CELEX: 62020CJ0054
Αίτηση αναιρέσεως
Υπαλληλική υπόθεση
Εξωσυμβατική ευθύνη της Ευρωπαϊκής Ένωσης λόγω της εκ μέρους θεσμικού οργάνου μη εκπλήρωσης της υποχρέωσης προς διασφάλιση της προστασίας των υπαλλήλων του
Αντιπροσωπεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στο Μαρόκο
Δολοφονηθείς υπάλληλος
Ψυχική οδύνη την οποία υπέστησαν ο αδελφός και η αδελφή του υπαλλήλου
Ένδικο βοήθημα
Άρθρα 270, 268 και 340 ΣΛΕΕ
Κανονισμός Υπηρεσιακής Καταστάσεως των υπαλλήλων της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Άρθρα 40, 42β, 55α, 73, 90 και 91
Έννοια του “προσώπου που υπόκειται”
Αιτιολογία

Με την αίτηση αναιρέσεως, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζητεί, κατά πρώτον, την αναίρεση της απόφασης του Γενικού Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 20ής Νοεμβρίου 2019, Missir Mamachi di Lusignano κ.λπ. κατά Επιτροπής (T‑502/16, στο εξής: αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση,
EU:T:2019:795
), με την οποία το Γενικό Δικαστήριο την υποχρέωσε να καταβάλει, αλληλεγγύως και εις ολόκληρον, το ποσό των 10000 ευρώ στον Stefano Missir Mamachi di Lusignano καθώς και το ποσό των 10000 ευρώ στη Maria Letizia Missir Mamachi di Lusigano ως χρηματική ικανοποίηση λόγω της ψυχικής οδύνης που είχαν υποστεί συνεπεία του θανάτου του Alessandro Missir Mamachi di Lusignano και, κατά δεύτερον, να αποφανθεί το ίδιο επί της υποθέσεως προκειμένου να απορρίψει την αγωγή ως απαράδεκτη.
Το νομικό πλαίσιο
Το άρθρο 40 του Κανονισμού Υπηρεσιακής Καταστάσεως των υπαλλήλων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της υπό κρίση διαφοράς (στο εξής: ΚΥΚ), προβλέπει τα εξής:
«1.   Ο μόνιμος υπάλληλος δύναται, κατ’ εξαίρεση και κατόπιν αιτήσεώς του, να πάρει άδεια χωρίς αποδοχές για προσωπικούς λόγους.
[…]
2.   Με την επιφύλαξη των διατάξεων του άρθρου 15, η άδεια διαρκεί μόνον ένα έτος. Η άδεια μπορεί να παρατείνεται περισσότερες φορές.
Κάθε περίοδος παράτασης δεν δύναται να υπερβαίνει το ένα έτος. Η συνολική διάρκεια της άδειας για προσωπικούς λόγους δεν μπορεί να υπερβαίνει τα 12 έτη στο σύνολο της σταδιοδρομίας του υπαλλήλου.
Εντούτοις, όταν η άδεια ζητείται για να μπορέσει ο υπάλληλος:
[…]
iii)
να συνδράμει την(τον) σύζυγό του(της), ανιόντα ή κατιόντα συγγενή, αδελφό ή αδελφή σε περίπτωση ιατρικά πιστοποιημένης σοβαρής ασθένειας ή αναπηρίας,
η άδεια μπορεί να παρατείνεται απεριόριστα, υπό την προϋπόθεση ότι, κατά τον χρόνο κάθε παράτασης, εξακολουθούν να πληρούνται οι όροι που δικαιολόγησαν τη χορήγηση της άδειας.
[…]»
Το άρθρο 42β, πρώτο εδάφιο, του ΚΥΚ ορίζει τα ακόλουθα:
«Ο υπάλληλος δικαιούται να λαμβάνει άδεια για οικογενειακούς λόγους, χωρίς καταβολή του βασικού μισθού του, στην περίπτωση που ο/η σύζυγός του, ανιών ή κατιών του, αδελφός ή αδελφή του πάσχει από ιατρικά πιστοποιημένη σοβαρή ασθένεια ή αναπηρία. Η συνολική διάρκεια της άδειας αυτής δεν υπερβαίνει τους εννέα μήνες για ολόκληρη τη σταδιοδρομία του υπαλλήλου.»
Κατά το άρθρο 55α του ΚΥΚ:
«1.   Ο υπάλληλος δύναται να ζητήσει την άδεια να εργάζεται με μειωμένο ωράριο.
Η αρμόδια για τους διορισμούς αρχή μπορεί να παρέχει τη σχετική άδεια, εφόσον αυτό συμβιβάζεται με το συμφέρον της υπηρεσίας.
2.   Η άδεια αυτή παρέχεται αυτοδικαίως στον υπάλληλο, στις εξής περιπτώσεις:
[…]
ε)
για να παρέχει φροντίδα στον/στη σύζυγο, σε ανιόντα, σε κατιόντα, σε αδελφό ή σε αδελφή με σοβαρή ασθένεια ή αναπηρία·
[…]».
Το άρθρο 73 του ΚΥΚ προβλέπει τα εξής:
«1.   Σύμφωνα με τις προϋποθέσεις που καθορίζονται βάσει ρυθμίσεως που θεσπίζεται με κοινή συμφωνία των αρμόδιων για τους διορισμούς αρχών των θεσμικών οργάνων της [Ευρωπαϊκής] Ένωσης, κατόπιν γνώμης της επιτροπής κανονισμού υπηρεσιακής καταστάσεως, ο υπάλληλος καλύπτεται από την ημέρα αναλήψεως της υπηρεσίας κατά των κινδύνων επαγγελματικών ασθενειών και των κινδύνων ατυχημάτων. Συμμετέχει υποχρεωτικά, εντός ορίου 0,1 % του βασικού του μισθού, στην κάλυψη των κινδύνων εκτός υπηρεσίας.
Οι μη καλυπτόμενοι κίνδυνοι προσδιορίζονται στη ρύθμιση αυτή.
2.   Οι παροχές που εξασφαλίζονται είναι οι ακόλουθες:
α)
Σε περίπτωση θανάτoυ:
Καταβολή στα κατωτέρω απαριθμούμενα πρόσωπα κεφαλαίου ίσου προς το πενταπλάσιο του ετησίου βασικού μισθού του ενδιαφερομένου, υπολογιζόμενου βάσει των μηνιαίων μισθών που χορηγούνται κατά τους δώδεκα μήνες πριν από το ατύχημα:
–
στο σύζυγο και στα τέκνα του αποθανόντος υπαλλήλου, σύμφωνα με τις διατάξεις του κληρονομικού δικαίου που εφαρμόζεται στην περίπτωση του υπαλλήλου· το ποσό που πρόκειται να καταβληθεί στο σύζυγο δεν δύναται να είναι εν τούτοις κατώτερο από το 25 % του κεφαλαίου,
–
ελλείψει προσώπων της κατηγορίας που αναφέρεται ανωτέρω, στους λοιπούς κατιόντες σύμφωνα με τις διατάξεις του κληρονομικού δικαίου που εφαρμόζεται στην περίπτωση του υπαλλήλου,
–
ελλείψει προσώπων των δύο κατηγοριών που αναφέρονται ανωτέρω, στους ανιόντες, σύμφωνα με τις διατάξεις του κληρονομικού δικαίου που εφαρμόζεται στην περίπτωση του υπαλλήλου,
–
ελλείψει προσώπων των τριών κατηγοριών που αναφέρονται ανωτέρω, στο όργανο.
[…]»
Το άρθρο 90 του ΚΥΚ ορίζει τα ακόλουθα:
«1.   Κάθε πρόσωπο που αναφέρεται στον παρόντα κανονισμό δύναται να προσφύγει στην αρμόδια για διορισμούς αρχή ζητώντας της να λάβει απόφαση περί αυτού. Η αρχή κοινοποιεί την αιτιολογημένη απόφασή της στον ενδιαφερόμενο εντός προθεσμίας τεσσάρων μηνών από της ημέρας υποβολής της αιτήσεως. Μετά τη λήξη της προθεσμίας αυτής η έλλειψη απαντήσεως στην αίτηση σημαίνει σιωπηρή απορριπτική απόφαση, κατά της οποίας δύναται να υποβληθεί αίτημα κατά την έννοια της επομένης παραγράφου.
2.   Κάθε πρόσωπο που υπόκειται στον παρόντα κανονισμό δύναται να υποβάλει στην αρμόδια για διορισμούς αρχή αίτημα κατά οιασδήποτε πράξεως η οποία θίγει τα συμφέροντά του, τόσο στην περίπτωση που η εν λόγω αρχή έχει ήδη λάβει απόφαση όσο και όταν παρέλειψε να λάβει μέτρο που επιβάλλεται από τον κανονισμό. Το αίτημα πρέπει να διατυπωθεί εντός προθεσμίας τριών μηνών. […]
[…]
[…] Μετά τη λήξη της προθεσμίας αυτής η παράλειψη απαντήσεως στην ένσταση σημαίνει σιωπηρή απορριπτική απόφαση, κατά της οποίας δύναται να ασκηθεί προσφυγή κατά την έννοια του άρθρου 91.»
