CELEX: 62020CJ0306
Προδικαστική παραπομπή
Ανταγωνισμός
Συμπράξεις
Άρθρο 101, παράγραφοι 1 και 3, ΣΛΕΕ
Κάθετες συμφωνίες
Περιορισμός “ως εκ του αντικειμένου” ή “ως εκ του αποτελέσματος”
Εξαίρεση
Καταχώριση από τον διανομέα πιθανής συναλλαγής με τον τελικό χρήστη
Όρος ο οποίος παρέχει στον διανομέα “δικαίωμα προτεραιότητας για την ολοκλήρωση της συναλλαγής πώλησης” για χρονική περίοδο έξι μηνών από την καταχώριση
Εξαίρεση
Εναντίωση του χρήστη
Αρμοδιότητα του Δικαστηρίου
Αμιγώς εσωτερική κατάσταση
Εθνική νομοθεσία σύμφωνη προς τις παρεχόμενες από το δίκαιο της Ένωσης λύσεις

Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 101, παράγραφοι 1 και 3, ΣΛΕΕ καθώς και του άρθρου 2 και του άρθρου 4, στοιχείο βʹ, του κανονισμού (ΕΕ) 330/2010 της Επιτροπής, της 20ής Απριλίου 2010, για την εφαρμογή του άρθρου 101 παράγραφος 3 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε ορισμένες κατηγορίες κάθετων συμφωνιών και εναρμονισμένων πρακτικών (
ΕΕ 2010, L 102, σ. 1
).
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της «Visma Enterprise» SIA (πρώην «FMS Software» SIA και «FMS» SIA) και της Konkurences padome (επιτροπής ανταγωνισμού, Λεττονία) με αντικείμενο την απόφαση της τελευταίας περί επιβολής προστίμου στη Visma Enterprise λόγω παράβασης του λεττονικού δικαίου ανταγωνισμού την οποία φέρεται να διέπραξε.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Το άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 330/2010 ορίζει τα εξής:
«Σύμφωνα με το άρθρο 101 παράγραφος 3 της Συνθήκης και με την επιφύλαξη των διατάξεων του παρόντος κανονισμού, το άρθρο 101 παράγραφος 1 της Συνθήκης κηρύσσεται ανεφάρμοστο στις κάθετες συμφωνίες.
[…]»
Το λεττονικό δίκαιο
Κατά το άρθρο 11, παράγραφος 1, του Konkurences likums (νόμου περί ανταγωνισμού):
«Απαγορεύονται και είναι άκυρες από τη σύναψή τους οι συμφωνίες μεταξύ οικονομικών φορέων που έχουν ως αντικείμενο ή ως αποτέλεσμα την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού στην επικράτεια της Λεττονίας, συμπεριλαμβανομένων των συμφωνιών οι οποίες αφορούν:
1)
τον άμεσο ή έμμεσο καθορισμό των τιμών ή τιμολογίων υπό οποιαδήποτε μορφή ή τις σχετικές με τη διαμόρφωσή τους διατάξεις καθώς και την ανταλλαγή πληροφοριών όσον αφορά τις τιμές ή τους όρους πώλησης·
2)
τον περιορισμό ή τον έλεγχο του όγκου της παραγωγής ή των πωλήσεων, των αγορών, της τεχνολογικής ανάπτυξης ή των επενδύσεων·
3)
την κατανομή των αγορών κατά γεωγραφική περιοχή, κατά πελατεία, κατά προμηθευτές ή με βάση άλλα κριτήρια·
4)
διατάξεις για την εξάρτηση της σύναψης, της τροποποίησης ή της καταγγελίας συναλλαγής με τρίτους από την αποδοχή εκ μέρους των τελευταίων υποχρεώσεων οι οποίες, σύμφωνα με τις εμπορικές συνήθειες, δεν έχουν εφαρμογή στην οικεία συναλλαγή·
5)
τη συμμετοχή ή τη μη συμμετοχή σε διαγωνισμούς και πλειστηριασμούς ή τους όρους που αφορούν τέτοια συμμετοχή (ή μη συμμετοχή), πλην των περιπτώσεων στις οποίες οι ανταγωνιστές δημοσιοποίησαν την κοινή προσφορά τους και η εν λόγω προσφορά δεν έχει ως αντικείμενο την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού·
6)
την εφαρμογή διαφορετικών όρων σε ισοδύναμες συναλλαγές με τρίτους, κατά τρόπο που δυσχεραίνει για αυτούς τη λειτουργία του ανταγωνισμού· και
7)
πράξεις (ή παραλείψεις) μέσω των οποίων άλλος οικονομικός φορέας αναγκάζεται να εγκαταλείψει συγκεκριμένη αγορά ή μέσω των οποίων δημιουργούνται εμπόδια στην είσοδο ενδεχόμενου φορέα σε συγκεκριμένη αγορά.»
Το άρθρο 11, παράγραφος 2, του ως άνω νόμου αναγνωρίζει την ισχύ συμφωνιών οι οποίες συμβάλλουν στη βελτίωση της παραγωγής ή της διάθεσης των προϊόντων ή στην προώθηση της οικονομικής προόδου και οι οποίες εξασφαλίζουν, κατά συνέπεια, όφελος στους καταναλωτές, η προβλεπόμενη δε στην παράγραφο 1 του εν λόγω άρθρου απαγόρευση δεν έχει εφαρμογή καθόσον οι εν λόγω συμφωνίες δεν επιβάλλουν στις ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις περιορισμούς μη απαραίτητους για την επίτευξη των προαναφερθέντων σκοπών και δεν καθιστούν δυνατή την κατάργηση του ανταγωνισμού σε σημαντικό τμήμα της σχετικής αγοράς.
Το άρθρο 11, παράγραφος 4, του ως άνω νόμου προβλέπει ότι το Ministru kabinets (Υπουργικό Συμβούλιο, Λεττονία) καθορίζει τις μεταξύ επιχειρήσεων συμφωνίες οι οποίες δεν βλάπτουν ουσιωδώς τον ανταγωνισμό καθώς και τα κριτήρια βάσει των οποίων συμφωνίες οι οποίες συνάπτονται μεταξύ επιχειρήσεων δεν υπόκεινται στις απαγορεύσεις της παραγράφου 1 του εν λόγω άρθρου.
Το Ministru kabineta noteikumi Nr.797 «Noteikumi par atsevišķu vertikālo vienošanos nepakļaušanu Konkurences likuma 11.panta pirmajā daļā noteiktajam vienošanās aizliegumam» (διάταγμα 797 του Υπουργικού Συμβουλίου, σχετικά με διατάξεις οι οποίες αφορούν την εξαίρεση ορισμένων κάθετων συμφωνιών από τις απαγορευμένες συμπράξεις του άρθρου 11, παράγραφος 1, του νόμου περί ανταγωνισμού), της 29ης Σεπτεμβρίου 2008 (στο εξής: διάταγμα 797/2008), το οποίο εκδόθηκε επί τη βάσει του άρθρου 11, παράγραφος 4, του νόμου περί ανταγωνισμού, εφαρμόζεται σε ορισμένα είδη κάθετων συμφωνιών και προβλέπει σχετικές εξαιρέσεις.
Το σημείο 8.2.1. του διατάγματος 797/2008 επιτρέπει, σε εξαιρετικές περιπτώσεις, τον περιορισμό των ενεργητικών πωλήσεων (της συμπεριφοράς των διανομέων η οποία συνίσταται είτε στην ενεργητική προσέγγιση πελατών εντός μη περιορισμένης γεωγραφικής περιοχής είτε στην ενεργητική προσέγγιση μη περιορισμένου αριθμού πελατών), αλλά απαγορεύει τον περιορισμό των παθητικών πωλήσεων (περίπτωση κατά την οποία ο διανομέας προσεγγίζεται από πελάτη ο οποίος δεν ανήκει στην αποκλειστική περιοχή ή την αποκλειστική πελατεία του συγκεκριμένου διανομέα).
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
Με απόφαση της 9ης Δεκεμβρίου 2013, σχετικά με την εφαρμογή του άρθρου 11, παράγραφος 1, του νόμου περί ανταγωνισμού σε ορισμένες πρακτικές της FMS Software, της «RGP» SIA, της «Zemgales IT centrs» SIA, της «PC Konsultants» SIA, της «Guno M» SIA, της «Softserviss» SIA, της «I. R. Finanses» SIA, της FMS και της «FOX» SIA (στο εξής: επίδικη απόφαση), η επιτροπή ανταγωνισμού επέβαλε στις FMS Software και FMS πρόστιμο ύψους 45000 λεττονικών λατς (LVL) (περίπου 64000 ευρώ), για την καταβολή του οποίου ευθύνονταν από κοινού και εις ολόκληρον.
Με την ως άνω απόφαση, η επιτροπή ανταγωνισμού διαπίστωσε ότι η FMS Software, η οποία είναι κάτοχος των πνευματικών δικαιωμάτων επί των λογιστικών προγραμμάτων ηλεκτρονικού υπολογιστή Horizon και Horizon Start, είχε συνάψει με πολλούς διανομείς συμφωνία σχετικά με τη διανομή των εν λόγω προγραμμάτων, η οποία προέβλεπε πλεονέκτημα υπέρ ορισμένων διανομέων στο πλαίσιο της διαδικασίας πώλησης, όρος ο οποίος είχε ως αποτέλεσμα τον περιορισμό του ανταγωνισμού μεταξύ των διανομέων. Η FMS είχε αναλάβει τη μία από τις οικονομικές δραστηριότητες της FMS Software, στο πλαίσιο της οποίας διαπιστώθηκε η παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού.
Κατόπιν εξέτασης των συμβάσεων συνεργασίας τις οποίες συνήψε η FMS Software με τους διανομείς της για τη διανομή των λογιστικών προγραμμάτων Horizon και Horizon Start και του αντιγράφου της τυποποιημένης σύμβασης συνεργασίας μεταξύ της εταιρίας και των διανομέων για το έτος 2011, η επιτροπή ανταγωνισμού διαπίστωσε ότι ο όρος 4.1 της τελευταίας προέβλεπε ότι ο διανομέας, κατά την έναρξη της διαδικασίας για τη σύναψη της πώλησης με τον τελικό καταναλωτή, υποχρεούται να καταχωρίσει την πιθανή συναλλαγή σε βάση δεδομένων της FMS Software, αποστέλλοντας τυποποιημένο ηλεκτρονικό έντυπο με συγκεκριμένα στοιχεία που αφορούσαν τον τελικό χρήστη. Ο όρος προέβλεπε ότι ο διανομέας που καταχωρίζει πρώτος την πιθανή συναλλαγή με τον τελικό χρήστη έχει δικαίωμα προτεραιότητας για την ολοκλήρωση της συναλλαγής πώλησης, εκτός εάν ο τελικός χρήστης εναντιωθεί. Ο εν λόγω όρος προέβλεπε επίσης ότι το κατά τα ανωτέρω δικαίωμα προτεραιότητας υφίσταται για χρονική περίοδο έξι μηνών από την καταχώριση της πιθανής συναλλαγής (στο εξής: επίμαχη συμφωνία).
