CELEX: 62021CJ0472
Προδικαστική παραπομπή
Διανοητική ιδιοκτησία
Σχέδιο ή υπόδειγμα
Οδηγία 98/71/ΕΚ
Άρθρο 3, παράγραφοι 3 και 4
Προϋποθέσεις προστασίας του συστατικού ενός σύνθετου προϊόντος
Έννοιες της “ορατότητας” και της “συνήθους χρήσεως”
Ορατότητα του συστατικού ενός σύνθετου προϊόντος κατά τη συνήθη χρήση του προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή

Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 3, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας 98/71/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Οκτωβρίου 1998, για τη νομική προστασία σχεδίων και υποδειγμάτων (
ΕΕ 1998, L 289, σ. 28
).
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της Monz Handelsgesellschaft International mbH & Co. KG (στο εξής: Monz) και της Büchel GmbH & Co. Fahrzeugtechnik KG (στο εξής: Büchel) με αντικείμενο αίτηση την οποία υπέβαλε η Büchel για την κήρυξη της ακυρότητας καταχωρισμένου εθνικού σχεδίου ή υποδείγματος.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Η οδηγία 98/71
Κατά την αιτιολογική σκέψη 12 της οδηγίας 98/71:
«[…] η προστασία δεν θα πρέπει να επεκταθεί σε εκείνα τα συστατικά του προϊόντος τα οποία δεν είναι ορατά κατά τη συνήθη χρήση του ή στα στοιχεία εκείνα του συστατικού τα οποία δεν είναι ορατά όταν το προϊόν συναρμολογηθεί ή τα οποία δεν θα πληρούσαν αυτά καθαυτά τις προϋποθέσεις νεωτερισμού και ατομικότητας του προϊόντος […] τα στοιχεία του σχεδίου ή υποδείγματος τα οποία ως εκ τούτου δεν είναι δεκτικά προστασίας δεν θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όταν σταθμίζεται κατά πόσον άλλα χαρακτηριστικά του σχεδίου ή υποδείγματος πληρούν τους όρους προστασίας».
Το άρθρο 1 της οδηγίας αυτής, το οποίο επιγράφεται «Ορισμοί», έχει ως εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας νοούνται ως:
α)
“σχέδιο ή υπόδειγμα”: η εμφάνιση του συνόλου ή μέρους ενός προϊόντος, η οποία προκύπτει από τα χαρακτηριστικά του, και ιδίως από τη γραμμή, το περίγραμμα, τα χρώματα, το σχήμα, την υφή ή/και τα υλικά του ίδιου του προϊόντος ή/και της διακόσμησης που φέρει·
β)
“προϊόν”: κάθε βιομηχανικό αντικείμενο ή χειροτέχνημα, συμπεριλαμβανομένων, μεταξύ άλλων, ορισμένων τμημάτων που προορίζονται για συναρμολόγηση σε ένα σύνθετο προϊόν, της συσκευασίας, της παρουσίασης, των γραφικών συμβόλων και των τυπογραφικών στοιχείων, όχι όμως και των προγραμμάτων ηλεκτρονικών υπολογιστών·
γ)
“σύνθετο προϊόν”: το προϊόν που αποτελείται από πολλά συστατικά δυνάμενα να αντικατασταθούν επιτρέποντας την αποσυναρμολόγηση και επανασυναρμολόγηση του προϊόντος.»
Το άρθρο 3 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο επιγράφεται «Προϋποθέσεις προστασίας», ορίζει τα εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη προστατεύουν διά της καταχωρήσεως τα σχέδια και υποδείγματα και παρέχουν στους κατόχους τους αποκλειστικά δικαιώματα επ’ αυτών, σύμφωνα με τις διατάξεις της παρούσας οδηγίας.
2.   Ένα σχέδιο ή υπόδειγμα προστατεύεται διά δικαιώματος επί σχεδίου εφόσον είναι νέο και παρουσιάζει ατομικότητα.
3.   Σχέδιο ή υπόδειγμα που εφαρμόζεται ή ενσωματώνεται σε προϊόν, το οποίο αποτελεί συστατικό σύνθετου προϊόντος, είναι νέο και έχει ατομικότητα μόνο εάν:
α)
το συστατικό, αφού ενσωματωθεί στο σύνθετο προϊόν, παραμένει ορατό κατά τη συνήθη χρήση του προϊόντος και
β)
τα ορατά χαρακτηριστικά του συστατικού πληρούν, αυτά καθαυτά, τις προϋποθέσεις ως προς το νεωτερισμό και την ατομικότητα.
4.   Ως “συνήθης χρήση” κατά την έννοια της παραγράφου 3 στοιχείο α) νοείται η χρήση εκ μέρους του τελικού καταναλωτή, χωρίς να περιλαμβάνονται η συντήρηση, η εξυπηρέτηση ή οι εργασίες επισκευής.»
Το άρθρο 5 της ίδιας οδηγίας, το οποίο επιγράφεται «Ατομικότητα», προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Ένα σχέδιο ή υπόδειγμα έχει ατομικότητα εφόσον η συνολική εντύπωση που προκαλεί στον ενημερωμένο χρήστη διαφέρει από τη συνολική εντύπωση που προκαλεί στον εν λόγω χρήστη κάθε σχέδιο ή υπόδειγμα το οποίο έχει διατεθεί στο κοινό πριν από την κατάθεση της αίτησης καταχώρισης ή, εφόσον διεκδικείται προτεραιότητα, πριν από την ημερομηνία της προτεραιότητας.»
