CELEX: 62017CJ0431
Odesłanie prejudycjalne
Dyrektywa 98/5/WE
Dostęp do zawodu prawnika
Mnich, który uzyskał kwalifikacje zawodowe prawnika w państwie członkowskim innym niż przyjmujące państwo członkowskie
Artykuł 3 ust. 2
Warunek rejestracji we właściwych organach przyjmującego państwa członkowskiego
Zaświadczenie o rejestracji we właściwych organach państwa członkowskiego pochodzenia
Odmowa dokonania rejestracji
Przepisy dotyczące wykonywania zawodu i zasady deontologii
Niekompatybilność statusu mnicha z wykonywaniem zawodu prawnika

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 ust. 2 dyrektywy 98/5/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 lutego 1998 r. mającej na celu ułatwienie stałego wykonywania zawodu prawnika w państwie członkowskim innym niż państwo uzyskania kwalifikacji zawodowych (
Dz.U. 1998, L 77, s. 36
).
Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu między monachosem Eirinaiosem, kata kosmon Antonios Giakoumakis tou Emmanouil (bratem Ireneosem, z domu Antoniosem Jakumakisem, synem Emanuela, zwanym dalej „bratem Ireneosem”) a Dikigorikos Syllogos Athinon (ateńską izbą adwokacką, Grecja, zwaną dalej „DSA”) w przedmiocie odmowy uwzględnienia przez ten organ wniosku brata Ireneosa o wpisanie go do specjalnej sekcji listy adwokatów ateńskiej izby adwokackiej jako prawnika, który wykonuje swoją działalność na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia.
Ramy prawne
Prawo Unii
Motywy 2, 6 i 8 dyrektywy 98/5 zostały sformułowane w następujący sposób:
„(2)
[mając na uwadze, że celem dyrektywy Rady 89/48/EWG z dnia 21 grudnia 1988 r. w sprawie ogólnego systemu uznawania dyplomów ukończenia studiów wyższych, przyznawanych po ukończeniu kształcenia i szkolenia zawodowego trwających co najmniej trzy lata (
Dz.U. 1989, L 19, s. 16
)] jest zintegrowanie takiego prawnika z zawodowym rynkiem pracy w przyjmującym państwie członkowskim, [a że] nie jest […] jej zamierzeniem ani zmiana zasad zawodowych obowiązujących w tym państwie członkowskim, ani wyłączenie tego prawnika z zakresu stosowania tych zasad;
[…]
(6)
[mając na uwadze], że działanie takie jest również uzasadnione z tego względu, że dotychczas jedynie kilka państw członkowskich pozwala na swoim terytorium na wykonywanie zawodu prawnika w innej formie niż świadczenie usług przez prawników [którzy] pochodz[ą] z innych państw członkowskich i wykonuj[ą] zawód, posługując się tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia; jednakże w państwach członkowskich, gdzie taka możliwość istnieje, przybiera ona bardzo różne formy jeśli chodzi na przykład o zakres działalności i obowiązek rejestrowania się we właściwych organach; taka różnorodność sytuacji prowadzi do nierówności oraz zniekształceń [zakłóceń] konkurencji między prawnikami z poszczególnych państw członkowskich i stanowi ona przeszkodę dla swobodnego przepływu; jedynie dyrektywa ustanawiająca warunki wykonywania zawodu inaczej niż w formie świadczenia usług przez prawników, którzy posługują się tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia, jest w stanie rozwiązać te problemy i zapewnić we wszystkich państwach członkowskich te same możliwości zarówno prawnikom, jak i odbiorcom usług prawnych;
[…]
(8)
[mając na uwadze, że] [p]rawników objętych niniejszą dyrektywą należałoby poddać obowiązkowi rejestrowania się we właściwych organach przyjmującego państwa członkowskiego, aby te mogły upewnić się, że przestrzegają oni przepisów i etyki zawodowej przyjętych w przyjmującym państwie członkowskim […]”.
Artykuł 1 ust. 1 i 2 tej dyrektywy stanowi:
„1.   Celem niniejszej dyrektywy jest ułatwienie stałego wykonywania zawodu prawnika pracującego na własny rachunek lub jako pracownik najemny w państwie członkowskim innym niż to, w którym zostały zdobyte kwalifikacje zawodowe.
