CELEX: 62021CJ0203
Προδικαστική παραπομπή
Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις
Απόφαση-πλαίσιο 2005/212/ΔΕΥ
Δυνατότητα εφαρμογής
Επιβολή χρηματικής κύρωσης σε νομικό πρόσωπο λόγω μη καταβολής φορολογικών οφειλών
Έννοια της “δήμευσης”
Άρθρα 48, 49 και 52 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Κυρώσεις ποινικού χαρακτήρα
Αρχές του τεκμηρίου αθωότητας, της νομιμότητας και της αναλογικότητας των αξιόποινων πράξεων και των ποινών
Δικαιώματα υπεράσπισης
Επιβολή ποινής σε νομικό πρόσωπο για αξιόποινη πράξη τελεσθείσα από τον εκπρόσωπό του
Μη περατωθείσα παράλληλη ποινική διαδικασία σε βάρος του εκπροσώπου
Αναλογικότητα

Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία των άρθρων 4 και 5 της αποφάσεως-πλαισίου 2005/212/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 24ης Φεβρουαρίου 2005, για τη δήμευση των προϊόντων, οργάνων και περιουσιακών στοιχείων του εγκλήματος (
ΕΕ 2005, L 68, σ. 49
), καθώς και του άρθρου 49 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
Η εν λόγω αίτηση υποβλήθηκε στο πλαίσιο διαδικασίας που κινήθηκε σε βάρος της DELTA STROY 2003 EOOD (στο εξής: Delta Stroy) με αντικείμενο την επιβολή σε αυτήν χρηματικής ποινής λόγω ποινικού αδικήματος σχετικού με τον φόρο προστιθέμενης αξίας (στο εξής: ΦΠΑ) για το οποίο κατηγορείται η διαχειρίστρια και εκπρόσωπός της.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Η απόφαση-πλαίσιο 2005/212
Το άρθρο 1 της αποφάσεως-πλαισίου 2005/212, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ορισμοί», προβλέπει τα εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας απόφασης-πλαισίου:
–
ως “προϊόν” νοείται κάθε οικονομικό πλεονέκτημα που προέρχεται από ποινικά αδικήματα. Μπορεί να συνίσταται σε οιαδήποτε μορφή περιουσιακού στοιχείου, όπως ορίζεται στην ακόλουθη περίπτωση,
–
το “περιουσιακό στοιχείο” περιλαμβάνει κάθε είδους περιουσιακό στοιχείο, είτε αυτό είναι ενσώματο ή ασώματο, κινητό ή ακίνητο, καθώς και νομικές πράξεις ή έγγραφα που πιστοποιούν έναν τίτλο ή δικαίωμα επί του περιουσιακού στοιχείου,
–
ως “όργανα” νοούνται κάθε είδους αντικείμενα που χρησιμοποιούνται ή προορίζονται να χρησιμοποιηθούν με οποιονδήποτε τρόπο, εξ ολοκλήρου ή εν μέρει, για να διαπραχθούν ένα ή περισσότερα ποινικά αδικήματα,
–
ως “δήμευση” νοείται μια ποινή ή ένα μέτρο που διατάσσεται από δικαστήριο κατόπιν διαδικασίας σχετικής με ένα ή περισσότερα ποινικά αδικήματα και καταλήγει στην οριστική αποστέρηση του περιουσιακού στοιχείου,
[…]».
Το άρθρο 2 της αποφάσεως-πλαισίου, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δήμευση», ορίζει τα ακόλουθα:
«1.   Κάθε κράτος μέλος υιοθετεί τα αναγκαία μέτρα ώστε να καταστεί δυνατή, εξ ολοκλήρου ή εν μέρει, η δήμευση οργάνων και προϊόντων που προέρχονται από ποινικά αδικήματα που τιμωρούνται με στερητική της ελευθερίας ποινή διαρκείας άνω του έτους, ή περιουσιακών στοιχείων η αξία των οποίων αντιστοιχεί στα προϊόντα αυτά.
2.   Για φορολογικά αδικήματα, τα κράτη μέλη μπορούν να χρησιμοποιούν άλλες διαδικασίες πλην ποινικών προκειμένου να αποστερηθεί ο δράστης των προϊόντων του εγκλήματος.»
Το άρθρο 4 της εν λόγω αποφάσεως-πλαισίου, το οποίο φέρει τον τίτλο «[Μ]έσα [ένδικης προστασίας]», έχει ως εξής:
«Κάθε κράτος μέλος λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα ώστε να εξασφαλίζει ότι ενδιαφερόμενα μέρη που θίγονται από τα μέτρα των άρθρων 2 και 3 έχουν αποτελεσματικά [μέσα ένδικης προστασίας] για τη διαφύλαξη των δικαιωμάτων τους.»
Το άρθρο 5 της ίδιας αποφάσεως-πλαισίου, το οποίο φέρει τον τίτλο «Διασφαλίσεις», προβλέπει τα ακόλουθα:
«Η παρούσα απόφαση-πλαίσιο δεν μεταβάλλει την υποχρέωση σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων και θεμελιωδών αρχών, συμπεριλαμβανομένου, ιδίως, του τεκμηρίου της αθωότητας, όπως κατοχυρώνονται στο άρθρο 6 της [Σ]υνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση.»
Η απόφαση-πλαίσιο 2005/214/ΔΕΥ
Το άρθρο 1 της αποφάσεως-πλαισίου 2005/214/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 24ης Φεβρουαρίου 2005, σχετικά με την εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης επί χρηματικών ποινών (
ΕΕ 2005, L 76, σ. 16
), το οποίο φέρει τον τίτλο «Ορισμοί», έχει ως εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας απόφασης-πλαισίου:
[…]
β)
ως “χρηματική ποινή” νοείται η υποχρέωση καταβολής:
i)
χρηματικού ποσού δυνάμει καταδικαστικής αποφάσεως επί αδικήματος,
[…]
Η έννοια της χρηματικής ποινής δεν περιλαμβάνει:
–
διατάξεις δήμευσης οργάνων και προϊόντων εγκλήματος,
[…]».
Η οδηγία 2014/42/ΕΕ
Το άρθρο 2 της οδηγίας 2014/42/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 3ης Απριλίου 2014, σχετικά με τη δέσμευση και τη δήμευση οργάνων και προϊόντων εγκλήματος στην Ευρωπαϊκή Ένωση (
ΕΕ 2014, L 127, σ. 39
), έχει ως εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί:
1)
ως “προϊόντα εγκλήματος” νοούνται οποιαδήποτε οικονομικά πλεονεκτήματα προερχόμενα άμεσα ή έμμεσα από ποινικά αδικήματα· ενδέχεται να συνίστανται σε κάθε μορφή περιουσιακού στοιχείου και περιλαμβάνουν κάθε μεταγενέστερη επανεπένδυση ή μετατροπή άμεσων προϊόντων και κάθε σημαντικό όφελος,
2)
ως “περιουσιακό στοιχείο” νοείται κάθε είδους περιουσιακό στοιχείο, είτε ενσώματο είτε ασώματο, κινητό ή ακίνητο, καθώς και νομικά έγγραφα ή νομικές πράξεις που πιστοποιούν τίτλο ή δικαίωμα επί του εν λόγω περιουσιακού στοιχείου,
[…]
4)
ως “δήμευση” νοείται η οριστική αποστέρηση του περιουσιακού στοιχείου την οποία διατάσσει δικαστήριο σε σχέση με ποινικό αδίκημα,
[…]».