Η επιτροπή ανταγωνισμού θεώρησε ότι δεν απαγορεύεται μεν η δημιουργία βάσης δεδομένων η οποία αφορά δυνητικούς πελάτες των διανομέων της FMS Software, αλλά από το πλεονέκτημα που προκύπτει από «δικαίωμα προτεραιότητας για την ολοκλήρωση της συναλλαγής πώλησης» που παρέχεται στον διανομέα ο οποίος καταχώρισε τον πιθανό πελάτη προκύπτει ότι υπάρχει ρύθμιση των σχέσεων μεταξύ των διανομέων, κατά τρόπο ώστε μόνον ο διανομέας ο οποίος ενημέρωσε πρώτος την FMS Software μπορεί να ολοκληρώσει, εντός καθορισμένης χρονικής περιόδου, τη συναλλαγή πώλησης με τον συγκεκριμένο πελάτη, υπό την προϋπόθεση ότι ο τελευταίος δεν εναντιώνεται. Η επίμαχη συμφωνία αποσκοπούσε στον περιορισμό του ανταγωνισμού μεταξύ των διανομέων στο πλαίσιο της διάθεσης των λογιστικών προγραμμάτων Horizon και Horizon Start στο εμπόριο. Δεδομένου ότι η καταχώριση αφορούσε δυνητικούς πελάτες, στους οποίους δεν είχε ακόμη πωληθεί το οικείο προϊόν, δεν μπορούσαν οι διανομείς να ανταγωνιστούν μεταξύ τους, προτείνοντας λογιστικά προγράμματα με πιο συμφέροντες όρους. Συγκεκριμένα, περιοριζόταν έτσι το όφελος που αποκομίζουν οι πελάτες από τον μεταξύ των διανομέων ανταγωνισμό και, ως εκ τούτου, η χορήγηση του προβλεπόμενου από την επίμαχη συμφωνία πλεονεκτήματος, το οποίο μπορεί να εξομοιωθεί με κατανομή της αγοράς κατά πελατεία, στόχευε στον περιορισμό του ανταγωνισμού μεταξύ των διανομέων λογιστικών προγραμμάτων. Σκοπός της επίμαχης συμφωνίας ήταν ο περιορισμός του ανταγωνισμού και, κατά συνέπεια, δεν ήταν απαραίτητο να εξεταστεί και να καταδειχθεί το περιοριστικό της αποτέλεσμα ούτε να αποδειχθεί η εφαρμογή της και η εκτέλεσή της στην πράξη.
Πέραν τούτου, η επιτροπή ανταγωνισμού θεώρησε ότι η επίμαχη συμφωνία δεν εξαιρείται από την απαγόρευση του άρθρου 11, παράγραφος 1, του νόμου περί ανταγωνισμού βάσει του σημείου 8.2.1. του διατάγματος 797/2008, καθότι περιορίζει την πελατεία στην οποία οι διανομείς μπορούν να πωλήσουν τα λογιστικά προγράμματα Horizon και Horizon Start.
Κατά την επιτροπή ανταγωνισμού, η κατά τα ανωτέρω διαπιστωθείσα παράβαση διήρκησε για χρονικό διάστημα άνω των πέντε ετών, έπαυσε δε με πρωτοβουλία της FMS Software. Η εν λόγω αρχή έκρινε εξάλλου ότι δεν ήταν ούτε σκόπιμο ούτε αναγκαίο να καταλογίσει ευθύνη για την εν λόγω παράβαση στα άλλα συμβαλλόμενα στην επίμαχη συμφωνία μέρη, ήτοι στους διανομείς της FMS Software, για τον λόγο ότι οι τελευταίοι δεν είχαν ενεργό ρόλο στη σύναψή της, η δε ισχύς του καθενός από αυτούς στην αγορά ήταν ασήμαντη σε σχέση με την ισχύ της εταιρίας.
Η Visma Enterprise άσκησε προσφυγή ενώπιον του Administratīvā apgabaltiesa (περιφερειακού διοικητικού δικαστηρίου, Λεττονία) με αίτημα την ακύρωση της επίδικης αποφάσεως, υποστηρίζοντας ότι η απόφαση πάσχει, μεταξύ άλλων, πλάνη περί τα πράγματα όσον αφορά την εκτίμηση της επίμαχης συμφωνίας, την ερμηνεία του αντικειμένου της και την ερμηνεία των κριτηρίων βάσει των οποίων εκτιμάται κατά πόσον ορισμένες κάθετες συμφωνίες εξαιρούνται από τις απαγορευμένες συμπράξεις του άρθρου 11, παράγραφος 1, του νόμου περί ανταγωνισμού.
Κατά τη Visma Enterprise, η επίμαχη συμφωνία δεν καταργεί τον ανταγωνισμό μεταξύ των διανομέων, καθότι δεν τους εμποδίζει να υποβάλλουν προσφορές σε ήδη καταχωρισμένο πελάτη. Δεν υπήρχε εξωτερικό γεγονός, πέραν της εν λόγω συμφωνίας, από το οποίο να μπορεί να συναχθεί ότι τα συμβαλλόμενα μέρη σκοπούσαν από κοινού στην κατανομή της αγοράς κατά πελατεία. Συγκεκριμένα, οι διανομείς δεν ενημερώνονταν για τη «δέσμευση» των πελατών.
Η Visma Enterprise ισχυρίστηκε επίσης ότι η επιτροπή ανταγωνισμού, προκειμένου να αποδείξει την ύπαρξη σύμπραξης, έπρεπε να προσδιορίσει δύο τουλάχιστον παραβάτες. Ο μη καταλογισμός ευθύνης για τη διαπιστωθείσα παράβαση στους διανομείς της Visma Enterprise από την εν λόγω αρχή επιβεβαίωνε τη μη ύπαρξη σύμπραξης. Επιπλέον, το γεγονός ότι οι διανομείς δεν είχαν αναλάβει ενεργό ρόλο κατά τη σύναψη της επίμαχης συμφωνίας και ότι η ισχύς τους στην αγορά ήταν ασήμαντη σε σχέση με την ισχύ της FMS Software, δεν μπορούσε να αποκλείσει την ευθύνη τους όσον αφορά την παραβίαση της απαγόρευσης που επιβάλλει το άρθρο 11, παράγραφος 1, του νόμου περί ανταγωνισμού. Εξάλλου, η επιτροπή ανταγωνισμού όφειλε, κατ’ αρχάς, να εξετάσει αν οι όροι συνεργασίας μεταξύ της FMS Software και των διανομέων της αποτελούσαν ή όχι αντικείμενο εξαίρεσης και στη συνέχεια να εξετάσει αν το άρθρο 11, παράγραφος 1, του νόμου περί ανταγωνισμού τύγχανε ή δεν τύγχανε εφαρμογής.
Η επιτροπή ανταγωνισμού υποστήριξε ότι η επίμαχη συμφωνία σκοπούσε στην κατανομή της πελατείας μεταξύ των διανομέων για χρονική περίοδο έξι μηνών από την οικεία καταχώριση και στην κατάργηση του μεταξύ τους ανταγωνισμού. Σκοπό είχε, ως εκ του αντικειμένου της, τον περιορισμό του ανταγωνισμού, δεδομένου, ιδίως, ότι η Visma Enterprise δεν επικαλέστηκε κανέναν λόγο ο οποίος να δικαιολογεί την ανάγκη περιορισμού του δικαιώματος διανομέα να προτείνει τις υπηρεσίες του σε πελάτη δεσμευμένο από άλλον διανομέα.
Με απόφαση της 8ης Μαΐου 2015, το Administratīvā apgabaltiesa (περιφερειακό διοικητικό δικαστήριο) έκανε εν μέρει δεκτή την προσφυγή της Visma Enterprise και ακύρωσε την επίδικη απόφαση κατά το μέρος που αφορά την εις ολόκληρον υποχρέωση καταβολής του προστίμου. Το εν λόγω δικαστήριο υποχρέωσε την επιτροπή ανταγωνισμού να εκδώσει νέα διοικητική πράξη με αντικείμενο την επιβολή προστίμου στην FMS Software και να μη συμπεριλάβει στον υπολογισμό του προστίμου τον καθαρό κύκλο εργασιών της FMS της τελευταίας εταιρικής χρήσης πριν από την έκδοση της επίδικης απόφασης. Απέρριψε κατά τα λοιπά την προσφυγή.
Τόσο η Visma Enterprise όσο και η επιτροπή ανταγωνισμού άσκησαν αίτηση αναιρέσεως κατά της απόφασης αυτής.
Με απόφαση της 16ης Ιουνίου 2017, το Senāta Administratīvo lietu departaments (Ανώτατο Δικαστήριο, τμήμα διοικητικών διαφορών, Λεττονία) αναίρεσε την απόφαση του Administratīvā apgabaltiesa (περιφερειακού διοικητικού δικαστηρίου) της 8ης Μαΐου 2015 και ανέπεμψε την υπό κρίση υπόθεση ενώπιον του εν λόγω δικαστηρίου προς έκδοση νέας απόφασης.
Οι διάδικοι της κύριας δίκης κατέθεσαν συμπληρωματικά υπομνήματα.
Η Visma Enterprise ισχυρίστηκε, μεταξύ άλλων, ότι η προτεραιότητα που χορηγείται στον διανομέα ο οποίος υποβάλλει πρώτος το σχετικό αίτημα συνίσταται στην παροχή στήριξης από τη Visma Enterprise όσον αφορά επεξεργασία της προσφοράς και τις τεχνικές λύσεις. Η συμφωνία δεν περιέχει υπόσχεση εκ μέρους της Visma Enterprise ότι η καταχώριση αποτελεί εγγύηση μη υποβολής προσφοράς σε ορισμένο πελάτη από τους υπόλοιπους διανομείς ή μη χρήσης των υπηρεσιών άλλων διανομέων από τη Visma Enterprise για έναν συγκεκριμένο πελάτη. Ομοίως, η συμφωνία δεν προβλέπει μηχανισμό καταναγκασμού ή κυρώσεων. Η Visma Enterprise ουδόλως εμποδίζει τους υπόλοιπους διανομείς να προβαίνουν σε συναλλαγές πώλησης με πελάτες στους οποίους ένας εκ των διανομέων της Visma Enterprise έχει ήδη παράσχει τις υπηρεσίες του. Η εξυπηρέτηση των διανομέων γίνεται κατά χρονική σειρά προτεραιότητας, η οποία διασφαλίζει την ισότιμη μεταχείρισή τους. Εξάλλου, η συνεργασία με συγκεκριμένο διανομέα δεν στερεί από τον πελάτη τη δυνατότητα να αποκτήσει μεταγενέστερα άδεια χρήσης του λογιστικού προγράμματος από άλλον διανομέα. Ούτε η Visma Enterprise ούτε οι διανομείς εμποδίζουν τον πελάτη να αλλάξει διανομέα. Επίσης, ο πελάτης έχει τη δυνατότητα να συνάψει σύμβαση με διανομέα ο οποίος δεν ήταν ο πρώτος που τον καταχώρισε, όπερ αποκλείει το ενδεχόμενο καταμερισμού της αγοράς.
