CELEX: 62017TJ0337
Konkurencja
Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki
Rynek lotniczego przewozu towarów
Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 101 TFUE, art. 53 porozumienia EOG i art. 8 umowy między Wspólnotą a Szwajcarią w sprawie transportu lotniczego
Koordynowanie składników ceny usług lotniczego przewozu towarów (dopłata paliwowa, dopłata z tytułu bezpieczeństwa, zapłata prowizji od dopłat)
Wymiana informacji
Kompetencja miejscowa Komisji
Jednolite i ciągłe naruszenie
Możliwość przypisania zachowania noszącego znamiona naruszenia
Warunki przyznania zwolnienia
Równość traktowania
Obowiązek uzasadnienia
Kwota grzywny
Wartość sprzedaży
Waga naruszenia
Czas trwania uczestnictwa w naruszeniu
Okoliczności łagodzące
Zachęta do antykonkurencyjnego zachowania udzielona przez organy władzy publicznej
Proporcjonalność
Nieograniczone prawo orzekania

)
[
…
]
II.

Postępowanie i żądania stron
Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 30 maja 2017 r. skarżąca wniosła niniejszą skargę.
W dniu 29 września 2017 r. Komisja złożyła w sekretariacie Sądu odpowiedź na skargę.
W dniu 3 stycznia 2018 r. skarżąca złożyła w sekretariacie Sądu replikę.
W dniu 28 lutego 2018 r. Komisja złożyła w sekretariacie Sądu duplikę.
W dniu 24 kwietnia 2019 r. na wniosek czwartej izby Sąd, na podstawie art. 28 swego regulaminu postępowania, postanowił przekazać sprawę powiększonemu składowi orzekającemu.
W dniu 24 maja 2019 r. w ramach środków organizacji postępowania przewidzianych w art. 89 regulaminu postępowania Sąd zadał stronom pytania na piśmie. Strony odpowiedziały w wyznaczonym terminie.
Na rozprawie w dniu 12 czerwca 2019 r. wysłuchane zostały wystąpienia stron i ich odpowiedzi na pytania Sądu.
W dniu 18 czerwca 2019 r. skarżąca przedstawiła dokument zażądany przez Sąd na rozprawie w dniu 12 czerwca 2019 r.
W dniu 24 czerwca 2019 r. Sąd zamknął ustny etap postępowania.
Postanowieniem z dnia 31 lipca 2020 r. Sąd (czwarta izba w składzie powiększonym), uznając, że okoliczności zawisłej przed nim sprawy nie są wystarczająco wyjaśnione i że należy wezwać strony do przedstawienia uwag dotyczących argumentu, który nie był przedmiotem dyskusji między nimi, postanowił o otwarciu ustnego etapu postępowania na nowo na podstawie art. 113 regulaminu postępowania.
Strony odpowiedziały w wyznaczonym terminie na szereg pytań zadanych przez Sąd w dniu 4 sierpnia 2020 r., następnie zaś przedstawiły uwagi w przedmiocie swych wzajemnych odpowiedzi.
Decyzją z dnia 6 listopada 2020 r. Sąd ponownie zamknął ustny etap postępowania.
Skarżąca wnosi do Sądu o:
–
tytułem żądania głównego – stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w części, która jej dotyczy;
–
tytułem żądania ewentualnego – stwierdzenie nieważności art. 1 ust. 1 lit. b), art. 1 ust. 2 lit. b), art. 1 ust. 3 lit. b), art. 1 ust. 4 lit. b), art. 3 lit. b), a także art. 4 zaskarżonej decyzji i obniżenie kwot nałożonych na nią w zaskarżonej decyzji grzywien;
–
tytułem dalszego żądania ewentualnego – stwierdzenie nieważności art. 3 lit. b) i d) zaskarżonej decyzji i obniżenie kwoty nałożonych na nią grzywien;
–
w każdym wypadku – obciążenie Komisji kosztami postępowania.
Komisja wnosi zasadniczo do Sądu o:
–
oddalenie skargi,
–
zmianę kwoty nałożonych na skarżącą grzywien poprzez cofnięcie wobec niej możliwości skorzystania ze standardowego obniżenia kwoty grzywny o 50% i standardowego obniżenia kwoty grzywny o 15%, na wypadek gdyby Sąd orzekł, że obrót ze sprzedaży usług lotniczego przewozu towarów do EOG nie może zostać włączony do wartości sprzedaży.
–
obciążenie skarżącej kosztami.
III.

Co do prawa
[
…
]
A.

W przedmiocie żądań stwierdzenia nieważności
[
…
]
3.

W przedmiocie zarzutu pierwszego, opartego na naruszeniach prawa popełnionych przy przypisaniu skarżącej praktyk dawnej spółki Air France i AF oraz części praktyk KLM
Niniejszy zarzut, w ramach którego skarżąca twierdzi, że Komisja niezgodnie z prawem przypisała jej praktyki dawnej spółki Air France i [spółki Société Air France (zwanej dalej „AF”)] oraz część praktyk [Luchtvaart Maatschappij NV (zwanej dalej „KLM”)], składa się z dwóch części, z których pierwsza dotyczy naruszeń prawa popełnionych przez Komisję przy przypisywaniu skarżącej praktyk AF od dnia 15 września 2004 r. i praktyk KLM od dnia 5 maja 2004 r., a druga – naruszeń prawa popełnionych przez Komisję przy przypisywaniu skarżącej praktyk dawnej spółki Air France, które miały miejsce w okresie między 7 grudnia 1999 r. a 15 września 2004 r.
Ponadto skarżąca zarzuca Komisji, że w motywie 1085 zaskarżonej decyzji twierdziła ona, iż skarżącą i AF należy uznać za solidarnie odpowiedzialne za zapłatę grzywny ze względu na ich uczestnictwo w naruszeniu. Skarżąca w żaden sposób, bezpośredni ani pośredni, nie uczestniczyła we wskazanych praktykach, w których uczestniczyła jedynie AF.
Sąd orzeknie w przedmiocie tego zastrzeżenia łącznie z częścią drugą niniejszego zarzutu, ponieważ są one ze sobą nierozerwalnie powiązane.
a)

W przedmiocie części pierwszej zarzutu, opartej na naruszeniach prawa polegających na przypisaniu skarżącej praktyk AF od dnia 15 września 2004 r. i praktyk KLM od dnia 5 maja 2004 r.
Niniejsza część, w ramach której skarżąca podnosi, że Komisja przypisała jej niezgodnie z prawem praktyki AF od dnia 15 września 2004 r. i praktyki KLM od dnia 5 maja 2004 r., składa się z czterech zastrzeżeń, z których pierwsze jest oparte na błędnym przypisaniu skarżącej praktyk KLM w okresie od 5 maja do 15 września 2004 r., drugie – na niewystarczającym uzasadnieniu odmowy uwzględnienia okoliczności świadczących o samodzielności AF i KLM, trzecie – na błędnym przypisaniu skarżącej praktyk AF i KLM od dnia 15 września 2004 r. i czwarte – na naruszeniu zasad odpowiedzialności osobistej i indywidualizacji kar i sankcji.
Należy najpierw zbadać zastrzeżenie drugie, dotyczące poszanowania przez Komisję istotnych wymogów proceduralnych.
1)

