CELEX: 62021CJ0376
Προδικαστική παραπομπή
Σύναψη δημοσίων συμβάσεων
Κανονισμός (ΕΕ, Eυρατόμ) 2018/1046
Κανονισμός (ΕΕ, Ευρατόμ) 966/2012
Μη εφαρμογή τους στις δημόσιες συμβάσεις που συνάπτονται από τα κράτη μέλη και χρηματοδοτούνται από πόρους προερχόμενους από τα Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά και Επενδυτικά Ταμεία
Οδηγία 2014/24/ΕΕ
Ευθεία και ανεπιφύλακτη παραπομπή της εθνικής νομοθεσίας σε διατάξεις του δικαίου της Ένωσης
Δυνατότητα εφαρμογής σε σύμβαση της οποίας η εκτιμώμενη αξία υπολείπεται του κατώτατου ποσού που προβλέπει η οδηγία
Άρθρο 32, παράγραφος 2, στοιχείο α’
Δυνατότητα μιας αναθέτουσας αρχής να απευθύνει πρόσκληση συμμετοχής σε διαδικασία με διαπραγμάτευση, χωρίς προηγούμενη δημοσίευση, σε έναν και μόνο οικονομικό φορέα, κατόπιν της κηρύξεως της προγενέστερης ανοιχτής διαδικασίας ως άγονης
Υποχρέωση διατηρήσεως των αρχικών όρων της συμβάσεως χωρίς ουσιώδεις τροποποιήσεις

Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία των άρθρων 102 και 104 του κανονισμού (ΕΕ, Ευρατόμ) 966/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Οκτωβρίου 2012, σχετικά με τους δημοσιονομικούς κανόνες που εφαρμόζονται στον γενικό προϋπολογισμό της Ένωσης και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ, Ευρατόμ) αριθ. 1605/2002 του Συμβουλίου (
ΕΕ 2012, L 298, σ. 1
), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ, Ευρατόμ) 2015/1929 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 28ης Οκτωβρίου 2015 (
ΕΕ 2015, L 286, σ. 1
) (στο εξής: κανονισμός 966/2012), καθώς και των άρθρων 160 και 164 του κανονισμού (ΕΕ, Ευρατόμ) 2018/1046 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 18ης Ιουλίου 2018, σχετικά με τους δημοσιονομικούς κανόνες που εφαρμόζονται στον γενικό προϋπολογισμό της Ένωσης, την τροποποίηση των κανονισμών (ΕΕ) αριθ. 1296/2013, (ΕΕ) αριθ. 1301/2013, (ΕΕ) αριθ. 1303/2013, (ΕΕ) αριθ. 1304/2013, (ΕΕ) αριθ. 1309/2013, (ΕΕ) αριθ. 1316/2013, (ΕΕ) αριθ. 223/2014, (ΕΕ) αριθ. 283/2014 και της απόφασης αριθ. 541/2014/ΕΕ και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΕ, Ευρατόμ) αριθ. 966/2012 (
ΕΕ 2018, L 193, σ. 1
) (στο εξής: δημοσιονομικός κανονισμός).
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ του Ζamestnik‑ministar na regionalnoto razvitie i blagoustroystvoto i rakovoditel na Upravlyavashtia organ na Operativna programme a «Regioni v rastezh» 2014‑2020 (αναπληρωτή Υπουργού περιφερειακής αναπτύξεως και δημοσίων έργων, υπό την ιδιότητά του ως προϊσταμένου της διαχειριστικής αρχής του επιχειρησιακού προγράμματος «Περιφέρειες υπό ανάπτυξη» 2014-2020, στο εξής: Υπουργός) και του Obshtina Razlog (Δήμου Razlog, Βουλγαρία) σχετικά με την απόφαση του Υπουργού να επιβληθεί δημοσιονομική διόρθωση στον εν λόγω δήμο λόγω παραβάσεων κανόνων που αφορούν, αφενός, τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων και, αφετέρου, τη χρήση ευρωπαϊκών κονδυλίων που διατέθηκαν στον δήμο.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Ο κανονισμός 966/2012
Το άρθρο 102 του κανονισμού 966/2012, το οποίο έφερε τον τίτλο «Αρχές που εφαρμόζονται στις δημόσιες συμβάσεις», προέβλεπε τα εξής:
«1.   Όλες οι δημόσιες συμβάσεις που χρηματοδοτούνται εξ ολοκλήρου ή εν μέρει από τον προϋπολογισμό [της Ευρωπαϊκής Ένωσης] τηρούν τις αρχές της διαφάνειας, της αναλογικότητας, της ίσης μεταχείρισης και της μη διάκρισης.
2.   Όλες οι συμβάσεις ανατίθενται με την ευρύτερη δυνατή διαδικασία ανταγωνισμού, εκτός αν γίνει χρήση της διαδικασίας που αναφέρεται στο άρθρο 104 παράγραφος 1 στοιχείο δ).
[…]»
Το άρθρο 104 του κανονισμού αυτού, το οποίο έφερε τον τίτλο «Διαδικασίες προμηθειών», προέβλεπε στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Οι διαδικασίες προμηθειών για την ανάθεση συμβάσεων παραχώρησης ή δημοσίων συμβάσεων, συμπεριλαμβανομένων συμβάσεων-πλαισίων, λαμβάνουν μία από τις ακόλουθες μορφές:
[…]
δ) διαδικασία με διαπραγμάτευση, μεταξύ άλλων χωρίς προηγούμενη δημοσίευση·
[…]».
Το άρθρο 117 του κανονισμού, το οποίο έφερε τον τίτλο «Η αναθέτουσα αρχή», προέβλεπε στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Τα θεσμικά όργανα κατά την έννοια του άρθρου 2, οι εκτελεστικοί οργανισμοί ή οργανισμοί κατά την έννοια των άρθρων 208 και 209 θεωρούνται ως αναθέτουσες αρχές για τις συμβάσεις που αναθέτουν για ίδιο λογαριασμό, εκτός αν πρόκειται για αγορά από κεντρική αρχή αγορών. […]
Τα εν λόγω θεσμικά όργανα μπορούν να αναθέτουν, σύμφωνα με το άρθρο 65, τις εξουσίες που είναι αναγκαίες για την άσκηση των καθηκόντων της αναθέτουσας αρχής.»
Ο δημοσιονομικός κανονισμός
Το άρθρο 2 του δημοσιονομικού κανονισμού, το οποίο επιγράφεται «Ορισμοί», προβλέπει τα εξής:
«Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού, ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί:
[…]
51.
“δημόσια σύμβαση”: σύμβαση εξ επαχθούς αιτίας η οποία συνάπτεται γραπτώς μεταξύ ενός ή περισσότερων οικονομικών φορέων και μιας ή περισσότερων αναθετουσών αρχών, κατά την έννοια των άρθρων 174 και 178, με σκοπό την απόκτηση κινητών ή ακινήτων περιουσιακών στοιχείων, την εκτέλεση έργων ή την παροχή υπηρεσιών έναντι καταβολής αντιτίμου, το οποίο καταβάλλεται εν όλω ή εν μέρει από τον προϋπολογισμό. Οι συμβάσεις αυτές περιλαμβάνουν:
[…]
β) τις συμβάσεις προμηθειών·
[…]».
Το άρθρο 63 του δημοσιονομικού κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Επιμερισμένη διαχείριση με τα κράτη μέλη», προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Όταν η [Ευρωπαϊκή] Επιτροπή εκτελεί τον προϋπολογισμό υπό καθεστώς επιμερισμένης διαχείρισης, τα καθήκοντα σχετικά με την εκτέλεση του προϋπολογισμού ανατίθενται στα κράτη μέλη. Η Επιτροπή και τα κράτη μέλη τηρούν τις αρχές της χρηστής δημοσιονομικής διαχείρισης, της διαφάνειας και της μη εφαρμογής διακρίσεων και εξασφαλίζουν την προβολή της δράσης της Ένωσης όποτε διαχειρίζονται ενωσιακά κονδύλια. Για τον σκοπό αυτόν, η Επιτροπή και τα κράτη μέλη εκπληρώνουν τις αντίστοιχες υποχρεώσεις τους όσον αφορά τους λογιστικούς και άλλους ελέγχους και αναλαμβάνουν τις απορρέουσες ευθύνες που καθορίζονται στον παρόντα κανονισμό. Ορίζονται συμπληρωματικές διατάξεις σε ειδικούς τομεακούς κανόνες.»
Το άρθρο 160 του κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αρχές που εφαρμόζονται στις συμβάσεις και πεδίο εφαρμογής», προβλέπει τα εξής:
«1.   Όλες οι συμβάσεις που χρηματοδοτούνται εξολοκλήρου ή εν μέρει από τον προϋπολογισμό τηρούν τις αρχές της διαφάνειας, της αναλογικότητας, της ίσης μεταχείρισης και της μη διάκρισης.
2.   Όλες οι συμβάσεις ανατίθενται με την ευρύτερη δυνατή διαδικασία ανταγωνισμού, εκτός αν γίνει χρήση της διαδικασίας που αναφέρεται στο άρθρο 164 παράγραφος 1 στοιχείο δ).