Το άρθρο 14, παράγραφος 1, της οδηγίας προβλέπει τα ακόλουθα:
«Το άρθρο 1 στοιχείο α) της κοινής δράσης 98/699/ΔΕΥ[,της 3ης Δεκεμβρίου 1998, η οποία θεσπίζεται από το Συμβούλιο δυνάμει του άρθρου Κ.3 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση για το ξέπλυμα χρήματος, τον προσδιορισμό, τον εντοπισμό, τη δέσμευση, την κατάσχεση και τη δήμευση των οργάνων και των προϊόντων του εγκλήματος (
ΕΕ 1998, L 333, σ. 1
)], τα άρθρα 3 και 4 της απόφασης-πλαισίου 2001/500/ΔΕΥ [του Συμβουλίου, της 26ης Ιουνίου 2001, για το ξέπλυμα χρήματος, τον προσδιορισμό, τον εντοπισμό, τη δέσμευση, την κατάσχεση και τη δήμευση των οργάνων και των προϊόντων του εγκλήματος (
ΕΕ 2001, L 182, σ. 1
)], καθώς και το άρθρο 1 τέσσερις πρώτες περιπτώσεις και το άρθρο 3 της απόφασης-πλαισίου 2005/212/ΔΕΥ αντικαθίστανται από την παρούσα οδηγία για τα κράτη μέλη που δεσμεύονται από την παρούσα οδηγία, με την επιφύλαξη των υποχρεώσεων των εν λόγω κρατών μελών σχετικά με τις προθεσμίες μεταφοράς των εν λόγω αποφάσεων-πλαισίων στο εθνικό δίκαιο.»
Το βουλγαρικό δίκαιο
Ο Zann
Ο zakon za administrativnite narushenia i nakazania (νόμος περί διοικητικών παραβάσεων και κυρώσεων) (DV αριθ. 92, της 28ης Νοεμβρίου 1969), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης (στο εξής: Zann), περιλαμβάνει το κεφάλαιο 4, με τίτλο «Διοικητικές κυρώσεις ποινικού χαρακτήρα εις βάρος νομικών προσώπων και ατομικών επιχειρήσεων», το οποίο περιέχει τα άρθρα 83, 83a, 83b και 83d έως 83 g του νόμου αυτού.
Το άρθρο 83 του νόμου ορίζει τα εξής:
«(1)   Στις περιπτώσεις που προβλέπονται από σχετικό νόμο, διάταγμα, απόφαση του υπουργικού συμβουλίου ή δημοτική απόφαση, μπορεί να επιβληθεί χρηματική ποινή στα νομικά πρόσωπα και στις ατομικές επιχειρήσεις λόγω παράβασης των υποχρεώσεών τους έναντι του Δημοσίου ή του δήμου κατά την άσκηση της δραστηριότητάς τους.
(2)   Η κύρωση της προηγούμενης παραγράφου επιβάλλεται σύμφωνα με τις ειδικότερες λεπτομέρειες που προβλέπονται στον παρόντα νόμο, εφόσον η αντίστοιχη κανονιστική πράξη δεν ορίζει άλλως.»
Το άρθρο 83a του ίδιου νόμου προβλέπει τα ακόλουθα:
«(1)   Κάθε νομικό πρόσωπο το οποίο πλούτισε ή δύναται να πλουτίσει λόγω αξιόποινης πράξης προβλεπόμενης στα άρθρα 255 […] του ποινικού κώδικα καθώς και κάθε αξιόποινης πράξης τελεσθείσας, για λογαριασμό ή με πρωτοβουλία εγκληματικής οργάνωσης, από:
1.
πρόσωπο που έχει την εξουσία να δεσμεύει το νομικό πρόσωπο·
2.
πρόσωπο που εκπροσωπεί το νομικό πρόσωπο·
3.
πρόσωπο εκλεγμένο σε όργανο ελέγχου ή εποπτείας του νομικού προσώπου ή
4.
εργαζόμενο ή υπάλληλο στον οποίο το νομικό πρόσωπο ανέθεσε συγκεκριμένο καθήκον, όταν η αξιόποινη πράξη τελέστηκε κατά την άσκηση ή επ’ ευκαιρία του εν λόγω καθήκοντος,
τιμωρείται με χρηματική ποινή ύψους τουλάχιστον ίσου με την αξία του οφέλους που αποκόμισε, έως το ανώτατο ποσό του 1000000 [βουλγαρικών λέβα (BGN), σχεδόν 511000 ευρώ] όταν πρόκειται περί περιουσιακού οφέλους […].
(2)   Η χρηματική ποινή επιβάλλεται επίσης σε κάθε νομικό πρόσωπο που δεν έχει την έδρα του στο έδαφος της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας, εφόσον η αξιόποινη πράξη που προβλέπεται στην παράγραφο 1 έχει τελεστεί στο έδαφος της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας.
(3)   Η χρηματική ποινή επιβάλλεται στο νομικό πρόσωπο ακόμη και όταν τα πρόσωπα που αναφέρει η παράγραφος 1, σημεία 1, 2 και 3 παρακίνησαν προς τέλεση των οικείων αξιόποινων πράξεων ή συνήργησαν σε αυτές, καθώς και όταν η πράξη παρέμεινε στο στάδιο της απόπειρας.
(4)   Η χρηματική ποινή επιβάλλεται ανεξαρτήτως της στοιχειοθέτησης της ποινικής ευθύνης των προσώπων που μετείχαν στην αξιόποινη πράξη που προβλέπεται στην παράγραφο 1.
(5)   Το άμεσο ή έμμεσο όφελος που το νομικό πρόσωπο αποκόμισε από την αξιόποινη πράξη που προβλέπεται στην παράγραφο 1 κατάσχεται υπέρ του Δημοσίου εάν δεν πρέπει να αποδοθεί ή να επιστραφεί ή κατάσχεται βάσει του ποινικού κώδικα. Εφόσον το αγαθό ή το περιουσιακό στοιχείο που αποτελεί αντικείμενο της αξιόποινης πράξης δεν υφίσταται πλέον ή μεταβιβάστηκε, καταβάλλεται ποσό που αντιστοιχεί στην αξία του σε λέβα (BGN).
[…]»
Το άρθρο 83b του Zann ορίζει τα εξής:
«(1)   Η διαδικασία του άρθρου 83а κινείται, κατόπιν αιτιολογημένης πρότασης του εισαγγελέα που είναι αρμόδιος για την εξέταση της υπόθεσης ή του φακέλου της επίμαχης αξιόποινης πράξης, ενώπιον του Okrazhen sad [(πρωτοβάθμιου δικαστηρίου)] της έδρας του νομικού προσώπου και, στις προβλεπόμενες στο άρθρο 83а, παράγραφος 2, περιπτώσεις, ενώπιον του Sofiyski gradski sad [(δικαστηρίου της πόλης της Σόφιας)]:
1.
μετά την κατάθεση στο δικαστήριο του κατηγορητηρίου, της πρότασης απαλλαγής του δράστη της αξιόποινης πράξης από την ποινική ευθύνη και επιβολής σε αυτόν διοικητικής κύρωσης, ή της συμφωνίας δικαστικού συμβιβασμού·
[…]
(2)   Η πρόταση πρέπει:
1.
να περιέχει περιγραφή της αξιόποινης πράξης, να εκθέτει τις περιστάσεις υπό τις οποίες τελέστηκε και να αναδεικνύει την ύπαρξη αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της αξιόποινης πράξης και του οφέλους για το νομικό πρόσωπο·
2.
να παραθέτει τη φύση και την αξία του οφέλους·
3.
να αναγράφει το όνομα, το αντικείμενο της δραστηριότητας, την έδρα και τη διεύθυνση της διοίκησης του νομικού προσώπου·
4.
να αναγράφει τα στοιχεία του εκπροσώπου του νομικού προσώπου·
5.
να αναγράφει τα στοιχεία των προσώπων που κατηγορούνται ή καταδικάστηκαν για την αξιόποινη πράξη·
6.
να περιέχει κατάλογο των εγγράφων που αποδεικνύουν τις πληροφορίες που παρατίθενται στα σημεία 1 και 2 ανωτέρω ή θεωρημένα αντίγραφα των εν λόγω εγγράφων·
7.
να περιέχει κατάλογο των προσώπων που πρέπει να κλητευθούν·
8.