Ο κανονισμός (ΕΚ) 6/2002
Οι αιτιολογικές σκέψεις 9 και 12 του κανονισμού (ΕΚ) 6/2002 του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2001, για τα κοινοτικά σχέδια και υποδείγματα (
ΕΕ 2002, L 3, σ. 1
), έχουν ως εξής:
«(9)
Οι ουσιαστικές διατάξεις του παρόντος κανονισμού για το δίκαιο περί σχεδίων και υποδειγμάτων, θα πρέπει να ευθυγραμμισθούν με τις αντίστοιχες διατάξεις της οδηγίας [98/71].
[…]
(12)
Η προστασία δεν θα πρέπει να επεκτείνεται σε εκείνα τα συστατικά του προϊόντος τα οποία δεν είναι ορατά κατά τη συνήθη χρήση του ούτε στα χαρακτηριστικά του συστατικού τα οποία δεν είναι ορατά όταν το προϊόν συναρμολογείται ή τα οποία δεν θα πληρούσαν αυτά καθαυτά τις προϋποθέσεις νεωτερισμού και ατομικού χαρακτήρα του προϊόντος. Συνεπώς, τα χαρακτηριστικά του σχεδίου ή υποδείγματος τα οποία, για τους λόγους αυτούς, δεν είναι δεκτικά προστασίας, δεν θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όταν σταθμίζεται κατά πόσον άλλα χαρακτηριστικά του εν λόγω σχεδίου ή υποδείγματος πληρούν τους όρους προστασίας.»
Το άρθρο 4 του κανονισμού αυτού, το οποίο επιγράφεται «Προϋποθέσεις προστασίας», ορίζει τα εξής:
«1.   Το σχέδιο ή υπόδειγμα προστατεύεται ως κοινοτικό σχέδιο ή υπόδειγμα εφόσον είναι νέο και έχει ατομικό χαρακτήρα.
2.   Το σχέδιο ή υπόδειγμα που εφαρμόζεται ή ενσωματώνεται σε ένα προϊόν το οποίο αποτελεί συστατικό σύνθετου προϊόντος λογίζεται ότι είναι νέο και έχει ατομικό χαρακτήρα μόνο εάν:
α)
το συστατικό, αφού ενσωματωθεί στο σύνθετο προϊόν, παραμένει ορατό κατά τη συνήθη χρήση του προϊόντος, και
β)
τα ορατά χαρακτηριστικά του συστατικού πληρούν, αυτά καθαυτά, τις προϋποθέσεις ως προς το νεωτερισμό και τον ατομικό χαρακτήρα.
3.   Ως “συνήθης χρήση” κατά την έννοια της παραγράφου 2, στοιχείο α), νοείται η χρήση από τον τελικό καταναλωτή, εκτός από τις εργασίες συντήρησης, εξυπηρέτησης ή επισκευής.»
Το γερμανικό δίκαιο
Με το άρθρο 1, σημείο 4, και το άρθρο 4 του Gesetz über den rechtlichen Schutz von Design (νόμου για την προστασία των σχεδίων), της 24ης Φεβρουαρίου 2014 (BGBl. 2014 Ι, σ. 122), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης (στο εξής: DesignG), μεταφέρεται το άρθρο 3, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας 98/71 στην εσωτερική έννομη τάξη.
Το άρθρο 1 του DesignG, επιγραφόμενο «Ορισμοί», ορίζει, στο σημείο 3, ως σύνθετο προϊόν το προϊόν που αποτελείται από περισσότερα του ενός συστατικά τα οποία μπορούν να αντικατασταθούν κατά τρόπο ώστε να είναι δυνατή η αποσυναρμολόγηση και η επανασυναρμολόγησή του. Κατά το σημείο 4 του εν λόγω άρθρου 1, ως «συνήθης χρήση» ορίζεται η χρήση από τον τελικό καταναλωτή, εξαιρουμένων των εργασιών συντήρησης, εξυπηρέτησης ή επισκευής.
Το άρθρο 4 του DesignG, το οποίο επιγράφεται «Συστατικά μέρη σύνθετων προϊόντων», ορίζει ότι το σχέδιο που εφαρμόζεται ή ενσωματώνεται σε προϊόν το οποίο αποτελεί συστατικό σύνθετου προϊόντος λογίζεται ότι είναι νέο και έχει ατομικό χαρακτήρα μόνον εάν το συστατικό, αφού ενσωματωθεί στο σύνθετο προϊόν, παραμένει ορατό κατά τη συνήθη χρήση του προϊόντος και τα ορατά χαρακτηριστικά του συστατικού πληρούν, αυτά καθεαυτά, τις προϋποθέσεις νεωτερισμού και ατομικότητας.
