CELEX: 62021CJ0110
Odwołanie
Skarga o stwierdzenie nieważności
Artykuł 19 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
Reprezentacja stron nieuprzywilejowanych w ramach postępowania ze skargi bezpośredniej przed sądami Unii Europejskiej
Nauczyciel akademicki
Nauczyciel akademicki wykładający na uniwersytecie reprezentowanym w ramach tego postępowania ze skargi oraz pełniący obowiązki koordynatora i kierownika zespołu projektu będącego przedmiotem sporu
Warunek niezależności
Istnienie bezpośredniego i osobistego interesu w rozstrzygnięciu sprawy

W odwołaniu Universität Bremen (uniwersytet w Bremie, Niemcy) wnosi o uchylenie postanowienia Sądu Unii Europejskiej z dnia 16 grudnia 2020 r., Universität Bremen/REA (T‑660/19, niepublikowanego, zwanego dalej zaskarżonym postanowieniem,
EU:T:2020:633
), w którym Sąd odrzucił jako oczywiście niedopuszczalną jego skargę o stwierdzenie nieważności decyzji Ares (2019) 4590599 Europejskiej Agencji Wykonawczej ds. Badań Naukowych (REA) z dnia 16 lipca 2019 r. odrzucającej wniosek przedstawiony przez ten uniwersytet w ramach zaproszenia do składania wniosków H2020‑SC6‑Governance‑2019 (zwanej dalej „sporną decyzją”).
Ramy prawne
Prawo Unii
W myśl art. 19 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, mającego zastosowanie do Sądu na podstawie art. 53 akapit pierwszy tego statutu:
„Państwa członkowskie i instytucje Unii [Europejskiej] reprezentuje przed Trybunałem Sprawiedliwości pełnomocnik, ustanawiany dla każdej sprawy; pełnomocnika może wspomagać doradca albo adwokat lub radca prawny.
Państwa będące stronami Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym [z dnia 2 maja 1992 r. (
Dz.U. 1994, L 1, s. 3
)] niebędące państwami członkowskimi oraz Urząd Nadzoru EFTA określony w tym porozumieniu są reprezentowane w taki sam sposób.
Inne strony muszą być reprezentowane przez adwokatów lub radców prawnych.
Jedynie adwokat lub radca prawny uprawniony do występowania przed sądem państwa członkowskiego lub innego państwa, które jest stroną Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym, może reprezentować lub wspomagać stronę przed Trybunałem.
Gdy pełnomocnicy, doradcy i adwokaci lub radcy prawni występują przed Trybunałem, korzystają, zgodnie z warunkami określonymi w regulaminie proceduralnym, z praw i immunitetów niezbędnych do wykonywania obowiązków w sposób niezależny.
W stosunku do doradców i adwokatów lub radców prawnych występujących przed Trybunałem Trybunał ma uprawnienia właściwe dla sądów powszechnych, zgodnie z warunkami określonymi w regulaminie proceduralnym.
Nauczyciele akademiccy będący obywatelami państwa członkowskiego, którego prawo przyznaje im prawo reprezentowania stron przed sądem, mają takie same prawa przed Trybunałem jak te, które niniejszy artykuł przyznaje adwokatom lub radcom prawnym”.
Artykuł 51 § 1 regulaminu postępowania przed Sądem stanowi:
„Strony są reprezentowane przez pełnomocników, o których mowa w art. 19 akapity pierwszy i drugi statutu (pełnomocników), adwokatów lub radców prawnych zgodnie z postanowieniami art. 19 statutu [Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej]”.
Prawo niemieckie
Paragraf 67 de la Verwaltungsgerichtsordnung (ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) z dnia 21 stycznia 1960 r. (BGBl. 1960 I, s. 17), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu leżącego u podstaw rozpatrywanego odwołania, przewiduje w odniesieniu do prawa reprezentowania stron przed sądem przez nauczycieli akademickich:
„[…]
(2)   Uczestnicy mogą być reprezentowani przez adwokata lub specjalizującego się w prawie nauczyciela akademickiego państwowego lub uznanego przez państwo uniwersytetu państwa członkowskiego Unii Europejskiej, innego państwa będącego stroną Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Konfederacji Szwajcarskiej, który posiada kwalifikacje wymagane do bycia sędzią, w charakterze pełnomocnika […].
(3)   Sąd odmawia dopuszczenia pełnomocników, którzy nie są uprawnieni do reprezentowania w rozumieniu ust. 2, w drodze postanowienia niepodlegającego zaskarżeniu. Czynności procesowe pełnomocnika, który nie jest uprawniony do reprezentowania przed sądem, oraz dokonane względem tego pełnomocnika doręczenia lub powiadomienia są skuteczne do czasu udzielenia odmowy […].
