CELEX: 62021CJ0110
Αίτηση αναιρέσεως
Προσφυγή ακυρώσεως
Άρθρο 19 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Εκπροσώπηση των μη προνομιούχων διαδίκων στο πλαίσιο ευθείας προσφυγής ενώπιον των δικαιοδοτικών οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Καθηγητής πανεπιστημίου
Καθηγητής ο οποίος διδάσκει στο εκπροσωπούμενο, στο πλαίσιο της προσφυγής, πανεπιστήμιο και ασκεί καθήκοντα συντονιστή και επικεφαλής της ομάδας του επίδικου έργου
Προϋπόθεση περί ανεξαρτησίας
Ύπαρξη άμεσου και προσωπικού συμφέροντος στην επίλυση της διαφοράς

Με την αίτηση αναιρέσεως, το Universität Bremen (Πανεπιστήμιο της Βρέμης, Γερμανία) ζητεί την αναίρεση της διάταξης του Γενικού Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 16ης Δεκεμβρίου 2020, Universität Bremen κατά REA (T‑660/19, μη δημοσιευθείσα, στο εξής: αναιρεσιβαλλόμενη διάταξη,
EU:T:2020:633
), με την οποία το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε ως προδήλως απαράδεκτη την προσφυγή του με αίτημα την ακύρωση της από 16 Ιουλίου 2019 απόφασης Ares (2019) 4590599 του Ευρωπαϊκού Εκτελεστικού Οργανισμού Έρευνας (REA) περί απορρίψεως της πρότασης που είχε υποβάλει το πανεπιστήμιο στο πλαίσιο της πρόσκλησης υποβολής προτάσεων H2020‑SC6‑Governance‑2019 (στο εξής: επίμαχη απόφαση).
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Κατά το άρθρο 19 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο εφαρμόζεται στο Γενικό Δικαστήριο δυνάμει του άρθρου 53, πρώτο εδάφιο, του Οργανισμού:
«Τα κράτη μέλη καθώς και τα θεσμικά όργανα της [Ευρωπαϊκής] Ένωσης αντιπροσωπεύονται ενώπιον του Δικαστηρίου από εκπρόσωπο που διορίζεται για κάθε υπόθεση· ο εκπρόσωπος δύναται να επικουρείται από σύμβουλο ή δικηγόρο.
Κατά τον ίδιο τρόπο εκπροσωπούνται και τα συμβαλλόμενα στη συμφωνία για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο [της 2ας Μαΐου 1992 (
ΕΕ 1994, L 1, σ. 3
)] κράτη, εκτός των κρατών μελών, καθώς και η Εποπτεύουσα Αρχή της ΕΖΕΣ που προβλέπεται από την εν λόγω συμφωνία.
Οι λοιποί διάδικοι εκπροσωπούνται από δικηγόρο.
Μόνον ο δικηγόρος που έχει δικαίωμα παραστάσεως ενώπιον δικαστηρίου κράτους μέλους ή άλλου κράτους συμβαλλόμενου στη συμφωνία για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, δικαιούται να εκπροσωπεί ή να επικουρεί διάδικο ενώπιον του Δικαστηρίου.
Οι εκπρόσωποι, σύμβουλοι και δικηγόροι παριστάμενοι ενώπιον του Δικαστηρίου απολαύουν των αναγκαίων δικαιωμάτων και εγγυήσεων για την ανεξάρτητη άσκηση των καθηκόντων τους, σύμφωνα με τους όρους που θα καθορισθούν από τον κανονισμό διαδικασίας.
Το Δικαστήριο απολαύει έναντι των συμβούλων και δικηγόρων, οι οποίοι παρίστανται ενώπιόν του, των εξουσιών που αναγνωρίζονται συνήθως επί του θέματος στα δικαστήρια, σύμφωνα με τους όρους που θα καθορισθούν από τον ίδιο κανονισμό.
Οι καθηγητές υπήκοοι των κρατών μελών, η νομοθεσία των οποίων τους αναγνωρίζει δικαίωμα παραστάσεως σε δικαστήριο, απολαύουν ενώπιον του Δικαστηρίου των δικαιωμάτων που αναγνωρίζονται από το παρόν άρθρο στους δικηγόρους.»
Το άρθρο 51, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Γενικού Δικαστηρίου προβλέπει τα εξής:
«Οι διάδικοι εκπροσωπούνται από εκπρόσωπο ή δικηγόρο σύμφωνα με τους όρους του άρθρου 19 του Οργανισμού [του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης].»
Το γερμανικό δίκαιο
Το άρθρο 67 του Verwaltungsgerichtsordnung (νόμου περί οργανώσεως των διοικητικών δικαστηρίων), της 21ης Ιανουαρίου 1960 (BGBl. 1960 I, σ. 17), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς την οποία αφορά η αίτηση αναιρέσεως, ορίζει, όσον αφορά το δικαίωμα δικαστικής παράστασης καθηγητών πανεπιστημίου, τα ακόλουθα:
«[…]
(2)   Οι διάδικοι μπορούν να εκπροσωπούνται από δικηγόρο ή από καθηγητή νομικής κρατικού ή αναγνωρισμένου από το κράτος πανεπιστήμιου κράτους μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης, συμβαλλόμενου κράτους στη συμφωνία για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο ή της Ελβετικής Συνομοσπονδίας που διαθέτει τα απαιτούμενα προσόντα για την άσκηση του δικαστικού λειτουργήματος, οι οποίοι παρίστανται με την ιδιότητα του εκπροσώπου […]
(3)   Το επιληφθέν δικαστήριο απορρίπτει την εκπροσώπηση διαδίκου από εκπροσώπους που δεν έχουν δικαίωμα εκπροσώπησης, κατά την έννοια των διατάξεων της παραγράφου 2, με διάταξη μη υποκείμενη σε ένδικα μέσα. Οι διαδικαστικές πράξεις εκπροσώπου που δεν έχει δικαίωμα δικαστικής εκπροσώπησης και οι επιδόσεις ή κοινοποιήσεις σε αυτόν είναι έγκυρες μέχρι την εν λόγω απόρριψη. […]
[…]»
Το ιστορικό της διαφοράς
Το ιστορικό της διαφοράς εκτίθεται στις σκέψεις 2 έως 6 της αναιρεσιβαλλόμενης διάταξης. Για τους σκοπούς της παρούσας διαδικασίας, μπορεί να συνοψιστεί ως ακολούθως.
Το Πανεπιστήμιο της Βρέμης ορίστηκε ως συντονιστής ερευνητικής κοινοπραξίας με μέλη πολυάριθμα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και αντικείμενο τη διεξαγωγή διεπιστημονικών ερευνών συγκριτικού δικαίου στον τομέα του στεγαστικού δικαίου και της στεγαστικής πολιτικής στο σύνολο της Ένωσης.
Στις 17 Μαρτίου 2019, κατόπιν πρόσκλησης υποβολής προτάσεων, το Πανεπιστήμιο της Βρέμης υπέβαλε στον REA πρόταση σχετικά με το έργο.