2.   Do celów niniejszej dyrektywy:
[…]
b)
„państwo członkowskie pochodzenia”: państwo członkowskie, w którym prawnik zdobył prawo do posługiwania się jednym z tytułów zawodowych określonych w lit. a) przed wykonywaniem zawodu prawnika w innym państwie członkowskim;
c)
„przyjmujące państwo członkowskie”: oznacza państwo członkowskie, w którym prawnik prowadzi praktykę zgodnie z przepisami niniejszej dyrektywy;
d)
„tytuł zawodowy uzyskany w kraju pochodzenia”: oznacza tytuł zawodowy obowiązujący w państwie członkowskim, w którym prawnik zdobył prawo do posługiwania się tym tytułem zanim rozpoczął wykonywanie zawodu prawnika w przyjmującym państwie członkowskim;
[…]”.
Zgodnie z art. 2 akapit pierwszy rzeczonej dyrektywy:
„Każdy prawnik ma prawo do stałego wykonywania działalności wymienionych w art. 5 w każdym innym państwie członkowskim, posługując się tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia”.
Artykuł 3 tej dyrektywy, zatytułowany „Rejestracja we właściwych organach”, stanowi w ust. 1 i 2:
„1.   Prawnik, który chce wykonywać swój zawód w państwie członkowskim innym niż państwo, w którym zdobył kwalifikacje zawodowe, jest zobowiązany do zarejestrowania się we właściwych organach tego państwa członkowskiego.
2.   Właściwe organy przyjmującego państwa członkowskiego dokonują rejestracji prawnika po okazaniu im zaświadczenia o jego rejestracji we właściwych organach państwa członkowskiego pochodzenia […]”.
Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 98/5, zatytułowany „Stosowane przepisy dotyczące wykonywania zawodu i deontologii”, stanowi:
„Niezależnie od przepisów dotyczących wykonywania zawodu i zasad deontologii, jakim w państwie pochodzenia podlega prawnik [który] wykonuj[e] swoją działalność posługując się tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia, podporządkowany jest on tym samym przepisom dotyczący[m] wykonywania zawodu i zasad deontologii co prawnicy [którzy] wykonuj[ą] swoją działalność posługując się tytułem zawodowym właściwym dla przyjmującego państwa członkowskiego, w odniesieniu do wszystkich rodzajów działalności, jakie prowadzi on na terytorium tego państwa”.
Prawo greckie
Republika Grecka przetransponowała dyrektywę 98/5 do swojego prawa wewnętrznego w drodze Proedriko Diatagma 152/2000, Diefkolynsi tis monimis askisis tou dikigorikou epaggelmatos stin Ellada apo dikigorous pou apektisan ton epaggelmatiko tous titlo se allo kratos-melos tis EE (dekretu prezydenckiego nr 152/2000 ułatwiającego stałe wykonywanie zawodu prawnika w Grecji przez prawników, którzy uzyskali kwalifikacje zawodowe w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej) z dnia 23 maja 2000 r. (FEK A’130).
Artykuł 5 ust. 1 i 2 tego dekretu prezydenckiego przewiduje:
„1.   W celu wykonywania zawodu prawnika w Grecji dana osoba musi zostać wpisana na listę izby adwokackiej, w której okręgu będzie prowadzić swoją działalność, i na terenie tego samego okręgu musi mieć kancelarię.
2.   Rada wspomnianej izby adwokackiej podejmuje decyzję o wpisie po złożeniu następujących dokumentów:
[…]
c)
zaświadczenia o rejestracji we właściwych organach państwa pochodzenia, które nadały tytuł zawodowy, lub w innych właściwych organach państwa pochodzenia […]”.
Artykuł 6 ust. 6 Kodikas dikigoron (kodeksu adwokackiego; ustawa 4194/2013, FEK A208), zatytułowany „Przesłanki zostania adwokatem – przeszkody”, stanowi:
„Adwokatem […] nie może być osoba posiadająca status […] mnicha”.
Z art. 7 ust. 1 lit. a) i c) kodeksu adwokackiego wynika, że osoba będąca księdzem lub mnichem lub mianowana na podlegające wynagrodzeniu stanowisko bądź zajmująca takie stanowisko na podstawie umowy, w myśl której jest ona pracownikiem lub urzędnikiem państwowym w służbie osoby prawnej prawa publicznego, z mocy prawa traci status adwokata i zostaje skreślona z listy izby adwokackiej, której jest członkiem.
Spór w postępowaniu głównym i pytanie prejudycjalne
Brat Ireneos, skarżący w postępowaniu głównym, jest mnichem z Monasteru Petra znajdującego się w prowincji Kardista (Grecja).