[…]»
Το άρθρο 164 του κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Διαδικασίες προμηθειών», προβλέπει τα εξής:
«1.   Οι διαδικασίες προμηθειών για την ανάθεση συμβάσεων παραχώρησης ή δημοσίων συμβάσεων, συμπεριλαμβανομένων συμβάσεων-πλαισίων, λαμβάνουν μία από τις ακόλουθες μορφές:
[…]
δ) διαδικασία με διαπραγμάτευση, μεταξύ άλλων χωρίς προηγούμενη δημοσίευση·
[…]
4.   Σε όλες τις διαδικασίες με διαπραγμάτευση, η αναθέτουσα αρχή διαπραγματεύεται με τους προσφέροντες τις αρχικές και τυχόν μεταγενέστερες προσφορές ή μέρη αυτών, εκτός από τις τελικές προσφορές τους, με στόχο να βελτιωθεί το περιεχόμενό τους. Οι ελάχιστες απαιτήσεις και τα κριτήρια που καθορίζονται στα έγγραφα της προμήθειας δεν υπόκεινται σε διαπραγμάτευση.
[…]»
Το άρθρο 174 του δημοσιονομικού κανονισμού, το οποίο επιγράφεται «Η αναθέτουσα αρχή», προβλέπει στην παράγραφο 1, πρώτο εδάφιο, τα εξής:
«Τα θεσμικά όργανα, οι εκτελεστικοί οργανισμοί και οι οργανισμοί της Ένωσης που αναφέρονται στα άρθρα 70 και 71 θεωρούνται αναθέτουσες αρχές για τις συμβάσεις που αναθέτουν για ίδιο λογαριασμό, εκτός αν πρόκειται για αγορά από κεντρική αρχή αγορών. Οι υπηρεσίες των θεσμικών οργάνων της Ένωσης δεν θεωρούνται αναθέτουσες αρχές όταν συνάπτουν συμφωνίες επιπέδου εξυπηρέτησης μεταξύ τους.»
Η οδηγία 2014/24
Οι αιτιολογικές σκέψεις 2 και 50 της οδηγίας 2014/24/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με τις διαδικασίες σύναψης δημοσίων συμβάσεων και την κατάργηση της οδηγίας 2004/18/ΕΚ (
ΕΕ 2014, L 94, σ. 65
), όπως τροποποιήθηκε με τον κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμό (ΕΕ) 2015/2170 της Επιτροπής, της 24ης Νοεμβρίου 2015 (
ΕΕ 2015, L 307, σ. 5
) (στο εξής: οδηγία 2014/24), έχουν ως εξής:
«(2)
Οι δημόσιες [συμβάσεις] […] [αποτελούν] ένα από τα αγορακεντρικά εργαλεία που πρέπει να χρησιμοποιηθούν για την επίτευξη έξυπνης, διατηρήσιμης και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξης, παράλληλα με τη διασφάλιση της πλέον αποδοτικής χρήσης των δημόσιων πόρων. Για τον σκοπό αυτόν, οι ισχύοντες κανόνες για [τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων] που εγκρίθηκαν δυνάμει της οδηγίας 2004/17/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου[, της 31ης Μαρτίου 2004, περί συντονισμού των διαδικασιών σύναψης συμβάσεων στους τομείς του ύδατος, της ενέργειας, των μεταφορών και των ταχυδρομικών υπηρεσιών (
ΕΕ 2004, L 134, σ. 1
)], καθώς και της οδηγίας 2004/18/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου[, της 31ης Μαρτίου 2004, περί συντονισμού των διαδικασιών σύναψης δημόσιων συμβάσεων έργων, προμηθειών και υπηρεσιών (
ΕΕ 2004, L 134, σ. 114
)] θα πρέπει να αναθεωρηθούν και να εκσυγχρονιστούν, για να αυξηθεί η αποδοτικότητα των δημόσιων δαπανών […].
[…]
(50)
Λόγω των επιζήμιων επιπτώσεων στον ανταγωνισμό, οι διαδικασίες με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση […] προκήρυξης σύμβασης θα πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο σε άκρως εξαιρετικές περιπτώσεις. Η εξαίρεση αυτή θα πρέπει να περιορίζεται σε περιπτώσεις που είτε η δημοσίευση είναι αδύνατη, για λόγους κατεπείγουσας ανάγκης οφειλομένης σε γεγονότα τα οποία η αναθέτουσα αρχή δεν θα μπορούσε να προβλέψει και για τα οποία δεν ευθύνεται, είτε είναι σαφές εξαρχής ότι η δημοσίευση δεν θα οδηγήσει σε μεγαλύτερο ανταγωνισμό ή σε καλύτερα αποτελέσματα όσον αφορά την προμήθεια, μεταξύ άλλων και γιατί αντικειμενικά υπάρχει μόνο ένας οικονομικός φορέας που μπορεί να εκτελέσει τη σύμβαση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα έργα τέχνης, όπου η ταυτότητα του καλλιτέχνη συνδέεται άρρηκτα με τον μοναδικό χαρακτήρα και την αξία του έργου τέχνης. Η αποκλειστικότητα μπορεί να οφείλεται και σε άλλους λόγους, όμως μόνο καταστάσεις αντικειμενικής αποκλειστικότητας μπορούν να δικαιολογήσουν τη χρήση της διαδικασίας με διαπραγμάτευση χωρίς δημοσίευση, εφόσον η κατάσταση της αποκλειστικότητας δεν δημιουργήθηκε από την ίδια την αναθέτουσα αρχή με στόχο τη μελλοντική διαδικασία προμήθειας.
Οι αναθέτουσες αρχές που επικαλούνται αυτή την εξαίρεση θα πρέπει να αιτιολογούν γιατί δεν υπάρχουν εύλογες εναλλακτικές ή υποκατάστατα, όπως η χρήση εναλλακτικών διαύλων διανομής ακόμα και εκτός του κράτους μέλους της αναθέτουσας αρχής ή να εξετάζουν παρεμφερή από άποψη λειτουργίας έργα, αγαθά και υπηρεσίες.
Στις περιπτώσεις που η κατάσταση της αποκλειστικότητας οφείλεται σε τεχνικούς λόγους, αυτοί θα πρέπει να προσδιορίζονται με ακρίβεια και να αιτιολογούνται κατά περίπτωση. Θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν, επί παραδείγματι, την τεχνική αδυναμία άλλων οικονομικών φορέων να επιτύχουν τις απαιτούμενες επιδόσεις ή την αναγκαιότητα χρήσης ειδικής τεχνογνωσίας, εργαλείων ή μέσων που μόνον ένας φορέας διαθέτει. Οι τεχνικοί λόγοι μπορεί να προέρχονται επίσης από ειδικές απαιτήσεις διαλειτουργικότητας που πρέπει να πληρούνται για να εξασφαλιστεί η λειτουργία των έργων, των αγαθών ή των υπηρεσιών.
Τέλος, η διαδικασία [σύναψης δημόσιας σύμβασης] δεν είναι χρήσιμη όταν αγοράζονται άμεσα αγαθά σε αγορά πρώτων υλών, περιλαμβανομένων των χρηματιστηρίων εμπορίας βασικών αγαθών, όπως είναι τα αγροτικά προϊόντα, πρώτων υλών και ενέργειας, όπου η πολυμερής ρυθμιζόμενη και εποπτευόμενη εμπορική δομή εγγυάται κατά τρόπο φυσικό τις τιμές της αγοράς.»
Το άρθρο 4 της οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Κατώτατα ποσά», προβλέπει τα εξής:
«Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται στις συμβάσεις των οποίων η εκτιμώμενη αξία εκτός φόρου προστιθέμενης αξίας (ΦΠΑ) είναι ίση προς ή ανώτερη από τα ακόλουθα κατώτατα όρια:
[…]
γ)
209000 [ευρώ] για δημόσιες συμβάσεις προμηθειών και υπηρεσιών που ανατίθενται από μη κεντρικές αναθέτουσες αρχές και για διαγωνισμούς μελετών που διοργανώνονται από τις εν λόγω αρχές· […]
[…]».
Κατά το άρθρο 5 της οδηγίας, με τίτλο «Μέθοδοι υπολογισμού της εκτιμώμενης αξίας της σύμβασης»:
«1.   Ο υπολογισμός της εκτιμώμενης αξίας μιας σύμβασης βασίζεται στο συνολικό πληρωτέο ποσό, χωρίς ΦΠΑ, όπως εκτιμάται από την αναθέτουσα αρχή, συμπεριλαμβανομένων τυχόν δικαιωμάτων προαιρέσεως ή τυχόν παρατάσεων της σύμβασης, όπως ορίζουν ρητά τα έγγραφα της διαδικασίας σύναψης σύμβασης.
[…]
3.   Η επιλογή της χρησιμοποιούμενης μεθόδου για τον υπολογισμό της εκτιμώμενης αξίας μιας σύμβασης δεν γίνεται με σκοπό την εξαίρεσή της από το πεδίο εφαρμογής της παρούσας οδηγίας. Η σύμβαση δεν κατατέμνεται κατά τρόπο ώστε να μην εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της παρούσας οδηγίας, εκτός εάν υφίσταται αντικειμενικός λόγος.
4.   Η εκτιμώμενη αξία ισχύει τη στιγμή της αποστολής της προκήρυξης διαγωνισμού, ή, στις περιπτώσεις όπου δεν προβλέπεται προκήρυξη διαγωνισμού, τη στιγμή που η αναθέτουσα αρχή αρχίζει τη διαδικασία σύναψης σύμβασης, φέρ’ ειπείν ερχόμενη σε επαφή με οικονομικούς φορείς για τους σκοπούς της σύμβασης, όπου χρειάζεται.
