CELEX: 62021CJ0261
Προδικαστική παραπομπή
Άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕE
Υποχρέωση των κρατών μελών να προβλέψουν τα αναγκαία ένδικα βοηθήματα και μέσα προκειμένου να διασφαλίσουν αποτελεσματική δικαστική προστασία στους τομείς που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης
Άρθρο 267 ΣΛΕΕ
Υποχρέωση του αιτούντος δικαστηρίου να διασφαλίσει την πλήρη αποτελεσματικότητα της ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης στην οποία προέβη το Δικαστήριο
Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Άρθρο 47
Πρόσβαση σε ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως
Απόφαση εθνικού δικαστηρίου αποφαινόμενου σε τελευταίο βαθμό μετά από προδικαστική απόφαση του Δικαστηρίου
Προβαλλόμενη μη συμφωνία της εν λόγω αποφάσεως με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης στην οποία προέβη το Δικαστήριο
Εθνική νομοθεσία η οποία δεν επιτρέπει την άσκηση αιτήσεως αναθεωρήσεως της εν λόγω αποφάσεως

Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία των άρθρων 4, παράγραφος 3, και 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ, καθώς και των άρθρων 2, παράγραφοι 1 και 2, και 267 ΣΛΕΕ, ερμηνευόμενων υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο τεσσάρων ενδίκων διαφορών μεταξύ, αφενός, των F. Hoffmann-La Roche Ltd, Roche SpA (στο εξής, από κοινού: όμιλος Roche), Novartis AG και Novartis Farma SpA (στο εξής, από κοινού: όμιλος Novartis) και, αφετέρου, της Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato (Αρχής Προστασίας του Ανταγωνισμού και της Αγοράς, Ιταλία) (στο εξής: AGCM) σχετικά με την αίτηση των ομίλων Roche και Novartis με την οποία ζητούνταν η αναθεώρηση αποφάσεως του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας, Ιταλία) λόγω του ότι η εν λόγω απόφαση δεν ήταν σύμφωνη με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης στην οποία προέβη το Δικαστήριο με απόφαση που εκδόθηκε κατόπιν προδικαστικής παραπομπής από το εν λόγω δικαστήριο.
Το νομικό πλαίσιο
Το άρθρο 6, παράγραφος 1, του codice del processo amministrativo (κώδικα διοικητικής δικονομίας) προβλέπει τα εξής:
«Το [Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας)] είναι το διοικητικό δικαστήριο που αποφαίνεται σε τελευταίο βαθμό.»
Το άρθρο 91 του εν λόγω κώδικα προβλέπει τα εξής:
«Τα ένδικα μέσα που επιτρέπονται κατά των αποφάσεων [των διοικητικών δικαστηρίων] είναι η έφεση, η αίτηση αναθεωρήσεως, η τριτανακοπή και η αίτηση αναιρέσεως αποκλειστικώς για λόγους που αφορούν τη δικαιοδοσία.»
Κατά το άρθρο 106, παράγραφος 1, του εν λόγω κώδικα:
«[…] χωρεί αναθεώρηση αποφάσεως […] του Consiglio di Stato [Συμβουλίου της Επικρατείας] στις περιπτώσεις και σύμφωνα με τους όρους που προβλέπονται στα άρθρα 395 και 396 του [codice di procedura civile (κώδικα πολιτικής δικονομίας)].»
Το άρθρο 395 του κώδικα πολιτικής δικονομίας προβλέπει τα εξής:
«Χωρεί αναψηλάφηση των αποφάσεων που εκδίδονται σε δεύτερο βαθμό ή σε πρώτο και τελευταίο βαθμό δικαιοδοσίας στις ακόλουθες περιπτώσεις:
1)
εάν η απόφαση αποτελεί προϊόν δόλου ενός εκ των διαδίκων εις βάρος του άλλου·
2)
εάν η απόφαση εκδόθηκε βάσει αποδεικτικών στοιχείων που αναγνωρίστηκαν ως ψευδή ή κηρύχθηκαν ψευδή μετά την έκδοση της αποφάσεως ή τα οποία ο ηττηθείς διάδικος αγνοούσε ότι είχαν αναγνωρισθεί ως ψευδή ή κηρυχθεί ψευδή πριν από την έκδοση της αποφάσεως·
3)
εάν, μετά την έκδοση της αποφάσεως, προκύψουν ένα ή περισσότερα κρίσιμα στοιχεία τα οποία ο διάδικος δεν είχε μπορέσει να καταθέσει στη δικογραφία λόγω ανωτέρας βίας ή για λόγους οφειλόμενους στον αντίδικό του·
4)
αν η απόφαση αποτελεί προϊόν πλάνης περί τα πράγματα απορρέουσας από τα προσκομισθέντα στοιχεία ή έγγραφα. Συντρέχει τέτοια πλάνη όταν η απόφαση στηρίζεται στο ότι έγινε δεκτό πραγματικό περιστατικό το οποίο είναι αδιαμφισβήτητα ανύπαρκτο, ή όταν έγινε δεκτό ότι δεν υφίσταται πραγματικό περιστατικό του οποίου η ύπαρξη έχει θετικώς αποδειχθεί, και, σε αμφότερες τις περιπτώσεις, εφόσον το εν λόγω πραγματικό περιστατικό δεν αποτέλεσε επίδικο ζήτημα το οποίο χρειάστηκε να τάμει η απόφαση·
5)
αν η απόφαση είναι αντίθετη προς άλλη προγενέστερη απόφαση που έχει αποκτήσει ισχύ δεδικασμένου, εκτός αν έχει εκδοθεί επί της σχετικής ενστάσεως·
6)
αν η απόφαση αποτελεί προϊόν δόλου του δικαστή, διαπιστωθέντος με απόφαση η οποία έχει αποκτήσει ισχύ δεδικασμένου.»
Το άρθρο 396 του κώδικα πολιτικής δικονομίας προβλέπει τα εξής:
«Μετά την πάροδο της προθεσμίας ασκήσεως εφέσεως, οι αποφάσεις μπορούν να προσβληθούν με αναψηλάφηση στις περιπτώσεις που μνημονεύονται στα σημεία 1, 2, 3 και 6 του προηγούμενου άρθρου, υπό την προϋπόθεση ότι η αποκάλυψη του δόλου ή του ψεύδους ή η ανάκτηση των εγγράφων ή η έκδοση της αποφάσεως που μνημονεύεται στο σημείο 6 έλαβαν χώρα μετά τη λήξη της προθεσμίας αυτής.
