CELEX: 62019CJ0932
Odesłanie prejudycjalne
Ochrona konsumentów
Nieuczciwe warunki umowne
Dyrektywa 93/13/EWG
Artykuł 1 ust. 2
Artykuł 6 ust. 1
Kredyt denominowany w walucie obcej
Różnica między kursem wymiany mającym zastosowanie przy uruchomieniu środków z kredytu a kursem mającym zastosowanie przy ich spłacie
Uregulowanie państwa członkowskiego przewidujące zastąpienie nieuczciwego warunku przepisem prawa krajowego
Możliwość unieważnienia przez sąd krajowy całej umowy zawierającej nieuczciwy warunek umowny
Ewentualne uwzględnienie ochrony przewidzianej przez te przepisy i woli konsumenta dotyczącej stosowania tych przepisów

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (
Dz.U. 1993, L 95, s. 29
).
Wniosek ten został złożony w ramach sporu toczącego się pomiędzy JZ a OTP Jelzálogbank Zrt., OTP Bank Nyrt. i OTP Faktoring Követeléskezelő Zrt. (zwanymi dalej łącznie „OTP Jelzálogbank i in.”) w przedmiocie żądania unieważnienia umów kredytu opartego na nieuczciwym charakterze pewnych warunków zawartych w tych umowach.
Ramy prawne
Prawo Unii
Zgodnie z motywem trzynastym dyrektywy 93/13:
„zakłada się, iż obowiązujące w państwach członkowskich przepisy ustawowe i wykonawcze, które bezpośrednio lub pośrednio ustalają warunki umów konsumenckich, nie zawierają nieuczciwych warunków; w związku z tym nie wydaje się konieczne rozpatrywanie warunków umowy, które są zgodne z obowiązującymi przepisami ustawowymi lub wykonawczymi oraz zgodne z zasadami lub postanowieniami konwencji międzynarodowych, których stronami są państwa członkowskie lub Wspólnota; użyte w art. 1 ust. 2 sformułowanie »obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze« obejmuje również zasady, które zgodnie z prawem będą stosowane między umawiającymi się stronami z zastrzeżeniem, że nie dokonano żadnych innych uzgodnień”.
Artykuł 1 ust. 2 owej dyrektywy przewiduje:
„Warunki umowy odzwierciedlające obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze oraz postanowienia lub zasady konwencji międzynarodowych, których stroną są państwa członkowskie lub Wspólnota, zwłaszcza w dziedzinie transportu, nie będą podlegały przepisom niniejszej dyrektywy”.
Artykuł 3 wspomnianej dyrektywy ma następujące brzmienie:
„1.   Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeśli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy, praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta.
2.   Warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej.
[…]”.
Artykuł 4 ust. 2 tej samej dyrektywy stanowi:
„Ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług, o ile warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem”.
Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 stanowi, co następuje:
„Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.
Prawo węgierskie
Zgodnie z § 1 ust. 1 Kúriának a pénzügyi intézmények fogyasztói kölcsönszerződéseire vonatkozó jogegységi határozatával kapcsolatos egyes kérdések rendezéséről szóló 2014. évi XXXVIII. törvény [ustawy nr XXXVIII z 2014 r. regulującej niektóre kwestie związane z orzeczeniem wydanym przez Kúria (sąd najwyższy, Węgry) w celu ujednolicenia prawa dotyczącego umów kredytu zawieranych przez instytucje finansowe z konsumentami, zwanej dalej „ustawą DH 1”]:
„Niniejszą ustawę stosuje się do umów kredytu zawieranych z konsumentami od dnia 1 maja 2004 r. do dnia wejścia w życie niniejszej ustawy. Przy stosowaniu niniejszej ustawy umowa kredytu zawarta z konsumentem oznacza umowy kredytu, pożyczki, lub leasingu finansowego oparte na walucie obcej [rozliczane w walucie obcej lub przyznawane w walucie obcej, a spłacane w forintach (HUF)] albo na forintach, zawierane pomiędzy instytucją finansową a konsumentem, jeżeli obejmują one standardowe warunki umowy lub jakiekolwiek warunki, które nie były indywidualnie negocjowane w rozumieniu art. 3 ust. 1 lub art. 4 ust. 1”.
Paragraf 3 ust. 1 i 2 omawianej ustawy stanowi:
„1.   W umowach o kredyt konsumencki są nieważne – z wyjątkiem warunków umownych negocjowanych indywidualnie – te warunki, na podstawie których instytucja finansowa postanawia, że przy uruchomieniu środków przeznaczonych na nabycie rzeczy będącej przedmiotem kredytu lub leasingu będzie stosować kurs kupna waluty, a przy spłacie długu – kurs sprzedaży lub jakikolwiek kurs wymiany waluty inny niż kurs ustalony w chwili uruchomienia środków.
