CELEX: 62019CJ0932
Προδικαστική παραπομπή
Προστασία των καταναλωτών
Καταχρηστικές ρήτρες
Οδηγία 93/13/ΕΟΚ
Άρθρο 1, παράγραφος 2
Άρθρο 6, παράγραφος 1
Δάνειο συνομολογηθέν σε ξένο νόμισμα
Διαφορά μεταξύ της συναλλαγματικής ισοτιμίας η οποία ίσχυε κατά την εκταμίευση του ποσού του δανείου και αυτής η οποία ίσχυε κατά την αποπληρωμή του
Ρύθμιση κράτους μέλους προβλέπουσα την αντικατάσταση καταχρηστικής ρήτρας από διάταξη του εθνικού δικαίου
Δυνατότητα του εθνικού δικαστηρίου να ακυρώσει το σύνολο της συμβάσεως η οποία περιλαμβάνει καταχρηστική ρήτρα
Ενδεχόμενη συνεκτίμηση της προστασίας την οποία παρέχει η ρύθμιση αυτή και της βουλήσεως του καταναλωτή όσον αφορά την εφαρμογή της

Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές (
ΕΕ 1993, L 95, σ. 29
).
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ του JZ, αφενός, και των OTP Jelzálogbank Zrt., OTP Bank Nyrt. και OTP Faktoring Követeléskezelő Zrt, αφετέρου, (στο εξής από κοινού: OTP Jelzálogbank κ.λπ.) με αντικείμενο αγωγή για την ακύρωση των δανειακών συμβάσεων λόγω του καταχρηστικού χαρακτήρα ορισμένων ρητρών οι οποίες περιλαμβάνονται στις εν λόγω συμβάσεις.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Κατά τη δέκατη τρίτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 93/13:
«[εκτιμώντας] ότι οι νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις των κρατών μελών που καθορίζουν, άμεσα ή έμμεσα, τους όρους των συμβάσεων με τους καταναλωτές θεωρείται ότι δεν περιέχουν καταχρηστικές ρήτρες· ότι, κατά συνέπεια, δεν χρειάζεται να υπάγονται στις διατάξεις της παρούσας οδηγίας οι ρήτρες που απηχούν νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου καθώς και αρχές ή διατάξεις διεθνών συμβάσεων, στις οποίες έχουν προσχωρήσει τα κράτη μέλη ή η Κοινότητα· ότι, γι’ αυτό τον λόγο, η έκφραση “νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου” που αναφέρονται στο άρθρο 1 παράγραφος 2 καλύπτει τους κανόνες οι οποίοι εφαρμόζονται κατά νόμο μεταξύ των συμβαλλομένων, εάν δεν έχει συμφωνηθεί άλλως».
Το άρθρο 1, παράγραφος 2, της ως άνω οδηγίας προβλέπει τα εξής:
«Οι ρήτρες της σύμβασης που απηχούν νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου καθώς και διατάξεις ή αρχές διεθνών συμβάσεων στις οποίες έχουν προσχωρήσει τα κράτη μέλη ή η Κοινότητα, ιδίως στον τομέα των μεταφορών, δεν υπόκεινται στις διατάξεις της παρούσας οδηγίας.»
Το άρθρο 3 της εν λόγω οδηγίας έχει ως ακολούθως:
«1.   Ρήτρα σύμβασης που δεν απετέλεσε αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης, θεωρείται καταχρηστική όταν παρά την απαίτηση καλής πίστης, δημιουργεί εις βάρος του καταναλωτή σημαντική ανισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών, τα απορρέοντα από τη σύμβαση.
2.   Θεωρείται πάντοτε ότι η ρήτρα δεν αποτέλεσε αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης, όταν έχει συνταχθεί εκ των προτέρων και όταν ο καταναλωτής, εκ των πραγμάτων, δε μπόρεσε να επηρεάσει το περιεχόμενό της, ιδίως στα πλαίσια μιας σύμβασης προσχωρήσεως.
[…]»
Το άρθρο 4, παράγραφος 2, της ίδιας οδηγίας έχει ως εξής:
«Η εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα των ρητρών δεν αφορά ούτε τον καθορισμό του κυρίου αντικειμένου της σύμβασης ούτε το ανάλογο ή μη μεταξύ της τιμής και της αμοιβής, αφενός, και των υπηρεσιών ή αγαθών που θα παρασχεθούν ως αντάλλαγμα, αφετέρου, εφόσον οι ρήτρες αυτές είναι διατυπωμένες κατά τρόπο σαφή και κατανοητό.»
Το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 προβλέπει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη θεσπίζουν διατάξεις σύμφωνα με τις οποίες οι καταχρηστικές ρήτρες σύμβασης μεταξύ επαγγελματία και καταναλωτή, τηρουμένων των σχετικών όρων της εθνικής νομοθεσίας, δεν δεσμεύουν τους καταναλωτές, ενώ η σύμβαση εξακολουθεί να δεσμεύει τους συμβαλλόμενους, εάν μπορεί να υπάρξει και χωρίς τις καταχρηστικές ρήτρες.»
Το ουγγρικό δίκαιο
Το άρθρο 1, παράγραφος 1, του Kúriának a pénzügyi intézmények fogyasztói kölcsönszerződéseire vonatkozó jogegységi határozatával kapcsolatos egyes kérdések rendezéséről szóló 2014. évi XXXVIII. törvény [νόμου XXXVIII του 2014, περί ρυθμίσεως ορισμένων ζητημάτων σχετικά με την απόφαση που εξέδωσε το Kúria (Ανώτατο Δικαστήριο, Ουγγαρία) χάριν της ομοιόμορφης ερμηνείας του δικαίου σχετικά με τις συμβάσεις δανείου μεταξύ χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων και καταναλωτών, στο εξής: νόμος DH 1] έχει ως εξής:
«Ο παρών νόμος εφαρμόζεται σε δανειακές συμβάσεις που συνήφθησαν με καταναλωτές μεταξύ της 1ης Μαΐου 2014 και της ημερομηνίας ενάρξεως ισχύος του παρόντος νόμου. Για τους σκοπούς του παρόντος νόμου, ως συμβάσεις δανείου που έχουν συναφθεί με τους καταναλωτές πρέπει να θεωρούνται οι συμβάσεις δανείου ή χρηματοδοτικής μισθώσεως που βασίζονται σε ξένο νόμισμα (που συνομολογούνται σε ξένο νόμισμα ή χορηγούνται σε ξένο νόμισμα και αποπληρώνονται σε ουγγρικά φιορίνια) ή σε ουγγρικά φιορίνια και έχουν συναφθεί μεταξύ χρηματοπιστωτικού ιδρύματος και καταναλωτή, εφόσον η εν λόγω σύμβαση περιέχει γενική ρήτρα ή ρήτρα η οποία δεν απετέλεσε αντικείμενο ατομικής διαπραγματεύσεως κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, ή του άρθρου 4, παράγραφος 1.»