[…]»
Το άρθρο 18 της οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αρχές εφαρμοζόμενες στις διαδικασίες σύναψης συμβάσεων», προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Οι αναθέτουσες αρχές αντιμετωπίζουν τους οικονομικούς φορείς ισότιμα και χωρίς διακρίσεις και ενεργούν με διαφανή και αναλογικό τρόπο.
Ο σχεδιασμός των διαδικασιών σύναψης συμβάσεων δεν γίνεται με σκοπό τον αποκλεισμό της από το πεδίο εφαρμογής της παρούσας οδηγίας ή τον τεχνητό περιορισμό του ανταγωνισμού. Ο ανταγωνισμός θεωρείται ότι περιορίζεται τεχνητά όταν οι διαδικασίες σύναψης συμβάσεων έχουν σχεδιαστεί με σκοπό την αδικαιολόγητα ευνοϊκή ή δυσμενή μεταχείριση ορισμένων οικονομικών φορέων.»
Το άρθρο 26 της οδηγίας 2014/24, το οποίο επιγράφεται «Επιλογή των διαδικασιών», προβλέπει στις παραγράφους 4 και 6 τα εξής:
«4.   Τα κράτη μέλη ορίζουν επίσης ότι οι αναθέτουσες αρχές μπορούν να χρησιμοποιούν ανταγωνιστική διαδικασία με διαπραγμάτευση ή ανταγωνιστικό διάλογο στις ακόλουθες περιπτώσεις:
[…]
β)
όσον αφορά έργα, προμήθειες ή υπηρεσίες για τα οποία, έπειτα από ανοικτή ή κλειστή διαδικασία, υποβάλλονται μόνο μη κανονικές ή απαράδεκτες προσφορές. Στις περιπτώσεις αυτές, οι αναθέτουσες αρχές δεν απαιτείται να δημοσιεύουν προκήρυξη σύμβασης εάν στη διαδικασία περιλαμβάνουν όλους τους προσφέροντες που πληρούν τα κριτήρια των άρθρων 57 έως 64 και, κατά την προηγηθείσα ανοικτή ή κλειστή διαδικασία, υπέβαλαν προσφορές σύμφωνες προς τις τυπικές απαιτήσεις της διαδικασίας σύναψης σύμβασης, και μόνον αυτούς.
Συγκεκριμένα, οι προσφορές που δεν πληρούν τις προϋποθέσεις των εγγράφων της διαδικασίας σύναψης σύμβασης, παρελήφθησαν καθυστερημένα, όταν υπάρχουν αποδεικτικά στοιχεία συμπαιγνίας ή διαφθοράς ή κρίνονται από την αναθέτουσα αρχή ασυνήθιστα χαμηλές, θεωρούνται μη κανονικές. Συγκεκριμένα, οι προσφορές που υποβάλλονται από προσφέροντες οι οποίοι δεν διαθέτουν τα απαιτούμενα προσόντα και προσφέροντες των οποίων η τιμή υπερβαίνει τον προϋπολογισμό της αναθέτουσας αρχής, όπως καθορίσθηκε και τεκμηριώθηκε πριν από τη έναρξη της διαδικασίας σύναψης σύμβασης, θεωρούνται απαράδεκτες.
[…]
6.   Στις ειδικές περιπτώσεις και περιστάσεις που αναφέρονται ρητά στο άρθρο 32, τα κράτη μέλη μπορούν να ορίζουν ότι οι αναθέτουσες αρχές δύνανται να εφαρμόζουν διαδικασία με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση ή διαγωνισμό. Τα κράτη μέλη δεν επιτρέπουν να χρησιμοποιείται η διαδικασία αυτή σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση από εκείνες που αναφέρονται στο άρθρο 32.»
Το άρθρο 32 της οδηγίας αυτής, το οποίο φέρει τον τίτλο «Χρήση της διαδικασίας με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση», προβλέπει στην παράγραφο 2 τα εξής:
«Η διαδικασία με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση μπορεί να χρησιμοποιείται για δημόσιες συμβάσεις έργων, δημόσιες συμβάσεις προμηθειών και δημόσιες συμβάσεις υπηρεσιών σε οποιαδήποτε από τις κατωτέρω περιπτώσεις:
α)
εάν, ύστερα από ανοικτή ή κλειστή διαδικασία, είτε δεν υποβλήθηκε καμία προσφορά ή αίτηση συμμετοχής είτε οι προσφορές ή οι αιτήσεις συμμετοχής που υποβλήθηκαν δεν είναι κατάλληλες, υπό την προϋπόθεση ότι δεν έχουν τροποποιηθεί ουσιωδώς οι αρχικοί όροι της σύμβασης και ότι διαβιβάζεται σχετική έκθεση στην Επιτροπή εάν το ζητήσει·
Δεν θεωρείται κατάλληλη μια προσφορά άσχετη με τη σύμβαση και προδήλως ανίκανη, χωρίς ουσιαστικές αλλαγές, να ικανοποιήσει τις ανάγκες και τις απαιτήσεις της αναθέτουσας αρχής, όπως προσδιορίζονται στα έγγραφα της διαδικασίας σύναψης σύμβασης. Μια αίτηση συμμετοχής δεν θεωρείται κατάλληλη εάν ο σχετικός οικονομικός φορέας πρόκειται ή μπορεί να αποκλειστεί σύμφωνα με το άρθρο 57 ή δεν πληροί τα κριτήρια επιλογής που ορίζει η αναθέτουσα αρχή σύμφωνα με το άρθρο 58·
[…]».
Το βουλγαρικό δίκαιο
Ο νόμος περί δημοσίων συμβάσεων
Το άρθρο 2 του zakon za obshtestvenite porachki (νόμου περί δημοσίων συμβάσεων, DV αριθ. 13, της 16ης Φεβρουαρίου 2016), ως είχε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: νόμος περί δημοσίων συμβάσεων), προβλέπει τα εξής:
«(1)   Οι δημόσιες συμβάσεις συνάπτονται σύμφωνα με τις αρχές της Συνθήκης [ΛΕΕ], και ιδίως σύμφωνα με τις αρχές της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων, της ελευθερίας εγκαταστάσεως, της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών και της αμοιβαίας αναγνωρίσεως, καθώς και σύμφωνα με τις αρχές που απορρέουν από αυτές:
1. την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως και της απαγορεύσεως των διακρίσεων·
2. την αρχή του ελεύθερου ανταγωνισμού·
3. την αρχή της αναλογικότητας·
4. την αρχή της δημοσιότητας και της διαφάνειας.
(2)   Κατά τη σύναψη δημόσιων συμβάσεων, οι αναθέτουσες αρχές δεν επιτρέπεται να περιορίζουν τον ανταγωνισμό επιβάλλοντας όρους ή απαιτήσεις που συνεπάγονται αδικαιολόγητο πλεονέκτημα ή που περιορίζουν αδικαιολόγητα την πρόσβαση των οικονομικών φορέων στις δημόσιες συμβάσεις και που δεν συνάδουν με το αντικείμενο, την αξία, την πολυπλοκότητα, την ποσότητα ή τον όγκο της δημόσιας συμβάσεως.»
Το άρθρο 18 του νόμου αυτού προβλέπει στις παραγράφους 1, 2 και 7 τα εξής:
«(1)   Οι διαδικασίες κατά την έννοια του παρόντος νόμου είναι:
[…]
8. η διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση·
9. η διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη πρόσκληση συμμετοχής·
10. η διαπραγμάτευση χωρίς δημοσίευση προκήρυξης διαγωνισμού·
[…]
13. η απευθείας διαπραγμάτευση.
(2)   Η ανοικτή διαδικασία και η δημόσια διαδικασία ανταγωνισμού είναι διαδικασίες στο πλαίσιο των οποίων κάθε ενδιαφερόμενος μπορεί να υποβάλει προσφορά.
[…]
(7)   Στο πλαίσιο των διαδικασιών με διαπραγμάτευση κατά την έννοια της παραγράφου 1, σημεία 8 έως 10, και σημείο 13, η αναθέτουσα αρχή διαπραγματεύεται τις συμβατικές ρήτρες με ένα ή περισσότερα σαφώς καθορισμένα πρόσωπα.»
Κατά το άρθρο 79, παράγραφος 1, του εν λόγω νόμου:
«Οι δημόσιες αναθέτουσες αρχές μπορούν να χρησιμοποιούν τη διαδικασία με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση μόνο στις ακόλουθες περιπτώσεις:
1. όταν, στο πλαίσιο ανοικτής ή κλειστής διαδικασίας, δεν έχει υποβληθεί καμία προσφορά ή αίτηση συμμετοχής ή όταν οι προσφορές ή οι αιτήσεις συμμετοχής δεν είναι κατάλληλες και οι αρχικοί όροι της συμβάσεως δεν τροποποιούνται ουσιωδώς·
[…]».
Το άρθρο 110 του νόμου αυτού προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Η αναθέτουσα αρχή περατώνει τη διαδικασία με αιτιολογημένη απόφαση όταν:
1. δεν έχει υποβληθεί καμία προσφορά, αίτηση συμμετοχής ή σχέδιο ανταγωνισμού ή όταν κανένας συμμετέχων δεν έχει μετάσχει στη διαπραγμάτευση·
2. καμία από τις προσφορές ή τις αιτήσεις συμμετοχής δεν πληρούσε τις προϋποθέσεις υποβολής, συμπεριλαμβανομένων των τυπικών προϋποθέσεων και των προθεσμιών, ή δεν ήταν κατάλληλη·
[…]».