να αναγράφει την ημερομηνία και τον τόπο της κατάρτισής της, καθώς και το όνομα, την ιδιότητα και την υπογραφή του εισαγγελέα.
[…]»
Το άρθρο 83d του νόμου αυτού προβλέπει τα ακόλουθα:
«[…]
(2)   Το δικαστήριο, σε μονομελή σύνθεση, εξετάζει την πρόταση σε δημόσια συνεδρίαση στην οποία λαμβάνει μέρος η εισαγγελική αρχή και κλητεύεται το νομικό πρόσωπο.
(3)   Η μη εμφάνιση του εκπροσώπου του νομικού προσώπου, όταν κλητεύθηκε νομοτύπως, δεν εμποδίζει το δικαστήριο να εξετάσει την υπόθεση.
(4)   Το δικαστήριο συλλέγει τα αποδεικτικά στοιχεία αυτεπαγγέλτως ή κατόπιν αιτήματος των διαδίκων.
(5)   Το δικαστήριο εξετάζει την υπόθεση και, βάσει των συλλεχθέντων αποδεικτικών στοιχείων, εκτιμά:
1.
αν το νομικό πρόσωπο αποκόμισε παράνομο όφελος·
2.
αν υφίσταται σχέση μεταξύ του δράστη της αξιόποινης πράξης και του νομικού προσώπου·
3.
αν υφίσταται σχέση μεταξύ της αξιόποινης πράξης και του οφέλους που αποκόμισε το νομικό πρόσωπο·
4.
τη φύση και την αξία του οφέλους, εφόσον το όφελος έχει περιουσιακό χαρακτήρα.
(6)   Το δικαστήριο εκδίδει απόφαση με την οποία:
1.
επιβάλλει χρηματική ποινή· [ή]
2.
δεν επιβάλλει χρηματική ποινή.
(7)   Η απόφαση της παραγράφου 6, σημείο 1, περιλαμβάνει:
1.
τις πληροφορίες που αφορούν το νομικό πρόσωπο·
2.
τις πληροφορίες σχετικά με την προέλευση, τη φύση και την αξία του οφέλους·
3.
το ποσό της επιβληθείσας χρηματικής ποινής·
4.
περιγραφή του αγαθού το οποίο, ενδεχομένως, δημεύεται·
5.
τη φορολογία επί των εξόδων.
[…]»
Το άρθρο 83e του εν λόγω νόμου έχει ως εξής:
«[…]
(1)   Κατά της απόφασης του Okrazhen sad [(πρωτοβάθμιου δικαστηρίου)] που εκδίδεται δυνάμει του άρθρου 83d, παράγραφος 6, μπορεί να ασκηθεί προσφυγή [από το πρόσωπο στο οποίο επιβλήθηκε η ποινή] ή ένσταση (“protest”) [από την εισαγγελική αρχή] ενώπιον του Apelativen sad [(εφετείου)], εντός προθεσμίας 14 ημερών από την κοινοποίηση της απόφασης στους διαδίκους.
(2)   Η υπόθεση εξετάζεται σε δημόσια συνεδρίαση στην οποία μετέχει η εισαγγελική αρχή. Στη συνεδρίαση κλητεύεται επίσης το νομικό πρόσωπο.
(3)   Στη διαδικασία […] γίνονται δεκτές μόνον οι έγγραφες αποδείξεις […].
(4)   Το Apelativen sad [(εφετείο)] αποφαίνεται δι’ αποφάσεως με την οποία δύναται:
1.
να εξαφανίσει την απόφαση του Okrazhen sad [(πρωτοβάθμιου δικαστηρίου)] και να αναπέμψει την υπόθεση για εκ νέου εκδίκαση, εφόσον έχουν διαπραχθεί ουσιώδεις παραβάσεις των δικονομικών κανόνων κατά τη διάρκεια της πρωτοβάθμιας δίκης·
2.
να εξαφανίσει την απόφαση του Okrazhen sad [(πρωτοβάθμιου δικαστηρίου)] και να επιβάλει χρηματική ποινή·
3.
να εξαφανίσει την απόφαση του Okrazhen sad [(πρωτοβάθμιου δικαστηρίου)] και να μην επιβάλει χρηματική ποινή·
4.
να μεταρρυθμίσει την απόφαση του Okrazhen sad [(πρωτοβάθμιου δικαστηρίου)]·
5.
να επικυρώσει την απόφαση του Okrazhen sad [(πρωτοβάθμιου δικαστηρίου)].
(5)   Η απόφαση του Apelativen sad [(εφετείου)] δεν υπόκειται σε ένδικα μέσα.»
Το άρθρο 83f του Zann ορίζει τα ακόλουθα:
«[…]
(1)   Η διαδικασία στο πέρας της οποίας το Okrazhen sad [(πρωτοβάθμιο δικαστήριο)] ή το Apelativen sad [(εφετείο)] εξέδωσαν απόφαση μη υποκείμενη σε ένδικα μέσα μπορεί να επαναληφθεί όταν:
1.
αποδεικνύεται με δικαστική απόφαση που έχει ισχύ δεδικασμένου ότι ορισμένα γραπτά αποδεικτικά στοιχεία βάσει των οποίων εκδόθηκε η απόφαση είναι πλαστά ή περιέχουν ψευδείς πληροφορίες·
2.
αποδεικνύεται με δικαστική απόφαση που έχει ισχύ δεδικασμένου ότι ο δικαστής, η εισαγγελική αρχή, διάδικος ή παρεμβαίνων στη διαδικασία διέπραξε παράβαση σε σχέση με τη συμμετοχή του στη διαδικασία·
3.
μετά την έναρξη ισχύος της απόφασης επιβολής χρηματικής ποινής στο νομικό πρόσωπο, το πρόσωπο που μνημονεύεται στο άρθρο 83а, παράγραφος 1, σημεία 1 έως 4, απαλλάχθηκε με απόφαση που έχει ισχύ δεδικασμένου ή η εισαγγελική αρχή κήρυξε την περάτωση της ανασταλείσας ανακριτικής διαδικασίας στις περιπτώσεις που μνημονεύονται στο άρθρο 24, παράγραφος 1, σημείο 1, του κώδικα ποινικής διαδικασίας·
4.
γίνονται γνωστές μετά την έναρξη ισχύος της απόφασης περιστάσεις ή αποδείξεις οι οποίες δεν ήταν γνωστές από τον διάδικο και το δικαστήριο και έχουν κρίσιμη σημασία για την υπόθεση·
5.
με απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου διαπιστώθηκε παραβίαση της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, η οποία έχει κρίσιμη σημασία για την υπόθεση·
6.
τελέστηκε κατά τη διαδικασία ουσιώδης παράβαση των δικονομικών κανόνων.
(2)   Η αίτηση επανάληψης της διαδικασίας μπορεί να υποβληθεί εντός προθεσμίας έξι μηνών από τη γνώση του γενεσιουργού γεγονότος και, στις περιπτώσεις της παραγράφου 1, σημείο 6, από την έναρξη ισχύος της απόφασης του Okrazhen sad [(πρωτοβάθμιου δικαστηρίου)] ή του Apelativen sad [(εφετείου)].
(3)   Εκτός εάν το δικαστήριο αποφασίσει άλλως, η αίτηση επανάληψης της διαδικασίας δεν αναστέλλει την εκτέλεση της απόφασης που τέθηκε σε ισχύ.
(4)   Αίτηση επανάληψης της διαδικασίας μπορούν να υποβάλουν:
1.
ο εισαγγελέας του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου·
2.
το νομικό πρόσωπο στο οποίο επιβλήθηκε χρηματική ποινή.
(5)   Η αίτηση επανάληψης της διαδικασίας εξετάζεται από το Apelativen sad [(εφετείο)] της δικαστικής περιφέρειας της αρχής που εξέδωσε την απόφαση που τέθηκε σε ισχύ.