2.   Warunek dotknięty nieważnością na podstawie ust. 1 jest zastępowany – z zastrzeżeniem przepisów ust. 3 – przez postanowienie przewidujące stosowanie zarówno w odniesieniu do uruchomienia środków, jak i do ich spłaty (w tym spłaty rat i wszystkich kosztów, opłat i prowizji określonych w walucie obcej) urzędowego kursu wymiany ustalonego przez narodowy bank [Węgier]”.
Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
Powód w postępowaniu głównym jest konsumentem zamieszkałym na Węgrzech. Pozwanymi w postępowaniu głównym są trzy instytucje finansowe z siedzibą również na terytorium Węgier.
W dniu 16 maja 2007 r. powód w postępowaniu głównym zawarł z OTP Bank umowę o kredyt osobisty. W dniu 4 czerwca 2007 r. zawarł on z OTP Jelzálogbank i OTP Bank umowę kredytu mieszkaniowego zabezpieczonego hipoteką. W dniu 4 września 2008 r. zawarł z OTP Bank umowę kredytu w celu refinansowania wcześniejszego długu. Wszystkie kredyty udzielone na podstawie tych trzech umów były denominowane w walucie obcej.
Następnie dwie pierwsze umowy zostały rozwiązane przez OTP Bank i OTP Jelzálogbank, które przeniosły swoje wierzytelności na OTP Faktoring Követeléskezelő. Natomiast trzecia umowa uległa rozwiązaniu po jej wykonaniu przez powoda w postępowaniu głównym.
W ramach powództwa wniesionego do Veszprémi Törvényszék (sądu w Veszprém, Węgry) orzekającego w pierwszej instancji powód w postępowaniu głównym podniósł zarzut nieważności trzech wyżej wymienionych umów kredytu, powołując się w szczególności na nieuczciwy charakter warunków tych umów, które stanowiły, że kurs wymiany obowiązujący przy uruchomieniu pożyczonych środków różnił się od kursu mającego zastosowanie z tytułu ich spłaty. Orzeczeniem z dnia 3 lipca 2019 r. sąd pierwszej instancji oddalił jej powództwo jako bezzasadne.
Od tego wyroku powód w postępowaniu głównym wniósł apelację do sądu odsyłającego, Győri Ítélőtábla (regionalnego sądu apelacyjnego w Győr, Węgry), podnosząc w szczególności, po pierwsze, że konsekwencje nieuczciwego charakteru takich warunków dotyczących różnicy kursowej powinny zostać określone zgodnie z wyrokiem z dnia 3 października 2019 r., Dziubak (
C‑260/18
,
EU:C:2019:819
), a po drugie, że informacje, które zostały mu dostarczone przez kredytodawców w przedmiocie ryzyka kursowego, były niewystarczające.
Z postanowienia odsyłającego wynika, że w 2014 r. ustawodawca węgierski przyjął szereg przepisów mających na celu zaradzenie warunkom określającym w nieuczciwy sposób kursy wymiany w ramach umów kredytu denominowanego w walucie obcej zawieranych z konsumentami. I tak, zgodnie z § 3 ust. 1 ustawy DH 1, z wyjątkiem przypadku, gdy został on wynegocjowany indywidualnie, nieważny jest warunek zawarty w takiej umowie, który stanowi, że w odniesieniu do uruchomienia środków stosuje się kurs kupna danej waluty, podczas gdy w odniesieniu do spłaty kurs sprzedaży tej waluty znajduje zastosowanie, lub wszelkie inne kursy wymiany walut innego rodzaju niż kurs stosowany przy uruchomieniu. Ponadto ust. 2 tego paragrafu stanowi, że klauzula dotycząca różnic kursowych, której nieważność została stwierdzona, zostaje zastąpiona na mocy tej ustawy przepisem mającym na celu stosowanie tylko jednego kursu wymiany ustalonego przez narodowy bank węgierski dla danej waluty.
Postanowienie odsyłające wskazuje również, że w następstwie wyroków: z dnia 14 marca 2019 r., Dunai (
C‑118/17
,
EU:C:2019:207
) i z dnia 3 października 2019 r., Dziubak (
C‑260/18
,
EU:C:2019:819
), coraz częściej występują do sądów węgierskich o stwierdzenie nieważności ich umowy kredytu, zamiast zastąpić nieuczciwy warunek i utrzymać tę umowę w pozostałym zakresie, ponieważ uważają, że stosowanie właściwych przepisów prawa krajowego nie chroniłoby ich w wystarczającym stopniu. Tymczasem większość sądów rozpoznających sprawę uważa jednak, że w zakresie, w jakim nie można ustalić nieuczciwego charakteru warunków dotyczących ryzyka kursowego, nie mogą one stwierdzić nieważności umowy kredytu, opierając się wyłącznie na nieważności klauzul dotyczących różnicy kursów walutowych i tym samym zastosować skutków prawnych tej nieważności w odniesieniu do całości umowy z pominięciem § 3 ust. 1 i 2 ustawy DH 1.
