CELEX: 62016CJ0259
Rinviju għal deċiżjoni preliminari
Servizzi postali fl-Unjoni Ewropea
Direttiva 97/67/KE
Artikoli 2, 7 u 9
Direttiva 2008/6/KE
Kunċett ta’ ‘fornitur ta’ servizzi postali’
Impriżi tat-trasport bit-triq, tat-trasport ta’ merkanzija u tal-posta espressa li jipprovdu servizzi ta’ ġbir, ta’ ssortjar, ta’ trasport u ta’ tqassim ta’ oġġetti postali
Awtorizzazzjoni meħtieġa għall-provvista lill-pubbliku ta’ servizzi postali
Kontribuzzjoni għall-ispejjeż tas-servizz universali

It-talbiet għal deċiżjoni preliminari jirrigwardaw l-interpretazzjoni tal-punti 1, 1a, 6 u 19 tal-Artikolu 2, tal-Artikolu 7(4) kif ukoll tal-Artikolu 9(1) u (2) tad-Direttiva 97/67/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑15 ta’ Diċembru 1997 dwar regoli komuni għall-iżvilupp tas-suq intern tas-servizzi postali tal-Komunità u t-titjib fil-kwalità tas-servizz (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 3, p. 71), kif emendata bid-Direttiva 2008/6/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑20 ta’ Frar 2008 (
ĠU 2008, L 52, p. 3
) (iktar ’il quddiem id-“Direttiva 97/67”).
Dawn it-talbiet tressqu fil-kuntest ta’ tilwimiet bejn, minn naħa, rispettivament, il-Confederazione Generale Italiana dei Trasporti e della Logistica (Confetra), il-Federazione Nazionale delle Imprese di Spedizioni Internazionali – Fedespedi, l-Associazione Nazionale Imprese Trasporti Automobilistici, l-Associazione non Riconosciuta Alsea, l-Associazione Fedit, Fercam SpA, Tnt Global Express SpA u Carioni Spedizioni Internazionali Srl (C‑259/16), kif ukoll l-Associazione Italiana dei Corrieri Aerei Internazionali (AICAI), DHL Express (Italy) Srl, Federal Express Europe Inc. u United Parcel Service Italia Ups Srl (C‑260/16), assoċjazzjonijiet ta’ impriżi u impriżi li joperaw fis-settur tat-trasport ta’ merkanzija, tat-trasport bit-triq jew tal-posta espressa, u, min-naħa l-oħra, l-Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni (l-Awtorità Regolatorja tal-Komunikazzjonijiet, l-Italja) (iktar ’il quddiem l-“AGCOM”) u l-Ministero dello Sviluppo Economico (il-Ministeru għall-Iżvilupp Ekonomiku, l-Italja) dwar il-legalità ta’ atti regolatorji adottati għall-finijiet tat-traspożizzjoni tad-Direttiva 97/67.
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt tal-Unjoni
Skont il-premessi 10, 18, 22 u 23 tad-Direttiva 97/67:
“(10)
Billi, skond il-prinċipji tas-sussidjarjetà, sett ta’ prinċipji ġenerali għandu jiġi adottat fuq livell Komunitarju, waqt li l-għażla tal-proċeduri eżatti għandha tibqa’ f’idejn l-Istati Membri, li għandhom ikunu ħielsa li jagħżlu s-sistema l-aktar adattata għaċ-ċirkostanzi tagħhom;
[…]
(18)
Billi, minħabba l-fatt li d-differenza essenzjali bejn il-posta express u s-servizz postali universali tinsab fil-valur miżjud (tkun xi tkun il-forma tiegħu) provdut mis-servizzi express u li jifhmu l-konsumaturi, l-aktar mod effettiv sabiex jiġi stabbilit il-valur żejjed previst huwa li wieħed iqis il-prezz żejjed li l-konsumaturi huma lesti li jħallsu, mingħajr preġudizzju, madankollu, għall-limitu tal-prezz taż-żona riżervata li għandha tiġi rispettata;
[…]
(22)
Billi l-Istati Membri għandhom ikunu jistgħu jirregolaw bi proċeduri ta’ awtorizzazzjoni approprjati, fuq it-territorju tagħhom, il-provvista ta’ servizzi postali li m’humiex riżervati għall-fornituri ta’ servizz universali; billi dawn il-proċeduri għandhom ikunu trasparenti, mhux diskriminatorji, proporzjonati u bbazati fuq kriterji oġġettivi;
(23)
Billi l-Istati Membri għandu jkollhom l-għażla li jagħmlu l-għoti tal-liċenzji suġġetti għall-obbligzzjoni ta’ servizz universali jew kontribuzzjonijiet lejn fond ta’ kumpens intenzjonat biex jikkumpensa lill-fornitur ta’ servizz universali għall-provvista ta’ servizzi li jirrappreżentaw piż finanzjarju mhux ġust; billi l-Istati Membri għandhom ikunu jistgħu jinkludu fl-awtorizzazzjonijiet obbligu li l-attivitajiet awtorizzati ma jiksrux id-drittijiet speċjali jew esklussivi mogħtija lill-fornituri ta’ servizz universali għal servizzi riżervati; billi sistema ta’ identifikazzjoni għall-posta diretta tista’ tiġi introdotta għall-iskopijiet ta’ superviżjoni meta fejn il-posta diretta hija liberalizzata”.
L-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva jistabbilixxi li:
“Għall-iskopijiet ta’ din id-Direttiva, it-tifsiriet li ġejjin għandhom japplikaw:
(1)
servizzi postali: servizzi li jinvolvu l-clearance [il-ġbir], l-issortjar, it-trasport u t-tqassim ta’ oġġetti postali;
(1a)
fornitur ta’ servizz postali: impriża li tipprovdi servizz postali wieħed jew aktar;
[…]
(6)
oġġett postali: oġġett indirizzat fil-forma finali li fiha ser jinġarr minn fornitur ta’ servizz postali. Minbarra l-oġġetti ta’ korrispondenza, dawk l-oġġetti jinkludu wkoll, per eżempju, kotba, katalogi, gazzetti, perjodiċi u pakketti postali li jkun fihom merkanzija b’valur kummerċjali jew mingħajru;
[…]
(13)
fornitur ta’ servizz universali: il-fornitur ta’ servizz postali pubbliku jew privat li jipprovdi servizz postali universali jew partijiet minnu fi Stat Membru, li l-identità tiegħu tkun ġiet innotifikata lill-Kummissjoni skond l-Artikolu 4;
(14)
awtorizzazzjonijiet: kull permess li jistabbilixxi d-drittijiet u l-obbligi speċifiċi għas-settur postali u li jippermetti lill-impriżi biex jipprovdu servizzi postali u, fejn japplika, li jistabbilixxu u/jew iħaddmu n-netwerks tagħhom għall-forniment ta’ dawk is-servizzi, fil-forma ta’ awtorizzazzjoni ġenerali jew ‘liċenzja individwali’ kif definit hawn taħt:
–
‘awtorizzazzjoni ġenerali’; awtorizzazzjoni, irrispettivament minn jekk tkunx regolata minn ‘liċenzja ta’ klassi’ jew taħt liġi ġenerali u irrispettivament minn jekk dak ir-regolament ikunx jeħtieġ reġistrazzjoni jew proċeduri ta’ dikjarazzjoni, li ma teħtieġx li l-fornitur ta’ servizz postali kkonċernat jikseb deċizjoni espliċita mill-awtorità regolatorja nazzjonali qabel ma jeżerċita d-drittijiet li joħorġu mill-awtorizzazzjoni,
–
‘liċenzja individwali’; awtorizzazzjoni li tingħata minn awtorità regolatorja nazzjonali u li tagħti lill-fornitur ta’ servizz postali drittijiet speċifiċi, jew li tissuġġetta lill-operazzjonijiet ta’ dik l-impriża għal obbligi speċifiċi li jissupplimentaw l-awtorizzazzjoni ġenerali meta din tkun applikabbli, meta l-fornitur ta’ servizz postali ma jkunx intitolat jeżerċita d-drittijiet konċernati sakemm ma jkunx irċieva d-deċiżjoni mill-awtorità regolatorja nazzjonali;
[…]
(19)
rekwiżiti essenzjali: raġunijiet ġenerali mhux ekonomiċi li jistgħu jġiegħlu lil Stat Membru jimponi kondizzjonijiet fuq il-forniment ta’ servizzi postali. Dawn ir-raġunijiet huma l-kunfidenzjalità tal-korrispondenza, is-sigurtà tan-netwerk fir-rigward tat-trasport ta’ merkanzija perikoluża, rispett għat-termini u l-kondizzjonijiet ta’ l-impjieg, skemi tas-sigurtà soċjali, stabbiliti minn liġi, regolament jew dispożizzjoni amministrattiva u/jew bi ftehim kollettiv innegozjat bejn imsieħba soċjali nazzjonali, skond id-dritt Komunitarju u nazzjonali u, fejn iġġustifikat, il-protezzjoni tad-data, il-protezzjoni ta’ l-ambjent u l-ippjanar reġjonali. Il-protezzjoni tad-data tista’ tinkludi l-protezzjoni ta’ data personali, il-kunfidenzjalità ta’ informazzjoni mibgħuta jew maħżuna u l-protezzjoni tal-privatezza.