(6)   Το Apelativen sad [(εφετείο)] εξετάζει την αίτηση σε τριμελή σύνθεση. Όταν η αίτηση επανάληψης της διαδικασίας αφορά απόφαση του Apelativen sad [(εφετείου)], αυτή εξετάζεται από διαφορετικό τμήμα του Apelativen sad [(εφετείου)].
(7)   Η υπόθεση εξετάζεται σε δημόσια συνεδρίαση με τη συμμετοχή της εισαγγελικής αρχής. Στη συνεδρίαση κλητεύεται επίσης το νομικό πρόσωπο.
(8)   Όταν εκτιμά ότι η αίτηση είναι βάσιμη, το Apelativen sad [(εφετείο)] εξαφανίζει την απόφαση και αναπέμπει την υπόθεση για εκ νέου εκδίκαση, επισημαίνοντας τη δικονομική πράξη από την οποία πρέπει να επαναληφθεί η εκδίκαση.»
Το άρθρο 83g του εν λόγω νόμου προβλέπει τα εξής:
«Για τα ζητήματα που δεν ρυθμίζονται από τα άρθρα 83b και 83d έως 83f εφαρμόζονται οι διατάξεις του κώδικα ποινικής δικονομίας.»
Ο ποινικός κώδικας
Το άρθρο 255, παράγραφος 1, του Nakazatelen kodeks (ποινικού κώδικα) έχει ως εξής:
«Όποιος αποφεύγει τη βεβαίωση ή την καταβολή φορολογικών οφειλών σημαντικού ύψους, καθόσον:
[…]
2.
παρέχει ψευδείς πληροφορίες ή αποκρύπτει αληθείς πληροφορίες με την υποβληθείσα δήλωση,
3.
δεν εκδίδει τιμολόγιο ή άλλο λογιστικό έγγραφο,
[…]
τιμωρείται με ποινή φυλάκισης διάρκειας ενός έως έξι ετών και πρόστιμο ύψους έως 2000 [BGN]».
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
Η ZK είναι διαχειρίστρια και εκπρόσωπος της Delta Stroy, η οποία εδρεύει στο Burgas (Βουλγαρία). Υπό την ιδιότητα αυτή, στις 5 Αυγούστου 2019 η ZK κατηγορήθηκε ότι, στο πλαίσιο τέλεσης διαρκούς παράβασης, απέφυγε την καταβολή φορολογικών οφειλών συνολικού ποσού 11388,98 BGN (περίπου 5800 ευρώ), που αντιστοιχεί στον οφειλόμενο ΦΠΑ για τις φορολογικές περιόδους του Μαρτίου, του Απριλίου και του Ιουλίου του 2009, όπερ συνιστά αξιόποινη πράξη η οποία προβλέπεται στο άρθρο 255, παράγραφος 1, σημεία 2 και 3, του ποινικού κώδικα και τιμωρείται βάσει αυτού. Κατά τον χρόνο υποβολής της αίτησης προδικαστικής αποφάσεως, η εν λόγω ποινική διαδικασία κατά της ZK εκκρεμούσε σε πρώτο βαθμό ενώπιον του Okrazhen sad – Burgas (πρωτοβαθμίου δικαστηρίου Burgas, Βουλγαρία).
Στις 9 Δεκεμβρίου 2020, στο πλαίσιο χωριστής διαδικασίας, ο εισαγγελέας της okrazhna prokuratura – Burgas (εισαγγελικής αρχής περιφέρειας Burgas, Βουλγαρία) πρότεινε ενώπιον του ως άνω δικαστηρίου να επιβληθεί χρηματική ποινή στην Delta Stroy, βάσει των άρθρων 83a επ. του Zann, καθόσον αποκόμισε περιουσιακό όφελος από την αξιόποινη πράξη την οποία είχε τελέσει η ZK. Η πρόταση συνοδευόταν από το εις βάρος της ZK κατηγορητήριο.
Το Okrazhen sad – Burgas (πρωτοβάθμιο δικαστήριο Burgas) διατηρεί αμφιβολίες όσον αφορά το αν τα άρθρα 83a επ. του Zann, που επιτρέπουν στον ποινικό δικαστή να επιβάλει σε νομικό πρόσωπο χρηματική ποινή για αξιόποινη πράξη που αποτελεί αντικείμενο παράλληλης ποινικής διαδικασίας η οποία δεν έχει ακόμη περατωθεί οριστικά, είναι συμβατά με την απόφαση-πλαίσιο 2005/212 καθώς και με την αρχή της νομιμότητας των αξιόποινων πράξεων και των ποινών που κατοχυρώνεται στο άρθρο 49 του Χάρτη.
Το δικαστήριο αυτό υπενθυμίζει, κατ’ αρχάς, ότι το προϊσχύσαν γράμμα των σχετικών διατάξεων του Zann προέβλεπε ότι μπορούσε να επιβληθεί σε νομικό πρόσωπο χρηματική ποινή για αξιόποινη πράξη τελεσθείσα από φυσικό πρόσωπο σε σχέση με τη δραστηριότητα του νομικού αυτού προσώπου, μόνον αφού προηγουμένως είχε αποκτήσει ισχύ δεδικασμένου η δικαστική απόφαση που καταδίκαζε το φυσικό πρόσωπο. Πλην όμως, κατόπιν τροποποίησης των συγκεκριμένων διατάξεων, δεν προβλέπεται τέτοια απαίτηση.
Το αιτούν δικαστήριο εξηγεί ότι, στην υπό κρίση υπόθεση, κινήθηκαν δύο παράλληλες διαδικασίες, η μία σε βάρος της ZK, βάσει του άρθρου 255, παράγραφος 1, του ποινικού κώδικα, για φορολογική παράβαση που τέλεσε η ίδια, και η έτερη σε βάρος της Delta Stroy, βάσει των άρθρων 83a επ. του Zann, με αντικείμενο την επιβολή στην εταιρία χρηματικής ποινής ισόποσης προς το περιουσιακό όφελος που αποκόμισε η εταιρία από την τέλεση της παράβασης. Το ίδιο δικαστήριο επισημαίνει ότι ο Zann δεν προβλέπει δυνατότητα αναστολής της διαδικασίας που κινήθηκε δυνάμει των άρθρων 83a επ. του νόμου αυτού μέχρι την περάτωση της ποινικής διαδικασίας κατά της ZK.
Εν συνεχεία, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η επιβολή σε νομικό πρόσωπο –λόγω τέλεσης αξιόποινης πράξης από φυσικό πρόσωπο– χρηματικής ποινής ισόποσης προς το περιουσιακό όφελος που αποκόμισε ή θα μπορούσε να αποκομίσει το νομικό πρόσωπο από την τέλεση της αξιόποινης πράξης συνιστά δήμευση, ολική ή μερική, των προϊόντων που προέρχονται από το ποινικό αδίκημα, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 1, της αποφάσεως-πλαισίου 2005/212.
Τέλος, το αιτούν δικαστήριο υπενθυμίζει ότι το άρθρο 49 του Χάρτη κατοχυρώνει την αρχή της νομιμότητας των αξιόποινων πράξεων και των ποινών, η οποία απαγορεύει την επιβολή ποινής προτού διαπιστωθεί ότι έχει τελεστεί αξιόποινη πράξη. Πλην όμως, όσον αφορά τον Zann, το ζήτημα αν μια αξιόποινη πράξη τελέστηκε πράγματι από το φυσικό πρόσωπο δεν περιλαμβάνεται μεταξύ των στοιχείων τα οποία ο ποινικός δικαστής οφείλει να εκτιμήσει, βάσει του άρθρου 83d, παράγραφος 5, του νόμου αυτού, προκειμένου να επιβάλει ενδεχομένως χρηματική ποινή στο νομικό πρόσωπο.