W drodze wniosku z dnia 12 czerwca 2015 r. brat Ireneos zwrócił się do DSA o wpisanie go do specjalnej sekcji listy adwokatów ateńskiej izby adwokackiej (Grecja) jako prawnika, który uzyskał takie kwalifikacje zawodowe w innym państwie członkowskim, a mianowicie na Cyprze.
W dniu 18 czerwca 2015 r. DSA odrzuciła ten wniosek na podstawie przepisów krajowych dotyczących niekompatybilności wykonywania zawodu adwokata ze statusem mnicha, uznając, że przepisy te znajdują również zastosowanie do adwokatów, którzy pragną w Grecji wykonywać zawód na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia.
W dniu 29 września 2015 r. brat Ireneos odwołał się od tej decyzji do Symvoulio tis Epikrateias (rady stanu, Grecja).
Na poparcie swojego odwołania powołuje on w szczególności niezgodność ustawodawstwa krajowego z przepisami dyrektywy 98/5, ze względu na to, iż ustawodawstwo to wprowadza nieprzewidziany w tej dyrektywie warunek. Rzeczona dyrektywa wprowadziła zaś pełną harmonizację przepisów regulujących warunki rejestracji we właściwych organach przyjmującego państwa członkowskiego adwokatów, którzy uzyskali swoje kwalifikacje zawodowe w innym państwie członkowskim.
DSA utrzymuje zasadniczo, że ustawodawstwo krajowe, zgodnie z którym mnisi nie mogą być prawnikami, ma swoje uzasadnienie w przepisach i fundamentalnych zasadach regulujących wykonywanie zawodu prawnika w przyjmującym państwie członkowskim.
Organ ten uważa w tym względzie, że status mnicha nie pozwala na przedstawienie, zgodnie z tymi przepisami i zasadami, gwarancji takich jak zwłaszcza niezależność w stosunku do władz kościelnych, którym podlega, możliwość zupełnego zaangażowania się w wykonywanie zawodu adwokata, zdolność prowadzenia spraw spornych, zarejestrowanie siedziby i prowadzenie kancelarii w okręgu działania właściwego sądu pierwszej instancji i poszanowanie zakazu świadczenia usług bez wynagrodzenia.
Symvoulio tis Epikrateias (rada stanu) ma wątpliwości co do wykładni art. 3 dyrektywy 98/5. W świetle wymogów wynikających z krajowych przepisów dotyczących wykonywania zawodu i deontologii, którym podlegają prawnicy w przyjmującym państwie członkowskim, a które nie zezwalają mnichowi na wykonywanie zawodu prawnika, sąd odsyłający zastanawia się, czy właściwy organ krajowy tego państwa członkowskiego ma mimo wszystko obowiązek zarejestrowania mnicha dla celów wykonywania przez niego zawodu prawnika na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w państwie członkowskim pochodzenia.
Zdaniem tego sądu kwestia ta jest tym bardziej godna uwagi, że właściwy organ przyjmującego państwa członkowskiego musiałby automatycznie stwierdzić naruszenie przez zainteresowanego rzeczonych przepisów dotyczących wykonywania zawodu i deontologii, zgodnie z przepisem krajowym, który stwierdza, że status mnicha nie umożliwia spełnienia wymogów i gwarancji wymaganych do wykonywania w Grecji zawodu prawnika.
W tych okolicznościach Symvoulio tis Epikrateias (rada stanu) postanowiła zawiesić postępowanie i przedłożyć Trybunałowi następujące pytanie prejudycjalne:
„Czy art. 3 dyrektywy [98/5] należy interpretować w ten sposób, że wpisanie mnicha Kościoła greckiego jako adwokata na listę prowadzoną przez właściwe organy państwa członkowskiego innego niż państwo, w którym uzyskał on swoje kwalifikacje zawodowe, w celu wykonywania przez niego zawodu na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia może być zakazane przez prawodawcę krajowego ze względu na fakt, że mnisi Kościoła greckiego nie mogą, w myśl prawa krajowego, być wpisywani na listy prowadzone przez rady adwokackie, ponieważ nie spełniają, ze względu na swój status, warunków niezbędnych dla wykonywania zawodu prawnika?”.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
Poprzez swoje pytanie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 3 ust. 2 dyrektywy 98/5 należy interpretować w ten sposób, że ze względu na przewidzianą w tych przepisach niekompatybilność statusu mnicha z wykonywaniem zawodu prawnika stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym, które zabraniają prawnikowi posiadającemu status mnicha, zarejestrowanemu jako prawnik we właściwych organach państwa członkowskiego pochodzenia, zarejestrowania się w właściwym organie przyjmującego państwa członkowskiego w celu wykonywania tam zawodu na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia.