Η πρόταση αυτή έλαβε συνολική βαθμολογία δέκα μονάδων με άριστα τις δεκαπέντε, γεγονός που την καθιστούσε επιλέξιμη για χρηματοδότηση από την Ένωση και την κατέτασσε στη δέκατη θέση μεταξύ των δεκατεσσάρων υποβληθεισών υποψηφιοτήτων. Ωστόσο, καθόσον ο προβλεπόμενος προϋπολογισμός ήταν περιορισμένος, μόνον οι προτάσεις σχετικά με το έργο που είχαν καταταγεί στην πρώτη, στη δεύτερη και στην τρίτη θέση μπόρεσαν να επιλεγούν.
Με την επίδικη απόφαση, ο REA ενημέρωσε επομένως το Πανεπιστήμιο της Βρέμης ότι η πρότασή του είχε απορριφθεί.
Η διαδικασία ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου και η αναιρεσιβαλλόμενη διάταξη
Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Γενικού Δικαστηρίου στις 25 Σεπτεμβρίου 2019, το Πανεπιστήμιο της Βρέμης άσκησε προσφυγή με αίτημα την ακύρωση της επίδικης απόφασης.
Με το υπόμνημα αντικρούσεως, ο REA προέβαλε ένσταση απαραδέκτου της προσφυγής, υποστηρίζοντας ότι ο καθηγητής που εκπροσωπούσε το Πανεπιστήμιο της Βρέμης δεν ήταν τρίτος σε σχέση με το τελευταίο και ότι, κατά συνέπεια, δεν πληρούσε την προβλεπόμενη στον Οργανισμό του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης προϋπόθεση περί ανεξαρτησίας.
Με την αναιρεσιβαλλόμενη διάταξη, το Γενικό Δικαστήριο έκανε δεκτή την ένσταση απαραδέκτου και, βάσει του άρθρου 126 του Κανονισμού Διαδικασίας, απέρριψε την προσφυγή ως προδήλως απαράδεκτη.
Στη σκέψη 16 της αναιρεσιβαλλόμενης διάταξης, το Γενικό Δικαστήριο υπενθύμισε ότι, σύμφωνα με το άρθρο 19, τρίτο, τέταρτο και πέμπτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο, σύμφωνα με το άρθρο 53 του Οργανισμού, εφαρμόζεται στη διαδικασία ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, οι διάδικοι εκπροσωπούνται από δικηγόρο και μόνον ο δικηγόρος ο οποίος έχει δικαίωμα παράστασης ενώπιον δικαστηρίου κράτους μέλους δικαιούται να εκπροσωπεί διάδικο ενώπιον του Δικαστηρίου.
Στις σκέψεις 18 και 19 της αναιρεσιβαλλόμενης διάταξης, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε, όσον αφορά τις δύο σωρευτικές προϋποθέσεις του άρθρου 19, τέταρτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ήτοι το ότι οι εκπρόσωποι πρέπει, αφενός, να έχουν την ιδιότητα του δικηγόρου και, αφετέρου, να έχουν δικαίωμα παράστασης ενώπιον δικαστηρίου κράτους μέλους, ότι, αντιθέτως προς τη δεύτερη από τις σωρευτικές αυτές προϋποθέσεις, η πρώτη προϋπόθεση, η οποία αφορά την ιδιότητα του «δικηγόρου», δεν περιέχει οποιαδήποτε ρητή παραπομπή στο δίκαιο των κρατών μελών για τον καθορισμό της έννοιας και του περιεχομένου της, με συνέπεια, κατά πάγια νομολογία, η έννοια του «δικηγόρου», κατά την εν λόγω διάταξη, να πρέπει να ερμηνεύεται στην Ένωση με τρόπο αυτοτελή και ενιαίο, λαμβανομένων υπόψη του πλαισίου εντός του οποίου χρησιμοποιείται και των σκοπών της ρύθμισης στην οποία εντάσσεται.
Στηριζόμενο, στη σκέψη 20 της αναιρεσιβαλλόμενης διάταξης, ιδίως στις αποφάσεις της 18ης Μαΐου 1982, AM & S Europe κατά Επιτροπής (
155/79
,
EU:C:1982:157
, σκέψη
), και της 14ης Σεπτεμβρίου 2010, Akzo Nobel Chemicals και Akcros Chemicals κατά Επιτροπής κ.λπ. (
C‑550/07 P
,
EU:C:2010:512
, σκέψη
), κατά τις οποίες η αντίληψη περί του ρόλου του δικηγόρου στην έννομη τάξη της Ένωσης, η οποία προέρχεται από τις κοινές στα κράτη μέλη νομικές παραδόσεις, είναι αυτή ενός αρωγού της δικαιοσύνης ο οποίος καλείται να παράσχει, με πλήρη ανεξαρτησία και προς το υπέρτερο συμφέρον της απονομής της δικαιοσύνης, τη νομική συνδρομή που χρειάζεται ο εντολέας του, το Γενικό Δικαστήριο διευκρίνισε, στη σκέψη 21 της διάταξης, παραπέμποντας στη διάταξη της 29ης Σεπτεμβρίου 2010, EREF κατά Επιτροπής C‑74/10 P και C‑75/10 P, μη δημοσιευθείσα,
EU:C:2010:557
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), ότι η προϋπόθεση περί ανεξαρτησίας του δικηγόρου προϋποθέτει την απουσία οποιασδήποτε εργασιακής σχέσης μεταξύ του δικηγόρου και του εντολέα του, υπενθυμίζοντας ότι η έννοια της «ανεξαρτησίας του δικηγόρου» δεν ορίζεται μόνο με θετικό τρόπο, δηλαδή διά παραπομπής στη δεοντολογία των δικηγόρων, αλλά και με αρνητικό τρόπο, δηλαδή με την απουσία εργασιακής σχέσης μεταξύ του δικηγόρου και του εντολέα του.
Στη σκέψη 25 της αναιρεσιβαλλόμενης διάταξης, το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε ότι, εν προκειμένω, ο εκπρόσωπος ο οποίος είχε υπογράψει την πρωτοδίκως ασκηθείσα προσφυγή, πέραν του ότι απασχολούνταν στο Πανεπιστήμιο της Βρέμης στο πλαίσιο υπηρεσιακής σχέσης δημοσίου δικαίου, είχε οριστεί ως συντονιστής του έργου που αφορούσε η πρόταση καθώς και ως επικεφαλής της ομάδας του έργου και ως το πρόσωπο το οποίο θα αναλάμβανε «καθήκοντα» και «ουσιώδεις αρμοδιότητες» στο πλαίσιο του έργου, οπότε ο ενδιαφερόμενος είχε όχι μόνον στενή προσωπική σχέση με το αντικείμενο της διαφοράς, αλλά και άμεσο συμφέρον στην επίλυσή της, δεδομένου ότι η υλοποίηση του έργου εξαρτιόταν, τουλάχιστον εν μέρει, από τη χρηματοδότηση την οποία η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αρνήθηκε να χορηγήσει στο Πανεπιστήμιο της Βρέμης.
