CELEX: 62019CJ0249
Προδικαστική παραπομπή
Κανονισμός (ΕΕ) 1259/2010
Ενισχυμένη συνεργασία στον τομέα του δικαίου που είναι εφαρμοστέο στο διαζύγιο και στον δικαστικό χωρισμό
Ενιαίοι κανόνες
Άρθρο 10
Εφαρμογή του δικαίου του δικάζοντος δικαστηρίου

Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 10 του κανονισμού (ΕΕ) 1259/2010 του Συμβουλίου, της 20ής Δεκεμβρίου 2010, για τη θέσπιση ενισχυμένης συνεργασίας στον τομέα του δικαίου που είναι εφαρμοστέο στο διαζύγιο και τον δικαστικό χωρισμό (
ΕΕ 2010, L 343, σ. 10
).
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της JE και του KF σχετικά με τον καθορισμό του δικαίου που είναι εφαρμοστέο στο διαζύγιό τους.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Ο κανονισμός (ΕΚ) 2201/2003
Κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού (ΕΚ) 2201/2003 του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2003, για τη διεθνή δικαιοδοσία και την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων σε γαμικές διαφορές και διαφορές γονικής μέριμνας ο οποίος καταργεί τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1347/2000 (
ΕΕ 2003, L 338, σ. 1
):
«Δικαιοδοσία για θέματα διαζυγίου, δικαστικού χωρισμού και ακύρωσης γάμου έχουν τα δικαστήρια του κράτους μέλους:
[…]
β)
της ιθαγένειας των δύο συζύγων ή, στην περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου και της Ιρλανδίας, του “domicile” των δύο συζύγων.»
Ο κανονισμός 1259/2010
Οι αιτιολογικές σκέψεις 9, 21, 24, 26 και 29 του κανονισμού 1259/2010 έχουν ως εξής:
«(9)
Ο παρών κανονισμός αναμένεται να οδηγήσει στη δημιουργία σαφούς και πλήρους νομικού πλαισίου για το δίκαιο που είναι εφαρμοστέο στο διαζύγιο και τον δικαστικό χωρισμό στα συμμετέχοντα κράτη μέλη, να διασφαλίσει στους πολίτες ενδεδειγμένες λύσεις από άποψη ασφάλειας δικαίου, προβλεψιμότητας, ευελιξίας, καθώς επίσης να αποτρέπει τις περιπτώσεις κατά τις οποίες ο ένας εκ των συζύγων υποβάλλει αίτηση διαζυγίου πριν από τον άλλον προκειμένου να εξασφαλίσει ότι η διαδικασία θα υπαχθεί σε συγκεκριμένο δίκαιο το οποίο θεωρεί ότι εξυπηρετεί καλύτερα τα δικά του συμφέροντα.
[…]
(21)
Ελλείψει επιλογής εφαρμοστέου δικαίου, και προκειμένου να κατοχυρώνονται η ασφάλεια δικαίου και η προβλεψιμότητα και να αποτρέπονται οι περιπτώσεις κατά τις οποίες ο ένας εκ των συζύγων υποβάλλει αίτηση διαζυγίου πριν από τον άλλον ώστε να εξασφαλίσει ότι η διαδικασία θα υπαχθεί σε συγκεκριμένο δίκαιο το οποίο θεωρεί ότι εξυπηρετεί καλύτερα τα δικά του συμφέροντα, ο παρών κανονισμός θα πρέπει να θεσπίζει εναρμονισμένους κανόνες σύγκρουσης δικαίων σε συνάρτηση με μια κλίμακα διαδοχικών κριτηρίων σύνδεσης, τα οποία στηρίζονται στην ύπαρξη στενού δεσμού μεταξύ των συζύγων και του οικείου δικαίου. Τα εν λόγω συνδετικά κριτήρια θα πρέπει να επιλέγονται κατά τρόπον ώστε να εξασφαλίζεται ότι η διαδικασία του διαζυγίου ή του δικαστικού χωρισμού διέπεται από ένα δίκαιο με το οποίο οι σύζυγοι εμφανίζουν στενούς δεσμούς.