W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że zgodnie z art. 1 ust. 1 dyrektywy 98/5 jej celem jest ułatwienie stałego wykonywania zawodu prawnika w państwie członkowskim innym niż to, w którym zostały zdobyte kwalifikacje zawodowe.
W tym względzie Trybunał orzekł już kiedyś, że wspomniana dyrektywa wprowadza mechanizm wzajemnego uznawania tytułów zawodowych prawników migrujących, którzy pragną wykonywać działalność posługując się tytułem uzyskanym w państwie członkowskim pochodzenia (wyrok z dnia 17 lipca 2014 r., Torresi,
C‑58/13 i C‑59/13
,
EU:C:2014:2088
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
Ponadto, jak wynika z motywu 6 dyrektywy 98/5, prawodawca Unii zamierzał za jej pomocą usunąć między innymi rozbieżności w krajowych zasadach rejestracji we właściwych organach, które stanowiły przyczynę nierówności i ograniczeń w swobodzie przepływu (wyrok z dnia 17 lipca 2014 r., Torresi,
C‑58/13 i C‑59/13
,
EU:C:2014:2088
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
W tym kontekście art. 3 dyrektywy 98/5 dokonuje zupełnej harmonizacji warunków wstępnych wymaganych do skorzystania z przyznanego na mocy tej dyrektywy prawa przedsiębiorczości, stanowiąc, że prawnik, który chce wykonywać swój zawód w państwie członkowskim innym niż państwo, w którym zdobył kwalifikacje zawodowe, jest zobowiązany do zarejestrowania się we właściwych organach tego państwa członkowskiego, które dokonują rejestracji „po okazaniu im zaświadczenia o jego rejestracji we właściwych organach państwa członkowskiego pochodzenia” (wyrok z dnia 17 lipca 2014 r., Torresi,
C‑58/13 i C‑59/13
,
EU:C:2014:2088
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
W tym względzie Trybunał orzekł już, że przedstawienie właściwemu organowi przyjmującego państwa członkowskiego zaświadczenia o rejestracji we właściwych organach państwa członkowskiego pochodzenia jest jedynym warunkiem, od jakiego powinna zostać uzależniona rejestracja zainteresowanego w przyjmującym państwie członkowskim, pozwalająca mu na praktykowanie w tym państwie na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w państwie pochodzenia (wyrok z dnia 17 lipca 2014 r., Torresi,
C‑58/13 i C‑59/13
,
EU:C:2014:2088
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
Należy zatem stwierdzić, że prawników, którzy uzyskali prawo do posługiwania się tytułem zawodowym w danym państwie członkowskim, takich jak skarżącego w postępowaniu głównym, i którzy przedstawiają właściwym organom przyjmującego państwa członkowskiego zaświadczenie o ich rejestracji we właściwych organach tego pierwszego państwa członkowskiego, należy uznać za spełniających wszystkie warunki konieczne do ich zarejestrowania we właściwych organach przyjmującego państwa członkowskiego na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w państwie członkowskim pochodzenia.
Wniosku tego nie podważa okoliczność, iż art. 6 ust. 1 dyrektywy 98/5 podporządkowuje prawnika wykonującego zawód w przyjmującym państwie członkowskim na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia, niezależnie od przepisów dotyczących wykonywania zawodu i zasad deontologii, którym podlega on w swoim państwie członkowskim pochodzenia, tym samym przepisom dotyczącym wykonywania zawodu i zasad deontologii, którym podlegają prawnicy, którzy wykonują swoją działalność posługując się tytułem zawodowym właściwym dla przyjmującego państwa członkowskiego, w odniesieniu do wszystkich rodzajów działalności, jakie prowadzi on na terytorium tego państwa.
Należy bowiem rozróżnić, z jednej strony, rejestrację we właściwych organach przyjmującego państwa członkowskiego prawnika, który chce wykonywać swój zawód w tym państwie członkowskim na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia, która podlega, zgodnie z art. 3 ust. 2 tej dyrektywy, tylko jednemu warunkowi, o którym mowa w pkt 26–28 tego wyroku, od, z drugiej strony, samego wykonywania zawodu prawnika w rzeczonym państwie członkowskim, kiedy to prawnik ten podporządkowany jest, zgodnie z art. 6 ust. 1 rozpatrywanej dyrektywy, obwiązującym w tym państwie członkowskim przepisom dotyczących wykonywania zawodu i deontologii.