[…]”.
Okoliczności powstania sporu
Okoliczności powstania sporu zostały przedstawione w pkt 2–6 zaskarżonego postanowienia. Do celów niniejszego postępowania można je streścić następująco.
Uniwersytet w Bremie został wyznaczony na koordynatora konsorcjum badawczego obejmującego kilka uniwersytetów europejskich i przeprowadzającego interdyscyplinarne badania prawa porównawczego w dziedzinie prawa mieszkaniowego i polityki mieszkaniowej w całej Unii.
W dniu 17 marca 2019 r., w następstwie zaproszenia do składania wniosków, uniwersytet w Bremie przedstawił REA wniosek projektowy.
Ów wniosek projektowy uzyskał całkowitą ocenę 10 punktów na 15, co sprawiło, że kwalifikował się on do finansowania przez Unię i sklasyfikowano go na 10. miejscu na 14 złożonych kandydatur. Ponieważ jednak przewidziany budżet był ograniczony, mogły zostać wybrane jedynie wnioski projektowe sklasyfikowane na miejscach od pierwszego do trzeciego.
W spornej decyzji REA poinformowała zatem uniwersytet w Bremie o odrzuceniu jego wniosku.
Postępowanie przed Sądem i zaskarżone postanowienie
Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 25 września 2019 r. uniwersytet w Bremie wniósł skargę o stwierdzenie nieważności spornej decyzji.
W odpowiedzi na skargę REA podniosła zarzut niedopuszczalności tej skargi, oparty na tym, że nauczyciel akademicki reprezentujący uniwersytet w Bremie nie był osobą trzecią w stosunku do tego uniwersytetu i że w konsekwencji nie spełniał warunku niezależności przewidzianego w statucie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
Zaskarżonym postanowieniem Sąd uwzględnił ten zarzut niedopuszczalności i odrzucił skargę jako oczywiście niedopuszczalną na podstawie art. 126 regulaminu postępowania.
W pkt 16 zaskarżonego postanowienia Sąd przypomniał, że zgodnie z art. 19 akapity od trzeciego do piątego statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, mającym zastosowanie do postępowania przed Sądem na podstawie art. 53 tego statutu, strony muszą być reprezentowane przez adwokatów lub radców prawnych i że jedynie adwokat lub radca prawny uprawniony do występowania przed sądem państwa członkowskiego może reprezentować stronę przed Trybunałem.
W pkt 18 i 19 tego postanowienia Sąd wskazał w odniesieniu do dwóch kumulatywnych przesłanek wymienionych w art. 19 akapit czwarty statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, a mianowicie, po pierwsze, posiadania statusu adwokata lub radcy prawnego, a po drugie, bycia uprawnionym do występowania przed sądem państwa członkowskiego, że w przeciwieństwie do drugiej z tych kumulatywnych przesłanek pierwsza z nich, dotycząca statusu „adwokata lub radcy prawnego”, nie zawiera żadnego wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich w celu określenia jego znaczenia i zakresu, wobec czego zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pojęcie „adwokata lub radcy prawnego” w rozumieniu tego przepisu powinno mieć w Unii autonomiczną i jednolitą wykładnię, przy jednoczesnym uwzględnieniu kontekstu, w którym pojęcie to zostało użyte, i celów uregulowania, którego jest ono częścią.
Opierając się w pkt 20 zaskarżonego postanowienia w szczególności na wyrokach z dnia 18 maja 1982 r., AM & S Europe/Komisja (
155/79
,
EU:C:1982:157
, pkt
) oraz z dnia 14 września 2010 r., Akzo Nobel Chemicals i Akcros Chemicals/Komisja i in. (
C‑550/07 P
,
EU:C:2010:512
, pkt
), zgodnie z którymi koncepcja roli adwokata w porządku prawnym Unii, która wywodzi się ze wspólnych państwom członkowskich tradycji prawnych, to koncepcja współpracownika wymiaru sprawiedliwości, którego zadanie polega na zapewnianiu, przy zachowaniu całkowitej niezależności i w nadrzędnym interesie wymiaru sprawiedliwości, obsługi prawnej, której potrzebuje klient, w pkt 21 tego postanowienia Sąd uściślił, przytaczając postanowienie z dnia 29 września 2010 r., EREF/Komisja (C‑74/10 P i C‑75/10 P, niepublikowane,
EU:C:2010:557
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo), że warunek niezależności adwokata czy radcy prawnego oznacza brak istnienia pomiędzy nim a jego klientem jakiegokolwiek stosunku pracy, i przypomniał, że pojęcie „niezależności adwokata lub radcy prawnego” zostało określone nie tylko w sposób pozytywny, mianowicie poprzez odniesienie do etyki zawodowej adwokata lub radcy prawnego, ale także w sposób negatywny, to znaczy poprzez brak stosunku pracy między adwokatem lub radcą prawnym a jego klientem.