Αν τα πραγματικά περιστατικά που μνημονεύονται στο προηγούμενο εδάφιο έλαβαν χώρα κατά τη διάρκεια της προθεσμίας ασκήσεως εφέσεως, η προθεσμία αυτή παρατείνεται κατά τριάντα ημέρες από την ημέρα κατά την οποία έλαβε χώρα το σχετικό γεγονός.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
Η AGCM, με απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2014 (στο εξής: απόφαση της AGCM), επέβαλε δύο πρόστιμα, το ένα στον όμιλο Roche, ύψους περίπου 90,6 εκατομμυρίων ευρώ, και το άλλο στον όμιλο Novartis, ύψους περίπου 92 εκατομμυρίων ευρώ, για τον λόγο ότι οι επιχειρήσεις αυτές είχαν συμφωνήσει σύμπραξη αντίθετη προς το άρθρο 101 ΣΛΕΕ, με σκοπό την τεχνητή διαφοροποίηση των φαρμάκων Avastin και Lucentis, χειραγωγώντας την αντίληψη περί των κινδύνων από τη χρήση του Avastin στην οφθαλμολογία.
Αμφότερα τα ανωτέρω φάρμακα παρασκευάστηκαν από εγκατεστημένη στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής εταιρία, η δραστηριότητα της οποίας περιορίζεται στο έδαφος της εν λόγω τρίτης χώρας. Η ως άνω εταιρία ανέθεσε την εμπορική εκμετάλλευση του Avastin εκτός του εδάφους των Ηνωμένων Πολιτειών στον όμιλο Roche και την εμπορική εκμετάλλευση του Lucentis στον όμιλο Novartis.
Στις 12 Ιανουαρίου 2005, χορηγήθηκε άδεια κυκλοφορίας στην αγορά (στο εξής: ΑΚΑ) της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το Avastin, με σκοπό τη θεραπεία ορισμένων ογκολογικών παθήσεων. Στις 22 Ιανουαρίου 2007, χορηγήθηκε ΑΚΑ για το Lucentis για τη θεραπεία οφθαλμικών παθήσεων.
Πριν από τη διάθεση του Lucentis στην αγορά, ορισμένοι ιατροί είχαν αρχίσει να συνταγογραφούν το Avastin σε ασθενείς τους που παρουσίαζαν οφθαλμικές παθήσεις, ήτοι για ενδείξεις που δεν αντιστοιχούσαν σε εκείνες που αναφέρονταν στην ΑΚΑ του φαρμάκου αυτού (στο εξής: χρήση εκτός ΑΚΑ). Η πρακτική αυτή συνεχίστηκε και μετά τη διάθεση στην αγορά του Lucentis, φαρμάκου υψηλότερου κόστους.
Κατά την απόφαση της AGCM, οι όμιλοι Roche και Novartis συνήψαν συμφωνία κατανομής της αγοράς, η οποία συνιστά περιορισμό του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου. Κατά την εν λόγω απόφαση, το Avastin και το Lucentis είναι δύο ισοδύναμα φάρμακα για τη θεραπεία οφθαλμικών παθήσεων. Το Avastin αποτελούσε, λόγω της χρήσεώς του εκτός ΑΚΑ η οποία ήταν ευρέως διαδεδομένη για τη θεραπεία των παθήσεων αυτού του είδους, το κύριο ανταγωνιστικό προϊόν του Lucentis. Η σύμπραξη μεταξύ των ομίλων Roche και Novartis συνίστατο στη διάδοση πληροφοριών ικανών να δημιουργήσουν ανησυχίες στο κοινό όσον αφορά την ασφάλεια της χρήσεως του Avastin στην οφθαλμολογία. Εξ αυτού του λόγου, επήλθε μείωση των πωλήσεων του Avastin και μετατόπιση της ζητήσεως προς το Lucentis.
Κατόπιν της απορρίψεως από το Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (περιφερειακό διοικητικό πρωτοδικείο Λατίου, Ιταλία) των προσφυγών που άσκησαν κατά της αποφάσεως αυτής, οι όμιλοι Roche και Novartis άσκησαν έφεση ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, ήτοι του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας), το οποίο υπέβαλε στο Δικαστήριο διάφορα προδικαστικά ερωτήματα σχετικά με την ερμηνεία του άρθρου 101 ΣΛΕΕ.
Απαντώντας στα εν λόγω ερωτήματα, το Δικαστήριο έκρινε, στη σκέψη 67 της αποφάσεως της 23ης Ιανουαρίου 2018, F. Hoffmann-La Roche κ.λπ. (
C‑179/16
, στο εξής: απόφαση Hoffmann-La Roche,
EU:C:2018:25
), ότι, για την εφαρμογή του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, εθνική αρχή ανταγωνισμού μπορεί να συμπεριλάβει στη σχετική αγορά, πέραν των εγκεκριμένων για τη θεραπεία των οικείων παθήσεων φαρμάκων, άλλο φάρμακο του οποίου η ΑΚΑ δεν προβλέπει μεν τη θεραπεία αυτή, αλλά χρησιμοποιείται για τον σκοπό αυτό και, επομένως, έχει συγκεκριμένη σχέση υποκαταστάσεως με τα πρώτα φάρμακα. Για να καθορίσει αν υφίσταται τέτοια σχέση υποκαταστάσεως, η εθνική αρχή ανταγωνισμού, εφόσον η εξέταση της συμμορφώσεως του επίμαχου προϊόντος με τις εφαρμοστέες διατάξεις που διέπουν την παρασκευή του ή την εμπορία του πραγματοποιήθηκε από τις αρμόδιες προς τούτο αρχές ή δικαστήρια, οφείλει να λάβει υπόψη της το αποτέλεσμα της εξετάσεως αυτής, εκτιμώντας τα τυχόν αποτελέσματά της στη δομή της ζητήσεως και της προσφοράς.
Επίσης, το Δικαστήριο διευκρίνισε στη σκέψη 95 της αποφάσεως Hoffmann-La Roche ότι συνιστά περιορισμό του ανταγωνισμού «ως εκ του αντικειμένου», ο οποίος απαγορεύεται από το άρθρο 101 ΣΛΕΕ, η σύμπραξη μεταξύ δύο επιχειρήσεων που διαθέτουν στο εμπόριο δύο ανταγωνιστικά φάρμακα, η οποία αφορά, εντός πλαισίου χαρακτηριζόμενου από επιστημονική αβεβαιότητα, τη διάδοση στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (ΕΜΑ), στους επαγγελματίες του τομέα της υγείας και στο ευρύ κοινό παραπλανητικών πληροφοριών για τις ανεπιθύμητες ενέργειες της εκτός ΑΚΑ χρήσεως ενός από τα φάρμακα αυτά, με σκοπό τη μείωση της ανταγωνιστικής πιέσεως που προκύπτει από τη χρήση αυτή επί της χρήσεως του άλλου φαρμάκου.