Κατά τη Visma Enterprise, η επίμαχη συμφωνία ενθαρρύνει τους διανομείς να δραστηριοποιούνται ενεργώς στο πλαίσιο της διανομής λογιστικών προγραμμάτων, επιδιώκοντας κατά τρόπο ενεργό την πραγματοποίηση πωλήσεων σε ανταγωνισμό μεταξύ τους. Η συνομολόγησή της κρίθηκε αναγκαία λόγω των ιδιαιτεροτήτων του τομέα και του συγκεκριμένου προϊόντος και λόγω του ιδιαίτερου χαρακτηριστικού του συστήματος διανομής, το οποίο έγκειται στην ταυτόχρονη δράση πολλών διανομέων οι οποίοι δραστηριοποιούνται ισότιμα στην αγορά. Σκοπός του συστήματος καταχώρισης είναι να εγγυάται την παράδοση του προϊόντος στον πελάτη και την παροχή σε αυτόν υπηρεσιών κατά τρόπο αποτελεσματικό και ποιοτικό, καθώς και να διασφαλίζει ότι η δραστηριότητα των διανομέων ελέγχεται, δεδομένου ότι οι τελευταίοι δεν είναι σε θέση να ανταπεξέρχονται μόνοι τους στις ιδιαιτερότητες των παρεχόμενων στους πελάτες υπηρεσιών.
Επομένως, η καταχώριση, αποτελώντας εχέγγυο για την έγκαιρη ενημέρωση της Visma Enterprise και για την παροχή σε αυτή της δυνατότητας να καλύπτει κενά στις γνώσεις του διανομέα, στόχο είχε να αποτρέψει προσβολή της φήμης του προϊόντος ή της δημιουργίας στον πελάτη εσφαλμένης εντύπωσης όσον αφορά το πρόγραμμα και τις λειτουργίες του. Η παροχή υπηρεσιών ποιότητας από ικανούς διανομείς καθιστούσε για τη Visma Enterprise δυνατή την εξοικονόμηση πόρων.
Το αντικείμενο της επίμαχης συμφωνίας συνίσταται επομένως στην ενθάρρυνση της δραστηριότητας των διανομέων οι οποίοι επιδιώκουν την πραγματοποίηση πωλήσεων μέσω της Visma Enterprise, προκειμένου η τελευταία να είναι σε θέση, λαμβανομένων υπόψη των αναμενόμενων εσόδων και του τομέα δραστηριότητας και των ενδιαφερόντων των δυνητικών πελατών, να προγραμματίζει τα έσοδά της, να εντοπίζει πιθανούς πελάτες, να λαμβάνει αποφάσεις για την πραγματοποίηση επενδύσεων στην ανάπτυξη του προϊόντος της, καθώς και να παραχωρεί στον πελάτη την έκπτωση που ζητήθηκε από τον διανομέα. Η εν λόγω συμφωνία επιδιώκει επομένως θεμιτό σκοπό καθόσον καθιστά δυνατή την οργάνωση της συνεργασίας με τον διανομέα, την αξιολόγηση της προσαρμογής του προϊόντος στις ανάγκες του αγοραστή, την καθιέρωση ισότιμων όρων συνεργασίας με τους διανομείς και την ορθολογική χρήση των πόρων.
Η Επιτροπή ανταγωνισμού απαντά ότι η Visma Enterprise διενεργεί συντονισμένη κατανομή της πελατείας μεταξύ των διανομέων. Δεν εξηγείται λογικά ούτε και δικαιολογείται από οικονομικής απόψεως η διαδικασία καταχώρισης πριν ακόμη ο πιθανός πελάτης επιβεβαιώσει την επιθυμία του να αρχίσει να χρησιμοποιεί το πρόγραμμα που ανέπτυξε η Visma Enterprise. Οι εκτιμήσεις όσον αφορά τον εντοπισμό δυνητικών πελατών και την πραγματοποίηση των αναγκαίων επενδύσεων στην ανάπτυξη του προϊόντος μπορούν να λάβουν χώρα μόνον αφού ο χρήστης αποδεχθεί τη χρήση του προγράμματος που έχει διατεθεί στο εμπόριο.
Η Visma Enterprise δεν ελέγχει τις δραστηριότητες και τις ικανότητες των διανομέων στο πλαίσιο της μεταπώλησης του προγράμματος. Εξακριβώνει τις γνώσεις των διανομέων πριν από την έναρξη της συνεργασίας με αυτούς και οργανώνει για αυτούς σεμινάρια σε τακτά χρονικά διαστήματα, προκειμένου να συμπληρώνουν τις γνώσεις τους και να αναπτύσσουν τις ικανότητές τους. Η διαλαμβανόμενη στην επίμαχη συμφωνία φράση «εκτός εάν ο τελικός χρήστης εναντιωθεί» είναι άνευ σημασίας για την εκτίμηση του επιπέδου στο οποίο πρέπει να αποδεικνύονται τα περιοριστικά αποτελέσματα στον ανταγωνισμό. Η εκτίμηση της πιθανής συμπεριφοράς ενός πελάτη ισοδυναμεί με έρευνα αν ο επίδικος όρος πράγματι εφαρμόστηκε. Πλην όμως, δεν πρέπει να ληφθεί υπόψη η εφαρμογή του εν λόγω όρου, εκτός και αν επιδιώκεται η εξάρτηση της ύπαρξης περιορισμού στον ανταγωνισμό από την έκφραση της βούλησης ενός τρίτου.
Η επιτροπή ανταγωνισμού υποστήριξε εξάλλου ότι η εφαρμογή της επίμαχης συμφωνίας δεν καθιερώνει ούτε σύστημα αποκλειστικής διανομής ούτε σύστημα επιλεκτικής διανομής. Δε θα πρέπει, επομένως, να τίθεται ζήτημα εκτίμησης της ύπαρξης τυχόν περιορισμών στις παθητικές πωλήσεις.
Με απόφαση της 13ης Σεπτεμβρίου 2018, το Administratīvā apgabaltiesa (περιφερειακό διοικητικό δικαστήριο) απέρριψε την προσφυγή, κρίνοντας ότι η επίδικη απόφαση είναι νόμιμη και βάσιμη. Αφού εκτίμησε τη σημασία της εισαγωγής της φράσης «εκτός εάν ο τελικός χρήστης εναντιωθεί» στο κείμενο της επίμαχης συμφωνίας, δεν δέχθηκε ότι η εν λόγω φράση ασκεί επιρροή, για τον λόγο ότι είχε τυπικό χαρακτήρα και ο τελικός χρήστης αγνοούσε την ύπαρξη συμφωνίας περί κατανομής της πελατείας. Κατά το εν λόγω δικαστήριο, η διαπίστωση της ύπαρξης σύμπραξης δεν μπορεί να εξαρτάται από τη συμπεριφορά των πελατών, εκτός της περίπτωσης των οριζόντιων συμφωνιών, όπου η σύμπραξη δεν μπορεί να διαπιστωθεί παρά μόνο στην περίπτωση που οι πελάτες αγοράζουν τα προϊόντα στην οικεία συμπαιγνιακή τιμή.
Η Visma Enterprise άσκησε αίτηση αναιρέσεως κατά της ως άνω απόφασης.
Με απόφαση της 26ης Νοεμβρίου 2019, το Senāta Administratīvo lietu departaments (Ανώτατο Δικαστήριο, τμήμα διοικητικών διαφορών) αναίρεσε την απόφαση του Administratīvā apgabaltiesa (περιφερειακού διοικητικού δικαστηρίου) της 13ης Σεπτεμβρίου 2018.
Το Senāta Administratīvo lietu departaments (Ανώτατο Δικαστήριο, τμήμα διοικητικών διαφορών) έκρινε ότι το Administratīvā apgabaltiesa (περιφερειακό διοικητικό δικαστήριο) δεν εκτίμησε ορθώς το νομικό και οικονομικό πλαίσιο της επίμαχης συμφωνίας. Η φύση, το αντικείμενο και τα όρια της συμφωνίας αυτής απορρέουν από τους σχετικούς με την εφαρμογής της όρους, οι οποίοι συμφωνούνταν από τους μετέχοντες στη σύμπραξη, από τους όρους δε αυτούς προκύπτει επίσης ο τρόπος με τον οποίο εκλαμβάνονται και επηρεάζουν το περιθώριο δράσης του πωλητή τυχόν αντιρρήσεις των πελατών. Εξάλλου, μικρή σημασία έχει το ζήτημα αν ο πελάτης γνωρίζει την ύπαρξη του όρου που του παρέχει τη δυνατότητα να εναντιωθεί στην προτεραιότητα του διανομέα ο οποίος τον καταχώρισε πρώτος ή αν γενικώς γνωρίζει το περιεχόμενο της επίμαχης συμφωνίας.
Αντιθέτως, αυτό που ασκεί επιρροή είναι η αντίδραση των διανομέων στο πλαίσιο της διαδικασίας πώλησης στην περίπτωση που προβληθούν αντιρρήσεις. Το ζήτημα αυτό μπορεί να διευκρινιστεί λαμβανομένων υπόψη ταυτοχρόνως τόσο του γράμματος όσο και της εφαρμογής της επίμαχης συμφωνίας. Η αναγκαιότητα εκτίμησης του συγκεκριμένου όρου ως έκφρασης του περιεχομένου της επίμαχης συμφωνίας δεν μπορεί να εξομοιωθεί με την απόδειξη της εφαρμογής της στην πράξη ως προϋπόθεση για τη διαπίστωση της παράβασης. Είναι αναγκαίο η εκτίμηση της συμφωνίας να γίνει υπό το πρίσμα του γράμματός της και των προσκομισθέντων από τους μετέχοντες στη διαδικασία αποδεικτικών στοιχείων, από τα οποία μπορεί να αναδειχθεί η πραγματική φύση της συμφωνίας.
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, στην υπόθεση της κύριας δίκης, δεν αμφισβητείται ότι η επίμαχη συμφωνία δεν δύναται να επηρεάσει τις συναλλαγές μεταξύ των κρατών μελών. Ως εκ τούτου, η υπό κρίση ένδικη διαφορά θα πρέπει να επιλυθεί με την εφαρμογή των διατάξεων του λεττονικού δικαίου, ήτοι του νόμου περί ανταγωνισμού και του διατάγματος 797/2008.