Ponadto w komunikacie prasowym z dnia 11 października 2019 r. Kúria (sąd najwyższy) wskazał, że wyrok z dnia 3 października 2019 r., Dziubak (
C‑260/18
,
EU:C:2019:819
) nie daje konsumentom węgierskim żadnej nowej możliwości wniesienia skargi, ponieważ rozważania przyjęte w tym wyroku w odniesieniu do zaradzenia stosownemu charakterowi warunków dotyczących różnic kursowych i ryzyka kursowego były związane z okolicznością, że przepisy prawa polskiego rozpatrywane w sprawie, w której zapadł wspomniany wyrok, nie przewidywały norm o charakterze dyspozytywnym takich jak te ustanowione przez ustawodawcę węgierskiego uwzględnione w wyroku z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler et Káslerné Rábai (
C‑26/13
,
EU:C:2014:282
).
Sąd odsyłający zastanawia się zatem, czy przepisy § 3 ust. 1 i 2 ustawy DH 1 są niezgodne z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zakresie, w jakim te przepisy prawa krajowego znajdują zastosowanie nawet wówczas, gdy poszkodowany konsument wyraził odmienną wolę, a jeśli tak, to czy wspomniane przepisy nie powinny być stosowane przez sąd rozpoznający sprawę.
W tych okolicznościach Győri Ítélőtábla (regionalny sąd apelacyjny w Győr) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy art. 6 ust. 1 dyrektywy [93/13] stoi na przeszkodzie przepisowi krajowemu, który w odniesieniu do umów kredytowych zawieranych z konsumentami stwierdza, że w umowach o kredyt konsumencki nieważne są – z wyjątkiem warunków umownych negocjowanych indywidualnie – te warunki umowne, na podstawie których instytucja finansowa postanawia, że przy uruchomieniu środków przeznaczonych na nabycie rzeczy będącej przedmiotem kredytu lub leasingu będzie stosować kurs kupna waluty, a przy spłacie długu – kurs sprzedaży lub jakikolwiek kurs wymiany waluty inny niż kurs ustalony w chwili uruchomienia środków oraz zastępuje nieważne warunki umowne, zarówno w odniesieniu do uruchomienia środków, jak i spłaty długu przepisem, który nakazuje stosować urzędowy kurs wymiany ustalany dla danej waluty przez narodowy bank [Węgier] bez zbadania, czy przepis ten – w świetle wszystkich warunków umownych – rzeczywiście chroni konsumenta przed szczególnie szkodliwymi skutkami oraz bez umożliwienia konsumentowi wyrażenia woli skorzystania z ochrony, jaką daje ten przepis prawa?”.
Postępowanie przed Trybunałem
Sąd odsyłający zwrócił się do Trybunału o rozpoznanie niniejszej sprawy w trybie przyspieszonym, na podstawie art. 105 § 1 regulaminu postępowania przed Trybunałem. Na poparcie swojego wniosku sąd ten podniósł, że tysiące podobnych sporów toczyło się obecnie na Węgrzech i że szybka odpowiedź na pytanie skierowane do Trybunału przyczyniłaby się w znacznym stopniu do pewności prawa i skutecznego stosowania prawa.
Z art. 105 § 1 regulaminu postępowania wynika, że na wniosek sądu odsyłającego lub w wyjątkowych przypadkach z urzędu, jeżeli charakter sprawy wymaga niezwłocznego rozstrzygnięcia, prezes Trybunału może postanowić, po zapoznaniu się ze stanowiskiem sędziego sprawozdawcy i rzecznika generalnego, o rozpatrzeniu odesłania prejudycjalnego w trybie przyspieszonym, stanowiącym odstępstwo od przepisów niniejszego regulaminu.
W dniu 6 lutego 2020 r. prezes Trybunału postanowił, po zapoznaniu się ze stanowiskiem sędziego sprawozdawcy i rzecznik generalnej, oddalić wniosek o rozpoznanie niniejszej sprawy w trybie przyspieszonym.
Z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika bowiem, że znaczna liczba osób lub sytuacji prawnych, jakich może dotyczyć orzeczenie sądu odsyłającego, które ma zapaść w wyniku skierowania sprawy do Trybunału w trybie prejudycjalnym, sama w sobie nie stanowi wyjątkowej okoliczności uzasadniającej zastosowanie trybu przyspieszonego. To samo dotyczy znacznej liczby spraw, które mogą zostać zawieszone do czasu wydania przez Trybunał orzeczenia w trybie prejudycjalnym [zob. podobnie wyroki: z dnia 8 grudnia 2020 r., Staatsanwaltschaft Wien (sfałszowane polecenia przelewu),
C‑584/19
,
EU:C:2020:1002
, pkt
; z dnia 25 lutego 2021 r., Gmina Wrocław (przekształcenie prawa użytkowania wieczystego),
C‑604/19
,
EU:C:2021:132
, pkt
].