Το άρθρο 91, παράγραφος 1, του ΚΥΚ προβλέπει τα εξής:
«Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι αρμόδιο να αποφαίνεται για κάθε διαφορά μεταξύ της Ένωσης και ενός προσώπου που υπόκειται στον παρόντα κανονισμό, περί της νομιμότητας ενός μέτρου που θίγει το πρόσωπο αυτό κατά την έννοια του άρθρου 90 παράγραφος 2. […]»
Το ιστορικό της διαφοράς
Το ιστορικό της διαφοράς, όπως εκτίθεται στις σκέψεις 1 έως 9 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, μπορεί να συνοψιστεί ως εξής.
Ο Alessandro Missir Mamachi di Lusignano, ο οποίος επρόκειτο να αναλάβει καθήκοντα πολιτικού και διπλωματικού συμβούλου στην αντιπροσωπεία της Επιτροπής στο Μαρόκο, δολοφονήθηκε μαζί με τη σύζυγό του στις 18 Σεπτεμβρίου 2006 στο Ραμπάτ (Μαρόκο). Οι δολοφονίες διαπράχθηκαν σε οικία την οποία είχε μισθώσει η ανωτέρω αντιπροσωπεία για λογαριασμό του Alessandro Missir Mamachi di Lusignano (στο εξής: θανών υπάλληλος), της συζύγου του και των τεσσάρων τέκνων τους.
Στις 12 Μαΐου 2009, ο Livio Missir Mamachi di Lusignano, πατέρας του θανόντος υπαλλήλου, άσκησε αγωγή ενώπιον του Δικαστηρίου Δημόσιας Διοίκησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης ζητώντας να υποχρεωθεί η Επιτροπή να καταβάλει τόσο αποζημίωση για την περιουσιακή ζημία που είχαν υποστεί τα τέκνα του θανόντος υπαλλήλου όσο και χρηματική ικανοποίηση για την ψυχική οδύνη των τελευταίων και του ιδίου ως πατέρα του θανόντος υπαλλήλου ενώ, ενεργώντας για λογαριασμό των τέκνων του υπαλλήλου, τα οποία είχαν διαδεχθεί τον πατέρα τους, ο Livio Missir Mamachi di Lusignano ζήτησε επίσης να αποκατασταθεί η ηθική βλάβη που είχε υποστεί ο θανών υπάλληλος.
Με απόφαση της 12ης Μαΐου 2011, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής (
F‑50/09
,
EU:F:2011:55
), το Δικαστήριο Δημόσιας Διοίκησης απέρριψε την ανωτέρω αγωγή ως εν μέρει απαράδεκτη, όσον αφορά την προβληθείσα ψυχική οδύνη και την προβληθείσα ηθική βλάβη, και εν μέρει αβάσιμη, όσον αφορά τις προβληθείσες περιουσιακές ζημίες.
Ο πατέρας και τα τέκνα του θανόντος υπαλλήλου άσκησαν αναίρεση ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου ζητώντας να αναιρεθεί η εν λόγω απόφαση.
Το Γενικό Δικαστήριο έκανε δεκτή την αίτηση αναιρέσεως με απόφαση της 10ης Ιουλίου 2014, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής (
T‑401/11 P
,
EU:T:2014:625
). Η απόφαση αυτή επανεξετάστηκε από το Δικαστήριο, το οποίο την εξαφάνισε εν μέρει με την απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής (
C‑417/14 RX-II
,
EU:C:2015:588
). Στο πλαίσιο αναπομπής κατόπιν επανεξέτασης, το Γενικό Δικαστήριο αποφάνθηκε, με την απόφαση της 7ης Δεκεμβρίου 2017, Missir Mamachi di Lusignano κ.λπ. κατά Επιτροπής (
T‑401/11 P RENV-RX
,
EU:T:2017:874
), επί των λόγων αναιρέσεως τους οποίους δεν είχε εξετάσει στην απόφαση της 10ης Ιουλίου 2014, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής (
T‑401/11 P
,
EU:T:2014:625
).
Στις 16 Σεπτεμβρίου 2011, ο πατέρας και τα τέκνα του θανόντος υπαλλήλου άσκησαν, από κοινού με τη μητέρα, τον αδελφό και την αδελφή του εν λόγω υπαλλήλου, αγωγή ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου βάσει των άρθρων 268 και 340 ΣΛΕΕ, η οποία διεγράφη με διάταξη της 25ης Νοεμβρίου 2015, Missir Mamachi di Lusignano κ.λπ. κατά Επιτροπής (
T‑494/11
, μη δημοσιευθείσα,
EU:T:2015:909
), μετά την παραίτησή τους από αυτήν.
Στις 17 Σεπτεμβρίου 2011, ο πατέρας του θανόντος υπαλλήλου, στη θέση του οποίου υπεισήλθαν, μετά τον θάνατό του, οι έλκοντες δικαιώματα από αυτόν, καθώς και τα τέκνα του εν λόγω υπαλλήλου υπέβαλαν εκ νέου, από κοινού με τη μητέρα, τον αδελφό και την αδελφή του υπαλλήλου, αιτήσεις για την καταβολή χρηματικής ικανοποίησης λόγω της ψυχικής οδύνης που είχαν υποστεί, σύμφωνα με τη διαδικασία του άρθρου 90, παράγραφος 1, του ΚΥΚ.
Με απόφαση της 17ης Ιανουαρίου 2012, η Επιτροπή απέρριψε τις ανωτέρω αιτήσεις. Στις 13 Απριλίου 2012, οι έλκοντες δικαιώματα από τον πατέρα του θανόντος υπαλλήλου, καθώς και τα τέκνα, η μητέρα, ο αδελφός και η αδελφή του υπαλλήλου υπέβαλαν, δυνάμει του άρθρου 90, παράγραφος 2, του ΚΥΚ, διοικητική ένσταση κατά της απόφασης της 17ης Ιανουαρίου 2012. Με απόφαση της 26ης Ιουλίου 2012, η αρμόδια για τους διορισμούς αρχή απέρριψε την ένσταση.
Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου Δημόσιας Διοίκησης και ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου και η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση
Στις 7 Νοεμβρίου 2012, οι έλκοντες δικαιώματα από τον πατέρα του θανόντος υπαλλήλου, καθώς και τα τέκνα, η μητέρα, ο αδελφός και η αδελφή του οικείου υπαλλήλου άσκησαν, βάσει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ, αγωγή ενώπιον του Δικαστηρίου Δημόσιας Διοίκησης κατά της απόφασης της 26ης Ιουλίου 2012. Η αγωγή πρωτοκολλήθηκε με αριθμό υποθέσεως F‑132/12.
Με την αγωγή τους, οι ενάγοντες ζήτησαν από το Δικαστήριο Δημόσιας Διοίκησης να ακυρώσει την ανωτέρω απόφαση, να υποχρεώσει την Επιτροπή να καταβάλει χρηματική ικανοποίηση για την ψυχική οδύνη που είχαν υποστεί καθώς και για την ηθική βλάβη του θανόντος υπαλλήλου και να υποχρεώσει το θεσμικό αυτό όργανο να καταβάλει αντισταθμιστικούς τόκους όπως και τόκους υπερημερίας. Ειδικότερα, ο αδελφός και η αδελφή του θανόντος υπαλλήλου ζήτησαν να υποχρεωθεί η Επιτροπή να καταβάλει σε καθέναν από αυτούς το ποσό των 154350 ευρώ ως χρηματική ικανοποίηση λόγω της ψυχικής οδύνης που είχαν υποστεί.
Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου Δημόσιας Διοίκησης ανεστάλη μία πρώτη φορά προκειμένου να συνεκτιμηθούν οι μνημονευόμενες στις σκέψεις 13 και 14 της παρούσας απόφασης αποφάσεις που περάτωσαν τη δίκη στις υποθέσεις T‑401/11 P και T‑494/11 και μία δεύτερη φορά για να ληφθεί υπόψη η εκ μέρους του Δικαστηρίου επανεξέταση στην υπόθεση C‑417/14 RX-II, καθώς και η αναπομπή ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου στην υπόθεση T‑401/11 P RENV‑RX, για τις οποίες γίνεται επίσης λόγος στις ανωτέρω σκέψεις.
Στις 2 Σεπτεμβρίου 2016, κατ’ εφαρμογήν του κανονισμού (ΕΕ, Ευρατόμ) 2016/1192 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 6ης Ιουλίου 2016, για τη μεταβίβαση στο Γενικό Δικαστήριο της αρμοδιότητας εκδικάσεως σε πρώτο βαθμό των διαφορών μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των υπαλλήλων της (
ΕΕ 2016, L 200, σ. 137
), η υπόθεση F‑132/12 μεταβιβάστηκε στο Γενικό Δικαστήριο και πρωτοκολλήθηκε με αριθμό υποθέσεως T‑502/16.
Η Επιτροπή αμφισβήτησε τόσο το παραδεκτό όσο και το βάσιμο της εν λόγω αγωγής.
Όσον αφορά το παραδεκτό, η Επιτροπή εκτίμησε ότι ο αδελφός και η αδελφή του θανόντος υπαλλήλου δεν μπορούσαν να θεωρηθούν ως πρόσωπα που υπόκεινται στον ΚΥΚ, κατά την έννοια του άρθρου του 91, παράγραφος 1, με συνέπεια ότι το Γενικό Δικαστήριο, το οποίο είχε επιληφθεί της υπόθεσης δυνάμει της αρμοδιότητας για την εκδίκαση των υπαλληλικών υποθέσεων την οποία του απονέμει το άρθρο 270 ΣΛΕΕ, δεν είναι αρμόδιο και η αγωγή είναι απαράδεκτη.