[…]”
L-Artikolu 7 tal-imsemmija direttiva jipprevedi li:
“1.   L-Istati Membri m’għandhomx jagħtu jew iżommu fis-seħħ id-drittijiet esklussivi jew speċjali għall-istabbiliment u l-forniment ta’ servizzi postali. L-Istati Membri jistgħu jiffinanzjaw il-forniment ta’ servizz universali skond wieħed jew aktar mill-modi previsti fil-paragrafi 2, 3 u 4, jew skond kwalunkwe mezz ieħor kompatibbli mat-Trattat.
[…]
3.   Jekk Stat Membru jqis li l-obbligi ta’ servizz universali, kif previsti minn din id-Direttiva, jinvolvu spiża netta, ikkalkolata b’kont meħud ta’ l-Anness I, u jirrappreżentaw piż finanzjarju inġust għall-fornitur(i) ta’ servizz universali huwa jista’ jintroduċi:
(a)
mekkaniżmu maħsub biex jikkumpensa lill-impriża/i konċernata/i mill-fondi pubbliċi; jew
(b)
mekkaniżmu għall-kondiviżjoni ta’ l-ispiża netta ta’ l-obbligi ta’ servizz universali bejn il-fornituri tas-servizzi u/jew l-utenti.
4.   Jekk l-ispiża netta tinqasam skond il-paragrafu 3(b), l-Istati Membri jistgħu jistabbilixxu fond ta’ kumpens li jista’ jiġi ffinanzjat mill-fornituri tas-servizz u/jew mill-miżati ta’ l-utenti, u li jkun amministrat għal din il-fini minn korp indipendenti tal-benefiċjarju jew il-benefiċjarji. L-Istati Membri jistgħu jagħmlu l-għoti ta’ awtorizzazzjonijiet lill-fornituri tas-servizz skond l-Artikolu 9(2) suġġett għall-obbligu li tingħata kontribuzzjoni finanzjarja lil dak il-fond jew li tikkonforma ma’ l-obbligi ta’ servizz universali. L-obbligi ta’ servizz universali tal-fornitur(i) ta’ servizz universali mniżżla fl-Artikolu 3 jistgħu jiġu ffinanzjati b’dan il-mod.
5.   L-Istat Membru għandu jiżgura li l-prinċipji tat-trasparenza, in-non-diskriminazzjoni u l-proporzjonalità jiġu rispettati meta jiġi stabbilit il-fond ta’ kumpens u meta jiġi ffissat il-livell tal-kontribuzzjonijiet finanzjarji msemmija fil-paragrafi 3 u 4. Id-deċiżjonijiet meħudin skond il-paragrafi 3 u 4 għandhom ikunu bbażati fuq kriterji oġġettivi u verifikabbli u jkunu pubbliċi.”
L-Artikolu 9 tal-istess direttiva jipprevedi li:
“1.   Għal servizzi li jaqgħu barra l-ambitu tas-servizz universali, l-Istati Membri jistgħu jintroduċu awtorizzazzjonijiet ġenerali sal-limitu meħtieġ sabiex tiġi garantita konformità mar-rekwiżiti essenzjali.
2.   Għal servizzi li jaqgħu fl-ambitu tas-servizz universali, l-Istati Membri jistgħu jintroduċu proċeduri ta’ awtorizzazzjoni, inklużi liċenzji individwali, sal-limitu meħtieġ biex tiġi garantita konformità mar-rekwiżiti essenzjali u biex jiġi żgurat il-forniment tas-servizz universali.
L-għoti ta’ l-awtorizzazzjonijiet jista’:
–
ikun soġġett għall-obbligi ta’ servizz universali,
–
jekk meħtieġ u ġġustifikat, jimponi rekwiżiti li jirrigwardaw il-kwalità, id-disponibbiltà u l-prestazzjoni tas-servizzi rilevanti,
–
fejn xieraq, ikun soġġett għal obbligu li jingħata kontribut finanzjarju lill-mekkaniżmi ta’ kondiviżjoni msemmijin fl-Artikolu 7, jekk il-forniment tas-servizz universali jkun jimplika spiża netta u jirrappreżenta piż inġust għall-fornitur(i) ta’ servizz universali, innominat skond l-Artikolu 4,
–
fejn xieraq, ikun suġġett għal obbligu li jingħata kontribut finanzjarju lill-ispejjeż operazzjonali ta’ l-awtorità regolatorja nazzjonali msemmija fl-Artikolu 22,
–
fejn xieraq, jiġi magħmul soġġett għal jew jimponi obbligu għar-rispett tal-kondizzjonijiet tax-xogħol stabbiliti mil-leġislazzjoni nazzjonali.
L-obbligi u r-rekwiżiti msemmijin fl-ewwel inċiż u fl-Artikolu 3 jistgħu jiġu imposti biss fuq il-fornituri nnominati ta’ servizz universali.
[…]
3.   Il-proċeduri, l-obbligi u r-rekwiżiti msemmijin fil-paragrafi 1 u 2 għandhom ikunu trasparenti, aċċessibbli, non-diskriminatorji, proporzjonati, preċiżi u mhux ambigwi, jkunu pubbliċi minn qabel u bbażati fuq kriterji oġġettivi. L-Istati Membri għandhom jiżguraw li r-raġunijiet għar-rifjut jew l-irtirar totali jew parzjali ta’ awtorizzazzjoni jiġu kkomunikati lill-applikant u għandhom jistabbilixxu proċedura ta’ appell.”
Skont il-premessi 17, 27 u 28 tad-Direttiva 2008/6:
“(17)
It-trasport waħdu m’għandux jitqies bħala servizz postali. […]
[…]
(27)
Il-fornituri ta’ servizz postali jistgħu jkunu meħtieġa jikkontribwixxu għall-finanzjament tas-servizz universali f’każ fejn ikun hemm dispożizzjoni għal fond ta’ kumpens. Sabiex jiġu ddeterminati liema impriżi jistgħu jkunu meħtieġa jikkontribwixxu għal fond ta’ kumpens, l-Istati Membri għandhom jikkunsidraw jekk is-servizzi fornuti minn tali impriżi, mill-perspettiva tal-utent, jistgħux jitqiesu bħala servizzi li jaqgħu fl-ambitu tas-servizz universali, minħabba l-fatt li juru interskambju [interkambjabbiltà] f’livell suffiċjenti mas-servizz universali, b’kont meħud tal-karatteristiċi tas-servizzi, inklużi aspetti b’valur miżjud, kif ukoll l-użu intenzjonat u l-prezz. Dawn is-servizzi m’għandhomx neċessarjament ikopru l-karatteristiċi kollha tas-servizz universali, bħall-kunsinna ta’ kuljum jew il-kopertura nazzjonali kompleta.
(28)
Għall-konformità mal-prinċipju tal-proporzjonalità, meta jiġi determinat il-kontribut, rikjest minn dawn l-impriżi, li għandu jsir għall-ispejjeż tal-forniment ta’ servizz universali fi Stat Membru, l-Istati Membri għandhom jużaw kriterji trasparenti u non-diskriminatorji, bħas-sehem ta’ dawn l-impriżi fl-attivitajiet li jaqgħu fl-ambitu tas-servizz universali f’dan l-Istat Membru. L-Istati Membri jistgħu jeħtieġu li dawk il-fornituri li huma meħtieġa jikkontribwixxu għall-fond ta’ kumpens, jintroduċu kontabilità separata xierqa biex il-funzjonament tal-fond ikun żgurat.”