Ponadto w świetle wskazówek dostarczonych przez sąd odsyłający należy wyjaśnić, że rozbieżność co do wykładni przepisu prawa Unii między sądami krajowymi nie może sama w sobie wystarczyć do uzasadnienia, by wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym podlegał rozpoznaniu w trybie przyspieszonym. Znaczenie zapewnienia jednolitego stosowania w całej Unii Europejskiej wszystkich przepisów wchodzących w skład jej porządku prawnego jest bowiem nierozerwalnie związane z każdym wnioskiem złożonym na mocy art. 267 TFUE (zob. podobnie wyrok z dnia 14 stycznia 2021 r., The International Protection Appeals Tribunal i in.,
C‑322/19 i C‑385/19
,
EU:C:2021:11
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
W przedmiocie dopuszczalności
W swoich uwagach na piśmie OTP Jelzálogbank i in. twierdzą w istocie, że pytanie prejudycjalne jest niedopuszczalne, jako pozbawione związku ze sporem w postępowaniu głównym i jako mające charakter hipotetyczny, ponieważ, po pierwsze, warunki dotyczące różnic kursowych, które są przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, są wyłączone z zakresu stosowania dyrektywy 93/13 na podstawie art. 1 ust. 2 tej dyrektywy, a po drugie, warunki te nie istnieją ze względu na ich nieważność z mocą wsteczną na podstawie § 3 ust. 1 ustawy DH 1 bez jakiegokolwiek wpływu w tym względzie woli zainteresowanego konsumenta.
W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału wyłącznie do sądu krajowego, przed którym zawisł spór i na którym spoczywa odpowiedzialność za mające zapaść rozstrzygnięcie, należy ustalenie, czy, przy uwzględnieniu specyfiki danej sprawy, w celu wydania rozstrzygnięcia zachodzi potrzeba uzyskania orzeczenia w trybie prejudycjalnym, jak i ocena zasadności zadawanych Trybunałowi pytań, które korzystają w tym względzie z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Wynika stąd, że pytania zadane przez sądy krajowe korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy, a odmowa rozstrzygnięcia przez Trybunał w przedmiocie tych pytań jest możliwa tylko wtedy, gdy wykładnia, o którą się zwrócono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego, które są niezbędne do udzielenia przydatnej odpowiedzi na rzeczone pytanie (zob. podobnie wyroki: z dnia 4 czerwca 2020 r., Kancelaria Medius,
C‑495/19
,
EU:C:2020:431
, pkt
–
); z dnia 22 kwietnia 2021 r., Profi Credit Slovakia,
C‑485/19
,
EU:C:2021:313
, pkt
).
Co się tyczy sprawy w postępowaniu głównym, z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, wynika, że każda z umów kredytu, których dotyczy postępowanie główne, była denominowana w walucie obcej i zawierała w szczególności warunek, na podstawie którego fundusze uruchomione na rzecz zainteresowanego konsumenta miały zostać przeliczone na forinty węgierskie na podstawie kursu kupna tej waluty stosowanego przez instytucję kredytową, podczas gdy obliczanie miesięcznych rat spłaty kredytów powinno być dokonywane na podstawie kursu sprzedaży wspomnianej waluty stosowanego przez tę samą instytucję. Ponadto z postanowienia odsyłającego wynika, że § 3 ustawy DH 1 przewiduje, że takie klauzule dotyczące różnicy kursowej uznaje się za nieważne, chyba że zostały wynegocjowane indywidualnie, i zostają zastąpione przepisem nakładającym obowiązek stosowania jednolitego oficjalnego kursu wymiany ustalonego przez narodowy bank Węgier.
Prawdą jest, że art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 wyłącza z zakresu jej stosowania warunki umowy odzwierciedlające „obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze”, które to wyrażenie w świetle motywu trzynastego tej dyrektywy obejmuje zarówno przepisy prawa krajowego, które mają zastosowanie między umawiającymi się stronami niezależnie od ich wyboru, jak i te, które mają charakter względnie obowiązujący, to znaczy mające zastosowanie w braku odmiennego porozumienia między stronami (zob. podobnie wyrok z dnia 3 marca 2020 r., Gómez del Moral Guasch,
C‑125/18
,
EU:C:2020:138
, pkt
–
; postanowienie z dnia 14 kwietnia 2021 r., Credit Europe Ipotecar IFN i Credit Europe Bank,
C‑364/19
,
EU:C:2021:306
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
Ponadto Trybunał orzekł już, że wspomniany art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że zakres stosowania tej dyrektywy nie obejmuje warunków odzwierciedlających bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa krajowego, wprowadzonych po zawarciu umowy kredytu z konsumentem i mających na celu zastąpienie nieważnego warunku tej umowy, poprzez wprowadzenie kursu wymiany ustalonego przez narodowy bank danego państwa członkowskiego, tak jak jest to przewidziane w przepisach prawa węgierskiego, a ściślej rzecz ujmując § 3 ust. 1 i 2 ustawy DH 1 (zob. podobnie wyroki: z dnia 20 września 2018 r., OTP Bank i OTP Faktoring,
C‑51/17
,
EU:C:2018:750
, pkt
–
,
); z dnia 14 marca 2019 r., Dunai,
C‑118/17
,
EU:C:2019:207
, pkt
).