Należy w tym względzie przypomnieć, że przepisy te, w odróżnieniu od przepisów ustanawiających wstępne warunki do dokonania tego wpisu, nie były przedmiotem harmonizacji i mogą w związku z tym znacznie odbiegać od tych obowiązujących w państwie członkowskim pochodzenia. Co więcej, jak potwierdza to art. 7 ust. 1 tej dyrektywy, nieprzestrzeganie rzeczonych przepisów może prowadzić do stosowania sankcji przewidzianych w prawie państwa członkowskiego pochodzenia. Sankcje te mogą, w danym wypadku, obejmować skreślenie z danej listy adwokatów w tym państwie członkowskim (zob. podobnie wyrok z dnia 2 grudnia 2010 r., Jakubowska,
C‑225/09
,
EU:C:2010:729
, pkt
).
W tym wypadku ze wskazówek dostarczonych przez sąd odsyłający wynika, że zdaniem właściwych organów przyjmującego państwa członkowskiego wykonywanie zawodu prawnika przez mnicha nie umożliwia spełnienia gwarancji, o których mowa w pkt 18 niniejszego wyroku, które zgodnie z prawem tego państwa członkowskiego są wymagane do wykonywania tego zawodu.
W tym względzie należy przypomnieć, że ustawodawca krajowy może przewidzieć takie gwarancje, pod warunkiem że określone w tym celu przepisy nie wykraczają poza to, co jest konieczne do osiągnięcia założonych celów. W szczególności brak konfliktu interesów jest nieodzowny dla wykonywania zawodu prawnika i oznacza zwłaszcza, że prawnicy muszą pozostawać w sytuacji niezależności wobec organów władzy, których wpływom nie powinni podlegać.
Takie przyznane ustawodawcy krajowemu uprawnienie nie może jednak pozwolić mu na dodawanie do wstępnych warunków wymaganych do rejestracji we właściwych organach przyjmującego państwa członkowskiego, które, jak zostało to przypomniane w pkt 26 niniejszego wyroku, były przedmiotem zupełnej harmonizacji, dodatkowych warunków dotyczących przestrzegania wymogów w zakresie wykonywania zawodu i deontologii. Odmówienie zaś prawnikowi, który chce wykonywać swój zawód w przyjmującym państwie członkowskim na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia, możliwości zarejestrowania się we właściwych organach tego państwa członkowskiego, a w konsekwencji udzielenia mu dostępu do zawodu prawnika w rzeczonym państwie członkowskim z tego jedynie względu, że posiada on status mnicha, doprowadziłoby do dodania dodatkowego warunku do warunków rejestracji zawartych w art. 3 ust. 2 dyrektywy 98/5, w sytuacji gdy przepis ten nie zezwala na tego rodzaju dodanie.
Ponadto jak zostało to przypomniane w pkt 33 niniejszego wyroku, aby obowiązujące w przyjmującym państwie członkowskim przepisy dotyczące wykonywania zawodu i deontologii mogły być zgodne z prawem Unii, powinny one w szczególności przestrzegać zasady proporcjonalności, co oznacza, że nie mogą wykraczać poza to, co jest konieczne do osiągnięcia zamierzonych celów. Do sądu odsyłającego należy dokonanie koniecznych weryfikacji w odniesieniu do rozpatrywanej zasady niekompatybilności.
W świetle całości powyższych rozważań na zadane pytanie należy odpowiedzieć, że art. 3 ust. 2 dyrektywy 98/5 należy interpretować w ten sposób, że ze względu na przewidzianą w tych przepisach niekompatybilność statusu mnicha z wykonywaniem zawodu prawnika stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym, które zabraniają prawnikowi posiadającemu status mnicha, zarejestrowanemu jako prawnik we właściwych organach państwa członkowskiego pochodzenia, zarejestrowania się we właściwych organach przyjmującego państwa członkowskiego w celu wykonywania zawodu na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia.
W przedmiocie kosztów
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:

Artykuł 3 ust. 2 dyrektywy 98/5/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 lutego 1998 r. mającej na celu ułatwienie stałego wykonywania zawodu prawnika w państwie członkowskim innym niż państwo uzyskania kwalifikacji zawodowych należy interpretować w ten sposób, że ze względu na przewidzianą w tych przepisach niekompatybilność statusu mnicha z wykonywaniem zawodu prawnika stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym, które zabraniają prawnikowi posiadającemu status mnicha, zarejestrowanemu jako prawnik we właściwych organach państwa członkowskiego pochodzenia, zarejestrowania się we właściwych organach przyjmującego państwa członkowskiego w celu wykonywania zawodu na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia.

Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: grecki.