Το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε την ανωτέρω ένσταση απαραδέκτου στις σκέψεις 40 έως 64 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, κρίνοντας ότι ο αδελφός και η αδελφή του θανόντος υπαλλήλου νομιμοποιούνταν ενεργητικώς να ασκήσουν το ένδικο βοήθημα που προβλέπεται στο άρθρο 270 ΣΛΕΕ.
Προς στήριξη της απόρριψης της εν λόγω ένστασης, το Γενικό Δικαστήριο υπενθύμισε ότι μια προσφυγή ή αγωγή που ασκείται βάσει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ και του άρθρου 91 του ΚΥΚ είναι παραδεκτή μόνον εάν αφορά διαφορά μεταξύ της Ένωσης και προσώπου που υπόκειται στον ΚΥΚ. Το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι, για να θεωρηθεί ότι ο προσφεύγων ή ο ενάγων υπόκειται στον ΚΥΚ, δεν αρκεί αυτός να εμπίπτει σε οποιαδήποτε διάταξη, αλλά ότι πρέπει να εμπίπτει σε διάταξη η οποία αντανακλά είτε την ύπαρξη ουσιαστικού δεσμού μεταξύ του προσφεύγοντος ή του ενάγοντος και της πράξης που προσβάλλει είτε την ύπαρξη ουσιαστικού δεσμού μεταξύ αυτού και του υπαλλήλου η προσβολή των συμφερόντων του οποίου φέρεται να προκαλεί ζημία στον προσφεύγοντα ή τον ενάγοντα. Κατά το Γενικό Δικαστήριο, τούτο ισχύει για τα αδέλφια ενός υπαλλήλου, δεδομένου ότι υπόκεινται στα άρθρα 40, 42β και 55α του ΚΥΚ. Το Γενικό Δικαστήριο υπογραμμίζει συναφώς ότι ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε να λάβει υπόψη, με συγκεκριμένες διατάξεις του ΚΥΚ, τη σχέση εγγύτητας που συνδέει τα αδέλφια με τον υπάλληλο. Το Γενικό Δικαστήριο διευκρίνισε ότι το γεγονός ότι, κατά τον χρόνο της δολοφονίας του θανόντος υπαλλήλου, ο αδελφός και η αδελφή του δεν ενέπιπταν ειδικώς σε καμία από τις περιπτώσεις των άρθρων 40, 42β και 55α του ΚΥΚ ουδόλως αποκλείει το ότι ο ΚΥΚ αναγνωρίζει τους αδελφικούς δεσμούς. Κατά συνέπεια, κατά τη σκέψη 54 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, οι συγκεκριμένες διατάξεις του ΚΥΚ είναι κρίσιμες όχι επειδή αντιστοιχούν στη συγκεκριμένη κατάσταση των μερών κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών, αλλά επειδή καταδεικνύουν ότι ο ΚΥΚ αναγνωρίζει τους οικογενειακούς δεσμούς μεταξύ των υπαλλήλων και των αδελφών τους. Κατά το Γενικό Δικαστήριο, η ανωτέρω διαπίστωση επιρρωννύεται από τις εκτιμήσεις του Δικαστηρίου στις σκέψεις 41 και 42 της απόφασης της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής (
C‑417/14 RX-II
,
EU:C:2015:588
).
Το Γενικό Δικαστήριο καταλήγει, στη σκέψη 57 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, στο συμπέρασμα ότι οι αδελφοί και οι αδελφές πρέπει να θεωρηθούν ότι «υπόκεινται στον [ΚΥΚ]» για τους σκοπούς του καθορισμού του ενδίκου βοηθήματος που πρέπει να ασκήσουν, εφόσον σκοπεύουν να ζητήσουν χρηματική ικανοποίηση λόγω της ψυχικής οδύνης που υπέστησαν συνεπεία του θανάτου του υπαλλήλου αδελφού ή της υπαλλήλου αδελφής τους για τον οποίο, κατά την άποψή τους, ευθύνεται το θεσμικό όργανο. Το Γενικό Δικαστήριο διευκρίνισε επίσης, κατ’ ουσίαν, ότι το γεγονός ότι οι αδελφοί και οι αδελφές υπαλλήλου δεν περιλαμβάνονται στον κατάλογο των αναγραφόμενων με σειρά προτεραιότητας προσώπων του άρθρου 73 του ΚΥΚ και ότι δεν είναι, συνεπώς, δυνητικοί δικαιούχοι των παροχών που το άρθρο αυτό εξασφαλίζει, αλλά υπόκεινται σε άλλες διατάξεις του ΚΥΚ οι οποίες αντανακλούν την ύπαρξη ουσιαστικού δεσμού με τον θανόντα υπάλληλο, ουδόλως συνεπάγεται ότι στερούνται τη δικονομική δυνατότητα να ζητήσουν, βάσει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ, την αποκατάσταση της ζημίας που υπέστησαν.
Όσον αφορά τις εκτιμήσεις περί του βασίμου των αιτημάτων αποζημιώσεως του αδελφού και της αδελφής του θανόντος υπαλλήλου, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε μεταξύ άλλων, στις σκέψεις 134 και 135 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, τις αιτιάσεις της Επιτροπής που στηρίζονταν στις σκέψεις 33 και 34 της απόφασης της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής (
C‑417/14 RX-II
,
EU:C:2015:588
), με την αιτιολογία ότι οι σκέψεις αυτές αφορούσαν την αρμοδιότητα του Δικαστηρίου Δημόσιας Διοίκησης και όχι το βάσιμο των ως άνω αιτημάτων.
Εξάλλου, στις σκέψεις 155 έως 172 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε την επιχειρηματολογία της Επιτροπής κατά την οποία ο αδελφός και η αδελφή του θανόντος υπαλλήλου δεν απέδειξαν επαρκώς την ύπαρξη αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της εκ μέρους της Επιτροπής παράβασης της υποχρέωσής της να προστατεύσει τον θανόντα υπάλληλο και της ζημίας τους. Συναφώς, το Γενικό Δικαστήριο στηρίχθηκε στο γεγονός ότι στις αποφάσεις της 12ης Μαΐου 2011, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής (
F‑50/09
,
EU:F:2011:55
), και της 7ης Δεκεμβρίου 2017, Missir Mamachi di Lusignano κ.λπ. κατά Επιτροπής (
T‑401/11 P RENV-RX
,
EU:T:2017:874
, σκέψη
), η ύπαρξη αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της ανωτέρω παράβασης και της δολοφονίας του θανόντος υπαλλήλου αναγνωρίστηκε με τρόπο αμετάκλητο και έκρινε ότι το γεγονός ότι η ψυχική οδύνη του αδελφού και της αδελφής του εν λόγω υπαλλήλου συνιστά δευτερεύουσα ή έμμεση μη περιουσιακή ζημία, σε σύγκριση με την άμεση ζημία που υπέστη ο τελευταίος, δεν ασκεί επιρροή στο ότι η εν λόγω μη περιουσιακή ζημία έπρεπε να αναγνωρισθεί, σύμφωνα με τις γενικές αρχές που είναι κοινές στα κράτη μέλη, ως επανορθώσιμη.
Τέλος, βάσει του συνόλου των λόγων που εκτίθενται στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο υποχρέωσε την Επιτροπή να καταβάλει, αλληλεγγύως και εις ολόκληρον, το ποσό των 10000 ευρώ σε καθένα από τα αδέλφια του θανόντος υπαλλήλου ως χρηματική ικανοποίηση λόγω της ψυχικής οδύνης που είχαν υποστεί, πλέον τόκων υπερημερίας.
Αιτήματα των διαδίκων
Με την υπό κρίση αίτηση αναιρέσεως, η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο:
–
να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, κατά το μέρος που το Γενικό Δικαστήριο την υποχρέωσε να καταβάλει χρηματική ικανοποίηση λόγω της ψυχικής οδύνης που υπέστησαν ο Stefano Missir Mamachi di Lusignano και η Maria Letizia Missir Mamachi di Lusignano συνεπεία του θανάτου του αδελφού τους·
–
να αποφανθεί το ίδιο επί της υποθέσεως και να απορρίψει την αγωγή ως απαράδεκτη· και
–
να καταδικάσει τον Stefano Missir Mamachi di Lusignano και τη Maria Letizia Missir Mamachi di Lusignano στα δικαστικά έξοδα της αναιρετικής και της πρωτοβάθμιας διαδικασίας.
Ο Stefano Missir Mamachi di Lusignano και η Maria Letizia Missir Mamachi di Lusignano ζητούν από το Δικαστήριο:
–
να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως και
–
να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα της αναιρετικής και της πρωτοβάθμιας διαδικασίας.
Επί της αιτήσεως αναιρέσεως
Προς στήριξη της αιτήσεώς της αναιρέσεως, η Επιτροπή προβάλλει δύο λόγους αναιρέσεως. Στο πλαίσιο του πρώτου λόγου αναιρέσεως, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι ο αδελφός και η αδελφή του θανόντος υπαλλήλου είχαν τη δυνατότητα να ασκήσουν ένδικο βοήθημα βάσει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ προκειμένου να απαιτήσουν την αποκατάσταση της ζημίας που προκλήθηκε από τον θάνατο του εν λόγω υπαλλήλου. Στο πλαίσιο του δευτέρου λόγου αναιρέσεως, ο οποίος προβάλλεται επικουρικώς, η Επιτροπή ισχυρίζεται ότι το Γενικό Δικαστήριο παρέβη την υποχρέωση αιτιολογήσεως που υπείχε.