Id-dritt Taljan
Id-Direttiva 97/67 ġiet trasposta fid-dritt Taljan permezz tad-decreto legislativo n. 261 – Attuazione della direttiva 97/67/CE concernente regole comuni per lo sviluppo del mercato interno dei servizi postali comunitari e per il miglioramento della qualita’ del servizio (id-Digriet Leġiżlattiv Nru 261, li jittrasponi d-Direttiva 97/67/KE dwar regoli komuni għall-iżvilupp tas-suq intern tas-servizzi postali tal-Komunità u t-titjib fil-kwalità tas-servizz), tat‑22 ta’ Lulju 1999 (GURI Nru 182, tal‑5 ta’ Awwissu 1999), kif emendat bid-decreto legislativo n. 58 – Attuazione della direttiva 2008/6/CE che modifica la direttiva 97/67/CE, per quanto riguarda il pieno completamento del mercato interno dei servizi postali della Comunita (id-Digriet Leġiżlattiv Nru 58, li jittrasponi d-Direttiva 2008/6/KE li temenda d-Direttiva 97/67/KE dwar it-tlestija kompleta tas-suq intern tas-servizzi postali Komunitarji), tal‑31 ta’ Marzu 2011 (GURI Nru 98, tal‑24 ta’ April 2011) (iktar ’il quddiem id-“Digriet Leġiżlattiv Nru 261/99”). It-termini użati mid-Digriet Leġiżlattiv Nru 261/99 sabiex tiddefinixxi l-kunċetti ta’ “servizzi postali”, ta’ “fornituri ta’ servizzi postali” u ta’ “oġġett postali” huma essenzjalment l-istess bħal dawk li jinsabu fid-Direttiva 97/67.
Skont l-Artikolu 6 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 261/99:
“1.   Il-provvista tas-servizzi lill-pubbliku li ma jaqgħux taħt is-servizz universali, inkluża l-provvista ta’ kaxxi postali privati għat-tqassim ta’ korrispondenza, għandha tkun suġġetta għal […] awtorizzazzjoni ġenerali […]
1bis.   L-għoti ta’ awtorizzazzjonijiet ġenerali, inkluż fil-każ ta’ fornitur tas-servizz universali, fid-dawl tas-sitwazzjoni tas-suq u l-organizzazzjoni tas-servizzi postali, jista’ jkun suġġett għal obbligi speċifiċi tas-servizz universali, inkluż għal dak li jirrigwarda l-kwalità, id-disponibbiltà u t-twettiq ta’ servizzi korrispondenti, kif ukoll għal obbligi ta’ kontribuzzjoni finanzjarja għall-mekkaniżmi tat-tqassim tal-ispejjeż imsemmija fl-Artikolu 10 ta’ dan id-digriet. Dawn l-obbligi għandhom jiġu ddeterminati permezz ta’ deċiżjoni tal-Awtorità Regolatorja.
2.   L-Awtorità Regolatorja għandha tiddetermina, permezz ta’ deċiżjoni adottata fi żmien 180 jum mid-dħul fis-seħħ tad-Digriet Leġiżlattiv li jimplementa d-Direttiva 2008/6, il-każijiet fejn l-attività tista’ tibda minn meta tintbagħat, lill-Ministeru tal-Iżvilupp Ekonomiku […], dikjarazzjoni ċċertifikata li tinforma bil-bidu ta’ attività […]
3.   Id-deċiżjoni msemmija fil-paragrafu 2 għandha tiddetermina r-rekwiżiti u l-obbligi imposti fuq entitajiet li jeżerċitaw attivitajiet suġġetti għal awtorizzazzjoni ġenerali, inklużi l-obbligi fil-qasam tal-kundizzjonijiet tax-xogħol imsemmija fl-Artikolu 18bis, il-modalitajiet ta’ kontroll fil-postijiet ta’ operazzjoni kif ukoll il-proċeduri ta’ intimazzjoni, ta’ sospensjoni u ta’ projbizzjoni tal-attività fil-każ ta’ ksur tal-obbligi.”
Skont l-Artikolu 10(1) sa (3) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 261/99:
“1.   Il-fond ta’ kumpens tal-obbligi tas-servizz universali huwa b’dan stabbilit. Huwa għandu jiġi ġestit mill-Ministeru għall-Komunikazzjonijiet u huwa intiż li jiggarantixxi t-twettiq tas-servizz universali; għandhom isiru kontribuzzjonijiet għal dan il-fond meta l-fornitur tal-imsemmi servizz u tas-servizzi esklużivi msemmija fl-Artikolu 4 ma jagħmilx dħul suffiċjenti sabiex jiggarantixxi l-eżekuzzjoni tal-obbligi imposti fuqu.
2.   Id-detenturi ta’ liċenzji individwali u ta’ awtorizzazzjonijiet ġenerali għandhom l-obbligu li jikkontribwixxu għall-fond previst fil-paragrafu 1, sal-limitu massimu ta’ 10 % tad-dħul gross relatat mas-servizzi li jissostitwixxu s-servizzi li jaqgħu taħt is-servizz universali u li jirriżulta mill-attività awtorizzata.
3.   Il-kontribuzzjoni għandha tiġi ddeterminata, skont il-prinċipji ta’ trasparenza, ta’ nondiskriminazzjoni u ta’ proporzjonalità, mill-Awtorità Regolatorja fuq il-bażi tal-ispejjeż ta’ ġestjoni effikaċji tas-servizz universali.”
Skont l-Artikolu 18bis tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 261/99, il-fornituri ta’ servizzi postali li għalihom jirreferi l-Artikolu 3(11), (5) u (6) għandhom josservaw l-obbligi fil-qasam tal-kundizzjonijiet tax-xogħol previsti mil-leġiżlazzjoni nazzjonali u mill-ftehimiet kollettivi applikabbli.
Permezz tad-Deċiżjoni Nru 129/15/CONS tal‑11 ta’ Marzu 2015 (iktar ’il quddiem id-“Deċiżjoni Nru 129/15”), l-AGCOM approvat ir-regolamento in materia di titoli abilitativi per l’offerta al pubblico di servizi postali (ir-Regolament dwar l-Awtorizzazzjonijiet għall-Provvista ta’ Servizzi Postali lill-Pubbliku, iktar ’il quddiem ir-“Regolament dwar l-Awtorizzazzjonijiet”), li jinsab fl-Anness A tagħha.
Skont l-Artikolu 8(4) ta’ dan ir-regolament, l-awtorizzazzjoni ġenerali ma hijiex meħtieġa sabiex wieħed jeżerċita biss l-attività ta’ trasport.
Skont l-Artikolu 10(4)(c) tal-imsemmi regolament, l-applikant għal awtorizzazzjoni ġenerali għandu, fil-mument tal-preżentazzjoni tal-applikazzjoni tiegħu, josservaw l-obbligi fil-qasam tas-sigurtà soċjali tal-impjegati tiegħu. Skont l-Artikolu 10(8)(f) ta’ dan l-istess regolament, l-applikant għal awtorizzazzjoni ġenerali għandu, fil-mument tal-preżentazzjoni tal-applikazzjoni tiegħu, jipprovdi d-deskrizzjoni tal-miżuri adottati sabiex tiġi ggarantita l-osservanza tal-obbligi ta’ kunfidenzjalità tal-korrispondenza.
L-Artikolu 11(1)(b) u (f) tar-Regolament dwar l-Awtorizzazzjonijiet jistabbilixxi li l-benefiċjarju ta’ awtorizzazzjoni ġenerali huwa marbut, rispettivament, li jikkonforma ruħu mad-dispożizzjonijiet fil-qasam tal-kundizzjonijiet tax-xogħol previsti mil-leġiżlazzjoni nazzjonali u mill-ftehimiet kollettivi tax-xogħol tas-settur postali, u “jikkontribwixxi għall-finanzjament tal-ispiża tal-provvista tas-servizz universali meta l-kundizzjonijiet imsemmija fil-premessa 27 tad-Direttiva [2008/6] u fl-Artikolu 10(2) tad-[Digriet Leġiżlattiv Nru 261/99] ikunu ssodisfatti”.
L-Artikolu 15(2) ta’ dan ir-regolament jistabbilixxi li “id-detentur ta’ awtorizzazzjoni ġenerali għandu l-obbligu li jikkontribwixxi għall-fond ta’ kumpens tal-obbligi tas-servizz universali meta jiġu ssodisfatti l-kundizzjonijiet previsti fil-premessa 27 tad-Direttiva [2008/6] u fl-Artikolu 10(2) tad-[Digriet 261/99].”
Il-kawżi prinċipali u d-domandi preliminari
Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali huma assoċjazzjonijiet ta’ impriżi u impriżi li joperaw fis-setturi tat-trasport bit-triq, tat-trasport ta’ merkanzija u tal-posta espressa (Kawża C‑259/16) jew biss fis-settur tal-posta espressa (Kawża C‑260/16).
Dawn l-impriżi u dawn l-assoċjazzjonijiet ta’ impriżi huma detenturi ta’ awtorizzazzjoni ġenerali għall-eżerċizzju tas-servizz postali, fis-sens tal-Artikolu 6 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 261/99.
Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali ppreżentaw quddiem il-qorti tar-rinviju rikors intiż għall-annullament tad-Deċiżjoni Nru 129/15, tar-Regolament dwar l-Awtorizzazzjonijiet kif ukoll tad-decreto del Ministro dello Sviluppo Economico – Disciplinare delle procedure per il rilascio dei titoli abilitativi per l’offerta al pubblico dei servizi postali (id-Digriet tal-Ministru għall-Iżvilupp Ekonomiku, li Jistabbilixxi Regoli dwar il-Proċeduri ta’ Ħruġ tal-Awtorizzazzjonijiet għall-Provvista ta’ Servizzi Postali lill-Pubbliku), tad‑29 ta’ Lulju 2015 (iktar ’il quddiem id-“Digriet tad‑29 ta’ Lulju 2015”). Huma sostnew li dawn l-atti kienu jinterpretaw b’mod eċċessivament wiesa’ l-kunċett ta’ “servizz postali” msemmi fil-punt 1 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 97/67, billi jinkludu fost dawn is-servizzi l-attivitajiet eżerċitati minnhom. Barra minn hekk, huma enfasizzaw li l-imsemmija atti kienu jimponu obbligi sproporzjonati meta mqabbla mar-rekwiżiti stabbiliti minn din id-direttiva.
Għal dak li jirrigwarda l-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “servizz postali”, il-qorti tar-rinviju hija tal-opinjoni li dan ma għandux jinkludi l-attivitajiet tat-trasport bit-triq tat-trasport ta’ merkanzija u tal-posta espressa. Fil-fatt, huma biss il-pakketti ġestiti mill-fornituri ta’ servizz postali u skont il-modalitajiet speċifiċi għal dan is-servizz postali li jistgħu jiġu kklassifikati bħala “oġġetti postali”, fis-sens tal-punt 6 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 97/67. Għaldaqstant, din il-qorti għandha dubji dwar il-konformità tal-atti inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma’ din id-direttiva sa fejn dawn l-atti, minn naħa, jeskludu mill-kamp ta’ applikazzjoni tal-imsemmija direttiva unikament l-attivitajiet li għandhom bħala suġġett it-trasport fiżiku biss ta’ merkanzija u, min-naħa l-oħra, jinkludu wkoll fis-servizz is-“servizzi postali b’valur miżjud”, bħas-servizzi ta’ posta espressa.
Għal dak li jirrigwarda l-allegat ksur tal-prinċipju ta’ proporzjonalità, il-qorti tar-rinviju tosserva, fl-ewwel lok, li l-Artikolu 6(1) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 261/99 jimponi, mingħajr distinzjoni u b’mod awtomatiku, fuq il-fornituri ta’ servizzi postali li ma jaqgħux taħt is-servizz universali l-obbligu li jiksbu awtorizzazzjoni ġenerali. Issa, skont l-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 97/67, l-Istati Membri jistgħu jintroduċu awtorizzazzjonijiet ġenerali biss “sal-limitu meħtieġ sabiex tiġi garantita konformità mar-rekwiżiti essenzjali”.
Fit-tieni lok, l-atti inkwistjoni fil-kawża prinċipali, b’mod partikolari l-Artikoli 10 u 11 tar-Regolament dwar l-Awtorizzazzjonijiet, jimponu kundizzjonijiet sabiex tinkiseb awtorizzazzjoni ġenerali li ma humiex previsti mid-Direttiva 97/67. Fi kwalunkwe każ, dawn il-kundizzjonijiet huma sproporzjonati meta mqabbla mal-attivitajiet effettivament eżerċitati mir-rikorrenti fil-kawża prinċipali. B’mod partikolari, il-qorti tar-rinviju tenfasizza li l-ebda leġiżlazzjoni ma hija meħtieġa sabiex jiġi żgurat il-funzjonament tajjeb tas-swieq li fihom joperaw ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali. Fil-fatt, dawn is-swieq, kuntrarjament għas-suq tas-servizzi li jaqgħu taħt is-servizz universali, huma kapaċi li jirregolaw lilhom infushom b’mod effikaċi.
Fit-tielet lok, il-qorti tar-rinviju tesprimi d-dubji tagħha għal dak li jikkonċerna l-legalità tal-obbligu impost fuq id-detenturi ta’ awtorizzazzjoni ġenerali li jikkontribwixxu għall-ispejjeż tas-servizz universali, previst fl-Artikolu 6(1a) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 261/99. Fil-fatt, għalkemm mill-Artikolu 7(4) u mill-Artikolu 9(2) tad-Direttiva 97/67 jirriżulta li huma biss il-fornituri tas-servizzi li jaqgħu taħt is-servizz universali li jistgħu jkunu suġġetti għal tali obbligu, l-Artikoli 6 u 10 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 261/99 jimponu tali kontribuzzjoni wkoll fil-konfront tad-detenturi tal-awtorizzazzjoni msemmija fl-Artikolu 9(1) ta’ din id-direttiva.
Fi kwalunkwe każ, mill-Artikolu 9(2) tad-Direttiva 97/67 jirriżulta li obbligu ta’ kontribuzzjoni għall-ispejjeż tas-servizz universali ma jistax jiġi impost mingħajr ma qabel tiġi evalwata l-opportunità li jiġi stabbilit tali obbligu. Issa, l-atti inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma jipprevedu l-ebda evalwazzjoni preliminari f’dan ir-rigward, b’tali mod li jiksru, ukoll minn din il-perspettiva, il-prinċipju ta’ proporzjonalità.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, it-Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali għal-Lazio, l-Italja) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin, ifformulati f’termini identiċi fil-Kawżi C‑259/16 u C‑260/16:
“1)
Id-dritt tal-[Unjoni] b’mod partikolari, [il-punti 1, 1a u 6 tal-Artikolu 2] tad-Direttiva [97/67] jipprekludu l-applikazzjoni ta’ dispożizzjonijiet nazzjonali, b’mod partikolari, l-Artikolu [1(2)](a) u (f) tad-Digriet Leġiżlattiv [Nru 261/99], kif ukoll tal-Artikolu 1(1)(g) u (r) flimkien […] mas-subparagrafu (i) tar-[Regolament dwar l-Awtorizzazzjonijiet] u [r-Regoli dwar il-Proċeduri ta’ Ħruġ tal-Awtorizzazzjonijiet għall-Provvista ta’ Servizzi Postali lill-Pubbliku], li għalihom isir riferiment fid-Digriet [tad‑29 ta’ Lulju 2015], sa fejn huma intiżi li jinkludu wkoll it-trasport bit-triq, l-ispedizzjonier [it-trasport ta’ merkanzija] u s-servizzi ta’ posta espressa fl-ambitu tas-servizz postali?
2)
Id-dritt tal-[Unjoni] b’mod partikolari, l-Artikoli 9(1) u [l-punt 19 tal-Artikolu 2] tad-Direttiva [97/67] kif ukoll il-prinċipji ta’ proporzjonalità u ta’ raġonevolezza, jipprekludu l-applikazzjoni ta’ dispożizzjoni[jiet] nazzjonali, b’mod partikolari l-Artikolu 6(1) tad-Digriet Leġiżlattiv [Nru 261/99], kif ukoll l-Artikolu 8 tar-[Regolament dwar l-Awtorizzazzjonijiet] u [r-Regoli dwar il-Proċeduri ta’ Ħruġ tal-Awtorizzazzjonijiet għall-Provvista ta’ Servizzi Postali lill-Pubbliku], li għalihom isir riferiment fid-Digriet [tad‑29 ta’ Lulju 2015], sa fejn jimponu fuq il-fornituri tas-servizzi ta’ trasport bit-triq, servizzi ta’ spedizzjonaier [ta’ trasport tal-merkanzija] u ta’ servizzi ta’ posta espressa r-rekwiżit ta’ awtorizzazzjoni ġenerali b’mod addizzjonali għall-awtorizzazzjoni neċessarja li tiggarantixxi r-rekwiżiti essenzjali ta’ provvista ta’ servizzi postali?
3)
Id-dritt tal-[Unjoni] b’mod partikolari, l-Artikoli 7(4) u 9(2) tad-Direttiva [97/67], jipprekludu l-applikazzjoni ta’ dispożizzjoni[jiet] nazzjonali, b’mod partikolari, l-Artikoli 6(1)(a) u 10(2) tad-Digriet Leġiżlattiv [Nru 261/99], kif ukoll l-Artikoli 11(1)(f) u 15(2) tar-[Regolament dwar l-Awtorizzazzjonijiet], u l-Artikolu 9 [tar-Regoli dwar il-Proċeduri ta’ Ħruġ tal-Awtorizzazzjonijiet għall-Provvista ta’ Servizzi Postali lill-Pubbliku], li għalihom isir riferiment fid-Digriet [tad‑29 ta’ Lulju 2015], sa fejn jimponu fuq il-fornituri tas-servizzi ta’ trasport bit-triq, servizzi ta’ spedizzjonier [ta’ trasport ta’ merkanzija] u ta’ servizzi ta’ posta espressa, l-obbligu li jikkontribwixxu għal fond ta’ kumpens tas-servizz universali?