Το Γενικό Δικαστήριο συνήγαγε εξ αυτού, στη σκέψη 26 της αναιρεσιβαλλόμενης διάταξης, ότι τα ουσιώδη καθήκοντα που ασκούσε ο εκπρόσωπος στο πλαίσιο του νομικού προσώπου στου οποίου το όνομα είχε ασκήσει πρωτοδίκως την προσφυγή μπορούσαν να υπονομεύσουν την ιδιότητά του ως ανεξάρτητου τρίτου, κατά την έννοια της πάγιας νομολογίας που υπομνήσθηκε στη σκέψη 65 της απόφασης της 4ης Φεβρουαρίου 2020, Uniwersytet Wrocławski και Πολωνία κατά REA (
C‑515/17 P και C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
), και ότι τα εν λόγω καθήκοντα μπορούσαν να θίξουν προδήλως την ικανότητα του εκπροσώπου να φέρει εις πέρας το έργο της υπεράσπισης των συμφερόντων του εντολέα του.
Το Γενικό Δικαστήριο προσέθεσε, στις σκέψεις 28 έως 34 της αναιρεσιβαλλόμενης διάταξης, ότι το ανωτέρω συμπέρασμα δεν αναιρείται από την απόφαση της 4ης Φεβρουαρίου 2020, Uniwersytet Wrocławski και Πολωνία κατά REA (
C‑515/17 P και C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
), στην οποία το Δικαστήριο διευκρίνισε, βεβαίως, το εύρος της έννοιας της «ανεξαρτησίας», χωρίς ωστόσο να θέσει εν αμφιβόλω την προγενέστερη νομολογία του και δίχως να ακολουθήσει την άποψη που εξέφρασε ο γενικός εισαγγελέας M. Bobek στις προτάσεις του επί των συνεκδικασθεισών υποθέσεων Uniwersytet Wrocławski και Πολωνία κατά REA (
C 515/17 P και C 561/17 P
,
EU:C:2019:774
) όσον αφορά το κριτήριο το οποίο χρησιμοποιείται για τους σκοπούς της εφαρμογής του άρθρου 19, τρίτο και τέταρτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Επιπλέον, στη σκέψη 35 της αναιρεσιβαλλόμενης διάταξης, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε το επιχείρημα που προέβαλε το Πανεπιστήμιο της Βρέμης σχετικά με το άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης καθώς και σχετικά με το άρθρο 6, παράγραφος 1, της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, που υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950, υπενθυμίζοντας ότι το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο δεν αποτελεί απόλυτο δικαίωμα και μπορεί, επομένως, να υπόκειται σε περιορισμούς που συνάδουν με την αρχή της αναλογικότητας και κατατείνουν στην επίτευξη θεμιτού σκοπού.
Τέλος, όσον αφορά το επιχείρημα που προέβαλε το Πανεπιστήμιο της Βρέμης ότι θα έπρεπε να του έχει γνωστοποιηθεί η ενδεχόμενη συνδρομή λόγου απαραδέκτου της πρωτοδίκως ασκηθείσας προσφυγής ώστε να μπορέσει να θεραπεύσει το απαράδεκτο, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, στη σκέψη 40 της αναιρεσιβαλλόμενης διάταξης, ότι η υποχρέωση εκπροσώπησης από δικηγόρο δεν συγκαταλέγεται μεταξύ των απαιτήσεων των οποίων η μη τήρηση μπορεί να θεραπευθεί μετά την εκπνοή της προθεσμίας για την άσκηση προσφυγής.
Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου και τα αιτήματα των διαδίκων στο πλαίσιο της αναιρετικής διαδικασίας
Με την αίτηση αναιρέσεως, το Πανεπιστήμιο της Βρέμης ζητεί από το Δικαστήριο:
–
να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη διάταξη,
–
να αναπέμψει την υπόθεση στο Γενικό Δικαστήριο για να αποφανθεί επί της ουσίας,
–
να διαπιστώσει ότι η εκπροσώπηση από τον οικείο καθηγητή πανεπιστημίου είναι έγκυρη,
–
επικουρικώς, να διαπιστώσει ότι το Πανεπιστήμιο της Βρέμης δικαιούται να συνεχίσει τη διαδικασία με δικηγόρο ο οποίος πληροί τις προϋποθέσεις του άρθρου 19, τρίτο και τέταρτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και
–
να καταδικάσει τον REA στα δικαστικά έξοδα.
Ο REA ζητεί από το Δικαστήριο:
–
να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως, και
–
να καταδικάσει το Πανεπιστήμιο της Βρέμης στα δικαστικά έξοδα.
Επί της αίτησης αναιρέσεως
Προκαταρκτικώς, επισημαίνεται ότι το Πανεπιστήμιο της Βρέμης εκπροσωπείται ενώπιον του Δικαστηρίου από το ίδιο πρόσωπο το οποίο το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, στην αναιρεσιβαλλόμενη διάταξη, ότι δεν πληρούσε τις προϋποθέσεις του άρθρου 19 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης για να εκπροσωπήσει τον εν λόγω διάδικο στη συγκεκριμένη υπόθεση ενώπιον του δικαστή της Ένωσης.
Εντούτοις, καθόσον το ζήτημα του παραδεκτού της αίτησης αναιρέσεως ταυτίζεται κατ’ ουσίαν με το αντικείμενο της εν λόγω αίτησης, πρέπει να εξεταστούν οι λόγοι αναιρέσεως (πρβλ. απόφαση της 6ης Σεπτεμβρίου 2012, Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej και Πολωνία κατά Επιτροπής,
C‑422/11 P και C‑423/11 P
,
EU:C:2012:553
, σκέψη
).
Προς στήριξη της αίτησης αναιρέσεως, το Πανεπιστήμιο της Βρέμης προβάλλει δύο λόγους αναιρέσεως, εκ των οποίων ο πρώτος στηρίζεται σε παράβαση του άρθρου 19, έβδομο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ο δεύτερος σε παράβαση του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και του άρθρου 6, παράγραφος 1, της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών.
Επιχειρήματα των διαδίκων
Με τον πρώτο λόγο αναιρέσεως, το Πανεπιστήμιο της Βρέμης προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο ότι δεν έλαβε υπόψη το γράμμα και την οικονομία του άρθρου 19, έβδομο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθόσον οι καθηγητές πανεπιστημίου στους οποίους η νομοθεσία αναγνωρίζει δικαίωμα παράστασης δεν είναι υποχρεωμένοι, ως εκπρόσωποι, να πληρούν την προϋπόθεση περί ανεξαρτησίας που επιβάλλεται στους δικηγόρους, κατά την έννοια του τρίτου και του τετάρτου εδαφίου του άρθρου 19.