Επί του πρώτου λόγου αναιρέσεως
Ο πρώτος λόγος αναιρέσεως περιλαμβάνει δύο σκέλη.
Επί του πρώτου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως
–
Επιχειρήματα των διαδίκων
Η Επιτροπή προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο ότι υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι ο αδελφός και η αδελφή του θανόντος υπαλλήλου μπορούσαν να ασκήσουν αγωγή δυνάμει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ ως πρόσωπα που υπόκεινται στον ΚΥΚ, κατά την έννοια του άρθρου του 91, παράγραφος 1.
Πρώτον, η Επιτροπή προβάλλει ότι, στις σκέψεις 48 έως 64 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο διατύπωσε και εφάρμοσε εσφαλμένως διάλληλο συλλογισμό κατά τον οποίο μέλος της οικογένειας υπαλλήλου είναι, λόγω του οικογενειακού δεσμού του με τον υπάλληλο, πρόσωπο που υπόκειται στον ΚΥΚ. Κατά την άποψη της Επιτροπής, το άρθρο 91, παράγραφος 1, του ΚΥΚ δεν αναφέρεται σε δεσμό βάσει του οποίου ένα πρόσωπο θεωρείται ότι υπόκειται στον ΚΥΚ, αλλά στο δικαίωμα ενός προσώπου που υπόκειται στον ΚΥΚ να προσβάλει πράξη που θίγει τα συμφέροντά του. Κατά την Επιτροπή, το Γενικό Δικαστήριο δεν μπορούσε να συναγάγει από τα άρθρα 40, 42β και 55α του ΚΥΚ ότι ο αδελφός ή η αδελφή υπαλλήλου υπόκεινται στον ΚΥΚ, κατά την έννοια του άρθρου του 91, παράγραφος 1, δεδομένου ότι οι προβλεπόμενες στα εν λόγω άρθρα υποχρεώσεις ισχύουν μόνον έναντι των υπαλλήλων και όχι έναντι των μελών της οικογένειάς τους. Ο νομοθέτης της Ένωσης δεν αναγνωρίζει τα μέλη αυτά ως δυνητικούς δικαιούχους παροχής προβλεπόμενης από τον ΚΥΚ. Κατά συνέπεια, η Επιτροπή καταλήγει ότι μόνον οι υπάλληλοι έχουν δικαίωμα να ασκήσουν ένδικο βοήθημα βάσει των ανωτέρω άρθρων.
Δεύτερον, η Επιτροπή θεωρεί ότι το κριτήριο που διατυπώθηκε και εφαρμόστηκε από το Γενικό Δικαστήριο στις σκέψεις 51 έως 62 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, σύμφωνα με το οποίο ένα πρόσωπο υπόκειται σε διάταξη που αντανακλά την ύπαρξη δεσμού μεταξύ αυτού και του υπαλλήλου η προσβολή των συμφερόντων του οποίου φέρεται να προκαλεί ζημία στο πρόσωπο αυτό, αντιβαίνει προς το γράμμα του άρθρου 91, παράγραφος 1, του ΚΥΚ, το οποίο αναφέρεται σε πρόσωπο το οποίο υπόκειται στον ΚΥΚ και προσβάλλει πράξη που θίγει τα συμφέροντά του. Κατά την Επιτροπή, το αποφασιστικό κριτήριο για το Γενικό Δικαστήριο είναι η προσβολή των συμφερόντων του υπαλλήλου και όχι η προσβολή των συμφερόντων του προσώπου που ασκεί το δικαίωμά του πρόσβασης σε δικαστήριο. Κατά συνέπεια, το κριτήριο που επέλεξε το Γενικό Δικαστήριο συνεπάγεται την κατά διακριτική εξουσία εκτίμηση του ουσιαστικού χαρακτήρα του δεσμού μεταξύ του προσφεύγοντος ή του ενάγοντος και της πράξης την οποία προσβάλλει, με αποτέλεσμα τη γενίκευση της κατά το άρθρο 91, παράγραφος 1, του ΚΥΚ πρόσβασης σε δικαστήριο. Κατά την άποψη της Επιτροπής, το ανωτέρω κριτήριο καθιστά κενή περιεχομένου την προϋπόθεση του παραδεκτού περί ύπαρξης πράξης που θίγει τα συμφέροντα του προσφεύγοντος ή του ενάγοντος, καθόσον ένα πρόσωπο θα μπορούσε βάσει οποιαδήποτε διάταξης του ΚΥΚ, ακόμη και αν αυτή δεν εφαρμόζεται στην περίπτωσή του, να θεωρείται πάντοτε ως πρόσωπο που υπόκειται στον ΚΥΚ, ανεξαρτήτως οποιουδήποτε δεσμού μεταξύ της πράξης την οποία προσβάλλει και των προβλεπόμενων στον ΚΥΚ υποχρεώσεων.
Τρίτον, η Επιτροπή είναι της γνώμης ότι, αντιθέτως προς όσα προκύπτουν από την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, οι σκέψεις 30 έως 35 της απόφασης της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής (
C‑417/14 RX‑II
,
EU:C:2015:588
), δεν επιρρωννύουν την εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου ερμηνεία της κατά το άρθρο 91, παράγραφος 1, του ΚΥΚ έννοιας των «προσώπων που υπόκεινται στον [ΚΥΚ]». Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή επισημαίνει ότι, στη σκέψη 34 της εν λόγω απόφασης, το Δικαστήριο έκρινε ότι ένα πρόσωπο υπόκειται στον ΚΥΚ εφόσον εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του, το οποίο καθορίζεται από συγκεκριμένες διατάξεις του ΚΥΚ στις οποίες άλλα πρόσωπα πλην των υπαλλήλων αναγνωρίζονται ως δυνητικοί αποδέκτες συγκεκριμένης παροχής, όπως για παράδειγμα το άρθρο 73, το οποίο προβλέπει ότι τα μέλη της οικογένειας υπαλλήλου είναι δυνητικοί δικαιούχοι ορισμένων παροχών σε περίπτωση θανάτου του τελευταίου. Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο εκτίμησε ότι το άρθρο 73 του ΚΥΚ είναι κρίσιμο προκειμένου να καθοριστεί αν τα αδέλφια ενός υπαλλήλου είναι πρόσωπα που υπόκεινται στον ΚΥΚ όχι επειδή το άρθρο αυτό εκφράζει δεσμό μεταξύ ενός υπαλλήλου και της οικογένειάς του εν γένει, αλλά διότι μπορεί να εφαρμοστεί σε ορισμένα, ειδικώς προσδιορισμένα μέλη της οικογένειας του υπαλλήλου, σε περίπτωση θανάτου του τελευταίου. Κατά την Επιτροπή, εφόσον, προς στήριξη της αγωγής τους, ο αδελφός και η αδελφή του θανόντος υπαλλήλου προβάλλουν ψυχική οδύνη απορρέουσα από τον θάνατο του τελευταίου, το άρθρο 73 του ΚΥΚ είναι η μόνη κρίσιμη διάταξη για να καθοριστεί αν είναι πρόσωπα που υπόκεινται στον ΚΥΚ. Δυνάμει όμως του ανωτέρω άρθρου, τα πρόσωπα αυτά δεν υπόκεινται στον ΚΥΚ.
Ο Stefano Missir Mamachi di Lusignano και η Maria Letizia Missir Mamachi di Lusignano φρονούν ότι το πρώτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμο.
–
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Δυνάμει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο επί οποιασδήποτε διαφοράς μεταξύ της Ένωσης και των υπαλλήλων της, εντός των ορίων και σύμφωνα με τις προϋποθέσεις τις οποίες ορίζουν ο ΚΥΚ και το Καθεστώς που εφαρμόζεται επί του λοιπού προσωπικού της Ένωσης. Κατά το άρθρο 256, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και τα άρθρα 50α και 56 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η αρμοδιότητα αυτή ασκείται σε πρώτο βαθμό από το Γενικό Δικαστήριο και κατ’ αναίρεση από το Δικαστήριο.
Το άρθρο 270 ΣΛΕΕ θεσπίζει, επομένως, ένδικο βοήθημα για υπαλληλικές διαφορές διακριτό από τα γενικά ένδικα βοηθήματα, όπως είναι η προσφυγή ακυρώσεως που διέπεται από το άρθρο 263 ΣΛΕΕ και η αγωγή αποζημιώσεως που ρυθμίζεται στο άρθρο 268 ΣΛΕΕ και στο άρθρο 340, δεύτερο και τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
Δεδομένης της παραπομπής του άρθρου 270 ΣΛΕΕ στον ΚΥΚ και, ιδίως, στα άρθρα του 90 και 91, διά των οποίων εφαρμόζεται το άρθρο 270 ΣΛΕΕ, προκειμένου να καθοριστεί το κατά πόσον έχει αρμοδιότητα το δικαιοδοτικό όργανο της Ένωσης που επιλαμβάνεται δυνάμει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ, πρέπει να ληφθούν υπόψη, πέραν του γράμματος του εν λόγω άρθρου, και οι διατάξεις του ΚΥΚ (πρβλ. απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής,
C‑417/14 RX-II
,
EU:C:2015:588
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Οι ανωτέρω διατάξεις καθορίζουν τόσο τη ratione materiae όσο και τη ratione personae αρμοδιότητα.