Συνακόλουθα, η διαδικασία των άρθρων 83a επ. του Zann καθιστά δυνατή, στην πράξη, την επιβολή σε νομικό πρόσωπο ποινής στηριζόμενης αποκλειστικά στα στοιχεία της κατηγορίας που προσάπτεται στον εκπρόσωπο και διαχειριστή του νομικού προσώπου σχετικά με συγκεκριμένη παράβαση της οποίας η τέλεση δεν έχει ακόμα αποδειχθεί με δικαστική απόφαση έχουσα ισχύ δεδικασμένου.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Okrazhen sad – Burgas (πρωτοβάθμιο δικαστήριο Burgas, Βουλγαρία) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχουν τα άρθρα 4 και 5 της απόφασης-πλαισίου [2005/212], καθώς και το άρθρο 49 του [Χάρτη] την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε ρύθμιση κράτους μέλους βάσει της οποίας, σε διαδικασία όπως αυτή της κύριας δίκης, το εθνικό δικαστήριο μπορεί να επιβάλει κύρωση σε νομικό πρόσωπο για συγκεκριμένο ποινικό αδίκημα, η τέλεση του οποίου δεν έχει ακόμα διαπιστωθεί, καθότι αποτελεί αντικείμενο παράλληλης ποινικής διαδικασίας η οποία δεν έχει περατωθεί οριστικά;
2)
Έχουν τα άρθρα 4 και 5 της απόφασης-πλαισίου [2005/212], καθώς και το άρθρο 49 του [Χάρτη] την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε ρύθμιση κράτους μέλους βάσει της οποίας, σε διαδικασία όπως αυτή της κύριας δίκης, το εθνικό δικαστήριο μπορεί να επιβάλει κύρωση σε νομικό πρόσωπο, η οποία συνίσταται σε χρηματική ποινή ύψους ίσου προς το ποσό του οφέλους που ενδεχομένως αντλήθηκε από συγκεκριμένο ποινικό αδίκημα, η τέλεση του οποίου δεν έχει ακόμα διαπιστωθεί, επειδή αποτελεί αντικείμενο παράλληλης ποινικής διαδικασίας η οποία δεν έχει περατωθεί οριστικά;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, στο πλαίσιο της κατά το άρθρο 267 ΣΛΕΕ διαδικασίας συνεργασίας μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου, στο Δικαστήριο εναπόκειται να δώσει στο εθνικό δικαστήριο χρήσιμη απάντηση που να του παρέχει τη δυνατότητα να επιλύσει τη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί. Υπό το πρίσμα αυτό, το Δικαστήριο μπορεί να αναδιατυπώσει, εφόσον είναι αναγκαίο, τα προδικαστικά ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί. Ειδικότερα, αποστολή του Δικαστηρίου είναι να ερμηνεύει όλες τις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης που έχουν ανάγκη τα εθνικά δικαστήρια προκειμένου να αποφανθούν επί των διαφορών των οποίων έχουν επιληφθεί, ακόμη και όταν οι διατάξεις αυτές δεν μνημονεύονται ρητώς στα προδικαστικά ερωτήματα που του υποβάλλουν τα εν λόγω δικαστήρια [πρβλ. απόφαση της7ης Ιουλίου 2022, Pensionsversicherungsanstalt (Περίοδοι ανατροφής τέκνου που συμπληρώθηκαν στην αλλοδαπή),
C‑576/20
,
EU:C:2022:525
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
Συναφώς, κατά πρώτον, επισημαίνεται ότι, μολονότι, με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ως προς την ερμηνεία των άρθρων 4 και 5 της αποφάσεως-πλαισίου 2005/212, η οποία αφορά τη δήμευση προϊόντων, οργάνων και περιουσιακών στοιχείων του εγκλήματος, εντούτοις η διαδικασία της κύριας δίκης δεν αφορά μια τέτοια διαδικασία δήμευσης.
Ειδικότερα, όσον αφορά, κατ’ αρχάς, την έννοια της «δήμευσης», δεν ασκεί επιρροή συναφώς ο ορισμός που περιλαμβάνεται στο άρθρο 1, τέταρτη περίπτωση, της αποφάσεως-πλαισίου 2005/212, αλλά εκείνος που περιλαμβάνεται στο άρθρο 2, σημείο 4, της οδηγίας 2014/42, δεδομένου ότι η εν λόγω οδηγία, δυνάμει του άρθρου 14, παράγραφος 1, αυτής, αντικατέστησε, μεταξύ άλλων, τις τέσσερις πρώτες περιπτώσεις του άρθρου 1 της ως άνω αποφάσεως-πλαισίου. Κατά τον συγκεκριμένο ορισμό δε, ως δήμευση νοείται η «οριστική αποστέρηση του περιουσιακού στοιχείου την οποία διατάσσει δικαστήριο σε σχέση με ποινικό αδίκημα».
Περαιτέρω, το άρθρο 2, παράγραφος 1, της αποφάσεως-πλαισίου 2005/212 απαιτεί κάθε κράτος μέλος να υιοθετήσει τα αναγκαία μέτρα ώστε να καταστεί δυνατή, εξ ολοκλήρου ή εν μέρει, η δήμευση οργάνων και προϊόντων που προέρχονται από ποινικά αδικήματα τα οποία τιμωρούνται με στερητική της ελευθερίας ποινή διάρκειας άνω του έτους ή περιουσιακών στοιχείων των οποίων η αξία αντιστοιχεί στα προϊόντα αυτά.
Τέλος, από το άρθρο 2, σημείο 1, της οδηγίας 2014/42 προκύπτει ότι τα «προϊόντα εγκλήματος» είναι οποιαδήποτε οικονομικά πλεονεκτήματα προερχόμενα από ποινικά αδικήματα και μπορούν να συνίστανται σε κάθε μορφή περιουσιακού στοιχείου.
Συναφώς, μολονότι ένα χρηματικό ποσό συνιστά «περιουσιακό στοιχείο» δεκτικό δήμευσης (πρβλ. απόφαση της 21ης Οκτωβρίου 2021, Okrazhna prokuratura – Varna,
C‑845/19 και C‑863/19
,
EU:C:2021:864
, σκέψη
), εντούτοις ένα τέτοιο περιουσιακό στοιχείο μπορεί να δημευθεί, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 2, παράγραφος 1, της αποφάσεως-πλαισίου 2005/212, μόνον αν αποτελεί πλεονέκτημα προερχόμενο από ποινικό αδίκημα –ήτοι το προϊόν του ποινικού αδικήματος– ή όργανο του ποινικού αδικήματος –ήτοι το αντικείμενο που χρησιμοποιήθηκε ή προοριζόταν να χρησιμοποιηθεί για την τέλεση του εν λόγω αδικήματος.
Αντιθέτως, η έννοια της «χρηματικής ποινής», όπως ορίζεται στο άρθρο 1, στοιχείο βʹ, σημείο i, της αποφάσεως-πλαισίου 2005/214, καλύπτει κάθε υποχρέωση καταβολής χρηματικού ποσού δυνάμει καταδικαστικής αποφάσεως επί αδικήματος. Η διάταξη αυτή διευκρινίζει ότι η εν λόγω έννοια δεν περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τις διατάξεις δήμευσης οργάνων και προϊόντων εγκλήματος.
Συναφώς, επισημαίνεται ότι το ύψος της χρηματικής ποινής δεν αντιστοιχεί κατ’ ανάγκην στην αξία του οικονομικού πλεονεκτήματος που αντλήθηκε από το αδίκημα σε σχέση με το οποίο επιβάλλεται αυτή. Ειδικότερα, μια τέτοια ποινή μπορεί να καθοριστεί σε ποσό χαμηλότερο ίσο ή υψηλότερο της αξίας του προαναφερθέντος πλεονεκτήματος και, μάλιστα, να επιβληθεί ακόμη και αν δεν υφίσταται τέτοιο πλεονέκτημα ή συγχρόνως με τη δήμευση των προϊόντων που προέρχονται από το αδίκημα. Επιπλέον, μια τέτοια χρηματική ποινή δεν μπορεί να εξομοιωθεί ούτε με τη δήμευση του οργάνου με το οποίο τελέστηκε το αδίκημα.