Κατά το άρθρο 3, παράγραφοι 1 και 2, του ίδιου νόμου:
«1.   Σε σύμβαση δανείου συναφθείσα με καταναλωτή είναι άκυρη –εκτός αν πρόκειται για συμβατική ρήτρα που απετέλεσε αντικείμενο ατομικής διαπραγματεύσεως– η ρήτρα βάσει της οποίας το χρηματοπιστωτικό ίδρυμα ορίζει ότι, για την εκταμίευση του ποσού το οποίο προορίζεται για την απόκτηση του αγαθού το οποίο αποτελεί αντικείμενο του δανείου ή της χρηματοδοτικής μισθώσεως, λαμβάνεται υπόψη η τιμή αγοράς ενώ για την αποπληρωμή του δανείου λαμβάνεται υπόψη η τιμή πωλήσεως ή συναλλαγματική ισοτιμία διαφορετική από αυτήν η οποία ίσχυε κατά την εκταμίευση.
2.   Η κατά την παράγραφο 1 άκυρη ρήτρα αντικαθίσταται –υπό την επιφύλαξη των διατάξεων της παραγράφου 3– τόσο για την εκταμίευση όσο και για την αποπληρωμή (περιλαμβανομένης της πληρωμής των μηνιαίων δόσεων και του συνόλου του κόστους, των εξόδων και των προμηθειών που εκφράζονται σε ξένο νόμισμα), από διάταξη βάσει της οποίας εφαρμόζεται η επίσημη συναλλαγματική ισοτιμία που καθορίζεται από την Εθνική Τράπεζα [της Ουγγαρίας] για το αντίστοιχο ξένο νόμισμα.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
Ο εκκαλών της κύριας δίκης είναι καταναλωτής ο οποίος έχει την κατοικία του στην Ουγγαρία. Οι εφεσίβλητες της κύριας δίκης είναι τρία χρηματοπιστωτικά ιδρύματα των οποίων η έδρα είναι επίσης στο ουγγρικό έδαφος.
Στις 16 Μαΐου 2007, ο εκκαλών της κύριας δίκης συνήψε με την OTP Bank σύμβαση προσωπικού δανείου. Στις 4 Ιουνίου 2007, συνήψε με την OTP Jelzálogbank και την OTP Bank σύμβαση ενυπόθηκου στεγαστικού δανείου. Στις 4 Σεπτεμβρίου 2008, συνήψε με την OTP Bank σύμβαση δανείου με σκοπό την αναχρηματοδότηση παλαιότερου χρέους. Όλα τα δάνεια τα οποία χορηγήθηκαν βάσει των τριών αυτών συμβάσεων συνομολογήθηκαν σε ξένο νόμισμα.
Εν συνεχεία, οι δύο πρώτες συμβάσεις καταγγέλθηκαν από την OTP Bank και την OTP Jelzálogbank, οι οποίες εκχώρησαν τις απαιτήσεις τους στην OTP Faktoring Követeléskezelő. Αντιθέτως, η τρίτη σύμβαση έληξε με την εκπλήρωση από τον εκκαλούντα της κύριας δίκης των ανειλημμένων υποχρεώσεών του.
Στο πλαίσιο της αγωγής που άσκησε ενώπιον του Veszprémi Törvényszék (πρωτοβάθμιου δικαστηρίου του Veszprém, Ουγγαρία), ο εκκαλών της κύριας δίκης προέβαλε την ακυρότητα των τριών προαναφερθεισών δανειακών συμβάσεων, προβάλλοντας, ειδικότερα, τον καταχρηστικό χαρακτήρα των ρητρών των συμβάσεων αυτών οι οποίες όριζαν ότι η συναλλαγματική ισοτιμία η οποία ίσχυε κατά την εκταμίευση των δανείων ήταν διαφορετική από εκείνη που ίσχυε για την αποπληρωμή τους. Με απόφαση της 3ης Ιουλίου 2019, το πρωτοβάθμιο δικαστήριο απέρριψε την ως άνω αγωγή ως αβάσιμη.
Ο εκκαλών της κύριας δίκης άσκησε έφεση κατά της αποφάσεως αυτής ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, του Győri Ítélőtábla (περιφερειακού εφετείου του Győr, Ουγγαρία), υποστηρίζοντας, μεταξύ άλλων, αφενός, ότι οι συνέπειες του καταχρηστικού χαρακτήρα τέτοιων ρητρών, οι οποίες αφορούν διαφορά συναλλαγματικής ισοτιμίας, έπρεπε να προσδιορισθούν σύμφωνα με την απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2019, Dziubak (
C‑260/18
,
EU:C:2019:819
), και, αφετέρου, ότι οι πληροφορίες τις οποίες του είχαν παράσχει πιστωτικά ιδρύματα σχετικά με τον συναλλαγματικό κίνδυνο ήταν ανεπαρκείς.
Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι, το 2014, ο Ούγγρος νομοθέτης θέσπισε διάφορες διατάξεις για την αντιμετώπιση ζητημάτων λόγω ρητρών οι οποίες καθόριζαν καταχρηστικά τη συναλλαγματική ισοτιμία στο πλαίσιο συμβάσεων δανείου συνομολογηθεισών σε ξένο νόμισμα οι οποίες είχαν συναφθεί με καταναλωτές. Ως εκ τούτου, δυνάμει του άρθρου 3, παράγραφος 1, του νόμου DH 1, είναι άκυρη, εκτός αν έχει αποτελέσει αντικείμενο ατομικής διαπραγματεύσεως, ρήτρα περιλαμβανόμενη σε τέτοια σύμβαση η οποία ορίζει ότι όσον αφορά την εκταμίευση κεφαλαίων λαμβάνεται υπόψη η τιμή αγοράς του οικείου νομίσματος, ενώ όσον αφορά την αποπληρωμή λαμβάνεται υπόψη η τιμή πωλήσεως του νομίσματος αυτού ή οποιαδήποτε άλλη συναλλαγματική ισοτιμία διαφορετική από αυτήν η οποία ίσχυε κατά την εν λόγω εκταμίευση. Επιπλέον, η παράγραφος 2 του ίδιου άρθρου ορίζει ότι η εκ του λόγου αυτού άκυρη ρήτρα περί της διαφοράς συναλλαγματικής ισοτιμίας αντικαθίσταται, δυνάμει του νόμου αυτού, από διάταξη αποσκοπούσα στην εφαρμογή ενιαίας συναλλαγματικής ισοτιμίας, η οποία καθορίζεται από την Εθνική Τράπεζα της Ουγγαρίας, για το οικείο ξένο νόμισμα.