Κατόπιν της εκδόσεως της εν λόγω προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο, με την υπ’ αριθ. 4990/2019 απόφαση, απέρριψε τις εφέσεις (στο εξής: απόφαση 4990/2019).
Οι όμιλοι Roche και Novartis ζητούν από το αιτούν δικαστήριο, δυνάμει του άρθρου 106 του κώδικα διοικητικής δικονομίας, την αναθεώρηση της ανωτέρω αποφάσεως, υποστηρίζοντας ότι αυτή ενέχει πλάνη περί τα πράγματα, κατά την έννοια του άρθρου 395, σημείο 4, του κώδικα πολιτικής δικονομίας.
Οι εν λόγω όμιλοι προβάλλουν, μεταξύ άλλων, ότι το σκεπτικό της αποφάσεως 4990/2019, κατά το οποίο, «εν προκειμένω, κατά την εφαρμογή του άρθρου 101 ΣΛΕΕ από την AGCM, ο ενδεχομένως παράνομος χαρακτήρας των όρων ανασυσκευασίας και συνταγογραφήσεως του Avastin που προορίζεται να χρησιμοποιηθεί εκτός ΑΚΑ δεν είχε διαπιστωθεί από τις αρχές που ήταν αρμόδιες για τον έλεγχο της τηρήσεως της φαρμακευτικής νομοθεσίας ή από τα εθνικά δικαστήρια», αποτελεί εσφαλμένη διαπίστωση περί τα πράγματα, δεδομένου ότι, κατά τους εν λόγω ομίλους, ο παράνομος χαρακτήρας της χορηγήσεως του Avastin για ενδείξεις που δεν αντιστοιχούσαν σε εκείνες οι οποίες μνημονεύονταν στην ΑΚΑ του φαρμάκου είχε διαπιστωθεί σε πλείστες όσες επίσημες τοποθετήσεις αρμόδιων αρχών και δικαστηρίων. Καθόσον δεν έλαβε υπόψη τους ως άνω πραγματοποιηθέντες ελέγχους συμμορφώσεως, η απόφαση 4990/2019 αντιβαίνει στην ερμηνεία στην οποία προέβη το Δικαστήριο με την απόφαση Hoffmann-La Roche, σύμφωνα με την οποία πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το αποτέλεσμα των εν λόγω ελέγχων.
Επίσης, οι εν λόγω όμιλοι επισημαίνουν ότι η απόφαση 4990/2019 δεν περιέχει καμία εκτίμηση ως προς τον παραπλανητικό χαρακτήρα των πληροφοριών που διέδωσαν οι οικείες επιχειρήσεις. Πλην όμως, όπως προβάλλουν οι εν λόγω όμιλοι, από την απόφαση Hoffmann-La Roche προκύπτει ότι είναι αναγκαία η διατύπωση τέτοιας εκτιμήσεως. Η ερμηνεία του Δικαστηρίου συνεπάγεται ότι, σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, περιορισμός του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου μπορεί να υπάρξει μόνον υπό την προϋπόθεση ότι τα πληροφοριακά στοιχεία που διέδωσαν οι οικείες επιχειρήσεις ήταν παραπλανητικά. Κατά τους εν λόγω ομίλους, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να εξετάσει την εν λόγω πτυχή.
Επιπροσθέτως, ο όμιλος Roche υποστηρίζει ότι το καθεστώς δικαστικού ελέγχου που θεσπίζει το άρθρο 106 του κώδικα διοικητικής δικονομίας, σε συνδυασμό με τα άρθρα 395 και 396 του κώδικα πολιτικής δικονομίας, εμφανίζει κενά, καθόσον δεν προβλέπει τη δυνατότητα αναθεωρήσεως αποφάσεως εθνικού διοικητικού δικαστηρίου όταν αυτή ενέχει πρόδηλη παραβίαση των αρχών δικαίου που έχει καθιερώσει το Δικαστήριο στο πλαίσιο προδικαστικής παραπομπής. Το κενό αυτό έχει ως συνέπεια ότι δικαστικές αποφάσεις αντίθετες προς το δίκαιο της Ένωσης μπορούν να αποκτήσουν ισχύ δεδικασμένου. Μια τέτοια κατάσταση θα έθιγε τον δεσμευτικό χαρακτήρα και το erga omnes αποτέλεσμα των προδικαστικών αποφάσεων του Δικαστηρίου και θα ενείχε τον κίνδυνο ασκήσεως προσφυγών λόγω παραβάσεως κατά της Ιταλικής Δημοκρατίας από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Το αιτούν δικαστήριο εκθέτει ότι δεν υφίσταται στο ιταλικό δίκαιο κανένα μέσο ένδικης προστασίας που να παρέχει τη δυνατότητα να εξακριβωθεί ότι απόφαση εθνικού δικαστηρίου αποφαινόμενου σε τελευταίο βαθμό δεν αντιβαίνει στο δίκαιο της Ένωσης και, ειδικότερα, στη νομολογία του Δικαστηρίου.
Διερωτάται δε αν μια τέτοια κατάσταση συνάδει προς το άρθρο 4, παράγραφος 3, και το άρθρο 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ, καθώς και προς το άρθρο 2, παράγραφοι 1 και 2, και το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, ερμηνευόμενα ιδίως υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη.
Βεβαίως, το Δικαστήριο έχει κρίνει, ιδίως στις σκέψεις 22 έως 24 της αποφάσεως της 3ης Σεπτεμβρίου 2009, Fallimento Olimpiclub (
C‑2/08
,
EU:C:2009:506
), ότι οι κανόνες εφαρμογής της αρχής του δεδικασμένου εμπίπτουν στην εσωτερική έννομη τάξη των κρατών μελών δυνάμει της αρχής της δικονομικής αυτονομίας των κρατών μελών, τούτο δε υπό τη μόνη επιφύλαξη της τηρήσεως των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας, δεδομένου ότι το δίκαιο της Ένωσης δεν επιβάλλει στα εθνικά δικαστήρια την υποχρέωση να μην εφαρμόζουν τους εθνικούς δικονομικούς κανόνες που προσδίδουν ισχύ δεδικασμένου σε δικαστική απόφαση, ακόμη και αν τούτο θα καθιστούσε δυνατή τη θεραπεία παραβιάσεως του δικαίου της Ένωσης.
Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο τρέφει αμφιβολίες ως προς τη λυσιτέλεια της νομολογίας αυτής στην περίπτωση κατά την οποία ένας πολίτης ισχυρίζεται ότι το εθνικό δικαστήριο που εξέδωσε απόφαση σε τελευταίο βαθμό δεν έλαβε υπόψη την προδικαστική απόφαση που εξέδωσε το Δικαστήριο στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η εν λόγω εθνική απόφαση, η οποία έχει πλέον καταστεί αμετάκλητη.
Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η δυνατότητα επηρεασμού της αποφάσεως πριν αυτή αποκτήσει ισχύ δεδικασμένου, προκειμένου να μην υλοποιηθεί η παραβίαση του δικαίου της Ένωσης, φαίνεται προτιμότερη έναντι της εκ των υστέρων θεραπείας που συνίσταται, σύμφωνα με τη νομολογία που απορρέει από την απόφαση της 30ής Σεπτεμβρίου 2003, Köbler (
C‑224/01
,
EU:C:2003:513
), στην αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη ορισμένο πρόσωπο λόγω της ως άνω παραβιάσεως. Πράγματι, η εκ των υστέρων θεραπεία θα υποχρέωνε το εν λόγω πρόσωπο να κινήσει νέα διαδικασία στο πλαίσιο της οποίας θα έπρεπε να αποδείξει όχι μόνον την ύπαρξη παραβιάσεως του δικαίου της Ένωσης, αλλά και τον πρόδηλο χαρακτήρα της.
Τούτου λεχθέντος, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, εν προκειμένω, η απόφαση 4990/2019 σέβεται την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης που προκύπτει από την απόφαση Hoffmann-La Roche. Επομένως, κατά τη γνώμη του, δεν υφίσταται σύγκρουση μεταξύ της αποφάσεως 4990/2019 και του δικαίου της Ένωσης. Θα μπορούσε το πολύ να προσαφθεί στο Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) ότι εφάρμοσε εσφαλμένα το δίκαιο της Ένωσης στα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως της κύριας δίκης. Πλην όμως, ένα τέτοιο σφάλμα, ακόμη και αν ήθελε θεωρηθεί αποδεδειγμένο, δεν συνιστά παραβίαση του δεσμευτικού χαρακτήρα της αποφάσεως Hoffmann-La Roche. Ο μηχανισμός του άρθρου 267 ΣΛΕΕ αφήνει άθικτη την ανήκουσα αποκλειστικά στον εθνικό δικαστή δικαιοδοτική λειτουργία που συνίσταται στην εφαρμογή της ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης την οποία έχει παράσχει το Δικαστήριο στα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως της κύριας δίκης.
Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο να μην εναπόκειται στο ίδιο αλλά στο Δικαστήριο να αποφανθεί κατά πόσον η απόφαση 4990/2019 συνάδει προς την απόφαση Hoffmann-La Roche. Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο υπενθυμίζει ότι το άρθρο 267 ΣΛΕΕ καθιστά το Δικαστήριο αρμόδιο να αποφαίνεται προδικαστικώς επί του κύρους και της ερμηνείας των «πράξεων των θεσμικών ή λοιπών οργάνων ή οργανισμών της Ένωσης». Είναι πιθανόν οι αποφάσεις του Δικαστηρίου να περιλαμβάνονται μεταξύ των πράξεων αυτών και, επομένως, δεν υφίσταται, στο στάδιο αυτό, οριστική βεβαιότητα ως προς τη συμβατότητα της αποφάσεως 4990/2019 με την απόφαση Hoffmann-La Roche.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Δύναται το εθνικό δικαστήριο, του οποίου οι αποφάσεις δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα εσωτερικού δικαίου, να ελέγξει, στο πλαίσιο διαφοράς κατά την οποία ο διάδικος επικαλείται ευθέως την παραβίαση των αρχών που διατύπωσε το [Δικαστήριο] στο πλαίσιο της ίδιας διαφοράς, ζητώντας να εξαφανισθεί η προσβαλλόμενη απόφαση, την ορθή εφαρμογή, στη συγκεκριμένη περίπτωση, των αρχών που διατύπωσε το [Δικαστήριο] στο πλαίσιο της ίδιας διαφοράς, ή ο έλεγχος αυτός επαφίεται στο [Δικαστήριο];
2)
Παρέβη η απόφαση 4990/2019 του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας), όπως διατείνονται οι διάδικοι, τις αρχές που διατύπωσε το Δικαστήριο με την απόφασή του [Hoffmann-La Roche], όσον αφορά α) το ότι τα δύο φάρμακα περιελήφθησαν στην ίδια σχετική αγορά χωρίς να ληφθούν υπόψη οι θέσεις των αρχών που διαπίστωσαν τον παράνομο χαρακτήρα της ζητήσεως και της προσφοράς του Avastin εκτός ΑΚΑ και β) τη μη εξακρίβωση του φερόμενου παραπλανητικού χαρακτήρα των πληροφοριών τις οποίες διαδίδουν οι εταιρίες;
3)
Αντιτίθεται στα άρθρα 4, παράγραφος 3, 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ και 2, παράγραφοι 1 και 2, και 267 ΣΛΕΕ, ερμηνευόμενα επίσης υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του [Χάρτη], σύστημα όπως αυτό των άρθρων 106 του κώδικα διοικητικής δικονομίας, και 395 και 396 του κώδικα πολιτικής δικονομίας, στο μέτρο που δεν επιτρέπει την άσκηση του ένδικου μέσου της αιτήσεως αναθεωρήσεως κατά αποφάσεων του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας) που έρχονται σε αντίθεση με αποφάσεις του Δικαστηρίου, ιδίως δε με τις νομικές αρχές που έχει διατυπώσει το Δικαστήριο στο πλαίσιο προδικαστικής διαδικασίας;»
Επί των αιτημάτων επαναλήψεως της προφορικής διαδικασίας
Με αιτήσεις που υπέβαλε στις 16 και 17 Μαρτίου 2022, ο όμιλος Roche ζήτησε την επανάληψη της προφορικής διαδικασίας δυνάμει του άρθρου 83 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, επικαλούμενος την ύπαρξη νέου πραγματικού περιστατικού δυνάμενου να ασκήσει αποφασιστική επιρροή επί της αποφάσεως του Δικαστηρίου.