Ωστόσο, μεταξύ άλλων, στην απόφαση της 14ης Μαρτίου 2013, Allianz Hungária Biztosító κ.λπ. (
C‑32/11
,
EU:C:2013:160
), το Δικαστήριο έχει αναγνωρίσει ότι είναι αρμόδιο να αποφαίνεται επί αιτήσεων προδικαστικών αποφάσεων σχετικά με διατάξεις του δικαίου της Ένωσης σε περιπτώσεις κατά τις οποίες τα πραγματικά περιστατικά δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, αλλά στις οποίες οι σχετικές διατάξεις του δικαίου αυτού εφαρμόζοντα δυνάμει του εθνικού δικαίου το οποίο, ως προς τις προβλεπόμενες για αμιγώς εσωτερικές καταστάσεις λύσεις, συμμορφώνεται προς τις λύσεις που έχουν γίνει δεκτές στο δίκαιο της Ένωσης. Πράγματι, σε αυτές τις περιπτώσεις υφίσταται οπωσδήποτε συμφέρον της Ευρωπαϊκής Ένωσης για ομοιόμορφη ερμηνεία των διατάξεων ή των εννοιών που συμπίπτουν με διατάξεις ή έννοιες του δικαίου της Ένωσης, ανεξάρτητα από τις συνθήκες υπό τις οποίες εφαρμόζονται, ώστε να αποφεύγονται ερμηνευτικές αποκλίσεις στο μέλλον.
Εξάλλου, από τη νομολογία του Senāta Administratīvo lietu departaments (Ανώτατου Δικαστηρίου, τμήμα διοικητικών διαφορών) συνάγεται ότι, όσον αφορά τα πιθανά αποτελέσματα των συμφωνιών στον ανταγωνισμό, το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και το άρθρο 11, παράγραφος 1, του νόμου περί ανταγωνισμού καθιερώνουν το ίδιο νομικό πλαίσιο. Τούτο σημαίνει ότι η εφαρμογή του άρθρου 11, παράγραφος 1, του νόμου περί ανταγωνισμού δεν πρέπει να αποκλίνει από εκείνη του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Είναι σημαντικό να μη γίνονται στη Λεττονία δεκτά διαφορετικά κριτήρια εκτίμησης από εκείνα που προβλέπονται στο δίκαιο της Ένωσης για τη διαπίστωση της ύπαρξης απαγορευμένων κάθετων συμφωνιών. Η ασφάλεια δικαίου την οποία παρέχει η προβλέψιμη πρακτική των δικαστηρίων και των θεσμικών οργάνων συνάδει με τις γενικές αρχές του δικαίου τόσο της Δημοκρατίας της Λεττονίας όσο και της Ένωσης.
Πέραν τούτου, μια ουσιωδώς διαφορετική προσέγγιση όσον αφορά τον ορισμό των παραβάσεων του δικαίου του ανταγωνισμού μπορεί να αποτελέσει πηγή διαφορών μεταξύ των κρατών μελών οι οποίες είναι ικανές να παρεμποδίσουν τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς.
Στην υπόθεση της κύριας δίκης, είναι σημαντικό να καθοριστεί αν –στην περίπτωση συμφωνίας στην οποία προβλέπεται ότι ο διανομέας που καταχώρισε πρώτος τη συναλλαγή έχει, για χρονική περίοδο έξι μηνών από τη σχετική καταχώριση, δικαίωμα προτεραιότητας για την ολοκλήρωση της διαδικασίας πώλησης με τον ενδιαφερόμενο τελικό χρήστη, εκτός εάν ο τελευταίος εναντιωθεί– η φύση της συμφωνίας αρκεί αφ’ εαυτής για τη διαπίστωση ότι πρόκειται για συμφωνία η οποία έχει ως αντικείμενο την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού στην αγορά.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Administratīvā apgabaltiesa (περιφερειακό διοικητικό δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Μπορεί η επίμαχη συμφωνία μεταξύ παραγωγού και ορισμένων διανομέων (σύμφωνα με την οποία, για περίοδο έξι μηνών από την καταχώριση πιθανής συναλλαγής, ο διανομέας που έχει προηγουμένως καταχωρίσει την πιθανή συναλλαγή έχει δικαίωμα προτεραιότητας για την ολοκλήρωση της διαδικασίας πώλησης με τον συγκεκριμένο τελικό χρήστη, εκτός εάν ο τελευταίος εναντιωθεί) να θεωρηθεί, κατόπιν ορθής ερμηνείας της Συνθήκης [ΛΕΕ], συμφωνία μεταξύ εταιριών που έχει ως αντικείμενο την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού, κατά την έννοια του άρθρου 101, παράγραφος 1, [ΣΛΕΕ];
2)
Υπάρχουν στην επίμαχη συμφωνία μεταξύ παραγωγού και ορισμένων διανομέων, όπως αυτή ερμηνεύεται σύμφωνα με τις διατάξεις της Συνθήκης [ΛΕΕ], ενδείξεις, βάσει των οποίων να μπορεί να εκτιμηθεί αν η εν λόγω συμφωνία δεν εξαιρείται από τη γενική απαγόρευση των συμπράξεων;
3)
Μπορεί να θεωρηθεί ότι η επίμαχη συμφωνία μεταξύ παραγωγού και ορισμένων διανομέων, όπως αυτή ερμηνεύεται σύμφωνα με τις διατάξεις της Συνθήκης [ΛΕΕ], αποτελεί εξαίρεση; Ισχύει μόνο για τα συστήματα αποκλειστικής διανομής η εξαίρεση που επιτρέπει τη σύναψη κάθετων συμφωνιών που θέτουν περιορισμό των ενεργητικών πωλήσεων στην αποκλειστική περιοχή ή στην αποκλειστική πελατεία που προορίζεται για τον προμηθευτή ή έχει παραχωρηθεί από τον προμηθευτή σε άλλον αγοραστή, εφόσον ο περιορισμός αυτός δεν περιορίζει τις πωλήσεις των πελατών του αγοραστή και εφόσον το μερίδιο αγοράς του προμηθευτή δεν υπερβαίνει το 30 %;
4)
Μπορεί να αποτελεί συστατικό στοιχείο της παραβάσεως που ενέχει η επίμαχη συμφωνία μεταξύ παραγωγού και ορισμένων διανομέων, όπως αυτή ερμηνεύεται σύμφωνα με τις διατάξεις της Συνθήκης [ΛΕΕ], αποκλειστικά η παράνομη συμπεριφορά ενός μόνο οικονομικού φορέα; Υπό τις περιστάσεις της παρούσας υπόθεσης, όπως αυτές ερμηνεύονται σύμφωνα με τις διατάξεις της Συνθήκης [ΛΕΕ], υπάρχουν ενδείξεις περί συμμετοχής στη σύμπραξη ενός μόνο οικονομικού φορέα;
5)
Υπό τις περιστάσεις της παρούσας υπόθεσης, όπως αυτές ερμηνεύονται σύμφωνα με τις διατάξεις της Συνθήκης [ΛΕΕ], υπάρχουν ενδείξεις περί μειώσεως (στρέβλωσης) του ανταγωνισμού στο πλαίσιο του συστήματος διανομής, περί πλεονεκτήματος προς όφελος της [Visma Enterprise] ή περί αρνητικής επίπτωσης στον ανταγωνισμό;
6)
Υπό τις περιστάσεις της παρούσας υπόθεσης, όπως αυτές ερμηνεύονται σύμφωνα με τις διατάξεις της Συνθήκης [ΛΕΕ], εάν το μερίδιο αγοράς του δικτύου διανομής δεν υπερβαίνει το 30 % (η [Visma Enterprise] είναι παραγωγός, συνεπώς, το μερίδιό της στην αγορά περιλαμβάνει επίσης τον όγκο πωλήσεων των διανομέων της), υπάρχουν ενδείξεις περί αρνητικών επιπτώσεων στον ανταγωνισμό στο πλαίσιο του συστήματος διανομής και/ή εκτός αυτού, και εμπίπτει η εν λόγω συμφωνία στην απαγόρευση των συμπράξεων;
7)
Σύμφωνα με το άρθρο 101, παράγραφος 3, [ΣΛΕΕ] και το άρθρο 2, του κανονισμού 330/2010, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, στοιχείο βʹ, του ιδίου,
–
Ισχύει η εξαίρεση για ένα σύστημα διανομής, σύμφωνα με το οποίο i) ο ίδιος ο διανομέας (έμπορος) επιλέγει τον δυνητικό πελάτη με τον οποίο θα συνεργαστεί· ii) ο προμηθευτής δεν έχει καθορίσει προηγουμένως, βάσει αντικειμενικών, απολύτως γνωστών και επαληθεύσιμων κριτηρίων, συγκεκριμένη ομάδα πελατών στην οποία κάθε διανομέας θα παρέχει τις υπηρεσίες του· iii) ο προμηθευτής, κατόπιν αιτήματος του διανομέα (εμπόρου), παραχωρεί δυνητικούς πελάτες στον εν λόγω διανομέα· iv) οι άλλοι διανομείς δεν γνωρίζουν ή δεν έχουν ενημερωθεί προηγουμένως σχετικά με την εν λόγω παραχώρηση του δυνητικού πελάτη· ή σύμφωνα με το οποίο v) το μοναδικό κριτήριο για την παραχώρηση δυνητικού πελάτη και για τη δημιουργία του συνακόλουθου συστήματος αποκλειστικής διανομής υπέρ συγκεκριμένου διανομέα είναι η υποβολή αιτήματος από τον εν λόγω διανομέα και όχι τυχόν απόφαση του προμηθευτή· ή σύμφωνα με το οποίο vi) η παραχώρηση ισχύει για 6 (έξι) μήνες από την καταχώριση της πιθανής συναλλαγής (μετά την παρέλευση των οποίων, η αποκλειστική διανομή παύει να ισχύει);
–
Μπορεί να θεωρηθεί ότι δεν επέρχεται περιορισμός των παθητικών πωλήσεων, εάν η συμφωνία μεταξύ του προμηθευτή και του διανομέα περιλαμβάνει τον όρο ότι ο αγοραστής (τελικός χρήστης) μπορεί να εναντιωθεί στην εν λόγω παραχώρηση, αλλά ο τελευταίος δεν έχει ενημερωθεί για τον όρο αυτόν; Μπορεί η συμπεριφορά του αγοραστή (τελικού χρήστη) να επηρεάσει (να δικαιολογήσει) τους όρους της συμφωνίας μεταξύ του προμηθευτή και του διανομέα;»
Επί της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η επίμαχη συμφωνία αφορά αμιγώς εσωτερική κατάσταση και δεν επηρεάζει το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών. Κατά το εν λόγω δικαστήριο, η ένδικη διαφορά πρέπει επομένως να επιλυθεί με την εφαρμογή των διατάξεων του λεττονικού δικαίου. Εντούτοις, διευκρινίζει ότι, κατά τη νομολογία του λεττονικού Ανώτατου Δικαστηρίου, το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και το άρθρο 11, παράγραφος 1, του νόμου περί ανταγωνισμού θεσπίζουν το ίδιο νομικό πλαίσιο όσον αφορά τα πιθανά αποτελέσματα των συμφωνιών περί ανταγωνισμού, οι δύο δε διατάξεις αυτές δεν πρέπει να εφαρμόζονται κατά τρόπο διαφορετικό. Κατά το αιτούν δικαστήριο, είναι σημαντικό να αποφευχθεί το ενδεχόμενο να γίνονται δεκτά στη Λεττονία διαφορετικά κριτήρια για τη διαπίστωση της ύπαρξης απαγορευμένων κάθετων συμφωνιών σε σχέση με τα προβλεπόμενα στους σχετικούς με τον ανταγωνισμό κανόνες της Ένωσης.
Κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο της συνεργασίας μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων την οποία καθιερώνει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, εναπόκειται αποκλειστικώς στο εθνικό δικαστήριο, το οποίο έχει επιληφθεί της διαφοράς και φέρει την ευθύνη της μέλλουσας να εκδοθεί δικαστικής αποφάσεως, να εκτιμήσει, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες της υποθέσεως, τόσο την αναγκαιότητα της προδικαστικής αποφάσεως για την έκδοση της δικής του αποφάσεως όσο και το λυσιτελές των ερωτημάτων που υποβάλλει στο Δικαστήριο (αποφάσεις της 18ης Οκτωβρίου 1990, Dzodzi,
C‑297/88 και C‑197/89
,
EU:C:1990:360
, σκέψεις
και
, και της 10ης Δεκεμβρίου 2020, J & S Service,
C‑620/19
,
EU:C:2020:1011
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Εντούτοις, κατά πάγια επίσης νομολογία, εναπόκειται στο Δικαστήριο να ερευνήσει τις συνθήκες υπό τις οποίες του έχουν υποβληθεί τα ερωτήματα από τον εθνικό δικαστή, προκειμένου να ελέγξει κατά πόσον είναι αρμόδιο να απαντήσει (απόφαση της 10ης Δεκεμβρίου 2020, J & S Service,
C‑620/19
,
EU:C:2020:1011
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως κρίνει εαυτό αρμόδιο να αποφανθεί επί αιτήσεων προδικαστικής αποφάσεως σχετικών με διατάξεις του δικαίου της Ένωσης σε περιπτώσεις όπου τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης δεν ενέπιπταν μεν στο άμεσο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, πλην όμως οι συναφείς διατάξεις του δικαίου αυτού εφαρμόζονταν δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας, η οποία προέβλεπε, ως προς τις αμιγώς εσωτερικές καταστάσεις, λύσεις σύμφωνες με εκείνες που είχαν γίνει δεκτές από το δίκαιο της Ένωσης (απόφαση της 21ης Ιουλίου 2016, VM Remonts κ.λπ.,
C‑542/14
,
EU:C:2016:578
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Η αρμοδιότητα αυτή δικαιολογείται από το γεγονός ότι υφίσταται πρόδηλο συμφέρον της έννομης τάξης της Ένωσης για ομοιόμορφη ερμηνεία των διατάξεων που προέρχονται από το δίκαιο της Ένωσης προς αποφυγή ερμηνευτικών αποκλίσεων στο μέλλον (πρβλ. αποφάσεις της 18ης Οκτωβρίου 1990, Dzodzi,
C‑297/88 και C‑197/89
,
EU:C:1990:360
, σκέψη
, και της 10ης Δεκεμβρίου 2020, J & S Service,
C‑620/19
,
EU:C:2020:1011
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Εν προκειμένω, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει, κατ’ ουσίαν, ότι το άρθρο 11, παράγραφος 1, του νόμο περί ανταγωνισμού προβλέπει νομικό πλαίσιο ίδιο με εκείνο το άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και ότι το εν λόγω άρθρο 11, παράγραφος 1, ερμηνεύεται κατά τρόπο όμοιο προς το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
Εξάλλου, το γεγονός αυτό έχει οδηγήσει το Δικαστήριο να κρίνει ότι έχει αρμοδιότητα να αποφαίνεται επί αιτήσεων προδικαστικής αποφάσεως όσον αφορά την ερμηνεία του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ σε αμιγώς εσωτερικές καταστάσεις, οι οποίες δεν επηρεάζουν το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών και στις οποίες είχε εφαρμογή το άρθρο 11, παράγραφος 1, του νόμου περί ανταγωνισμού (πρβλ. αποφάσεις της 26ης Νοεμβρίου 2015, Maxima Latvija,
C‑345/14
,
EU:C:2015:784
, σκέψεις
έως
, και της 21ης Ιουλίου 2016, VM Remonts κ.λπ.,
C‑542/14
,
EU:C:2016:578
, σκέψεις
έως
).
Υπό τις συνθήκες αυτές, διαπιστώνεται ότι το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να απαντήσει στα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα καθόσον αυτά αφορούν την ερμηνεία του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ καθώς και του άρθρου 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, το βασικό περιεχόμενο του οποίου αναπαράγεται στο άρθρο 11, παράγραφος 2, του νόμου περί ανταγωνισμού.
Αντιθέτως, δεν θεμελιώνεται, βάσει της μνημονευόμενης στη σκέψη 44 της παρούσας απόφασης νομολογίας, η αρμοδιότητα του Δικαστηρίου να απαντήσει στα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα, καθόσον αυτά αφορούν την ερμηνεία του κανονισμού 330/2010. Συγκεκριμένα, από το άρθρο 2, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού προκύπτει ότι σκοπός του είναι να καθορίσει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες κηρύσσεται ανεφάρμοστο το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ στις κάθετες συμφωνίες, σύμφωνα με το άρθρο 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ. Πάντως, από την απόφαση περί παραπομπής δεν προκύπτει ότι βάσει της λεττονικής νομοθεσίας καθίστανται εφαρμοστέες οι παρεχόμενες από τον κανονισμό 330/2010 λύσεις σε περιπτώσεις όπως είναι η επίμαχη στην κύρια δίκη, οι οποίες δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και, κατ’ επέκταση, στο πεδίο εφαρμογής του εν λόγω κανονισμού.
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου, του πέμπτου και του έκτου προδικαστικού ερωτήματος
Με το πρώτο, το πέμπτο και το έκτο προδικαστικό ερώτημα, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί, κατ’ ουσίαν, αν το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι συμφωνία μεταξύ προμηθευτή και διανομέα βάσει της οποίας ο διανομέας που καταχώρισε πρώτος την πιθανή συναλλαγή με τον τελικό χρήστη έχει, για χρονική περίοδο έξι μηνών από τη σχετική καταχώριση, «δικαίωμα προτεραιότητας για την ολοκλήρωση της συναλλαγής πώλησης», εκτός εάν ο τελικός χρήστης εναντιωθεί, μπορεί να χαρακτηριστεί ως «συμφωνία που έχει ως αντικείμενο» ή «ως αποτέλεσμα» την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού, κατά την έννοια της εν λόγω διάταξης.
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, στο πλαίσιο της διαδικασίας του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, θεμέλιο του οποίου είναι ο σαφής διαχωρισμός των καθηκόντων μεταξύ των εθνικών δικαιοδοτικών οργάνων και του Δικαστηρίου, ο ρόλος του τελευταίου περιορίζεται στην ερμηνεία των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης ως προς τις οποίες ερωτάται, εν προκειμένω όσον αφορά το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Υπό την έννοια αυτή, δεν απόκειται στο Δικαστήριο αλλά στο αιτούν Δικαστήριο να εκτιμήσει οριστικώς αν, λαμβανομένων υπόψη όλων των λυσιτελών στοιχείων που χαρακτηρίζουν την περίπτωση της υποθέσεως της κύριας δίκης και του οικονομικού και νομικού πλαισίου εντός του οποίου αυτή εντάσσεται, η επίμαχη συμφωνία έχει ως αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού (πρβλ. αποφάσεις της 14ης Μαρτίου 2013, Allianz Hungária Biztosító κ.λπ.,
C‑32/11
,
EU:C:2013:160
, σκέψη
, και της 2ας Απριλίου 2020, Budapest Bank κ.λπ.,
C‑228/18
,
EU:C:2020:265
, σκέψη
).
Εντούτοις, το Δικαστήριο, αποφαινόμενο επί αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως μπορεί, βάσει των στοιχείων της δικογραφίας που έχει στη διάθεσή του, να παράσχει διευκρινίσεις προκειμένου να καθοδηγήσει το αιτούν δικαστήριο στην ερμηνεία του ώστε να είναι σε θέση το τελευταίο να επιλύσει τη διαφορά (πρβλ. απόφαση της 2ας Απριλίου 2020, Budapest Bank κ.λπ.,
C‑228/18
,
EU:C:2020:265
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Κατά το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, είναι ασυμβίβαστες με την εσωτερική αγορά και απαγορεύονται όλες οι συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων, όλες οι αποφάσεις ενώσεων επιχειρήσεων και κάθε εναρμονισμένη πρακτική που δύνανται να επηρεάσουν το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών και που έχουν ως αντικείμενο ή ως αποτέλεσμα την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού εντός της εσωτερικής αγοράς.
Για να εμπίπτει μια συμφωνία στην ως άνω απαγόρευση πρέπει να έχει «ως αντικείμενο ή ως αποτέλεσμα» την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού εντός της εσωτερικής αγοράς σε σημαντικό βαθμό [πρβλ. αποφάσεις της 13ης Δεκεμβρίου 2012, Expedia,
C‑226/11
,
EU:C:2012:795
, σκέψεις
,
και
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 30ής Ιανουαρίου 2020, Generics (UK) κ.λπ.,
C‑307/18
,
EU:C:2020:52
, σκέψη
].
Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, από της αποφάσεως της 30ής Ιουνίου 1966, LTM (
56/65
,
EU:C:1966:38
), o διαζευκτικός χαρακτήρας της προϋποθέσεως αυτής, που εκφράζεται με τη χρήση του συνδέσμου «ή», επιβάλλει κατ’ αρχάς να εξεταστεί το ίδιο το αντικείμενο της συμφωνίας (πρβλ. απόφαση της 2ας Απριλίου 2020, Budapest Bank κ.λπ.,
C‑228/18
,
EU:C:2020:265
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Εξ αυτού προκύπτει ότι η προμνησθείσα διάταξη, όπως έχει ερμηνευθεί από το Δικαστήριο, διακρίνει σαφώς μεταξύ της έννοιας του περιορισμού «ως εκ του αντικειμένου» και εκείνης του περιορισμού «ως εκ του αποτελέσματος», καθεμιά από τις οποίες υπόκειται σε διαφορετικούς κανόνες περί αποδείξεως [απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 2020, Generics (UK) κ.λπ.,
C‑307/18
,
EU:C:2020:52
, σκέψη
].