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
Η Monz, εταιρία γερμανικού δικαίου, είναι δικαιούχος ενός σχεδίου ή υποδείγματος που έχει καταχωριστεί από τις 3 Νοεμβρίου 2011 στο Deutsches Patent- und Markenamt (γερμανικό Γραφείο Διπλωμάτων Ευρεσιτεχνίας και Σημάτων, Γερμανία) (στο εξής: DPMA), για τα προϊόντα «σέλες ποδηλάτων ή μοτοσικλετών». Το εν λόγω σχέδιο ή υπόδειγμα έχει καταχωριστεί με μία μόνον απεικόνιση του κάτω μέρους σέλας ως εξής:
Η Büchel, εταιρία γερμανικού δικαίου, ζήτησε στις 27 Ιουλίου 2016, ενώπιον του DPMA, την κήρυξη της ακυρότητας του επίμαχου στην κύρια δίκη σχεδίου ή υποδείγματος, υποστηρίζοντας ότι αυτό δεν πληρούσε τις απαιτούμενες προϋποθέσεις για την έννομη προστασία των σχεδίων ή υποδειγμάτων δυνάμει του άρθρου 4 του DesignG. Υποστήριξε, ειδικότερα, ότι το συγκεκριμένο σχέδιο ή υπόδειγμα που εφαρμόζεται σε σέλα, η οποία αποτελεί συστατικό σύνθετου προϊόντος όπως είναι το «ποδήλατο» ή η «μοτοσικλέτα», δεν είναι ορατό κατά τη συνήθη χρήση του προϊόντος.
Με απόφαση της 10ης Αυγούστου 2018, το DPMA απέρριψε την αίτηση για την κήρυξη ακυρότητας, κρίνοντας ότι δεν συνέτρεχε κανένας λόγος αποκλεισμού του επίμαχου στην κύρια δίκη σχεδίου ή υποδείγματος από την προστασία που παρέχει το άρθρο 4 του DesignG. Κατά το DPMA, μολονότι η σέλα ποδηλάτου, στην οποία εφαρμόζεται το εν λόγω σχέδιο ή υπόδειγμα, είναι βεβαίως «συστατικό σύνθετου προϊόντος», το συστατικό αυτό παραμένει εντούτοις ορατό κατά τη συνήθη χρήση του εν λόγω σύνθετου προϊόντος. Το DPMA έκρινε ότι η συνήθης χρήση ενός τέτοιου προϊόντος καλύπτει επίσης «την αποσυναρμολόγηση και την επανασυναρμολόγηση της σέλας που δεν έχει ως σκοπό τη συντήρηση, την εξυπηρέτηση ή την επισκευή», οι οποίες περιλαμβάνονται σε εξαντλητικό κατάλογο χρήσεων που εξαιρούνται από την έννοια αυτή, κατά το άρθρο 1, σημείο 4, του DesignG.
Κατόπιν προσφυγής που άσκησε η Büchel κατά της αποφάσεως αυτής, το Bundespatentgericht (Ομοσπονδιακό Δικαστήριο Διπλωμάτων Ευρεσιτεχνίας, Γερμανία) κήρυξε, με απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2020, την ακυρότητα του επίμαχου στην κύρια δίκη σχεδίου ή υποδείγματος, κρίνοντας ότι αυτό δεν πληρούσε τις απαιτήσεις νεωτερισμού και ατομικότητας. Κατά το εν λόγω δικαστήριο, δυνάμει του άρθρου 4 του DesignG, μόνον τα συστατικά που παραμένουν «ορατά, ως συστατικά του σύνθετου προϊόντος, μετά τη συναρμολόγηση/ενσωμάτωσή τους σε αυτό» είναι καταρχάς δεκτικά έννομης προστασίας ως σχέδια ή υποδείγματα. Αντιστρόφως, το συστατικό που είναι ορατό μόνο λόγω ή επ’ ευκαιρία του διαχωρισμού του από σύνθετο προϊόν δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι πληροί την προϋπόθεση ορατότητας και δεν είναι, συνεπώς, δεκτικό τέτοιας προστασίας. Το ως άνω δικαστήριο έκρινε επίσης ότι συνήθη χρήση, κατά την έννοια του άρθρου 1, σημείο 4, του DesignG, αποτελεί μόνον η κίνηση του ποδηλάτου καθώς και η επιβίβαση στο ποδήλατο ή η αποβίβαση από αυτό. Κατά το Bundespatentgericht (Ομοσπονδιακό Δικαστήριο Διπλωμάτων Ευρεσιτεχνίας), κατά τις χρήσεις αυτές, το κάτω μέρος της σέλας δεν είναι ορατό ούτε από τον τελικό καταναλωτή ούτε από τρίτους.
Η Monz άσκησε αναίρεση κατά της αποφάσεως αυτής ενώπιον του Bundesgerichtshof (Ανώτατου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου, Γερμανία), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου. Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η έκβαση της διαφοράς της κύριας δίκης εξαρτάται από την ερμηνεία των όρων «ορατό» και «συνήθης χρήση», κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας 98/71.
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, καταρχάς, ότι συμμερίζεται την άποψη του Bundespatentgericht (Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου Διπλωμάτων Ευρεσιτεχνίας) κατά την οποία, κατ’ εφαρμογήν της νομολογίας του Δικαστηρίου, η οποία διαμορφώθηκε ιδίως με την απόφαση της 20ής Δεκεμβρίου 2017, Acacia και D’Amato (
C‑397/16 και C‑435/16
,
EU:C:2017:992
, σκέψη
), ένα ποδήλατο αποτελεί σύνθετο προϊόν και η σέλα συστατικό αυτού.
Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, για την επίλυση της διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιόν του, απαιτείται να διευκρινιστεί, πρώτον, αν η συνδρομή της προϋπόθεσης να είναι «ορατό» ένα συστατικό, αφού ενσωματωθεί στο σύνθετο προϊόν, κατά τη «συνήθη χρήση» του προϊόντος πρέπει να εξετάζεται λαμβανομένων υπόψη ορισμένων συνθηκών χρήσης ή ορισμένων οπτικών γωνιών παρατήρησης του σύνθετου προϊόντος ή, αντιθέτως, μόνο βάσει του αν είναι αντικειμενικώς δυνατή η αναγνώριση του σχεδίου ή υποδείγματος το οποίο εφαρμόζεται στο συστατικό που έχει ενσωματωθεί στο σύνθετο προϊόν.
Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο εκθέτει, αφενός, ότι το Bundespatentgericht (Ομοσπονδιακό Δικαστήριο Διπλωμάτων Ευρεσιτεχνίας) έκρινε ότι είναι αναγκαίο το συστατικό να παραμένει ορατό στον τελικό καταναλωτή ή σε τρίτο, στο πλαίσιο της συνήθους χρήσης από τον τελικό καταναλωτή του σύνθετου προϊόντος στο οποίο είναι ενσωματωμένο το συστατικό αυτό. Αφετέρου, η προσφεύγουσα της κύριας δίκης υποστήριξε ότι, για να είναι δεκτικό προστασίας το σχέδιο ή υπόδειγμα, αρκεί να είναι αναγνωρίσιμο όταν το συστατικό στο οποίο εφαρμόζεται είναι ενσωματωμένο στο σύνθετο προϊόν. Επομένως, δεν ασκεί επιρροή το αν το σχέδιο ή υπόδειγμα μπορεί ευχερώς να παρατηρηθεί από μια συγκεκριμένη «οπτική γωνία».
Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο έχει αμφιβολίες ως προς την ερμηνεία του άρθρου 3, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας 98/71, εκτιμώντας ότι ο σκοπός των διατάξεων αυτών δεν μπορεί να συναχθεί σαφώς από την οδηγία.
Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά, μεταξύ άλλων, ότι είναι υπερβολικά απλουστευτική η άποψη ότι ο κατασκευαστής ο οποίος δεν θεωρεί ότι έχει σημασία η ορατή εμφάνιση ενός σχεδίου ή υποδείγματος δεν έχει έννομο συμφέρον να επικαλεστεί την προστασία του, δεδομένου ότι ο δικαιούχος του σχεδίου ή υποδείγματος, ο κατασκευαστής του συστατικού και ο κατασκευαστής του σύνθετου προϊόντος δεν είναι απαραιτήτως ένα και το αυτό πρόσωπο.
Επίσης, το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί ότι, κατά τη νομική θεωρία, η διάταξη αυτή αντιβαίνει στην αρχή κατά την οποία, ήδη κατά το χρονικό σημείο της καταχώρισης του σχεδίου ή υποδείγματος πρέπει να αποδεικνύεται ότι αυτό είναι ικανό να τύχει έννομης προστασίας.
Κατά το δικαστήριο αυτό, οι εκτιμήσεις αυτές συνηγορούν υπέρ της στενής ερμηνείας του άρθρου 3, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας 98/71.
Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η σημασία της λέξης «ορατό» στην καθημερινή γλώσσα υποδηλώνει μεν μια αντικειμενική κρίση για τη δυνατότητα που υπάρχει να γίνει κάτι αντιληπτό, πλην όμως από τη φράση «συνήθης χρήση» δεν μπορεί να συναχθεί ότι αποκλείονται ορισμένοι τρόποι παρατήρησης του σύνθετου προϊόντος.
Δεύτερον, πρέπει να προσδιοριστούν τα κριτήρια που είναι κρίσιμα προκειμένου να εκτιμηθεί αν πρόκειται για «συνήθη χρήση» ενός σύνθετου προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας αυτής.
Συναφώς, τίθεται, ειδικότερα, το ερώτημα αν, στο πλαίσιο μιας τέτοιας εκτίμησης, πρέπει να ληφθεί υπόψη η χρήση για την οποία προορίζει το συστατικό ή το σύνθετο προϊόν ο κατασκευαστής του ή μόνον η κανονική χρήση του σύνθετου προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή.
Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι ο ορισμός της «συνήθους χρήσεως» στο άρθρο 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/71 μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι, κατά τον νομοθέτη της Ένωσης, κάθε είδους χρήση από τον τελικό καταναλωτή του σύνθετου προϊόντος είναι καταρχήν συνήθης χρήση, υπό την επιφύλαξη των εξαιρέσεων που παρατίθενται στη διάταξη αυτή.
Όσον αφορά το κριτήριο της χρήσης για την οποία προορίζει το συστατικό ή το σύνθετο προϊόν ο κατασκευαστής του, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι με την εφαρμογή του κριτηρίου αυτού θα μπορούσε, κατά την άποψή του, να αποφευχθεί ο αποκλεισμός της προστασίας σχεδίων ή υποδειγμάτων, διότι η χρήση του σύνθετου προϊόντος από τους τελικούς καταναλωτές δεν θα ασκούσε καμία επιρροή, υπενθυμίζοντας παράλληλα τις επιφυλάξεις του για το κριτήριο αυτό που μνημονεύονται στη σκέψη 21 της παρούσας αποφάσεως.
Τρίτον, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν είναι καθοριστικής σημασίας μόνον η κύρια χρήση του σύνθετου προϊόντος ή αν πρέπει, ενδεχομένως, να ληφθούν υπόψη και άλλες χρήσεις του προϊόντος αυτού.