Το νέο αυτό γεγονός συνίσταται, όπως προβάλλεται, στην οριστική έκδοση αρνητικής γνώμης από τον ΕΜΑ στις 24 Φεβρουαρίου 2022 σχετικά με τη χρήση της ουσίας «βεβασιζουμάμπη» για τη θεραπεία οφθαλμικών παθήσεων, με την αιτιολογία ότι οι κίνδυνοι που συνδέονται με τη χρήση αυτή υπερβαίνουν τα θεραπευτικά οφέλη.
Ο όμιλος Roche επισημαίνει ότι η βεβασιζουμάμπη αντιστοιχεί στη δραστική ουσία του Avastin. Η αρνητική γνώμη του ΕΜΑ σχετικά με τη χρήση της βεβασιζουμάμπης για τη θεραπεία οφθαλμικών παθήσεων αποδεικνύει, κατά τον εν λόγω όμιλο, ότι το Avastin δεν μπορεί να υποκαταστήσει το Lucentis και ότι, επομένως, τα δύο αυτά φάρμακα δεν εμπίπτουν στην ίδια αγορά. Η εν λόγω γνώμη του ΕΜΑ επιβεβαιώνει, εξάλλου, ότι οι πληροφορίες που διέδωσαν οι όμιλοι Roche και Novartis όσον αφορά τους κινδύνους χρήσεως του Avastin στην οφθαλμολογία δεν ήταν παραπλανητικές.
Κατά συνέπεια, η απόφαση της AGCM ενέχει σφάλματα. Κατά τον όμιλο Roche, το αιτούν δικαστήριο θα είχε διαπιστώσει τα σφάλματα αυτά αν είχε εξετάσει, σύμφωνα με τα διδάγματα που απορρέουν από την απόφαση Hoffmann-La Roche, τα διαθέσιμα στοιχεία σχετικά με τους κινδύνους που συνδέονται με τη χρήση του Avastin στην οφθαλμολογία. Κατά τον εν λόγω όμιλο, το αιτούν δικαστήριο όφειλε, μεταξύ άλλων, να είχε διαπιστώσει ότι η υποτιθέμενη θεραπευτική ισοδυναμία μεταξύ του Avastin και του Lucentis, στην οποία στηρίχθηκε η AGCM, ουδέποτε διαπιστώθηκε από οποιαδήποτε αρμόδια επί του θέματος αρχή. Επομένως, το αιτούν δικαστήριο θα έπρεπε να είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η AGCM δεν είχε δεόντως αποδείξει την ύπαρξη συμπεριφοράς αντίθετης προς τους κανόνες του ανταγωνισμού.
Η αρνητική γνώμη του ΕΜΑ είναι, κατά τον όμιλο Roche, καθοριστική, ιδίως για την απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, με το οποίο ζητείται να διευκρινιστεί αν η απόφαση 4990/2019 παραβιάζει τις αρχές που διατύπωσε το Δικαστήριο στην απόφαση Hoffmann-La Roche.
Συναφώς, επισημαίνεται ότι, σύμφωνα με το άρθρο 83 του Κανονισμού Διαδικασίας, το Δικαστήριο μπορεί οποτεδήποτε, αφού ακούσει τον γενικό εισαγγελέα, να διατάξει τη διεξαγωγή προφορικής διαδικασίας ή την επανάληψή της, ιδίως αν κρίνει ότι δεν έχει διαφωτιστεί επαρκώς ή όταν ένας διάδικος, μετά τη λήξη της διαδικασίας αυτής, επικαλείται νέο πραγματικό περιστατικό δυνάμενο να ασκήσει αποφασιστική επιρροή επί της αποφάσεως του Δικαστηρίου, ή ακόμη όταν, προς επίλυση της διαφοράς, το Δικαστήριο χρειάζεται να στηριχθεί σε επιχείρημα επί του οποίου δεν έχει ακόμη διεξαχθεί συζήτηση.
Πλην όμως, το στοιχείο που επικαλείται ο όμιλος Roche προς στήριξη των αιτήσεων για την επανάληψη της προφορικής διαδικασίας, ήτοι η αρνητική γνώμη που εξέδωσε ο EMA στις 24 Φεβρουαρίου 2022 όσον αφορά τη χρήση της ουσίας βεβασιζουμάμπη για τη θεραπεία της οφθαλμικής παθήσεως που περιγράφεται στην εν λόγω γνώμη, δεν είναι ικανό να ασκήσει αποφασιστική επιρροή στην απόφαση του Δικαστηρίου που θα εκδοθεί στην υπό κρίση υπόθεση.
Πράγματι, δεν εναπόκειται στο Δικαστήριο να εκτιμήσει αν το περιεχόμενο της γνώμης που εξέδωσε ο ΕΜΑ αποδεικνύει την ύπαρξη σφαλμάτων στην απόφαση της AGCM τα οποία το αιτούν δικαστήριο θα έπρεπε να είχε διαπιστώσει με την απόφασή του 4990/2019. Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι μόνον ο εθνικός δικαστής είναι αρμόδιος να διαπιστώσει και να εκτιμήσει τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης (απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2021, Consorzio Italian Management και Catania Multiservizi,
C‑561/19
,
EU:C:2021:799
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Εν προκειμένω, το Δικαστήριο, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, εκτιμά, βάσει της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως και των εγγράφων της διαδικασίας, ότι διαθέτει όλα τα αναγκαία στοιχεία για την εξέταση της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως. Ως εκ τούτου, δεν συντρέχει λόγος να διαταχθεί η διεξαγωγή προφορικής διαδικασίας.
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
Καταρχάς, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο της προβλεπόμενης από το άρθρο 267 ΣΛΕΕ διαδικασίας συνεργασίας μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου, στο τελευταίο εναπόκειται να δώσει στο εθνικό δικαστήριο χρήσιμη απάντηση η οποία θα του παρέχει τη δυνατότητα επιλύσεως της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί. Υπό το πρίσμα αυτό, το Δικαστήριο μπορεί να αναδιατυπώσει, εφόσον είναι αναγκαίο, τα ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί (απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, The Department for Communities in Northern Ireland,
C‑709/20
,
EU:C:2021:602
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Το τρίτο ερώτημα, το οποίο πρέπει να εξεταστεί πρώτο κατά σειρά, αφορά, μεταξύ άλλων, το άρθρο 2, παράγραφοι 1 και 2, ΣΛΕΕ. Οι διατάξεις αυτές όμως δεν είναι κρίσιμες για την απάντηση στο συγκεκριμένο ερώτημα.