Το άρθρο 182 του νόμου περί δημοσίων συμβάσεων προβλέπει τα εξής:
«(1)   Η αναθέτουσα αρχή μπορεί να διαπραγματεύεται απευθείας με συγκεκριμένα πρόσωπα, όταν συντρέχει ένας από τους λόγους που προβλέπονται στο άρθρο 79, παράγραφος 1, σημεία 3 και 5 έως 9, ή όταν:
[…]
2.   η διαδικασία ανάθεσης με προκήρυξη δημόσιου διαγωνισμού περατώθηκε για τον λόγο ότι δεν υποβλήθηκε καμία προσφορά ή ότι οι υποβληθείσες προσφορές ήταν ακατάλληλες και οι αρχικοί όροι δεν έχουν τροποποιηθεί ουσιωδώς·
[…]».
Ο νόμος περί των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων
Το άρθρο 49, παράγραφος 2, του zakon za upravlenie na sredstvata ot evropeyskite strukturni i investitsitui fondove (νόμου περί διαχειρίσεως των πόρων από τα Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά και Επενδυτικά Ταμεία, DV αριθ. 101, της 22ας Δεκεμβρίου 2015), ως είχε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: νόμος περί των ευρωπαϊκών ταμείων), προβλέπει τα εξής:
«Για την επιλογή αναδόχου όσον αφορά τις δραστηριότητες που συνδέονται με έργα, υπηρεσίες και/ή προμήθεια εμπορευμάτων που αποτελούν αντικείμενο δημόσιας συμβάσεως κατά την έννοια του νόμου περί δημοσίων συμβάσεων, οι κανόνες που προβλέπονται:
1. στον νόμο περί δημοσίων συμβάσεων – όταν ο λήπτης είναι αναθέτουσα αρχή κατά την έννοια του εν λόγω νόμου·
[…] τυγχάνουν εφαρμογής. […]»
Η εκτελεστική κανονιστική απόφαση του νόμου περί δημοσίων συμβάσεων
Το άρθρο 64 της pravilnik za prilagane na zakona za obshtestvenite porachki (κανονιστικής αποφάσεως για την εφαρμογή του νόμου περί δημοσίων συμβάσεων, DV αριθ. 28, της 8ης Απριλίου 2016), ως είχε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Στην απόφαση περί περατώσεως της διαδικασίας κατά το άρθρο 18, παράγραφος 1, σημεία 8 έως 10 και 13, του νόμου περί δημοσίων συμβάσεων, οι αναθέτουσες αρχές μνημονεύουν επίσης τα πρόσωπα που καλούνται να συμμετάσχουν στη διαπραγμάτευση, πλην των περιπτώσεων του άρθρου 79, παράγραφος 1, σημεία 7 και 8, του άρθρου 138, παράγραφος 1, σημείο 2, του άρθρου 164, παράγραφος 1, σημεία 9 και 10, του νόμου [αυτού], καθώς και των περιπτώσεων του άρθρου 182, παράγραφος 1, σημείο 3, του [εν λόγω] νόμου […]».
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
Ο Δήμος Razlog έλαβε ευρωπαϊκά κονδύλια για τη βελτίωση των σχολικών υποδομών και της διδασκαλίας στο επαγγελματικό λύκειο για την εκμηχάνιση της γεωργίας που βρίσκεται εντός των ορίων του. Προς τον σκοπό αυτόν, διοργάνωσε, υπό την ιδιότητά του ως αναθέτουσας αρχής, διαδικασία συνάψεως συμβάσεως με δημόσιο διαγωνισμό, με αντικείμενο την προμήθεια τεχνογνωσίας, εξοπλισμού και επίπλων για τις ανάγκες του εν λόγω λυκείου.
Η σύμβαση αυτή διαιρέθηκε σε τέσσερα τμήματα. Η μόνη προσφορά που υποβλήθηκε αφορούσε αποκλειστικώς το τμήμα αριθ. 2, με τίτλο «Μεταλλουργικός εξοπλισμός». Η αναθέτουσα αρχή δεν έκρινε την εν λόγω προσφορά σύμφωνη με τους όρους της συμβάσεως, για τον λόγο ότι η αξία της ήταν υπερδιπλάσια της εκτιμώμενης αξίας της συμβάσεως. Κατόπιν αυτού, η αναθέτουσα αρχή κήρυξε τη διαδικασία άγονη και την περάτωσε, με απόφαση της 1ης Νοεμβρίου 2017, βάσει του άρθρου 110, παράγραφος 1, σημεία 1 και 2, του νόμου περί δημοσίων συμβάσεων.
Με απόφαση της 1ης Δεκεμβρίου 2017, η αναθέτουσα αρχή κίνησε, δυνάμει του άρθρου 79, παράγραφος 1, σημείο 1, του ίδιου νόμου, διαδικασία με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση, με αντικείμενο την «Προμήθεια μεταλλουργικού εξοπλισμού για τις ανάγκες του επαγγελματικού λυκείου για την εκμηχάνιση της γεωργίας του Δήμου Razlog». Η εκτιμώμενη αξία της συμβάσεως, η οποία επαναλάμβανε, χωρίς τροποποίηση, τους αρχικώς ανακοινωθέντες όρους της για το εν λόγω τμήμα, ανερχόταν σε 33917,82 βουλγαρικά λεβ (BGN) χωρίς ΦΠΑ (περίπου 17370 ευρώ). Η επιλογή του συγκεκριμένου τρόπου αναθέσεως αιτιολογήθηκε με βάση την έλλειψη κατάλληλης προσφοράς για το επίμαχο τμήμα της συμβάσεως στο πλαίσιο της προηγηθείσας ανοικτής διαδικασίας.
Στο πλαίσιο της εν λόγω διαδικασίας με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση, η αναθέτουσα αρχή κάλεσε έναν και μόνο οικονομικό φορέα να μετάσχει, και συγκεκριμένα την Dikar Konsult OOD, και της ανέθεσε, στις 29 Δεκεμβρίου 2017, σύμβαση αξίας 33907 BGN χωρίς ΦΠΑ (περίπου 17365 ευρώ).
Για την εν λόγω διαδικασία με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση υποβλήθηκε αναφορά στον Υπουργό. Με την αναφορά αυτή προσαπτόταν στην αναθέτουσα αρχή ότι, κατά παραβίαση των αρχών που μνημονεύονται ιδίως στο άρθρο 160 του δημοσιονομικού κανονισμού, ευνόησε, χωρίς καμία δικαιολογία, τον επιλεγέντα οικονομικό φορέα και, επομένως, εξάλειψε τον ελεύθερο ανταγωνισμό.
Με έγγραφο της 20ής Μαρτίου 2020, ο Υπουργός ενημέρωσε την αναθέτουσα αρχή, υπό την ιδιότητά της ως λήπτριας ευρωπαϊκών κονδυλίων, σχετικά με την υποβληθείσα αναφορά και την κίνηση διαδικασίας περί καθορισμού δημοσιονομικής διορθώσεως.
Η αναθέτουσα αρχή υποστήριξε ότι ήταν καθ’ όλα επιτρεπτό να επιλέξει, σύμφωνα με το άρθρο 18, παράγραφος 7, του νόμου περί δημοσίων συμβάσεων, να διαπραγματευθεί με ένα ή περισσότερα συγκεκριμένα πρόσωπα. Επιπλέον, κατά την αναθέτουσα αρχή, η διαδικασία με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση συνδέεται άρρηκτα με τη διαδικασία δημόσιου διαγωνισμού που προηγήθηκε αυτής, στην οποία άπαντες οι ενδιαφερόμενοι είχαν τη δυνατότητα συμμετοχής. Πλην όμως, η υποβολή μίας και μόνης προσφοράς, της οποίας το ποσό ήταν υπερδιπλάσιο της εκτιμώμενης αξίας της συμβάσεως, αποδεικνύει την έλλειψη ενδιαφέροντος για συμμετοχή στην επίμαχη διαδικασία, λόγω της μικρής αξίας της συμβάσεως. Επομένως, η κήρυξη της διαδικασίας δημόσιου διαγωνισμού ως άγονης δικαιολογεί την επακόλουθη απόφαση της αναθέτουσας αρχής να απευθύνει πρόσκληση σε έναν και μόνο οικονομικό φορέα, στο πλαίσιο της διαδικασίας με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση.