W przedmiocie zastrzeżenia drugiego, opartego na niewystarczającym uzasadnieniu odmowy uwzględnienia okoliczności świadczących o samodzielności AF i KLM
Skarżąca podnosi, że Komisja nie uzasadniła w wystarczający sposób odmowy uwzględnienia okoliczności świadczących o samodzielności AF i KLM oraz poprzestała na dorozumianym odniesieniu do tych okoliczności i na twierdzeniu, iż w odniesieniu do AF nie były one wystarczające do obalenia domniemania wywierania na nią przez skarżącą decydującego wpływu. Zdaniem skarżącej Komisja była jednak zobowiązana do konkretnego zbadania wszystkich okoliczności świadczących o istnieniu wspomnianej samodzielności i do zajęcia uzasadnionego stanowiska w przedmiocie obalenia domniemania odpowiedzialności. Zwykłe odesłanie w motywie 1083 zaskarżonej decyzji do orzecznictwa, o którym mowa w motywie 1073 tej decyzji, a także informacje figurujące w poufnym załączniku do wspomnianej decyzji nie są wystarczające. Jeśli chodzi o KLM, ciążący na Komisji obowiązek uzasadnienia jest wzmocniony, ponieważ przyznała ona, iż nie zastosowała domniemania odpowiedzialności. Tymczasem w tej decyzji nawet nie odniosła się ona okoliczności mogących służyć wykazaniu samodzielności KLM. Przed Sądem Komisja przyznała zresztą, że w danej decyzji nie uzasadniła odmowy uwzględnienia przez siebie mocy dowodowej okoliczności przedstawionych w postępowaniu administracyjnym.
Komisja kwestionuje argumentację skarżącej.
Na wstępie należy przypomnieć, że naruszenie reguł konkurencji popełnione przez spółkę zależną może zostać przypisane spółce dominującej zwłaszcza w wypadku, gdy mimo posiadania odrębnej osobowości prawnej owa spółka zależna nie określa w sposób samodzielny swojego zachowania rynkowego, lecz zasadniczo stosuje się do poleceń wydawanych jej przez spółkę dominującą, w szczególności z uwzględnieniem więzów gospodarczych, organizacyjnych i prawnych łączących te dwa podmioty prawa (wyrok z dnia 10 kwietnia 2014 r., Areva i in./Komisja
C‑247/11 P i C‑253/11 P
,
EU:C:2014:257
, pkt
).
W tego rodzaju sytuacji, gdy spółka dominująca i jej spółka zależna są częścią tej samej jednostki gospodarczej, a zatem tworzą jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 101 TFUE, Komisja może bowiem skierować decyzję nakładającą grzywny do spółki dominującej bez konieczności wykazania jej osobistego uczestnictwa w naruszeniu (wyrok z dnia 10 kwietnia 2014 r., Areva i in./Komisja
C‑247/11 P i C‑253/11 P
,
EU:C:2014:257
, pkt
).
Trybunał wyjaśnił, że w szczególnym przypadku, gdy spółka dominująca posiada 100% kapitału swej spółki zależnej, która popełniła naruszenie reguł konkurencji Unii, po pierwsze, owa spółka dominująca może wywierać decydujący wpływ na zachowanie swej spółki zależnej, a po drugie, istnieje wzruszalne domniemanie, że spółka dominująca rzeczywiście wywiera taki decydujący wpływ (wyrok z dnia 10 kwietnia 2014 r., Areva i in./Komisja
C‑247/11 P i C‑253/11 P
,
EU:C:2014:257
, pkt
).
W tych okolicznościach dla domniemania, że spółka dominująca rzeczywiście wywiera decydujący wpływ na politykę handlową tej spółki zależnej, wystarczy, że Komisja wykaże, iż cały kapitał zakładowy spółki zależnej znajduje się w posiadaniu jej spółki dominującej. Komisja będzie mogła następnie uznać spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na jej spółkę zależną, chyba że owa spółka dominująca, na której spoczywa ciężar obalenia tego domniemania, przedstawi wystarczające dowody pozwalające wykazać, że jej spółka zależna zachowuje się na rynku w sposób autonomiczny (wyrok z dnia 10 kwietnia 2014 r., Areva i in./Komisja
C‑247/11 P i C‑253/11 P
,
EU:C:2014:257
, pkt
).
Ponadto jeżeli decyzja dotycząca zastosowania przepisów Unii w dziedzinie prawa konkurencji odnosi się do wielu adresatów i dotyczy możliwości przypisania naruszenia, musi ona zawierać wystarczające uzasadnienie względem każdego z adresatów, zwłaszcza względem tych spośród nich, którzy zgodnie z ową decyzją ponoszą odpowiedzialność za to naruszenie. Zatem w odniesieniu do spółki dominującej uznanej za odpowiedzialną za stanowiące naruszenie zachowanie jej spółki zależnej decyzja taka powinna co do zasady przedstawiać powody uzasadniające przypisanie naruszenia tej spółce (wyrok z dnia 10 kwietnia 2014 r., Areva i in./Komisja
C‑247/11 P i C‑253/11 P
,
EU:C:2014:257
, pkt
).
Jeżeli chodzi konkretnie o decyzję Komisji, która względem pewnych adresatów opiera się wyłącznie na domniemaniu rzeczywistego wywierania decydującego wpływu, należy stwierdzić, że Komisja jest w każdym wypadku zobowiązana – gdyż w przeciwnym razie uczyniłaby to domniemanie faktycznie niewzruszalnym – przedstawić adresatom tej decyzji w odpowiedni sposób powody, dla których przywołane okoliczności faktyczne i prawne nie wystarczyły dla obalenia tego domniemania (wyrok z dnia 10 kwietnia 2014 r., Areva i in./Komisja
C‑247/11 P i C‑253/11 P
,
EU:C:2014:257
, pkt
).
Jednakże Komisja nie musi wcale opierać się wyłącznie na wspomnianym domniemaniu. Nic bowiem nie stoi na przeszkodzie temu, aby instytucja ta wykazała, że spółka dominująca rzeczywiście wywierała wpływ na swą spółkę zależną, na podstawie innych dowodów lub też na podstawie połączenia takich dowodów z tym domniemaniem. W tym ostatnim przypadku chodzi o metodę zwaną metodą „dwojakiej podstawy” (wyrok z dnia 10 kwietnia 2014 r., Areva i in./Komisja
C‑247/11 P i C‑253/11 P
,
EU:C:2014:257
, pkt
,
).
Jeśli chodzi o decyzję, w której możliwość przypisania spółce dominującej naruszenia popełnionego przez jej spółkę zależną została ustalona w oparciu o metodę dwojakiej podstawy, ogólna ocena okoliczności przedstawionych przez spółkę dominującą, w zakresie, w jakim są one istotne dla obalenia wspomnianego domniemania, odpowiada co do zasady poziomowi szczegółowości uzasadnienia, jakie Komisja ma obowiązek przedstawić, jeśli umożliwia ona spółce dominującej poznanie powodów, dla których postanowiła przypisać owej spółce odpowiedzialność za naruszenie popełnione przez jej spółkę zależną (zob. podobnie wyrok z dnia 10 kwietnia 2014 r., Areva i in./Komisja,
C‑247/11 P i C‑253/11 P
,
EU:C:2014:257
, pkt
).
Wreszcie, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, o ile Komisja jest z pewnością zobowiązana do uzasadnienia decyzji poprzez wskazanie okoliczności faktycznych i prawnych, od których zależy uzasadnienie prawne rozstrzygnięcia, i rozważań, które doprowadziły ją do wydania takiej decyzji, o tyle nie jest wymagane, aby omawiała ona wszystkie okoliczności faktyczne i prawne, które zostały podniesione w trakcie postępowania administracyjnego przez każdego z zainteresowanych, a w szczególności aby zajmowała stanowisko odnośnie do kwestii, które w sposób oczywisty nie dotyczą sprawy, nie mają dla niej znaczenia lub mają jednoznacznie podrzędne znaczenie (zob. wyrok z dnia 6 lutego 2014 r., Elf Aquitaine/Komisja,
T‑40/10
, niepublikowany,
EU:T:2014:61
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
Przede wszystkim w niniejszej sprawie, w odniesieniu do odmowy uwzględnienia podniesionych przez skarżącą okoliczności świadczących o samodzielności AF, Komisja po przypomnieniu – w motywach 1070–1073 zaskarżonej decyzji – zasad mających zastosowanie do wskazania osób uznanych za odpowiedzialne za noszące znamiona naruszenia zachowanie w poszczególnych częściach składowych jednostki gospodarczej, wskazała w motywach 1081–1084 wspomnianej decyzji:
„1081 Pracownicy [AF] uczestniczyli w naruszeniu od dnia 15 września 2004 r. do dnia 14 lutego 2006 r.
1082 Jednakże w tym samym okresie [skarżąca] posiadała wszystkie prawa gospodarcze i prawa głosu w [spółce AF].
1083 Zgodnie z orzecznictwem przypomnianym [w pkt 6.1 tej decyzji], należy zatem domniemywać, [że] w tym okresie, [skarżąca] wywierała decydujący wpływ na [AF]. [Skarżąca] nie przedstawiła dowodów wystarczających do obalenia domniemania, zgodnie z którym wywierała decydujący wpływ na [AF]. W konsekwencji do celów stosowania art. 101 TFUE, art. 53 porozumienia EOG oraz art. 8 [WE–Szwajcaria w sprawie transportu lotniczego] [skarżąca] i [AF] stanowią część tego samego przedsiębiorstwa, które dopuściło się naruszenia od dnia 15 września 2004 r. do dnia 14 lutego 2006 r.
1084 Oprócz wyłącznej własności istnieją inne dowody świadczące, że w tym okresie [skarżąca] wywierała decydujący wpływ na [AF] lub co najmniej przemawiające za takim domniemaniem (zob. poufny załącznik [do tej decyzji] dostępny jedynie [skarżącej])”.
Poufny załącznik do zaskarżonej decyzji wyszczególniający inne dowody, o których mowa w motywie 1084 wspomnianej decyzji, jeśli chodzi o AF, ma następujące brzmienie:
[
poufne
] (
)
Wynika stąd, że w celu przypisania skarżącej praktyk AF Komisja oparła się zarówno na domniemaniu rzeczywistego wywierania decydującego wpływu ze względu na kontrolę, jaka wiązała się z posiadaniem przez skarżącą całości kapitału AF i praw głosu związanych z akcjami AF, jak i na szeregu przesłanek zmierzających do wykazania takiego rzeczywistego wywierania decydującego wpływu. W tym względzie Komisja oparła się, po pierwsze, na uprawnieniach skarżącej do kierowania działalnością AF, ukierunkowania tej działalności i kontroli nad nią poprzez szereg organów spółki, po drugie, na istnieniu wspólnej dla AF i KLM struktury, w szczególności w odniesieniu do przewozu towarów, i po trzecie, na krzyżowym łączeniu funkcji przez wielu członków kadry kierowniczej skarżącej i AF.
Jeśli chodzi następnie o odmowę uwzględnienia przedstawionych przez skarżącą dowodów mogących służyć wykazaniu samodzielności KLM, Komisja wskazała w motywach 1086 i 1088 zaskarżonej decyzji, co następuje:
„1086 Pracownicy [KLM] uczestniczyli w naruszeniu od dnia 21 grudnia 1999 r. do dnia 14 lutego 2006 r., to znaczy przez cały okres naruszenia. Należy zatem uznać KLM za odpowiedzialną z tytułu bezpośredniego uczestnictwa w naruszeniu.
1087 Jak wyjaśniono [w pkt 2.2 wspomnianej decyzji], w dniu 5 maja 2004 r. [dawna spółka Air France] przejęła kontrolę nad KLM. Od dnia 5 maja 2004 r. [skarżąca] posiada 97,5% praw gospodarczych i 49% praw głosu w spółce KLM.
1088 Ze względów przedstawionych w dostępnym jedynie [skarżącej] poufnym załączniku [do tej decyzji] Komisja uznaje, że od dnia 5 maja 2004 r.[skarżąca] wywierała decydujący wpływ na KLM”.
Poufny załącznik do zaskarżonej decyzji, wyszczególniający inne dowody, o których mowa w motywie 1088 wspomnianej decyzji jeśli chodzi o KLM, ma następujące brzmienie:
[
poufne
]
Z powyższego wynika, że w celu przypisania skarżącej praktyk KLM od dnia 5 maja 2004 r. do dnia 14 lutego 2006 r. Komisja oparła się zarówno na kapitale i na prawach głosu przysługujących skarżącej w KLM, jak i na szeregu dodatkowych przesłanek zmierzających do wykazania rzeczywistego wywierania decydującego wpływu na KLM. W tym względzie Komisja oparła się, po pierwsze, na uprawnieniach skarżącej do kierowania działalnością KLM, ukierunkowania tej działalności i kontroli nad nią poprzez szereg organów spółki, po drugie, na istnieniu wspólnej dla AF i KLM struktury, w szczególności w odniesieniu do przewozu towarów, i po trzecie, na krzyżowym łączeniu funkcji przez wielu członków kadry kierowniczej skarżącej i KLM.
Tymczasem skarżąca poprzestała na wskazaniu w swej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, że jest „spółką holdingową nieprowadzącą żadnej działalności operacyjnej w dziedzinie transportu lotniczego” i że „w żadnym wypadku nie uczestniczyła w żaden sposób w podnoszonych praktykach”.
Mając powyższe na uwadze, nie można skutecznie zarzucić Komisji, że nie przedstawiła szczegółowego i spełniającego wynikające z orzecznictwa wymogi uzasadnienia w odniesieniu do odmowy uwzględnienia okoliczności świadczących o samodzielności spółek AF i KLM.
Co więcej, cztery wyroki, na które powołała się skarżąca w skardze, dotyczące wymaganego od Komisji standardu uzasadnienia w przypadku przedstawienia w trakcie postępowania administracyjnego dowodów przeciwnych zmierzających do obalenia domniemania rzeczywistego wywierania decydującego wpływu, wpisywały się w kontekst odmienny od kontekstu niniejszej sprawy.
Po pierwsze, Trybunał w wyroku z dnia 29 września 2011 r., Elf Aquitaine/Komisja (
C‑521/09 P
,
EU:C:2011:620
) w szczególności uwzględnił szczególne okoliczności dotyczące zmiany we wcześniejszej stosowanej przez Komisję praktyce decyzyjnej konsekwentnego opierania się na metodzie dwojakiej podstawy (zob. podobnie postanowienie z dnia 7 lutego 2012 r., Total i Elf Aquitaine/Komisja,
C‑421/11 P
, niepublikowane,
EU:C:2012:60
, pkt
).
Po drugie, należy ocenić znaczenie wyroków: z dnia 16 czerwca 2011 r., Air liquide/Komisja (
T‑185/06
,
EU:T:2011:275
), z dnia 16 czerwca 2011 r., Edison/Komisja (
T‑196/06
,
EU:T:2011:281
) oraz z dnia 27 listopada 2014 r., Alstom/Komisja (
T‑517/09
,
EU:T:2014:999
) w świetle orzecznictwa Trybunału przypomnianego w pkt 226 i 227 powyżej, na którego podstawie Komisja, gdy łączy, jak w niniejszej sprawie odnośnie do przypisania praktyk AF, dowody rzeczywistego wywierania decydującego wpływu z domniemaniem takiego wpływu, uzasadnia wystarczająco odmowę uwzględnienia przez siebie przeciwnych dowodów przedstawionych przez przedsiębiorstwo, któremu postawiono zarzuty, wykorzystując całościową ocenę bez wypowiadania się w przedmiocie każdego ze wspomnianych dowodów.
Niniejsze zastrzeżenie należy w konsekwencji oddalić.
2)

W przedmiocie zastrzeżenia pierwszego, opartego na błędnym przypisaniu skarżącej praktyk KLM od dnia 5 maja do dnia 15 września 2004 r.
Skarżąca twierdzi, że została utworzona w formie spółki holdingowej dopiero w dniu 15 września 2004 r. Tymczasem jej zdaniem spółka dominująca nie może zostać uznana za odpowiedzialną za stanowiące naruszenie zachowanie jej spółki zależnej w odniesieniu do okresu przed nabyciem tej spółki zależnej, jeżeli ta ostatnia kontynuuje prowadzenie swej działalności na rynku właściwym po jej nabyciu. Skarżąca uważa zatem, że nie można uznać jej za odpowiedzialną za praktyki spółki KLM od dnia 5 maja 2004 r., wbrew temu, co wynika z motywu 1089 zaskarżonej decyzji.
Komisja kwestionuje argumentację skarżącej.
W niniejszej sprawie z motywu 1087 zaskarżonej decyzji wynika, że od dnia 5 maja 2004 r. skarżąca posiada 97,5% kapitału i 49% praw głosu w spółce KLM.
Nie ma wątpliwości co do tego, że, jak zauważa słusznie skarżąca, podmiot będący posiadaczem tego udziału i owych praw głosu w spółce KLM w dniu 5 maja 2004 r. nosił nazwę Air France SA, czyli dawnej spółki Air France (zob. w tym względzie pkt 53 powyżej).
Niemniej jednak jest bezsporne między stronami, że skarżąca i dawna spółka Air France są jedną i tą samą osobą prawną. Rzeczywiście w motywie 1080 zaskarżonej decyzji Komisja powołała się na pojęcie „następstwa prawnego”. Ze wspomnianego motywu, a także z motywu 22 tej decyzji wynika jednak jednoznacznie, że dawna spółka Air France w następstwie przekształcenia w holding i zmiany brzmienia firmy stała się „obecnie” skarżącą.
W szczególności Komisja wskazała w motywie 22, co następuje:
„W dniu 5 maja 2004 r. [dawna spółka Air France] przejęła wyłączną kontrolę nad [KLM] w następstwie oferty wymiany [dawnej spółki Air France] na akcje spółki KLM. Od tego dnia [dawna spółka Air France] i KLM wchodzą w skład grupy [AF]‑KLM. W dniu 15 września 2004 r. [dawna spółka Air France] przekształciła się w spółkę holdingową i zmieniła nazwę na [AF]‑KLM, podczas gdy działalność w zakresie transportu lotniczego [dawnej spółki Air France] została przeniesiona na spółkę zależną nazwaną »Air France Compagnie Aérienne«, która zmieniła nazwę na [AF]”.
Jeśli chodzi zatem o posiadanie od dnia 5 maja do dnia 15 września 2004 r. kontroli nad KLM, skarżąca kontynuowała wykonywanie praw i przyjmowanie obowiązków, które przejęła, gdy występowała jeszcze pod nazwą dawnej spółki Air France.
Wobec tego skarżąca niesłusznie twierdzi, że przypisując jej praktyki KLM w okresie od 5 maja do 15 września 2004 r., Komisja uznała ją za odpowiedzialną za stanowiące naruszenie zachowanie jej spółki zależnej w odniesieniu do okresu przed jej nabyciem.
Niniejsze zastrzeżenie należy zatem oddalić.
3)