Όσον αφορά τη ratione materiae αρμοδιότητα των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης δυνάμει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ, επισημαίνεται ότι ο ΚΥΚ έχει ως σκοπό τη ρύθμιση των εννόμων σχέσεων μεταξύ των θεσμικών οργάνων της Ένωσης και των υπαλλήλων τoυς, θεσπίζοντας ιδίως σειρά αμοιβαίων δικαιωμάτων και υποχρεώσεων (απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής,
C‑417/14 RX-II
,
EU:C:2015:588
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Ο ΚΥΚ καθορίζει επομένως τους όρους απασχόλησης των υπαλλήλων από τα θεσμικά όργανα της Ένωσης. Κατά συνέπεια, το άρθρο 270 ΣΛΕΕ απονέμει στα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης την καθ’ ύλην αρμοδιότητα να αποφαίνονται επί των διαφορών που πηγάζουν από τη σχέση εργασίας που συνδέει τα πρόσωπα αυτά με τα θεσμικά όργανα της Ένωσης.
Στο μέτρο που, δυνάμει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ, όπως εφαρμόζεται διά του άρθρου 91, παράγραφος 1, του ΚΥΚ, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να αποφαίνεται για «κάθε διαφορά» μεταξύ της Ένωσης και των προσώπων που υπόκεινται στον ΚΥΚ, στις εν λόγω διατάξεις εμπίπτει, κατά πάγια νομολογία, κάθε διαφορά μεταξύ υπαλλήλου και του θεσμικού οργάνου στο οποίο αυτός υπάγεται, ακόμη και αν πρόκειται για αγωγή αποζημιώσεως, εφόσον η διαφορά πηγάζει από τη σχέση εργασίας που συνδέει τον υπάλληλο με το θεσμικό όργανο [πρβλ. απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, OH (Ετεροδικία),
C‑758/19
,
EU:C:2021:603
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
Επομένως, η ratione materiae αρμοδιότητα των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης δυνάμει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ πηγάζει από τη γενεσιουργό αιτία της επίμαχης διαφοράς, όπως αυτή ορίζεται στη σκέψη 41 της παρούσας απόφασης, και όχι από τη νομική βάση στην οποία στηρίζεται το αίτημα αποζημιώσεως αυτό καθεαυτό (πρβλ. απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής,
C‑417/14 RX-II
,
EU:C:2015:588
, σκέψη
).
Όσον αφορά τη ratione personae αρμοδιότητα των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης δυνάμει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ, η αρμοδιότητα αυτή αφορά μόνον ατομικές διαφορές. Πράγματι, τα άρθρα 90 και 91 του ΚΥΚ θεσπίζουν διαδικασία αποκλειστικώς σχεδιασμένη για ατομικές διαφορές (πρβλ. απόφαση της 8ης Οκτωβρίου 1974, Union syndicale – Service public européen κ.λπ. κατά Συμβουλίου,
175/73
,
EU:C:1974:95
, σκέψη
).
Επιπλέον, το άρθρο 91, παράγραφος 1, του ΚΥΚ διευκρινίζει ότι το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να αποφαίνεται για κάθε διαφορά μεταξύ της Ένωσης και «ενός προσώπου που υπόκειται στον [ΚΥΚ]» περί της νομιμότητας ενός μέτρου που θίγει τα συμφέροντα του προσώπου αυτού, κατά την έννοια του άρθρου 90, παράγραφος 2, του ΚΥΚ. Κατά την τελευταία αυτή διάταξη, «[κ]άθε πρόσωπο που υπόκειται στον [ΚΥΚ]» δύναται να υποβάλει στην αρμόδια για τους διορισμούς αρχή διοικητική ένσταση κατά πράξης που θίγει τα συμφέροντά του.
Οι ανωτέρω διατάξεις οι οποίες αναφέρονται γενικώς σε κάθε πρόσωπο που υπόκειται στον ΚΥΚ δεν εισάγουν, αυτές καθεαυτές, διάκριση ανάλογα με το αν πρόκειται για προσφυγή ή αγωγή ασκηθείσα από υπάλληλο ή από οποιοδήποτε άλλο πρόσωπο που υπόκειται στον ΚΥΚ (απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής,
C‑417/14 RX‑II
,
EU:C:2015:588
, σκέψη
). Επομένως, κατά τις εν λόγω διατάξεις, στη ratione personae αρμοδιότητα των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης δυνάμει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ δεν εμπίπτουν μόνον οι προσφυγές ή οι αγωγές που ασκούνται από υπαλλήλους, αλλά και οι προσφυγές ή οι αγωγές που ασκούνται από κάθε άλλο πρόσωπο που υπόκειται στον ΚΥΚ.
Προκειμένου να προσδιοριστούν τα άλλα πρόσωπα πλην του υπαλλήλου τα οποία μπορεί να θεωρηθεί ότι «υπόκεινται στον [ΚΥΚ]», κατά την έννοια του άρθρου του 91, παράγραφος 1, πρέπει να υπομνησθεί ότι, όπως προκύπτει από τη σκέψη 41 της παρούσας απόφασης, ο ΚΥΚ έχει ως σκοπό τη ρύθμιση των εννόμων σχέσεων μεταξύ των θεσμικών οργάνων της Ένωσης και των υπαλλήλων τους.
Για την επίτευξη του ανωτέρω σκοπού, ο ΚΥΚ δεν θεσπίζει απλώς και μόνον σειρά αμοιβαίων δικαιωμάτων και υποχρεώσεων μεταξύ των εν λόγω θεσμικών οργάνων και των υπαλλήλων τους, αλλά παρέχει δικαιώματα και πλεονεκτήματα και σε ορισμένα μέλη της οικογένειας των υπαλλήλων.
Κατά συνέπεια, το άρθρο 73 του ΚΥΚ παρέχει, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, στον/στην επιζώντα/επιζώσα σύζυγο, στα τέκνα, στους λοιπούς κατιόντες και/ή στους ανιόντες του υπαλλήλου το δικαίωμα σε παροχές σε περίπτωση θανάτου του τελευταίου.
Επιπλέον, τα άρθρα 40, 42β και 55α του ΚΥΚ παρέχουν τη δυνατότητα στον/στη σύζυγο, σε ανιόντα, σε κατιόντα, σε αδελφό ή σε αδελφή υπαλλήλου που πάσχουν από σοβαρή ασθένεια ή αναπηρία να λαμβάνουν τη συνδρομή του υπαλλήλου όταν ο τελευταίος ασκεί το δικαίωμά του να ζητήσει, για τους σκοπούς της παροχής της εν λόγω συνδρομής, άδεια για προσωπικούς ή για οικογενειακούς λόγους ή άδεια να εργαστεί με μειωμένο ωράριο. Οι ανωτέρω διατάξεις, οι οποίες αποσκοπούν στο να παράσχουν στον υπάλληλο τη δυνατότητα να συμβιβάσει τον επαγγελματικό του βίο με ορισμένες απαιτήσεις του ιδιωτικού του βίου, παρέχουν, συνεπώς, σε ορισμένα μέλη της οικογένειάς του που αντιμετωπίζουν δυσχέρειες ένα πλεονέκτημα, όταν στον υπάλληλο παρέχεται ο χρόνος να τα φροντίσει.
Η παροχή των εν λόγω δικαιωμάτων και πλεονεκτημάτων στα ορισθέντα μέλη της οικογένειας του υπαλλήλου συνιστά αναγνώριση των στενών οικογενειακών δεσμών που συνδέουν τα εν λόγω πρόσωπα με τον υπάλληλο και της ενδεχόμενης επιρροής των οικογενειακών αυτών δεσμών επί των συνθηκών υπό τις οποίες ο υπάλληλος καλείται να εκτελέσει την εργασία του.
Η μνεία των ανωτέρω μελών της οικογένειας του υπαλλήλου στο πλαίσιο του ΚΥΚ έχει ως συνέπεια τα οικεία μέλη να αποτελούν «πρόσωπα που υπόκεινται στον [ΚΥΚ]», κατά την έννοια του άρθρου του 91, παράγραφος 1, τούτο δε ανεξαρτήτως του κατά πόσον ο προσφεύγων ή ο ενάγων όντως διαθέτει, στη συγκεκριμένη περίπτωση, δικαίωμα ή πλεονέκτημα παρεχόμενο από τον ΚΥΚ όπως αυτά που μνημονεύονται στις σκέψεις 49 και 50 της παρούσας απόφασης. Πράγματι, ο καθορισμός της ratione personae αρμοδιότητας των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης δυνάμει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ και του άρθρου 91, παράγραφος 1, του ΚΥΚ είναι ανεξάρτητος από το ζήτημα της πραγματικής παροχής δικαιώματος ή πλεονεκτήματος στο πρόσωπο το οποίο υπόκειται στον ΚΥΚ και ασκεί προσφυγή ή αγωγή ενώπιον των εν λόγω δικαιοδοτικών οργάνων. Εάν γινόταν δεκτό το αντίθετο, η κρίση ως προς το ζήτημα εάν τα εν λόγω δικαιοδοτικά όργανα έχουν αρμοδιότητα θα προϋπέθετε, αναγκαστικά, την εξέταση του βασίμου του ενώπιόν τους ασκηθέντος ενδίκου βοηθήματος (πρβλ. απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής,
C‑417/14 RX-II
,
EU:C:2015:588
, σκέψη
).