Στην απόφαση περί παραπομπής αναφέρεται επίσης ότι, κατόπιν των αποφάσεων της 14ης Μαρτίου 2019, Dunai (
C‑118/17
,
EU:C:2019:207
), και της 3ης Οκτωβρίου 2019, Dziubak (
C‑260/18
,
EU:C:2019:819
), όλο και περισσότεροι καταναλωτές ζητούν από τα ουγγρικά δικαστήρια να ακυρώσουν καθ’ ολοκληρίαν τη δανειακή τους σύμβαση, αντί να αντικαταστήσουν την καταχρηστική ρήτρα και να διατηρήσουν σε ισχύ τη σύμβαση αυτή κατά τα λοιπά, διότι θεωρούν ότι η εφαρμογή των σχετικών διατάξεων του εθνικού δικαίου δεν τους προστατεύει επαρκώς. Ωστόσο, η πλειονότητα των επιληφθέντων δικαστηρίων εκτιμούν ότι, στο μέτρο που δεν μπορεί να αποδειχθεί ο καταχρηστικός χαρακτήρας των ρητρών που αφορούν τον συναλλαγματικό κίνδυνο, τους είναι αδύνατον να ακυρώσουν μια σύμβαση δανείου για τον λόγο και μόνον ότι οι ρήτρες οι οποίες αφορούν τη διαφορά συναλλαγματικής ισοτιμίας την οποία περιέχει η σύμβαση είναι άκυρες και, ως εκ τούτου, να επιβάλλουν τις έννομες συνέπειες εκ της ακυρότητας των εν λόγω ρητρών στο σύνολο της συμβάσεως, αφήνοντας τοιουτοτρόπως ανεφάρμοστες τις διατάξεις του άρθρου 3, παράγραφοι 1 και 2, του νόμου DH 1.
Επιπλέον, σε ανακοινωθέν τύπου της 11ης Οκτωβρίου 2019, το Kúria (Ανώτατο Δικαστήριο) επισήμανε ότι η απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2019, Dziubak (
C‑260/18
,
EU:C:2019:819
), δεν παρείχε στους Ούγγρους καταναλωτές καμία νέα δυνατότητα προσφυγής στη δικαιοσύνη, δεδομένου ότι το σκεπτικό της εν λόγω αποφάσεως, σχετικά με την προσήκουσα θεραπεία του καταχρηστικού χαρακτήρα των ρητρών περί της διαφοράς συναλλαγματικής ισοτιμίας και τον συναλλαγματικό κίνδυνο, συνδεόταν με το γεγονός ότι το πολωνικό δίκαιο, το οποίο αφορούσε η υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η ως άνω απόφαση, δεν προέβλεπε την εφαρμογή κανόνων ενδοτικού δικαίου όπως ήταν οι εισαχθέντες από τον Ούγγρο νομοθέτη οι οποίοι είχαν ληφθεί υπόψη στην απόφαση της 30ής Απριλίου 2014, Kásler και Káslerné Rábai (
C‑26/13
,
EU:C:2014:282
).
Ως εκ τούτου, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν οι διατάξεις του άρθρου 3, παράγραφοι 1 και 2, του νόμου DH 1 είναι ασυμβίβαστες με το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13, καθόσον οι εν λόγω διατάξεις του εθνικού δικαίου έχουν εφαρμογή ακόμη και όταν ο ζημιωθείς καταναλωτής εκφράζει αντίθετη βούληση, και αν, σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, οι εν λόγω διατάξεις πρέπει να μείνουν ανεφάρμοστες από το επιληφθέν δικαστήριο.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Győri Ítélőtábla (περιφερειακό εφετείο του Győr) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Αντιβαίνει στο άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας [93/13] διάταξη του εθνικού δικαίου η οποία, σε σύμβαση δανείου συναφθείσα με καταναλωτή, κηρύσσει άκυρη –εκτός αν πρόκειται για συμβατική ρήτρα που αποτέλεσε αντικείμενο ατομικής διαπραγματεύσεως– τη ρήτρα βάσει της οποίας το χρηματοπιστωτικό ίδρυμα ορίζει ότι, για τη χορήγηση του ποσού το οποίο προορίζεται για την απόκτηση του αγαθού που αποτελεί αντικείμενο του δανείου ή της χρηματοδοτικής μισθώσεως, λαμβάνεται υπόψη η τιμή αγοράς, ενώ για την αποπληρωμή του δανείου λαμβάνεται υπόψη η τιμή πωλήσεως ή συναλλαγματική ισοτιμία διαφορετική από αυτήν που ίσχυε κατά τη χορήγηση του χρηματικού ποσού, και αντικαθιστά τις άκυρες ρήτρες, όσον αφορά τόσο την εκταμίευση όσο και την αποπληρωμή, με διάταξη βάσει της οποίας εφαρμόζεται η επίσημη συναλλαγματική ισοτιμία που καθορίζεται από την Εθνική Τράπεζα της Ουγγαρίας για το αντίστοιχο ξένο νόμισμα, χωρίς να λαμβάνει υπόψη αν η διάταξη αυτή –βάσει του συνόλου των ρητρών της συμβάσεως– όντως προστατεύει τον καταναλωτή από ιδιαιτέρως επιζήμιες συνέπειες και χωρίς επίσης να παρέχει στον καταναλωτή τη δυνατότητα να δηλώσει αν επιθυμεί να κάνει χρήση της προστασίας που παρέχει η νομοθετική αυτή διάταξη;»
Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
Το αιτούν δικαστήριο ζήτησε από το Δικαστήριο να εκδικάσει την υπό κρίση υπόθεση με την ταχεία διαδικασία, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 105, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του. Προς στήριξη του αιτήματός του, το αιτούν δικαστήριο υποστήριξε ότι στην Ουγγαρία εκκρεμούν ήδη χιλιάδες παρόμοιες διαφορές και ότι η ταχεία απάντηση στο ερώτημα το οποίο υποβλήθηκε στο Δικαστήριο θα συνέβαλλε σε μεγάλο βαθμό στην ασφάλεια δικαίου και στην αποτελεσματική εφαρμογή του δικαίου.
Όπως προκύπτει από το άρθρο 105, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, κατόπιν αιτήματος του αιτούντος δικαστηρίου ή, σε εξαιρετική περίπτωση, αυτεπαγγέλτως, ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου μπορεί, όταν η φύση της υποθέσεως απαιτεί να αποφανθεί το Δικαστήριο το συντομότερο δυνατόν, αφού ακούσει τον εισηγητή δικαστή και τον γενικό εισαγγελέα, να αποφασίσει την υπαγωγή της προδικαστικής παραπομπής σε ταχεία διαδικασία κατά παρέκκλιση από τις διατάξεις του εν λόγω Κανονισμού Διαδικασίας.
Στις 6 Φεβρουαρίου 2020 ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου αποφάσισε, αφού άκουσε τον εισηγητή δικαστή και τη γενική εισαγγελέα, να απορρίψει την αίτηση εφαρμογής της ταχείας διαδικασίας.
Πράγματι, από πάγια νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι ο μεγάλος αριθμός προσώπων ή νομικών καταστάσεων που ενδεχομένως αφορά η απόφαση την οποία πρέπει να εκδώσει το αιτούν δικαστήριο μετά την υποβολή προδικαστικού ερωτήματος στο Δικαστήριο δεν συνιστά αυτός καθεαυτόν εξαιρετική περίσταση ικανή να δικαιολογήσει την υπαγωγή της υποθέσεως σε ταχεία διαδικασία. Το ίδιο ισχύει και ως προς μεγάλο αριθμό υποθέσεων οι οποίες θα αναστέλλονταν ενδεχομένως εν αναμονή της αποφάσεως του Δικαστηρίου επί της προδικαστικής παραπομπής [πρβλ. αποφάσεις της 8ης Δεκεμβρίου 2020, Staatsanwaltschaft Wien (Πλαστογραφημένες εντολές πληρωμής),
C‑584/19
,
EU:C:2020:1002
, σκέψη
, και της 25ης Φεβρουαρίου 2021, Gmina Wrocław (Μετατροπή του δικαιώματος ειδικής μακροχρόνιας επικαρπίας),
C‑604/19
,
EU:C:2021:132
, σκέψη
].
