπής, της 21ης Οκτωβρίου 2015, σχετικά με διαδικασία βάσει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ (υπόθεση AT.39639 – οδηγοί οπτικών δίσκων), κατά το μέρος που διαπιστώνει ότι η Toshiba Samsung Storage Technology Corp. και η Toshiba Samsung Storage Technology Korea Corp. παρέβησαν το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και το άρθρο 53 της Συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο της 2ας Μαΐου 1992, συμμετέχοντας, από τις 23 Ιουνίου 2004 έως τις 17 Νοεμβρίου 2008, σε πλείονες διακριτές παραβάσεις.

3)
Απορρίπτει κατά τα λοιπά την προσφυγή.

4)
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή φέρει, πέραν των δικαστικών εξόδων της στο πλαίσιο της πρωτόδικης και της αναιρετικής διαδικασίας, το σύνολο των εξόδων στα οποία υποβλήθηκαν η Toshiba Samsung Storage Technology Corp. και η Toshiba Samsung Storage Technology Korea Corp. στο πλαίσιο της υπό κρίση αιτήσεως αναιρέσεως, καθώς και το ήμισυ των εξόδων στα οποία υποβλήθηκαν πρωτοδίκως.

5)
Η Toshiba Samsung Storage Technology Corp. και η Toshiba Samsung Storage Technology Korea Corp. φέρουν το ήμισυ των δικαστικών εξόδων στα οποία υποβλήθηκαν στο πλαίσιο της πρωτόδικης διαδικασίας.

(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η αγγλική.