W przedmiocie zastrzeżenia trzeciego, opartego na błędnym przypisaniu skarżącej praktyk AF i KLM od dnia 15 września 2004 r.
Skarżąca utrzymuje, że Komisja niesłusznie przypisała jej praktyki spółek AF i KLM od dnia 15 września 2004 r., ponieważ skarżąca nie wywierała żadnego decydującego wpływu na te spółki. Twierdzi ona, że stanowi od dnia 15 września 2004 r. jedynie holding finansowy, który nie prowadzi żadnej działalności w sektorze przewozu towarów. Podnosi, że z jednej strony odgrywała rolę w zakresie koordynacji i konsolidacji finansowej służącą zapewnieniu przestrzegania obowiązków prawnych w dziedzinie rachunkowości i w dziedzinie przekazywania informacji oraz przejrzystości finansowej, a z drugiej strony rolę w określaniu ogólnej strategii spółek AF i KLM, jednakże nie ingerowała przy tym w ich działalność operacyjną i handlową ani nie udzielała im żadnych wytycznych. AF i KLM w sposób autonomiczny określały swą politykę handlową, strategię, budżet i zachowanie w sektorze przewozu towarów.
W tym względzie skarżąca uważa, że dowody podniesione przez Komisję w poufnym załączniku do zaskarżonej decyzji nie świadczą o wywieraniu przez skarżącą decydującego wpływu na AF i KLM. Po pierwsze, podnosi ona, że jej komitet zarządzania strategicznego nigdy nie skierował „wiążących zaleceń” do AF i KLM. Po drugie, wskazuje ona, że nie istnieje stosunek hierarchiczny poprzez jej zarząd i komitet zarządzania strategicznego pomiędzy nią z jednej strony a AF i KLM z drugiej strony. Ogół decyzji dotyczących działalności w zakresie przewozu towarów prowadzonej przez AF i KLM w danym okresie został powierzony AF Cargo i KLM Cargo, a także „Joint Cargo Management Committee (zwanemu dalej „JCMC”). Po trzecie, skarżąca zaznacza, że żaden z członków jej organów kierowniczych określonych we wspomnianym załączniku, którzy w danym okresie zasiadali w organach kierowniczych AF i KLM, nie ingerował w działalność w zakresie przewozu towarów prowadzoną przez AF lub przez KLM. Po czwarte, twierdzi ona, że JCMC jest jedynie organem koordynującym działalność w zakresie przewozu towarów prowadzoną przez AF i KLM, działającym tylko na szczeblu tych ostatnich, skutkiem czego nie mogła ona posłużyć się nim w celu ingerowania w politykę handlową AF lub KLM.
Komisja kwestionuje argumentację skarżącej.
Na wstępie należy dokonać rozróżnienia w zależności od tego, czy niniejsze zastrzeżenie jest podniesione wobec ocen dokonanych przez Komisję odnoszących się do przypisania praktyk AF, czy też ocen dotyczących przypisania praktyk KLM.
W przypadku pierwszym, biorąc pod uwagę domniemanie rzeczywistego wywierania przez spółkę dominującą decydującego wpływu ze względu na kontrolę, jaka wiąże się z posiadaniem przez skarżącą całości kapitału AF i praw głosu związanych z akcjami AF, to spółka dominująca, zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 223, powinna dostarczyć dowody wystarczające do wykazania, że jej spółka zależna działa na rynku w sposób autonomiczny, i w ten sposób obalić wspomniane domniemanie.
W drugim przypadku, w braku zastosowania omawianego domniemania, skarżąca jest jedynie zobowiązana wykazać, że Komisja nie wykazała w sposób wymagany prawem, że KLM nie określała w sposób autonomiczny swego zachowania na rynku.
W niniejszej sprawie należy zauważyć, że skarżąca podnosi wiele argumentów względem dowodów, które Komisja uwzględniła w poufnym załączniku do zaskarżonej decyzji w celu wykazania rzeczywistego wywierania decydującego wpływu na AF. Niemniej jednak należy uwzględnić te argumenty w celu ustalenia, czy Komisja słusznie uznała, iż skarżąca nie obaliła omawianego domniemania. Należy bowiem zauważyć, że wspomniane argumenty opierają się zasadniczo na takich samych okolicznościach faktycznych jak te podniesione przez skarżącą w celu obalenia omawianego domniemania. Jeśli chodzi o twierdzenia dotyczące okoliczności faktycznych przywołanych na poparcie argumentacji skierowanej przeciwko tym dowodom, lecz których skarżąca nie powtórzyła w celu obalenia tego domniemania, Sąd powinien je uwzględnić jako istotny element przy ocenie, czy AF określała swe zachowanie na rynku w sposób autonomiczny (zob. podobnie wyrok z dnia 16 czerwca 2016 r., Evonik Degussa i AlzChem/Komisja,
C‑155/14 P
,
EU:C:2016:446
, pkt
). Tak jest w szczególności w przypadku zarzutu, zgodnie z którym nie brak było „wiążących zaleceń” wydanych przez komitet zarządzania strategicznego skarżącej.
Właśnie w świetle tych zasad należy zbadać niniejsze zastrzeżenie.
Po pierwsze, należy na wstępie wskazać, że powołanie się przez skarżącą na charakter holdingu finansowego nie może jako takie podważyć stwierdzenia, iż rzeczywiście wywierała ona decydujący wpływ na AF i KLM (zob. podobnie wyroki: z dnia 24 marca 2011 r., Legris Industries/Komisja,
T‑376/06
, niepublikowany,
EU:T:2011:107
, pkt
,
; z dnia 14 lipca 2011 r., Arkema France/Komisja,
T‑189/06
,
EU:T:2011:377
, pkt
). W kontekście bowiem grupy spółek spółka holdingowa, która koordynuje między innymi inwestycje finansowe w ramach grupy, ma za zadanie łączyć udziały w różnych spółkach oraz zapewniać jednolitość kierownictwa, w szczególności poprzez sprawowanie wskazanego nadzoru budżetowego (wyrok z dnia 15 lipca 2015 r., HIT Groep/Komisja,
T‑436/10
,
EU:T:2015:514
, pkt
).
Co do określenia przez skarżącą ogólnej strategii AF i KLM oraz szerokiego zakresu tej strategii ze względu na to, że obejmowała ona podstawę środków działania w zakresie rozwoju grupy, której skarżąca jest spółką wiodącą, nie potwierdza to braku decydującego wpływu, a wręcz odwrotnie przemawia za stwierdzeniami, do których doszła Komisja.
Nawet przy założeniu, że, jak twierdzi skarżąca, ta rola nie doprowadziła do jej ingerencji w działalność operacyjną i handlową AF i KLM, należy przypomnieć, iż decydujący wpływ mogący uzasadnić przypisanie spółce dominującej odpowiedzialności za naruszenie popełnione przez spółkę zależną może dotyczyć jedynie polityki handlowej sensu stricto tej spółki zależnej (wyrok z dnia 23 stycznia 2014 r., Gigaset/Komisja,
T‑395/09
, niepublikowany,
EU:T:2014:23
, pkt
) i nie musi być w sposób konieczny związany z bieżącym zarządzaniem tą spółką (wyrok z dnia 26 września 2013 r., The Dow Chemical Company/Komisja (
C‑179/12 P
, niepublikowany,
EU:C:2013:605
, pkt
).
Ponadto należy zauważyć, że twierdzenie skarżącej, zgodnie z którym nie ingerowała ona w działalność operacyjną i handlową swych spółek zależnych, nie jest poparte żadnym dowodem, zaś częściowo przeczą mu wcześniejsze oświadczenia skarżącej złożone w jej odpowiedzi z dnia 29 czerwca 2007 r. na kwestionariusz Komisji z dnia 12 czerwca 2007 r. przesłany w toku dochodzenia i przedstawiony w załączniku do skargi. Bowiem zgodnie z tymi oświadczeniami „[z]arząd [skarżącej] […] działał głównie w odniesieniu do ogólnych wytycznych handlowych głównych zawodów Groupe Air France–KLM”.
Po drugie, w odniesieniu do argumentu skarżącej, że AF i KLM w sposób autonomiczny określały swą politykę handlową, strategię, budżet i zachowanie w sektorze przewozu towarów, na wstępie należy zauważyć, iż skarżąca ponownie używa zwykłych twierdzeń. Następnie – argumentacja skarżącej opiera się zasadniczo na samodzielności wydziałów AF Cargo i KLM Cargo w stosunku do podmiotów, z którymi są one związane, odpowiednio – spółek AF i KLM, skutkiem czego nie umożliwia ona ustalenia samodzielności spółek AF i KLM wobec skarżącej. Wreszcie przykłady wskazanych przez skarżącą dziedzin, odnośnie do których przejawiała się podnoszona samodzielność AF Cargo i KLM Cargo, takich jak, pod względem operacyjnym, wdrażanie działań logistycznych nieodłącznie związanych z działalnością w zakresie przewozu towarów lub, pod względem strategicznym, utworzenie i ustalenie dopłaty, nie są sprzeczne z ogólniejszym kierowaniem strategicznym zapewnianym według skarżącej przez nią samą. Podział zadań stanowi bowiem normalne zjawisko w ramach grupy spółek (zob. podobnie wyrok z dnia 14 lipca 2011 r., Arkema France/Komisja
T‑189/06
,
EU:T:2011:377
, pkt
).
Po trzecie, co do powstrzymania się komitetu zarządzania strategicznego skarżącej od kierowania „wiążących zaleceń” do spółek AF i KLM, dotyczy ono istniejących między skarżącą i jej spółkami zależnymi powiązań prawnych. W tych okolicznościach, chociaż na to powstrzymanie się od kierowania wiążących zaleceń powołano się w celu zakwestionowania informacji figurujących w poufnym załączniku do zaskarżonej decyzji, należy zbadać na tym etapie, czy może ono podważyć stwierdzenia Komisji dotyczące braku samodzielności spółek zależnych skarżącej.
Z jednej strony należy stwierdzić, że skarżąca nie przedłożyła na poparcie tego twierdzenia żadnych dowodów takich jak protokoły lub sprawozdania ze spotkań komitetu zarządzania strategicznego.
Z drugiej strony wskazano, że skarżąca nie podważa, iż komitet zarządzania strategicznego odbywał spotkania od momentu swego utworzenia w 2004 r. do końca okresu trwania naruszenia. Ponadto z jej odpowiedzi z dnia 29 czerwca 2007 r. na kwestionariusz Komisji z dnia 12 czerwca 2007 r. wynika, że wspomniany komitet rzeczywiście zebrał się w tym okresie i że „działał [on] […] głównie w odniesieniu do kwestii [strategicznych]”.
Otóż ze względu na rolę i uprawnienia komitetu zarządzania strategicznego, tak jak zostały one przedstawione we fragmentach sprawozdań rocznych skarżącej za lata 2004/2005 i 2005/2006, stanowiących załącznik do jej odpowiedzi z dnia 29 czerwca 2007 r., okazuje się mało wiarygodne, by celem obrad tego komitetu nie było właśnie uzgadnianie strategii spółek zależnych AF i KLM. Zgodnie z tymi fragmentami bowiem „decyzje [wspomnianego komitetu] są wyrazem wspólnego stanowiska AF i KLM odnośnie do wszystkich istotnych decyzji strategicznych dotyczących dziedzin handlowych, finansowych, technicznych i operacyjnych […]”.
W szczególności w odniesieniu do „wiążących zaleceń” wskazano, że „[komitet zarządzania strategicznego] wydaje bezwzględnie obowiązujące zalecenia dotyczące powyższych zagadnień zarządowi spółki [AF], zarządowi i radzie nadzorczej spółki KLM” i że „prezes zarządu spółki KLM, prezes zarządu spółki [AF] i każdy prezes i członek zarządu oraz wszelki kluczowy personel podmiotów połączonych lub ich spółek zależnych, w zależności od przypadku, nie mogą podejmować lub wdrażać decyzji, których wydawanie leży w kompetencjach [komitetu zarządzania strategicznego], bez wydania przez ten komitet uprzedniego bezwzględnie obowiązującego zalecenia”. Wynika stąd, że działanie spółek AF i KLM w szeregu dziedzin nieodłącznie związanych z ich działalnością było uzależnione od przyjęcia na szczeblu komitetu zarządzania strategicznego skarżącej wiążących (lub bezwzględnie obowiązujących) zaleceń. Tymczasem w niniejszej sprawie skarżąca nie przedstawia żadnych dowodów ani żadnych elementów kontekstu mogących dostarczyć Sądowi wyjaśnień ewentualnej rezygnacji przez omawiany komitet z jego prerogatyw.
W świetle powyższego należy stwierdzić, że skarżąca nie zdołała obalić domniemania wyprowadzonego z kontroli wynikającej z posiadania przez nią całości kapitału AF i praw głosu związanych z akcjami AF, zgodnie z którym to domniemaniem rzeczywiście wywierała ona decydujący wpływ na AF w okresie od dnia 15 września 2004 r. do dnia 14 lutego 2006 r.
Co do stwierdzenia Komisji, że skarżąca rzeczywiście wywierała decydujący wpływ na KLM, badanie w pkt 258–267 powyżej pierwszej grupy twierdzeń skarżącej podniesionych na poparcie niniejszego zastrzeżenia nie wskazuje na żaden błąd, który obarczałby ocenę dokonaną przez Komisję.
Pozostaje zatem ocenić przedstawione przez skarżącą twierdzenia dotyczące informacji figurujących w poufnym załączniku do zaskarżonej decyzji odnośnie do jej powiązań z KLM, gdyż twierdzenia dotyczące AF należy oddalić jako bezskuteczne, ponieważ skarżąca nie wykazała, że Komisja dopuściła się błędu poprzez to, że oparła się na rozpatrywanym domniemaniu.
Po pierwsze, w odniesieniu do twierdzenia skarżącej, że komitet zarządzania strategicznego nie wydał żadnego „wiążącego zalecenia”, należy odesłać do wywodów zawartych w pkt 263–267 powyżej. W pozostałym zakresie Komisja oparła się w zaskarżonej decyzji na uprawnieniu wspomnianego komitetu do wydawania takich zaleceń (zob. pkt 233 powyżej), którego istnienia skarżąca nie kwestionuje. Tymczasem możliwość określania przez skarżącą w ten sposób strategii jej spółki zależnej sama w sobie świadczy o istnieniu uprawnień kierowniczych mogących podważyć samodzielność zachowania tej ostatniej spółki.
Po drugie, jeśli chodzi o twierdzenie skarżącej oparte na nieistnieniu „stosunku zależności hierarchicznej” pomiędzy nią, poprzez jej zarząd i komitet zarządzania strategicznego, a KLM, należy oddalić je z tych samych względów co te wskazane w pkt 262 powyżej.
Po trzecie, skarżąca nie ma podstaw, by twierdzić, że żaden z członków jej organów kierowniczych o których była mowa w poufnym załączniku do zaskarżonej decyzji, którzy zasiadali w organach kierowniczych spółki KLM, nie ingerował w działalność w zakresie przewozu towarów. Opiera się ona bowiem w tym względzie na okoliczności, że ogół decyzji dotyczących działalności w zakresie przewozu towarów w ramach KLM został powierzony wydziałowi KLM Cargo lub JCMC.
Argument ten należy oddalić z tych samych powodów co te wskazane w pkt 262 powyżej.
Ponadto należy zauważyć, że skarżąca poprzestaje na niepopartym dowodami twierdzeniu, iż członkowie, którzy łączyli funkcje kierownicze lub umocowania do reprezentowania spółki w jej organach z funkcjami i umocowaniem do reprezentowania w KLM, nie ingerowali w działalność w zakresie przewozu towarów. Tymczasem poza tym, że twierdzenie to nie jest niczym poparte, nie ma ono jako takie na celu podważenia istnienia tego pokrywania się funkcji, chociaż z utrwalonego orzecznictwa wynika, że o znaczeniu zaangażowania spółki dominującej w zarządzanie spółką zależną może świadczyć obecność na czele spółki zależnej wielu osób zajmujących funkcje kierownicze w spółce dominującej (zob. wyrok z dnia 9 września 2015 r., Toshiba/Komisja,
T‑104/13
,
EU:T:2015:610
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
Po czwarte, skarżąca bezskutecznie twierdzi, że JCMC był jedynie organem koordynującym działalność w zakresie przewozu towarów prowadzoną przez AF i KLM działającym tylko na szczeblu tych ostatnich, skutkiem czego nie mogła ona posłużyć się nim w celu ingerowania w politykę handlową każdej z nich.
W tym względzie w poufnym załączniku do zaskarżonej decyzji Komisja zauważyła, że [
poufne
] (zob. pkt 233 powyżej) Otóż, jak słusznie zauważyła skarżąca, informacje znajdujące się w aktach sprawy, a szczególnie jej odpowiedź z dnia 29 czerwca 2007 r. na kwestionariusz Komisji z dnia 12 czerwca 2007 r., wskazują na jednolitą zorganizowaną strukturę na szczeblu wydziałów przewozu towarów spółek zależnych AF i KLM. Nie wynika stąd, by ta struktura została wprowadzona w ramach skarżącej lub by świadczyła ona w jakikolwiek inny sposób o decydującym wpływie, jaki skarżąca wywierała na swe spółki zależne.
Niemniej jednak inne, niesłusznie kwestionowane powody podniesione przez Komisję na poparcie przypisania skarżącej praktyk KLM od dnia 5 maja 2004 r., mianowicie, po pierwsze, posiadanie przez skarżącą 97,5% kapitału i 49% praw głosu w KLM, po drugie, uprawnienia skarżącej do kierowania działalnością KLM, ukierunkowania tej działalności i kontroli nad nią poprzez jej zarząd i komitet zarządzania strategicznego, oraz po trzecie, obecność na czele spółki KLM wielu osób zajmujących w ramach skarżącej funkcje kierownicze lub mających umocowanie do reprezentowania spółki, wystarczają do wykazania rzeczywistego wywierania decydującego wpływu przez skarżącą na KLM.
W świetle powyższych rozważań niniejsze zastrzeżenie należy oddalić.
4)