Η εκτίμηση ότι τα μέλη της οικογένειας υπαλλήλου που μνημονεύονται στα άρθρα 40, 42β και 55α του ΚΥΚ είναι πρόσωπα που υπόκεινται στον ΚΥΚ, κατά την έννοια του άρθρου του 91, παράγραφος 1, δεν κλονίζεται από το γεγονός ότι στην τελευταία αυτή διάταξη προβλέπεται ότι η διαφορά πρέπει να αφορά τη νομιμότητα πράξης που θίγει τα συμφέροντα προσώπου που υπόκειται στον ΚΥΚ, κατά την έννοια του άρθρου του 90, παράγραφος 2. Πράγματι, το άρθρο 90 του ΚΥΚ καθιερώνει υποχρεωτική διαδικασία, η οποία προηγείται της άσκησης της προσφυγής ή της αγωγής, με συνέπεια η προσφυγή ή η αγωγή να μπορεί να ασκηθεί βάσει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ μόνον αφού απορριφθεί η διοικητική ένσταση που υπέβαλε ο προσφεύγων ή ο ενάγων κατόπιν ρητής ή σιωπηρής απορριπτικής απόφασης της αρμόδιας για τους διορισμούς αρχής επί της διοικητικής ένστασής του. Επομένως, προσφυγή ακυρώσεως ή αγωγή αποζημιώσεως που ασκείται βάσει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ είναι παραδεκτή μόνον εφόσον υπάρχει ρητή ή σιωπηρή απορριπτική απόφαση επί της διοικητικής ένστασης η οποία θίγει τα συμφέροντα του προσώπου που υπόκειται στον ΚΥΚ, κατά την έννοια του άρθρου του 91, παράγραφος 1. Επομένως, κάλλιστα νοείται μέλος της οικογένειας υπαλλήλου το οποίο μνημονεύεται στα άρθρα 40, 42β και 55α του ΚΥΚ να είναι ο αποδέκτης απορριπτικής απόφασης επί της διοικητικής ένστασης κατά αρχικής απόφασης που θίγει τα συμφέροντά του, σύμφωνα με τα άρθρα 90 και 91 του ΚΥΚ.
Εξάλλου, αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει η Επιτροπή, η διαπίστωση ότι η ratione personae αρμοδιότητα των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης που επιλαμβάνονται βάσει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ μπορεί να θεμελιωθεί στα άρθρα 40, 42β και 55α του ΚΥΚ, τα οποία παρέχουν πλεονεκτήματα σε ορισμένα μέλη της οικογένειας του υπαλλήλου, δεν απορρέει από την κατά διακριτική εξουσία εκτίμηση περί της ύπαρξης δεσμού μεταξύ του προσφεύγοντος ή του ενάγοντος και της πράξης την οποία αυτός προσβάλλει. Πράγματι, είναι εσφαλμένη η εκτίμηση ότι ο προσφεύγων ή ο ενάγων θα μπορούσε πάντοτε να θεωρείται ως πρόσωπο που υπόκειται στον ΚΥΚ βάσει οποιασδήποτε διάταξης του τελευταίου, ανεξαρτήτως οποιουδήποτε δεσμού μεταξύ της πράξης την οποία προσβάλλει και των προβλεπόμενων στον ΚΥΚ υποχρεώσεων. Προσφυγή ή αγωγή ασκηθείσα βάσει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ είναι παραδεκτή μόνον υπό την προϋπόθεση, αφενός, ότι ο προσφεύγων ή ο ενάγων υπόκειται στον ΚΥΚ και βάλλει κατά απορριπτικής απόφασης επί της διοικητικής ένστασής του κατά την έννοια των άρθρων 90 και 91 του ΚΥΚ και, αφετέρου, ότι η διαφορά πηγάζει από σχέση εργασίας που συνδέει υπάλληλο ή μέλος του λοιπού προσωπικού με θεσμικό όργανο ή οργανισμό της Ένωσης.
Κατά συνέπεια, τα μέλη της οικογένειας του υπαλλήλου που μνημονεύονται στα άρθρα 40, 42β και 55α του ΚΥΚ είναι πρόσωπα τα οποία, μολονότι δεν είναι υπάλληλοι, υπόκεινται στον ΚΥΚ, κατά την έννοια του άρθρου του 91 παράγραφος 1, λόγω των οικογενειακών δεσμών τους με τον υπάλληλο και τα οποία μπορούν, επομένως, να ασκήσουν αγωγή αποζημιώσεως εφόσον η διαφορά πηγάζει από τη σχέση εργασίας περί της οποίας έγινε λόγος στην προηγούμενη σκέψη της παρούσας απόφασης (πρβλ. απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής,
C‑417/14 RX‑II
,
EU:C:2015:588
, σκέψη
).
Ως εκ τούτου, το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας, κατ’ ουσίαν, στις σκέψεις 48 έως 64 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης ότι, λαμβανομένου υπόψη του περιεχομένου των άρθρων 40, 42β και 55α του ΚΥΚ, από το οποίο προκύπτει ότι ο ΚΥΚ αναγνωρίζει τους δεσμούς μεταξύ υπαλλήλου και των αδελφών του, τα τελευταία είναι πρόσωπα που υπόκεινται στον ΚΥΚ, κατά την έννοια του άρθρου του 91, παράγραφος 1.
Από τις ανωτέρω σκέψεις προκύπτει ότι το πρώτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμο.
Επί του δευτέρου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως
–
Επιχειρήματα των διαδίκων
Η Επιτροπή εκτιμά, κατ’ ουσίαν, ότι, εάν το Δικαστήριο κρίνει ότι τα αδέλφια θανόντος υπαλλήλου είναι πρόσωπα που υπόκεινται στον ΚΥΚ, κατά την έννοια του άρθρου του 91, παράγραφος 1, θα πρέπει εντούτοις να λάβει υπόψη το γεγονός ότι από τις σκέψεις 31 έως 35 της απόφασης της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής (
C‑417/14 RX-II
,
EU:C:2015:588
), προκύπτει ότι, σε περίπτωση θανάτου υπαλλήλου, μόνον τα πρόσωπα τα οποία μνημονεύονται ρητώς στο άρθρο 73 του ΚΥΚ είναι πρόσωπα που υπόκεινται σε αυτόν για τους σκοπούς της άσκησης αγωγής αποζημιώσεως συνεπεία του εν λόγω θανάτου.
Επομένως, κατά την άποψη της Επιτροπής, στις σκέψεις 134 και 135 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο αναγνωρίζοντας ότι ο αδελφός και η αδελφή του θανόντος υπαλλήλου νομιμοποιούνταν ενεργητικά, δυνάμει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ, να ζητήσουν χρηματική ικανοποίηση λόγω της ψυχικής οδύνης που είχαν υποστεί βάσει διάταξης του ΚΥΚ διαφορετικής από το άρθρο του 73 και διαπιστώνοντας ότι η παραπομπή στις σκέψεις 33 και 34 της απόφασης της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής (
C‑417/14 RX-II
,
EU:C:2015:588
), ήταν αλυσιτελής και δεν μπορούσε να ληφθεί υπόψη.
Ο Stefano Missir Mamachi di Lusignano και η Maria Letizia Missir Mamachi di Lusignano φρονούν ότι το δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμο.
–
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Υπενθυμίζεται ότι, στις σκέψεις 33 έως 35 της απόφασης της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής (
C‑417/14 RX-II
,
EU:C:2015:588
), το Δικαστήριο αναγνώρισε τη ratione personae αρμοδιότητα του Δικαστηρίου Δημόσιας Διοίκησης να εξετάσει το αίτημα αποζημιώσεως που είχε υποβάλει ο πατέρας του θανόντος υπαλλήλου ιδίω ονόματι και ενεργώντας για λογαριασμό των τέκνων του τελευταίου. Επισήμανε συναφώς ότι τα ανωτέρω πρόσωπα υπόκεινται στο άρθρο 73, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, του ΚΥΚ, καθόσον η διάταξη αυτή αναγνωρίζει ρητώς τα τέκνα του υπαλλήλου καθώς και τους ανιόντες του ως δυνητικούς δικαιούχους των προβλεπόμενων στην εν λόγω διάταξη παροχών σε περίπτωση θανάτου του υπαλλήλου. Εντούτοις, όπως προκύπτει από τη σκέψη 52 της παρούσας απόφασης, το Δικαστήριο διευκρίνισε επίσης ότι το ζήτημα εάν τα εν λόγω πρόσωπα διέθεταν όντως δικαίωμα στις παροχές που εξασφαλίζει ο ΚΥΚ δεν μπορούσε να ληφθεί υπόψη για τους σκοπούς του καθορισμού της ratione personae αρμοδιότητας του Δικαστηρίου Δημόσιας Διοίκησης, διότι, σε αντίθετη περίπτωση, η διαπίστωση ως προς το ζήτημα εάν το εν λόγω δικαστήριο είναι αρμόδιο θα προϋπέθετε προηγούμενη εξέταση του βασίμου του ενώπιόν του ασκηθέντος ενδίκου βοηθήματος.