Πράγματι, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι ορισμένα είδη συμπαιγνίας μεταξύ επιχειρήσεων είναι αρκούντως επιβλαβή για τον ανταγωνισμό ώστε να χαρακτηρίζονται ως περιορισμός «ως εκ του αντικειμένου», οπότε δεν είναι αναγκαία η εξέταση των αποτελεσμάτων τους. Η νομολογία αυτή στηρίζεται στο γεγονός ότι ορισμένες μορφές συμπαιγνίας μεταξύ επιχειρήσεων μπορούν να θεωρηθούν, εκ της φύσεώς τους, ως παραβλάπτουσες την ορθή λειτουργία του ανταγωνισμού (απόφαση της 2ας Απριλίου 2020, Budapest Bank κ.λπ.,
C‑228/18
,
EU:C:2020:265
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Συγκεκριμένα, όσον αφορά συμφωνίες που χαρακτηρίζονται ως «περιορισμοί ως εκ του αντικειμένου», δεν χρειάζεται να αναζητηθούν ούτε, κατά μείζονα λόγο, να αποδειχθούν τα αποτελέσματά τους στον ανταγωνισμό προκειμένου να χαρακτηρισθούν αυτές ως «περιορισμός του ανταγωνισμού» κατά την έννοια του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, στο μέτρο που από την πείρα προκύπτει ότι τέτοιες συμφωνίες επιφέρουν μειώσεις της παραγωγής και αυξήσεις τιμών, με τελικό αποτέλεσμα την κακή κατανομή των πόρων εις βάρος, ιδίως, των καταναλωτών [πρβλ. απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 2020, Generics (UK) κ.λπ.,
C‑307/18
,
EU:C:2020:52
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία]. Για να έχει ένα στρεφόμενο κατά του ανταγωνισμού αντικείμενο, αρκεί να είναι εν τοις πράγμασι ικανή να παρεμποδίσει, να περιορίσει ή να νοθεύσει τον ανταγωνισμό εντός της εσωτερικής αγοράς (πρβλ. απόφαση της 14ης Μαρτίου 2013, Allianz Hungária Biztosító κ.λπ.,
C‑32/11
,
EU:C:2013:160
, σκέψη
).
Το ουσιώδες νομικό κριτήριο προκειμένου να καθορισθεί αν η συμφωνία συνεπάγεται περιορισμό του ανταγωνισμού ως «εκ του αντικειμένου» έγκειται, επομένως, στη διαπίστωση ότι μια τέτοια συμφωνία είναι, αυτή καθεαυτήν, αρκούντως επιζήμια για τον ανταγωνισμό ώστε να γίνει δεκτό ότι παρέλκει η εξέταση των αποτελεσμάτων της (απόφαση της 2ας Απριλίου 2020, Budapest Bank κ.λπ.,
C‑228/18
,
EU:C:2020:265
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Επιπλέον, η έννοια του «περιορισμού του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου» πρέπει να ερμηνεύεται συσταλτικώς. Συγκεκριμένα, η εν λόγω έννοια δεν μπορεί να χρησιμοποιείται παρά μόνο σε ορισμένα είδη συντονισμού μεταξύ επιχειρήσεων τα οποία είναι αρκούντως επιβλαβή για τον ανταγωνισμό ώστε να μπορεί να γίνει δεκτό ότι παρέλκει η εξέταση των αποτελεσμάτων τους (πρβλ. απόφαση της 2ας Απριλίου 2020, Budapest Bank κ.λπ.,
C‑228/18
,
EU:C:2020:265
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Πάντως, το γεγονός ότι μια συμφωνία αποτελεί κάθετη συμφωνία δεν αποκλείει το ενδεχόμενο αυτή να περιέχει περιορισμό του ανταγωνισμού «λόγω του αντικειμένου» της. Πράγματι, οι κάθετες συμφωνίες είναι μεν συχνά, ως εκ της φύσεώς τους, λιγότερο επιζήμιες όσον αφορά τον ανταγωνισμό απ’ ό,τι οι οριζόντιες συμφωνίες, μπορούν όμως, υπό ορισμένες περιστάσεις, να εμπεριέχουν εν δυνάμει μία ιδιαίτερα αυξημένη πιθανότητα περιορισμού (πρβλ. αποφάσεις της 14ης Μαρτίου 2013, Allianz Hungária Biztosító κ.λπ.,
C‑32/11
,
EU:C:2013:160
, σκέψη
, και της 26ης Νοεμβρίου 2015, Maxima Latvija,
C‑345/14
,
EU:C:2015:784
, σκέψη
).
Για την εκτίμηση του αν μια συμφωνία μεταξύ επιχειρήσεων ή μια απόφαση ενώσεως επιχειρήσεων είναι αρκούντως επιζήμια ώστε να λογίζεται ως περιορισμός του ανταγωνισμού ως «εκ του αντικειμένου», υπό την έννοια του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη το περιεχόμενο των διατάξεών της, οι σκοποί τους οποίους επιδιώκει, καθώς και το οικονομικό και νομικό πλαίσιο στο οποίο αυτή εντάσσεται. Στο πλαίσιο της εκτιμήσεως του ανωτέρω πλαισίου, πρέπει επίσης να λαμβάνεται υπόψη η φύση των επηρεαζόμενων προϊόντων ή υπηρεσιών καθώς και οι πραγματικές συνθήκες της λειτουργίας και της διαρθρώσεως της οικείας αγοράς ή των οικείων αγορών (απόφαση της 2ας Απριλίου 2020, Budapest Bank κ.λπ.,
C‑228/18
,
EU:C:2020:265
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Το γεγονός ότι ένα μέτρο θεωρείται ότι επιδιώκει θεμιτό σκοπό δεν αποκλείει το ενδεχόμενο να έχει το μέτρο αυτό ως αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού, λαμβανομένης υπόψη της υπάρξεως ενός άλλου σκοπού που επιδιώκεται από το ίδιο μέτρο και ο οποίος πρέπει να θεωρηθεί ως αθέμιτος, συνεκτιμωμένου επίσης του περιεχομένου των διατάξεων του μέτρου και του πλαισίου εντός του οποίου εντάσσεται (πρβλ. απόφαση της 2ας Απριλίου 2020, Budapest Bank κ.λπ.,
C‑228/18
,
EU:C:2020:265
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Όσον αφορά, κατ’ αρχάς, το περιεχόμενο της επίμαχης συμφωνίας, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι o όρος 4.1 της τυποποιημένης σύμβασης συνεργασίας μεταξύ της Visma Enterprise και των διανομέων της προβλέπει ότι ο διανομέας που καταχώρισε πρώτος την πιθανή συναλλαγή με τον τελικό χρήστη έχει, για χρονική περίοδο έξι μηνών από τη σχετική καταχώριση, «δικαίωμα προτεραιότητας για την ολοκλήρωση της συναλλαγής πώλησης», εκτός αν ο εν λόγω χρήστης εναντιωθεί.
Επισημαίνεται συναφώς ότι από το γράμμα του εν λόγω όρου, όπως αναπαράγεται στην απόφαση περί παραπομπής, δεν προκύπτει σε τι συνίσταται η εν λόγω προτεραιότητα. Η επιτροπή ανταγωνισμού έκρινε στην επίδικη απόφαση ότι μόνον ο διανομέας που καταχώρισε πρώτος τον πιθανό πελάτη μπορεί να ολοκληρώσει τη συναλλαγή πώλησης με τον τελευταίο, κρίση την οποία αμφισβήτησε η Visma Enterprise.
Όπως επισήμανε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις γραπτές παρατηρήσεις που υπέβαλε στο Δικαστήριο, ο ίδιος ο όρος δεν φαίνεται, αυτός καθ’ εαυτόν, να απαγορεύει ρητώς στους διανομείς της Visma Enterprise να αναζητούν ενεργώς δυνητικούς πελάτες ή να ανταποκρίνονται σε αιτήματά τους. Εναπόκειται επομένως στο αιτούν δικαστήριο να προσδιορίσει με ακρίβεια το περιεχόμενο της επίμαχης συμφωνίας.
Εν συνεχεία, δέον να επισημανθεί ότι οι διάδικοι της κύριας δίκης διαφωνούν επίσης ως προς το αντικείμενο της συμφωνίας, δεδομένου ότι η Visma Enterprise ισχυρίστηκε ότι η εν λόγω συμφωνία έχει στόχο την οργάνωση της συνεργασίας με τους διανομείς, την αξιολόγηση της προσαρμογής του προϊόντος στις ανάγκες του αγοραστή, την καθιέρωση ισότιμων όρων συνεργασίας με τους διανομείς και την ορθολογική χρήση των πόρων.
Σύμφωνα με τη μνημονευόμενη στη σκέψη 51 της παρούσας απόφασης νομολογία, στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να προβεί στην εκτίμηση των σκοπών που επιδιώκει η επίμαχη συμφωνία.
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, μολονότι η πρόθεση των μερών δεν συνιστά αναγκαίο στοιχείο για τη διαπίστωση του περιοριστικού χαρακτήρα συμφωνίας μεταξύ επιχειρήσεων, ουδόλως απαγορεύεται στις αρμόδιες για τον ανταγωνισμό αρχές ή στα εθνικά δικαιοδοτικά όργανα και τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης να τη λαμβάνουν υπόψη (απόφαση της 2ας Απριλίου 2020, Budapest Bank κ.λπ.,
C‑228/18
,
EU:C:2020:265
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Τέλος, στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να εξετάσει το οικονομικό και νομικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η επίμαχη συμφωνία.