W przedmiocie zastrzeżenia czwartego, opartego na naruszeniu zasad odpowiedzialności osobistej i indywidualizacji kar i sankcji
Skarżąca utrzymuje, że przypisanie jej praktyk AF od dnia 15 września 2004 r. i praktyk KLM od dnia 5 maja 2004 r. narusza zasady odpowiedzialności osobistej i indywidualizacji kar i sankcji.
Komisja kwestionuje argumentację skarżącej.
Należy przypomnieć, że zgodnie z zasadami odpowiedzialności osobistej i indywidualizacji kar i sankcji, które znajdują zastosowanie we wszelkich postępowaniach administracyjnych mogących doprowadzić do zastosowania sankcji na podstawie reguł konkurencji Unii, przedsiębiorstwo powinno ponosić odpowiedzialność wyłącznie za czyny, które jemu indywidualnie się zarzuca (zob. podobnie wyroki: z dnia 13 grudnia 2001 r., Krupp Thyssen Stainless i Acciai speciali Terni/Komisja,
T‑45/98 i T‑47/98
,
EU:T:2001:288
, pkt
; z dnia 3 marca 2011 r., Siemens i VA Tech Transmission & Distribution/Komisja, od
T‑122/07 do T‑124/07
,
EU:T:2011:70
, pkt
; z dnia 11 lipca 2014 r., RWE i RWE Dea/Komisja,
T‑543/08
,
EU:T:2014:627
, pkt
).
Jednakże powyższą zasadę należy pogodzić z pojęciem przedsiębiorstwa oraz z orzecznictwem, zgodnie z którym fakt, że spółka dominująca i jej spółka zależna stanowią jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 101 TFUE, upoważnia Komisję do skierowania decyzji nakładającej grzywny do spółki dominującej w ramach danej grupy spółek (zob. podobnie wyroki: z dnia 3 marca 2011 r., Siemens i VA Tech Transmission & Distribution/Komisja, od
T‑122/07 do T‑124/07
,
EU:T:2011:70
, pkt
; z dnia 11 lipca 2014 r., RWE i RWE Dea/Komisja,
T‑543/08
,
EU:T:2014:627
, pkt
). Nawet jeśli spółka dominująca nie bierze bowiem bezpośredniego udziału w naruszeniu, to w takiej sytuacji wywiera decydujący wpływ na spółkę lub spółki zależne uczestniczące w naruszeniu. Zatem w tym kontekście nie można uważać odpowiedzialności spółki dominującej za odpowiedzialność niezależną od winy (zob. podobnie wyrok z dnia 10 września 2009 r., Akzo Nobel i in./Komisja,
C‑97/08 P
,
EU:C:2009:536
, pkt
).
We wskazanej sytuacji spółka dominująca skazywana jest za naruszenie, którego miała dopuścić się sama (zob. wyroki: z dnia 10 września 2009 r., Akzo Nobel i in./Komisja,
C‑97/08 P
,
EU:C:2009:536
, pkt
; z dnia 17 maja 2011 r., Elf Aquitaine/Komisja,
T‑299/08
,
EU:T:2011:217
, pkt
; z dnia 27 czerwca 2012 r., Bolloré/Komisja,
T‑372/10
,
EU:T:2012:325
, pkt
).
W niniejszej sprawie, ponieważ skarżąca opiera niniejsze zastrzeżenie na braku wywierania przez siebie decydującego wpływu na AF i KLM, lecz nie przedstawia elementów, które nie zostałyby już podniesione w ramach poprzednich zastrzeżeń, wystarczy stwierdzić, że z analizy zastrzeżeń pierwszego i trzeciego zarzutu pierwszego wynika, iż Komisja wykazała w sposób wystarczający pod względem prawnym, że skarżąca wywierała taki wpływ na swe spółki zależne w rozpatrywanym okresie. Z powyższego wynika, że niniejsze zastrzeżenie opiera się na błędnym założeniu.
Co więcej, w zakresie, w jakim nie jest ono błędne, i ze względu na orzecznictwo przypomniane w pkt 282 i 283 powyżej przypisanie skarżącej praktyk AF od dnia 15 września 2004 r. i praktyk KLM od dnia 5 maja 2004 r. nie może naruszyć zasad odpowiedzialności osobistej i indywidualizacji kar i sankcji.
A zatem niniejsze zastrzeżenie należy oddalić.
W konsekwencji należy oddalić w całości część pierwszą zarzutu pierwszego.
b)

W przedmiocie części drugiej, opartej na naruszeniach prawa polegających na przypisaniu skarżącej praktyk dawnej spółki Air France w okresie między 7 grudnia 1999 r. a 15 września 2004 r.
Niniejsza część, w której skarżąca utrzymuje, że Komisja dopuściła się szeregu naruszeń prawa poprzez przypisanie skarżącej praktyk dawnej spółki Air France w okresie między 7 grudnia 1999 r. a 15 września 2004 r., czemu Komisja zaprzecza, dzieli się na trzy zastrzeżenia. Są one oparte, po pierwsze, na naruszeniu obowiązku uzasadnienia, po drugie, na błędnym przypisaniu skarżącej wspomnianych praktyk w rozpatrywanym okresie, i po trzecie, na naruszeniu zasad odpowiedzialności osobistej i indywidualizacji kar i sankcji.
Na wstępie należy zauważyć, że w zaskarżonej decyzji Komisja działała w trzech etapach. W pierwszej kolejności w motywie 1080 tej decyzji przypisała działania dawnej spółki Air France w odniesieniu do okresu od dnia 7 grudnia 1999 r. do 15 września 2004 r. skarżącej jako „następcy”. W tym względzie oparła się ona na stwierdzeniu, że w dniu 15 września 2004 r. dawna spółka Air France stała się „obecnie” skarżącą w następstwie przekształcenia w holding i zmiany brzmienia firmy, jak sprecyzowano w motywie 22 zaskarżonej decyzji.
W drugiej kolejności, w odniesieniu do okresu od dnia 15 września 2004 r. do dnia 14 lutego 2006 r., Komisja uwzględniła w motywach 1083 i 1084 zaskarżonej decyzji, że skarżąca wywarła decydujący wpływ na AF.
W trzeciej kolejności, w motywie 1085 zaskarżonej decyzji, Komisja wywnioskowała z elementów wskazanych w pkt 290 i 291 powyżej, że skarżącą i AF należy uznać za solidarnie odpowiedzialne za zapłatę grzywny ze względu na ich uczestnictwo w naruszeniu od dnia 7 grudnia 1999 r. do dnia 14 lutego 2006 r.
Jak Komisja zasadniczo potwierdziła na rozprawie, ta wzmianka o uczestnictwie skarżącej w jednolitym i ciągłym naruszeniu opiera się na stwierdzeniu, że osoba prawna bezpośrednio uczestnicząca w popełnieniu jednolitego i ciągłego naruszenia do dnia 15 września 2004 r. i skarżąca są jedną i tą samą osobą prawną, ponieważ różnią się jedynie firmą i przedmiotem działalności, które w międzyczasie zostały zmienione (zob. pkt 244 i 290 powyżej)
1)

W przedmiocie zastrzeżenia pierwszego, opartego na naruszeniu obowiązku uzasadnienia
Skarżąca utrzymuje, że w zaskarżonej decyzji nie uzasadniono w wystarczający sposób przypisania jej praktyk dawnej spółki Air France w okresie między 7 grudnia 1999 r. a 15 września 2004 r. Kwestionuje ona motyw 1080 zaskarżonej decyzji, niepozwalający na zrozumienie statusu, który został jej przyznany względem dawnej spółki Air France w odniesieniu do omawianego okresu, i w szczególności na dowiedzenie się, czy została ona uznana za następcę gospodarczego, następcę prawnego tej spółki, a nawet i tego, i tego.
Motyw 1080 francuskiej wersji językowej zaskarżonej decyzji został zmieniony w porównaniu z decyzją z dnia 9 listopada 2010 r. Skarżąca zaznacza, że chociaż w motywie 1056 tej decyzji wskazano, iż skarżąca i AF były, odpowiednio, następcą gospodarczym i następcą prawnym dawnej spółki Air France, która istniała przed dniem 15 września 2004 r., to motyw 1080 wspomnianej decyzji nie zawiera już odesłania do przysłówka „odpowiednio”. Zmiana ta wynika z błędu uznanego przez Komisję przed Sądem w sprawie, w której zapadł wyrok z dnia 16 grudnia 2015 r., Air France–KLM/Komisja (
T‑62/11
, niepublikowany,
EU:T:2015:996
). Skarżąca zauważa również, że taka zmiana nie została jednak dokonana w niderlandzkiej i angielskiej wersji językowej tej decyzji, zgodnie z którymi w tym ostatnim motywie to nie ona, lecz AF została wskazana jako następca gospodarczy dawnej spółki Air France.
Komisja kwestionuje argumentację skarżącej.
W tym względzie należy przypomnieć, że uzasadnienie powinno być dostosowane do charakteru rozpatrywanego aktu i przedstawiać w sposób zrozumiały i jednoznaczny rozumowanie instytucji, która jest autorem aktu, tak aby umożliwić zainteresowanym zapoznanie się z powodami podjęcia środka, a właściwemu sądowi przeprowadzenie kontroli (zob. podobnie wyrok z dnia 29 września 2011 r., Elf Aquitaine/Komisja,
C‑521/09 P
,
EU:C:2011:620
, pkt
).
Przestrzeganie obowiązku uzasadnienia należy oceniać w świetle okoliczności danego przypadku, w szczególności treści aktu, charakteru podniesionych argumentów, a także interesu, jaki w uzyskaniu wyjaśnień mogą mieć adresaci aktu lub inne osoby, których on dotyczy w rozumieniu art. 263 akapit czwarty TFUE. Nie wymaga się, by uzasadnienie wyszczególniało wszystkie istotne elementy faktyczne i prawne, ponieważ kwestia, czy uzasadnienie aktu spełnia wymogi art. 296 TFUE i art. 41 ust. 2 lit. c) [Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”)], powinna być oceniana w świetle nie tylko jego treści, ale również jego kontekstu i całości przepisów prawnych regulujących daną dziedzinę (wyroki: z dnia 29 września 2011 r., Elf Aquitaine/Komisja,
C‑521/09 P
,
EU:C:2011:620
, pkt
; z dnia 13 grudnia 2016 r., Printeos i in. /Komisja,
T‑95/15
,
EU:T:2016:722
, pkt
).
Jak wskazano w pkt 245–247 powyżej, z motywu 1080 zaskarżonej decyzji wynika, że Komisja oparła się na okoliczności, iż skarżąca powstała w wyniku przekształcenia dawnej spółki Air France w holding, w celu przypisania skarżącej praktyki tej ostatniej w rozpatrywanym okresie.
Czyniąc to, Komisja przedstawiła w sposób jasny i jednoznaczny powody, dla których przypisała skarżącej te praktyki, tak aby umożliwić jej zapoznanie się z powodami podjęcia środka, a Sądowi przeprowadzenie kontroli.
Żaden z argumentów przedstawionych przez skarżącą nie podważa tego wniosku.
W motywie 1080 zaskarżonej decyzji wprawdzie wskazano, jak podnosi skarżąca, że ona „i [AF] są następcami gospodarczymi i prawnymi dawnej [s]półki Air France, jaka istniała przed dniem 15 września 2004 r.”, jednak odniesienie to nie może być odczytywane w oderwaniu od kontekstu.
Należy bowiem stwierdzić, że w motywie 1080 zaskarżonej decyzji stwierdzenia bezpośrednio poprzedzające rozpatrywane odesłanie, które zostały sformułowane na jego poparcie, dotyczą, odpowiednio, ciągłości prawnej pomiędzy dawną spółką Air France i skarżącą oraz ciągłości gospodarczej pomiędzy dawną spółką Air France i AF. Podobnie w wersjach językowych angielskiej i niderlandzkiej wspomnianej decyzji rzeczone odniesienie ma następujące brzmienie: „[skarżąca] i [AF] są zatem, odpowiednio, następcami prawnymi i gospodarczymi dawnej [s]półki Air France”. Wynika stąd, że odesłanie to należy uznać, po pierwsze, za zwykłą omyłkę pisarską, a po drugie, że należy je interpretować ten sposób, że skarżąca ponosi odpowiedzialność wyłącznie z tytułu stwierdzonej ciągłości prawnej z dawną spółką Air France, co zresztą Komisja przyznała na rozprawie.
2)