Αντιθέτως όμως προς όσα υποστηρίζει η Επιτροπή, από τις σκέψεις 33 και 34 της απόφασης της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής (
C‑417/14 RX-II
,
EU:C:2015:588
), δεν προκύπτει ότι, πλην των υπαλλήλων, τα μόνα πρόσωπα που μπορούν να ασκήσουν αγωγή αποζημιώσεως βάσει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ κατόπιν θανάτου υπαλλήλου είναι αυτά που μνημονεύονται στο άρθρο 73, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, του ΚΥΚ. Πράγματι, η αναγνώριση, στην τελευταία αυτή διάταξη, του/της συζύγου, των κατιόντων και των ανιόντων του υπαλλήλου ως δυνητικών δικαιούχων παροχών σε περίπτωση θανάτου του υπαλλήλου συνιστά μία μόνον από τις περιπτώσεις στην οποία πρόσωπα άλλα πλην των υπαλλήλων υπόκεινται σε διάταξη του ΚΥΚ, κατά την έννοια του άρθρου του 91, παράγραφος 1, και μπορούν, επομένως, να ασκήσουν αγωγή αποζημιώσεως βάσει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ. Ως εκ τούτου, το γεγονός ότι στο εν λόγω άρθρο 73, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, του ΚΥΚ, διάταξη στην οποία προβλέπεται η κατ’ αποκοπήν καταβολή ορισμένων χρηματικών παροχών σε συγκεκριμένα πρόσωπα σε περίπτωση θανάτου υπαλλήλου, προσδιορίζονται ορισμένα πρόσωπα, δεν περιορίζει τον κύκλο των προσώπων που υπόκεινται στον ΚΥΚ και μπορούν να ασκήσουν αγωγή με αίτημα την καταβολή αποζημιώσεως, αυτοτελούς προς τις εν λόγω παροχές, βάσει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ, λόγω ζημίας προκληθείσας συνεπεία του θανάτου υπαλλήλου.
Ως εκ τούτου, στις σκέψεις 134 και 135 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας, στο πλαίσιο της εκτίμησης του βασίμου των αιτημάτων αποζημιώσεως του αδελφού και της αδελφής του θανόντος υπαλλήλου προς την Επιτροπή, ότι οι σκέψεις 33 και 34 της απόφασης της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής (
C‑417/14 RX-II
,
EU:C:2015:588
), αφορούσαν τον καθορισμό του δικαστηρίου που ήταν ratione personae αρμόδιο και ότι, συνεπώς, η παραπομπή στις εν λόγω σκέψεις ήταν αλυσιτελής και δεν μπορούσε να ληφθεί υπόψη.
Επομένως, το δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμο και, ως εκ τούτου, ο λόγος αυτός πρέπει να απορριφθεί στο σύνολό του.
Επί του δευτέρου λόγου αναιρέσεως
Επιχειρήματα των διαδίκων
Με τον δεύτερο λόγο αναιρέσεως, ο οποίος προβάλλεται επικουρικώς, η Επιτροπή ισχυρίζεται ότι το Γενικό Δικαστήριο παρέβη την υποχρέωση αιτιολογήσεως την οποία υπέχει.
Αφενός, κατά την Επιτροπή, στις σκέψεις 154 έως 168, 171, 172 και 181 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο δεν αιτιολόγησε την ύπαρξη αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της συμπεριφοράς της και της ψυχικής οδύνης που προκλήθηκε στον αδελφό και στην αδελφή του θανόντος υπαλλήλου. Κατά την άποψη της Επιτροπής, η αιτιολογία που παρατίθεται στις σκέψεις 155 και 161 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, σύμφωνα με την οποία η Επιτροπή δεν αμφισβήτησε την ύπαρξη της αιτιώδους συνάφειας, η δε ύπαρξη της αιτιώδους αυτής συνάφειας προκύπτει από την απόφαση της 7ης Δεκεμβρίου 2017, Missir Mamachi di Lusignano κ.λπ. κατά Επιτροπής (
T‑401/11 P RENV-RX
,
EU:T:2017:874
), δεν ασκεί επιρροή, διότι είναι εσφαλμένη.
Αφετέρου, η Επιτροπή διατείνεται ότι το σκεπτικό του Γενικού Δικαστηρίου είναι αντιφατικό, καθόσον στις σκέψεις 161 και 162 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι δεσμεύεται από την απόφαση της 7ης Δεκεμβρίου 2017, Missir Mamachi di Lusignano κ.λπ. κατά Επιτροπής (
T‑401/11 P RENV-RX
,
EU:T:2017:874
), στην οποία διαπιστώνεται η ευθύνη της Επιτροπής για τον θάνατο του οικείου υπαλλήλου, ενώ, στη σκέψη 166 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο απέκλεισε το ενδεχόμενο η ανωτέρω διαπίστωση ως προς την ευθύνη της Επιτροπής να είναι κρίσιμη εν προκειμένω. Ως εκ τούτου, κατά τους ισχυρισμούς της Επιτροπής, το Γενικό Δικαστήριο δεν μπορούσε να καταλήξει, στις σκέψεις 172 και 181 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, στο συμπέρασμα ότι η ίδια ήταν υπεύθυνη για την ψυχική οδύνη που υπέστησαν ο αδελφός και η αδελφή του θανόντος υπαλλήλου.
Ο Stefano Missir Mamachi di Lusignano και η Maria Letizia Missir Mamachi di Lusignano φρονούν ότι ο δεύτερος λόγος αναιρέσεως είναι αβάσιμος.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Από πάγια νομολογία προκύπτει ότι η υποχρέωση αιτιολογήσεως την οποία υπέχει το Γενικό Δικαστήριο δυνάμει του άρθρου 296, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ και του άρθρου 36 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποτελεί ουσιώδη τύπο που πρέπει να διακρίνεται από το ζήτημα του βασίμου της αιτιολογίας (πρβλ. απόφαση της 30ής Νοεμβρίου 2016, Επιτροπή κατά Γαλλίας και Orange,
C‑486/15 P
,
EU:C:2016:912
, σκέψη
).
Κατά συνέπεια, πάντοτε κατά πάγια νομολογία, η εν λόγω υποχρέωση επιβάλλει στο Γενικό Δικαστήριο να εκθέτει με σαφήνεια και χωρίς αμφισημία τη συλλογιστική που ακολούθησε, ώστε να παρέχεται η δυνατότητα στους μεν ενδιαφερομένους να γνωρίζουν τους λόγους για τους οποίους εκδόθηκε η απόφαση αυτή, στο δε Δικαστήριο να ασκήσει τον δικαστικό έλεγχό του (πρβλ. αποφάσεις της 26ης Ιουλίου 2017, Staatliche Porzellan-Manufaktur Meissen κατά EUIPO,
C‑471/16 P
, μη δημοσιευθείσα,
EU:C:2017:602
, σκέψη
, και της 25ης Νοεμβρίου 2020, Επιτροπή κατά GEA Group,
C‑823/18 P
,
EU:C:2020:955
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Εν προκειμένω, στις σκέψεις 153 έως 155 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι, στις σκέψεις 182 έως 190 της απόφασης της 12ης Μαΐου 2011, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής (
F‑50/09
,
EU:F:2011:55
), το Δικαστήριο Δημόσιας Διοίκησης είχε κρίνει ότι υπήρχε αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της υπαίτιας παράλειψης της Επιτροπής να τηρήσει την υποχρέωσή της προς διασφάλιση της προστασίας του οικείου υπαλλήλου και της δολοφονίας του και ότι η ανωτέρω εκτίμηση ήταν αμετάκλητη, δεδομένου ότι η Επιτροπή δεν είχε ασκήσει αναίρεση κατά της εν λόγω απόφασης. Υπενθύμισε επίσης ότι, στην απόφαση της 7ης Δεκεμβρίου 2017, Missir Mamachi di Lusignano κ.λπ. κατά Επιτροπής (
T‑401/11 P RENV-RX
,
EU:T:2017:874
), είχε επισημάνει ότι η Επιτροπή δεν αμφισβήτησε την ως άνω εκτίμηση του Δικαστηρίου Δημόσιας Διοίκησης.
Επιπλέον, στις σκέψεις 156 έως 161 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο εξέθεσε, μεταξύ άλλων, ότι η συζήτηση όσον αφορά τη σχέση μεταξύ των θεωριών του ισοδυνάμου των όρων και της πρόσφορης αιτιώδους συνάφειας που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της διαδικασίας που κατέληξε στην έκδοση της απόφασης της 12ης Μαΐου 2011, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής (
F‑50/09
,
EU:F:2011:55
), καθώς και στο πλαίσιο της διαδικασίας που κατέληξε στην έκδοση της απόφασης της 7ης Δεκεμβρίου 2017, Missir Mamachi di Lusignano κ.λπ. κατά Επιτροπής (
T‑401/11 P RENV-RX
,
EU:T:2017:874
), είχε διεξαχθεί με αποκλειστικό σκοπό να καθοριστεί εάν η Επιτροπή μπορούσε να θεωρηθεί υπεύθυνη για τον θάνατο του οικείου υπαλλήλου.