Ειδικότερα, το άρθρο 2 ΣΛΕΕ αφορά την κατανομή της αρμοδιότητας νομοθετήσεως και εκδόσεως νομικά δεσμευτικών πράξεων μεταξύ της Ένωσης και των κρατών μελών της. Οι κανόνες που προβλέπονται επί του θέματος αυτού στις παραγράφους 1 και 2 του συγκεκριμένου άρθρου είναι άσχετοι με το ζήτημα που αφορά την ύπαρξη μέσων ένδικης προστασίας στην έννομη τάξη κράτους μέλους που θέτει το αιτούν δικαστήριο (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Randstad Italia,
C‑497/20
,
EU:C:2021:1037
, σκέψη
).
Ως εκ τούτου, το τρίτο ερώτημα πρέπει να αναδιατυπωθεί και να αποκλειστεί από το αντικείμενό του το άρθρο 2, παράγραφοι 1 και 2, ΣΛΕΕ.
Με το εν λόγω ερώτημα ζητείται, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 4, παράγραφος 3, και το άρθρο 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ, καθώς και το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη, έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε διατάξεις δικονομικού δικαίου κράτους μέλους οι οποίες συνεπάγονται ότι, όταν το ανώτατο διοικητικό δικαστήριο του κράτους μέλους εκδίδει απόφαση με την οποία επιλύει διαφορά στο πλαίσιο της οποίας είχε υποβάλει στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267, οι διάδικοι της εν λόγω διαφοράς δεν μπορούν να ζητήσουν την αναθεώρηση της αποφάσεως του εθνικού δικαστηρίου προβάλλοντας ότι αυτή αντιβαίνει στην ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης στην οποία προέβη το Δικαστήριο απαντώντας στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως.
Συναφώς, υπενθυμίζεται ευθύς εξαρχής ότι το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ υποχρεώνει τα κράτη μέλη να καθιερώνουν τα ένδικα βοηθήματα και μέσα που είναι αναγκαία για να διασφαλίζεται ο σεβασμός του δικαιώματος των ιδιωτών σε αποτελεσματική δικαστική προστασία στους τομείς που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης (πρβλ. απόφαση της 26ης Μαρτίου 2020, Miasto Łowicz και Prokurator Generalny,
C‑558/18 και C‑563/18
,
EU:C:2020:234
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Υπό την επιφύλαξη της υπάρξεως σχετικών κανόνων της Ένωσης, εναπόκειται, δυνάμει της αρχής της δικονομικής αυτονομίας, στην εσωτερική έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους να θεσπίσει τους δικονομικούς κανόνες των εν λόγω μέσων ένδικης προστασίας, υπό την προϋπόθεση, πάντως, ότι οι κανόνες αυτοί δεν είναι, στις καταστάσεις που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης, λιγότερο ευμενείς από τους διέποντες παρόμοιες καταστάσεις που υπόκεινται στο εσωτερικό δίκαιο (αρχή της ισοδυναμίας) και ότι δεν καθιστούν πρακτικώς αδύνατη ή υπέρμετρα δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που απονέμει το δίκαιο της Ένωσης (αρχή της αποτελεσματικότητας) (απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Randstad Italia,
C‑497/20
,
EU:C:2021:1037
, σκέψη
).
Όσον αφορά την τήρηση της αρχής της ισοδυναμίας, από τις πληροφορίες που παρέχονται με την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως και υπό την επιφύλαξη της σχετικής επαληθεύσεως από το αιτούν δικαστήριο προκύπτει ότι το άρθρο 106, παράγραφος 1, του κώδικα διοικητικής δικονομίας, σε συνδυασμό με τα άρθρα 395 και 396 του κώδικα πολιτικής δικονομίας, περιορίζει, κατά τον ίδιο τρόπο, τη δυνατότητα των ιδιωτών να ζητήσουν αναθεώρηση αποφάσεως του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας), είτε η αίτηση αναθεωρήσεως στηρίζεται σε διατάξεις του εθνικού δικαίου είτε σε διατάξεις του δικαίου της Ένωσης.
Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει να γίνει δεκτό ότι οι δικονομικοί κανόνες του εσωτερικού δικαίου δεν παραβιάζουν την αρχή της ισοδυναμίας.
Όσον αφορά την αρχή της αποτελεσματικότητας, υπενθυμίζεται ότι το δίκαιο της Ένωσης δεν υποχρεώνει τα κράτη μέλη να καθιερώνουν άλλα μέσα ένδικης προστασίας από εκείνα που προβλέπει το εθνικό δίκαιο, εκτός εάν από την οικονομία της οικείας εθνικής έννομης τάξεως προκύπτει ότι δεν υφίσταται κανένα μέσο ένδικης προστασίας που να καθιστά δυνατή, έστω και παρεμπιπτόντως, τη διασφάλιση του σεβασμού των δικαιωμάτων που οι πολίτες αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης ή αν το μόνο μέσο πρόσβασης στη δικαιοσύνη είναι να αναγκαστούν οι πολίτες να παραβιάσουν τον νόμο (βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 14ης Μαΐου 2020, Országos Idegenrendészeti Főigazgatóság Dél‑alföldi Regionális Igazgatóság,
C‑924/19 PPU και C‑925/19 PPU
,
EU:C:2020:367
, σκέψη
, και της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Randstad Italia,
C‑497/20
,
EU:C:2021:1037
, σκέψη
).
Εν προκειμένω, από κανένα στοιχείο μνημονευόμενο στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως ή στις παρατηρήσεις που κατατέθηκαν ενώπιον του Δικαστηρίου δεν μπορεί να συναχθεί ότι το ιταλικό δικονομικό δίκαιο έχει, αυτό καθεαυτό, ως αποτέλεσμα να καθιστά αδύνατη ή υπέρμετρα δυσχερή την άσκηση, στον τομέα του δικαίου του ανταγωνισμού, των δικαιωμάτων που απονέμει στους ιδιώτες το δίκαιο της Ένωσης. Υπό τις συνθήκες αυτές, διάταξη όπως το άρθρο 106, παράγραφος 1, του κώδικα διοικητικής δικονομίας, σε συνδυασμό με τα άρθρα 395 και 396 του κώδικα πολιτικής δικονομίας, δεν θίγει ούτε την αρχή της αποτελεσματικότητας και, ως εκ τούτου, δεν προκύπτει ότι αντιβαίνει στο άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ.