[…]
(24)
Σε ορισμένες περιπτώσεις, στις οποίες το εφαρμοστέο δίκαιο δεν προβλέπει τον θεσμό του διαζυγίου ή δεν παρέχει στον έναν εκ των συζύγων λόγω του φύλου του ισότιμη πρόσβαση σε διαζύγιο ή σε δικαστικό χωρισμό, θα πρέπει εντούτοις να εφαρμόζεται το δίκαιο του επιληφθέντος δικαστηρίου. Αυτό, ωστόσο, δεν θα πρέπει να θίγει τη ρήτρα δημόσιας τάξης.
[…]
(26)
Όταν ο κανονισμός αναφέρεται στο γεγονός ότι η νομοθεσία του συμμετέχοντος κράτους μέλους, δικαστήριο του οποίου έχει επιληφθεί της υποθέσεως δεν προβλέπει διαζύγιο, αυτό θα πρέπει να ερμηνεύεται κατά την έννοια ότι το δίκαιο αυτού του κράτους μέλους δεν έχει τον θεσμό του διαζυγίου. Στην περίπτωση αυτή, το δικαστήριο δεν θα πρέπει να είναι υποχρεωμένο να εκδίδει διαζύγιο δυνάμει του παρόντος κανονισμού.
[…]
[…]
(29)
[…] οι στόχοι του παρόντος κανονισμού [είναι] η ενίσχυση της ασφάλειας δικαίου, της προβλεψιμότητας και της ευελιξίας κατά τις διεθνείς διαδικασίες για γαμικές διαφορές και, κατ’ επέκταση, η διευκόλυνση της ελεύθερης κυκλοφορίας των προσώπων στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης […]».
Το άρθρο 5 του εν λόγω κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Επιλογή του εφαρμοστέου δικαίου από τα μέρη», ορίζει τα εξής:
«1.   Οι σύζυγοι μπορούν να επιλέξουν με κοινή συμφωνία το δίκαιο που θα είναι εφαρμοστέο σε περίπτωση διαζυγίου ή δικαστικού χωρισμού, υπό την προϋπόθεση ότι αυτό [είναι] ένα από τα ακόλουθα δίκαια:
α)
το δίκαιο του κράτους της συνήθους διαμονής των συζύγων κατά τον χρόνο σύναψης της συμφωνίας, ή
β)
το δίκαιο του κράτους της τελευταίας συνήθους διαμονής των συζύγων, υπό την προϋπόθεση ότι ο ένας εξ αυτών εξακολουθεί να διαμένει εκεί κατά τον χρόνο σύναψης της συμφωνίας, ή
γ)
το δίκαιο του κράτους της ιθαγένειας ενός εκ των συζύγων κατά τον χρόνο σύναψης της συμφωνίας, ή
δ)
το δίκαιο του δικάζοντος δικαστηρίου.
2.   Με την επιφύλαξη της παραγράφου 3, οι συμφωνίες σχετικά με το εφαρμοστέο δίκαιο συνάπτονται και τροποποιούνται ανά πάσα στιγμή, αλλά το αργότερο κατά τη στιγμή κατά την οποία επιλαμβάνεται της υποθέσεως το δικαστήριο.
3.   Εφόσον προβλέπεται από το δίκαιο του δικάζοντος δικαστηρίου, οι σύζυγοι μπορούν επίσης να ορίζουν το εφαρμοστέο δίκαιο ενώπιον του δικαστηρίου κατά τη διάρκεια της διαδικασίας. Σε αυτή την περίπτωση, ο προσδιορισμός καταχωρίζεται στα πρακτικά του δικάζοντος δικαστηρίου σύμφωνα με το δίκαιο αυτού του ιδίου.»
Το άρθρο 8 του εν λόγω κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Εφαρμοστέο δίκαιο ελλείψει επιλογής των μερών», προβλέπει τα εξής:
«Ελλείψει επιλογής σύμφωνα με το άρθρο 5, το διαζύγιο και ο δικαστικός χωρισμός υπόκεινται στο δίκαιο του κράτους:
α)
της συνήθους διαμονής των συζύγων κατά τον χρόνο υποβολής αγωγής στο δικαστήριο ή, ελλείψει αυτής
β)
της τελευταίας συνήθους διαμονής των συζύγων, υπό την προϋπόθεση ότι η διαμονή αυτή δεν έπαυσε να υφίσταται ένα έτος και πλέον πριν από την υποβολή αγωγής στο δικαστήριο και εφόσον ο ένας εκ των συζύγων εξακολουθεί να διαμένει στο συγκεκριμένο κράτος κατά τον χρόνο υποβολής αγωγής στο δικαστήριο ή, ελλείψει αυτής
γ)
της ιθαγένειας των δύο συζύγων κατά τον χρόνο υποβολής αγωγής στο δικαστήριο ή, ελλείψει αυτής
δ)
του επιληφθέντος δικαστηρίου.»