Με απόφαση της 15ης Απριλίου 2020 (στο εξής: απόφαση της 15ης Απριλίου 2020), ο Υπουργός επέβαλε στην αναθέτουσα αρχή δημοσιονομική διόρθωση ύψους 10 % επί των επιλέξιμων για χρηματοδότηση από τα ευρωπαϊκά ταμεία δαπανών οι οποίες συνδέονταν με τη σύμβαση που συνήφθη με την Dikar Konsult. Με την απόφαση αυτή, ο Υπουργός επέκρινε τις λεπτομέρειες εφαρμογής της διαδικασίας με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση. Κατ’ αυτόν, από το άρθρο 160 του δημοσιονομικού κανονισμού προκύπτει, μεταξύ άλλων, ότι η αρχή του ελεύθερου ανταγωνισμού πρέπει οπωσδήποτε να τηρείται στο πλαίσιο διαδικασίας συνάψεως δημοσίων συμβάσεων. Ως εκ τούτου, το άρθρο 79, παράγραφος 1, σημείο 1, του νόμου περί δημοσίων συμβάσεων δεν μπορεί να δικαιολογήσει την ανάθεση μιας συμβάσεως χωρίς καθόλου ανταγωνισμό, δεδομένου ότι το άρθρο 64, παράγραφοι 1 και 3, της κανονιστικής αποφάσεως για την εφαρμογή του νόμου αυτού αφορά «πρόσωπα» στον πληθυντικό αριθμό και, επομένως, επιβάλλει ρητώς την πρόσκληση πλειόνων προσώπων προς συμμετοχή στις διαπραγματεύσεις. Επομένως, καθόσον η αναθέτουσα αρχή απηύθυνε πρόσκληση μόνο στην Dikar Konsult χωρίς να αιτιολογήσει την απόφαση αυτή, της παρέσχε αδικαιολόγητο πλεονέκτημα και περιόρισε τη συμμετοχή αόριστου αριθμού οικονομικών φορέων που ενδεχομένως ενδιαφέρονταν για τη σύμβαση.
Κατόπιν προσφυγής της αναθέτουσας αρχής, το Administrativen sad Blagoevgrad (διοικητικό πρωτοδικείο Blagoevgrad, Βουλγαρία) ακύρωσε την απόφαση της 15ης Απριλίου 2020. Κατά το εν λόγω δικαστήριο, οι όροι διεξαγωγής της διαδικασίας με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση καθιστούν πρακτικώς αδύνατη την εφαρμογή της αρχής της διασφαλίσεως του ευρύτερου δυνατού ανταγωνισμού, είτε λόγω του ιδιαίτερου αντικειμένου της συμβάσεως είτε ελλείψει υποβολής κατάλληλων προσφορών. Επιπλέον, το άρθρο 18, παράγραφος 7, του νόμου περί δημοσίων συμβάσεων παρέχει ρητώς στην αναθέτουσα αρχή τη δυνατότητα να διαπραγματεύεται τις ρήτρες της συμβάσεως με ένα ή περισσότερα συγκεκριμένα πρόσωπα.
Κατόπιν αιτήσεως αναιρέσεως που άσκησε ο Υπουργός, το Varhoven administrativen sad (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο, Βουλγαρία) διερωτάται αν η αναθέτουσα αρχή παραβιάζει τις αρχές της ίσης μεταχειρίσεως, της απαγορεύσεως των διακρίσεων και του ελεύθερου ανταγωνισμού όταν απευθύνει πρόσκληση για τη σύναψη δημόσιας συμβάσεως σε έναν και μόνο οικονομικό φορέα, στο πλαίσιο διαδικασίας με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση, η οποία, αφενός, κινήθηκε κατόπιν της περατώσεως άγονης ανοικτής διαδικασίας και, αφετέρου, επαναλαμβάνει απαράλλακτους τους αρχικούς όρους της συμβάσεως, τούτο δε παρά το γεγονός ότι το αντικείμενο της συμβάσεως δεν παρουσιάζει ιδιαιτερότητες που να δικαιολογούν την ανάθεση της εκτελέσεώς του στον προσκληθέντα οικονομικό φορέα.
Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι υπάρχουν αποκλίσεις στη νομολογία των βουλγαρικών δικαστηρίων, καθώς και στη δική του νομολογία, όσον αφορά την ερμηνεία του άρθρου 79, παράγραφος 1, σημείο 1, του νόμου περί δημοσίων συμβάσεων, σε συνδυασμό με το άρθρο 160, παράγραφος 2, και το άρθρο 164, παράγραφος 1, στοιχείο δ’, του δημοσιονομικού κανονισμού. Καταρχάς, επισημαίνει ότι, καίτοι το άρθρο 160, παράγραφος 2, του δημοσιονομικού κανονισμού επιτρέπει, κατ’ εξαίρεση, παρέκκλιση από την αρχή της συνάψεως δημοσίων συμβάσεων με τον ευρύτερο δυνατό ανταγωνισμό, η διάταξη αυτή δεν έχει ως αποτέλεσμα να καθίστανται ανεφάρμοστες οι αρχές της ίσης μεταχειρίσεως και της απαγορεύσεως των διακρίσεων. Εξάλλου, το άρθρο 164, παράγραφος 4, πρώτη περίοδος, του δημοσιονομικού κανονισμού κάνει λόγο, όπως σημειώνει το αιτούν δικαστήριο, για «προσφέροντες» στον πληθυντικό αριθμό.
Περαιτέρω, μολονότι ο δημοσιονομικός κανονισμός κατά κανόνα δεν έχει εφαρμογή στις εθνικές αναθέτουσες αρχές, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι θα έπρεπε να εφαρμοστεί εν προκειμένω, δεδομένου ότι η αξία της επίμαχης δημόσιας συμβάσεως υπολείπεται του κατώτατου ποσού που προβλέπει η οδηγία 2014/24. Η εφαρμογή του άρθρου 160, παράγραφοι 1 και 2, του δημοσιονομικού κανονισμού θα μπορούσε να δικαιολογηθεί λόγω της χρήσης πόρων προερχόμενων από τον προϋπολογισμό της Ένωσης.
Τέλος, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι τα κρίσιμα στην υπό κρίση υπόθεση πραγματικά περιστατικά έλαβαν χώρα ενόσω ο κανονισμός 966/2012 εξακολουθούσε να ισχύει, ενώ η απόφαση της 15ης Απριλίου 2020 εκδόθηκε μετά την κατάργηση του κανονισμού αυτού και την έναρξη ισχύος του δημοσιονομικού κανονισμού. Εν πάση περιπτώσει, το περιεχόμενο του άρθρου 160 του δημοσιονομικού κανονισμού και εκείνο του άρθρου 102, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 966/2012, που έχει εφαρμογή στη διαφορά της κύριας δίκης, είναι πανομοιότυπα.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Varhoven administrativen sad (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχουν το άρθρο 160, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 2018/1046, καθώς και το άρθρο 102, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 966/2012, την έννοια ότι εφαρμόζονται και επί αναθετουσών αρχών των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης όταν οι δημόσιες συμβάσεις που ανατίθενται από αυτές χρηματοδοτούνται από πόρους των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων;
2)
Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο ερώτημα: έχουν οι αρχές της διαφάνειας, της αναλογικότητας, της ίσης μεταχείρισης και της απαγορεύσεως των διακρίσεων, οι οποίες κατοχυρώνονται στο άρθρο 160, παράγραφος 1, του κανονισμού 2018/1046 και στο άρθρο 102, παράγραφος 1, του κανονισμού 966/2012, την έννοια ότι δεν αντιτίθενται στον πλήρη περιορισμό του ανταγωνισμού κατά την ανάθεση δημόσιας σύμβασης μέσω διαδικασίας με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση προκήρυξης διαγωνισμού, σε περίπτωση κατά την οποία το αντικείμενο της δημόσιας σύμβασης δεν χαρακτηρίζεται από ιδιαιτερότητες οι οποίες να επιβάλλουν αντικειμενικώς να εκτελεσθεί η σύμβαση αποκλειστικά από τον οικονομικό φορέα που κλήθηκε προς διεξαγωγή διαπραγματεύσεων; Ειδικότερα, έχουν το άρθρο 160, παράγραφοι 1 και 2, σε συνδυασμό με το άρθρο 164, παράγραφος 1, στοιχείο δ’, του κανονισμού 2018/1046, και το άρθρο 102, παράγραφοι 1 και 2, σε συνδυασμό με το άρθρο 104, παράγραφος 1, στοιχείο δ’, του κανονισμού 966/2012, την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση, όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, κατά την οποία, μετά την περάτωση διαδικασίας σύναψης δημοσίας σύμβασης λόγω ακαταλληλότητας της μοναδικής υποβληθείσας προσφοράς, η αναθέτουσα αρχή έχει την ευχέρεια να καλέσει έναν μόνο οικονομικό φορέα για να συμμετάσχει σε διαδικασία με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση προκήρυξης διαγωνισμού, σε περίπτωση κατά την οποία το αντικείμενο της δημόσιας σύμβασης δεν χαρακτηρίζεται από ιδιαιτερότητες οι οποίες να επιβάλλουν αντικειμενικώς να εκτελεσθεί η σύμβαση αποκλειστικά από τον οικονομικό φορέα που κλήθηκε προς διεξαγωγή διαπραγματεύσεων;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 160, παράγραφοι 1 και 2, του δημοσιονομικού κανονισμού και το άρθρο 102, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 966/2012 έχουν την έννοια ότι τυγχάνουν εφαρμογής στις διαδικασίες συνάψεως συμβάσεων που διοργανώνουν οι αναθέτουσες αρχές των κρατών μελών, όταν οι συμβάσεις αυτές χρηματοδοτούνται από πόρους προερχόμενους από τα Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά και Επενδυτικά Ταμεία.
Το άρθρο 160 του δημοσιονομικού κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αρχές που εφαρμόζονται στις συμβάσεις και πεδίο εφαρμογής», προβλέπει στην παράγραφο 1 ότι «[ό]λες οι συμβάσεις που χρηματοδοτούνται εξολοκλήρου ή εν μέρει από τον προϋπολογισμό τηρούν τις αρχές της διαφάνειας, της αναλογικότητας, της ίσης μεταχείρισης και της μη διάκρισης». Η παράγραφος 2 της διατάξεως αυτής διευκρινίζει ότι «[ό]λες οι συμβάσεις ανατίθενται με την ευρύτερη δυνατή διαδικασία ανταγωνισμού, εκτός αν γίνει χρήση της διαδικασίας που αναφέρεται στο άρθρο 164 παράγραφος 1 στοιχείο δ)», ήτοι της διαδικασίας με διαπραγμάτευση, ακόμη και χωρίς προηγούμενη δημοσίευση.