Σε περίπτωση που η συμφωνία αυτή δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως «περιορισμός εκ του αντικειμένου», το αιτούν δικαστήριο θα εξετάσει τα αποτελέσματά της και, προκειμένου να μπορεί να τη χαρακτηρίσει ως «περιορισμό του ανταγωνισμού», κατά την έννοια του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, πρέπει να διαπιστώσει τη συνδρομή των στοιχείων που αποδεικνύουν ότι πράγματι ο ανταγωνισμός είτε παρεμποδίστηκε, είτε περιορίστηκε, είτε νοθεύτηκε αισθητά (πρβλ. απόφαση της 2ας Απριλίου 2020, Budapest Bank κ.λπ.,
C‑228/18
,
EU:C:2020:265
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Προς τούτο, πρέπει να συνεκτιμηθεί το συγκεκριμένο πλαίσιο εντός του οποίου εντάσσεται η συμφωνία, ιδίως δε το οικονομικό και νομικό πλαίσιο εντός του οποίου αναπτύσσουν τις δραστηριότητές τους οι οικείες επιχειρήσεις, η φύση των προϊόντων ή υπηρεσιών που επηρεάζονται, καθώς και οι πραγματικές συνθήκες της λειτουργίας και της δομής της εν λόγω αγοράς ή των εν λόγω αγορών [απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 2020, Generics (UK) κ.λπ.,
C‑307/18
,
EU:C:2020:52
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
Κατά πάγια νομολογία, τα περιοριστικά για τον ανταγωνισμό αποτελέσματα μπορούν να είναι τόσο πραγματικά όσο και δυνητικά, αλλά, εν πάση περιπτώσει, πρέπει να είναι αρκούντως αισθητά [απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 2020, Generics (UK) κ.λπ.,
C‑307/18
,
EU:C:2020:52
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
Προκειμένου να εκτιμηθούν τα αποτελέσματα μιας συμφωνίας υπό το πρίσμα του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, πρέπει να εξετασθεί η λειτουργία του ανταγωνισμού εντός του πραγματικού πλαισίου όπου θα διεξαγόταν, εάν δεν υπήρχε η επίμαχη συμφωνία [πρβλ. απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 2020, Generics (UK) κ.λπ.,
C‑307/18
,
EU:C:2020:52
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
Για τον σκοπό αυτό, πρέπει να λαμβάνεται ιδίως υπόψη η φύση και η ποσότητα, περιορισμένη ή μη, των προϊόντων που καλύπτονται από τη συμφωνία, η θέση και η σημασία των συμβαλλομένων στην αγορά των οικείων προϊόντων, ο μεμονωμένος χαρακτήρας της επίμαχης συμφωνίας ή, αντίθετα, η θέση της τελευταίας εντός ενός συνόλου συμφωνιών. Συναφώς, η ύπαρξη παρεμφερών συμβάσεων, καίτοι δεν είναι οπωσδήποτε καθοριστική, αποτελεί εντούτοις περίσταση η οποία δύναται, από κοινού με άλλες, να αποτελέσει το οικονομικό και νομικό πλαίσιο εντός του οποίου πρέπει να αξιολογείται η συμφωνία (πρβλ. απόφαση της 11ης Δεκεμβρίου 1980, L'Oréal,
31/80
,
EU:C:1980:289
, σκέψη
).
Η απόδειξη του αντίστροφου σεναρίου έχει ως σκοπό να διαπιστωθούν οι ρεαλιστικές δυνατότητες της συμπεριφοράς των οικονομικών φορέων, εάν δεν υπήρχε η επίμαχη συμφωνία, και να προσδιορισθεί πώς θα λειτουργούσε πιθανώς η αγορά καθώς και ποια θα ήταν η δομή της, εάν δεν είχε συναφθεί η οικεία συμφωνία [πρβλ. απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 2020, Generics (UK) κ.λπ.,
C‑307/18
,
EU:C:2020:52
, σκέψη
].
Απόκειται στο εθνικό δικαστήριο να κρίνει, με βάση όλα τα κρίσιμα στοιχεία, αν η επίμαχη συμφωνία πληροί πράγματι τις προϋποθέσεις για να εμπίπτει στην προβλεπόμενη στο άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ απαγόρευση (απόφαση της 11ης Δεκεμβρίου 1980, L'Oréal,
31/80
,
EU:C:1980:289
, σκέψη
).
Εξάλλου, όπως ισχυρίζεται, κατ’ ουσίαν, η Επιτροπή, οι κάθετες συμφωνίες δύνανται, κατ’ αρχήν, να είναι λιγότερο επιζήμιες για τον ανταγωνισμό απ’ ό,τι οι οριζόντιες συμφωνίες. Επομένως, ο περιορισμός του ανταγωνισμού μεταξύ διανομέων μιας και της αυτής μάρκας (intra-brand competition) είναι, κατ’ αρχήν, προβληματικός μόνον όταν ο πραγματικός ανταγωνισμός ανάμεσα σε διάφορες μαρκες στην επίμαχη αγορά (inter-brand competition) είναι εξασθενημένος (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 25ης Οκτωβρίου 1977, Metro SB-Großmärkte κατά Επιτροπής,
26/76
,
EU:C:1977:167
, σκέψη
).
Από τις ανωτέρω σκέψεις προκύπτει ότι απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να προσδιορίσει, μεταξύ άλλων, τα χαρακτηριστικά της επίμαχης αγοράς και τη θέση την οποία κατέχουν τα μέρη σε αυτή.
Συναφώς, από τη διατύπωση των προδικαστικών ερωτημάτων προκύπτει ότι το μερίδιο της αγοράς που κατέχει η Visma Enterprise δεν υπερβαίνει το 30 %. Το γεγονός αυτό θα πρέπει να ληφθεί υπόψη μαζί με άλλα στοιχεία, προκειμένου να προσδιοριστεί η διάρθρωση της επίμαχης αγοράς, περιλαμβανομένης και της θέσης της Visma Enterprise σε αυτή, ζήτημα το οποίο εμπίπτει στο οικονομικό πλαίσιο εντός του οποίου πρέπει να εκτιμηθεί η επίμαχη συμφωνία.
Το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει, εν συνεχεία, να εξετάσει την επίπτωση που έχει στον ανταγωνισμό η «δέσμευση» του πιθανού πελάτη από ορισμένο διανομέα, υπό το πρίσμα, ιδίως, του γεγονότος ότι, όπως αποδεικνύεται από τη διατύπωση των προδικαστικών ερωτημάτων, ούτε οι διανομείς ενημερώνονται εκ των προτέρων για τη «δέσμευση» ούτε και ο τελικός πελάτης για τη δυνατότητα εναντίωσης που του παρέχεται, καθώς και υπό το πρίσμα της διάρκειας της δεσμεύσεως.
Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω σκέψεων, στο πρώτο, το πέμπτο και το έκτο προδικαστικό ερώτημα θα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι συμφωνία μεταξύ προμηθευτή και διανομέα βάσει της οποίας ο διανομέας που καταχώρισε πρώτος την πιθανή συναλλαγή με τον τελικό χρήστη έχει, για χρονική περίοδο έξι μηνών από τη σχετική καταχώριση, «δικαίωμα προτεραιότητας για την ολοκλήρωση της συναλλαγής πώλησης», εκτός εάν ο τελικός χρήστης εναντιωθεί, δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως «συμφωνία που έχει ως αντικείμενο» την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού, υπό την έννοια της εν λόγω διατάξεως, εκτός εάν η συμφωνία, λαμβανομένων υπόψη της διατυπώσεώς της, των σκοπών της και του πλαισίου της, μπορεί να θεωρηθεί ότι είναι αρκούντως βλαπτική για τον ανταγωνισμό ώστε να χαρακτηρισθεί με τον τρόπο αυτόν. Σε περίπτωση που τέτοια συμφωνία δεν συνιστά περιορισμό του ανταγωνισμού «ως εκ του αντικειμένου», κατά την έννοια του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, το εθνικό δικαστήριο πρέπει να εξετάσει αν, υπό το πρίσμα του συνόλου των κρίσιμων περιστάσεων της υποθέσεως της κύριας δίκης, ήτοι, μεταξύ άλλων, του οικονομικού και νομικού πλαισίου στο οποίο δρουν οι ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις, της φύσεως των επηρεαζόμενων προϊόντων ή υπηρεσιών, καθώς και των πραγματικών συνθηκών λειτουργίας και της διάρθρωσης της επίμαχης αγοράς, η εν λόγω συμφωνία θα μπορούσε να θεωρηθεί ως περιορίζουσα τον ανταγωνισμό κατά τρόπο αρκούντως αισθητό, λόγω των πραγματικών ή πιθανών αποτελεσμάτων της.
Επί του δεύτερου, του τρίτου και του έβδομου προδικαστικού ερωτήματος
Με το δεύτερο, το τρίτο και το έβδομο προδικαστικό ερώτημα, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι συμφωνία μεταξύ προμηθευτή και διανομέα βάσει της οποίας ο διανομέας που καταχώρισε πρώτος την πιθανή συναλλαγή με τον τελικό χρήστη έχει, για χρονική περίοδο έξι μηνών από τη σχετική καταχώριση, «δικαίωμα προτεραιότητας για την ολοκλήρωση της συναλλαγής πώλησης», εκτός εάν ο τελικός χρήστης εναντιωθεί, μπορεί, εφόσον πρόκειται για συμφωνία η οποία έχει «ως αντικείμενο» ή «ως αποτέλεσμα» την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού, κατά την έννοια του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, να αποτελέσει αντικείμενο εξαίρεσης βάσει της παραγράφου 3 του εν λόγω άρθρου.
Υπενθυμίζεται, συναφώς, ότι κάθε συμφωνία που αντίκειται στις διατάξεις του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο απαλλαγής βάσει της παραγράφου 3 του άρθρου αυτού μόνον αν πληροί τις σωρευτικές προϋποθέσεις που προβλέπονται εκεί, περιλαμβανομένης της προϋποθέσεως να συμβάλλει στη βελτίωση της παραγωγής ή της διανομής των προϊόντων ή στην προώθηση της τεχνικής ή οικονομικής προόδου (πρβλ. απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, MasterCard κ.λπ. κατά Επιτροπής,
C‑382/12 P
,
EU:C:2014:2201
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Κατά πάγια νομολογία, η βελτίωση, κατά την έννοια της πρώτης προϋποθέσεως του άρθρου 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, δεν μπορεί να συνίσταται σε οποιοδήποτε πλεονέκτημα αποκομίζουν τα μέρη από την επίμαχη συμφωνία όσον αφορά τις οικείες δραστηριότητες παραγωγής ή διανομής. Η βελτίωση πρέπει ιδίως να παρουσιάζει αισθητά αντικειμενικά πλεονεκτήματα ικανά να αντισταθμίσουν τα προβλήματα που δημιουργεί η συμφωνία στον ανταγωνισμό (απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, MasterCard κ.λπ. κατά Επιτροπής,
C‑382/12 P
,
EU:C:2014:2201
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Η εξέταση μιας συμφωνίας για να κριθεί αν συμβάλλει στη βελτίωση της παραγωγής ή της διανομής προϊόντων ή τη βελτίωση της τεχνικής ή οικονομικής προόδου και αν αυτή δημιουργεί αισθητά αντικειμενικά πλεονεκτήματα, πρέπει να πραγματοποιείται με βάση τα αντλούμενα από τα πραγματικά περιστατικά επιχειρήματα και τα αποδεικτικά στοιχεία που υποβλήθηκαν από τις επιχειρήσεις (απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, MasterCard κ.λπ. κατά Επιτροπή,
C‑382/12 P
,
EU:C:2014:2201
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Για την εξέταση αυτή μπορεί να απαιτηθεί να ληφθούν υπόψη ο χαρακτήρας και οι ενδεχόμενες ιδιομορφίες του τομέα τον οποίο αφορά η επίμαχη συμφωνία, αν ο χαρακτήρας αυτός και οι εν λόγω ιδιομορφίες αποτελούν καθοριστικά στοιχεία για το αποτέλεσμα της εξετάσεως. Εξάλλου, υπό το πρίσμα του άρθρου 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ο ευνοϊκός χαρακτήρας του αποτελέσματος για το σύνολο των καταναλωτών των σχετικών αγορών (απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, MasterCard κ.λπ. κατά Επιτροπής,
C‑382/12 P
,
EU:C:2014:2201
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Από τα στοιχεία που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο προκύπτει ότι η Visma Enterprise υποστήριξε ότι η επίμαχη συμφωνία έχει ως αποτέλεσμα, μεταξύ άλλων, τη βελτίωση της διανομής του προϊόντος της, την παροχή προϊόντος καλύτερης ποιότητας και την εξοικονόμηση πόρων.