Niemniej jednak, jak wynika z postanowienia odsyłającego, pytanie prejudycjalne nie dotyczy klauzul umownych wprowadzonych z mocą wsteczną przez te przepisy do umów kredytowych jako takich, lecz wpływu tych przepisów na gwarancje ochrony wynikające z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w odniesieniu do dotyczącej różnic kursowych klauzuli zawartej początkowo w danych umowach kredytowych. Tymczasem w podobnym kontekście faktycznym i prawnym w sprawie, w której zapadł wyrok z dnia 14 marca 2019 r., Dunai (
C‑118/17
,
EU:C:2019:207
), Trybunał dokonał wykładni wspomnianego artykułu. W związku z tym nie wydaje się, aby przedmiot sporu w postępowaniu głównym nie był objęty zakresem stosowania tej dyrektywy, tak jak określony w jej art. 1 ust. 2.
Dokładniej rzecz ujmując, zadane pytanie zmierza w istocie do ustalenia, czy węgierskie orzecznictwo przywołane w pkt 16 niniejszego wyroku, zgodnie z którym nie można rozwiązać stosunku umownego jako całości z tego tylko powodu, że warunki dotyczące różnic kursowych są nieważne, jest zgodne z systemem ochrony konsumentów ustanowionym w dyrektywie 93/13, ponieważ zastąpienie takich warunków przepisem ustawowym następuje w sposób obiektywny i automatyczny, bez umożliwienia sądom krajowym uwzględnienia wszystkich okoliczności danego przypadku, a w szczególności przeciwnej woli konsumenta.
Ponieważ odpowiedź na to pytanie jest użyteczna dla sądu odsyłającego w celu umożliwienia mu rozstrzygnięcia zawisłego przed nim sporu, niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest dopuszczalny.
Co do istoty
Poprzez pytanie prejudycjalne sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym, które w odniesieniu do umów kredytu zawartych z konsumentem przewidują nieważność warunku dotyczącego różnicy kursowej uznawanej za nieuczciwą i zobowiązują właściwy sąd krajowy do zastąpienia go przepisem prawa krajowego nakazującym stosowanie oficjalnego kursu wymiany, nie przewidując możliwości uwzględnienia przez ten sąd żądania owego konsumenta mającego na celu całkowitego unieważnienia umowy kredytu, nawet gdyby sąd ten stwierdził, że utrzymanie w mocy tej umowy byłoby sprzeczne z interesami konsumenta, w szczególności w odniesieniu do ryzyka kursowego, które konsument nadal ponosiłby na podstawie innej klauzuli zawartej w tej umowie.
Co się tyczy kontekstu, w jaki wpisuje się to pytanie, z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, i z wyroków Trybunału dotyczących węgierskiego ustawodawstwa w tej dziedzinie wynika (zob. podobnie wyroki: z dnia 3 grudnia 2015 r., Banif Plus Bank,
C‑312/14
,
EU:C:2015:794
, pkt
,
; a także z dnia 20 września 2018 r., OTP Bank i OTP Faktoring,
C‑51/17
,
EU:C:2018:750
, pkt
,
), że w następstwie wyroku z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (
C‑26/13
,
EU:C:2014:282
) Kúria (sąd najwyższy) wydał orzeczenie nr 2/2014 PJE (
Magyar Közlöny
2014/91, s. 10975) w interesie jednolitości prawa cywilnego i dotyczące umów kredytów zawartych między przedsiębiorcami a konsumentami. Zgodnie z tym orzeczeniem warunki dotyczące różnic kursowych zawarte w umowach kredytu denominowanego w walucie obcej, w zakresie, w jakim przewidują asymetrię między kursem kupna tej waluty stosowanym przy uruchomieniu środków i jego kursem sprzedaży stosowanym do obliczania rat kredytowych kredytu, należy uznać za nieuczciwe, w szczególności jeżeli bank otrzymuje od konsumenta wynagrodzenie równe różnicy między tymi kursami bez świadczenia mu usługi w zamian. Natomiast w odniesieniu do warunków dotyczących ryzyka kursowego, które skutkują tym, że ryzyko wzrostu wartości tej waluty obciąża wyłącznie konsumenta w zamian za korzystniejszą stopę oprocentowania niż stopa oferowana za kredyt denominowany w walucie krajowej, wspomniane orzeczenie wskazuje, że warunków tych nie można kontrolować pod kątem ich nieuczciwego charakteru, zważywszy, że co do zasady dotyczą one głównego przedmiotu umowy w rozumieniu przepisów krajowych mających na celu transpozycję art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13.