Διευκρινίζεται, περαιτέρω, λαμβανομένων υπόψη των στοιχείων τα οποία παρέσχε το αιτούν δικαστήριο, ότι απόκλιση ως προς την ερμηνεία διατάξεως του δικαίου της Ένωσης στη νομολογία των εθνικών δικαστηρίων δεν αρκεί, αφ’ εαυτής, για να δικαιολογηθεί η υπαγωγή της προδικαστικής παραπομπής στην ταχεία διαδικασία. Η σημασία της διασφαλίσεως της ομοιόμορφης εφαρμογής στην Ευρωπαϊκή Ένωση όλων των διατάξεων που αποτελούν μέρος της έννομης τάξεώς της είναι, πράγματι, συμφυής προς κάθε αίτηση η οποία υποβάλλεται δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ (πρβλ. απόφαση της 14ης Ιανουαρίου 2021, The International Protection Appeals Tribunal κ.λπ.,
C‑322/19 και C‑385/19
,
EU:C:2021:11
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
Επί του παραδεκτού
Με τις γραπτές παρατηρήσεις τους, οι OTP Jelzálogbank κ.λπ. υποστηρίζουν, κατ’ ουσίαν, ότι το προδικαστικό ερώτημα είναι απαράδεκτο, διότι δεν σχετίζεται με τη διαφορά της κύριας δίκης και διότι έχει υποθετικό χαρακτήρα, για τον λόγο ότι, αφενός, οι ρήτρες περί της διαφοράς συναλλαγματικής ισοτιμίας οι οποίες αποτελούν το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης αποκλείονται από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 93/13 δυνάμει του άρθρου της 1, παράγραφος 2, και για τον λόγο ότι, αφετέρου, οι ρήτρες αυτές δεν υφίστανται λόγω της αναδρομικής ακυρώσεώς τους δυνάμει του άρθρου 3, παράγραφος 1, του DH 1, χωρίς η βούληση του οικείου καταναλωτή να μπορεί να ασκήσει ουδεμία επιρροή συναφώς.
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, εναπόκειται αποκλειστικώς στο εθνικό δικαστήριο που έχει επιληφθεί της διαφοράς και φέρει την ευθύνη της εκδοθησόμενης δικαστικής αποφάσεως να εκτιμήσει, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες της υποθέσεως, τόσο την αναγκαιότητα προδικαστικής αποφάσεως για την έκδοση της δικής του αποφάσεως όσο και το λυσιτελές των ερωτημάτων που υποβάλλει στο Δικαστήριο, τα οποία θεωρούνται κατά τεκμήριο λυσιτελή. Συνεπώς, εφόσον τα υποβαλλόμενα ερωτήματα αφορούν την ερμηνεία ή το κύρος κανόνα του δικαίου της Ένωσης, το Δικαστήριο οφείλει κατ’ αρχήν να απαντήσει, εκτός αν προκύπτει ότι η ερμηνεία την οποία ζητεί το εθνικό δικαστήριο δεν έχει καμία σχέση με το υποστατό ή με το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, αν το πρόβλημα είναι υποθετικής φύσεως ή ακόμη αν το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στο εν λόγω ερώτημα (πρβλ. αποφάσεις της 4ης Ιουνίου 2020, Kancelaria Medius,
C‑495/19
,
EU:C:2020:431
, σκέψεις
και
, και της 22ας Απριλίου 2021, Profi Credit Slovakia,
C‑485/19
,
EU:C:2021:313
, σκέψη
).
Όσον αφορά την υπόθεση της κύριας δίκης, από τα στοιχεία της δικογραφίας τα οποία έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι εκάστη των επίμαχων στην κύρια δίκη δανειακών συμβάσεων συνομολογήθηκε σε ξένο νόμισμα και περιείχε, μεταξύ άλλων, ρήτρα δυνάμει της οποίας τα κεφάλαια τα οποία εκταμιεύονται υπέρ του οικείου καταναλωτή έπρεπε να μετατραπούν σε ουγγρικά φιορίνια βάσει της τιμής αγοράς του ξένου αυτού νομίσματος την οποία ελάμβανε υπόψη το χρηματοπιστωτικό ίδρυμα, ενώ ο υπολογισμός των μηνιαίων δόσεων αποπληρωμής των δανείων έπρεπε να γίνει βάσει της τιμής πωλήσεως του εν λόγω νομίσματος την οποία ελάμβανε υπόψη το συγκεκριμένο χρηματοπιστωτικό ίδρυμα. Εξάλλου, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι το άρθρο 3 του νόμου DH 1 προβλέπει ότι τέτοιες ρήτρες περί της διαφοράς της συναλλαγματικής ισοτιμίας κηρύσσονται άκυρες, εκτός αν έχουν αποτελέσει αντικείμενο ατομικής διαπραγματεύσεως, και αντικαθίστανται από διάταξη επιβάλλουσα την εφαρμογή ενιαίας επίσημης συναλλαγματικής ισοτιμίας, η οποία καθορίζεται από την Εθνική Τράπεζα της Ουγγαρίας.
Βεβαίως, το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 αποκλείει από το πεδίο εφαρμογής της τις συμβατικές ρήτρες που απηχούν «νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου», έκφραση η οποία, υπό το πρίσμα της δέκατης τρίτης αιτιολογικής σκέψεως της οδηγίας, καλύπτει όχι μόνον τις διατάξεις του εθνικού δικαίου οι οποίες εφαρμόζονται μεταξύ των συμβαλλομένων μερών ανεξαρτήτως της επιλογής τους, αλλά και εκείνες οι οποίες είναι ενδοτικού χαρακτήρα, ήτοι εφαρμόζονται ελλείψει διαφορετικής συμφωνίας μεταξύ των συμβαλλομένων μερών (πρβλ. απόφαση της 3ης Μαρτίου 2020, Gómez del Moral Guasch,
C‑125/18
,
EU:C:2020:138
, σκέψεις
έως
, και διάταξη της 14ης Απριλίου 2021, Credit Europe Ipotecar IFN και Credit Europe Bank,
C‑364/19
,
EU:C:2021:306
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
Εξάλλου, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι το εν λόγω άρθρο 1, παράγραφος 2, είχε την έννοια ότι το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 93/13 δεν καλύπτει τις ρήτρες οι οποίες απηχούν αναγκαστικού δικαίου διατάξεις του εθνικού δικαίου, θεσπισθείσες μετά τη σύναψη συμβάσεως δανείου συναφθείσας με καταναλωτή προκειμένου να θεραπευθεί άκυρη ρήτρα της συμβάσεως, επιβάλλοντας την συναλλαγματική ισοτιμία η οποία καθορίζεται από την εθνική τράπεζα του οικείου κράτους μέλους, όπως τούτο προβλέπεται από την ουγγρική νομοθεσία, και ειδικότερα από τις διατάξεις του άρθρου 3, παράγραφοι 1 και 2, του νόμου DH 1 (πρβλ. αποφάσεις της 20ής Σεπτεμβρίου 2018, OTP Bank και OTP Faktoring,
C‑51/17
,
EU:C:2018:750
, σκέψεις
έως
και
, και της 14ης Μαρτίου 2019, Dunai,
C‑118/17
,
EU:C:2019:207
, σκέψη
).