Με το πρώτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως, το Πανεπιστήμιο της Βρέμης ισχυρίζεται κατ’ αρχάς ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη το γεγονός ότι οι καθηγητές πανεπιστημίου οι οποίοι, βάσει της νομοθεσίας του κράτους μέλους τους, έχουν το δικαίωμα να παρίστανται ως εκπρόσωποι ενώπιον δικαστηρίου απολαύουν «κατά λογική αναγκαιότητα» του εν λόγω προνομίου δυνάμει του άρθρου 19, έβδομο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Το Πανεπιστήμιο της Βρέμης υπενθυμίζει ότι η νομολογία των δικαστηρίων της Ένωσης διαμόρφωσε την έννοια του «δικηγόρου» βάσει του άρθρου 19, τρίτο και τέταρτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, απαιτώντας κατ’ αρχήν ανεξαρτησία του εν λόγω εκπροσώπου ενώπιον δικαστηρίου έναντι του διαδίκου τον οποίο εκπροσωπεί. Στο μέτρο που το Γενικό Δικαστήριο δεν δέχθηκε την ύπαρξη τέτοιας ανεξαρτησίας απλώς και μόνον επειδή ο οικείος εκπρόσωπος δεν μπορούσε να θεωρηθεί ως «δικηγόρος», κατά την έννοια του άρθρου 19, τέταρτο εδάφιο, του Οργανισμού, δεν έλαβε υπόψη το προνομιακό καθεστώς που προβλέπει το άρθρο 19, έβδομο εδάφιο, του Οργανισμού για τους καθηγητές πανεπιστημίου.
Συγκεκριμένα, λόγω της σαφέστατης διατύπωσης της τελευταίας αυτής διάταξης, οι καθηγητές πανεπιστημίου έχουν ex lege τα ίδια δικαιώματα με τους δικηγόρους. Κατά συνέπεια, η προϋπόθεση περί ανεξαρτησίας του δικηγόρου, κατά την έννοια του άρθρου 19, τρίτο και τέταρτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεν μπορεί να εφαρμοστεί στους καθηγητές πανεπιστημίου.
Το Πανεπιστήμιο της Βρέμης προβάλλει διάφορα επιχειρήματα προς στήριξη του ανωτέρω συμπεράσματος.
Πρώτον, το ζήτημα της ικανότητας παράστασης των καθηγητών πανεπιστημίου, συμπεριλαμβανομένου του ζητήματος τυχόν συγκρούσεων συμφερόντων, ρυθμίζεται πλήρως σε επίπεδο εθνικού δικαίου, στο οποίο παραπέμπει ρητώς το άρθρο 19, έβδομο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επομένως, κατά το γερμανικό δίκαιο, η δικαστική εκπροσώπηση από συγκεκριμένο πρόσωπο είναι δυνατόν να απορριφθεί μόνον εάν ο οικείος εκπρόσωπος δεν είναι ούτε δικηγόρος ούτε καθηγητής πανεπιστημίου ή εάν ο εκπρόσωπος είναι δικαστής στο επιληφθέν δικαστήριο. Εξάλλου, το Bundesverfassungsgericht (Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο, Γερμανία) έχει κρίνει ότι απλώς και μόνον η ύπαρξη συγκρούσεων συμφερόντων δυνάμενων να καταλογιστούν σε δικηγόρους ή σε καθηγητές πανεπιστημίου δεν μπορεί να δικαιολογήσει την έκδοση διάταξης περί απόρριψης της εκπροσώπησης, δεδομένου ότι ο κώδικας δεοντολογίας προβλέπει μόνον επαγγελματική ευθύνη επιφέρουσα κυρώσεις.
Δεύτερον, το ειδικό καθεστώς δημοσίου δικαίου που ισχύει για τους καθηγητές πανεπιστημίου αποκλείει κάθε είδους συγκρούσεις συμφερόντων. Ως δημόσιοι λειτουργοί, οι καθηγητές υπέχουν αυστηρές υποχρεώσεις πίστης και, στο μέτρο που η εξουσία εκπροσώπησης αποτελεί απλώς παρεπόμενο καθήκον, για την άσκηση του οποίου απαιτείται επιπλέον η χορήγηση ειδικής άδειας από τον ιεραρχικώς προϊστάμενο, δεν εξαρτώνται οικονομικώς, σε αντίθεση προς τους δικηγόρους, από τη δραστηριότητα της δικαστικής εκπροσώπησης.
Τρίτον, το Πανεπιστήμιο της Βρέμης υποστηρίζει ότι, ως δημόσιο πανεπιστήμιο, συνιστά αναπόσπαστο τμήμα του κράτους μέλους στο οποίο ανήκει, το δε κράτος μέλος αποτελεί προνομιούχο διάδικο ο οποίος εμπίπτει στο άρθρο 19, πρώτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Με το δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως, το Πανεπιστήμιο της Βρέμης ισχυρίζεται ότι, δυνάμει των διατάξεων του άρθρου 67 του νόμου περί οργανώσεως των διοικητικών δικαστηρίων, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς την οποία αφορά η αίτηση αναιρέσεως, ο εκπρόσωπος ενώπιον δικαστηρίου έχει το δικαίωμα να παρίσταται χωρίς να απαιτείται η συνδρομή άλλων προϋποθέσεων, αφ’ ης στιγμής δεν υφίσταται, a priori, πρόδηλη σύγκρουση συμφερόντων.
Με το τρίτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως, το Πανεπιστήμιο της Βρέμης διατείνεται ότι, ακόμη και αν το Δικαστήριο δεν υιοθετήσει τέτοια ερμηνεία, θα πρέπει να προστατευθεί η δικαιολογημένη εμπιστοσύνη του, δεδομένης της σαφούς διατύπωσης του άρθρου 19, έβδομο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εν προκειμένω, ήταν εντελώς αναπάντεχο για το Πανεπιστήμιο της Βρέμης να υπαχθούν και οι καθηγητές πανεπιστημίου στην υποχρέωση να πληρούν την προϋπόθεση περί ανεξαρτησίας του δικηγόρου, κατά την έννοια του άρθρου 19, τρίτο και τέταρτο εδάφιο, του Οργανισμού.
Ο REA προβάλλει κατ’ αρχάς ένσταση απαραδέκτου του τρίτου και του τέταρτου αιτήματος με τα οποία το Πανεπιστήμιο της Βρέμης ζητεί από το Δικαστήριο να προβεί σε διαπιστώσεις, λόγω του ότι, στο πλαίσιο της εξέτασης της προσφυγής ακυρώσεως, ο δικαστής της Ένωσης ελέγχει μόνον τη νομιμότητα της προσβαλλόμενης πράξης.
Όσον αφορά τον πρώτο λόγο αναιρέσεως, ο REA εκτιμά ότι ο λόγος αυτός είναι αβάσιμος, καθόσον δεν προβλέπεται προνομιακό καθεστώς για τους καθηγητές πανεπιστημίου, το δε Πανεπιστήμιο της Βρέμης ερμηνεύει εσφαλμένως τις προϋποθέσεις που προβλέπονται στο άρθρο 19 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σε συνδυασμό με τα άρθρα 51 και 56 του Κανονισμού Διαδικασίας του Γενικού Δικαστηρίου.