4)
Id-dritt tal-[Unjoni] b’mod partikolari, l-Artikolu 9(2) tad-Direttiva [97/67], jipprekludi l-applikazzjoni ta’ dispożizzjoni nazzjonali, b’mod partikolari, l-Artikoli 6 u 10 tad-Digriet Leġiżlattiv [Nru 261/99], kif ukoll l-Artikoli 11(1)(f) u 15(2) tar-[Regolament dwar l-Awtorizzazzjonijiet], u l-Artikolu 9 [tar-Regoli dwar il-Proċeduri ta’ Ħruġ tal-Awtorizzazzjonijiet għall-Provvista ta’ Servizzi Postali lill-Pubbliku], li għalihom isir riferiment fid-Digriet [tad‑29 ta’ Lulju 2015], sa fejn ma fihom ebda evalwazzjoni dwar il-każijiet li fihom il-kontribuzzjoni għall-fond ta’ kumpens tal-ispejjeż tas-servizz universali tista’ titqies adegwata, u ma jipprevedux modalitajiet applikattivi ddifferenzjati, fir-rigward kemm tas-sitwazzjoni suġġettiva tal-kontribwenti u kif ukoll tas-swieq?”
Permezz ta’ deċiżjoni tal-President tal-Qorti tal-Ġustizzja tal‑21 ta’ Ġunju 2016, il-Kawżi C‑259/16 u C‑260/16 ingħaqdu għall-finijiet tal-proċedura bil-miktub, tal-proċedura orali u tas-sentenza.
Fuq id-domandi preliminari
Fuq l-ewwel domanda
Permezz tal-ewwel domanda, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk il-punti 1, 1a u 6 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 97/67 għandhomx jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li tipprevedi li l-impriżi ta’ trasport bit-triq, ta’ trasport ta’ merkanzija jew ta’ posta espressa li jipprovdu servizzi ta’ ġbir, ta’ ssortjar, ta’ trasport u ta’ tqassim ta’ oġġetti postali jikkostitwixxu, ħlief fil-każ fejn l-attività tagħhom hija limitata għat-trasport ta’ oġġetti postali, fornituri ta’ servizzi postali, fis-sens tal-punt 1a tal-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva.
F’dan il-każ, kif osserva l-Avukat Ġenerali fil-punt 38 tal-konklużjonijiet tiegħu, id-dubji tal-qorti tar-rinviju jirrigwardaw l-eventwali klassifikazzjoni bħala fornituri ta’ servizzi postali, fis-sens tal-punt 1a tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 97/67, ta’ żewġ kategoriji ta’ impriżi, jiġifieri, minn naħa, l-impriżi li joffru servizzi ta’ trasport bit-triq u ta’ trasport ta’ merkanzija u, min-naħa l-oħra, l-impriżi ta’ posta espressa.
Għal dak li jirrigwarda s-servizzi ta’ trasport bit-triq u ta’ trasport ta’ merkanzija, ir-rikorrenti fil-kawżi prinċipali josservaw li impriża li, b’mod prinċipali, teżerċita servizz ta’ trasport ta’ oġġetti postali u toffri b’mod anċillari biss wieħed mis-servizzi l-oħra previsti fil-punt 1 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 97/67 ma tistax tiġi kklassifikata bħala “fornitur ta’ servizzi postali”.
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar, fl-ewwel lok, li, skont il-punt 1 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 97/67, il-kunċett ta’ “servizzi postali” tkopri servizzi li jikkonsistu fil-ġbir, fl-issortjar, fit-trasport u fit-tqassim ta’ oġġetti postali.
Fit-tieni lok, il-premessa 17 tad-Direttiva 2008/6 tistabbilixxi li servizz limitat għat-trasport ma għandux jitqies li jaqa’ taħt is-servizzi postali. Barra minn hekk, din id-direttiva inkludiet fl-Artikolu 2 tad-Direttiva 97/67 il-punt 1a, li jgħid li “fornitur ta’ servizzi postali” hija impriża li tipprovdi wieħed jew aktar “servizzi postali”.
Madankollu, id-Direttiva 2008/6 ma introduċiet l-ebda bidla fit-test oriġinali tad-Direttiva 97/67 għal dak li jirrigwarda distinzjoni li għandha ssir bejn l-eżerċizzju b’mod prinċipali u l-eżerċizzju b’mod anċillari tas-servizzi postali msemmija fil-punt 1 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 97/67.
Fit-tielet lok, attività tista’ titqies li hija relatata ma’ servizz postali biss jekk din tkun tikkonċerna “oġġett postali”, fis-sens tal-punt 6 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 97/67. F’dan ir-rigward, din id-dispożizzjoni tiddefinixxi l-oġġett postali bħala oġġett indirizzat fil-forma finali li fiha ser jinġarr minn fornitur ta’ servizz postali, u tispeċifika li tali oġġett jista’ tikkonċerna, b’mod partikolari, korrispondenza, kotba, katalogi, gazzetti, perjodiċi u pakketti postali li jkun fihom merkanzija b’valur kummerċjali jew mingħajru.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, impriża għandha tiġi kklassifikata bħala “fornitur ta’ servizzi postali” fis-sens tal-punt 1a tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 97/67, meta hija teżerċita mill-inqas wieħed mis-servizzi elenkati fil-punt 1 tal-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva u meta s-servizz jew is-servizzi eżerċitati jikkonċernaw oġġett postali, bil-kundizzjoni madankollu li l-attività tagħha ma tkunx limitata għas-servizz ta’ trasport biss. Minn dan isegwi li l-impriżi ta’ trasport bit-triq jew ta’ trasport ta’ merkanzija li joffru, b’mod prinċipali, servizz ta’ trasport ta’ oġġetti postali u, b’mod anċillari, servizzi ta’ ġbir, ta’ ssortjar jew ta’ tqassim tal-imsemmija oġġetti ma jistgħux jiġu esklużi mill-kamp ta’ applikazzjoni tal-imsemmija direttiva.
Barra minn hekk, kif osserva l-Avukat Ġenerali fil-punt 43 tal-konklużjonijiet tiegħu, li kieku kellu jiġi aċċettat li impriżi ta’ trasport bit-triq jew ta’ trasport tal-merkanzija jiġu esklużi mill-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 97/67 għar-raġuni biss li dawn jeżerċitaw b’mod anċillari biss l-attivitajiet ta’ ġbir, ta’ ssortjar jew ta’ tqassim ta’ oġġetti postali, dan kieku jwassal għal diversi problemi ta’ interpretazzjoni ta’ din id-direttiva. Fil-fatt, ikun neċessarju, għall-finijiet li tiġi ddeterminata s-sistema legali applikabbli, li ssir evalwazzjoni każ b’każ tal-proporzjon bejn wieħed u ieħor kbir tas-servizzi eżerċitati b’mod anċillari meta mqabbla mas-servizz ta’ trasport eżerċitat b’mod prinċipali.
Għal dak li jirrigwarda s-servizzi ta’ posta espressa, ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali jsostnu li dawn is-servizzi ma għandhomx jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 97/67 minħabba l-valur miżjud tagħhom.
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar, fl-ewwel lok, li d-Direttiva 97/67 ma tiddefinixxix dak li għandu jinftiehem b’“servizz ta’ posta espressa”, iżda tillimita ruħha li tipprevedi, fil-premessa 18 tagħha, li “d-differenza essenzjali bejn il-posta express u s-servizz postali universali tinsab fil-valur miżjud (tkun xi tkun il-forma tiegħu) provdut mis-servizzi express u li jifhmu l-konsumaturi”.
Fit-tieni lok, mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li s-servizzi ta’ posta espressa huma distinti mis-servizz postali universali minħabba l-valur miżjud tagħhom ipprovdut lill-klijenti, u li għalih il-klijenti jaċċettaw li jħallsu somma ogħla. Tali servizzi jikkorrispondu għal servizzi speċifiċi, li jistgħu jiġu sseparati mis-servizz ta’ interess ġenerali, li jissodisfaw il-ħtiġijiet partikolari ta’ operaturi ekonomiċi u li jeżiġu ċerti servizzi supplimentari li s-servizz postali tradizzjonali ma joffrix (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑15 ta’ Ġunju 2017, Ilves Jakelu,
C‑368/15
,
EU:C:2017:462
, punt
u l-ġurisprudenza ċċitata).