Εντούτοις, όπως προκύπτει από την απόφαση περί παραπομπής, τo υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα δεν αφορά αυτές καθαυτές τις συμβατικές ρήτρες που προστέθηκαν εκ των υστέρων, βάσει της ουγγρικής νομοθεσίας, στις συμβάσεις δανείου, αλλά τις επιπτώσεις της νομοθεσίας αυτής επί των εγγυήσεων προστασίας οι οποίες απορρέουν από το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 σε σχέση με τη ρήτρα περί της διαφοράς της συναλλαγματικής ισοτιμίας η οποία περιλαμβανόταν αρχικώς στις οικείες δανειακές συμβάσεις. Πάντως, σε παρόμοιο πραγματικό και κανονιστικό πλαίσιο, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 14ης Μαρτίου 2019, Dunai (
C‑118/17
,
EU:C:2019:207
), το Δικαστήριο προέβη σε ερμηνεία του εν λόγω άρθρου. Ως εκ τούτου, δεν προκύπτει ότι το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης εκφεύγει του πεδίου εφαρμογής της ως άνω οδηγίας, όπως αυτό οριοθετείται από το άρθρο 1, παράγραφος 2.
Ειδικότερα, με το υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα ζητείται, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν η ουγγρική νομολογία που μνημονεύεται στη σκέψη 16 της παρούσας αποφάσεως, κατά την οποία δεν μπορεί να λυθεί η συμβατική σχέση στο σύνολό της για τον λόγο και μόνον ότι οι σχετικές με τη διαφορά της συναλλαγματικής ισοτιμίας ρήτρες είναι άκυρες, είναι συμβατή με το σύστημα προστασίας των καταναλωτών το οποίο καθιερώνει η οδηγία 93/13, στο μέτρο που η αντικατάσταση τέτοιων ρητρών από νομοθετική διάταξη πραγματοποιείται κατά τρόπο αντικειμενικό και αυτόματο, χωρίς να παρέχεται η δυνατότητα στα εθνικά δικαστήρια να λαμβάνουν υπόψη το σύνολο των περιστάσεων της συγκεκριμένης υποθέσεως και ιδίως την αντίθετη βούληση του καταναλωτή.
Δεδομένου ότι η απάντηση στο εν λόγω ερώτημα είναι χρήσιμη στο αιτούν δικαστήριο προκειμένου να μπορέσει να επιλύσει τη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί, η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι παραδεκτή.
Επί της ουσίας
Με το προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία η οποία, όσον αφορά τις συμβάσεις δανείου οι οποίες συνάπτονται με καταναλωτή, προβλέπει ότι είναι άκυρη ρήτρα περί της διαφοράς της συναλλαγματικής ισοτιμίας η οποία θεωρείται καταχρηστική και υποχρεώνει το αρμόδιο εθνικό δικαστήριο να την υποκαταστήσει με διάταξη του εθνικού δικαίου επιβάλλουσα τη χρήση επίσημης συναλλαγματικής ισοτιμίας, χωρίς να προβλέπει τη δυνατότητα του δικαστηρίου αυτού να δεχθεί το αίτημα του οικείου καταναλωτή για καθ’ ολοκληρίαν ακύρωση της δανειακής συμβάσεως, ακόμη και εάν το συγκεκριμένο δικαστήριο εκτιμά ότι η διατήρηση σε ισχύ της εν λόγω συμβάσεως θα αντέβαινε στα συμφέροντα του καταναλωτή, ιδίως υπό το πρίσμα του συναλλαγματικού κινδύνου τον οποίον αυτός εξακολουθεί να φέρει δυνάμει άλλης ρήτρας της εν λόγω συμβάσεως.
Όσον αφορά το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το ως άνω ερώτημα, από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο και από τις αποφάσεις του οι οποίες αφορούν τη σχετική ουγγρική νομοθεσία (πρβλ. αποφάσεις της 3ης Δεκεμβρίου 2015, Banif Plus Bank,
C‑312/14
,
EU:C:2015:794
, σκέψεις
και
, και της 20ής Σεπτεμβρίου 2018, OTP Bank και OTP Faktoring,
C‑51/17
,
EU:C:2018:750
, σκέψεις
και
) προκύπτει ότι, στον απόηχο της αποφάσεως της 30ής Απριλίου 2014, Kásler και Káslerné Rábai (
C‑26/13
,
EU:C:2014:282
), το Kúria (Ανώτατο Δικαστήριο) εξέδωσε την απόφαση 2/2014 PJE (Magyar Közlöny 2014/91., σ. 10975), προς εξασφάλιση της ενιαίας ερμηνείας του αστικού δικαίου, αντικείμενο της οποίας ήταν οι συμβάσεις δανείου μεταξύ επαγγελματιών και καταναλωτών. Κατά την απόφαση αυτή, οι ρήτρες περί της διαφοράς της συναλλαγματικής ισοτιμίας που περιέχονται σε δανειακές συμβάσεις συνομολογηθείσες σε ξένο νόμισμα, καθόσον προβλέπουν ορισμένη ασυμμετρία μεταξύ της τιμής αγοράς του εν λόγω ξένου νομίσματος η οποία λαμβάνεται υπόψη κατά την εκταμίευση των κεφαλαίων και της τιμής πωλήσεως η οποία λαμβάνεται υπόψη για τον υπολογισμό των μηνιαίων δόσεων αποπληρωμής τους, πρέπει να θεωρούνται καταχρηστικές, καθόσον, μεταξύ άλλων, η τράπεζα λαμβάνει από τον καταναλωτή αμοιβή ίση προς τη διαφορά μεταξύ των εν λόγω τιμών, χωρίς να του παρέχει κάποια υπηρεσία ως αντιπαροχή. Αντιθέτως, όσον αφορά τις σχετικές με τον συναλλαγματικό κίνδυνο ρήτρες, οι οποίες έχουν ως αποτέλεσμα ο κίνδυνος αυξήσεως της αξίας του εν λόγω ξένου νομίσματος να βαρύνει αποκλειστικώς τον καταναλωτή, με αντάλλαγμα επιτόκιο ευνοϊκότερο από αυτό που προσφέρεται για δάνειο εκπεφρασμένο σε εθνικό νόμισμα, η εν λόγω απόφαση αναφέρει ότι οι ρήτρες αυτές δεν μπορούν να ελεγχθούν ως προς τον καταχρηστικό χαρακτήρα τους, δεδομένου ότι, κατ’ αρχήν, αφορούν το κύριο αντικείμενο της συμβάσεως, κατά την έννοια της εθνικής νομοθεσίας για τη μεταφορά του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13.
Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο εξεδόθη ο νόμος DH 1 (πρβλ. απόφαση της 14ης Μαρτίου 2019, Dunai,
C‑118/17
,
EU:C:2019:207
, σκέψη
), κατά των αποτελεσμάτων του οποίου βάλλει ο εκκαλών της κύριας δίκης. Πιο συγκεκριμένα, ζητεί από το αιτούν δικαστήριο να μην εφαρμόσει, εν προκειμένω, το άρθρο 3, παράγραφοι 1 και 2, του νόμου, διότι θεωρεί περισσότερο συμφέρουσα γι’ αυτόν την καθ’ ολοκληρίαν ακύρωση, αντί της απλής τροποποιήσεως, εκάστης των επίμαχων στην κύρια δίκη συμβάσεων, διότι σε εκάστη εξ αυτών υπάρχει ρήτρα περί της διαφοράς της συναλλαγματικής ισοτιμίας η οποία κηρύχθηκε καταχρηστική και άκυρη.
Το αιτούν δικαστήριο αμφιβάλλει ως προς το αν μπορεί να δεχθεί το αίτημα αυτό, λαμβανομένης υπόψη της κρατούσας στην Ουγγαρία νομολογίας, που εφαρμόζει αυστηρά τον νόμο DH 1, περιοριζόμενη στην αναδρομική αντικατάσταση κάθε ρήτρας περί της διαφοράς της συναλλαγματικής ισοτιμίας που πάσχει ακυρότητα, δυνάμει του άρθρου 3, παράγραφος 1, του νόμου αυτού, με διάταξη του εθνικού δικαίου, ήτοι εκείνη του άρθρου 3, παράγραφος 2, του εν λόγω νόμου, η οποία επιβάλλει τη χρήση της καθορισθείσας από την Εθνική Τράπεζα της Ουγγαρίας επίσημης συναλλαγματικής ισοτιμίας, χωρίς ακύρωση της επίμαχης συμβάσεως στο σύνολό της.
Το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινισθεί, πρώτον, αν το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 αντιτίθεται σε διάταξη του εθνικού δικαίου η οποία, όπως η διάταξη του άρθρου 3 του νόμου DH 1, εμποδίζει το επιληφθέν δικαστήριο να δεχθεί αγωγή καταναλωτή με αίτημα την ακύρωση συμβάσεως δανείου στηριζόμενης στον καταχρηστικό χαρακτήρα ρήτρας περί της διαφοράς της συναλλαγματικής ισοτιμίας, ακόμη και στην περίπτωση κατά την οποία το δικαστήριο αυτό κρίνει ότι η διατήρηση σε ισχύ της συμβάσεως θα αντέβαινε στα συμφέροντα του καταναλωτή, ιδίως υπό το πρίσμα του συναλλαγματικού κινδύνου τον οποίον αυτός εξακολουθεί να φέρει δυνάμει άλλης ρήτρας της εν λόγω συμβάσεως.
Πάντως, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 14ης Μαρτίου 2019, Dunai (
C‑118/17
,
EU:C:2019:207
), η οποία εντάσσεται σε νομικό και πραγματικό πλαίσιο ανάλογο με αυτό της υπό κρίση υποθέσεως, το Δικαστήριο κλήθηκε να απαντήσει σε παρόμοιο ερώτημα.
Το Δικαστήριο διαπίστωσε κατ’ αρχάς, στις σκέψεις 36 και 37 της αποφάσεως εκείνης, όσον αφορά τις ρήτρες που αντικαθιστούν την καταχρηστική ρήτρα περί της διαφοράς της συναλλαγματικής ισοτιμίας και οι οποίες καθίστανται αναδρομικώς αναπόσπαστο μέρος των συμβάσεων δανείου δυνάμει της ουγγρικής νομοθεσίας την οποία αφορούσε η εν λόγω υπόθεση, και ειδικότερα του άρθρου 3 του νόμου DH 1, ότι τέτοιες ρήτρες, καθόσον απηχούν νομοθετικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου, δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 93/13, δεδομένου ότι η συγκεκριμένη οδηγία δεν εφαρμόζεται, σύμφωνα με το άρθρο της 1, παράγραφος 2, επί των όρων της συμβάσεως μεταξύ επαγγελματία και καταναλωτή οι οποίοι καθορίζονται από την εθνική νομοθεσία.
Εν συνεχεία, όσον αφορά τη ρήτρα περί της διαφοράς συναλλαγματικής ισοτιμίας που περιλαμβανόταν αρχικώς στις συμβάσεις δανείου και τις συνέπειες της εν λόγω νομοθεσίας επί των εγγυήσεων προστασίας που απορρέουν από το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 σε σχέση με τη ρήτρα αυτή, το Δικαστήριο έκρινε κατ’ ουσίαν, στις σκέψεις 38 και 40 της εν λόγω αποφάσεως, ότι, εφόσον ο Ούγγρος νομοθέτης θεράπευσε τα προβλήματα που συνδέονται με την πρακτική σε σχέση με τις συμβάσεις οι οποίες περιέχουν ρήτρα περί της διαφοράς της συναλλαγματικής ισοτιμίας, επιβάλλοντας την αντικατάσταση των ρητρών αυτών και διασώζοντας το κύρος των οικείων συμβάσεων, μια τέτοια προσέγγιση ανταποκρίνεται στον σκοπό τον οποίον επιδιώκει ο νομοθέτης της Ένωσης στο πλαίσιο της εν λόγω οδηγίας, και ιδίως του άρθρου της 6, παράγραφος 1, ήτοι στον σκοπό της αποκαταστάσεως της ισορροπίας μεταξύ των συμβαλλομένων μερών και της κατ’ αρχήν διατηρήσεως σε ισχύ του συνόλου της συμβάσεως, και δη χωρίς να ακυρώνονται όλες οι συμβάσεις οι οποίες περιέχουν καταχρηστικές ρήτρες.
Το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι ο εθνικός νομοθέτης εξακολουθούσε να είναι υποχρεωμένος να τηρεί τις απαιτήσεις που απορρέουν από το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 και ότι η μέσω εθνικής νομοθετικής ρυθμίσεως κήρυξη ορισμένης συμβατικής ρήτρας ως καταχρηστικής και άκυρης, καθώς και η συνακόλουθη αντικατάστασή της, με σκοπό τη διατήρηση σε ισχύ της οικείας συμβάσεως, δεν μπορούν να έχουν ως αποτέλεσμα την εξασθένιση της προστασίας που διασφαλίζεται υπέρ των καταναλωτών, όπως η προστασία αυτή υπομνήσθηκε στη σκέψη 39 της παρούσας αποφάσεως (πρβλ. αποφάσεις της 14ης Μαρτίου 2019, Dunai,
C‑118/17
,
EU:C:2019:207
, σκέψεις
έως
, και της 29ης Απριλίου 2021, Bank BPH,
C‑19/20
,
EU:C:2021:341
, σκέψεις
έως
).