Όπως προκύπτει από τη σκέψη 35 της παρούσας αποφάσεως, το πρώτο ερώτημα στηρίζεται στην παραδοχή ότι, μολονότι ο δημοσιονομικός κανονισμός δεν έχει εφαρμογή στις εθνικές αναθέτουσες αρχές, θα μπορούσε να αντισταθμίσει τη μη εφαρμογή της οδηγίας 2014/24 σε δημόσια σύμβαση της οποίας η αξία υπολείπεται του κατώτατου ποσού που καθορίζει η εν λόγω οδηγία.
Ορθώς το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι ο δημοσιονομικός κανονισμός δεν έχει εφαρμογή στις διαδικασίες συνάψεως συμβάσεων οι οποίες διοργανώνονται από αναθέτουσες αρχές των κρατών μελών.
Πράγματι, από το άρθρο 2, σημείο 51, του δημοσιονομικού κανονισμού προκύπτει ότι ως «δημόσια σύμβαση» νοείται «σύμβαση εξ επαχθούς αιτίας η οποία συνάπτεται γραπτώς μεταξύ ενός ή περισσότερων οικονομικών φορέων και μιας ή περισσότερων αναθετουσών αρχών, κατά την έννοια των άρθρων 174 και 178, με σκοπό την απόκτηση κινητών ή ακινήτων περιουσιακών στοιχείων, την εκτέλεση έργων ή την παροχή υπηρεσιών έναντι καταβολής αντιτίμου, το οποίο καταβάλλεται εν όλω ή εν μέρει από τον προϋπολογισμό […]».
Το άρθρο 174 του εν λόγω κανονισμού, το οποίο επιγράφεται «Η αναθέτουσα αρχή», προβλέπει στην παράγραφο 1, πρώτο εδάφιο, πρώτη περίοδος, ότι «[τ]α θεσμικά όργανα, οι εκτελεστικοί οργανισμοί και οι οργανισμοί της Ένωσης που αναφέρονται στα άρθρα 70 και 71 θεωρούνται αναθέτουσες αρχές για τις συμβάσεις που αναθέτουν για ίδιο λογαριασμό, εκτός αν πρόκειται για αγορά από κεντρική αρχή αγορών».
Όπως προκύπτει από το παράρτημα II του δημοσιονομικού κανονισμού, το γράμμα του άρθρου 174 του κανονισμού αυτού αντιστοιχεί σε εκείνο του άρθρου 117, παράγραφος 1, του κανονισμού 966/2012, ο οποίος καταργήθηκε με τον δημοσιονομικό κανονισμό από τις 2 Αυγούστου 2018.
Επομένως, η έννοια της «αναθέτουσας αρχής» που προκύπτει από τον κανονισμό 966/2012 παρέμεινε αμετάβλητη κατ’ ουσίαν μετά την έναρξη ισχύος του δημοσιονομικού κανονισμού, όπερ συνεπάγεται ότι η επίμαχη έννοια πρέπει να ερμηνεύεται κατά τον ίδιο τρόπο στο πλαίσιο αμφοτέρων των κανονισμών.
Από το άρθρο 174 του δημοσιονομικού κανονισμού προκύπτει σαφώς ότι η έννοια της «αναθέτουσας αρχής», την οποία αφορά το άρθρο 2, σημείο 51, του δημοσιονομικού κανονισμού, καλύπτει, όπως και το άρθρο 117 του κανονισμού 966/2012, μόνον τα θεσμικά όργανα της Ένωσης, τους εκτελεστικούς οργανισμούς και τους οργανισμούς της Ένωσης που μνημονεύονται στα άρθρα 70 και 71 του δημοσιονομικού κανονισμού.
Κατά συνέπεια, κανένας από τους κανονισμούς αυτούς δεν έχει εφαρμογή στις διαδικασίες συνάψεως δημοσίων συμβάσεων που συνάπτουν οι αναθέτουσες αρχές των κρατών μελών.
Εξάλλου, από το άρθρο 63, παράγραφος 1, του δημοσιονομικού κανονισμού προκύπτει ότι, όταν η Επιτροπή εκτελεί τον προϋπολογισμό υπό καθεστώς επιμερισμένης διαχείρισης, τα σχετικά με την εκτέλεση του προϋπολογισμού καθήκοντα ανατίθενται στα κράτη μέλη. Τα κράτη μέλη οφείλουν, μεταξύ άλλων, να τηρούν τις συμπληρωματικές διατάξεις που προβλέπει η τομεακή κανονιστική ρύθμιση. Ως εκ τούτου, όπως υπογράμμισε η Επιτροπή στις γραπτές παρατηρήσεις της, το άρθρο 63, παράγραφος 1, του οικείου κανονισμού δεν επιβάλλει στα κράτη μέλη, ακόμη και όταν εκπληρώνουν καθήκοντα εκτελέσεως του προϋπολογισμού μέσω δημοσίων συμβάσεων χρηματοδοτούμενων από πόρους των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων, να εφαρμόζουν τον δημοσιονομικό κανονισμό, αλλά την εθνική τους νομοθεσία, συμπεριλαμβανομένων των διατάξεων με τις οποίες μεταφέρονται στο εσωτερικό δίκαιο οι οδηγίες περί συνάψεως δημοσίων συμβάσεων.
Επομένως προκύπτει ότι, ακόμη και όταν μια δημόσια σύμβαση χρηματοδοτείται από πόρους προερχόμενους από τα Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά και Επενδυτικά Ταμεία, η υποχρέωση των αναθετουσών αρχών των κρατών μελών να τηρούν τις θεμελιώδεις αρχές της συνάψεως των δημοσίων συμβάσεων, ήτοι τις αρχές της ίσης μεταχειρίσεως, της απαγορεύσεως των διακρίσεων, της διαφάνειας και της αναλογικότητας, δεν μπορεί να απορρέει από το άρθρο 160 του δημοσιονομικού κανονισμού.
Κατόπιν των ανωτέρω σκέψεων, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 160, παράγραφοι 1 και 2, του δημοσιονομικού κανονισμού και το άρθρο 102, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 966/2012 έχουν την έννοια ότι δεν τυγχάνουν εφαρμογής στις διαδικασίες συνάψεως δημοσίων συμβάσεων που διοργανώνουν οι αναθέτουσες αρχές των κρατών μελών, ακόμη και όταν οι συμβάσεις αυτές χρηματοδοτούνται από πόρους προερχόμενους από τα Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά και Επενδυτικά Ταμεία.
Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
Καταρχάς, υπενθυμίζεται ότι κατά την εξέταση ενός προδικαστικού ερωτήματος πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όλες οι διατάξεις των Συνθηκών και του παράγωγου δικαίου που είναι δυνατόν να ασκούν επιρροή στην επίλυση του υποβληθέντος στην κρίση του Δικαστηρίου προβλήματος (πρβλ. απόφαση της 11ης Ιουλίου 1985, Mutsch,
137/84
,
EU:C:1985:335
, σκέψη
). Το γεγονός ότι, με τη διατύπωση του ερωτήματός του, το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει σε ορισμένες μόνο διατάξεις του δικαίου της Ένωσης δεν εμποδίζει το Δικαστήριο να του παράσχει όλα τα ερμηνευτικά στοιχεία που μπορούν να είναι χρήσιμα για την εκδίκαση της υποθέσεως της οποίας το αιτούν δικαστήριο έχει επιληφθεί, ανεξαρτήτως του αν στα ερωτήματά του γίνεται μνεία των διατάξεων αυτών (πρβλ. αποφάσεις της 12ης Δεκεμβρίου 1990, SARPP,
C‑241/89
,
EU:C:1990:459
, σκέψη
, και της 8ης Ιουνίου 2017, Medisanus,
C‑296/15
,
EU:C:2017:431
, σκέψη
).
Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει στα άρθρα 160 και 164 του δημοσιονομικού κανονισμού, καθώς και στα άρθρα 102 και 104 του κανονισμού 966/2012. Από την απάντηση που δόθηκε στο πρώτο ερώτημα προκύπτει ότι οι διατάξεις αυτές δεν έχουν εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση.
Οι εν λόγω διατάξεις όμως, οι οποίες εξαγγέλλουν τις αρχές της συνάψεως δημοσίων συμβάσεων, έχουν αντικείμενο αντίστοιχο με εκείνο του άρθρου 18, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/24, από το οποίο προκύπτει επίσης υποχρέωση τηρήσεως των θεμελιωδών αρχών της συνάψεως των δημοσίων συμβάσεων.