Το άρθρο 10 του ίδιου κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Εφαρμογή του δικαίου του δικάζοντος δικαστηρίου», έχει ως εξής:
«Σε περίπτωση κατά την οποία το εφαρμοστέο δυνάμει των άρθρων 5 ή 8 δίκαιο δεν προβλέπει τον θεσμό του διαζυγίου ή δεν παρέχει στον έναν εκ των συζύγων, λόγω του φύλου του, ισότιμη πρόσβαση σε διαζύγιο ή σε δικαστικό χωρισμό, εφαρμόζεται το δίκαιο του δικάζοντος δικαστηρίου.»
Το άρθρο 12 του κανονισμού 1259/2010, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δημόσια τάξη», έχει ως εξής:
«Η εφαρμογή μιας διάταξης του δικαίου που καθορίζεται βάσει του παρόντος κανονισμ[ού] δεν μπορεί να αποκλεισθεί παρά μόνον εάν αυτή η εφαρμογή είναι προδήλως ασυμβίβαστη με τη δημόσια τάξη του κράτους του δικάζοντος δικαστηρίου.»
Κατά το άρθρο 13 του ως άνω κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Διαφορές μεταξύ εθνικών νομοθεσιών»:
«Καμία διάταξη του παρόντος κανονισμού δεν υποχρεώνει τα δικαστήρια συμμετέχοντος κράτους μέλους, το δίκαιο του οποίου δεν προβλέπει τον θεσμό του διαζυγίου ή δεν αναγνωρίζει τον εν λόγω γάμο ως έγκυρο για τον σκοπό της έκδοσης διαζυγίου, να εκδώσουν διαζύγιο κατ’ εφαρμογή του παρόντος κανονισμού.»
Το ρουμανικό δίκαιο
Κατά το άρθρο 2600, παράγραφοι 2 και 3, του Codul civil (αστικού κώδικα):
«2.   Όταν το καθοριζόμενο κατά τον τρόπο αυτόν αλλοδαπό δίκαιο δεν προβλέπει τον θεσμό του διαζυγίου ή τον προβλέπει υπό εξαιρετικά περιοριστικές προϋποθέσεις, εφαρμόζεται το ρουμανικό δίκαιο, αν ένας εκ των συζύγων έχει, κατά την ημερομηνία της αγωγής διαζυγίου, τη ρουμανική ιθαγένεια ή τη συνήθη διαμονή του στη Ρουμανία.
3.   Οι διατάξεις της παραγράφου 2 εφαρμόζονται επίσης όταν το διαζύγιο διέπεται από το δίκαιο που επέλεξαν οι σύζυγοι.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
Η JE και ο KF, Ρουμάνοι υπήκοοι, συνήψαν γάμο στο Ιάσιο (Ρουμανία) στις 2 Σεπτεμβρίου 2001.
Στις 13 Οκτωβρίου 2016, η JE άσκησε ενώπιον του Judecătoria Iași (πρωτοδικείου Ιασίου, Ρουμανία) αγωγή διαζυγίου.
Με απόφαση της 31ης Μαΐου 2017, το ως άνω δικαστήριο έκρινε ότι δεν έχει αρμοδιότητα να εκδικάσει την εν λόγω αγωγή και ότι αρμόδιο προς τούτο είναι το Judecătoria Sectorului 5 București (πρωτοδικείο του τομέα 5 του Βουκουρεστίου, Ρουμανία).
Με απόφαση της 20ής Φεβρουαρίου 2018, το τελευταίο αυτό δικαστήριο δέχθηκε, βάσει της ιθαγένειας των δύο συζύγων περί της οποίας γίνεται λόγος στο άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 2201/2003, τη διεθνή δικαιοδοσία των ρουμανικών δικαστηρίων ως προς την αγωγή διαζυγίου που άσκησε η JE. Εξάλλου, το εν λόγω δικαστήριο προσδιόρισε, βάσει του άρθρου 8, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 1259/2010, το ιταλικό δίκαιο ως το εφαρμοστέο δίκαιο στη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί, για τον λόγο ότι, κατά την ημερομηνία ασκήσεως της εν λόγω αγωγής διαζυγίου, η συνήθης διαμονή των συζύγων ήταν στην Ιταλία.