To właśnie w tym kontekście uchwalono ustawę DH 1 (zob. podobnie wyrok z dnia 14 marca 2019 r., Dunai,
C‑118/17
,
EU:C:2019:207
, pkt
), którego skutki kwestionuje skarżący w postępowaniu głównym. Ściślej rzecz ujmując, sąd ten zwraca się o odstąpienie w niniejszej sprawie od stosowania art. 3 ust. 1 i 2 tej ustawy, ponieważ uważa on za bardziej zgodne z jego własnymi interesami, aby każda z umów będących przedmiotem postępowania głównego nie została po prostu zmieniona, lecz w całości unieważniona ze względu na obecność w każdej z nich klauzuli dotyczącej różnic kursowych uznanej za nieuczciwą i nieważną.
Sąd odsyłający ma wątpliwości co do tego, czy może uwzględnić to żądanie w świetle przeważającego na Węgrzech, które dokonuje ścisłego stosowania ustawy DH 1, ograniczając się do zastąpienia ze skutkiem wstecznym wszelkich klauzul dotyczących różnic kursowych nieważnych na mocy § 3 ust. 1 tej ustawy przez przepis prawa krajowego, a mianowicie ten zawarty w § 3 ust. 2 wspomnianej ustawy, który nakazuje posługiwanie się oficjalnym kursem wymiany określonym przez narodowy bank węgierski, bez unieważnienia danej umowy w całości.
Sąd ten zmierza w pierwszej kolejności do ustalenia, czy art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoi na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego, takiemu jak ten zawarty w § 3 ustawy DH 1, który uniemożliwia sądowi, przed którym toczy się postępowanie, uwzględnienie powództwa konsumenta o unieważnienie umowy kredytu opartego na nieuczciwym charakterze warunku dotyczącego różnicy kursowej, nawet gdyby sąd ten uznał, że utrzymanie umowy byłoby sprzeczne z interesami konsumenta, w szczególności ze względu na ryzyko kursowe, jakie konsument nadal ponosiłby na mocy innej klauzuli tej umowy.
Tymczasem w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 14 marca 2019 r., Dunai (
C‑118/17
,
EU:C:2019:207
), która wpisuje się w ramy prawne i faktyczne analogiczne do ram prawnych i faktycznych niniejszej sprawy, Trybunał miał już okazję odpowiedzieć na podobne pytanie.
Trybunał stwierdził najpierw w pkt 36 i 37 tego wyroku, w odniesieniu do warunków, które zastępują nieuczciwy warunek dotyczący różnic kursowych i które stają się z mocą wsteczną integralną częścią umów kredytu zgodnie z węgierskim ustawodawstwem rozpatrywanym w tamtej sprawie, a w szczególności § 3 ustawy DH 1, że takie warunki, w zakresie, w jakim odzwierciedlają bezwzględnie obowiązujące przepisy ustawowe, nie są objęte zakresem stosowania dyrektywy 93/13, ponieważ nie znajduje ona zastosowania, zgodnie z jej art. 1 ust. 2, do warunków określonych w umowie między przedsiębiorcą a konsumentem, które są określone w przepisach krajowych.
Następnie, co się tyczy klauzuli dotyczącej różnicy kursowej, która pierwotnie figurowała w umowach kredytu i wpływu tych przepisów na gwarancje ochrony wynikające z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z tą klauzulą, Trybunał orzekł zasadniczo w pkt 38 i 40 tego wyroku, że w zakresie, w jakim ustawodawca węgierski zaradził problemom związanym z praktyką związaną z umowami zawierającymi klauzulę dotyczącą różnic kursowych, narzucając jej zastąpienie i zabezpieczając ważność odnośnych umów, takie podejście jest zgodne z celem realizowanym przez prawodawcę unijnego w ramach dyrektywy 93/13, w szczególności jej art. 6 ust. 1, a mianowicie przywróceniem równowagi między stronami umowy, co do zasady przy jednoczesnym utrzymaniu w mocy umowy jako całości, a nie na wyeliminowaniu z obrotu wszystkich umów zawierających nieuczciwe warunki.
Trybunał wyjaśnił, że ustawodawca krajowy pozostaje zobowiązany do przestrzegania wymogów wynikających z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz że fakt, iż warunek umowny został uznany za nieuczciwy i dotknięty nieważnością, a następnie zastąpiony w celu dalszego obowiązywania danej umowy, nie może skutkować osłabieniem ochrony gwarantowanej konsumentom przez tę dyrektywę, takiej, jaką przypomniano w pkt 39 niniejszego wyroku (zob. podobnie wyroki: z dnia 14 marca 2019 r., Dunai,
C‑118/17
,
EU:C:2019:207
, pkt
–
; a także z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH,
C‑19/20
,
EU:C:2021:341
, pkt
–
).