W przedmiocie zastrzeżenia drugiego, opartego na błędnym przypisaniu skarżącej praktyk dawnej spółki Air France w odniesieniu do okresu od dnia 7 grudnia 1999 r. do dnia 15 września 2004 r.
Skarżąca utrzymuje, że Komisja niesłusznie przypisała jej, w odniesieniu do okresu poprzedzającego jej utworzenie, czyli od dnia 7 grudnia 1999 r. do dnia 15 września 2004 r., praktyki dawnej spółki Air France oraz że motyw 1080 zaskarżonej decyzji należy interpretować w ten sposób, iż skarżąca jest „następcą gospodarczym” wspomnianej spółki lub jej następcą prawnym, a nawet i tym, i tym – tak samo jak AF.
Komisja kwestionuje argumentację skarżącej.
Należy zauważyć, że skarżąca rozważa w skardze trzy scenariusze, w których zostałaby uznana za odpowiedzialną za praktyki dawnej spółki Air France w odniesieniu do okresu od dnia 7 grudnia 1999 r. do dnia 15 września 2004 r. Po pierwsze, chodzi o scenariusz, w którym skarżąca byłaby następcą gospodarczym tej spółki, po drugie, scenariusz, w którym byłaby ona jej następcą prawnym, a po trzecie, scenariusz, w którym skarżąca byłaby jej następcą gospodarczym i prawnym. Pod względem następstwa prawnego skarżąca wskazuje jedynie na przypomnieniu orzecznictwa przedstawionego w części pierwszej niniejszego zarzutu. Przypomnienie to obejmuje w sposób ogólny przesłanki przypisania spółce dominującej antykonkurencyjnych działań jej spółki zależnej przed jej nabyciem.
Otóż skarżąca nie wyjaśniła, w jaki sposób powołane orzecznictwo prowadzi do wykluczenia możliwości przypisania jej praktyk byłej spółki Air France. Co więcej, sytuacje objęte tym orzecznictwem różnią się od sytuacji w niniejszej sprawie. Skarżąca nie nabyła bowiem dawnej spółki Air France, lecz powstała w wyniku zmiany firmy i przedmiotu działalności tej ostatniej, przez co zapewniła w ten sposób ciągłość prawną praw i obowiązków dawnej spółki Air France w odniesieniu do jej działalności w okresie od dnia 7 grudnia 1999 r. do dnia 15 września 2004 r.
Na rozprawie skarżąca dodała, że oparcie odpowiedzialności AF za antykonkurencyjne działania dawnej spółki Air France na ciągłości gospodarczej między nimi uniemożliwiłoby „podział odpowiedzialności” ze skarżącą. Komisja nie może zatem zdecydować o przeniesieniu odpowiedzialności za działania dawnej spółki Air France na AF i jednocześnie przypisać tych działań skarżącej.
W tym względzie należy przypomnieć, że co do zasady to osoba fizyczna lub prawna zarządzająca danym przedsiębiorstwem w chwili popełnienia naruszenia powinna za nie odpowiadać, nawet gdy w momencie wydania decyzji stwierdzającej naruszenie odpowiedzialność za prowadzenie przedsiębiorstwa ponosi inna osoba (wyrok z dnia 16 listopada 2000 r., Cascades/Komisja,
C‑279/98 P
,
EU:C:2000:626
, pkt
).
Okoliczność, że niektóre cechy osoby zarządzającej danym przedsiębiorstwem w chwili popełnienia naruszenia uległy zmianie, na przykład jej firma, nie podważa ciągłości jej osobowości prawnej (zob. podobnie wyrok z dnia 16 listopada 2000 r., SCA Holding/Komisja,
C‑297/98 P
,
EU:C:2000:633
, pkt
,
).
Tymczasem w niniejszej sprawie z motywów 22 i 1080 zaskarżonej decyzji wynika – i jest bezsporne – że osoba prawna uczestnicząca w jednolitym i ciągłym naruszeniu przed dniem 15 września 2004 r. nadal istniała po tej dacie wskutek zmiany swej firmy i przedmiotu działalności. Dawna spółka Air France, będąca operacyjnym podmiotem prawnym, stała się zatem „obecnie” skarżącą, spółką wiodącą grupy Air France‑KLM.
Wynika stąd, że w świetle orzecznictwa przypomnianego w pkt 309 i 310 powyżej nie można zarzucać Komisji, iż zastosowała kryterium ciągłości prawnej w celu przyjęcia, że skarżąca ponosi odpowiedzialność za działania dawnej spółki Air France w okresie od dnia 7 grudnia 1999 r. do dnia 15 września 2004 r.
Co się tyczy okoliczności, że spółce AF jako następcy gospodarczemu również przypisano te działania, należy przypomnieć, że nawet jeśli decyzję przyjętą w dziedzinie konkurencji względem wielu przedsiębiorstw sporządzono i opublikowano w formie pojedynczej decyzji, należy ją analizować jako pakiet indywidualnych decyzji stwierdzających w odniesieniu do każdego z przedsiębiorstw będących adresatami tej decyzji, jakie naruszenie lub naruszenia popełniło, i nakładających na nie grzywnę (wyrok z dnia 15 października 2002 r., Limburgse Vinyl Maatschappiji in./Komisja,
C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, od C‑250/99 P do C‑252/99 P i C‑254/99 P
,
EU:C:2002:582
, pkt
). Jeśli zatem jeden z adresatów decyzji postanawia wnieść skargę o stwierdzenie jej nieważności, sąd Unii rozpatruje jedynie te elementy decyzji, które dotyczą tego adresata, podczas gdy elementy dotyczące pozostałych adresatów nie stanowią przedmiotu sporu podlegającego rozstrzygnięciu przez sąd Unii (wyrok z dnia 11 lipca 2013 r., Team Relocations i in./Komisja,
C‑444/11 P
, niepublikowany,
EU:C:2013:464
, pkt
), z zastrzeżeniem przypadku spółki dominującej, której odpowiedzialność jest w całości pochodną odpowiedzialności ponoszonej przez jej spółkę zależną (zob. podobnie wyrok z dnia 22 stycznia 2013 r., Komisja/Tomkins,
C‑286/11 P
,
EU:C:2013:29
, pkt
,
).
Otóż ponieważ odpowiedzialność skarżącej za działania dawnej spółki Air France nie jest pochodną odpowiedzialności jej spółki zależnej AF, w ramach niniejszej skargi nie może ona w ramach niniejszej skargi zarzucać Komisji, że ta przypisała wspomnianej spółce działania dawnej spółki Air France w okresie od dnia 7 grudnia 1999 r. do dnia 15 września 2004 r.
Wobec powyższego zastrzeżenie drugie należy oddalić.
3)

W przedmiocie zastrzeżenia trzeciego, opartego na naruszeniu zasad odpowiedzialności osobistej i indywidualizacji kar i sankcji
Skarżąca utrzymuje, że przypisanie jej praktyk dawnej spółki Air France w okresie między 7 grudnia 1999 r. a 15 września 2004 r. narusza zasady odpowiedzialności osobistej i indywidualizacji kar i sankcji. Utrzymuje ona, że nie istniała w tym okresie i że nie jest następcą gospodarczym dawnej spółki Air France.
Komisja kwestionuje argumentację skarżącej.
W tym względzie należy stwierdzić, że argumentacja skarżącej opiera się na błędnym założeniu, iż skarżąca „nie istniała” w dniu działań dawnej spółki Air France. Jak jednak wskazano w pkt 293 i 311 powyżej, dawna spółka Air France i skarżąca są jedną i tą samą osobą prawną, której utworzenie nastąpiło przed realizacją działań dawnej spółki Air France w okresie od dnia 7 grudnia 1999 r. do dnia 15 września 2004 r.
W świetle powyższego należy oddalić zastrzeżenie trzecie, a w konsekwencji część drugą niniejszego zarzutu w całości.
Należy również oddalić zastrzeżenie podniesione na wstępie w ramach niniejszego zarzutu w zakresie, w jakim dotyczy ono braku uczestnictwa skarżącej w jednolitym i ciągłym naruszeniu. Z analizy niniejszej części zarzutu wynika bowiem, że odpowiedzialność skarżącej za działania dawnej spółki Air France w okresie od dnia 7 grudnia 1999 r. do dnia 15 września 2004 r. nie jest odpowiedzialnością pochodną. Niniejszy zarzut należy zatem oddalić.
4.