Συναφώς, το εν λόγω δικαστήριο έκρινε ότι, κατά το ιταλικό δίκαιο, αγωγή διαζυγίου ασκούμενη υπό περιστάσεις όπως αυτές της αγωγής της κύριας δίκης θα μπορούσε να ασκηθεί μόνον εάν είχε προηγουμένως διαπιστωθεί ή αποφασισθεί, εκ μέρους δικαστηρίου, δικαστικός χωρισμός των συζύγων και εάν είχαν παρέλθει τουλάχιστον τρία έτη μεταξύ της ημερομηνίας του ως άνω χωρισμού και εκείνης κατά την οποία το δικαστήριο επελήφθη της αγωγής διαζυγίου.
Δεδομένου ότι δεν είχε αποδειχθεί η ύπαρξη δικαστικής αποφάσεως που να διαπιστώνει ή να απαγγέλλει έναν τέτοιο χωρισμό και ότι το ρουμανικό δίκαιο δεν προβλέπει διαδικασία δικαστικού χωρισμού, το εν λόγω δικαστήριο έκρινε ότι η διαδικασία αυτή έπρεπε να διεξαχθεί ενώπιον των ιταλικών δικαστηρίων και ότι, κατά συνέπεια, οποιαδήποτε σχετική αγωγή ασκηθείσα ενώπιον των ρουμανικών δικαστηρίων ήταν απαράδεκτη.
Η JE άσκησε έφεση κατά της ανωτέρω αποφάσεως ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, προβάλλοντας, μεταξύ άλλων, ότι το πρωτοβάθμιο δικαστήριο έπρεπε να εφαρμόσει το άρθρο 2600, παράγραφος 2, του αστικού κώδικα, το οποίο συνιστά μεταφορά στο ρουμανικό δίκαιο του άρθρου 10 του κανονισμού 1259/2010.
Συναφώς, η JE φρονεί ότι, καθόσον το ιταλικό δίκαιο είναι περιοριστικό όσον αφορά τις προϋποθέσεις που απαιτούνται για την έκδοση διαζυγίου, έπρεπε να εφαρμοστεί το ρουμανικό δίκαιο στην ασκηθείσα από αυτήν αγωγή διαζυγίου.
Κατά την JE, η λύση αυτή απορρέει επίσης από το γεγονός ότι η εφαρμογή του ιταλικού δικαίου είναι προδήλως ασυμβίβαστη με τη δημόσια τάξη του κράτους του δικάζοντος δικαστηρίου και ότι, κατά συνέπεια, η εφαρμογή αυτή πρέπει να αποκλεισθεί, σύμφωνα με το άρθρο 12 του ως άνω κανονισμού.
Υπό αυτές τις συνθήκες, το Tribunalul București (πολυμελές πρωτοδικείο Βουκουρεστίου, Ρουμανία) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Πρέπει η [περιλαμβανόμενη στο άρθρο 10 του κανονισμού 1259/2010] έκφραση “[σ]ε περίπτωση κατά την οποία το εφαρμοστέο δυνάμει των άρθρων 5 ή 8 δίκαιο δεν προβλέπει τον θεσμό του διαζυγίου” να ερμηνευθεί στενά και κατά γράμμα, ήτοι μόνο για την περίπτωση κατά την οποία το εφαρμοστέο αλλοδαπό δίκαιο δεν προβλέπει καμία μορφή διαζυγίου, ή [πρέπει να] ερμηνευθεί ευρέως, υπό την έννοια ότι καταλαμβάνει επίσης την περίπτωση κατά την οποία το εφαρμοστέο αλλοδαπό δίκαιο αναγνωρίζει ότι είναι δυνατή η έκδοση διαζυγίου, αλλά υπό εξαιρετικά περιοριστικές προϋποθέσεις, πράγμα το οποίο προϋποθέτει υποχρεωτική δίκη προγενέστερη του διαζυγίου και σχετική με τον δικαστικό χωρισμό, για τον οποίο το δίκαιο του δικάζοντος δικαστηρίου δεν περιέχει ισοδύναμες δικονομικές διατάξεις;»
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
Με το ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν το άρθρο 10 του κανονισμού 1259/2010 έχει την έννοια ότι η έκφραση «[σ]ε περίπτωση κατά την οποία το εφαρμοστέο δυνάμει των άρθρων 5 ή 8 δίκαιο δεν προβλέπει τον θεσμό του διαζυγίου» αφορά αποκλειστικά τις περιπτώσεις κατά τις οποίες το εφαρμοστέο αλλοδαπό δίκαιο δεν προβλέπει καμία μορφή διαζυγίου ή αν καταλαμβάνει επίσης τις περιπτώσεις στις οποίες το ως άνω δίκαιο αναγνωρίζει ότι είναι δυνατή μεν η έκδοση διαζυγίου, αλλά υπό προϋποθέσεις που θεωρούνται, εκ μέρους του επιληφθέντος δικαστηρίου, πιο περιοριστικές από αυτές που προβλέπει το δίκαιο του δικάζοντος δικαστηρίου.
Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι το εφαρμοστέο στη διαφορά της κύριας δίκης δίκαιο είναι, σύμφωνα με το άρθρο 8, στοιχείο αʹ, του ως άνω κανονισμού, το ιταλικό δίκαιο και ότι, δυνάμει του δικαίου αυτού, η έκδοση διαζυγίου μπορεί να ζητηθεί μόνον υπό την προϋπόθεση, μεταξύ άλλων, ότι έχει προηγουμένως διαπιστωθεί ή αποφασισθεί, εκ μέρους δικαστηρίου, δικαστικός χωρισμός, ενώ το δίκαιο του δικάζοντος δικαστηρίου, ήτοι το ρουμανικό δίκαιο, δεν προβλέπει την προϋπόθεση αυτή, ούτε περιέχει δικονομικές διατάξεις σχετικά με τον δικαστικό χωρισμό.
Προκαταρκτικώς, επισημαίνεται ότι το άρθρο 10 του κανονισμού 1259/2010 συνιστά εξαίρεση από τα άρθρα 5 και 8 του εν λόγω κανονισμού και πρέπει, ως διάταξη εισάγουσα παρέκκλιση, να ερμηνεύεται στενά.
Κατά το εν λόγω άρθρο 10, το δίκαιο του δικάζοντος δικαστηρίου εφαρμόζεται σε δύο περιπτώσεις, ήτοι, αφενός, σε αυτήν κατά την οποία το εφαρμοστέο δυνάμει των άρθρων 5 ή 8 του εν λόγω κανονισμού δίκαιο δεν προβλέπει τον θεσμό του διαζυγίου και, αφετέρου, σε αυτήν κατά την οποία το εν λόγω εφαρμοστέο δίκαιο δεν παρέχει σε έναν εκ των συζύγων, λόγω του φύλου του, ισότιμη πρόσβαση σε διαζύγιο ή σε δικαστικό χωρισμό.
Όσον αφορά την πρώτη περίπτωση περί της οποίας γίνεται λόγος στο εν λόγω άρθρο 10, του οποίου η ερμηνεία ζητείται από το αιτούν δικαστήριο, από το γράμμα της διατάξεως αυτής προκύπτει σαφώς ότι το δίκαιο του δικάζοντος δικαστηρίου εφαρμόζεται μόνον όταν το εφαρμοστέο δίκαιο «δεν προβλέπει τον θεσμό του διαζυγίου».
Από τη γραμματική ερμηνεία της διατάξεως αυτής ουδόλως προκύπτει ότι η εφαρμογή του δικαίου του δικάζοντος δικαστηρίου θα ήταν δυνατή επίσης όταν το εφαρμοστέο αλλοδαπό δίκαιο προβλέπει τον θεσμό του διαζυγίου, αλλά το εξαρτά από την τήρηση προϋποθέσεων που θεωρούνται πιο περιοριστικές από αυτές που προβλέπει το δίκαιο του δικάζοντος δικαστηρίου. Ομοίως, η αιτιολογική σκέψη 24 του κανονισμού 1259/2010, η οποία σχετίζεται με το ίδιο άρθρο 10, δεν περιέχει καμία σχετική ένδειξη.
Η ως άνω ερμηνεία του άρθρου 10 του κανονισμού 1259/2010 επιβεβαιώνεται από ερμηνεία βάσει του πλαισίου και του συστήματος στα οποία εντάσσεται η διάταξη αυτή.