Σε περίπτωση κατά την οποία υφίσταται μέσο ένδικης προστασίας ικανό να διασφαλίσει τον σεβασμό των δικαιωμάτων που οι πολίτες αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης, το οικείο κράτος μέλος έχει κάλλιστα τη δυνατότητα, όπως προκύπτει από τη νομολογία που υπομνήσθηκε στη σκέψη 47 της παρούσας αποφάσεως, υπό το πρίσμα του δικαίου της Ένωσης, να αναθέσει στο ανώτατο διοικητικό δικαστήριο την αρμοδιότητα να αποφανθεί σε τελευταίο βαθμό, τόσο από πραγματικής όσο και από νομικής απόψεως, επί της επίμαχης διαφοράς (απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Randstad Italia,
C‑497/20
,
EU:C:2021:1037
, σκέψη
).
Όταν, όπως εν προκειμένω, γίνεται επίκληση διατάξεων του δικαίου της Ένωσης ενώπιον εθνικού δικαστηρίου, το οποίο εκδίδει την απόφασή του αφού λάβει την απάντηση στα ερωτήματα που υπέβαλε στο Δικαστήριο σχετικά με την ερμηνεία των διατάξεων αυτών, πληρούται κατ’ ανάγκην η προϋπόθεση περί υπάρξεως μέσου ένδικης προστασίας, εντός του οικείου κράτους μέλους, που να καθιστά δυνατή τη διασφάλιση του σεβασμού των δικαιωμάτων που οι πολίτες αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης. Το εν λόγω κράτος μέλος μπορεί, κατά συνέπεια, να περιορίσει τη δυνατότητα αναθεωρήσεως αποφάσεως του ανωτάτου διοικητικού δικαστηρίου του σε εξαιρετικές και αυστηρώς οριοθετημένες καταστάσεις, στις οποίες δεν περιλαμβάνεται η περίπτωση κατά την οποία, κατά τον ηττηθέντα ενώπιον του εν λόγω δικαστηρίου πολίτη, το δικαστήριο αυτό αποφάνθηκε κατά τρόπο αντίθετο προς την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης στην οποία προέβη το Δικαστήριο απαντώντας στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως που του είχε υποβληθεί.
Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ δεν υποχρεώνει τα κράτη μέλη να επιτρέπουν στους πολίτες να ζητούν την αναθεώρηση δικαστικής αποφάσεως που εκδόθηκε σε τελευταίο βαθμό για τον λόγο ότι η απόφαση αυτή αντιβαίνει στην ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης στην οποία έχει προβεί το Δικαστήριο απαντώντας σε αίτηση προδικαστικής αποφάσεως η οποία είχε υποβληθεί στην ίδια υπόθεση.
Το συμπέρασμα αυτό δεν μπορεί να ανατραπεί υπό το πρίσμα του άρθρου 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, το οποίο υποχρεώνει τα κράτη μέλη να λαμβάνουν κάθε γενικό ή ειδικό μέτρο ικανό να διασφαλίσει την εκτέλεση των υποχρεώσεων που απορρέουν από τις Συνθήκες ή προκύπτουν από πράξεις των θεσμικών οργάνων της Ένωσης. Πράγματι, όσον αφορά το σύστημα των ενδίκων βοηθημάτων και μέσων που είναι αναγκαία για τη διασφάλιση αποτελεσματικού δικαστικού ελέγχου στους τομείς που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης, το άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι απαιτεί από τα κράτη μέλη τη θέσπιση νέων μέσων ένδικης προστασίας, ενώ το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ δεν τους επιβάλλει τέτοια υποχρέωση (απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Randstad Italia,
C‑497/20
,
EU:C:2021:1037
, σκέψη
).
Το ως άνω συμπέρασμα δεν μπορεί να ανατραπεί ούτε υπό το πρίσμα του άρθρου 267 ΣΛΕΕ.
Αληθεύει, ασφαλώς, ότι η διάταξη αυτή απαιτεί από το αιτούν δικαστήριο να διασφαλίσει την πλήρη αποτελεσματικότητα της ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης στην οποία προέβη το Δικαστήριο με την προδικαστική απόφαση (απόφαση της 12ης Φεβρουαρίου 2020, Kolev κ.λπ.,
C‑704/18
,
EU:C:2020:92
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Ως εκ τούτου, όταν εξέδωσε την απόφαση 4990/2019, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) όφειλε να βεβαιωθεί ότι η απόφαση αυτή ήταν σύμφωνη με την ερμηνεία του άρθρου 101 ΣΛΕΕ στην οποία είχε μόλις προβεί το Δικαστήριο, κατόπιν προδικαστικής παραπομπής του εν λόγω εθνικού δικαστηρίου, με την απόφαση Hoffmann-La Roche.
Εντούτοις, όπως υπομνήσθηκε στη σκέψη 36 της παρούσας αποφάσεως, εναπόκειται αποκλειστικώς στο εθνικό δικαστήριο να διαπιστώσει και να εκτιμήσει τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης. Επομένως, δεν εναπόκειται στο Δικαστήριο να ασκήσει, στο πλαίσιο νέας προδικαστικής παραπομπής, έλεγχο προκειμένου να διασφαλιστεί ότι ο εθνικός δικαστής, αφού υπέβαλε στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως σχετικά με την ερμηνεία διατάξεων του δικαίου της Ένωσης που έχουν εφαρμογή στη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί, εφάρμοσε τις διατάξεις αυτές κατά τρόπο σύμφωνο με την ερμηνεία τους από το Δικαστήριο. Καίτοι, στο πλαίσιο της συνεργασίας μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου που καθιερώνει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, τα εθνικά δικαστήρια έχουν τη δυνατότητα να απευθυνθούν εκ νέου στο Δικαστήριο πριν επιλύσουν τη διαφορά της οποίας έχουν επιληφθεί προκειμένου να λάβουν πρόσθετες διευκρινίσεις σχετικά με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης στην οποία προέβη το Δικαστήριο (πρβλ. απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2021, Consorzio Italian Management και Catania Multiservizi,
C‑561/19
,
EU:C:2021:799
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), η εν λόγω διάταξη δεν μπορεί, αντιθέτως, να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι ένα εθνικό δικαστήριο θα μπορούσε να υποβάλει στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αναφορικά με το ζήτημα εάν το ίδιο εφάρμοσε ορθώς, στην υπόθεση της κύριας δίκης, την ερμηνεία στην οποία προέβη το Δικαστήριο απαντώντας σε αίτηση προδικαστικής αποφάσεως την οποία του είχε προηγουμένως υποβάλει στο πλαίσιο της ίδιας υποθέσεως.