W pkt 25 zaskarżonego postanowienia Sąd stwierdził, że w niniejszym przypadku przedstawiciel, który podpisał skargę w pierwszej instancji, oprócz tego, że jest zatrudniony przez uniwersytet w Bremie w ramach stosunku służbowego o charakterze publicznoprawnym, został także wyznaczony na koordynatora objętego wnioskiem projektu oraz kierownika zespołu projektowego i został wskazany jako podejmujący „zadania” i „podstawowe funkcje” w ramach tego projektu, wobec czego zainteresowany nie tylko wykazuje ścisły związek osobisty z przedmiotem sporu, ale także ma bezpośredni interes w jego rozstrzygnięciu, jako że realizacja wspomnianego projektu zależy, przynajmniej częściowo, od finansowania, którego Komisja Europejska odmówiła uniwersytetowi w Bremie.
Sąd wywiódł na tej podstawie w pkt 26 zaskarżonego postanowienia, że podstawowe funkcje wykonywane przez tego przedstawiciela u osoby prawnej, w imieniu której wniósł on skargę w pierwszej instancji, mogą naruszać jego status niezależnej osoby trzeciej w rozumieniu utrwalonego orzecznictwa przypomnianego w pkt 65 wyroku z dnia 4 lutego 2020 r., Uniwersytet Wrocławski i Polska/REA (
C‑515/17 P i C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
), i że funkcje te mogą w sposób oczywisty ograniczać zdolność tego przedstawiciela do wypełniania zadań w zakresie obrony interesów jego mocodawcy.
Sąd dodał w pkt 28–34 zaskarżonego postanowienia, że wniosku tego nie podważa wyrok z dnia 4 lutego 2020 r., Uniwersytet Wrocławski i Polska/REA (
C‑515/17 P i C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
), w którym Trybunał co prawda wyjaśnił zakres pojęcia „niezależności”, jednak nie kwestionował swojego wcześniejszego orzecznictwa i nie podążył za przedstawionymi w opinii rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawach połączonych Uniwersytet Wrocławski i Polska/REA (
C‑515/17 P i C‑561/17 P
,
EU:C:2019:774
) propozycjami dotyczącymi kryterium zastosowania art. 19 akapity trzeci i czwarty statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
Ponadto w pkt 35 zaskarżonego postanowienia Sąd oddalił podniesiony przez uniwersytet w Bremie argument dotyczący art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., przypominając, że prawo dostępu do sądu nie jest prawem bezwzględnym i że w związku z tym może ono obejmować proporcjonalne ograniczenia, które zmierzają do realizacji zgodnego z prawem celu.
Wreszcie w odniesieniu do argumentu podniesionego przez uniwersytet w Bremie, zgodnie z którym powinien on był zostać uprzedzony o ewentualnym istnieniu podstawy niedopuszczalności skargi w pierwszej instancji, aby móc temu zaradzić, Sąd uznał w pkt 40 zaskarżonego postanowienia, że obowiązek reprezentowania przez adwokata lub radcę prawnego nie należy do wymogów, których niedopełnienie może być przedmiotem konwalidacji po upływie terminu do wniesienia skargi.
Postępowanie przed Trybunałem i żądania stron w postępowaniu odwoławczym
W odwołaniu uniwersytet w Bremie wnosi do Trybunału o:
–
uchylenie zaskarżonego postanowienia;
–
przekazanie sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania co do istoty;
–
stwierdzenie, że reprezentowanie przez danego nauczyciela akademickiego jest skuteczne;
–
posiłkowo – stwierdzenie, że uniwersytet w Bremie jest uprawniony do zlecenia dalszego prowadzenia postępowania adwokatowi spełniającemu przesłanki art. 19 akapity trzeci i czwarty statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej; i
–
obciążenie REA kosztami postępowania.
REA wnosi do Trybunału o:
–
oddalenie odwołania; oraz
–
obciążenie uniwersytetu w Bremie kosztami postępowania.