W przedmiocie zarzutu drugiego, opartego na naruszeniu komunikatu w sprawie łagodzenia sankcji z 2002 r. oraz zasad równego traktowania i niedyskryminacji, a także ochrony uzasadnionych oczekiwań
Skarżąca utrzymuje, że dowody przedstawione przez [Deutsche Lufthansa AG (zwaną dalej „Lufthansą”)] w ramach jej wniosku o zwolnienie z grzywny są niedopuszczalne i należy je usunąć z akt sprawy. Lufthansa nie była bowiem uprawniona do zwolnienia z grzywny, ponieważ nie zakończyła swojego uczestnictwa w jednolitym i ciągłym naruszeniu po złożeniu przez siebie wniosku o zwolnienie z grzywny, a tym samym naruszyła warunki określone w pkt 11 lit. b) komunikatu w sprawie łagodzenia sankcji z 2002 r.
Tymczasem bez tych dowodów Komisja nie mogłaby wszcząć dochodzenia, co przyznała w motywie 1302 zaskarżonej decyzji. Ponadto dowody te stanowią podstawę tej decyzji, jak wskazano w motywie 1250 tej decyzji. Usunięcie z akt sprawy tych dowodów powinno zatem prowadzić do stwierdzenia nieważności tej decyzji w całości.
Komisja kwestionuje argumentację skarżącej. Z jednej strony podnosi ona, że niniejszy zarzut jest bezskuteczny, ponieważ cofnięcie Lufthansie zwolnienia z grzywny nie pociągnęłoby za sobą niedopuszczalności dokumentów przedłożonych przez tę spółkę w ramach wniosku o zwolnienie z grzywny. Z drugiej strony utrzymuje ona, że Lufthansa została uwrażliwiona na fakt, iż uznano, że ewentualne ujawnienie wspomnianego wniosku mogło mieć negatywny wpływ na prawidłowy przebieg dochodzenia i na zdolność Komisji do prowadzenia dochodzenia i ukarania spornego kartelu. Ponadto utrzymywanie kontaktów między Lufthansą i innymi obwinionymi przewoźnikami miało miejsce również na wniosek organu ochrony konkurencji państwa trzeciego.
Skarżąca odpowiada, że niniejszy zarzut jest skuteczny i że argumenty przedstawione przez Komisję przed Sądem w odniesieniu do szczególnych okoliczności, które uzasadniały kontynuowanie naruszenia przez Lufthansę po złożeniu wniosku o zwolnienie z grzywny, są niedopuszczalne, ponieważ nie zostały zawarte w zaskarżonej decyzji. Uważa ona, że takie argumenty, ze względu na to, że zostały przed nią zatajone, stanowią „naruszenie prawa do obrony poprzez naruszenie równości broni”.
W konsekwencji skarżąca wnosi do Sądu o nakazanie Komisji przekazania „szczegółów dotyczących dowodów” nowych informacji przedstawionych w odpowiedzi na skargę w celu umożliwienia jej zapoznania się w pełni z okolicznościami, w jakich Komisja i organ ochrony konkurencji państwa trzeciego zachęcały Lufthansę do kontynuowania naruszenia po dniu 7 grudnia 2005 r.
Należy zauważyć, że argumentacja skarżącej opiera się w całości na założeniu, zgodnie z którym niespełnienie przesłanek określonych w pkt 11 lit. b) komunikatu w sprawie łagodzenia sankcji z 2002 r. może prowadzić do niedopuszczalności dowodów przedstawionych w ramach wniosku o zwolnienie z grzywny.
Argumentacja ta opiera się na wyrokach z dnia 12 grudnia 2012 r., Almamet/Komisja (
T‑410/09
, niepublikowanym,
EU:T:2012:676
, pkt
,
) oraz z dnia 16 czerwca 2015 r., FSL i in./Komisja (
T‑655/11
,
EU:T:2015:383
, pkt
,
,
), z których wynika, że prawo Unii nie może dopuszczać dowodów zebranych w sposób całkowicie sprzeczny z trybem postępowania przewidzianym dla ich przeprowadzania, mającym na celu ochronę podstawowych praw zainteresowanych stron.
Należy jednak zauważyć, że przesłanki przyznania zwolnienia z grzywny nie są przepisami proceduralnymi dotyczącymi przeprowadzenia dowodu. Przesłanki te są bowiem związane z motywami, które skłaniają świadka do podjęcia współpracy z organami władzy i nie mają jako takie żadnego wpływu na zgodność z prawem gromadzenia dowodów ani na możliwość ich uwzględnienia (zob. podobnie opinia rzecznik generalnej J. Kokott w sprawie FSL i in./Komisja,
C‑469/15 P
,
EU:C:2016:884
, pkt
,
).
Ponadto w zakresie, w jakim za pomocą tej argumentacji skarżąca utrzymuje, że dopuszczenie takich dowodów byłoby sprzeczne z niektórymi podstawowymi gwarancjami i istotnymi wymogami proceduralnymi, które zresztą nie zostały sprecyzowane w jej pismach procesowych, należałoby zauważyć, że zgodnie z orzecznictwem przedsiębiorstwo, które decyduje się na złożenie zeznań w celu uzyskania obniżki kwoty grzywny, jest świadome faktu, że chociaż obniżka zostanie mu przyznana, tylko jeżeli w ocenie Komisji spełnione zostaną przesłanki obniżki przewidziane w komunikacie, to jednak jego zeznania zostaną tak czy inaczej dołączone do akt i będą mogły zostać wykorzystane jako materiał dowodowy (wyrok z dnia 12 grudnia 2012 r., Novácke chemické závody/Komisja,
T‑352/09
,
EU:T:2012:673
, pkt
).
Aby dojść do tego wniosku, Sąd oparł się niewątpliwie na pkt 31 obwieszczenia Komisji w sprawie zwalniania z grzywien i zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych (
Dz.U. 2006, C 298, s. 17
, zwanym dalej „komunikatem w sprawie łagodzenia sankcji z 2006 r.”), zastępującym komunikat w sprawie łagodzenia sankcji z 2002 r., który to punkt stanowi, że „[j]akiekolwiek zeznania złożone Komisji w odniesieniu do niniejszego obwieszczenia [komunikatu] są włączane do akt Komisji i tym samym mogą zostać wykorzystane w materiale dowodowym”.
Z pkt 37 komunikatu w sprawie łagodzenia sankcji z 2006 r. wynika jednak, że pkt 31 wspomnianego komunikatu ma zastosowanie do wniosków o złagodzenie sankcji oczekujących na rozpatrzenie w chwili wejścia w życie tego komunikatu (zob. podobnie wyrok z dnia 12 grudnia 2012 r., Novácke chemické závody/Komisja,
T‑352/09
,
EU:T:2012:673
, pkt
,
). Tak jest zaś w przypadku wniosku złożonego przez Lufthansę w dniu 7 grudnia 2005 r. do Komisji. Wniosek ten oczekiwał bowiem nadal na rozpatrzenie w dniu wejścia w życie omawianego komunikatu w dniu 8 grudnia 2006 r.
Ponadto zgodnie z pkt 33 komunikatu w sprawie łagodzenia sankcji z 2002 r. „[k]ażde oświadczenie na piśmie skierowane do Komisji w związku z niniejszym obwieszczeniem [komunikatem] stanowi część akt Komisji”. W związku z tym takie oświadczenie może zostać wykorzystane przez Komisję jako materiał dowodowy. Brzmienie pkt 31 komunikatu w sprawie łagodzenia sankcji z 2006 r. wyjaśnia zatem jedynie konsekwencje wynikające nieuchronnie z faktu pozostawienia wspomnianego oświadczenia w aktach sprawy.
Ponadto wbrew temu, co utrzymuje skarżąca, nic nie stoi na przeszkodzie temu, aby wnioski, do których doszedł Sąd w wyroku z dnia 12 grudnia 2012 r., Novácke chemické závody/Komisja (
T‑352/09
,
EU:T:2012:673
) w odniesieniu do oświadczeń złożonych przez wnioskującego o złagodzenie sankcji, zostały rozszerzone na wszystkie dowody przedstawione przez przedsiębiorstwo w celu uzyskania zwolnienia z grzywny.
I tak w wyroku z dnia 12 grudnia 2012 r., Novácke chemické závody/Komisja (
T‑352/09
,
EU:T:2012:673
) Sąd oparł się zasadniczo na dobrowolnym charakterze współpracy ze strony przedsiębiorstwa pragnącego uzyskać obniżenie kwoty grzywny, a także na treści komunikatu w sprawie łagodzenia sankcji mającego zastosowanie do rozpatrywanych okoliczności faktycznych, aby dojść do wniosku, że oświadczenie wnioskującego o złagodzenie sankcji mogło zostać wykorzystane jako materiał dowodowy, niezależnie od rozstrzygnięcia w przedmiocie jego wniosku o złagodzenie sankcji.
Tymczasem, po pierwsze, dowody przedstawione przez Lufthansę w niniejszej sprawie w ramach jej wniosku o zwolnienie z grzywny, podobnie jak oświadczenie wnioskującego o złagodzenie sankcji w sprawie, w której zapadł wyrok z dnia 12 grudnia 2012 r., Novácke chemické závody/Komisja (
T‑352/09
,
EU:T:2012:673
), zostały przedstawione dobrowolnie.
Po drugie, ani komunikat w sprawie łagodzenia sankcji z 2002 r., ani komunikat z 2006 r. nie zawierają postanowień mających na celu utrzymanie po stronie przedsiębiorstw pragnących współpracować z Komisją oczekiwań co do tego, co stanie się z dowodami przedstawionymi przez te przedsiębiorstwa, które – mimo że są beneficjentami warunkowego zwolnienia z grzywien (zgodnie z pkt 15 komunikatu z 2002 r. lub z pkt 18 komunikatu z 2006 r.) – nie mogą spełnić przesłanek skorzystania z ostatecznego zwolnienia z grzywny (zgodnie z pkt 19 komunikatu z 2002 r. lub z pkt 22 komunikatu w sprawie łagodzenia sankcji z 2006 r.). Sytuacja ta kontrastuje z zawartymi we wspomnianych komunikatach szczegółowymi informacjami dotyczącymi tego, co się dzieje z dowodami przedstawionymi na poparcie wniosku, co do którego Komisja wyklucza, by spełniał on przesłanki przyznania warunkowego zwolnienia z grzywny. W takim przypadku przedsiębiorstwo może bowiem wycofać ujawnione dowody (zob. pkt 17 komunikatu z 2002 r. i pkt 20 komunikatu z 2006 r.)
Ponadto automatyczne wyłączenie z akt sprawy przedstawionych przez przedsiębiorstwo dowodów, z których wynika, że chociaż jest ono uprawnione do zwolnienia z grzywny w chwili złożenia przez nie wniosku o zwolnienie z grzywny, to nie spełnia przesłanek skorzystania z niego w sposób ostateczny w dniu wydania decyzji stwierdzającej naruszenie, podważałoby skuteczność postępowania w sprawie łagodzenia sankcji. Komisja byłaby bowiem pozbawiona dowodów z założenia istotnych dla ustalenia spornego naruszenia i uczestnictwa w nim przedsiębiorstw na etapie, na którym możliwość uzupełnienia tego braku poprzez dodatkowe czynności dochodzeniowe zostałaby znacznie osłabiona, w szczególności ze względu na ryzyko utraty dowodów. Ponadto pomyślne zakończenie postępowań mogłoby zostać pozostawione dobrej woli wnioskodawcy ubiegającego się o zwolnienie z grzywny, podczas gdy Komisja napotkałaby przeszkodę w skutecznej kontroli spełnienia przesłanek przyznania zwolnienia z grzywny, ponieważ groźba nieprzyznania zwolnienia straciłaby na wiarygodności ze względu na związane z tym konsekwencje.
Biorąc pod uwagę całość powyższych rozważań, należy uznać, że niespełnienie przez Lufthansę przesłanki przewidzianej w pkt 11 lit. b) komunikatu w sprawie łagodzenia sankcji z 2002 r. – przy założeniu, że zostanie ono wykazane – nie może pozbawić Komisji możliwości wykorzystania dowodów przekazanych w ramach jej wniosku o złagodzenie sankcji.
[…]
9.