Wreszcie, co się tyczy ograniczeń, jakie mogą zostać ustanowione przez państwo członkowskie w odniesieniu do możliwości unieważnienia przez sąd całej umowy ze względu na istnienie nieuczciwego warunku, Trybunał orzekł, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie przepisom krajowym uniemożliwiającym sądowi, przed którym toczy się postępowanie, uwzględnienie żądania unieważnienia umowy kredytu opartego na nieuczciwym charakterze warunku dotyczącego różnic kursowych, pod warunkiem że stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku pozwoli na przywrócenie sytuacji pod względem prawnym i faktycznym, w jakiej znajdowałby się konsument w przypadku braku istnienia tego nieuczciwego warunku, w szczególności opierając się na prawie do zwrotu korzyści uzyskanych niesłusznie przez przedsiębiorcę na podstawie tego nieuczciwego warunku, czego sprawdzenie należy do sądu, przed którym toczy się postępowanie (zob. podobnie wyroki: z dnia 21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in.,
C‑154/15, C‑307/15 i C‑308/15
,
EU:C:2016:980
, pkt
–
; z dnia 14 marca 2019 r., Dunai,
C‑118/17
,
EU:C:2019:207
, pkt
,
,
; a także z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH,
C‑19/20
,
EU:C:2021:341
, pkt
,
).
Wszystkie te rozważania można w pełni przenieść na grunt sporu takiego jak ten rozpatrywany w postępowaniu głównym i mające znaczenie dla udzielenia odpowiedzi na pytanie zadane w niniejszej sprawie.
I tak, zgodnie z orzecznictwem Trybunału, o którym mowa w pkt 41 i 42 niniejszego wyroku, w zakresie, w jakim wytoczone powództwo ma swoje źródło w klauzuli dotyczącej różnic kursowych, pierwotnie znajdującej się w umowach kredytu zawartych z OTP Jelzálogbank i in., do sądu odsyłającego należy sprawdzenie, czy mające zastosowanie przepisy krajowe, na mocy których postanowienia tego rodzaju są nieważne i zastąpione, pozwoliło na przywrócenie, pod względem prawnym i faktycznym, sytuacji, w której powód w postępowaniu głównym znalazłby się w wypadku braku takiego nieuczciwego warunku, w szczególności poprzez ustanowienie dla tego konsumenta prawa do zwrotu kwot nienależnie otrzymanych przez danych przedsiębiorców (zob. analogicznie wyroki: z dnia 14 marca 2019 r., Dunai,
C‑118/17
,
EU:C:2019:207
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH,
C‑19/20
,
EU:C:2021:341
, pkt
,
).
Należy dodać, że ta kontrola sądowa w odniesieniu do warunku dotyczącego różnic kursowych pozostaje bez uszczerbku dla tej, która może zostać przeprowadzona w świetle dyrektywy 93/13 w odniesieniu do innych warunków umów rozpatrywanych w postępowaniu głównym, takich jak te dotyczące ryzyka kursowego, przy uwzględnieniu jednak czynników wyłączających ocenę nieuczciwego charakteru warunków umownych, które są przewidziane w art. 4 ust. 2 tej dyrektywy.
W drugiej kolejności sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o wyjaśnienie możliwości, a nawet konieczności uwzględnienia przez każdy sąd rozpoznający sprawę roszczenia zainteresowanego konsumenta o całkowite unieważnienie rozpatrywanej umowy kredytu, a nie unieważnienia jedynie warunku dotyczącego różnic kursowych i zastąpienia go przepisem krajowym, tak jak jest to przewidziane w przepisach krajowych, które mają zastosowanie w postępowaniu głównym.
W tym względzie z orzecznictwa Trybunału wynika, że prawo konsumenta do skutecznej ochrony obejmuje jego uprawnienie do odstąpienia od dochodzenia praw wynikających z systemu ochrony przed stosowaniem nieuczciwych warunków przez przedsiębiorców, który dyrektywa 93/13 wprowadziła na korzyść konsumentów. Do sądu krajowego należy zatem uwzględnienie w danym wypadku woli wyrażonej przez konsumenta, jeżeli mając świadomość niewiążącego charakteru nieuczciwego warunku, wskazuje on jednak, że sprzeciwia się temu, aby warunek ten został pominięty, udzielając w ten sposób dobrowolnej i świadomej zgody na ten warunek (zob. podobnie wyroki: z dnia 3 października 2019 r., Dziubak,
C‑260/18
,
EU:C:2019:819
, pkt
,
; z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH,
C‑19/20
,
EU:C:2021:341
, pkt
,
; a także postanowienie z dnia 1 czerwca 2021 r., Banco Santander,
C‑268/19
, niepublikowane,
EU:C:2021:423
, pkt
,
).