W przedmiocie odwołania
Na wstępie należy zauważyć, że uniwersytet w Bremie jest reprezentowany przed Trybunałem przez tę samą osobę, co do której Sąd w zaskarżonym postanowieniu orzekł, że nie spełnia ona przesłanek z art. 19 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, aby reprezentować tę stronę w tej sprawie przed sądem Unii.
Jednakże w zakresie, w jakim kwestia dopuszczalności odwołania łączy się w istocie z przedmiotem tego odwołania, należy zbadać przedstawione w nim zarzuty (zob. podobnie wyrok z dnia 6 września 2012 r., Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej i Polska/Komisja,
C‑422/11 P i C‑423/11 P
,
EU:C:2012:553
, pkt
).
Na poparcie odwołania uniwersytet w Bremie podnosi dwa zarzuty, z których pierwszy dotyczy naruszenia art. 19 akapit siódmy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, a drugi – naruszenia art. 47 Karty praw podstawowych i art. 6 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.
Argumentacja stron
W pierwszym zarzucie odwołania Uniwersytet w Bremie podnosi, że Sąd wypaczył brzmienie i systematykę art. 19 akapit siódmy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, ponieważ nauczyciele akademiccy, którym ustawodawstwo przyznaje prawo reprezentowania stron przed sądem, nie są zobowiązani jako przedstawiciele do spełnienia warunku niezależności nałożonego na adwokatów i radców prawnych w rozumieniu tego art. 19 akapity trzeci i czwarty.
W pierwszej części pierwszego zarzutu odwołania uniwersytet w Bremie podnosi przede wszystkim, że Sąd pominął okoliczność, iż nauczyciele akademiccy uprawnieni przez ustawodawstwo ich państwa członkowskiego do reprezentowania stron przed sądem jako pełnomocnicy ad litem korzystają „logicznie” z tego przywileju na mocy art. 19 akapit siódmy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
Uniwersytet w Bremie przypomina, że orzecznictwo sądów Unii rozwinęło pojęcie „adwokata” na podstawie art. 19 akapity trzeci i czwarty statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wymagając co do zasady niezależności tego przedstawiciela ad litem względem strony, którą reprezentuje. Ponieważ Sąd zanegował istnienie takiej niezależności z tego tylko powodu, że spornego pełnomocnika nie można było uznać za „adwokata lub radcę prawnego” w rozumieniu art. 19 akapit czwarty tego statutu, nie wziął on pod uwagę uprzywilejowanego reżimu zastrzeżonego dla nauczycieli akademickich w art. 19 akapit siódmy wspomnianego statutu.
Ze względu na bardzo jasne brzmienie tego ostatniego postanowienia nauczyciele akademiccy posiadają bowiem ex lege takie same prawa jak te przyznane adwokatom lub radcom prawnym. W konsekwencji warunek niezależności adwokata lub radcy prawnego w rozumieniu art. 19 akapity trzeci i czwarty statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie może zdaniem uniwersytetu w Bremie zostać zastosowany do nauczycieli akademickich.
Na poparcie takiego wniosku uniwersytet w Bremie przywołuje szereg argumentów.
W pierwszej kolejności – kwestia zdolności nauczycieli akademickich do reprezentowania stron przed sądem, w tym kwestia ewentualnych konfliktów interesów, jest całkowicie uregulowana na poziomie prawa krajowego, do którego wyraźnie odsyła art. 19 akapit siódmy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. I tak zgodnie z prawem niemieckim odmowa dopuszczenia do reprezentowania przed sądem może być brana pod uwagę tylko wtedy, gdy dany przedstawiciel nie jest ani adwokatem, ani nauczycielem akademickim, lub gdy przedstawiciel ten jest sędzią sądu rozpoznającego sprawę. Ponadto Bundesverfassungsgericht (federalny trybunał konstytucyjny, Niemcy) orzekł, że zwykłe konflikty interesów, które można przypisać adwokatom lub nauczycielom akademickim, nie mogą uzasadniać postanowienia o odmowie dopuszczenia, ponieważ kodeks etyczny przewiduje co najwyżej odpowiedzialność zawodową powiązaną z sankcjami.
W drugiej kolejności – szczególny publicznoprawny status nauczycieli akademickich pozwala wykluczyć wszelkiego rodzaju konflikty interesów. Jako urzędnicy państwowi podlegają oni ścisłym obowiązkom lojalności i jako że prawo do reprezentowania stanowi jedynie funkcję pomocniczą, która ponadto wymaga specjalnego zezwolenia przełożonego, nie są oni w odróżnieniu od adwokatów finansowo zależni od działalności polegającej na reprezentowaniu przed sądem.