Συναφώς, επισημαίνεται ότι η έκφραση «δεν προβλέπει τον θεσμό του διαζυγίου» χρησιμοποιείται και στο άρθρο 13 του εν λόγω κανονισμού, στο οποίο αντιστοιχεί η αιτιολογική σκέψη 26 του τελευταίου αυτού κανονισμού, κατά την οποία, όταν ο εν λόγω κανονισμός αναφέρεται στο γεγονός ότι η νομοθεσία του συμμετέχοντος κράτους μέλους, δικαστήριο του οποίου έχει επιληφθεί της υποθέσεως, δεν προβλέπει τον θεσμό του διαζυγίου, αυτό θα πρέπει να ερμηνεύεται κατά την έννοια ότι το δίκαιο του κράτους μέλους αυτού «δεν έχει τον θεσμό του διαζυγίου». Μολονότι η εν λόγω αιτιολογική σκέψη 26 κάνει μνεία του δικαίου του κράτους μέλους, δικαστήριο του οποίου έχει επιληφθεί της υποθέσεως, γεγονός παραμένει ότι, στο μέτρο που η εν λόγω αιτιολογική σκέψη αφορά τη σημασία της έκφρασης «δεν προβλέπει τον θεσμό του διαζυγίου», οι ενδείξεις που παρέχει συναφώς είναι κρίσιμες και όσον αφορά το άρθρο 10 του κανονισμού 1259/2010.
Επισημαίνεται επίσης ότι ο δικαστικός χωρισμός, περί του οποίου, εξάλλου, γίνεται ρητά λόγος στο εν λόγω άρθρο 10, εμπίπτει, όπως και το διαζύγιο, στο πεδίο εφαρμογής του κανονισμού αυτού και αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα του συστήματος και της εν γένει οικονομίας του τελευταίου αυτού κανονισμού.
Εξάλλου, από τελολογική άποψη, από τις αιτιολογικές σκέψεις 9, 21 και 29 του κανονισμού 1259/2010 προκύπτει ότι ο εν λόγω κανονισμός αποσκοπεί στη δημιουργία ενός σαφούς και πλήρους νομικού πλαισίου στον τομέα του δικαίου που είναι εφαρμοστέο στο διαζύγιο και τον δικαστικό χωρισμό στα συμμετέχοντα κράτη μέλη, στη διασφάλιση της ασφάλειας δικαίου, της προβλεψιμότητας και της ευελιξίας στις διεθνείς διαδικασίες για γαμικές διαφορές και, κατ’ επέκταση, στη διευκόλυνση της ελεύθερης κυκλοφορίας των προσώπων στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς και στην αποτροπή του ενδεχομένου να υποβάλει ένας εκ των συζύγων αίτηση διαζυγίου πριν από τον άλλον ώστε να εξασφαλίσει ότι η διαδικασία θα υπαχθεί σε συγκεκριμένο δίκαιο το οποίο θεωρεί ότι εξυπηρετεί καλύτερα τα δικά του συμφέροντα.
Συναφώς, τυχόν ερμηνεία της διατάξεως αυτής σύμφωνα με την οποία το δίκαιο του δικάζοντος δικαστηρίου εφαρμόζεται όταν το εφαρμοστέο αλλοδαπό δίκαιο εξαρτά την έκδοση διαζυγίου από την τήρηση προϋποθέσεων που θεωρούνται πιο περιοριστικές από αυτές που προβλέπει το δίκαιο του δικάζοντος δικαστηρίου, πέραν του ότι θα αντέβαινε στο γράμμα του άρθρου 10 του κανονισμού 1259/2010 και του ότι θα ήταν ασυμβίβαστη με το πλαίσιο και το σύστημα στα οποία εντάσσεται η εν λόγω διάταξη, δεν θα ήταν επίσης σύμφωνη με τους σκοπούς τους οποίους επιδιώκει ο ως άνω κανονισμός.
Πράγματι, όπως υποστηρίζει η Ρουμανική Κυβέρνηση, η ως άνω ερμηνεία θα απαιτούσε εξέταση κατά περίπτωση ως προς τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες μπορεί να εκδοθεί διαζύγιο σύμφωνα με το εφαρμοστέο δίκαιο, βάσει των διατάξεων του εν λόγω κανονισμού, καθώς και υποκειμενική εκτίμηση του κατά πόσον οι προϋποθέσεις αυτές μπορούν να θεωρηθούν πιο περιοριστικές από αυτές που προβλέπει το δίκαιο του δικάζοντος δικαστηρίου, πράγμα που θα αντέβαινε προς την επίτευξη των σκοπών της ασφάλειας δικαίου και της προβλεψιμότητας, τους οποίους επιδιώκει ο ίδιος κανονισμός, ή, τουλάχιστον, θα έθετε σε κίνδυνο, στην πράξη, την επίτευξη των ως άνω σκοπών.