Κατά τον REA, δεδομένου ότι οι καθηγητές έχουν τα ίδια δικαιώματα και τις ίδιες υποχρεώσεις με τους δικηγόρους, η νομολογία σχετικά με την έννοια της δικαστικής εκπροσώπησης, κατά το άρθρο 19, τρίτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, έχει εφαρμογή και επ’ αυτών και κανένα από τα επιχειρήματα που προβάλλει το Πανεπιστήμιο της Βρέμης δεν μπορεί να θέσει εν αμφιβόλω το εν λόγω συμπέρασμα.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Όσον αφορά την εκπροσώπηση των μη προνομιούχων διαδίκων ενώπιον των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης, υπενθυμίζεται ότι το άρθρο 19, τρίτο και τέταρτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο, σύμφωνα με το άρθρο 53 του Οργανισμού, εφαρμόζεται στη διαδικασία ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, προβλέπει δύο διακριτές και σωρευτικές προϋποθέσεις, ήτοι, πρώτον, ότι οι διάδικοι οι οποίοι δεν εμπίπτουν στο πρώτο και στο δεύτερο εδάφιο του άρθρου 19 πρέπει να εκπροσωπούνται από δικηγόρο και, δεύτερον, ότι μόνον ο δικηγόρος ο οποίος έχει δικαίωμα παράστασης ενώπιον δικαστηρίου κράτους μέλους ή άλλου κράτους συμβαλλόμενου στη συμφωνία για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο δικαιούται να εκπροσωπεί ή να επικουρεί διάδικο ενώπιον των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης.
Όσον αφορά κατ’ αρχάς τη δεύτερη προϋπόθεση, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 19, τέταρτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και αφορά το δικαίωμα του δικηγόρου να παρίσταται ενώπιον εθνικού δικαστηρίου, από το γράμμα της διάταξης προκύπτει ότι η έννοια και το περιεχόμενο της εν λόγω προϋπόθεσης πρέπει να ερμηνεύονται διά παραπομπής στο οικείο εθνικό δίκαιο (απόφαση της 24ης Μαρτίου 2022, PJ και PC κατά EUIPO,
C‑529/18 P και C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, σκέψη
).
Ομοίως, όπως επισήμανε κατ’ ουσίαν ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 59 των προτάσεών του, από το γράμμα του άρθρου 19, έβδομο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δυνάμει του οποίου δικαιούνται να παρίστανται ενώπιον των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης οι καθηγητές τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που είναι υπήκοοι κρατών μελών η νομοθεσία των οποίων τους αναγνωρίζει τέτοιο δικαίωμα, προκύπτει ότι η έννοια και το περιεχόμενο της εν λόγω προϋπόθεσης πρέπει επίσης να ερμηνεύονται διά παραπομπής στο οικείο εθνικό δίκαιο.
Εν προκειμένω, δεν αμφισβητείται ότι ο εκπρόσωπος του Πανεπιστημίου της Βρέμης, ο οποίος έχει την ιδιότητα του καθηγητή, δικαιούται, βάσει του γερμανικού δικαίου, να παρίσταται ως εκπρόσωπος ενώπιον δικαστηρίου, οπότε, σύμφωνα με το άρθρο 19, έβδομο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, απολαύει των ιδίων δικαιωμάτων με αυτά που αναγνωρίζονται στους δικηγόρους σύμφωνα με το τέταρτο εδάφιο του άρθρου 19 και, επομένως, μπορεί να εκπροσωπεί ή να επικουρεί διάδικο ενώπιον του Δικαστηρίου.
Όσον αφορά περαιτέρω την πρώτη προϋπόθεση, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 19, τρίτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και αφορά την ιδιότητα του «δικηγόρου», το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι εφόσον η εν λόγω διάταξη δεν παραπέμπει στο δίκαιο των κρατών μελών, η έννοια αυτή πρέπει να ερμηνεύεται με τρόπο αυτοτελή και ενιαίο σε ολόκληρη την Ένωση, λαμβανομένων υπόψη όχι μόνον του γράμματος της εν λόγω διάταξης, αλλά και του πλαισίου στο οποίο εντάσσεται και του σκοπού της (αποφάσεις της 4ης Φεβρουαρίου 2020, Uniwersytet Wrocławski και Πολωνία κατά REA,
C‑515/17 P και C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 24ης Μαρτίου 2022, PJ και PC κατά EUIPO,
C‑529/18 P και C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, σκέψη
).
Από το γράμμα του άρθρου 19, τρίτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ειδικότερα από τη χρήση του όρου «εκπροσωπούνται» προκύπτει ότι ένας «διάδικος», κατά την έννοια της ανωτέρω διάταξης, ανεξαρτήτως της ιδιότητάς του, δεν επιτρέπεται να ενεργεί αυτοπροσώπως ενώπιον δικαιοδοτικού οργάνου της Ένωσης, αλλά πρέπει να κάνει χρήση των υπηρεσιών τρίτου προσώπου. Επομένως, η κατάθεση δικογράφου υπογεγραμμένου από τον ίδιο τον προσφεύγοντα δεν αρκεί για την άσκηση προσφυγής, ακόμη και αν ο προσφεύγων είναι δικηγόρος ο οποίος έχει δικαίωμα παράστασης ενώπιον εθνικού δικαστηρίου (αποφάσεις της 4ης Φεβρουαρίου 2020, Uniwersytet Wrocławski και Πολωνία κατά REA,
C‑515/17 P και C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
, σκέψεις
και
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 24ης Μαρτίου 2022, PJ και PC κατά EUIPO,
C‑529/18 P και C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, σκέψη
).
Η ανωτέρω διαπίστωση επιβεβαιώνεται από το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η εν λόγω διάταξη, από το οποίο προκύπτει ρητώς ότι η δικαστική εκπροσώπηση διαδίκου μη εμπίπτοντος στο πρώτο και στο δεύτερο εδάφιο του άρθρου 19 είναι δυνατή μόνον από δικηγόρο, ενώ οι διάδικοι οι οποίοι εμπίπτουν στο πρώτο και στο δεύτερο εδάφιο μπορούν να αντιπροσωπεύονται από εκπρόσωπο ο οποίος μπορεί, αν συντρέχει περίπτωση, να επικουρείται από σύμβουλο ή δικηγόρο (αποφάσεις της 4ης Φεβρουαρίου 2020, Uniwersytet Wrocławski και Πολωνία κατά REA,
C‑515/17 P και C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
, σκέψη
, και της 24ης Μαρτίου 2022, PJ και PC κατά EUIPO,
C‑529/18 P και C 531/18 P
,
EU:C:2022:218
, σκέψη
).
Η εν λόγω διαπίστωση επιρρωννύεται από τον σκοπό της εκπροσώπησης από δικηγόρο των διαδίκων που δεν εμπίπτουν στο άρθρο 19, πρώτο και δεύτερο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σκοπό ο οποίος συνίσταται, όπως το Γενικό Δικαστήριο ορθώς υπενθύμισε στη σκέψη 29 της αναιρεσιβαλλόμενης διάταξης, αφενός, στο να μην ασκούν αυτοπροσώπως οι ιδιώτες ένδικη προσφυγή χωρίς να χρησιμοποιούν τις υπηρεσίες ενδιαμέσου προσώπου και, αφετέρου, στο να διασφαλίζεται ότι η υπεράσπιση των νομικών προσώπων γίνεται από εκπρόσωπο ο οποίος διαφοροποιείται επαρκώς από το νομικό πρόσωπο το οποίο εκπροσωπεί (αποφάσεις της 4ης Φεβρουαρίου 2020, Uniwersytet Wrocławski και Πολωνία κατά REA,
C‑515/17 P και C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 24ης Μαρτίου 2022, PJ και PC κατά EUIPO,
C‑529/18 P και C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, σκέψη
).
Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο έχει υπογραμμίσει ότι ο σκοπός της αποστολής του δικηγόρου να εκπροσωπεί τον διάδικο σύμφωνα με το άρθρο 19, τρίτο και τέταρτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία εκπληρώνεται προς το συμφέρον της ορθής απονομής της δικαιοσύνης, έγκειται πρωτίστως στη βέλτιστη δυνατή προστασία και υπεράσπιση των συμφερόντων του εντολέα, με πλήρη ανεξαρτησία καθώς και σύμφωνα με τον νόμο, τους επαγγελματικούς κανόνες και τους κανόνες δεοντολογίας (αποφάσεις της 4ης Φεβρουαρίου 2020, Uniwersytet Wrocławski και Πολωνία κατά REA,
C‑515/17 P και C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
, σκέψη
, και της 24ης Μαρτίου 2022, PJ και PC κατά EUIPO,
C‑529/18 P και C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, σκέψη
).
Εξάλλου, μολονότι η έννοια της «ανεξαρτησίας» του δικηγόρου διαμορφώθηκε αρχικώς στο πλαίσιο του εμπιστευτικού χαρακτήρα των εγγράφων στον τομέα του δικαίου του ανταγωνισμού, η δε νομολογία έχει διευκρινίσει συναφώς ότι ο δικηγόρος είναι αρωγός της δικαιοσύνης ο οποίος καλείται να παράσχει, προς το υπέρτερο συμφέρον της απονομής της δικαιοσύνης, νομική συνδρομή στον εντολέα του (πρβλ. αποφάσεις της 18ης Μαΐου 1982, AM & S Europe κατά Επιτροπής,
155/79
,
EU:C:1982:157
, σκέψη
, και της 14ης Σεπτεμβρίου 2010, Akzo Nobel Chemicals και Akcros Chemicals κατά Επιτροπής κ.λπ.,
C‑550/07 P
,
EU:C:2010:512
, σκέψη
), διαπιστώνεται εντούτοις ότι ο ορισμός της έννοιας αυτής εξελίχθηκε προσφάτως στον τομέα της εκπροσώπησης ενώπιον των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης, το δε προέχον κριτήριο που χρησιμοποιήθηκε συναφώς ήταν πλέον η προστασία και η υπεράσπιση των συμφερόντων του εντολέα (πρβλ. αποφάσεις της 4ης Φεβρουαρίου 2020, Uniwersytet Wrocławski και Πολωνία κατά REA,
C‑515/17 P και C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
, σκέψη
, και της 24ης Μαρτίου 2022, PJ και PC κατά EUIPO,
C‑529/18 P και C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, σκέψη
).
Στο πλαίσιο αυτό, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η προϋπόθεση περί ανεξαρτησίας του δικηγόρου δεν ορίζεται μόνο με αρνητικό τρόπο, δηλαδή με την απουσία εργασιακής σχέσης μεταξύ του δικηγόρου και του εντολέα του, αλλά και με θετικό τρόπο, δηλαδή διά παραπομπής στη δεοντολογία (πρβλ. αποφάσεις της 4ης Φεβρουαρίου 2020, Uniwersytet Wrocławski και Πολωνία κατά REA,
C‑515/17 P και C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
, σκέψη
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 24ης Μαρτίου 2022, PJ και PC κατά EUIPO,
C‑529/18 P και C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, σκέψη
).
Ως εκ τούτου, ορθώς το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, στη σκέψη 21 της αναιρεσιβαλλόμενης διάταξης, ότι η προϋπόθεση περί ανεξαρτησίας του δικηγόρου, στο συγκεκριμένο πλαίσιο του άρθρου 19 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, συνεπάγεται κατ’ ανάγκην την απουσία εργασιακής σχέσης μεταξύ του δικηγόρου και του εντολέα του.
Επιπροσθέτως, η ίδια προσέγγιση ισχύει ομοίως σε περίπτωση κατά την οποία ένας δικηγόρος εργάζεται σε φορέα συνδεόμενο με τον διάδικο τον οποίο εκπροσωπεί (αποφάσεις της 6ης Σεπτεμβρίου 2012, Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej και Πολωνία κατά Επιτροπής,
C‑422/11 P και C‑423/11 P
,
EU:C:2012:553
, σκέψη
, και της 24ης Μαρτίου 2022, PJ και PC κατά EUIPO,
C‑529/18 P και C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, σκέψη
).
Όσον αφορά τον θετικό ορισμό της έννοιας της «ανεξαρτησίας», το Δικαστήριο έχει υπογραμμίσει ρητώς ότι η έννοια αυτή δεν σημαίνει ότι απαιτείται απουσία οποιασδήποτε σχέσης μεταξύ του δικηγόρου και του εντολέα του, αλλά μόνον απουσία σχέσεων που θίγουν προδήλως την ικανότητα του δικηγόρου να φέρει εις πέρας το υπερασπιστικό του έργο υπηρετώντας με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τα συμφέροντα του εντολέα του, σύμφωνα με τον νόμο και τους επαγγελματικούς και δεοντολογικούς κανόνες (πρβλ. αποφάσεις της 4ης Φεβρουαρίου 2020, Uniwersytet Wrocławski και Πολωνία κατά REA,
C‑515/17 P και C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
, σκέψεις
έως
, και της 24ης Μαρτίου 2022, PJ και PC κατά EUIPO,
C‑529/18 P και C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, σκέψη
).
Πράγματι, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 60 των προτάσεών του, εφαρμόζοντας την προϋπόθεση περί ανεξαρτησίας που επιβάλλεται από το δίκαιο της Ένωσης στους εκπροσώπους των μη προνομιούχων διαδίκων, ο δικαστής της Ένωσης ασκεί περιορισμένο έλεγχο, καθόσον περιορίζεται να κηρύσσει απαράδεκτη την προσφυγή της οποίας έχει επιληφθεί μόνον στις περιπτώσεις κατά τις οποίες προκύπτει προδήλως ότι ο οικείος εκπρόσωπος δεν είναι σε θέση να φέρει εις πέρας το υπερασπιστικό του έργο υπηρετώντας με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τα συμφέροντα του εντολέα του, με αποτέλεσμα ο εν λόγω εκπρόσωπος να πρέπει να αποκλειστεί προς το συμφέρον του εντολέα του (πρβλ. απόφαση της 24ης Μαρτίου 2022, PJ και PC κατά EUIPO,
C‑529/18 P και C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, σκέψη
).