W przedmiocie zarzutu ósmego, opartego na błędach i naruszeniu zasady proporcjonalności przy obliczaniu czasu trwania uczestnictwa AF w jednolitym i ciągłym naruszeniu
Skarżąca utrzymuje, że Komisja popełniła oczywiste błędy w ocenie i naruszyła zasadę proporcjonalności, gdy przyjęła, że AF uczestniczyła nieprzerwanie w jednolitym i ciągłym naruszeniu w okresie między 7 grudnia 1999 r. a 14 lutego 2006 r. Jej zdaniem oprócz kontaktu między AF i [Japan Airlines International Co. Ltd (zwaną dalej „Japan Airlines”)] z dnia 7 grudnia 1999 r., o którym mowa w motywie 136 zaskarżonej decyzji, Komisja dysponuje wystarczającymi dowodami w stosunku do niej jedynie w odniesieniu do okresu od dnia 19 stycznia 2001 r. do dnia 19 października 2005 r.
Kontakty, na których Komisja oparła się w celu stwierdzenia udziału AF w koordynacji dotyczącej dopłaty paliwowej [(zwanej dalej „FSC”, z ang. „fuel surcharge”)] w okresie od dnia 7 grudnia 1999 r. do dnia 19 stycznia 2001 r. i w okresie po dniu 19 października 2005 r. nie mogą bowiem zostać uznane za antykonkurencyjne, ponieważ dotyczyły wymiany informacji publicznych (motywy 137, 140–142, 554, 563 i 574 zaskarżonej decyzji), prowadzonej poza EOG (motywy 146, 152, 182 tej decyzji) lub których antykonkurencyjnego charakteru Komisja nie udowodniła (motywy 530 i 556 zaskarżonej decyzji).
Ponadto Komisja nie przedstawiła żadnego istotnego dowodu uczestnictwa AF w elementach składowych jednolitego i ciągłego naruszenia dotyczącego dopłaty z tytułu bezpieczeństwa [(zwanej dalej „SSC”, z ang. „security surcharge”)] oraz odmowy zapłaty prowizji za okresy po, odpowiednio, dniu 19 października 2005 r. i dniu 14 października 2005 r.
W replice skarżąca dodaje, że Komisja nie może wymagać od niej udowodnienia, że otwarcie zdystansowała się od spornego kartelu po dniu 19 października 2005 r. Jej zdaniem to do Komisji należy wykazanie jej uczestnictwa we wspomnianym naruszeniu po tej dacie.
Komisja kwestionuje argumentację skarżącej.
W pierwszej kolejności należy zbadać kontakty, co do których skarżąca utrzymuje, że dotyczyły wymiany informacji publicznych (motywy 137, 140–142, 554, 563 i 574 zaskarżonej decyzji), w drugiej kolejności kontakty, które – jak podnosi skarżąca – miały miejsce poza EOG (motywy 146, 152 i 182 tej decyzji), a w trzeciej kolejności te kontakty, co do których podnosi ona, że ich antykonkurencyjny charakter nie został wystarczająco wykazany (motywy 530 i 556 tej decyzji).
W skardze skarżąca wskazała również kontakty opisane w motywie 563 zaskarżonej decyzji wśród tych, które jej zdaniem miały miejsce poza EOG. Jednakże w odpowiedzi na pisemne pytania Sądu wyjaśniła ona, że wnosi o ich wykluczenie ze względu na niewystarczające ustalenie ich antykonkurencyjnego charakteru.
W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że wśród kontaktów, co do których skarżąca utrzymuje, iż dotyczyły one wymiany informacji publicznych, figurują w rzeczywistości trzy rodzaje wymiany informacji.
Po pierwsze, dane kontakty obejmują wewnętrzne wiadomości elektroniczne od innych obwinionych przewoźników, w których wyraźnie powołano się na kontakty z AF. I tak w motywie 137 zaskarżonej decyzji Komisja odnosi się do wewnętrznej wiadomości elektronicznej Japan Airlines z dnia 20 grudnia 1999 r. Wiadomość ta dotyczy rozmowy między pracownikiem Japan Airlines a przedstawicielem AF w Japonii. Tymczasem owa rozmowa, która następuje po kontakcie między Japan Airlines i AF z dnia 7 grudnia 1999 r. i której antykonkurencyjnego charakteru skarżąca nie kwestionuje (motyw 136 zaskarżonej decyzji), nie dotyczyła jedynie wprowadzenia FSC, które zostało ogłoszone publicznie przez AF w tym samym dniu. W ramach wspomnianej rozmowy przedstawiciel AF w Japonii wskazał również Japan Airlines, że „zostanie to ogłoszone na każdym rynku w dniu 22 grudnia i po tej dacie” oraz że centrala AF skontaktowała się z centralami innych przewoźników, w tym Lufthansą, „w celu zachęcenia do wprowadzenia w życie w taki sam sposób jak AF”.
Po drugie, wiadomości elektroniczne, o których mowa w motywach 140–142 zaskarżonej decyzji, obejmują wewnętrzne wiadomości elektroniczne od innych przewoźników, w której nie wskazano żadnego szczególnego kontaktu między AF a co najmniej jednym innym przewoźnikiem. W tych wiadomościach elektronicznych z dnia 21 grudnia 1999 r. i 3 stycznia 2000 r. jest po prostu mowa o zamiarze wprowadzenia FSC przez AF i co najmniej jednego innego przewoźnika. Tymczasem, jak wskazano w pkt 506 powyżej, AF już publicznie ogłosiła wdrożenie FSC w dniu 20 grudnia 1999 r. Komisja nie przedstawiła żadnego innego dowodu, który mógłby świadczyć, że autorzy wewnętrznych wiadomości elektronicznych, o których mowa w tych motywach, dowiedzieli się o zamiarach AF w inny sposób niż poprzez tę zapowiedź. Jeśli chodzi o zawarte w wewnętrznej wiadomości elektronicznej, o której mowa w motywie 141 wspomnianej decyzji, odniesienie do „komunikatów prasowych i powiadomień dla rynków” w przedmiocie FSC, które miały nastąpić „w najbliższych dniach”, jest ono zbyt niejasne, aby to wykazać.
W tych okolicznościach Komisja bezpodstawnie zinterpretowała w motywie 724 zaskarżonej decyzji wewnętrzne wiadomości elektroniczne, o których mowa w motywach 140–142 wspomnianej decyzji, w ten sposób, że potwierdzają one wymianę informacji pomiędzy AF i innymi przewoźnikami.
Po trzecie, wiadomości elektroniczne, o których mowa w motywach 554, 563 i 574 zaskarżonej decyzji, to wiadomości elektroniczne, których AF jest nadawcą lub jednym z adresatów.
Prawdą jest, że informacje, które skarżąca przekazała w tych wiadomościach elektronicznych, zostały już wcześniej publicznie zapowiedziane. Nie można jednak na tej podstawie wnioskować, że rzeczone wiadomości elektroniczne nie mogły zostać uwzględnione wobec skarżącej.
Po pierwsze, należy bowiem przypomnieć, że wymiana publicznie dostępnych informacji narusza art. 101 ust. 1 TFUE, jeżeli stanowi ona wsparcie innego antykonkurencyjnego mechanizmu (zob. podobnie wyrok z dnia 7 stycznia 2004 r., Aalborg Portland i in./Komisja,
C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P
,
EU:C:2004:6
, pkt
). Tymczasem w niniejszej sprawie wszystkie wiadomości elektroniczne, o których mowa w motywach 554, 563 i 574 zaskarżonej decyzji, dotyczyły przyszłych zmian kwoty FSC, co do której skarżąca nie zaprzecza, że w tamtym czasie była przedmiotem antykonkurencyjnej koordynacji między obwinionymi przewoźnikami.
Po drugie, należy zauważyć, że informacje wymieniane w ramach wiadomości elektronicznych, o których mowa w motywach 554, 563 i 574 zaskarżonej decyzji, nie ograniczały się do informacji, które AF już ogłosiła publicznie. W motywie 554 tej decyzji jest mowa o wiadomości elektronicznej z dnia 15 listopada 2005 r., w której AF nie poprzestała na powtórzeniu zapowiedzianej przez nią dzień wcześniej podwyżki kwoty FSC, lecz również potwierdziła ją. W ten sposób AF jeszcze bardziej zmniejszyła niepewność co do zmian poziomu FSC.
W motywach 563 i 574 zaskarżonej decyzji Komisja opisuje wymianę informacji pomiędzy członkami Air Cargo Council Switzerland (rady ds. lotniczego przewozu towarów Szwajcarii, zwanej dalej „ACCS”). Wymiana informacji, o której mowa w motywie 563 tej decyzji, rozpoczęła się w dniu 28 listopada 2005 r. i zakończyła się w dniu 1 grudnia tego samego roku. Wymiana informacji, o której mowa w motywie 574 tej decyzji, miała miejsce w dniach 6 i 7 lutego 2006 r. Te dwie wymiany informacji dotyczyły nie tylko zmiany poziomu FSC, którą zamierzała wdrożyć AF, ale również zmiany, którą zamierzali wprowadzić w życie inni obwinieni przewoźnicy, w tym Swiss [Swiss International Air Lines AG] i SIA [Singapore Airlines Ltd]. Tymczasem AF nie wykazała ani nawet nie twierdzi, że wszystkie te informacje zostały już wcześniej publicznie zapowiedziane.
W drugiej kolejności, w odniesieniu do kontaktów, które zdaniem skarżącej miały miejsce poza EOG, należy zauważyć, że utrzymuje ona, iż nie wchodziły one w zakres kompetencji miejscowej Komisji. Podnosi ona zatem zasadniczo, że trzy przypadki kontaktów opisane w motywach 146 i 152 wspomnianej decyzji dotyczyły tras przychodzących i miały miejsce przed wejściem w życie rozporządzenia nr 411/2004 i decyzji Wspólnego Komitetu EOG nr 40/2005. Co się tyczy kontaktu opisanego w motywie 182 tej decyzji, dotyczył on tras ze Szwajcarii i miał miejsce przed wejściem w życie umowy WE–Szwajcaria w sprawie transportu lotniczego.
Przy założeniu, że kontakty, o których mowa w motywach 146, 152 i 182 zaskarżonej decyzji, dotyczyły wyłącznie tras, które w rozpatrywanych okresach nie wchodziły w zakres kompetencji Komisji, należy przypomnieć, że może ona oprzeć się na kontaktach sprzed okresu naruszenia w celu stworzenia ogólnego obrazu sytuacji i tym samym potwierdzić interpretację niektórych dowodów (zob. podobnie wyrok z dnia 8 lipca 2008 r., Lafarge/Komisja,
T‑54/03
, niepublikowany,
EU:T:2008:255
, pkt
,
). Jest tak nawet w przypadku, gdy Komisja nie była uprawniona do stwierdzenia naruszenia reguł konkurencji i nałożenia za nie kary przed tym okresem (zob. podobnie wyrok z dnia 30 maja 2006 r., Bank Austria Creditanstalt/Komisja,
T‑198/03
,
EU:T:2006:136
, pkt
; z dnia 22 marca 2012 r., Slovak Telekom/Komisja,
T‑458/09 i T‑171/10
,
EU:T:2012:145
, pkt
–
).
W motywach 107 i 108 zaskarżonej decyzji znajdujących się w pkt 4.1, zatytułowanym „Podstawowe zasady i struktura kartelu”, Komisja wskazała, że jej dochodzenie ujawniło kartel o zasięgu światowym oparty na sieci dwustronnych i wielostronnych kontaktów, które miały miejsce „na różnych szczeblach w obrębie zainteresowanych przedsiębiorstw […], a w niektórych przypadkach dotyczyły różnych obszarów geograficznych”.
W motywach 109, 110, 876, 889 i 1046 oraz w przypisie 1323 do zaskarżonej decyzji Komisja wyjaśniła zasady funkcjonowania tej organizacji „na kilku szczeblach”. Jej zdaniem dopłaty były środkami o ogólnym zastosowaniu, które nie były specyficzne dla danej trasy, lecz miały na celu zastosowanie do wszystkich tras, na szczeblu światowym. Decyzje dotyczące dopłat zostawały zazwyczaj podjęte na szczeblu centrali każdego przewoźnika. W ten sposób centrale przewoźników „kontaktowały się ze sobą”, gdy konieczna była zmiana poziomu opłaty. Na szczeblu lokalnym przewoźnicy porozumiewali się, po pierwsze, w celu lepszego wykonywania instrukcji swych centrali i dostosowania ich do warunków rynkowych i do lokalnych uregulowań, a po drugie, w celu uzgadniania i wprowadzania w życie inicjatyw lokalnych. W motywie 111 wspomnianej decyzji Komisja wyjaśniła, że lokalne stowarzyszenia przedstawicieli przewoźników były w tym celu wykorzystywane, w szczególności w Szwajcarii.
Kontakty, o których mowa w motywach 146, 152 i 182 zaskarżonej decyzji, wpisywały się właśnie w te ramy. Po pierwsze, wszystkie te kontakty dotyczyły bowiem ustanowienia lub wprowadzenia w życie FSC w Singapurze (motyw 146), w Indiach (motyw 152) i w Szwajcarii (motyw 182). Po drugie, kontakty te albo pochodziły z okresu, w którym odbywały się dyskusje między centralami lub były podejmowane na ich szczeblu decyzje dotyczące dopłat (motyw 146), albo odnosiły się do instrukcji, by zasięgnąć opinii centrali, albo odzwierciedlały na szczeblu lokalnym wydane wcześniej zapowiedzi lub decyzje podejmowane uprzednio na szczeblu centralnym (motywy 152 i 182). Po trzecie, wszystkie te kontakty miały miejsce w ramach lub na marginesie lokalnych stowarzyszeń przedstawicieli przedsiębiorstw lotniczych.
Tymczasem w motywach 724 i 792 zaskarżonej decyzji Komisja oparła się na wspomnianych kontaktach w celu poparcia swej interpretacji innych dowodów, co do których nie podniesiono, że nie wchodzą one w zakres jej kompetencji. I tak wspomniane kontakty zaliczają się do licznych spornych kontaktów, które Komisja wskazała w motywie 724 tej decyzji, aby przyjąć, że AF utrzymywała „kontakty z konkurentami na szczeblu lokalnym”. Zaliczają się one również do wielu kontaktów sprzed dnia 19 stycznia 2001 r., na które Komisja powołała się wobec AF w motywach 722–724 wspomnianej decyzji.
Z powyższego wynika, że Komisja nie przekroczyła granic swoich uprawnień, gdy oparła się na kontaktach, o których mowa w motywach 146, 152 i 182 zaskarżonej decyzji, w celu stworzenia ogólnego obrazu spornego kartelu i potwierdzenia w ten sposób interpretacji dowodów, które uwzględniła w celu przypisania skarżącej odpowiedzialności za element składowy jednolitego i ciągłego naruszenia dotyczący FSC.
Należy jednak zauważyć, podobnie jak skarżąca, że Komisja nie wykazała udziału AF w jednym z tych kontaktów, a mianowicie w oficjalnym spotkaniu podkomitetu ds. ładunków Board of Airline Representatives [(stowarzyszenia przedstawicieli przedsiębiorstw lotniczych, zwanego dalej „BAR”)] w Indiach opisanym w motywie 152 zaskarżonej decyzji. Skarżąca nie kwestionuje jednak, że AF została zaproszona na wspomniane spotkanie, podobnie jak wszyscy członkowie podkomitetu ds. ładunków BAR. Okoliczność, że zainteresowani przewoźnicy zamierzali poruszyć temat FSC z AF, stanowi sama w sobie wskazówkę co do uczestnictwa tej ostatniej w składowej części jednolitego i ciągłego naruszenia związanej z FSC (zob. podobnie wyrok z dnia 29 czerwca 2012 r., GDF Suez/Komisja,
T‑370/09
,
EU:T:2012:333
, pkt
). Z elementów akt sprawy wynika zresztą, że wiedziała ona o przedmiocie tego spotkania. Po zakończeniu nieformalnego spotkania, również opisanego we wspomnianym motywie, co do którego skarżąca nie zaprzecza, że AF w nim uczestniczyła, przewodniczący podkomitetu ds. ładunków BAR zaproponował bowiem zorganizowanie oficjalnego spotkania podkomitetu ds. ładunków BAR w celu osiągnięcia porozumienia w sprawie FSC między zainteresowanymi przewoźnikami. Wynika stąd, że Komisja miała podstawy, by uwzględnić, w ramach szerszego zbioru poszlak, zaproszenie AF na to spotkanie, w celu stwierdzenia w motywie 724 wspomnianej decyzji, że spółka ta uczestniczyła w rozmowach dotyczących FSC w ramach podkomitetu ds. ładunków BAR w Indiach.
Z powyższego wynika, że Komisja mogła uwzględnić wobec AF kontakty opisane w motywach 146, 152 i 182 zaskarżonej decyzji.
W trzeciej kolejności, jeśli chodzi o kontakty, których antykonkurencyjny charakter kwestionuje skarżąca, należy zauważyć, że obejmują one spotkanie i szereg rozmów telefonicznych. Na tym spotkaniu, które odbyło się w dniu 19 października 2005 r. i o którym mowa w motywie 530 zaskarżonej decyzji, AF i Lufthansa „upewniły się wzajemnie co do spójnego stosowania dopłat, uzgodniły, że żaden inny jednostronny środek, taki jak górna granica FSC wprowadzona przez AF, nie zostanie powtórzony, i że spedytorzy nie powinni otrzymywać prowizji od dopłat”. Nie można zatem kwestionować antykonkurencyjnego charakteru tego spotkania. W odpowiedzi na pisemne pytania Sądu skarżąca przyznała zresztą, że omawiane spotkanie należy do dowodów, które mogą zostać uwzględnione wobec niej.