Ομοίως, όπως επισήμανε η Πορτογαλική Κυβέρνηση, η εν λόγω ερμηνεία θα παρεμπόδιζε την αυτονομία της βουλήσεως των συζύγων, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 5 του κανονισμού 1259/2010, και, ελλείψει επιλογής εκ μέρους των συζύγων αυτών του δικαίου που είναι εφαρμοστέο στο διαζύγιό τους και στον δικαστικό χωρισμό τους, την εφαρμογή, σύμφωνα με την αιτιολογική σκέψη 21 και το άρθρο 8 του εν λόγω κανονισμού, του δικαίου με το οποίο οι σύζυγοι έχουν στενούς δεσμούς.
Τέλος, μια τέτοια ερμηνεία θα μπορούσε να παρακινήσει έναν σύζυγο που ζητεί την έκδοση διαζυγίου να ασκήσει την αγωγή του ενώπιον του έχοντος διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει των διατάξεων του κανονισμού 2201/2003 δικαστηρίου κράτους μέλους του οποίου το δίκαιο εξαρτά την έκδοση διαζυγίου από λιγότερο περιοριστικές προϋποθέσεις.
Όσον αφορά τη διαφορά της κύριας δίκης, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι το εφαρμοστέο δυνάμει του άρθρου 8, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 1259/2010 δίκαιο, ήτοι το ιταλικό δίκαιο, γνωρίζει τον θεσμό του διαζυγίου.
Κατά συνέπεια, το άρθρο 10 του εν λόγω κανονισμού δεν έχει εφαρμογή στη διαφορά αυτή, ενώ το γεγονός ότι το ως άνω δίκαιο εξαρτά την έκδοση διαζυγίου από την τήρηση προϋποθέσεων που θεωρούνται πιο περιοριστικές από αυτές που προβλέπει το δίκαιο του δικάζοντος δικαστηρίου, όπως ο προηγούμενος δικαστικός χωρισμός, δεν ασκεί συναφώς επιρροή.
Κατά πάγια νομολογία, στο Δικαστήριο εναπόκειται, στο πλαίσιο της διαδικασίας συνεργασίας με τα εθνικά δικαστήρια την οποία προβλέπει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, να δώσει στο αιτούν δικαστήριο χρήσιμη απάντηση που να του παρέχει τη δυνατότητα επιλύσεως της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί (αποφάσεις της 23ης Μαρτίου 2006, FCE Bank,
C-210/04
,
EU:C:2006:196
, σκέψη
, της 8ης Δεκεμβρίου 2011, Banco Bilbao Vizcaya Argentaria,
C-157/10
,
EU:C:2011:813
, σκέψη
, και της 25ης Ιουλίου 2018, Dyson,
C-632/16
,
EU:C:2018:599
, σκέψη
).
Εν προκειμένω, όπως υποστήριξαν η Γερμανική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, πρέπει να παρασχεθούν στο αιτούν δικαστήριο στοιχεία σχετικά με τις πρακτικές συνέπειες της δοθείσας στις σκέψεις 25 και 26 της παρούσας αποφάσεως ερμηνείας του άρθρου 10 του κανονισμού 1259/2010, δεδομένου ότι το εν λόγω δικαστήριο επισήμανε ότι, ελλείψει διατάξεων που να προβλέπουν διαδικασία δικαστικού χωρισμού στο ρουμανικό δίκαιο, τα ρουμανικά δικαστήρια δεν εξετάζουν επί της ουσίας τις αγωγές δικαστικού χωρισμού και τις αγωγές διαζυγίου ως προς τις οποίες δεν προηγήθηκε δικαστικός χωρισμός που να έχει διαπιστωθεί ή αποφασισθεί σύμφωνα με το ιταλικό δίκαιο.