Fit-tielet lok, fis-sentenzi tat‑13 ta’ Ottubru 2011, DHL International (
C‑148/10
,
EU:C:2011:654
, punti
u
), tas‑16 ta’ Novembru 2016, DHL Express (Austria) (
C‑2/15
,
EU:C:2016:880
, punt
), kif ukoll tal‑15 ta’ Ġunju 2017, Ilves Jakelu (
C‑368/15
,
EU:C:2017:462
, punt
), il-Qorti tal-Ġustizzja qieset li impriżi li jipprovdu servizzi ta’ posta espressa jaqgħu taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 97/67 u applikat fir-rigward tagħhom ċerti dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva. Issa, kif osserva l-Avukat Ġenerali fil-punt 46 tal-konklużjonijiet tiegħu, dawn is-sentenzi jkunu neqsin minn kull sinjifikat jekk il-Qorti tal-Ġustizzja ma kinitx aċċettat b’mod impliċitu bħala prerekwiżit li l-posta espressa taqa’ taħt il-kunċett ta’ “servizzi postali”, fis-sens tal-punt 1 tal-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, għalkemm huwa possibbli li ssir distinzjoni bejn is-servizz universali u s-servizz ta’ posta espressa, ibbażata fuq l-eżistenza jew le ta’ valur miżjud ipprovdut mis-servizz, għandu jiġi rrilevat li tali kriterju ta’ distinzjoni huwa irrilevanti fir-rigward tan-natura tas-servizzi elenkati fil-punt 1 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 97/67. B’hekk, iċ-ċirkustanza li tali servizzi jipprovdu, skont il-każ, valur miżjud ma tistax tneħħi l-kwalità tagħhom ta’ “servizzi postali”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ir-risposta li għandha tingħata għall-ewwel domanda preliminari hija li l-punti 1, 1a u 6 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 97/67 għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekludux leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li tipprevedi li l-impriżi ta’ trasport bit-triq, ta’ trasport ta’ merkanzija jew ta’ posta espressa li jipprovdu servizzi ta’ ġbir, ta’ ssortjar, ta’ trasport u ta’ tqassim ta’ oġġetti postali jikkostitwixxu, ħlief fil-każ fejn l-attività tagħhom hija limitata għat-trasport ta’ oġġetti postali, fornituri ta’ servizzi postali, fis-sens tal-punt 1a tal-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva.
Fuq it-tieni domanda
Permezz tat-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk il-punt 19 tal-Artikolu 2 u l-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 97/67 għandhomx jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali li timponi fuq kull impriża ta’ trasport bit-triq, ta’ trasport ta’ merkanzija u ta’ posta espressa l-obbligu li jkollha awtorizzazzjoni ġenerali għall-provvista ta’ servizzi postali mingħajr ma jiġi vverifikat minn qabel li tali awtorizzazzjoni hija neċessarja sabiex tiġi ggarantita l-osservanza ta’ wieħed mir-rekwiżiti essenzjali.
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, skont l-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 97/67, għal dak li jirrigwarda s-servizzi li ma jaqgħux taħt is-servizz universali, l-Istati Membri jistgħu jintroduċu awtorizzazzjonijiet ġenerali sa fejn dan ikun neċessarju sabiex tiġi ggarantita l-osservanza tar-rekwiżiti essenzjali.
Il-punt 19 tal-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva, qabel ma jelenka dawn ir-rekwiżiti b’mod eżawrjenti, jispeċifika li dawn huma raġunijiet ġenerali ta’ natura mhux ekonomika li jistgħu jġiegħlu lil Stat Membru jimponi kundizzjonijiet għall-provvista ta’ servizzi postali.
Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta, kif osserva l-Avukat Ġenerali fil-punt 58 tal-konklużjonijiet tiegħu, li Stat Membru li jiddeċiedi li jissuġġetta l-aċċess għas-suq tas-servizzi postali għall-ksib ta’ awtorizzazzjoni ġenerali għandu jiġġustifika d-deċiżjoni tiegħu b’riferiment għal wieħed jew iktar mir-rekwiżiti essenzjali.
F’dan il-każ, il-qorti tar-rinviju tirrileva li l-Artikolu 6 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 261/99 jimponi mingħajr distinzjoni u b’mod awtomatiku fuq l-impriżi li joffru servizzi postali li ma jaqgħux taħt is-servizz universali l-obbligu li jkollhom awtorizzazzjoni ġenerali mingħajr ma qabel tiġi vverifikata n-neċessità ta’ tali awtorizzazzjoni sabiex tiġi ggarantita l-osservanza ta’ mill-inqas wieħed mir-rekwiżiti essenzjali. Din il-qorti żżid li l-obbligi imposti fuq l-imsemmija impriżi sabiex tinkiseb tali awtorizzazzjoni ġenerali huma sproporzjonati.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, sabiex tingħata risposta għat-tieni domanda preliminari, għandu jiġi vverifikat jekk leġiżlazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, l-ewwel nett, tistax tiġi ġġustifikata minn wieħed mir-rekwiżiti essenzjali elenkati fil-punt 19 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 97/67, u, it-tieni nett, hijiex proporzjonata, fis-sens li hija adatta sabiex tiggarantixxi l-għan li hija trid tilħaq u, fl-affermattiv, jekk dan l-għan jistax jintlaħaq permezz ta’ projbizzjonijiet inqas stretti.
F’dan ir-rigward, għal dak li jirrigwarda l-kwistjoni dwar jekk leġiżlazzjoni bħal dik inkwistjoni tistax tiġi ġġustifikata permezz ta’ wieħed mir-rekwiżiti essenzjali elenkati fil-punt 19 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 97/67, mill-proċess ippreżentat quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li din il-leġiżlazzjoni tiġġustifika l-istabbiliment ta’ sistema ta’ awtorizzazzjoni ġenerali għal impriżi li jistgħu jiġu kklassifikati bħala “fornituri ta’ servizzi postali” abbażi ta’ tnejn minn dawn ir-rekwiżiti essenzjali, jiġifieri l-osservanza tal-kundizzjonijiet tax-xogħol u tas-sistemi ta’ sigurtà soċjali kif ukoll il-kunfidenzjalità tal-korrispondenza.
Għal dak li jirrigwarda l-proporzjonalità tal-leġiżlazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali, għandu jitfakkar li hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika, waqt evalwazzjoni globali taċ-ċirkustanzi kollha ta’ dritt u ta’ fatt rilevanti, jekk tali leġiżlazzjoni hijiex adatta sabiex tiggarantixxi t-twettiq tal-għanijiet imfittxija u ma tmurx lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex dawn jintlaħqu. Madankollu, hija l-Qorti tal-Ġustizzja li għandha tipprovdilha għal dan il-għan l-elementi kollha ta’ interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni li ser jippermettulha tiddeċiedi (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑20 ta’ Diċembru 2017, Global Starnet,
C‑322/16
,
EU:C:2017:985
, punti
u
).
Għal dak li jikkonċerna, fl-ewwel lok, il-kapaċità tal-imsemmija leġiżlazzjoni sabiex tiggarantixxi t-twettiq tal-għan li hija tipprova tilħaq, għandu jitfakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, leġiżlazzjoni nazzjonali tkun adegwata sabiex tiggarantixxi li jintlaħaq l-għan invokat biss jekk verament tirrifletti l-intenzjoni li dan jintlaħaq b’mod koerenti u sistematiku (sentenza tal‑10 ta’ Marzu 2009, Hartlauer,
C‑169/07
,
EU:C:2009:141
, punt
).
Issa, għal dak li jirrigwarda l-ewwel wieħed mir-rekwiżiti essenzjali mfakkra fil-punt 48 ta’ din is-sentenza, jiġifieri l-osservanza tal-kundizzjonijiet tax-xogħol u tas-sistemi ta’ sigurtà soċjali, l-Artikolu 10(4)(c) tar-Regolament dwar l-Awtorizzazzjonijiet jipprevedi li l-għoti tal-awtorizzazzjoni ġenerali lill-fornitur ta’ servizzi postali huwa suġġett għall-osservanza minn dan tal-aħħar, fil-mument tal-preżentazzjoni tal-applikazzjoni, tar-rekwiżiti fil-qasam tas-sigurtà soċjali tal-impjegati tiegħu.