Επομένως, ο νομοθέτης της Ένωσης, εκδίδοντας τις αποφάσεις-πλαίσια 2005/212 και 2005/214, θέλησε να ξεχωρίσει τα μέτρα της δήμευσης περιουσιακών στοιχείων –στοιχεία τα οποία συνιστούν το προϊόν ή το όργανο του ποινικού αδικήματος– από εκείνα της επιβολής χρηματικής ποινής για τέτοια αδικήματα.
Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η επιβολή σε νομικό πρόσωπο –λόγω τέλεσης αξιόποινης πράξης από φυσικό πρόσωπο– χρηματικής ποινής ισόποσης προς το περιουσιακό όφελος που αποκόμισε ή θα μπορούσε να αποκομίσει από την τέλεση της αξιόποινης πράξης το εν λόγω νομικό πρόσωπο συνιστά δήμευση, ολική ή μερική, των προϊόντων που προέρχονται από το ποινικό αδίκημα, κατά την έννοια της αποφάσεως-πλαισίου 2005/212. Διευκρινίζει, εντούτοις, ότι η βουλγαρική νομοθεσία επιτρέπει την επιβολή τέτοιας χρηματικής ποινής ακόμη και όταν δεν αποκτήθηκε πραγματικά κανένα όφελος ή ακόμη και όταν το όφελος δεν έχει περιουσιακό χαρακτήρα, η δε διαδικασία των άρθρων 83a επ. του Zann δεν αφορά αποκλειστικά και μόνο τα παρανόμως αποκτηθέντα αγαθά. Επιπλέον, από το εν λόγω άρθρο 83a, παράγραφος 1, προκύπτει ότι το ποσό της χρηματικής ποινής που μπορεί να επιβληθεί είναι δυνατό να υπερβαίνει την αξία του αποκτηθέντος οφέλους.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, χρηματική ποινή, όπως η προβλεπόμενη στο άρθρο 83a, παράγραφος 1, του Zann, δεν συνιστά μέτρο δήμευσης κατά την έννοια της αποφάσεως-πλαισίου 2005/212 και της οδηγίας 2014/42, ακόμη και όταν το ύψος της ποινής αυτής αντιστοιχεί στην αξία του περιουσιακού οφέλους που αποκτήθηκε από την τέλεση του αδικήματος.
Επομένως, η εν λόγω απόφαση-πλαίσιο δεν έχει εφαρμογή στη διαφορά της κύριας δίκης και, ως εκ τούτου, παρέλκει η ερμηνεία των άρθρων 4 και 5 αυτής στο πλαίσιο της υπό κρίση αίτησης προδικαστικής αποφάσεως.
Όσον αφορά, κατά δεύτερον, τις αμφιβολίες που διατηρεί το αιτούν δικαστήριο ως προς τη συμβατότητα των άρθρων 83a επ. του Zann με το άρθρο 49 του Χάρτη, επιβάλλεται, πρώτον, η διαπίστωση ότι η υπόθεση της κύριας δίκης έχει ως αντικείμενο την επιβολή χρηματικής ποινής σε εταιρία λόγω παράνομου περιουσιακού οφέλους που αποκόμισε η εταιρία αυτή σε σχέση με ποινικό αδίκημα περί τον ΦΠΑ που φέρεται ότι διέπραξε η εκπρόσωπος και διαχειρίστριά της.
Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, δεδομένου ότι αποσκοπούν στη διασφάλιση της ορθής είσπραξης του ΦΠΑ και στην καταπολέμηση της απάτης, οι διοικητικές κυρώσεις που επιβάλλονται από τις εθνικές φορολογικές αρχές και οι ποινικές διαδικασίες που κινούνται για παραβάσεις σχετικά με τον ΦΠΑ συνιστούν εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης, κατά την έννοια του άρθρου 51, παράγραφος 1, του Χάρτη (πρβλ. αποφάσεις της 26ης Φεβρουαρίου 2013, Åkerberg Fransson,
C‑617/10
,
EU:C:2013:105
, σκέψεις
και
, και της 5ης Μαΐου 2022, BV,
C‑570/20
,
EU:C:2022:348
, σκέψη
). Το ίδιο ισχύει για τις κυρώσεις που επιβάλλονται από δικαστήριο στο πλαίσιο τέτοιων ποινικών διαδικασιών. Επομένως, ο Χάρτης έχει εφαρμογή στην υπόθεση της κύριας δίκης.
Δεύτερον, δεν αμφισβητείται ότι το επίμαχο στην κύρια δίκη σύστημα κυρώσεων έχει ποινικό χαρακτήρα. Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, ιδίως, ότι η διαδικασία των άρθρων 83a επ. του Zann έχει όλα τα χαρακτηριστικά ποινικής διαδικασίας.
Τρίτον, το άρθρο 49 του Χάρτη κατοχυρώνει, μεταξύ άλλων, την αρχή της νομιμότητας των αξιόποινων πράξεων και των ποινών και αντιστοιχεί –όπως προκύπτει από τις επεξηγήσεις σχετικά με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (
ΕΕ 2007, C 303, σ. 17
)– στο άρθρο 7 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, η οποία υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ).
Δυνάμει του άρθρου 52, παράγραφος 3, του Χάρτη, στον βαθμό που ο Χάρτης περιλαμβάνει δικαιώματα τα οποία αντιστοιχούν σε εκείνα τα οποία εγγυάται η ΕΣΔΑ, το περιεχόμενο και η εμβέλειά τους είναι ίδια με εκείνα που τους αποδίδει η εν λόγω Σύμβαση. Το Δικαστήριο οφείλει, επομένως, να ερμηνεύει το άρθρο 49 του Χάρτη κατά τέτοιον τρόπο ώστε να διασφαλίζεται ένα επίπεδο προστασίας σύμφωνο προς εκείνο που κατοχυρώνεται στο άρθρο 7 της ΕΣΔΑ, όπως ερμηνεύεται από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου [πρβλ. απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 2021, IS (Μη σύννομο της διατάξεως περί παραπομπής),
C‑564/19
,
EU:C:2021:949
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
Πλην όμως, όπως επισήμανε το ίδιο το αιτούν δικαστήριο, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει κρίνει ότι το άρθρο 7 της ΕΣΔΑ αποκλείει την επιβολή κύρωσης ποινικού χαρακτήρα σε πρόσωπο, εάν δεν έχει αποδειχθεί και αναγνωριστεί προηγουμένως η προσωπική ποινική ευθύνη του, διότι άλλως θα παραβιαζόταν επίσης το τεκμήριο αθωότητας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 6, παράγραφος 2, της ΕΣΔΑ (απόφαση του ΕΔΔΑ της 28ης Ιουνίου 2018, G.I.E.M s.r.l και λοιποί κατά Ιταλίας, CE:ECHR:2018:0628JUD000182806, § 251).
Στο μέτρο που το άρθρο 49 του Χάρτη πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι περιέχει τις ίδιες επιταγές με εκείνες που απορρέουν από το άρθρο 7 της ΕΣΔΑ και μνημονεύονται στην προηγούμενη σκέψη, το εν λόγω άρθρο 49 ασκεί επιρροή ως προς την απάντηση που πρέπει να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα.
Τούτου δοθέντος, όπως επιβεβαιώνεται από τη νομολογία που υπομνήσθηκε στη σκέψη 45 της παρούσας αποφάσεως, τέτοιες επιταγές αντιστοιχούν επίσης σε εκείνες που απορρέουν από την αρχή του τεκμηρίου αθωότητας που προβλέπεται στο άρθρο 6, παράγραφος 2, της ΕΣΔΑ και κατοχυρώνεται ρητώς στο άρθρο 48, παράγραφος 1, του Χάρτη.