Τέλος, όσον αφορά τα όρια τα οποία μπορούν να τεθούν από κράτος μέλος στην εξουσία των δικαστών να ακυρώσουν τη σύμβαση στο σύνολό της λόγω της υπάρξεως καταχρηστικής ρήτρας, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 δεν αντιτίθεται σε εθνική νομοθετική ρύθμιση εμποδίζουσα το επιληφθέν δικαστήριο να δεχθεί αίτημα περί ακυρώσεως δανειακής συμβάσεως λόγω του καταχρηστικού χαρακτήρα ρήτρας περί της διαφοράς της συναλλαγματικής ισοτιμίας υπό την προϋπόθεση ότι η διαπίστωση του καταχρηστικού χαρακτήρα της ρήτρας αυτής καθιστά δυνατή την επαναφορά του καταναλωτή στη νομική και πραγματική κατάσταση στην οποία θα τελούσε ελλείψει της εν λόγω καταχρηστικής ρήτρας, ιδίως διά της θεμελιώσεως δικαιώματος προς επιστροφή του οφέλους το οποίο αποκόμισε αδικαιολογήτως εις βάρος του ο επαγγελματίας βάσει της εν λόγω καταχρηστικής ρήτρας, όπερ εναπόκειται στο επιληφθέν δικαστήριο να εξακριβώσει (πρβλ. αποφάσεις της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Gutiérrez Naranjo κ.λπ.,
C‑154/15, C‑307/15 και C‑308/15
,
EU:C:2016:980
, σκέψεις
έως
, της 14ης Μαρτίου 2019, Dunai,
C‑118/17
,
EU:C:2019:207
, σκέψεις
,
και
, και της 29ης Απριλίου 2021, Bank BPH,
C‑19/20
,
EU:C:2021:341
, σκέψεις
και
).
Όλες αυτές οι εκτιμήσεις μπορούν να μεταφερθούν καθ’ ολοκληρίαν σε διαφορά όπως αυτή της κύριας δίκης και ασκούν επιρροή προκειμένου να δοθεί απάντηση στο ερώτημα που υποβλήθηκε στην υπό κρίση υπόθεση.
Επομένως, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου η οποία παρατίθεται στις σκέψεις 41 και 42 της παρούσας αποφάσεως, στο μέτρο που η ασκηθείσα αγωγή στηρίζεται στη ρήτρα περί διαφοράς της συναλλαγματικής ισοτιμίας η οποία περιλαμβανόταν αρχικώς στις συμβάσεις δανείου που είχαν συναφθεί με τις OTP Jelzálogbank κ.λπ., εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει αν η εφαρμοστέα εθνική νομοθεσία, δυνάμει της οποίας οι ρήτρες αυτού του είδους είναι άκυρες και αντικαθίστανται, κατέστησε δυνατή την επαναφορά στη νομική και πραγματική κατάσταση στην οποία θα τελούσε ο εκκαλών της κύριας δίκης ελλείψει της εν λόγω καταχρηστικής ρήτρας, ιδίως διά της θεμελιώσεως υπέρ του συγκεκριμένου καταναλωτή δικαιώματος προς επιστροφή των αχρεωστήτως εισπραχθέντων από τους οικείους επαγγελματίες ποσών (βλ., κατ’ αναλογίαν, αποφάσεις της 14ης Μαρτίου 2019, Dunai,
C‑118/17
,
EU:C:2019:207
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 29ης Απριλίου 2021, Bank BPH,
C‑19/20
,
EU:C:2021:341
, σκέψεις
και
).
Πρέπει να προστεθεί ότι ο δικαστικός αυτός έλεγχος όσον αφορά τη ρήτρα περί διαφοράς της συναλλαγματικής ισοτιμίας δεν θίγει τον δικαστικό έλεγχο ο οποίος μπορεί να διενεργηθεί, υπό το πρίσμα της οδηγίας 93/13, σε σχέση με τις λοιπές ρήτρες των επίμαχων στην κύρια δίκη συμβάσεων, όπως είναι οι σχετικές με τον συναλλαγματικό κίνδυνο, λαμβανομένων ωστόσο υπόψη των παραγόντων βάσει των οποίων αποκλείεται η εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών οι οποίες προβλέπονται στο άρθρο 4, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας.
Δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο ερωτά το Δικαστήριο εάν είναι δυνατόν, αν όχι και επιβεβλημένο, κάθε επιληφθέν δικαστήριο να δέχεται το αίτημα του οικείου καταναλωτή περί ακυρώσεως καθ’ ολοκληρίαν της επίμαχης συμβάσεως δανείου, αντί της ακυρώσεως μόνον της ρήτρας περί της διαφοράς της συναλλαγματικής ισοτιμίας και την αντικατάστασή της από εθνική διάταξη, όπως τούτο προβλέπεται από την εφαρμοστέα στην υπόθεση της κύριας δίκης εθνική νομοθεσία.
Συναφώς, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι το δικαίωμα αποτελεσματικής προστασίας του καταναλωτή περιλαμβάνει και τη δυνατότητά του να παραιτηθεί από την άσκηση των δικαιωμάτων τα οποία απορρέουν από το σύστημα προστασίας έναντι της χρήσεως καταχρηστικών ρητρών από τους επαγγελματίες το οποίο η οδηγία 93/13 θέσπισε υπέρ των καταναλωτών. Επομένως, το εθνικό δικαστήριο οφείλει να λάβει ενδεχομένως υπόψη την πρόθεση την οποία εκφράζει ο καταναλωτής όταν, όντας ενήμερος περί του μη δεσμευτικού χαρακτήρα καταχρηστικής ρήτρας, δηλώνει εντούτοις ότι αντιτίθεται στη μη εφαρμογή της, δίνοντας επομένως ελεύθερη και εν επιγνώσει συναίνεση για τη ρήτρα αυτή (πρβλ. αποφάσεις της 3ης Οκτωβρίου 2019, Dziubak,
C‑260/18
,
EU:C:2019:819
, σκέψεις
και
, της 29ης Απριλίου 2021, Bank BPH,
C‑19/20
,
EU:C:2021:341
, σκέψεις
και
, και διάταξη της 1ης Ιουνίου 2021, Banco Santander,
C‑268/19
, μη δημοσιευθείσα,
EU:C:2021:423
, σκέψεις
και
).
Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, κατά τρόπο ανάλογο, στο μέτρο που το εν λόγω σύστημα προστασίας από τις καταχρηστικές ρήτρες δεν μπορεί να εφαρμοσθεί αν ο καταναλωτής αντιτίθεται σε αυτό, ο καταναλωτής πρέπει κατά μείζονα λόγο να έχει το δικαίωμα να αντιτάσσεται, κατ’ εφαρμογήν του ίδιου αυτού συστήματος, στην προστασία από τις επιζήμιες συνέπειες που προκαλούνται από την κήρυξη της συμβάσεως ως άκυρης στο σύνολό της, όταν δεν επιθυμεί να επικαλεσθεί την προστασία αυτή, υπό τις περιστάσεις που περιγράφονται στην απόφαση της 30ής Απριλίου 2014, Kásler και Káslerné Rábai (
C‑26/13
,
EU:C:2014:282
), ήτοι στην περίπτωση κατά την οποία η απάλειψη της εν λόγω καταχρηστικής ρήτρας θα υποχρέωνε τον δικαστή να ακυρώσει τη σύμβαση αυτή στο σύνολό της, εκθέτοντας με τον τρόπο αυτόν τον καταναλωτή σε ιδιαιτέρως επιζήμιες συνέπειες, με αποτέλεσμα να περιάγεται σε δυσμενή θέση (πρβλ. απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2019, Dziubak,
C‑260/18
,
EU:C:2019:819
, σκέψεις
έως
,
και
).