F’dan ir-rigward, kemm mill-Artikoli 6(3) u 18bis tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 261/99 kif ukoll mill-Artikolu 11(1)(b) tar-Regolament dwar l-Awtorizzazzjonijiet jirriżulta li d-detentur ta’ awtorizzazzjoni ġenerali huwa marbut li josserva d-dispożizzjonijiet dwar il-kundizzjonijiet tax-xogħol previsti mil-leġiżlazzjoni nazzjonali u l-ftehimiet kollettivi tax-xogħol applikabbli għas-settur postali. Għal dan il-għan, l-Artikolu 10(8) tar-Regolament dwar l-Awtorizzazzjonijiet jimponi fuq l-applikanti għal awtorizzazzjoni ġenerali l-obbligu li jipprovdu, fil-mument tal-preżentazzjoni tal-applikazzjoni, informazzjoni dwar ftehimiet kollettivi applikabbli għall-impjegati tagħhom kif ukoll informazzjoni oħra relatata ma’ dawn il-ħaddiema.
Barra minn hekk, kif osserva l-Avukat Ġenerali fil-punt 59 tal-konklużjonijiet tiegħu, fid-Deċiżjoni Nru 129/15, l-AGCOM esponiet l-elementi li jispjegaw kif l-obbligi previsti mil-leġiżlazzjoni inkwistjoni jippermettu li tiġi ggarantita l-osservanza tal-kundizzjonijiet tax-xogħol.
Fir-rigward tat-tieni wieħed mir-rekwiżiti essenzjali mfakkra fil-punt 48 ta’ din is-sentenza, jiġifieri l-kunfidenzjalità tal-korrispondenza, l-Artikolu 10(8) tar-Regolament dwar l-Awtorizzazzjonijiet jipprevedi li l-impriżi li japplikaw għal awtorizzazzjoni għandhom jibagħtu lill-awtoritajiet kompetenti, fil-mument tal-applikazzjoni, deskrizzjoni tal-miżuri li ttieħdu sabiex tiġi żgurata l-osservanza tal-obbligi ta’ kunfidenzjalità tal-korrispondenza.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-leġiżlazzjoni kontenzjuża fil-kawża prinċipali tidher adatta sabiex tiġi żgurata l-osservanza ta’ wħud mir-rekwiżiti essenzjali elenkati fil-punt 19 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 97/67.
Fit-tieni lok, għandu jiġi vverifikat jekk l-obbligi li għalihom il-leġiżlazzjoni inkwistjoni fil-kawżi prinċipali tissuġġetta l-għoti tal-awtorizzazzjoni ġenerali meħtieġa għall-provvista ta’ servizzi postali jmorrux lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex jintlaħaq l-għan li għandu jintlaħaq.
Issa, kif osserva l-Avukat Ġenerali fil-punt 64 tal-konklużjonijiet tiegħu, il-qorti tar-rinviju ma tindikax b’mod preċiż liema huma l-obbligi imposti mil-leġiżlazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali li jistgħu jippreżentaw natura sproporzjonata, minbarra dak dwar il-finanzjament tas-servizz universali, li jikkostitwixxi s-suġġett tat-tielet u tar-raba’ domanda preliminari.
Bl-istess mod, id-deċiżjoni tar-rinviju tillimita ruħha li tosserva li tali obbligi huma vinkolanti għal dak li jirrigwarda kemm il-ħruġ tal-awtorizzazzjoni ġenerali kif ukoll l-eżerċizzju ta’ dawn l-attivitajiet.
Fl-aħħar nett, mill-proċess ippreżentat quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li l-awtorizzazzjoni ġenerali titqies li tkun ġiet ngħatat 45 jum wara r-riċezzjoni, mill-awtoritajiet kompetenti, tal-applikazzjoni tal-impriża kkonċernata.
Fid-dawl ta’ dawn iċ-ċirkustanzi kollha, b’mod partikolari tal-modalitajiet ta’ għoti tal-awtorizzazzjoni ġenerali, għandu jiġi kkonstatat, kif qies l-Avukat Ġenerali fil-punti 65 u 66 tal-konklużjonijiet tiegħu, li l-obbligi imposti mil-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma jistgħux jitqiesu li jmorru lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex tiġi ggarantita l-osservanza tar-rekwiżiti essenzjali elenkati fil-punt 19 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 97/67.
Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet kollha, ir-risposta li għandha tingħata għat-tieni domanda preliminari hija li l-punt 19 tal-Artikolu 2 u l-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 97/67 għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekludux leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li timponi fuq kull impriża ta’ trasport bit-triq, ta’ trasport ta’ merkanzija u ta’ posta espressa l-obbligu li jkollha awtorizzazzjoni ġenerali għall-provvista ta’ servizzi postali, bil-kundizzjoni li din il-leġiżlazzjoni tkun iġġustifikata minn waħda mir-rekwiżiti essenzjali elenkati fil-punt 19 tal-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva u li tkun tosserva l-prinċipju ta’ proporzjonalità, fis-sens li tkun adatta sabiex tiggarantixxi l-għan imfittex u ma tmurx lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex dan jintlaħaq, liema ċirkustanzi għandhom jiġu vverifikati mill-qorti tar-rinviju.
Fuq it-tielet u r-raba’ domanda
Fuq l-ammissibbiltà
Fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, il-Kummissjoni tesprimi dubji dwar l-ammissibbiltà tat-tielet u tar-raba’ domanda. Hija tispjega li, jekk l-obbligu ta’ kontribuzzjoni għall-fond ta’ kumpens tal-obbligi tas-servizz universali huwa effettivament previst fl-Artikolu 10(2) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 261/99 u fl-Artikolu 11(1)(f) tar-Regolament dwar l-Awtorizzazzjonijiet, għad ma hemm l-ebda deċiżjoni tal-AGCOM li tirrendi dan l-obbligu applikabbli għar-rikorrenti fil-kawża prinċipali. Għalhekk, dawn id-domandi għandhom natura ipotetika.
F’dan ir-rigward, minn ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li talba għal deċiżjoni preliminari ma għandhiex bħala għan il-formulazzjoni ta’ opinjonijiet konsultattivi fuq domandi ġenerali jew ipotetiċi, iżda hija intiża li tissodisfa l-bżonn inerenti għas-soluzzjoni effettiva ta’ tilwima li tirrigwarda d-dritt tal-Unjoni (sentenza tas-26 ta’ Ottubru 2017, Balgarska energiyna borsa,
C‑347/16
,
EU:C:2017:816
, punt
).
Hemm lok li jiġi kkonstatat li, skont l-Artikolu 7(4) tad-Direttiva 97/67, l-Istati Membri jistgħu jistabbilixxu fond ta’ kumpens li jista’ jiġi ffinanzjat permezz ta’ tariffa imposta, b’mod partikolari, fuq il-fornituri ta’ servizzi postali. Barra minn hekk, l-Istati Membri jistgħu jissuġġettaw l-għoti ta’ awtorizzazzjonijiet lill-fornituri ta’ servizzi previsti fl-Artikolu 9(2) ta’ din id-direttiva għall-obbligu ta’ kontribuzzjoni finanzjarja lil dan il-fond.
F’dan il-każ, minn naħa, skont l-Artikolu 10(2) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 261/99, huma obbligati jikkontribwixxu għall-fond ta’ kumpens tal-obbligi tas-servizz universali, b’mod partikolari, id-detenturi ta’ awtorizzazzjonijiet ġenerali, sal-limitu massimu ta’ 10 % tad-dħul gross relatat mas-servizzi li jissostitwixxu s-servizzi li jaqgħu taħt is-servizz universali u li jirriżulta mill-attività awtorizzata. Min-naħa l-oħra, skont l-Artikolu 11(1)(f) tar-Regolament dwar l-Awtorizzazzjonijiet, il-benefiċjarju ta’ awtorizzazzjoni ġenerali għandu jikkontribwixxi għall-finanzjament tal-ispiża tal-provvista tas-servizz universali meta l-kundizzjonijiet imsemmija fil-premessa 27 tad-Direttiva 2008/6 u fl-Artikolu 10(2) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 261/99 huma ssodisfatti.
Issa, mill-osservazzjonijiet tal-partijiet waqt is-seduta jirriżulta li l-AGCOM għadha ma adottax id-deċiżjoni li tistabbilixxi l-fond ta’ kumpens tal-obbligi tas-servizz universali. Għaldaqstant, bla ħsara għal verifika mill-qorti tar-rinviju, din l-awtorità nazzjonali ma tidhirx li stabbilixxiet il-każijiet fejn il-fornituri ta’ servizzi postali li ma jaqgħux taħt is-servizz universali ser jintalbu jikkontribwixxu għall-imsemmi fond u lanqas il-modalitajiet konkreti ta’ tali kontribuzzjoni.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, għal dak li jirrigwarda t-tielet domanda, għandu jiġi kkonstatat li, kif jirriżulta mill-kunsiderazzjonijiet esposti fil-punt 65 ta’ din is-sentenza, l-Artikolu 7(4) tad-Direttiva 97/67, sa fejn jippermetti lill-Istati Membri jimponu obbligu ta’ kontribuzzjoni għall-fond ta’ kumpens, ġie traspost fl-ordinament ġuridiku Taljan. Għalhekk, l-imsemmija domanda, li ma tistax titqies bħala ipotetika, hija ammissibbli.