Zarzut podniesiony przez skarżącą koncentruje się zatem na rozmowach telefonicznych, o których mowa w motywach 530 i 556 zaskarżonej decyzji. Zdaniem skarżącej rozmowy te zostały przeprowadzone z inicjatywy Lufthansy jedynie w celu uzupełnienia jej akt sprawy dotyczących łagodzenia sankcji. Uważa ona, że chodzi o „kontynuację kontaktów”, które nie dotyczyły nowych tematów, lecz miały po prostu na celu utrzymanie „sztucznego powiązania” z AF. Ponadto utrzymuje ona, że rozmowy telefoniczne z dnia 21 listopada 2005 r., o których mowa w motywie 556 tej decyzji, były bardzo krótkie i że nie można uznać, iż miały one na celu wymianę informacji o charakterze antykonkurencyjnym, ponieważ AF ogłosiła obniżkę STC tego samego dnia.
Żaden z tych argumentów nie zasługuje na uwzględnienie.
Po pierwsze, argument skarżącej, że rozmowy telefoniczne, o których mowa w motywach 530 i 556 zaskarżonej decyzji, miały na celu jedynie utrzymanie sztucznego powiązania z AF, aby uzupełnić akta sprawy dotyczące zwolnienia z grzywny Lufthansy, nie opiera się na żadnym konkretnym dowodzie. Elementy akt sprawy wskazują zresztą na coś przeciwnego. I tak z jednej strony rozmowa telefoniczna, o której mowa w motywie 530 wspomnianej decyzji, zastąpiła spotkanie służące monitorowaniu spotkania z dnia 19 października 2005 r., którego antykonkurencyjny charakter został wykazany (zob. pkt 523 powyżej). Co więcej, Komisja powołała się w tej decyzji na szereg innych kontaktów, które miały miejsce w tym okresie i w których uczestniczyła AF (zob. w szczególności motywy 525 i 563). Z drugiej strony dwie rozmowy telefoniczne, o których mowa w motywie 556 tej decyzji, odbyły się w dniu 21 listopada 2005 r., czyli w tym samym dniu co publikacja komunikatu prasowego Lufthansy zapowiadającego obniżkę FSC i dwa dni po spotkaniu z dnia 19 października 2005 r., którego antykonkurencyjny charakter został wykazany (zob. pkt 523 powyżej).
Po drugie, rozmów telefonicznych, o których mowa w motywie 556 zaskarżonej decyzji, nie można pominąć ze względu na to, że niemożliwe jest stwierdzenie, iż miały one na celu wymianę informacji o charakterze antykonkurencyjnym. Poza faktem, że rozmowy te miały miejsce w tym samym dniu co publikacja komunikatu prasowego Lufthansy zapowiadającego obniżkę FSC i dwa dni po spotkaniu z dnia 19 października 2005 r., ich autor był dyrektorem polityki cenowej Lufthansy, co do którego sama skarżąca przyznaje, że „odgrywał centralną rolę w praktykach na szczeblu międzynarodowym”. Ten pracownik Lufthansy skontaktował się już zresztą przy wcześniejszych okazjach z AF w celu omówienia dopłat (motywy 357, 525 i 552 rzeczonej decyzji).
Co się tyczy faktu, że rozmowy, o których mowa w motywach 530 i 556 zaskarżonej decyzji, dotyczyły pracowników Lufthansy, którzy rzekomo wiedzieli, że wniosek o zwolnienie z grzywny był w trakcie przygotowania, z jednej strony należy zauważyć, iż nie zmienia to ich antykonkurencyjnego charakteru, zaś z drugiej strony nieuwzględnienie rozmów, o których mowa we wspomnianych motywach, mogłoby zagrozić skuteczności postępowania w sprawie łagodzenia sankcji poprzez uniemożliwienie Komisji uwzględnienia dowodów zebranych od dnia, w którym dany pracownik dowiedział się o zamiarze złożenia przez pracodawcę wniosku o zwolnienie z grzywny, do dnia zaprzestania naruszenia.
Ponadto okoliczność, że AF zapowiedziała obniżkę FSC w dniu 21 listopada 2005 r., zamiast podważyć antykonkurencyjny charakter kontaktów, o których mowa w motywie 556 zaskarżonej decyzji, raczej stanowi jego potwierdzenie. Jak wynika bowiem z tego motywu, komunikat prasowy, który Lufthansa przekazała Lan Airlines w tym samym dniu, tuż przed jego opublikowaniem, również zawierał zapowiedź obniżki FSC.
Po trzecie, wbrew twierdzeniom skarżącej, w żaden sposób nie jest konieczne, by kontakt dotyczył nowego tematu lub trwał przez określony czas, aby został on uwzględniony wobec przedsiębiorstwa w ramach postępowania w sprawie naruszenia reguł konkurencji
Wynika stąd, że Komisja miała podstawę do uwzględnienia wobec skarżącej rozmów telefonicznych, o których mowa w motywach 530 i 556 zaskarżonej decyzji.
W świetle całości powyższych rozważań należy uznać, że Komisja mogła uwzględnić wobec AF kontakty, o których mowa w motywach 137, 146, 152, 182, 530, 554, 556, 563 i 574 zaskarżonej decyzji, lecz nie mogła czynić jej zarzutu kontaktów opisanych w motywach 140–142 wspomnianej decyzji.
W świetle powyższych rozważań należy ustalić, czy Komisja mogła uznać AF za odpowiedzialną za naruszenie w okresie od dnia 7 grudnia 1999 r. do dnia 19 stycznia 2001 r. i po dniu 19 października 2005 r.
Co się tyczy okresu od dnia 7 grudnia 1999 r. do dnia 19 stycznia 2001 r., w którym obowiązywała jedynie FSC, należy stwierdzić, że Komisja miała w posiadaniu szereg dowodów, które mogła skutecznie uwzględnić wobec AF. Po pierwsze, chodzi o rozmowy AF z Japan Airlines z grudnia 1999 r. (motyw 137 zaskarżonej decyzji), po drugie, oświadczenie ustne [Cathay Pacific Airways Ltd (zwanej dalej „CPA”)] dotyczące spotkania w Indiach „około stycznia 2000 r.” (motyw 152 zaskarżonej decyzji), po trzecie, protokół ze spotkania podkomitetu ds. ładunków BAR z dnia 3 lutego 2000 r. (motyw 146 tej decyzji), i po czwarte, protokół ze spotkania ACCS z dnia 17 stycznia 2001 r. (motyw 182 tej decyzji). Okres, w którym Komisja nie utrzymywała żadnych kontaktów z AF, rozpoczął się zatem w dniu 4 lutego 2000 r. i zakończył się w dniu 17 stycznia 2001 r. Okres ten nie wynosi zatem „prawie rok i półtora miesiąca”, lecz najwyżej jedenaście miesięcy i 13 dni.
W okolicznościach niniejszej sprawy taki okres trwania jest wystarczająco długi, by konieczne było ustalenie, czy uczestnictwo AF w jednolitym i ciągłym naruszeniu uległo przerwaniu w okresie od dnia 4 lutego 2000 r. do dnia 17 stycznia 2001 r.
W tym względzie należy przypomnieć, że fakt braku przedstawienia bezpośredniego dowodu na udział przedsiębiorstwa w rozpatrywanym naruszeniu w danym okresie nie stoi na przeszkodzie stwierdzeniu tego udziału także w odniesieniu do tego okresu, gdy takie stwierdzenie opiera się na obiektywnych i zgodnych poszlakach (zob. wyrok z dnia 17 września 2015 r., Total Marketing Services/Komisja,
C‑634/13 P
,
EU:C:2015:614
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
Okoliczność, że w przypadku złożonego naruszenia dane przedsiębiorstwo nie uczestniczy w co najmniej jednym kontakcie o znamionach zmowy lub nie zgadza się z wynikami jednego z tych kontaktów, nie oznacza, że przestało ono uczestniczyć w danym naruszeniu (wyrok z dnia 24 marca 2011 r., Kaimer i in./Komisja,
T‑379/06
, niepublikowany,
EU:T:2011:110
, pkt
).
Natomiast otwarte zdystansowanie się stanowi istotny fakt mogący świadczyć o zaprzestaniu antykonkurencyjnego zachowania. I przeciwnie, brak otwartego zdystansowania się stanowi sytuację faktyczną, którą Komisja może przedstawić w celu wykazania kontynuacji zachowania antykonkurencyjnego przedsiębiorstwa. Chodzi jednak tylko o jeden element wśród innych podlegających uwzględnieniu przy ocenie, czy przedsiębiorstwo faktycznie nadal uczestniczyło w naruszeniu, czy też – wręcz przeciwnie – zaprzestało tego. Nie wystarczy uzasadnić stwierdzenia nieprzerwanego uczestnictwa danego przedsiębiorstwa w naruszeniu, gdy w miarodajnym okresie miało miejsce kilka spotkań o charakterze zmowy przy braku obecności jego przedstawicieli. Komisja jest zatem zobowiązana do przedstawienia dodatkowych dowodów (zob. podobnie wyrok z dnia 17 września 2015 r., Total Marketing Services/Komisja,
C‑634/13 P
,
EU:C:2015:614
, pkt
,
).
Dowody te mogą w szczególności odnosić się do charakteru rozpatrywanego naruszenia (zob. podobnie wyrok z dnia 12 lipca 2011 r., Toshiba/Komisja,
T‑113/07
,
EU:T:2011:343
, pkt
), funkcjonowania danego kartelu (zob. podobnie wyrok z dnia 25 października 2011 r., Aragonesas Industrias y Energía/Komisja,
T‑348/08
,
EU:T:2011:621
, pkt
,
), zachowania danego przedsiębiorstwa na rynku właściwym (zob. podobnie wyroki: z dnia 5 grudnia 2006 r., Westfalen Gassen Nederland/Komisja,
T‑303/02
,
EU:T:2006:374
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo, z dnia 12 lipca 2011 r., Toshiba/Komisja,
T‑113/07
,
EU:T:2011:343
, pkt
), wpisywania się danego zachowania w ramy jednolitego naruszenia obejmującego szereg innych elementów składowych lub do skutków wywoływanych przez wspomniane zachowanie (zob. podobnie wyrok z dnia 12 lipca 2011 r., Toshiba/Komisja,
T‑113/07
,
EU:T:2011:343
, pkt
,
).
W motywie 117 zaskarżonej decyzji Komisja uznała, że „[c]o najmniej od końca 1999 r. wprowadzenie FSC, stosowanie mechanizmów FSC i wprowadzenie do nich zmian było przedmiotem uzgodnienia pomiędzy kilkoma [obwinionymi przewoźnikami]”. W motywach 133–153 tej decyzji opisała ona dowody zmierzające do wykazania, że w okresie od początku grudnia 1999 r. do lutego lub marca 2000 r. wielu przewoźników, w tym AF, było zaangażowanych w kontakty w celu wprowadzenia FSC na szczeblu centralnym na początku 2000 r. i wdrożenia go na szczeblu lokalnym. To właśnie w ten kontekst wpisują się kontakty, o których mowa w motywach 136, 137, 146 i 152 tej decyzji, które Komisja przypisała AF.
W motywie 884 zaskarżonej decyzji Komisja podkreśliła jednak, że „częstotliwość kontaktów między przewoźnikami zmieniała się w czasie”. Stwierdziła ona, że kontakty dotyczące FSC były „szczególnie częste, gdy wskaźniki paliwowe zbliżały się do poziomu mogącego prowadzić do zwiększenia lub zmniejszenia, ale [mogły] być mniej częste w innych momentach”.
Tymczasem po wprowadzeniu FSC na początku 2000 r., jak wynika z motywów 157–165 zaskarżonej decyzji, dopiero latem 2000 r. cena paliwa cena paliwa zwiększyła się w takim stopniu, aby skłonić przewoźników we wrześniu i październiku tego samego roku do podjęcia rozmów na temat zwiększenia FSC lub wprowadzenia tej dopłaty w przypadku przewoźników, którzy jeszcze tego nie uczynili. Dowody opisane we wspomnianych motywach wskazują jednak na mało liczne kontakty, których znacząca część miała charakter dwustronny.
Jak wynika z motywów 166–183 zaskarżonej decyzji, dopiero gdy Lufthansa zapowiedziała obniżkę FSC na początku 2001 r., rozpoczęły się częstsze i wielostronne kontakty pomiędzy obwinionymi przewoźnikami w przedmiocie FSC. Otóż AF zaliczała się do tych przewoźników, a skarżąca ani nie wykazała, ani nawet nie twierdzi, że AF w międzyczasie otwarcie zdystansowała się od jednolitego i ciągłego naruszenia w okresie od dnia 4 lutego 2000 r. do dnia 17 stycznia 2001 r. Nie twierdzi ona również, że w tym okresie AF przyjęła postawę konkurencyjną i wykazała się niezależnością na rynku właściwym, ani nie kwestionuje, że skutki koordynacji dotyczącej FSC utrzymywały się w tym okresie. W tych okolicznościach należy stwierdzić, że Komisja mogła, nie popełniając błędu, uznać AF za odpowiedzialną za jednolite i ciągłe naruszenie w rzeczonym okresie.
Co się tyczy okresu po dniu 19 października 2005 r., należy stwierdzić, że Komisja miała w posiadaniu szereg dowodów, które mogła skutecznie uwzględnić wobec AF. W odniesieniu do FSC chodzi o rozmowę telefoniczną z Lufthansą pod koniec listopada 2005 r. (motyw 530 zaskarżonej decyzji), wiadomość elektroniczną do Japan Airlines z dnia 15 listopada 2005 r. (motyw 554 wspomnianej decyzji), rozmowy telefoniczne z Lufthansą z dnia 21 listopada 2005 r. (motyw 556 tej decyzji) oraz wiadomości elektroniczne, które wymienili ze sobą członkowie ACCS w okresie od dnia 28 listopada do dnia 1 grudnia 2005 r. oraz w dniach 6 i 7 lutego 2006 r. (motywy 563 i 574 tej decyzji).
Należy natomiast stwierdzić, że – jak podnosi skarżąca – żaden z dowodów, które znajdują się w posiadaniu Komisji w odniesieniu do SSC, ani odmowa zapłaty prowizji nie pochodzą z dat późniejszych niż, odpowiednio, 19 października 2005 r. i 14 października 2005 r. Ostatnie dowody, które Komisja uwzględniła wobec AF, sięgają dnia 14 października 2005 r. w odniesieniu do odmowy zapłaty prowizji (motyw 697 zaskarżonej decyzji). Jeśli chodzi o SSC, Komisja nie wskazała konkretnego kontaktu, w którym AF uczestniczyła w 2005 r., mimo że w motywie 639 wspomnianej decyzji zwróciła uwagę, iż dyrektor ds. sprzedaży Lufthansy na Belgię, Francję, Luksemburg, Niderlandy i Konfederację Szwajcarską od stycznia 2005 r. złożył sprawozdanie, że spotkał się z pracownikiem skarżącej odnośnie do górnej granicy SSC.
Należy jednak zauważyć, że skarżąca nie wyciągnęła z tego żadnych szczególnych wniosków w swych pismach procesowych. W zakresie, w jakim utrzymuje ona, że przestała uczestniczyć w elementach składowych jednolitego i ciągłego naruszenia dotyczącego SSC oraz w odmowie zapłaty prowizji po dniu 14 października lub w dniu 19 października 2005 r., należy zauważyć, że myli się. Przede wszystkim bowiem AF nadal uczestniczyła w elemencie składowym wspomnianego naruszenia dotyczącym FSC po dniu 19 października 2005 r. (zob. pkt 544 i 545 powyżej) i nie twierdzi, że nie wiedziała, iż pozostali obwinieni przewoźnicy nadal porozumiewali się w przedmiocie SSC i odmowy zapłaty prowizji po tej ostatniej dacie. Następnie skarżąca nie przedstawiła żadnego dowodu świadczącego o przyjęciu przez AF postawy konkurencyjnej i wykazaniu się przez nią niezależnością na rynku właściwym lub o wyrażeniu woli odcięcia się od elementów składowych jednolitego i ciągłego naruszenia dotyczących SSC i od odmowy zapłaty prowizji po dniu 19 października 2005 r. Nie kwestionuje ona również tego, że skutki tych elementów składowych trwały po tej dacie. Wreszcie wprowadzenie w życie SSC i odmowa zapłaty prowizji wymagały znacznie rzadszych kontaktów niż wprowadzenie w życie FSC. SSC bowiem, w przeciwieństwie do FSC, nie była oparta na wskaźniku, którego zmiana wymagała regularnych dostosowań. Wyjaśnia to, dlaczego po wprowadzeniu tej dopłaty pod koniec 2001 r. była ona przedmiotem jedynie sporadycznych kontaktów między przewoźnikami co do jej wdrażania (zob. motyw 579 zaskarżonej decyzji). Jeśli chodzi o odmowę zapłaty prowizji, polegała ona po prostu na odmowie przyznania rabatów spedytorom i nie wymagała zatem tak regularnych dostosowań jak FSC. W tych okolicznościach Komisja miała podstawę, by wywnioskować z dowodów, którymi dysponowała, że uczestnictwo AF w składnikach tego naruszenia dotyczących SSC i odmowie zapłaty prowizji nie ustało w październiku 2005 r.
[…]

Z powyższych względów
SĄD (czwarta izba w składzie powiększonym)
orzeka, co następuje:

1)
Skarga zostaje oddalona.

2)
Komisja pokrywa jedną trzecią swoich kosztów.

3)
Spółka Air France‑KLM pokrywa własne koszty oraz dwie trzecie kosztów Komisji.

Kanninen
Schwarcz
Iliopoulos
Spielmann
Reine
Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 30 marca 2022 r.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: francuski.
(
)	Poniżej zostały odtworzone jedynie te punkty wyroku, których publikację Sąd uznał za wskazaną.
(
)	Dane poufne utajnione.