Επομένως, λαμβανομένου υπόψη του αντικειμένου της υπό κρίση αίτησης προδικαστικής αποφάσεως, η οποία αφορά, κατ’ ουσίαν, την κατά τεκμήριο αναγνώριση ποινικής ευθύνης νομικού προσώπου λόγω των ενεργειών του εκπροσώπου και διαχειριστή του, αρκεί, στο πλαίσιο της απάντησης που πρέπει να δοθεί στο εν λόγω προδικαστικό ερώτημα, να γίνει αναφορά –αντί του άρθρου 49– στο άρθρο 48, παράγραφος 1, του Χάρτη, το οποίο, όπως προκύπτει και από τη νομολογία που μνημονεύεται στη σκέψη 44 της παρούσας αποφάσεως, πρέπει να ερμηνεύεται με ταυτόχρονη διασφάλιση επιπέδου προστασίας σύμφωνου προς το άρθρο 6 της ΕΣΔΑ.
Όσον αφορά δε το άρθρο 48, παράγραφος 2, του Χάρτη, το οποίο κατοχυρώνει την αρχή του σεβασμού των δικαιωμάτων της υπεράσπισης, ασκεί και αυτό επιρροή προκειμένου να δοθεί χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο.
Ως εκ τούτου, πρέπει να αναδιατυπωθεί το πρώτο προδικαστικό ερώτημα και να θεωρηθεί ότι με αυτό ζητείται, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 48 του Χάρτη έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας το εθνικό δικαστήριο μπορεί να επιβάλει σε νομικό πρόσωπο ποινική κύρωση για αξιόποινη πράξη για την οποία ευθύνεται φυσικό πρόσωπο που έχει την εξουσία να δεσμεύει ή να εκπροσωπεί το εν λόγω νομικό πρόσωπο, όταν η ευθύνη αυτή δεν έχει ακόμα οριστικώς διαπιστωθεί.
Επί της ουσίας
Κατά το άρθρο 48, παράγραφος 1, του Χάρτη, κάθε κατηγορούμενος τεκμαίρεται ότι είναι αθώος μέχρι αποδείξεως της ενοχής του σύμφωνα με τον νόμο. Η αρχή αυτή τυγχάνει εφαρμογής όταν το ζητούμενο είναι να κριθεί αν συντρέχουν τα στοιχεία της αντικειμενικής υπόστασης μιας παράβασης που μπορεί να επισύρει την επιβολή διοικητικών κυρώσεων ποινικού χαρακτήρα (απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2021, Adler Real Estate κ.λπ.,
C‑546/18
,
EU:C:2021:711
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), όπως εν προκειμένω, κατά τις διαπιστώσεις που απαντούν στη σκέψη 42 της παρούσας αποφάσεως.
Επιπλέον, κατά το άρθρο 48, παράγραφος 2, του Χάρτη, διασφαλίζεται ο σεβασμός των δικαιωμάτων της υπεράσπισης σε κάθε κατηγορούμενο. Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι ο σεβασμός των δικαιωμάτων της υπεράσπισης αποτελεί, σε κάθε διαδικασία δυνάμενη να καταλήξει στην επιβολή κυρώσεων, θεμελιώδη αρχή του δικαίου της Ένωσης [αποφάσεις της 14ης Σεπτεμβρίου 2010, Akzo Nobel Chemicals και Akcros Chemicals κατά Επιτροπής κ.λπ.,
C‑550/07 P
,
EU:C:2010:512
, σκέψη
, και της 15ης Ιουλίου 2021, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Πειθαρχικό καθεστώς των δικαστών),
C‑791/19
,
EU:C:2021:596
, σκέψη
].
Κατά το αιτούν δικαστήριο, από τον συνδυασμό των διατάξεων του άρθρου 83a, παράγραφος 1, καθώς και των άρθρων 83b και 83f του Zann προκύπτει ότι μια ποινική κύρωση μπορεί να επιβληθεί σε νομικό πρόσωπο στην περίπτωση που το εν λόγω νομικό πρόσωπο έχει καταστεί πλουσιότερο ή ενδέχεται να καταστεί πλουσιότερο λόγω τέλεσης αδικήματος καταλογιζόμενου σε φυσικό πρόσωπο το οποίο έχει την εξουσία να δεσμεύει το νομικό πρόσωπο ή το εκπροσωπεί, προτού καν το φυσικό αυτό πρόσωπο καταδικαστεί οριστικώς για το εν λόγω αδίκημα.
Επιπλέον, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι το δικαστήριο που επιλαμβάνεται της υπόθεσης κατόπιν πρότασης του αρμόδιου εισαγγελέα να επιβάλει χρηματική ποινή σε νομικό πρόσωπο, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 83a, παράγραφος 1, του Zann, οφείλει, σύμφωνα με το άρθρο 83d, παράγραφος 5, του νόμου αυτού, να εξετάσει την υπόθεση βάσει μόνον των στοιχείων που διαλαμβάνονται στην τελευταία αυτή διάταξη, ήτοι, της αποκόμισης από το οικείο νομικό πρόσωπο παράνομου οφέλους, της ύπαρξης σχέσης μεταξύ του δράστη της αξιόποινης πράξης και του νομικού προσώπου, της ύπαρξης σχέσης μεταξύ της αξιόποινης πράξης και του οφέλους που αποκόμισε το νομικό πρόσωπο, καθώς και της φύσης και της αξίας του οφέλους, αν αυτό είναι περιουσιακού χαρακτήρα. Το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει ότι όλα αυτά τα στοιχεία στηρίζονται στην παραδοχή ότι έχει διαπραχθεί ποινικό αδίκημα και επισημαίνει επιπλέον ότι το δικαστήριο που επιλαμβάνεται της υπόθεσης κατόπιν πρότασης του αρμόδιου εισαγγελέα δεν μπορεί να εκφέρει κρίση επί του βασίμου της παραδοχής αυτής, δεδομένου ότι μόνο στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας που έχει κινηθεί κατά του φυσικού προσώπου μπορεί να εξεταστεί το ζήτημα του αν τελέστηκε πράγματι ποινικό αδίκημα.
Τέλος, ουδόλως προκύπτει από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο ότι το νομικό πρόσωπο διαθέτει μέσο ένδικης προστασίας πλήρους δικαιοδοσίας προς αμφισβήτηση, σε μεταγενέστερο στάδιο της διαδικασίας που έχει κινηθεί εναντίον του, της τέλεσης αδικήματος.
Ειδικότερα, μολονότι το εν λόγω νομικό πρόσωπο μπορεί να ασκήσει έφεση κατά της καταδίκης του, δυνάμει του άρθρου 83e του Zann, εντούτοις το δικαστήριο που αποφαίνεται σε δεύτερο βαθμό δεν δύναται ούτε εκείνο να εκτιμήσει κατά πόσον ισχύει πράγματι η εν λόγω παραδοχή.
Ομοίως, μόνον υπό ορισμένες πολύ ιδιαίτερες περιστάσεις μπορεί να επαναληφθεί η διαδικασία που έχει καταλήξει στην επιβολή ποινικών κυρώσεων στο νομικό πρόσωπο, κατά τα οριζόμενα στο άρθρο 83f του νόμου αυτού. Επομένως, χωρίς να χρειάζεται να κριθεί αν οι λόγοι αυτοί επανάληψης της διαδικασίας παρέχουν στο επιληφθέν της υπόθεσης δικαστήριο ευρύτερες αρμοδιότητες από εκείνες που διαθέτει κατά την έκδοση αποφάσεως σε πρώτο ή δεύτερο βαθμό, αρκεί η διαπίστωση ότι πρόκειται για εξαιρετικό ένδικο μέσο το οποίο το νομικό πρόσωπο που καταδικάστηκε ποινικώς δυνάμει των άρθρων 83a επ. του εν λόγω νόμου δεν έχει άνευ ετέρου δικαίωμα να ασκήσει.
Επομένως, όπως επισήμανε, κατ’ ουσίαν, ο γενικός εισαγγελέας στα σημεία 50 και 52 των προτάσεών του, στο νομικό πρόσωπο είναι δυνατό να επιβληθούν αμετακλήτως ποινικές κυρώσεις για αξιόποινη πράξη καταλογιζόμενη στο φυσικό πρόσωπο που έχει την εξουσία να το δεσμεύει ή να το εκπροσωπεί, χωρίς το αρμόδιο δικαστήριο να μπορεί να εκτιμήσει αν τελέστηκε η εν λόγω πράξη και χωρίς το νομικό πρόσωπο να μπορεί να προβάλει λυσιτελώς τις παρατηρήσεις του συναφώς.