Μολονότι η αξία της επίμαχης στην κύρια δίκη συμβάσεως υπολείπεται του κατώτατου ορίου για την εφαρμογή της οδηγίας 2014/24, το οποίο καθορίζεται, με το άρθρο 4, στοιχείο γ’, αυτής, σε 209000 ευρώ για τις συμβάσεις προμηθειών που συνάπτουν οι μη κεντρικές αναθέτουσες αρχές, όπως ο Δήμος Razlog, οι διατάξεις της οδηγίας 2014/24 κατέστησαν ευθέως και ανεπιφύλακτα εφαρμοστέες, βάσει του εθνικού δικαίου, σε καταστάσεις οι οποίες, όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη σύμβαση, δεν εμπίπτουν κανονικά στο πεδίο εφαρμογής της. Πράγματι, από το άρθρο 49, παράγραφος 2, του νόμου περί των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων προκύπτει ότι ο νόμος περί δημοσίων συμβάσεων, ο οποίος μετέφερε πιστά στη βουλγαρική έννομη τάξη την οδηγία 2014/24, έχει εφαρμογή σε όλες τις διαδικασίες συνάψεως δημοσίων συμβάσεων που χρηματοδοτούνται από Ευρωπαϊκά και Επενδυτικά Διαρθρωτικά Ταμεία, ανεξαρτήτως της αξίας των συμβάσεων.
Πλην όμως, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, όταν εθνική νομοθεσία εναρμονίζεται ευθέως και ανεπιφύλακτα, όσον αφορά τις λύσεις τις οποίες προβλέπει για καταστάσεις που δεν καλύπτονται από πράξη του δικαίου της Ένωσης, προς τις λύσεις που έχουν γίνει δεκτές από την πράξη αυτή, υφίσταται οπωσδήποτε συμφέρον της Ένωσης για ομοιόμορφη ερμηνεία των διατάξεων της εν λόγω πράξεως. Με τον τρόπο αυτό αποφεύγονται ερμηνευτικές αποκλίσεις στο μέλλον και εξασφαλίζεται η ομοιόμορφη αντιμετώπιση των καταστάσεων αυτών και εκείνων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των εν λόγω διατάξεων (πρβλ. αποφάσεις της 18ης Οκτωβρίου 1990, Dzodzi,
C‑297/88 και C‑197/89
,
EU:C:1990:360
, σκέψεις
και
, της 5ης Απριλίου 2017, Borta,
C‑298/15
,
EU:C:2017:266
, σκέψεις
και
, καθώς και της 31ης Μαρτίου 2022, Smetna palata na Republika Bulgaria,
C‑195/21
,
EU:C:2022:239
, σκέψη
).
Εξάλλου, δεδομένου ότι το δεύτερο ερώτημα αφορά διαδικασία με διαπραγμάτευση, χωρίς προηγούμενη δημοσίευση, για δημόσιες συμβάσεις έργων, προμηθειών και υπηρεσιών, επισημαίνεται ότι είναι κρίσιμο για την απάντηση στο δεύτερο αυτό ερώτημα το άρθρο 32, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/24, το οποίο απαριθμεί, στα σημεία α’ έως γ’, «οποιαδήποτε από τις […] περιπτώσεις» στις οποίες επιτρέπεται η χρήση της διαδικασίας αυτής. Σημειωτέον ότι η εν λόγω απαρίθμηση είναι εξαντλητική, δεδομένου ότι το άρθρο 26, παράγραφος 6, της οικείας οδηγίας προβλέπει ότι τα κράτη μέλη δεν μπορούν να προβλέπουν περιπτώσεις χρήσης της διαδικασίας με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση προκηρύξεως διαγωνισμού που δεν προβλέπονται από το άρθρο 32 της προαναφερθείσας οδηγίας (βλ., κατ’ αναλογίαν, αποφάσεις της 8ης Απριλίου 2008, Επιτροπή κατά Ιταλίας,
C‑337/05
,
EU:C:2008:203
, σκέψεις
και
, και της 15ης Οκτωβρίου 2009, Επιτροπή κατά Γερμανίας,
C‑275/08
, μη δημοσιευθείσα,
EU:C:2009:632
, σκέψη
).
Υπό τις συνθήκες αυτές, το άρθρο 32, παράγραφος 2, στοιχείο α’, της οδηγίας αυτής, σε συνδυασμό με το άρθρο 18, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας, έχει την έννοια ότι η αναθέτουσα αρχή μπορεί, στο πλαίσιο διαδικασίας με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση, να απευθυνθεί σε έναν και μόνο οικονομικό φορέα όταν η διαδικασία αυτή επαναλαμβάνει, χωρίς ουσιώδεις τροποποιήσεις, τους αρχικούς όρους της συμβάσεως που μνημονεύονται σε προγενέστερη ανοικτή διαδικασία η οποία περατώθηκε λόγω του ότι η μόνη υποβληθείσα προσφορά ήταν ακατάλληλη, ακόμη και αν το αντικείμενο της επίμαχης συμβάσεως αντικειμενικώς δεν παρουσιάζει ιδιαιτερότητες που να δικαιολογούν την αποκλειστική ανάθεση της εκτελέσεώς της στον συγκεκριμένο οικονομικό φορέα.
Κατά το άρθρο 32, παράγραφος 2, στοιχείο α’, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24, η χρήση της διαδικασίας αυτής γίνεται, μεταξύ άλλων, δεκτή για συμβάσεις δημοσίων προμηθειών εάν, ύστερα από ανοικτή ή κλειστή διαδικασία, είτε δεν έχει υποβληθεί καμία προσφορά είτε οι προσφορές που υποβλήθηκαν δεν είναι κατάλληλες, υπό την προϋπόθεση ότι δεν έχουν τροποποιηθεί ουσιωδώς οι αρχικοί όροι της συμβάσεως και ότι διαβιβάζεται σχετική έκθεση στην Επιτροπή εάν το ζητήσει.
Επομένως, από το γράμμα της διατάξεως αυτής προκύπτει σαφώς ότι η αναθέτουσα αρχή μπορεί να κάνει χρήση διαδικασίας με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση εφόσον πληρούνται σωρευτικώς τρεις προϋποθέσεις. Πρώτον, η αναθέτουσα αρχή οφείλει να αποδείξει ότι δεν έλαβε καμία προσφορά ή, τουλάχιστον, καμία κατάλληλη προσφορά στο πλαίσιο προγενέστερης ανοικτής ή κλειστής διαδικασίας την οποία περάτωσε για τον λόγο αυτόν. Δεύτερον, η διαδικασία με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση δεν πρέπει να τροποποιεί ουσιωδώς τους αρχικούς όρους της συμβάσεως, όπως αυτοί προκύπτουν από την προκήρυξη διαγωνισμού που δημοσιεύθηκε στο πλαίσιο της προγενέστερης ανοικτής ή κλειστής διαδικασίας. Τρίτον, τέλος, η αναθέτουσα αρχή πρέπει να είναι σε θέση να διαβιβάσει σχετική έκθεση στην Επιτροπή αν αυτή της το ζητήσει.
Δεδομένου ότι δεν υπάρχει αμφισβήτηση όσον αφορά την τελευταία ως άνω προϋπόθεση στην υπό κρίση υπόθεση, πρέπει να διασαφηνιστεί το περιεχόμενο των δύο πρώτων προϋποθέσεων εφαρμογής του άρθρου 32, παράγραφος 2, στοιχείο α’, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24.
Όσον αφορά την πρώτη προϋπόθεση, από το άρθρο 32, παράγραφος 2, στοιχείο α’, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας αυτής προκύπτει ότι μια προσφορά δεν θεωρείται κατάλληλη όταν είναι άσχετη με τη σύμβαση διότι προδήλως δεν είναι ικανή, χωρίς ουσιώδεις αλλαγές, να ικανοποιήσει τις ανάγκες και τις απαιτήσεις της αναθέτουσας αρχής, όπως προσδιορίζονται στα έγγραφα της διαδικασίας συνάψεως συμβάσεως.
Πράγματι, μια προσφορά πρέπει να θεωρείται ακατάλληλη όταν είναι «απαράδεκτη», κατά την έννοια του άρθρου 26, παράγραφος 4, στοιχείο β’, δεύτερο εδάφιο, της εν λόγω οδηγίας, το οποίο καλύπτει, μεταξύ άλλων, τις ανταγωνιστικές διαδικασίες με διαπραγμάτευση. Κατά την τελευταία αυτή διάταξη, θεωρούνται, μεταξύ άλλων, απαράδεκτες οι υποβαλλόμενες προσφορές των οποίων η τιμή υπερβαίνει τον προϋπολογισμό της αναθέτουσας αρχής, όπως αυτός καθορίστηκε και καταρτίστηκε πριν από την κίνηση της διαδικασίας συνάψεως της συμβάσεως.
Τούτο ισχύει προδήλως στην περίπτωση προσφοράς, όπως αυτή για την οποία έγινε λόγος στη σκέψη 25 της παρούσας αποφάσεως, με την οποία είχε προταθεί ποσό υπερδιπλάσιο της εκτιμώμενης αξίας της συμβάσεως την οποία είχε καθορίσει η αναθέτουσα αρχή.
Όσον αφορά τη δεύτερη προϋπόθεση εφαρμογής της ανωτέρω διατάξεως, από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως φαίνεται να προκύπτει ότι, στο πλαίσιο της επίμαχης στην κύρια δίκη διαδικασίας με διαπραγμάτευση, η αναθέτουσα αρχή δεν τροποποίησε ουσιωδώς τους αρχικούς όρους της συμβάσεως, γεγονός το οποίο εναπόκειται ωστόσο στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει.
Εξάλλου, ούτε η αιτιολογική σκέψη 50 ούτε το άρθρο 18, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/24 μπορούν να κλονίσουν αυτή τη γραμματική ερμηνεία του άρθρου 32, παράγραφος 2, στοιχείο α’, της οδηγίας.