Στις σκέψεις 162 έως 166 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι η αμετάκλητη κρίση του δικαστή της Ένωσης ως προς την ύπαρξη αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της υπαίτιας συμπεριφοράς της Επιτροπής και της δολοφονίας του οικείου υπαλλήλου ισχύει απολύτως στην υπό κρίση υπόθεση. Εκτίμησε, μεταξύ άλλων, ότι το γεγονός ότι οι ενάγοντες πρωτοδίκως δεν ήταν τα τέκνα ή οι γονείς του θανόντος υπαλλήλου αλλά ο αδελφός και η αδελφή του είναι αδιάφορο, δεδομένου ότι το άρθρο 73 του ΚΥΚ δεν αποκλείει τη δυνατότητα των αδελφών υπαλλήλου να λάβουν αποζημίωση και ότι από τις γενικές αρχές που είναι κοινές στα κράτη μέλη απορρέει το δικαίωμα των αδελφών να ζητούν, όταν συντρέχει περίπτωση, χρηματική ικανοποίηση λόγω ψυχικής οδύνης συνεπεία της απώλειας του αδελφού τους. Επιπλέον, επισήμανε ότι το γεγονός ότι η ψυχική οδύνη των αδελφών του υπαλλήλου συνιστά δευτερεύουσα ή έμμεση ζημία σε σύγκριση με τη ζημία που υπέστη ο ίδιος ο υπάλληλος δεν αποκλείει το ενδεχόμενο η ψυχική αυτή οδύνη να αναγνωριστεί, σύμφωνα με τις γενικές αρχές που είναι κοινές στα κράτη μέλη, ως επανορθώσιμη.
Τέλος, στις σκέψεις 167 έως 169 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι οι ενάγοντες πρωτοδίκως είχαν προβάλει συγκεκριμένους ισχυρισμούς για να αποδείξουν το υποστατό και την ένταση της ψυχικής οδύνης που υπέστησαν συνεπεία του θανάτου του αδελφού τους επικαλούμενοι τις πρωτοφανείς και ιδιαιτέρως δραματικές περιστάσεις του θανάτου, τις μεγάλες ανησυχίες της οικογένειας για το μέλλον των τέκνων του υπαλλήλου και την άδικη οδύνη και τον πόνο που τους προκάλεσε η απώλεια του αδελφού τους. Το Γενικό Δικαστήριο αναγνώρισε ότι τα προεκτεθέντα ήταν όντως ικανά να προκαλέσουν στον αδελφό και στην αδελφή του θανόντος υπαλλήλου ψυχικό πόνο ασυνήθους εντάσεως, αλλά ότι, πέραν των ανωτέρω ισχυρισμών, οι ενάγοντες πρωτοδίκως δεν προσκόμισαν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι οι συναισθηματικοί δεσμοί μεταξύ του υπαλλήλου και των αδελφών ήταν στενότεροι των συνήθων συναισθηματικών δεσμών που συνδέουν ενήλικα αδέλφια τα οποία διάγουν χωριστούς βίους.
Υπό το πρίσμα των ανωτέρω στοιχείων, διαπιστώνεται ότι το Γενικό Δικαστήριο αιτιολόγησε δεόντως τους λόγους για τους οποίους έκρινε ότι υπήρχε αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της εκ μέρους της Επιτροπής παράβασης της υποχρέωσής της να προστατεύσει τον θανόντα υπάλληλο και της ψυχικής οδύνης που υπέστησαν ο αδελφός και η αδελφή του υπαλλήλου συνεπεία της δολοφονίας του. Πράγματι, η συλλογιστική του Γενικού Δικαστηρίου εκτίθεται με επαρκή σαφήνεια και χωρίς αμφισημία στις σκέψεις 153 έως 169 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και παρέχει τη δυνατότητα, μεταξύ άλλων, στην Επιτροπή να λάβει γνώση των λόγων για τους οποίους εκδόθηκε η απόφαση και στο Δικαστήριο να ασκήσει τον δικαστικό έλεγχό του.
Η τελευταία αυτή εκτίμηση δεν κλονίζεται από τα επιχειρήματα της Επιτροπής ότι, κατά πρώτον, στο πλαίσιο της διαδικασίας που κατέληξε στην έκδοση της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης είχε αμφισβητήσει την ύπαρξη αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της συμπεριφοράς της και της ψυχικής οδύνης του αδελφού και της αδελφής του θανόντος υπαλλήλου, κατά δεύτερον, δεν μπορούσε να ασκήσει αναίρεση κατά της απόφασης της 12ης Μαΐου 2011, Missir Mamachi di Lusignano κατά Επιτροπής (
F‑50/09
,
EU:F:2011:55
), δεδομένου ότι δεν είχε ηττηθεί και, επομένως, από τη μη άσκηση αναιρέσεως δεν μπορούσε να συναχθεί ότι δεν αμφισβητούσε τις διαπιστώσεις που περιέχονταν στην απόφαση, και, κατά τρίτον, οι εκτιμήσεις που επαναλαμβάνονται στην απόφαση της 7ης Δεκεμβρίου 2017, Missir Mamachi di Lusignano κ.λπ. κατά Επιτροπής (
T‑401/11 P RENV‑RX
,
EU:T:2017:874
), δεν απάλλασσαν το Γενικό Δικαστήριο από την υποχρέωσή του να εκθέσει τους λόγους για τους οποίους υπήρχε αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της συμπεριφοράς της Επιτροπής και της ψυχικής οδύνης που προέβαλαν ο αδελφός και η αδελφή του θανόντος υπαλλήλου.
Συγκεκριμένα, με τα ανωτέρω επιχειρήματα, η Επιτροπή αμφισβητεί το βάσιμο των εκτιμήσεων του Γενικού Δικαστηρίου ως προς την ύπαρξη της εν λόγω αιτιώδους συνάφειας και όχι το γεγονός ότι το Γενικό Δικαστήριο εξέθεσε με σαφήνεια και χωρίς αμφισημία τη συλλογιστική του στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση. Όπως, όμως, εκτίθεται στη σκέψη 69 της παρούσας απόφασης, η υποχρέωση αιτιολογήσεως αποτελεί ουσιώδη τύπο που πρέπει να διακρίνεται από το ζήτημα του βασίμου της αιτιολογίας.
Εξάλλου, η εκτίμηση ότι η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση είναι δεόντως αιτιολογημένη δεν μπορεί να κλονιστεί από το επιχείρημα της Επιτροπής που στηρίζεται σε αντίφαση μεταξύ του σκεπτικού που περιέχεται στις σκέψεις 161 και 162 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και εκείνου που περιέχεται στη σκέψη 166 της εν λόγω απόφασης. Πράγματι, το Γενικό Δικαστήριο ορθώς διαπίστωσε χωρίς να υποπέσει σε αντιφάσεις, αφενός, ότι η απόφαση της 7ης Δεκεμβρίου 2017, Missir Mamachi di Lusignano κ.λπ. κατά Επιτροπής (
T‑401/11 P RENV-RX
,
EU:T:2017:874
), ήταν κρίσιμη για την απόδειξη της ύπαρξης αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της παράνομης συμπεριφοράς της Επιτροπής και της δολοφονίας του οικείου υπαλλήλου και, αφετέρου, ότι η εκτίμηση ότι η ψυχική οδύνη την οποία υπέστησαν τα αδέλφια υπαλλήλου είναι ζημία η οποία αναγνωρίζεται, σύμφωνα με τις γενικές αρχές που είναι κοινές στα κράτη μέλη, ως επανορθώσιμη δεν κλονίζεται από την απόφαση της 7ης Δεκεμβρίου 2017, Missir Mamachi di Lusignano κ.λπ. κατά Επιτροπής (
T‑401/11 P RENV RX
,
EU:T:2017:874
), δεδομένου ότι, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η εν λόγω απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο δεν είχε εξετάσει το ζήτημα της καταβολής χρηματικής ικανοποίησης λόγω της ψυχικής οδύνης του αδελφού και της αδελφής του θανόντος υπαλλήλου.
Επομένως, ο δεύτερος λόγος αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμος και, κατά συνέπεια, η αίτηση αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί στο σύνολό της.
Επί των δικαστικών εξόδων
Κατά το άρθρο 184, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, όταν η αίτηση αναιρέσεως απορρίπτεται ως αβάσιμη, το Δικαστήριο αποφαίνεται επί των δικαστικών εξόδων.
Το άρθρο 138 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, το οποίο έχει εφαρμογή στην αναιρετική διαδικασία δυνάμει του άρθρου του 184, παράγραφος 1, ορίζει, στην παράγραφό του 1, ότι ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα έξοδα εφόσον υπάρχει σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου.
Δεδομένου ότι η Επιτροπή ηττήθηκε, πρέπει να φέρει, πέραν των δικαστικών εξόδων της, και τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν ο Stefano Missir Mamachi di Lusignano και η Maria Letizia Missir Mamachi di Lusignano, σύμφωνα με το σχετικό αίτημά τους.

Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (δεύτερο τμήμα) αποφασίζει:

1)
Απορρίπτει την αίτηση αναιρέσεως.

2)
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή φέρει, πέραν των δικαστικών εξόδων της, και τα δικαστικά έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν ο Stefano Missir Mamachi di Lusignano και η Maria Letizia Missir Mamachi di Lusignano.

(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.