Συναφώς, τάσσεται υπέρ της ευρείας ερμηνείας του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/71, προκειμένου να ελαχιστοποιηθούν τα αποτελέσματα του άρθρου 3, παράγραφος 3, της οδηγίας, το οποίο, κατά τη νομική θεωρία, αντιβαίνει στη λογική του συστήματος προστασίας των σχεδίων ή υποδειγμάτων, και να αποφευχθεί μια μεγαλύτερη ανισότητα στη μεταχείριση μεταξύ των δικαιούχων σχεδίων ή υποδειγμάτων τα οποία καλύπτουν συστατικά σύνθετων προϊόντων και των δικαιούχων άλλων σχεδίων ή υποδειγμάτων.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Είναι ένα συστατικό με το οποίο υλοποιείται σχέδιο ή υπόδειγμα “ορατό” κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 3, της οδηγίας [98/71], στην περίπτωση που είναι αντικειμενικώς δυνατή η αναγνώριση του σχεδίου ή υποδείγματος, όταν το συστατικό έχει συναρμολογηθεί στο σύνθετο προϊόν, ή είναι καθοριστικής σημασίας το ζήτημα αν το συστατικό είναι ορατό υπό συγκεκριμένες συνθήκες χρήσεως ή από συγκεκριμένη οπτική γωνία παρατηρήσεως;
2)
Σε περίπτωση που στο πρώτο ερώτημα δοθεί η απάντηση ότι καθοριστικής σημασίας είναι το ζήτημα αν το συστατικό είναι ορατό υπό συγκεκριμένες συνθήκες χρήσεως ή από συγκεκριμένη οπτική γωνία παρατηρήσεως:
α)
Εξαρτάται η εκτίμηση της “συνήθους χρήσεως” σύνθετου προϊόντος εκ μέρους του τελικού καταναλωτή κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας [98/71] από τη χρήση για την οποία αυτό προορίζεται από τον κατασκευαστή του συστατικού ή του σύνθετου προϊόντος ή από την κανονική χρήση του σύνθετου προϊόντος εκ μέρους του τελικού καταναλωτή;
β)
Βάσει ποιων κριτηρίων θα εκτιμηθεί αν η χρήση σύνθετου προϊόντος εκ μέρους του τελικού καταναλωτή είναι “συνήθης” κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας [98/71];»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Με τα δύο προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί, αφενός, αν το άρθρο 3, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας 98/71 έχει την έννοια ότι η συνδρομή της προβλεπόμενης στη διάταξη αυτή προϋπόθεσης να είναι «ορατό» ένα σχέδιο ή υπόδειγμα που εφαρμόζεται ή ενσωματώνεται σε προϊόν το οποίο αποτελεί συστατικό σύνθετου προϊόντος, προκειμένου το σχέδιο ή υπόδειγμα να τύχει της έννομης προστασίας που παρέχεται στα σχέδια ή υποδείγματα, πρέπει να εξετάζεται υπό το πρίσμα ορισμένων συνθηκών χρήσης του σύνθετου προϊόντος ή μόνο με γνώμονα το αν είναι αντικειμενικώς δυνατή η αναγνώριση του σχεδίου ή υποδείγματος το οποίο εφαρμόζεται στο συστατικό που είναι ενσωματωμένο στο σύνθετο προϊόν και, αφετέρου, ποια είναι τα κρίσιμα κριτήρια για να χαρακτηρισθεί η χρήση ενός σύνθετου προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή ως «συνήθης χρήση».
Τα ερωτήματα αυτά υποβάλλονται στο πλαίσιο διαφοράς η οποία ανέκυψε από την αίτηση της Büchel για την κήρυξη της ακυρότητας του επίμαχου στην κύρια δίκη σχεδίου ή υποδείγματος για τον λόγο ότι αυτό δεν μπορεί να τύχει της έννομης προστασίας που παρέχεται στα σχέδια ή υποδείγματα, διότι η σέλα, ως συστατικό σύνθετου προϊόντος όπως το «ποδήλατο» ή η «μοτοσικλέτα», δεν είναι ορατή κατά τη συνήθη χρήση του εν λόγω σύνθετου προϊόντος.
Καταρχάς, διαπιστώνεται ότι, εν προκειμένω, η σέλα ποδηλάτου ή μοτοσικλέτας αποτελεί συστατικό σύνθετου προϊόντος, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 98/71, δεδομένου ότι ένα ποδήλατο ή μια μοτοσικλέτα αποτελούν, αφ’ εαυτών, σύνθετο προϊόν, κατά την έννοια του άρθρου 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας αυτής. Πράγματι, μια σέλα μπορεί να αντικατασταθεί, καθιστώντας δυνατή την αποσυναρμολόγηση ή την επανασυναρμολόγηση του ποδηλάτου ή της μοτοσικλέτας και, χωρίς αυτήν, το σύνθετο προϊόν δεν θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί κανονικά (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 20ής Δεκεμβρίου 2017, Acacia και D’Amato,
C‑397/16 και C‑435/16
,
EU:C:2017:992
, σκέψεις
έως
).
Υπενθυμίζεται, κατά πρώτον, ότι, κατά το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 98/71, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αιτιολογικής της σκέψης 12, το σχέδιο ή υπόδειγμα που εφαρμόζεται ή ενσωματώνεται σε προϊόν το οποίο αποτελεί συστατικό σύνθετου προϊόντος λογίζεται ότι είναι νέο και έχει ατομικό χαρακτήρα μόνον εάν το συστατικό, αφού ενσωματωθεί στο σύνθετο προϊόν, παραμένει ορατό κατά τη συνήθη χρήση του προϊόντος (στοιχείο αʹ) και τα ορατά χαρακτηριστικά του συστατικού πληρούν, αυτά καθεαυτά, τις προϋποθέσεις που αφορούν τον νεωτερισμό και τον ατομικό χαρακτήρα (στοιχείο βʹ).