Πράγματι, όπως προκύπτει από την όλη οικονομία της οδηγίας 2014/24, η αιτιολογική σκέψη 50 αφορά περιπτώσεις χρήσης διαδικασίας με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη προκήρυξη διαγωνισμού οι οποίες δεν αντιστοιχούν στην περίπτωση του άρθρου 32, παράγραφος 2, στοιχείο α’, της οδηγίας αυτής.
Επιπροσθέτως, όταν η αναθέτουσα αρχή αποφασίζει να απευθυνθεί σε έναν και μόνο οικονομικό φορέα στο πλαίσιο διαδικασίας με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση, η οποία διοργανώνεται κατόπιν άγονης ανοικτής ή κλειστής διαδικασίας και η οποία επαναλαμβάνει, χωρίς ουσιώδεις τροποποιήσεις, τους όρους που περιλαμβάνονταν αρχικώς στην προκήρυξη διαγωνισμού που δημοσιεύθηκε στο πλαίσιο της προγενέστερης ανοικτής ή κλειστής διαδικασίας, τούτο εξακολουθεί να συνάδει με τις αρχές περί συνάψεως των συμβάσεων οι οποίες διατυπώνονται στο άρθρο 18, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24, έστω και αν το αντικείμενο της επίμαχης συμβάσεως δεν επιβάλλει αντικειμενικώς να απευθυνθεί πρόσκληση στον εν λόγω οικονομικό φορέα. Πράγματι, σε μια τέτοια περίπτωση, η προηγούμενη ανοικτή ή κλειστή διαδικασία, αφενός, και η διαδικασία με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση, αφετέρου, αποτελούν ένα αδιάσπαστο σύνολο και, ως εκ τούτου, δεν μπορεί να παραβλεφθεί το γεγονός ότι οι οικονομικοί φορείς που δυνητικά ενδιαφέρονται για την εν λόγω σύμβαση είχαν την ευκαιρία να εκδηλώσουν το ενδιαφέρον τους και να ανταγωνιστούν μεταξύ τους.
Υπό τις συνθήκες αυτές, οι οικονομικοί φορείς που δεν επέδειξαν επιμέλεια, παραλείποντας να υποβάλουν κατάλληλη προσφορά στο πλαίσιο ανοικτής ή κλειστής διαδικασίας, δεν μπορούν να υποχρεώσουν, στο πλαίσιο της διαδικασίας με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση, την αναθέτουσα αρχή να έλθει σε διαπραγματεύσεις μαζί τους. Πράγματι, είχαν τη δυνατότητα να υποβάλουν προσφορά στο πλαίσιο της προγενέστερης ανοικτής ή κλειστής διαδικασίας και, ως εκ τούτου, να τύχουν, στο πλαίσιο αυτό, της πλήρους προστασίας που παρέχουν οι αρχές της ισότητας, της απαγορεύσεως των διακρίσεων, της διαφάνειας και της αναλογικότητας.
Εντούτοις, προκειμένου να αποδειχθεί ότι η επίμαχη σύμβαση δεν εκπονήθηκε με την πρόθεση να αποκλειστεί από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2014/24 ή να περιορίσει τεχνητά τον ανταγωνισμό, όπως επιτάσσει το άρθρο 18, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας, η αναθέτουσα αρχή πρέπει να είναι σε θέση να αποδείξει ότι η τιμή την οποία συμφώνησε με τον ανάδοχο αντιστοιχεί στην τιμή της συμβάσεως και ότι δεν υπερβαίνει την εκτιμώμενη αξία της, η οποία υπολογίζεται σύμφωνα με τα προβλεπόμενα στο άρθρο 5 της οδηγίας. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η αναθέτουσα αρχή συμμορφώνεται προς την αρχή κατά την οποία το βάρος αποδείξεως σχετικά με τη συνδρομή των έκτακτων περιστάσεων που δικαιολογούν την παρέκκλιση την οποία προβλέπει το άρθρο 32 της οικείας οδηγίας φέρει εκείνος που τις επικαλείται (πρβλ. αποφάσεις της 10ης Μαρτίου 1987, Επιτροπή κατά Ιταλίας,
199/85
,
EU:C:1987:115
, σκέψη
, και της 8ης Απριλίου 2008, Επιτροπή κατά Ιταλίας,
C‑337/05
,
EU:C:2008:203
, σκέψη
).
Επιπροσθέτως, εφόσον η αναθέτουσα αρχή αποδεικνύει ότι η τιμή της συμβάσεως που συνήφθη κατόπιν της διαδικασίας με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση αντιστοιχεί στην τιμή της συμβάσεως, αποδεικνύει συγχρόνως ότι διαχειρίστηκε κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο το δημόσιο χρήμα, όπως αναφέρει η αιτιολογική σκέψη 2 της ίδιας οδηγίας και, κατά συνέπεια, ότι δεν σημειώθηκε καμία παρατυπία υπό το πρίσμα της νομοθεσίας της Ένωσης περί Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων (βλ., κατ’ αναλογίαν, αποφάσεις της 26ης Μαΐου 2016, Județul Neamț και Județul Bacău,
C‑260/14 και C‑261/14
,
EU:C:2016:360
, σκέψη
, και της 1ης Οκτωβρίου 2020, Elme Messer Metalurgs,
C‑743/18
,
EU:C:2020:767
, σκέψη
).
Κατόπιν των ανωτέρω σκέψεων, στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 32, παράγραφος 2, στοιχείο α’, της οδηγίας 2014/24, σε συνδυασμό με το άρθρο 18, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας, έχει την έννοια ότι η αναθέτουσα αρχή μπορεί, στο πλαίσιο διαδικασίας με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση, να απευθυνθεί σε έναν και μόνο οικονομικό φορέα όταν η διαδικασία αυτή επαναλαμβάνει, χωρίς ουσιώδεις τροποποιήσεις, τους αρχικούς όρους της συμβάσεως που μνημονεύονται σε προγενέστερη ανοικτή διαδικασία η οποία περατώθηκε λόγω του ότι η μόνη υποβληθείσα προσφορά ήταν ακατάλληλη, ακόμη και αν το αντικείμενο της επίμαχης συμβάσεως αντικειμενικώς δεν παρουσιάζει ιδιαιτερότητες που να δικαιολογούν την αποκλειστική ανάθεση της εκτελέσεώς της στον συγκεκριμένο οικονομικό φορέα.
Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.

Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (όγδοο τμήμα) αποφασίζει:

1)
Το άρθρο 160, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού (ΕΕ, Ευρατόμ) 2018/1046 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 18ης Ιουλίου 2018, σχετικά με τους δημοσιονομικούς κανόνες που εφαρμόζονται στον γενικό προϋπολογισμό της Ένωσης, την τροποποίηση των κανονισμών (ΕΕ) αριθ. 1296/2013, (ΕΕ) αριθ. 1301/2013, (ΕΕ) αριθ. 1303/2013, (ΕΕ) αριθ. 1304/2013, (ΕΕ) αριθ. 1309/2013, (ΕΕ) αριθ. 1316/2013, (ΕΕ) αριθ. 223/2014, (ΕΕ) αριθ. 283/2014 και της απόφασης αριθ. 541/2014/ΕΕ και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΕ, Ευρατόμ) αριθ. 966/2012, και το άρθρο 102, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού (ΕΕ, Ευρατόμ) 966/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Οκτωβρίου 2012, σχετικά με τους δημοσιονομικούς κανόνες που εφαρμόζονται στον γενικό προϋπολογισμό της Ένωσης και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ, Ευρατόμ) αριθ. 1605/2002 του Συμβουλίου, όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ, Ευρατόμ) 2015/1929 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 28ης Οκτωβρίου 2015, έχουν την έννοια ότι δεν τυγχάνουν εφαρμογής στις διαδικασίες συνάψεως δημοσίων συμβάσεων που διοργανώνουν οι αναθέτουσες αρχές των κρατών μελών, ακόμη και όταν οι συμβάσεις αυτές χρηματοδοτούνται από πόρους προερχόμενους από τα Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά και Επενδυτικά Ταμεία.

2)
Το άρθρο 32, παράγραφος 2, στοιχείο α’, της οδηγίας 2014/24/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με τις διαδικασίες σύναψης δημοσίων συμβάσεων και την κατάργηση της οδηγίας 2004/18/ΕΚ, όπως τροποποιήθηκε με τον κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμό (ΕΕ) 2015/2170 της Επιτροπής, της 24ης Νοεμβρίου 2015, σε συνδυασμό με το άρθρο 18, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας, όπως τροποποιήθηκε με τον κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμό 2015/2170, έχει την έννοια ότι η αναθέτουσα αρχή μπορεί, στο πλαίσιο διαδικασίας με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση, να απευθυνθεί σε έναν και μόνο οικονομικό φορέα όταν η διαδικασία αυτή επαναλαμβάνει, χωρίς ουσιώδεις τροποποιήσεις, τους αρχικούς όρους της συμβάσεως που μνημονεύονται σε προγενέστερη ανοικτή διαδικασία η οποία περατώθηκε λόγω του ότι η μόνη υποβληθείσα προσφορά ήταν ακατάλληλη, ακόμη και αν το αντικείμενο της επίμαχης συμβάσεως αντικειμενικώς δεν παρουσιάζει ιδιαιτερότητες που να δικαιολογούν την αποκλειστική ανάθεση της εκτελέσεώς της στον συγκεκριμένο οικονομικό φορέα.

(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η βουλγαρική.