Ως εκ τούτου, ο μηχανισμός συνεργασίας μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου, ο οποίος καθιερώνεται με την ως άνω διάταξη της Συνθήκης ΛΕΕ, ουδόλως απαιτεί από τα κράτη μέλη να προβλέπουν μέσο ένδικης προστασίας το οποίο να παρέχει στους πολίτες τη δυνατότητα να υποβάλουν αίτηση αναθεωρήσεως δικαστικής αποφάσεως που έχει εκδοθεί από εθνικό δικαστήριο αποφαινόμενο σε τελευταίο βαθμό επί συγκεκριμένης διαφοράς, προκειμένου να υποχρεωθεί το εθνικό δικαστήριο να υποβάλει στο Δικαστήριο αίτηση για να εξακριβώσει αν η απόφαση αυτή είναι σύμφωνη με την ερμηνεία στην οποία προέβη το Δικαστήριο απαντώντας σε αίτηση προδικαστικής αποφάσεως την οποία του είχε προηγουμένως υποβάλει το εν λόγω εθνικό δικαστήριο στο πλαίσιο της ίδιας υποθέσεως.
Το συμπέρασμα που διατυπώνεται στη σκέψη 51 της παρούσας αποφάσεως δεν μπορεί να ανατραπεί ούτε υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη. Συναφώς, αρκεί η επισήμανση ότι, όταν οι πολίτες έχουν, στον οικείο τομέα του δικαίου της Ένωσης, πρόσβαση σε ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως, πράγμα που προκύπτει ότι συμβαίνει εν προκειμένω στην ιταλική έννομη τάξη, υπό την επιφύλαξη σχετικής εξακριβώσεως από το αιτούν δικαστήριο, το δικαίωμα προσβάσεως σε ένα τέτοιο δικαστήριο, το οποίο κατοχυρώνεται στον Χάρτη, γίνεται σεβαστό, χωρίς ο κανόνας του εθνικού δικαίου ο οποίος περιορίζει τη δυνατότητα ασκήσεως αιτήσεως αναθεωρήσεως κατά των αποφάσεων του ανωτάτου διοικητικού δικαστηρίου σε εξαιρετικές και αυστηρά οριοθετημένες καταστάσεις να δύναται να εκληφθεί ως περιορισμός –υπό την έννοια του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη– του εν λόγω δικαιώματος το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 αυτού (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Randstad Italia,
C‑497/20
,
EU:C:2021:1037
, σκέψη
).
Ανεξαρτήτως των προεκτεθέντων, υπενθυμίζεται ότι οι ιδιώτες οι οποίοι έχουν, ενδεχομένως, υποστεί ζημία λόγω της προσβολής των δικαιωμάτων που τους απονέμει το δίκαιο της Ένωσης κατόπιν αποφάσεως δικαστηρίου που αποφαίνεται σε τελευταίο βαθμό μπορούν να ζητήσουν την αποκατάστασή της από το οικείο κράτος μέλος, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις όσον αφορά τον χαρακτηρισμό της προσβολής ως κατάφωρης και την ύπαρξη άμεσης αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της εν λόγω προσβολής και της ζημίας που έχουν υποστεί (πρβλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 30ής Σεπτεμβρίου 2003, Köbler,
C‑224/01
,
EU:C:2003:513
, σκέψη
, και της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Randstad Italia,
C‑497/20
,
EU:C:2021:1037
, σκέψη
).
Πράγματι, η αρχή της ευθύνης κράτους μέλους για ζημίες που προκαλούνται στους ιδιώτες από καταλογιστέες σε αυτό παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης είναι σύμφυτη προς το σύστημα της Συνθήκης, ανεξαρτήτως του αν η αιτία της ζημίας καταλογίζεται στη νομοθετική, δικαστική ή εκτελεστική εξουσία. Λαμβανομένου υπόψη του ουσιώδους ρόλου της δικαστικής εξουσίας στην προστασία των δικαιωμάτων που έλκουν οι ιδιώτες από τους κανόνες της Ένωσης, θα υπονομευόταν η πλήρης αποτελεσματικότητα των κανόνων αυτών και θα ατονούσε η προστασία των δικαιωμάτων που αυτοί αναγνωρίζουν αν δεν παρεχόταν στους ιδιώτες η δυνατότητα, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να ζητούν αποζημίωση όταν θίγονται τα δικαιώματά τους λόγω παραβιάσεως του δικαίου της Ένωσης καταλογιστέας σε απόφαση δικαστηρίου κράτους μέλους αποφαινόμενου σε τελευταίο βαθμό (απόφαση της 4ης Μαρτίου 2020, Telecom Italia,
C‑34/19
,
EU:C:2020:148
, σκέψεις
και
).
Κατόπιν του συνόλου των προεκτεθέντων, στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 4, παράγραφος 3, και το άρθρο 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ, καθώς και το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη, έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε διατάξεις δικονομικού δικαίου κράτους μέλους οι οποίες, ενώ τηρούν την αρχή της ισοδυναμίας, συνεπάγονται ότι, όταν το ανώτατο διοικητικό δικαστήριο του κράτους μέλους εκδίδει απόφαση με την οποία επιλύει διαφορά στο πλαίσιο της οποίας είχε υποβάλει στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267, οι διάδικοι της εν λόγω διαφοράς δεν μπορούν να ζητήσουν την αναθεώρηση της αποφάσεως του εθνικού δικαστηρίου προβάλλοντας ότι αυτή αντιβαίνει στην ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης στην οποία προέβη το Δικαστήριο απαντώντας στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως.
Επί του πρώτου και του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
Λαμβανομένης υπόψη της απάντησης που δόθηκε στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα, παρέλκει η απάντηση στο πρώτο και στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα.
Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σε αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι κατέθεσαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.

Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (ένατο τμήμα) αποφαίνεται:

Το άρθρο 4, παράγραφος 3, και το άρθρο 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ, καθώς και το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε διατάξεις δικονομικού δικαίου κράτους μέλους οι οποίες, ενώ τηρούν την αρχή της ισοδυναμίας, συνεπάγονται ότι, όταν το ανώτατο διοικητικό δικαστήριο του κράτους μέλους εκδίδει απόφαση με την οποία επιλύει διαφορά στο πλαίσιο της οποίας είχε υποβάλει στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267, οι διάδικοι της εν λόγω διαφοράς δεν μπορούν να ζητήσουν την αναθεώρηση της αποφάσεως του εθνικού δικαστηρίου προβάλλοντας ότι αυτή αντιβαίνει στην ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης στην οποία προέβη το Δικαστήριο απαντώντας στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως.

(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.