Επομένως, το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 98/71 θεσπίζει έναν ειδικό κανόνα ο οποίος αφορά ειδικώς τα σχέδια ή υποδείγματα που εφαρμόζονται ή ενσωματώνονται σε προϊόν το οποίο αποτελεί συστατικό σύνθετου προϊόντος, κατά την έννοια του άρθρου 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 98/71.
Υπενθυμίζεται περαιτέρω ότι, κατά το άρθρο 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 98/71, αντικείμενο έννομης προστασίας των σχεδίων ή υποδειγμάτων δυνάμει της οδηγίας αυτής αποτελεί η εμφάνιση του συνόλου ή μέρους προϊόντος.
Στο πλαίσιο της προβλεπόμενης από τον κανονισμό 6/2002 προστασίας των σχεδίων ή υποδειγμάτων, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι η εικόνα αποτελεί το καθοριστικό στοιχείο ενός σχεδίου ή υποδείγματος και ότι το γεγονός ότι ένα χαρακτηριστικό σχεδίου ή υποδείγματος είναι ορατό αποτελεί ουσιαστική προϋπόθεση για την προστασία του (πρβλ. αποφάσεις της 21ης Σεπτεμβρίου 2017, Easy Sanitary Solutions και EUIPO κατά Group Nivelles,
C‑361/15 P και C‑405/15 P
,
EU:C:2017:720
, σκέψεις
και
, και της 28ης Οκτωβρίου 2021, Ferrari,
C‑123/20
,
EU:C:2021:889
, σκέψη
).
Όσον αφορά, ειδικότερα, τα σχέδια ή υποδείγματα που ενσωματώνονται σε προϊόν το οποίο αποτελεί συστατικό σύνθετου προϊόντος, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι, προκειμένου η εικόνα του συστατικού σύνθετου προϊόντος να μπορεί να τύχει προστασίας ως σχέδιο ή υπόδειγμα, πρέπει, εξ ορισμού, το συστατικό να είναι ορατό και να οριοθετείται από χαρακτηριστικά τα οποία συνιστούν την ιδιαίτερη εικόνα του, δηλαδή από τη γραμμή, το περίγραμμα, το χρώμα, το σχήμα ή ακόμη μια ιδιαίτερη υφή. Τούτο προϋποθέτει ότι η εικόνα του εν λόγω συστατικού δεν μπορεί να χαθεί ολοκληρωτικά μέσα στο συνολικό προϊόν (πρβλ. απόφαση της 28ης Οκτωβρίου 2021, Ferrari,
C‑123/20
,
EU:C:2021:889
, σκέψεις
και
).
Συναφώς, πρέπει να γίνει δεκτό ότι οι ίδιες αρχές ισχύουν και στο σύστημα προστασίας των σχεδίων ή υποδειγμάτων που προβλέπει η οδηγία 98/71.
Πράγματι, το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 98/71 απαιτεί, προκειμένου ένα συστατικό που είναι ενσωματωμένο σε σύνθετο προϊόν να μπορεί να τύχει προστασίας ως σχέδιο ή υπόδειγμα, να παραμένει ορατό κατά τη συνήθη χρήση του προϊόντος αυτού. Επιπροσθέτως, κατά την αιτιολογική σκέψη 12 της ως άνω οδηγίας, η προστασία δεν θα πρέπει να επεκταθεί σε εκείνα τα συστατικά του προϊόντος τα οποία δεν είναι ορατά κατά τη συνήθη χρήση του ή στα στοιχεία εκείνα του συστατικού τα οποία δεν είναι ορατά όταν το προϊόν συναρμολογηθεί ή τα οποία δεν θα πληρούσαν αυτά καθεαυτά τις προϋποθέσεις νεωτερισμού και ατομικότητας του προϊόντος.
Αυτός ο περιορισμός της έννομης προστασίας των σχεδίων ή υποδειγμάτων στα ορατά χαρακτηριστικά του οικείου συστατικού εξηγείται από το γεγονός ότι η εμφάνιση του συστατικού απορρέει αποκλειστικά από τα χαρακτηριστικά αυτά.
Η ερμηνεία αυτή ενισχύεται από την οικονομία της οδηγίας 98/71 και από τον σκοπό που επιδιώκει το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας αυτής. Πράγματι, η προστασία σχεδίου ή υποδείγματος δυνάμει της εν λόγω οδηγίας ισχύει μόνο για τα χαρακτηριστικά που καθορίζουν την εμφάνιση του συνόλου ή μέρους του προϊόντος. Ένα εμφανές συστατικό αποτελεί κατ’ ανάγκην μέρος της εμφάνισης του σύνθετου προϊόντος (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 20ής Δεκεμβρίου 2017, Acacia και D’Amato,
C‑397/16 και C‑435/16
,
EU:C:2017:992
, σκέψη
).
Επιπλέον, από το γράμμα του άρθρου 3, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 98/71 προκύπτει σαφώς ότι, για να τύχει της έννομης προστασίας που παρέχεται στα σχέδια ή υποδείγματα, το συστατικό, αφού ενσωματωθεί στο σύνθετο προϊόν, πρέπει να παραμένει ορατό «κατά τη συνήθη χρήση» του σύνθετου προϊόντος.