Εντούτοις, όσον αφορά τα κριτήρια βάσει των οποίων μπορεί να εκτιμηθεί αν μια σύμβαση μπορεί να εξακολουθήσει να υφίσταται χωρίς τις καταχρηστικές ρήτρες και τα όρια τα οποία θέτει το δίκαιο της Ένωσης και τα οποία πρέπει να τηρούν συναφώς τα κράτη μέλη, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι, κατά την εν λόγω εκτίμηση, ο επιληφθείς δικαστής μπορεί να στηριχθεί μόνον στον ενδεχομένως ευνοϊκό για τον καταναλωτή χαρακτήρα της ακυρώσεως της επίμαχης συμβάσεως στο σύνολό της. Η δυνατότητα διατηρήσεως σε ισχύ μιας συμβάσεως της οποίας ορισμένες ρήτρες ακυρώθηκαν πρέπει να εξετάζεται κατ’ αρχήν, στο πλαίσιο της συγκεκριμένης καταστάσεως, βάσει των κριτηρίων που προβλέπει το εθνικό δίκαιο και, συμφώνως προς την αντικειμενική προσέγγιση την οποία έχει προκρίνει το Δικαστήριο, δεν μπορεί η κατάσταση στην οποία τελεί ο ένας από τους συμβαλλόμενους να θεωρείται, στο εθνικό δίκαιο, ως το αποφασιστικό κριτήριο για τη μελλοντική τύχη της συμβάσεως (πρβλ. αποφάσεις της 15ης Μαρτίου 2012, Pereničová και Perenič,
C‑453/10
,
EU:C:2012:144
, σκέψεις
και
, της 3ης Οκτωβρίου 2019, Dziubak,
C‑260/18
,
EU:C:2019:819
, σκέψεις
και
, και της 29ης Απριλίου 2021, Bank BPH,
C‑19/20
,
EU:C:2021:341
, σκέψεις
,
και
).
Επομένως, η βούληση την οποία εκφράζει ο ενδιαφερόμενος καταναλωτής δεν μπορεί να υπερισχύσει της εκτιμήσεως, η οποία εμπίπτει στην κυριαρχική εξουσία του επιληφθέντος δικαστηρίου, ως προς το εάν η εφαρμογή των μέτρων που προβλέπονται από τη σχετική εθνική νομοθεσία καθιστά πράγματι δυνατή την αποκατάσταση της νομικής και πραγματικής καταστάσεως στην οποία θα τελούσε ο καταναλωτής αν δεν υπήρχε η εν λόγω καταχρηστική ρήτρα.
Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των ανωτέρω σκέψεων, στο υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία κατά την οποία, όσον αφορά τις συμβάσεις δανείου που συνάπτονται με καταναλωτή, είναι άκυρη η ρήτρα περί της διαφοράς της συναλλαγματικής ισοτιμίας η οποία θεωρείται καταχρηστική και κατά την οποία το αρμόδιο εθνικό δικαστήριο είναι υποχρεωμένο να υποκαταστήσει την εν λόγω ρήτρα με διάταξη του εθνικού δικαίου επιβάλλουσα τη χρήση επίσημης συναλλαγματικής ισοτιμίας, χωρίς να προβλέπει τη δυνατότητα του δικαστηρίου αυτού να δεχθεί το αίτημα του οικείου καταναλωτή για καθ’ ολοκληρίαν ακύρωση της δανειακής συμβάσεως, ακόμη και εάν το εν λόγω δικαστήριο εκτιμά ότι η διατήρηση σε ισχύ της συγκεκριμένης συμβάσεως θα αντέβαινε στα συμφέροντα του καταναλωτή, ιδίως υπό το πρίσμα του συναλλαγματικού κινδύνου τον οποίον αυτός εξακολουθεί να φέρει δυνάμει άλλης ρήτρας της εν λόγω συμβάσεως, υπό την προϋπόθεση ότι το ίδιο αυτό δικαστήριο είναι, αντιθέτως, σε θέση να διαπιστώσει, στο πλαίσιο της κυριαρχικής εξουσίας του εκτιμήσεως και δη χωρίς η βούληση που εκφράζει ο εν λόγω καταναλωτής να μπορεί να υπερισχύσει της ως άνω εκτιμήσεως, ότι η εφαρμογή των μέτρων που προβλέπονται τοιουτοτρόπως από την ως άνω εθνική νομοθεσία επιτρέπει πράγματι την αποκατάσταση της νομικής και πραγματικής καταστάσεως στην οποία θα τελούσε ο εν λόγω καταναλωτής αν δεν υπήρχε η καταχρηστική ρήτρα.
Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.

Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (έκτο τμήμα) αποφαίνεται:

Το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές, έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία κατά την οποία, όσον αφορά τις συμβάσεις δανείου που συνάπτονται με καταναλωτή, είναι άκυρη η ρήτρα περί της διαφοράς της συναλλαγματικής ισοτιμίας η οποία θεωρείται καταχρηστική και κατά την οποία το αρμόδιο εθνικό δικαστήριο είναι υποχρεωμένο να υποκαταστήσει την εν λόγω ρήτρα με διάταξη του εθνικού δικαίου επιβάλλουσα τη χρήση επίσημης συναλλαγματικής ισοτιμίας, χωρίς να προβλέπει τη δυνατότητα του δικαστηρίου αυτού να δεχθεί το αίτημα του οικείου καταναλωτή για καθ’ ολοκληρίαν ακύρωση της δανειακής συμβάσεως, ακόμη και εάν το εν λόγω δικαστήριο εκτιμά ότι η διατήρηση σε ισχύ της συγκεκριμένης συμβάσεως θα αντέβαινε στα συμφέροντα του καταναλωτή, ιδίως υπό το πρίσμα του συναλλαγματικού κινδύνου τον οποίον αυτός εξακολουθεί να φέρει δυνάμει άλλης ρήτρας της εν λόγω συμβάσεως, υπό την προϋπόθεση ότι το ίδιο αυτό δικαστήριο είναι, αντιθέτως, σε θέση να διαπιστώσει, στο πλαίσιο της κυριαρχικής εξουσίας του εκτιμήσεως και δη χωρίς η βούληση που εκφράζει ο εν λόγω καταναλωτής να μπορεί να υπερισχύσει της ως άνω εκτιμήσεως, ότι η εφαρμογή των μέτρων που προβλέπονται τοιουτοτρόπως από την ως άνω εθνική νομοθεσία επιτρέπει πράγματι την αποκατάσταση της νομικής και πραγματικής καταστάσεως στην οποία θα τελούσε ο εν λόγω καταναλωτής αν δεν υπήρχε η καταχρηστική ρήτρα.

(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ουγγρική.