Υπό τις συνθήκες αυτές, εναπόκειται στο εν λόγω δικαστήριο να εκτιμήσει αν η συμφωνία αυτή συμβάλλει στη βελτίωση της διανομής των επίμαχων στην κύρια δίκη προϊόντων και αν πληροί τις λοιπές προϋποθέσεις του άρθρου 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ.
Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρων σκέψεων, στο δεύτερο, το τρίτο και το έβδομο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι συμφωνία μεταξύ προμηθευτή και διανομέα βάσει της οποίας ο διανομέας που καταχώρισε πρώτος την πιθανή συναλλαγή με τον τελικό χρήστη έχει, για χρονική περίοδο έξι μηνών από τη σχετική καταχώριση, «δικαίωμα προτεραιότητας για την ολοκλήρωση της συναλλαγής πώλησης», εκτός εάν ο τελικός χρήστης εναντιωθεί, μπορεί, εφόσον πρόκειται για συμφωνία η οποία έχει «ως αντικείμενο» ή «ως αποτέλεσμα» την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού, κατά την έννοια του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, να αποτελέσει αντικείμενο εξαίρεσης βάσει της παραγράφου 3 του εν λόγω άρθρου μόνον εφόσον πληροί τις διαλαμβανόμενες στην εν λόγω διάταξη σωρευτικές προϋποθέσεις.
Επί του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος
Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι το Administratīvā apgabaltiesa (περιφερειακό διοικητικό δικαστήριο) υπέβαλε το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα στο πλαίσιο της αιτιάσεως με την οποία η Visma Enterprise έβαλε κατά του μέρους της επίδικης αποφάσεως με το οποίο η επιτροπή ανταγωνισμού έκρινε ότι δεν ήταν ούτε σκόπιμος ούτε αναγκαίος ο καταλογισμός ευθύνης για τη διαπιστωθείσα παράβαση στους διανομείς της FMS Software. Με την αιτίαση αυτή, η Visma Enterprise είχε, κατ’ ουσίαν, ισχυριστεί ότι, καθόσον το άρθρο 11, παράγραφος 1, του νόμου περί ανταγωνισμού, το οποίο αναπαράγει στην ουσία το περιεχόμενο του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, αφορά τις συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων, η επιτροπή ανταγωνισμού δεν μπορεί να επιβάλει κυρώσεις σε ένα μόνο συμβαλλόμενο μέρος της συμφωνίας, εκτός αν δεχθεί ότι δεν παραβιάστηκαν οι εν λόγω διατάξεις.
Επομένως, το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα θα πρέπει να εκληφθεί υπό την έννοια ότι το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι αποκλείεται η ύπαρξη συμφωνίας η οποία παραβιάζει την εν λόγω διάταξη όταν η επιφορτισμένη με την εφαρμογή της διάταξης αρχή προέβη σε διαφοροποιημένη εκτίμηση ως προς τον καταλογισμό της ευθύνης για την παράβαση.
Συναφώς, όπως υπενθυμίστηκε στη σκέψη 53 της παρούσας απόφασης, κατά το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, είναι ασυμβίβαστες με την εσωτερική αγορά και απαγορεύονται όλες οι συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων, όλες οι αποφάσεις ενώσεων επιχειρήσεων και κάθε εναρμονισμένη πρακτική που δύνανται να επηρεάσουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών και που έχουν ως αντικείμενο ή ως αποτέλεσμα την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού εντός της εσωτερικής αγοράς.
Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, για να υφίσταται «συμφωνία», κατά την έννοια του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, αρκεί οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις να έχουν εκφράσει την κοινή βούλησή τους να συμπεριφερθούν στην αγορά κατά καθορισμένο τρόπο (απόφαση της 14ης Ιανουαρίου 2021, Kilpailu- ja kuluttajavirasto,
C‑450/19
,
EU:C:2021:10
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Η διαπίστωση παράβασης του άρθρου 101 ΣΛΕΕ πρέπει επομένως να στηρίζεται σε εκτίμηση υπό το πρίσμα των διαλαμβανόμενων στην εν λόγω διάταξη προϋποθέσεων.
Συνεπώς, το ζήτημα της ύπαρξης απαγορευμένης συμφωνίας βάσει του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ είναι, κατ’ αρχήν, διαφορετικό από εκείνο του καταλογισμού της ευθύνης για την παράβαση και της επιβολής κύρωσης σε συμβαλλόμενο στη συμφωνία μέρος, ακόμη και αν ορισμένα στοιχεία του πραγματικού θα μπορούσαν να αποδειχθούν κρίσιμα στο πλαίσιο της εκτίμησης αμφότερων των ζητημάτων.
Πράγματι, το πρώτο προδικαστικό ερώτημα αφορά τις προϋποθέσεις εφαρμογής του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, ενώ το δεύτερο αφορά τις συνέπειες της παράβασης της εν λόγω διάταξης, το δε δεύτερο προδικαστικό ερώτημα χρήζει, κατ’ αρχήν, εξέτασης μόνον εφόσον έχει προηγουμένως διαπιστωθεί παράβαση της εν λόγω διάταξης.
Επομένως, καθόσον η ύπαρξη συμφωνίας η οποία παραβιάζει το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ τεκμηριώνεται σύμφωνα με τα κριτήρια της εν λόγω διάταξης, η εκτίμηση της αρχής η οποία είναι επιφορτισμένη με την εφαρμογή της όσον αφορά τον καταλογισμό της ευθύνης για την παράβαση στα συμβαλλόμενη μέρη της συμφωνίας δεν μπορεί, κατ’ αρχήν, να ασκεί επιρροή στη διαπίστωση της παράβασης.
Το ζήτημα που αφορά τις προϋποθέσεις εφαρμογής του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ διαχωρίζεται εξάλλου από το ζήτημα αν η επιφορτισμένη με την εφαρμογή της διάταξης αρχή δεν μπορεί παρά να καταλογίσει την ευθύνη για την παράβαση της εν λόγω διάταξης σε ένα μόνο συμβαλλόμενο μέρος της συμφωνίας η οποία συνιστά την παράβαση, ζήτημα το οποίο δεν τίθεται στην υπόθεση της κύριας δίκης.
Υπό τις συνθήκες αυτές, στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι η ύπαρξη απαγορευμένης από την εν λόγω διάταξη συμφωνίας δεν μπορεί να αποκλειστεί για τον λόγο και μόνον ότι η επιφορτισμένη με την εφαρμογή της διάταξης αρχή προέβη σε διαφοροποιημένη εκτίμηση ως προς τον καταλογισμό της ευθύνης για την παράβαση στα συμβαλλόμενα μέρη της εν λόγω συμφωνίας,.
Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σε αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.

Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (έβδομο τμήμα) αποφαίνεται:

1)
Το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι συμφωνία μεταξύ προμηθευτή και διανομέα, βάσει της οποίας ο διανομέας που καταχώρισε πρώτος την πιθανή συναλλαγή με τον τελικό χρήστη έχει, για χρονική περίοδο έξι μηνών από τη σχετική καταχώριση, «δικαίωμα προτεραιότητας για την ολοκλήρωση της συναλλαγής πώλησης», εκτός εάν ο τελικός χρήστης εναντιωθεί, δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως «συμφωνία που έχει ως αντικείμενο» την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού, υπό την έννοια της εν λόγω διατάξεως, εκτός εάν η συμφωνία αυτή, λαμβανομένων υπόψη της διατυπώσεώς της, των σκοπών της και του πλαισίου της, μπορεί να θεωρηθεί ότι είναι αρκούντως βλαπτική για τον ανταγωνισμό ώστε να χαρακτηρισθεί με τον τρόπο αυτόν.
Σε περίπτωση που τέτοια συμφωνία δεν συνιστά περιορισμό του ανταγωνισμού «ως εκ του αντικειμένου», κατά την έννοια του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, το εθνικό δικαστήριο πρέπει να εξετάσει αν, υπό το πρίσμα του συνόλου των κρίσιμων περιστάσεων της υποθέσεως της κύριας δίκης, ήτοι υπό το πρίσμα, μεταξύ άλλων, του οικονομικού και νομικού πλαισίου στο οποίο δρουν οι ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις, της φύσεως των επηρεαζόμενων προϊόντων ή υπηρεσιών, καθώς και των πραγματικών συνθηκών λειτουργίας και της διάρθρωσης της επίμαχης αγοράς, η εν λόγω συμφωνία θα μπορούσε να θεωρηθεί ως περιορίζουσα τον ανταγωνισμό κατά τρόπο αρκούντως αισθητό, λόγω των πραγματικών ή πιθανών αποτελεσμάτων της.

2)
Το άρθρο 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι συμφωνία μεταξύ προμηθευτή και διανομέα βάσει της οποίας ο διανομέας που καταχώρισε πρώτος την πιθανή συναλλαγή με τον τελικό χρήστη έχει, για χρονική περίοδο έξι μηνών από τη σχετική καταχώριση, «δικαίωμα προτεραιότητας για την ολοκλήρωση της συναλλαγής πώλησης», εκτός εάν ο τελικός χρήστης εναντιωθεί, μπορεί, εφόσον πρόκειται για συμφωνία η οποία έχει «ως αντικείμενο» ή «ως αποτέλεσμα» την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού, κατά την έννοια του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, να αποτελέσει αντικείμενο εξαίρεσης βάσει της παραγράφου 3 του εν λόγω άρθρου μόνον εφόσον πληροί τις διαλαμβανόμενες στην εν λόγω διάταξη σωρευτικές προϋποθέσεις.

3)
Το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι η ύπαρξη απαγορευμένης από την εν λόγω διάταξη συμφωνίας δεν μπορεί να αποκλειστεί για τον λόγο και μόνον ότι η επιφορτισμένη με την εφαρμογή της διάταξης αρχή προέβη σε διαφοροποιημένη εκτίμηση ως προς τον καταλογισμό της ευθύνης για την παράβαση στα συμβαλλόμενα μέρη της εν λόγω συμφωνίας.

(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η λεττονική.