Εκ των ανωτέρω συνάγεται ότι η in abstracto εξέταση του ζητήματος αν το συστατικό που είναι ενσωματωμένο στο σύνθετο προϊόν είναι ορατό, χωρίς να γίνεται συσχετισμός με οιαδήποτε συγκεκριμένη περίπτωση χρήσης του σύνθετου προϊόντος, δεν αρκεί για να μπορεί το συστατικό αυτό να τύχει της προστασίας που παρέχεται στα σχέδια ή υποδείγματα δυνάμει της οδηγίας 98/71. Συναφώς, διευκρινίζεται ότι το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 98/71 δεν απαιτεί, εντούτοις, ένα συστατικό που είναι ενσωματωμένο σε σύνθετο προϊόν να παραμένει ορατό στο σύνολό του σε κάθε περίπτωση χρήσης του σύνθετου προϊόντος.
Πράγματι, όπως υπογράμμισε ο γενικός εισαγγελέας στα σημεία 33 και 34 των προτάσεών του, το ζήτημα αν ένα συστατικό που ενσωματώνεται σε σύνθετο προϊόν είναι ορατό, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 3, σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/71, δεν μπορεί να εξετάζεται μόνο βάσει της αντίληψης του τελικού καταναλωτή του σύνθετου προϊόντος. Συναφώς, πρέπει επίσης να λαμβάνεται υπόψη αν ένα τέτοιο συστατικό είναι ορατό σε έναν εξωτερικό παρατηρητή.
Κατά δεύτερον, υπενθυμίζεται ότι, κατά το άρθρο 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/71, ως «συνήθης χρήση» ενός σύνθετου προϊόντος ορίζεται «η χρήση εκ μέρους του τελικού καταναλωτή, χωρίς να περιλαμβάνονται η συντήρηση, η εξυπηρέτηση ή οι εργασίες επισκευής». Σύμφωνα με τον ορισμό αυτό, η «συνήθης χρήση» αντιστοιχεί στη χρήση από τον τελικό καταναλωτή. Εξαιρούνται ρητώς οι χρήσεις από τον τελικό καταναλωτή που εμπίπτουν στην έννοια της συντήρησης, της εξυπηρέτησης ή των εργασιών επισκευής του σύνθετου προϊόντος.
Συναφώς, πρέπει να κριθεί αν η «συνήθης χρήση» ενός προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/71, αντιστοιχεί στη χρήση για την οποία προορίζει το συστατικό ο κατασκευαστής ή ο σχεδιαστής του, στη χρήση για την οποία προορίζει το σύνθετο προϊόν ο κατασκευαστής ή ο σχεδιαστής του ή στην κανονική χρήση του σύνθετου προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή.
Όσον αφορά, πρώτον, το ζήτημα αν η «συνήθης χρήση» ενός σύνθετου προϊόντος αντιστοιχεί στη χρήση για την οποία προορίζει το συστατικό ο κατασκευαστής του, στη χρήση για την οποία προορίζει το σύνθετο προϊόν ο κατασκευαστής του ή στην κανονική χρήση του σύνθετου προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή, διαπιστώνεται καταρχάς ότι, κατά το άρθρο 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/71, η διάταξη αυτή αφορά τη «συνήθη χρήση» του σύνθετου προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή.
Συναφώς, μολονότι το κείμενο του άρθρου 3, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας 98/71 ως έχει στη γερμανική γλώσσα δέχεται ως κριτήριο του κατά πόσον είναι ορατό ένα συστατικό που ενσωματώνεται σε σύνθετο προϊόν τη «χρήση για την οποία αυτό προορίζεται» («bestimmungsgemäße Verwendung»), το κείμενο των διατάξεων αυτών σε άλλες γλώσσες, όπως η αγγλική («normal use»), η γαλλική («utilisation normale»), η ιταλική («la normale utilizzazione»), η ισπανική («la utilización normal») ή η ολλανδική γλώσσα («normaal gebruik»), υποδηλώνει ότι το συστατικό που ενσωματώνεται σε σύνθετο προϊόν πρέπει να παραμένει ορατό κατά τη «συνήθη» ή «κανονική» χρήση του σύνθετου προϊόντος.
Επισημαίνεται δε ότι, όπως υπογράμμισε, κατ’ ουσίαν, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις γραπτές παρατηρήσεις της, η συνήθης ή κανονική χρήση ενός σύνθετου προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή αντιστοιχεί, κατά κανόνα, σε χρήση η οποία συνάδει με τον προορισμό του σύνθετου προϊόντος κατά τη βούληση του κατασκευαστή ή του σχεδιαστή του.
Πάντως, όπως επισήμανε, κατ’ ουσίαν, η Επιτροπή όσον αφορά την έννοια της «συνήθους χρήσεως», η βούληση του νομοθέτη της Ένωσης ήταν να αναφερθεί στην κανονική χρήση του σύνθετου προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή, με σκοπό να αποκλείσει οιαδήποτε χρήση του σύνθετου προϊόντος σε άλλα στάδια των εμπορικών συναλλαγών και να αποφευχθεί, ως εκ τούτου, η καταστρατήγηση της προϋπόθεσης που επιβάλλει να είναι ορατό το σχέδιο ή υπόδειγμα. Επομένως, η εκτίμηση περί «συνήθους χρήσεως» ενός σύνθετου προϊόντος, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, και παράγραφος 4, της οδηγίας 98/71, δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στη βούληση του κατασκευαστή του συστατικού ή του σύνθετου προϊόντος.