Εντούτοις, πρέπει να καθοριστεί αν η προϋπόθεση περί ανεξαρτησίας που έχει διαμορφωθεί στην εκτιθέμενη στις σκέψεις 48 έως 53 της παρούσας απόφασης νομολογία όσον αφορά τους δικηγόρους ισχύει επίσης και για τους καθηγητές πανεπιστημίου οι οποίοι έχουν δικαίωμα δικαστικής εκπροσώπησης διαδίκου.
Συναφώς, μολονότι τα δύο επαγγέλματα δεν είναι συγκρίσιμα από απόψεως περιγραφής της αποστολής τους, δεδομένου ότι ο δικηγόρος καλείται να προστατεύσει και να υπερασπιστεί τα συμφέροντα του εντολέα του, ενώ ο καθηγητής πανεπιστημίου είναι επιφορτισμένος με τη διδασκαλία και διεξάγει έρευνες με πλήρη ανεξαρτησία, λαμβανομένης υπόψη της ακαδημαϊκής ελευθερίας που διέπει το εν λόγω επάγγελμα, επιβάλλεται εντούτοις η διαπίστωση ότι, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στα σημεία 57 και 58 των προτάσεών του, όταν ένας καθηγητής πανεπιστημίου εκπροσωπεί διάδικο ενώπιον των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης, δεν ασκεί πλέον το επάγγελμα του διδάσκοντος και του ερευνητή, αλλά εκπληρώνει την ίδια αποστολή με αυτή του δικηγόρου, δηλαδή την αποστολή της εκπροσώπησης των διαδίκων που δεν εμπίπτουν στο άρθρο 19, πρώτο και δεύτερο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Επιπλέον, από το γράμμα του άρθρου 19, έβδομο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης προκύπτει ότι οι καθηγητές οι οποίοι δικαιούνται, βάσει του δικαίου του κράτους μέλους τους, να παρίστανται σε δικαστήριο έχουν τα ίδια δικαιώματα με αυτά που απονέμονται στους δικηγόρους κατά το άρθρο 19, τρίτο εδάφιο, του Οργανισμού.
Επομένως, σύμφωνα με τον σκοπό της αποστολής της διενεργούμενης εκπροσώπησης, ο οποίος, όπως υπομνήσθηκε στις σκέψεις 47 και 48 της παρούσας απόφασης, έγκειται πρωτίστως στην προστασία και στην καλύτερη δυνατή υπεράσπιση των συμφερόντων του εντολέα, οι καθηγητές πανεπιστημίου πρέπει να πληρούν τα ίδια κριτήρια ανεξαρτησίας με τα ισχύοντα για τους δικηγόρους.
Τα εν λόγω κριτήρια ορίζονται, σύμφωνα με τη μνημονευόμενη στις σκέψεις 49 και 52 της παρούσας απόφασης νομολογία, με αρνητικό τρόπο, με την απουσία εργασιακής σχέσης μεταξύ του εκπροσώπου και του εντολέα του, και με θετικό τρόπο, διά παραπομπής στη δεοντολογία που συνεπάγεται, μεταξύ άλλων, την απουσία σχέσης που να θίγει προδήλως την ικανότητα του δικηγόρου να φέρει εις πέρας την αποστολή της υπεράσπισης υπηρετώντας με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τα συμφέροντα του εντολέα του, σύμφωνα με τον νόμο και τους επαγγελματικούς κανόνες.
Όσον αφορά το ζήτημα της απουσίας εργασιακής σχέσης μεταξύ του εκπροσώπου και του εντολέα του, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, στη σκέψη 25 της αναιρεσιβαλλόμενης διάταξης, ότι ο εκπρόσωπος του Πανεπιστημίου της Βρέμης απασχολούνταν από το πανεπιστήμιο αυτό στο πλαίσιο υπηρεσιακής σχέσης δημοσίου δικαίου.
Εξομοιώνοντας όμως την κατάσταση καθηγητή ο οποίος εκπροσωπεί το πανεπιστήμιο στο οποίο διδάσκει και διεξάγει έρευνες με την κατάσταση νομικού συμβούλου ο οποίος εκπροσωπεί φορέα συνδεόμενο με το νομικό πρόσωπο στο οποίο απασχολείται, το Γενικό Δικαστήριο εφάρμοσε εσφαλμένως τη μνημονευόμενη στις σκέψεις 51 και 52 της παρούσας απόφασης νομολογία.
Πράγματι, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στα σημεία 50 και 74 των προτάσεών του, σε αντίθεση με την κατάσταση νομικού συμβούλου επιχείρησης την οποία αφορούσε η απόφαση της 6ης Σεπτεμβρίου 2012, Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej και Πολωνία κατά Επιτροπής (
C‑422/11 P και C‑423/11 P
,
EU:C:2012:553
, σκέψη
), ο οικείος καθηγητής πανεπιστημίου συνδέεται με το πανεπιστήμιο το οποίο εκπροσωπεί με υπηρεσιακή σχέση δημοσίου δικαίου. Το καθεστώς αυτό του παρέχει, σύμφωνα με τις προϋποθέσεις και τους κανόνες του εθνικού δικαίου, ανεξαρτησία όχι μόνον υπό την ιδιότητα του διδάσκοντος και του ερευνητή, αλλά και υπό την ιδιότητα του εκπροσώπου μη προνομιούχων διαδίκων ενώπιον των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης. Επιπλέον, στο μέτρο που η δικαστική εκπροσώπηση δεν συγκαταλέγεται στα καθήκοντα τα οποία ο καθηγητής καλείται να ασκήσει στο πανεπιστήμιο ως διδάσκων ή ως ερευνητής, η εκπροσώπηση αυτή ουδόλως συνδέεται με τα ακαδημαϊκά καθήκοντά του και, επομένως, καίτοι ο καθηγητής καλείται να εκπροσωπήσει το πανεπιστήμιο, η εκπροσώπηση εκφεύγει του πλαισίου κάθε σχέσης εξάρτησης που τον συνδέει με αυτό.
Καθόσον το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι απλώς και μόνον η ύπαρξη συμβατικής σχέσης αστικού δικαίου μεταξύ δικηγόρου και του πανεπιστημίου το οποίο εκπροσωπεί δεν επαρκεί ώστε να θεωρηθεί ότι ο ως άνω δικηγόρος τελεί σε κατάσταση που προδήλως θίγει την ικανότητά του να υπερασπιστεί τα συμφέροντα του εντολέα του τηρώντας την προϋπόθεση περί ανεξαρτησίας, κατά την έννοια του άρθρου 19 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (πρβλ. απόφαση της 4ης Φεβρουαρίου 2020, Uniwersytet Wrocławski και Πολωνία κατά REA,
C‑515/17 P και C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
, σκέψεις
και
), η ύπαρξη υπηρεσιακής σχέσης δημοσίου δικαίου μεταξύ καθηγητή και του πανεπιστημίου το οποίο εκπροσωπεί δεν επαρκεί επίσης για να θεωρηθεί ότι ο καθηγητής τελεί σε κατάσταση που τον εμποδίζει να υπερασπιστεί τα συμφέροντα του πανεπιστημίου.