Min-naħa l-oħra, peress li r-raba’ domanda tirrigwarda, essenzjalment, il-modalitajiet konkreti skont liema l-obbligu tad-detenturi ta’ awtorizzazzjoni ġenerali li jikkontribwixxu għall-fond ta’ kumpens tal-obbligi tas-servizz universali għandha tiġi implimentata, għandu jiġi kkonstatat, fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet esposti fil-punt 66 ta’ din is-sentenza, li l-għoti ta’ risposta għal din id-domanda jkun jikkostitwixxi opinjoni intiża għall-AGCOM dwar kwistjoni li, f’dan l-istadju, għandha biss natura ipotetika. Konsegwentement, ir-raba’ domanda hija inammissibbli.
Fuq il-mertu
Permezz tat-tielet domanda, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 7(4) u l-Artikolu 9(2) tad-Direttiva 97/67 għandhomx jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li tobbliga lid-detenturi ta’ awtorizzazzjoni ġenerali għall-provvista ta’ servizzi postali jikkontribwixxu għall-fond ta’ kumpens tal-obbligi tas-servizz universali.
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar, qabelxejn, li l-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 97/67 jippermetti lill-Istati Membri jissuġġettaw l-impriżi tas-settur tal-posta għal awtorizzazzjonijiet ġenerali fir-rigward ta’ servizzi li ma jaqgħux taħt is-servizz universali, filwaqt li l-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 9(2) ta’ din id-direttiva jipprevedi l-possibbiltà għall-Istati Membri li jintroduċu proċeduri ta’ awtorizzazzjoni fir-rigward ta’ servizzi li jaqgħu taħt is-servizz universali (sentenza tas‑16 ta’ Novembru 2016, DHL Express (Austria),
C‑2/15
,
EU:C:2016:880
, punt
).
Sussegwentement, it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 9(2) ta’ din id-direttiva jelenka l-obbligi li għalihom jista’ jkun suġġett l-għoti ta’ awtorizzazzjonijiet, mingħajr ma huwa possibbli li jiġi dedott mill-formulazzjoni tiegħu għal liema kategorija ta’ awtorizzazzjonijiet – dawk li jirrigwardaw is-servizzi postali kollha jew dawk li jirrigwardaw biss is-servizzi li jaqgħu taħt is-servizz universali – din id-dispożizzjoni tirreferi (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑16 ta’ Novembru 2016, DHL Express (Austria),
C‑2/15
,
EU:C:2016:880
, punt
).
Fl-aħħar nett, kif jissemma fil-premessa 27 tad-Direttiva 2008/6, sabiex jiġi ddeterminat jekk fornituri ta’ servizzi postali li ma jaqgħux taħt is-servizz universali jistgħux jiġu mitluba jikkontribwixxu għall-fond ta’ kumpens, l-Istati Membri għandhom jeżaminaw jekk is-servizzi li dawn il-fornituri jipprovdu jistgħux, mill-perspettiva tal-utent, jitqiesu li huma servizzi li jaqgħu taħt is-servizz universali għar-raġuni li jkollhom livell suffiċjenti ta’ interkambjabbiltà ma’ dan tal-aħħar, fid-dawl tal-karatteristiċi tagħhom.
F’dan ir-rigward, għandu jiġi kkonstatat, minn naħa, li mill-analiżi tal-istruttura sħiħa tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 9(2) tad-Direttiva 97/67 jirriżulta li l-kelma “awtorizzazzjonijiet”, użata f’din id-dispożizzjoni, tirreferi kemm għall-awtorizzazzjonijiet imsemmija fl-ewwel subparagrafu tal-paragrafu 2 ta’ dan l-artikolu kif ukoll għal dawk imsemmija fil-paragrafu 1 tal-imsemmi artikolu (sentenza tas‑16 ta’ Novembru 2016, DHL Express (Austria),
C‑2/15
,
EU:C:2016:880
, punt
).
Min-naħa l-oħra, minbarra l-fatt li l-kundizzjoni dwar il-livell suffiċjenti ta’ interkambjabbiltà prevista fil-premessa 27 tad-Direttiva 2008/6 ġiet riprodotta fl-Artikolu 10(2) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 261/99, l-Artikolu 11(1)(f) tar-Regolament dwar l-Awtorizzazzjonijiet jimponi espressament fuq il-benefiċjarju ta’ awtorizzazzjoni ġenerali l-obbligu li “jikkontribwixxi għall-finanzjament tal-ispiża tal-provvista tas-servizz universali meta l-kundizzjonijiet imsemmija fil-premessa 27 tad-Direttiva [2008/6] u fl-Artikolu 10(2) tad-[Digriet Leġiżlattiv Nru 261/99] ikunu ssodisfatti”, b’tali mod li l-possibbiltà li jiġi impost fuq il-benefiċjarju l-obbligu li jikkontribwixxi għall-fond ta’ kumpens tal-obbligi tas-servizz universali hija suġġetta għal din il-kundizzjoni dwar il-livell suffiċjenti ta’ interkambjabbiltà.
Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet kollha, ir-risposta li għandha tingħata għat-tielet domanda hija li l-Artikolu 7(4) u l-Artikolu 9(2) tad-Direttiva 97/67 għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekludux leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li tobbliga lid-detenturi ta’ awtorizzazzjoni ġenerali għall-provvista ta’ servizzi postali li jikkontribwixxu għal fond ta’ kumpens tal-obbligi tas-servizz universali, meta dawn is-servizzi jistgħu, mill-perspettiva tal-utent, jitqiesu li jaqgħu taħt is-servizz universali għar-raġuni li jkollhom livell suffiċjenti ta’ interkambjabbiltà ma’ dan tal-aħħar.
Fuq l-ispejjeż
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.

Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (Il-Ħames Awla) taqta’ u tiddeċiedi:

1)
Il-punti 1, 1a u 6 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 97/67/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑15 ta’ Diċembru 1997 dwar regoli komuni għall-iżvilupp tas-suq intern tas-servizzi postali tal-Komunità u t-titjib fil-kwalità tas-servizz, kif emendata bid-Direttiva 2008/6/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑20 ta’ Frar 2008, għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekludux leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li tipprevedi li l-impriżi ta’ trasport bit-triq, ta’ trasport ta’ merkanzija jew ta’ posta espressa li jipprovdu servizzi ta’ ġbir, ta’ ssortjar, ta’ trasport u ta’ tqassim ta’ oġġetti postali jikkostitwixxu, ħlief fil-każ fejn l-attività tagħhom hija limitata għat-trasport ta’ oġġetti postali, fornituri ta’ servizzi postali, fis-sens tal-punt 1a tal-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva.

2)
Il-punt 19 tal-Artikolu 2 u l-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 97/67, kif emendata bid-Direttiva 2008/6, għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekludux leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li timponi fuq kull impriża ta’ trasport bit-triq, ta’ trasport ta’ merkanzija u ta’ posta espressa l-obbligu li jkollha awtorizzazzjoni ġenerali għall-provvista ta’ servizzi postali, bil-kundizzjoni li din il-leġiżlazzjoni tkun iġġustifikata minn waħda mir-rekwiżiti essenzjali elenkati fil-punt 19 tal-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva u li tkun tosserva l-prinċipju ta’ proporzjonalità, fis-sens li tkun adatta sabiex tiggarantixxi l-għan imfittex u ma tmurx lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex dan jintlaħaq, liema ċirkustanzi għandhom jiġu vverifikati mill-qorti tar-rinviju.

3)
L-Artikolu 7(4) u l-Artikolu 9(2) tad-Direttiva 97/67, kif emendata bid-Direttiva 2008/6, għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekludux leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li tobbliga lid-detenturi ta’ awtorizzazzjoni ġenerali għall-provvista ta’ servizzi postali li jikkontribwixxu għal fond ta’ kumpens tal-obbligi tas-servizz universali, meta dawn is-servizzi jistgħu, mill-perspettiva tal-utent, jitqiesu li jaqgħu taħt is-servizz universali għar-raġuni li jkollhom livell suffiċjenti ta’ interkambjabbiltà ma’ dan tal-aħħar.

Firem
(
*1
)	Lingwa tal-kawża: it-Taljan.