Μια τέτοια κατάσταση είναι ικανή να θίξει κατά τρόπο προδήλως αντιβαίνοντα προς την αρχή της αναλογικότητας την αρχή του τεκμηρίου αθωότητας καθώς και τα δικαιώματα υπεράσπισης, τα οποία εγγυάται υπέρ του εν λόγω νομικού προσώπου το άρθρο 48 του Χάρτη.
Ειδικότερα, μολονότι είναι αληθές ότι το άρθρο 48 του Χάρτη δεν εμποδίζει ένα κράτος μέλος να θεσπίζει πραγματικά ή νομικά τεκμήρια, απόκειται εντούτοις στο εν λόγω κράτος μέλος να περιορίζει εντός λογικών ορίων τα τεκμήρια που προβλέπονται σε νόμους με τους οποίους επιβάλλονται κυρώσεις, λαμβάνοντας υπόψη τη σοβαρότητα του διακυβεύματος και διαφυλάσσοντας τα δικαιώματα της υπεράσπισης, διότι άλλως τίθεται ζήτημα μη σύμφωνης με την αρχή της αναλογικότητας παραβίασης της αρχής του τεκμηρίου αθωότητας που κατοχυρώνεται στην παράγραφο 1 του άρθρου αυτού (πρβλ. απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2021, Adler Real Estate κ.λπ.,
C‑546/18
,
EU:C:2021:711
, σκέψη
).
Ομοίως, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει κρίνει ότι τα συμβαλλόμενα κράτη μπορούν, μεταξύ άλλων, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να καταστήσουν ποινικώς κολάσιμη μια υλική ή αντικειμενική πράξη αυτή καθεαυτήν. Ωστόσο, στον τομέα του ποινικού δικαίου, το ΕΔΔΑ υποχρεώνει τα εν λόγω κράτη να τηρούν μια ελάχιστη προϋπόθεση. Η ελάχιστη αυτή προϋπόθεση δεν τηρείται όταν ένα τεκμήριο έχει ως αποτέλεσμα να αποστερεί από το πρόσωπο τη δυνατότητα να απαλλαγεί από τις πράξεις που του καταλογίζονται, στερώντας του, επομένως, την ευνοϊκή περίσταση του άρθρου 6, παράγραφος 2, της ΕΣΔΑ (πρβλ. απόφαση του ΕΔΔΑ, της 28ης Ιουνίου 2018, G.I.E.M s.r.l και λοιποί κατά Ιταλίας, CE:ECHR:2018:0628JUD000182806, § 243 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Πλην όμως, όπως υπογραμμίστηκε στη σκέψη 54 της παρούσας αποφάσεως, το δικαστήριο που καλείται να επιβάλει κυρώσεις στο νομικό πρόσωπο είναι αρμόδιο να αποφανθεί μόνον επί ορισμένων συγκεκριμένων στοιχείων, χωρίς να μπορεί να εκτιμήσει αν τελέστηκε η αξιόποινη πράξη σε σχέση με την οποία είναι δυνατό να επιβληθεί μια τέτοια κύρωση. Επομένως, το εν λόγω νομικό πρόσωπο δεν είναι σε θέση να ασκήσει λυσιτελώς τα δικαιώματα υπεράσπισής του, καθόσον δεν μπορεί να αμφισβητήσει την τέλεση της αξιόποινης πράξης και πρέπει, εν τέλει, να υποστεί τις συνέπειες της ύπαρξης χωριστής διαδικασίας που κινείται κατά του φυσικού προσώπου που έχει την εξουσία να το δεσμεύει ή να το εκπροσωπεί.
Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι τα δικαιώματα υπεράσπισης είναι ατομικά, όπερ σημαίνει ότι τα ίδια τα υποκείμενα της διαδικασίας πρέπει να είναι σε θέση να τα ασκήσουν στην πράξη (απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2021, Adler Real Estate κ.λπ.,
C‑546/18
,
EU:C:2021:711
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Εξάλλου, ουδόλως μπορεί να αποκλειστεί η διάσταση συμφερόντων μεταξύ του νομικού προσώπου και του φυσικού προσώπου που έχει την εξουσία να το δεσμεύει ή να το εκπροσωπεί.
Το συμπέρασμα αυτό δεν αναιρείται από τη δυνατότητα του νομικού προσώπου, δυνάμει του άρθρου 83f του Zann, να αιτηθεί την επανάληψη της διαδικασίας προκειμένου να επιτύχει την απαλλαγή του από την επιβληθείσα σε αυτό χρηματική ποινή, μεταξύ άλλων στην περίπτωση που το φυσικό πρόσωπο που έχει την εξουσία να το δεσμεύει ή να το εκπροσωπεί έχει απαλλαγεί από τις εις βάρος του κατηγορίες. Ειδικότερα, όπως επισημάνθηκε στη σκέψη 55 της παρούσας αποφάσεως, ένα τέτοιο μέσο ένδικης προστασίας δεν μπορεί να εξομοιωθεί με ένδικο μέσο πλήρους δικαιοδοσίας το οποίο μπορεί να ασκήσει άνευ ετέρου το νομικό πρόσωπο.
Επιπλέον, μολονότι η διαδικασία των άρθρων 83a επ. του Zann πράγματι καθιστά δυνατή την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης διασφαλίζοντας την ορθή είσπραξη του ΦΠΑ, εντούτοις ένας τέτοιος σκοπός δεν μπορεί να δικαιολογήσει προσβολή των εγγυήσεων που παρέχει το άρθρο 48 του Χάρτη κατά τρόπον δε προδήλως αντιβαίνοντα προς την αρχή της αναλογικότητας (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση του ΕΔΔΑ, της 23ης Νοεμβρίου 2006, Jussila κατά Φινλανδίας, CE:ECHR:2006:1123JUD007305301, § 36). Κατά τα λοιπά, δεν αποδείχθηκε ότι μια διαδικασία όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη είναι αναγκαία για την αποτροπή συστημικού κινδύνου ατιμωρησίας.
Επομένως, διαδικασία όπως η προβλεπόμενη στα άρθρα 83a επ. του Zann προσβάλλει κατά τρόπο προδήλως αντιβαίνοντα προς την αρχή της αναλογικότητας τα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στο άρθρο 48 του Χάρτη.
Από τις ανωτέρω σκέψεις προκύπτει ότι το άρθρο 48 του Χάρτη έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας το εθνικό δικαστήριο μπορεί να επιβάλει σε νομικό πρόσωπο ποινική κύρωση για αξιόποινη πράξη για την οποία ευθύνεται φυσικό πρόσωπο που έχει την εξουσία να δεσμεύει ή να εκπροσωπεί το εν λόγω νομικό πρόσωπο, στην περίπτωση που δεν έχει δοθεί η δυνατότητα στο νομικό πρόσωπο να αμφισβητήσει την τέλεση της πράξης.
Επί του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος
Λαμβανομένης υπόψη της απάντησης που δόθηκε στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, παρέλκει η απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα.
Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.

Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τέταρτο τμήμα) αποφαίνεται:

Το άρθρο 48 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας το εθνικό δικαστήριο μπορεί να επιβάλει σε νομικό πρόσωπο ποινική κύρωση για αξιόποινη πράξη για την οποία ευθύνεται φυσικό πρόσωπο που έχει την εξουσία να δεσμεύει ή να εκπροσωπεί το εν λόγω νομικό πρόσωπο, στην περίπτωση που δεν έχει δοθεί η δυνατότητα στο νομικό πρόσωπο να αμφισβητήσει την τέλεση της πράξης.

(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η βουλγαρική.