Δεδομένου ότι το άρθρο 19, έβδομο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης παρέχει στους καθηγητές τα ίδια δικαιώματα με αυτά που απονέμονται στους δικηγόρους, κατά την έννοια του άρθρου 19, τρίτο εδάφιο, του Οργανισμού, καθηγητής ο οποίος έχει το δικαίωμα, βάσει του εθνικού δικαίου, να παρίσταται σε δικαστήριο, τεκμαίρεται ότι κατ’ αρχήν πληροί την προϋπόθεση περί ανεξαρτησίας, κατά το άρθρο 19 του Οργανισμού, ακόμη και αν εκπροσωπεί το πανεπιστήμιο εντός του οποίου ασκεί τις ακαδημαϊκές δραστηριότητές του.
Όσον αφορά την απουσία σχέσης που να θίγει την ικανότητα του εκπροσώπου να φέρει εις πέρας το υπερασπιστικό του έργο υπηρετώντας με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τα συμφέροντα του εντολέα του, το Γενικό Δικαστήριο αναφέρθηκε, στη σκέψη 25 της αναιρεσιβαλλόμενης διάταξης, στο γεγονός ότι ο εκπρόσωπος του Πανεπιστημίου της Βρέμης ήταν συντονιστής του έργου που αφορούσε η πρόταση καθώς και επικεφαλής της ομάδας του έργου αυτού και ότι ασκούσε «ουσιώδη καθήκοντα και αρμοδιότητες» στο πλαίσιο του έργου. Κατά το Γενικό Δικαστήριο, η προσωπική σχέση την οποία ο εκπρόσωπος διατηρούσε με το αντικείμενο της διαφοράς διακύβευε, κατά συνέπεια, την ικανότητά του να παράσχει τη νομική αρωγή που χρειαζόταν το πανεπιστήμιο.
Η ανωτέρω εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου είναι εσφαλμένη.
Συγκεκριμένα, μολονότι το Γενικό Δικαστήριο ορθώς υπενθύμισε, στη σκέψη 30 της αναιρεσιβαλλόμενης διάταξης, ότι το καθήκον ανεξαρτησίας που υπέχει ο δικηγόρος δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να έχει οποιαδήποτε σχέση με τον εντολέα του, αλλά μόνον ότι δεν πρέπει να υφίσταται σχέση που να θίγει προδήλως την ικανότητά του να φέρει εις πέρας το υπερασπιστικό έργο, οι περιγραφόμενες στη σκέψη 25 της διάταξης σχέσεις, οι οποίες εκτίθενται και στη σκέψη 64 της παρούσας απόφασης, δεν μπορούν να χαρακτηριστούν ως σχέσεις που θίγουν προδήλως την ικανότητα του εκπροσώπου του Πανεπιστημίου της Βρέμης να εκπροσωπήσει το πανεπιστήμιο με την απαιτούμενη ανεξαρτησία. Βεβαίως, συνεπεία των καθηκόντων τα οποία ο οικείος εκπρόσωπος ασκούσε στο πλαίσιο του επίδικου έργου, ο εν λόγω εκπρόσωπος είχε κοινά συμφέροντα με το Πανεπιστήμιο της Βρέμης. Εντούτοις, όπως υπογράμμισε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 80 των προτάσεών του, τέτοια συμφέροντα δεν αρκούν για να αποδείξουν την ανικανότητα του εκπροσώπου να φέρει προσηκόντως εις πέρας την εκπροσώπηση που του είχε ανατεθεί.
Εξάλλου, στο μέτρο που δεν προβλήθηκε κανένα στοιχείο από το οποίο να προκύπτει ότι τα εν λόγω συμφέροντα παρακώλυαν τη δικαστική εκπροσώπηση του Πανεπιστημίου της Βρέμης από τον οικείο εκπρόσωπο, το Γενικό Δικαστήριο υπερέβη τα όρια του ελέγχου του τα οποία έχουν καθοριστεί από τη μνημονευόμενη στις σκέψεις 52 και 53 της παρούσας απόφασης νομολογία, η οποία δεν αποτελεί απλώς περίπτωση εφαρμογής της έννοιας της «ανεξαρτησίας», κατά το άρθρο 19 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά συνιστά μεταστροφή της σχετικής με την «ανεξαρτησία» νομολογίας, υπό την έννοια ότι η προβλεπόμενη στο δίκαιο της Ένωσης προϋπόθεση περί ανεξαρτησίας πρέπει να ερμηνεύεται με τρόπο ώστε να συντρέχει περίπτωση απαραδέκτου μόνον εάν προκύπτει προδήλως ότι ο οικείος εκπρόσωπος δεν είναι σε θέση να φέρει εις πέρας το υπερασπιστικό του έργο υπηρετώντας με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τα συμφέροντα του εντολέα του, με αποτέλεσμα να πρέπει να αποκλειστεί προς το συμφέρον του εντολέα του.
Επομένως, κακώς το Γενικό Δικαστήριο έκρινε την προσφυγή απαράδεκτη με την αιτιολογία ότι το Πανεπιστήμιο της Βρέμης δεν εκπροσωπούνταν δεόντως από τον εν λόγω καθηγητή πανεπιστημίου.
Συνεπώς, ο πρώτος λόγος αναιρέσεως πρέπει να γίνει δεκτός.
Ως εκ τούτου, χωρίς να απαιτείται εξέταση των λοιπών επιχειρημάτων τα οποία προβλήθηκαν στο πλαίσιο του πρώτου και του δεύτερου λόγου αναιρέσεως ή των λοιπών αιτημάτων της αιτήσεως αναιρέσεως, επιβάλλεται η αναίρεση της αναιρεσιβαλλόμενης διάταξης.
Επί της αναπομπής της υπόθεσης ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου
Κατά το άρθρο 61, πρώτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εάν η αναίρεση κριθεί βάσιμη, το Δικαστήριο μπορεί, σε περίπτωση που αναιρέσει την απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου, είτε να αποφανθεί οριστικά επί της διαφοράς, εφόσον είναι ώριμη προς εκδίκαση, είτε να την αναπέμψει στο Γενικό Δικαστήριο για να την κρίνει.
Εν προκειμένω, δεδομένου ότι, επί της ουσίας, η διαφορά δεν είναι ώριμη προς εκδίκαση, η υπόθεση πρέπει να αναπεμφθεί ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου.
Επί των δικαστικών εξόδων
Δεδομένου ότι η διαφορά αναπέμπεται ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, το Δικαστήριο επιφυλάσσεται ως προς τα σχετικά με την αναιρετική διαδικασία δικαστικά έξοδα.

Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (δεύτερο τμήμα) αποφασίζει:

1)
Αναιρεί τη διάταξη του Γενικού Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 16ης Δεκεμβρίου 2020, Universität Bremen κατά REA (
T‑660/19
, μη δημοσιευθείσα,
EU:T:2020:633
).

2)
Αναπέμπει την υπόθεση T‑660/19 ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

3)
Επιφυλάσσεται ως προς τα δικαστικά έξοδα.

(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.