Όσον αφορά, δεύτερον, το ζήτημα ποια χρήση σύνθετου προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή συνιστά «συνήθη χρήση», κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/71, επισημαίνεται καταρχάς ότι το γεγονός ότι η διάταξη αυτή δεν διευκρινίζει ποιο είδος χρήσης σύνθετου προϊόντος εμπίπτει στην έννοια αυτή, αλλά αναφέρεται, γενικώς, στη χρήση σύνθετου προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή συνηγορεί υπέρ της ευρείας ερμηνείας της εν λόγω έννοιας.
Συναφώς, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 38 των προτάσεών του, στην πράξη, η χρήση ενός προϊόντος στο πλαίσιο της κύριας λειτουργίας του απαιτεί συχνά διάφορες πράξεις οι οποίες μπορούν να εκτελεστούν πριν ή μετά την εκπλήρωση της κύριας λειτουργίας του προϊόντος, όπως είναι η αποθήκευση και η μεταφορά του. Κατά συνέπεια, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η «συνήθης χρήση» σύνθετου προϊόντος, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/71, καλύπτει όλες αυτές τις πράξεις, πλην των ρητώς εξαιρούμενων από την εν λόγω παράγραφο 4, ήτοι των πράξεων που αφορούν τη συντήρηση, την εξυπηρέτηση και τις εργασίες επισκευής.
Επομένως, η έννοια της «συνήθους χρήσεως» κατά το άρθρο 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/71 πρέπει να καλύπτει τις πράξεις που συνδέονται με την κανονική χρήση ενός προϊόντος καθώς και άλλες πράξεις που μπορούν ευλόγως να εκτελεστούν κατά τη χρήση αυτή και οι οποίες θεωρούνται κανονικές κατά την αντίληψη του τελικού καταναλωτή, περιλαμβανομένων και εκείνων που μπορούν να εκτελεστούν πριν ή μετά την εκπλήρωση της κύριας λειτουργίας του προϊόντος, όπως είναι η αποθήκευση και η μεταφορά του.
Κατόπιν των προεκτεθέντων, στα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 3, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας 98/71 έχει την έννοια ότι η συνδρομή της προβλεπόμενης στη διάταξη αυτή προϋπόθεσης να είναι «ορατό» ένα σχέδιο ή υπόδειγμα που εφαρμόζεται ή ενσωματώνεται σε προϊόν το οποίο αποτελεί συστατικό σύνθετου προϊόντος, προκειμένου το σχέδιο ή υπόδειγμα να μπορεί να τύχει της έννομης προστασίας που παρέχεται στα σχέδια ή υποδείγματα, πρέπει να εξετάζεται υπό το πρίσμα μιας περίπτωσης συνήθους χρήσεως του σύνθετου προϊόντος με τέτοιο τρόπο ώστε το οικείο συστατικό, αφού ενσωματωθεί στο εν λόγω προϊόν, να παραμένει ορατό κατά τη χρήση αυτή. Για τον σκοπό αυτόν, το ζήτημα αν ένα συστατικό σύνθετου προϊόντος είναι ορατό κατά τη «συνήθη χρήση» του από τον τελικό καταναλωτή πρέπει να εκτιμάται βάσει της αντίληψης του τελικού καταναλωτή και ενός εξωτερικού παρατηρητή, διευκρινιζομένου ότι η συνήθης χρήση πρέπει να καλύπτει τις πράξεις που εκτελούνται κατά την κύρια χρήση ενός σύνθετου προϊόντος καθώς και εκείνες που πρέπει κανονικά να εκτελεί ο τελικός καταναλωτής στο πλαίσιο μιας τέτοιας χρήσης, πλην της συντήρησης, της εξυπηρέτησης και των εργασιών επισκευής.
Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.

Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (πέμπτο τμήμα) αποφαίνεται:

Το άρθρο 3, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας 98/71/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Οκτωβρίου 1998, για τη νομική προστασία σχεδίων και υποδειγμάτων,

έχει την έννοια ότι:

η συνδρομή της προβλεπόμενης στη διάταξη αυτή προϋπόθεσης να είναι «ορατό» ένα σχέδιο ή υπόδειγμα που εφαρμόζεται ή ενσωματώνεται σε προϊόν το οποίο αποτελεί συστατικό σύνθετου προϊόντος, προκειμένου το σχέδιο ή υπόδειγμα να μπορεί να τύχει της έννομης προστασίας που παρέχεται στα σχέδια ή υποδείγματα, πρέπει να εξετάζεται υπό το πρίσμα μιας περίπτωσης συνήθους χρήσεως του σύνθετου προϊόντος με τέτοιο τρόπο ώστε το οικείο συστατικό, αφού ενσωματωθεί στο εν λόγω προϊόν, να παραμένει ορατό κατά τη χρήση αυτή. Για τον σκοπό αυτόν, το ζήτημα αν ένα συστατικό σύνθετου προϊόντος είναι ορατό κατά τη «συνήθη χρήση» του από τον τελικό καταναλωτή πρέπει να εκτιμάται βάσει της αντίληψης του τελικού καταναλωτή και ενός εξωτερικού παρατηρητή, διευκρινιζομένου ότι η συνήθης χρήση πρέπει να καλύπτει τις πράξεις που εκτελούνται κατά την κύρια χρήση ενός σύνθετου προϊόντος καθώς και εκείνες που πρέπει κανονικά να εκτελεί ο τελικός καταναλωτής στο πλαίσιο μιας τέτοιας χρήσης, πλην της συντήρησης, της εξυπηρέτησης και των εργασιών επισκευής.

(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.