Ponadto Trybunał orzekł, że analogicznie w zakresie, w jakim wspomniany system ochrony przed nieuczciwymi warunkami nie ma zastosowania, jeżeli konsument się sprzeciwia, konsument ten musi a fortiori mieć prawo do sprzeciwienia się objęciu ochroną, w ramach tego samego systemu, przed szkodliwymi skutkami spowodowanymi unieważnieniem umowy jako całości, jeżeli nie chce powoływać się na tę ochronę w okolicznościach wskazanych w wyroku z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (
C‑26/13
,
EU:C:2014:282
), czyli w którym usunięcie nieuczciwego postanowienia umownego zobowiązywałoby sąd do unieważnienia umowy jako całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie szkodliwe skutki, tak że ten ostatni zostałby tym ukarany (zob. podobnie wyrok z dnia 3 października 2019 r., Dziubak,
C‑260/18
,
EU:C:2019:819
, pkt
–
,
,
).
Jednakże w odniesieniu do kryteriów pozwalających na dokonanie oceny, czy umowa może nadal obowiązywać po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków i ograniczeń określonych w prawie Unii, których państwa członkowskie muszą przestrzegać w tym względzie, Trybunał wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie może być interpretowany w ten sposób, iż przy dokonywaniu tej oceny sąd rozpoznający sprawę może oprzeć się wyłącznie na potencjalnie korzystnym dla konsumenta charakterze unieważnienia danej umowy w całości. Zatem w świetle kryteriów przewidzianych w prawie krajowym, w konkretnym wypadku należy zbadać możliwość utrzymania w mocy umowy, której pewne klauzule zostały unieważnione i, zgodnie z obiektywnym podejściem przyjętym przez Trybunał, nie jest dopuszczalne, aby sytuacja jednej ze stron umowy była uznana w prawie krajowym za rozstrzygające kryterium dotyczące przyszłego losu umowy (zob. podobnie wyroki: z dnia 15 marca 2012 r., Pereničová i Perenič,
C‑453/10
,
EU:C:2012:144
, pkt
,
; z dnia 3 października 2019 r., Dziubak,
C‑260/18
,
EU:C:2019:819
, pkt
,
; a także z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH,
C‑19/20
,
EU:C:2021:341
, pkt
,
,
).
Tak więc wyrażona przez zainteresowanego konsumenta wola nie może przeważać nad oceną, która wchodzi w zakres suwerennych uprawnień sądu, przed którym zawisł spór, nad kwestią, czy zastosowanie środków przewidzianych przez właściwe przepisy krajowe pozwala na przywrócenie sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, jaka istniałaby w braku tego nieuczciwego warunku.
Mając na względzie całość powyższych rozważań, na zadane pytanie należy odpowiedzieć w ten sposób, że wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym, które w odniesieniu do umów kredytu zawartych z konsumentem prowadzą do stwierdzenia nieważności warunku dotyczącego różnicy kursowej uznawanego za nieuczciwy i zobowiązują właściwy sąd krajowy do zastąpienia go przepisem prawa krajowego nakazującym stosowanie oficjalnego kursu wymiany, nie przewidując dla tego sądu możliwości uwzględnienia żądania zainteresowanego konsumenta zmierzającego do unieważnienia umowy kredytu w całości, nawet jeśli ten sąd uznałby, że utrzymanie w mocy tej umowy byłoby sprzeczne z interesami konsumenta, zwłaszcza w świetle ryzyka kursowego, które konsument nadal ponosiłby na podstawie innego warunku rzeczonej umowy, pod warunkiem że ten sam sąd jest jednak w stanie dokonać odpowiednich ustaleń w ramach wykonywania przysługujących mu suwerennych uprawnień w zakresie oceny dowodów a wola wyrażona przez tego konsumenta nie może nad nimi przeważyć, że zastosowanie środków przewidzianych przez te przepisy krajowe pozwala na przywrócenie sytuacji prawnej i faktycznej tego konsumenta, jaka istniałaby w braku tego nieuczciwego warunku.
W przedmiocie kosztów
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (szósta izba) orzeka, co następuje:

Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym, które, w odniesieniu do umów kredytu zawartych z konsumentem, prowadzą do stwierdzenia nieważności warunku dotyczącego różnicy kursowej uznawanego za nieuczciwy i zobowiązują właściwy sąd krajowy do zastąpienia go przepisem prawa krajowego nakazującym stosowanie oficjalnego kursu wymiany, nie przewidując dla tego sądu możliwości uwzględnienia żądania zainteresowanego konsumenta, zmierzającego do unieważnienia umowy kredytu w całości, nawet jeśli ten sąd uznałby, że utrzymanie w mocy tej umowy byłoby sprzeczne z interesami konsumenta, zwłaszcza w świetle ryzyka kursowego, które konsument nadal ponosiłby na podstawie innego warunku rzeczonej umowy, pod warunkiem że ten sam sąd jest jednak w stanie ustalić – w ramach wykonywania przysługujących mu suwerennych uprawnień w zakresie oceny dowodów, nad którymi nie może przeważać wola wyrażona przez tego konsumenta – że zastosowanie środków przewidzianych przez te przepisy krajowe pozwala na przywrócenie sytuacji prawnej i faktycznej tego konsumenta, jaka istniałaby w braku tego nieuczciwego warunku.

Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: węgierski.