Συγκεκριμένα, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, κατά την εθνική νομολογία, υπό πραγματικές περιστάσεις όπως οι επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης, οι εν λόγω αγωγές απορρίπτονται, αντιστοίχως, ως απαράδεκτες, για τον λόγο ότι το ρουμανικό δίκαιο δεν προβλέπει διαδικασία δικαστικού χωρισμού, και ως πρόωρες, για τον λόγο ότι η έκδοση διαζυγίου ζητείται ενώπιον των ρουμανικών δικαστηρίων χωρίς η ύπαρξη δικαστικού χωρισμού να έχει προηγουμένως διαπιστωθεί ή αποφασισθεί εκ μέρους των ιταλικών δικαστηρίων, ή ακόμη ως αβάσιμες, για τους ως άνω δύο λόγους ταυτόχρονα.
Η νομολογιακή αυτή πρακτική, καθόσον έχει ως αποτέλεσμα να παρεμποδίζει την επί της ουσίας εξέταση των εν λόγω αγωγών, στερεί σε μεγάλο βαθμό από την ουσία τους τους ενιαίους κανόνες σχετικά με το δίκαιο που είναι εφαρμοστέο στο διαζύγιο και στον δικαστικό χωρισμό τους οποίους προβλέπει ο κανονισμός 1259/2010 και, ως εκ τούτου, θίγει την πρακτική αποτελεσματικότητά τους.
Υπενθυμίζεται, όμως, ότι, εν προκειμένω, η διεθνής δικαιοδοσία των ρουμανικών δικαστηρίων για την εκδίκαση της αγωγής διαζυγίου της JE διαπιστώθηκε βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 2201/2003.
Επομένως, ακόμη και αν, αντιθέτως προς το ιταλικό δίκαιο, το ρουμανικό δίκαιο δεν περιέχει δικονομικές διατάξεις σχετικά με τον δικαστικό χωρισμό, τα έχοντα διεθνή δικαιοδοσία ρουμανικά δικαστήρια υποχρεούνται να αποφανθούν επί της αγωγής αυτής.
Ως εκ τούτου, σε περιπτώσεις όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, στις οποίες το έχον διεθνή δικαιοδοσία δικαστήριο εκτιμά ότι το εφαρμοστέο δυνάμει των διατάξεων του κανονισμού 1259/2010 αλλοδαπό δίκαιο επιτρέπει να ζητηθεί η έκδοση διαζυγίου μόνον υπό την προϋπόθεση ότι έχει προηγηθεί δικαστικός χωρισμός διάρκειας τριών ετών, ενώ το δίκαιο του δικάζοντος δικαστηρίου δεν προβλέπει δικονομικούς κανόνες σχετικά με τον δικαστικό χωρισμό, το ως άνω δικαστήριο οφείλει εντούτοις, εφόσον δεν δύναται να κηρύξει το ίδιο έναν τέτοιο χωρισμό, να εξακριβώσει αν πληρούνται οι ουσιαστικές προϋποθέσεις που προβλέπονται από το εφαρμοστέο αλλοδαπό δίκαιο και να προβεί σε σχετική διαπίστωση στο πλαίσιο της διαδικασίας διαζυγίου της οποίας έχει επιληφθεί.
Κατόπιν όλων των ανωτέρω σκέψεων, στο υποβληθέν ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 10 του κανονισμού 1259/2010 έχει την έννοια ότι η έκφραση «[σ]ε περίπτωση κατά την οποία το εφαρμοστέο δυνάμει των άρθρων 5 ή 8 δίκαιο δεν προβλέπει τον θεσμό του διαζυγίου» αφορά αποκλειστικά τις περιπτώσεις στις οποίες το εφαρμοστέο αλλοδαπό δίκαιο δεν προβλέπει καμία μορφή διαζυγίου.
Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.

Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (πρώτο τμήμα) αποφαίνεται:

Το άρθρο 10 του κανονισμού (ΕΕ) 1259/2010 του Συμβουλίου, της 20ής Δεκεμβρίου 2010, για τη θέσπιση ενισχυμένης συνεργασίας στον τομέα του δικαίου που είναι εφαρμοστέο στο διαζύγιο και τον δικαστικό χωρισμό, έχει την έννοια ότι η έκφραση «[σ]ε περίπτωση στην οποία το εφαρμοστέο δυνάμει των άρθρων 5 ή 8 δίκαιο δεν προβλέπει τον θεσμό του διαζυγίου» αφορά αποκλειστικά τις περιπτώσεις στις οποίες το εφαρμοστέο αλλοδαπό δίκαιο δεν προβλέπει καμία μορφή διαζυγίου.

(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ρουμανική.