W trzeciej kolejności uniwersytet w Bremie utrzymuje, że jako uniwersytet publiczny stanowi on integralną część państwa członkowskiego, do którego należy, przy czym to ostatnie jest stroną uprzywilejowaną, o której mowa w art. 19 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
W drugiej części pierwszego zarzutu odwołania uniwersytet w Bremie podnosi, że na mocy przepisów przewidzianych w art. 67 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu leżącego u podstaw rozpatrywanego odwołania pełnomocnik ad litem jest uprawniony do występowania przed sądem bez konieczności spełnienia jakiegokolwiek innego warunku, ponieważ nie istnieje a priori żaden powszechnie znany konflikt interesów.
W trzeciej części pierwszego zarzutu odwołania uniwersytet w Bremie utrzymuje, że nawet gdyby Trybunał nie przyjął takiej wykładni, uniwersytet ten powinien był korzystać z ochrony uzasadnionych oczekiwań ze względu na jednoznaczne sformułowanie art. 19 akapit siódmy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W niniejszym przypadku uniwersytet w Bremie zupełnie się nie spodziewał, że również nauczyciele akademiccy są zobowiązani do spełnienia warunku niezależności adwokata lub radcy prawnego w rozumieniu art. 19 akapity trzeci i czwarty tego statutu.
REA podnosi przede wszystkim niedopuszczalność żądań trzeciego i czwartego, w których uniwersytet w Bremie zwraca się do Trybunału o dokonanie ustaleń, a to na tej podstawie, że w ramach badania skargi o stwierdzenie nieważności kontrola sądu Unii ogranicza się do zgodności z prawem zaskarżonego aktu.
W odniesieniu do pierwszego zarzutu odwołania REA uważa, że zarzut ten jest bezzasadny, ponieważ nie istnieje żaden uprzywilejowany status nauczycieli akademickich, a uniwersytet w Bremie dokonał błędnej interpretacji przesłanek przewidzianych w art. 19 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w związku z art. 51 i 56 regulaminu postępowania przed Sądem.
Zdaniem REA, skoro nauczyciele akademiccy mają takie same prawa i obowiązki jak adwokaci i radcowie prawni, orzecznictwo dotyczące pojęcia reprezentowania przed sądem w rozumieniu art. 19 akapit trzeci statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej ma również zastosowanie do nich, a żaden z argumentów podniesionych przez uniwersytet w Bremie nie może podważyć takiego wniosku.
Ocena Trybunału
Co się tyczy reprezentowania przed sądami Unii stron nieuprzywilejowanych, należy przypomnieć, że art. 19 akapity trzeci i czwarty statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, mający zastosowanie do postępowania przed Sądem zgodnie z art. 53 tego statutu, przewiduje dwie odrębne i kumulatywne przesłanki, z których pierwsza stanowi, że strony niewymienione w akapitach pierwszym i drugim tego art. 19 powinny być reprezentowane przez adwokata lub radcę prawnego, a druga, że jedynie adwokat lub radca prawny uprawniony do występowania przed sądami w państwie członkowskim lub w innym państwie będącym stroną Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym może reprezentować stronę lub wspierać ją w postępowaniu przed sądami Unii.
Jeśli chodzi najpierw o tę drugą przesłankę, przewidzianą w art. 19 akapit czwarty statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i dotyczącą uprawnienia adwokata lub radcy prawnego do występowania przed sądami państwa członkowskiego, z brzmienia tego postanowienia wynika, że znaczenie i zakres tej przesłanki należy interpretować w odniesieniu do danego prawa krajowego (wyrok z dnia 24 marca 2022 r., PJ i PC/EUIPO,
C‑529/18 P i C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, pkt
).
Podobnie, jak zauważył w istocie rzecznik generalny w pkt 59 opinii, z brzmienia art. 19 akapit siódmy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, na mocy którego dopuszczeni do reprezentowania stron przed sądami Unii są nauczyciele szkolnictwa wyższego będący obywatelami państwa członkowskiego, którego prawo przyznaje im takie prawo, wynika, że znaczenie i zakres wspomnianego warunku należy również interpretować poprzez odesłanie do danego prawa krajowego.
W niniejszym przypadku jest bezsporne, że przedstawiciel uniwersytetu w Bremie, który to przedstawiciel ma status nauczyciela akademickiego, jest upoważniony przez prawo niemieckie do reprezentowania stron przed sądem jako pełnomocnik ad litem, wobec czego na mocy art. 19 akapit siódmy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej ma takie same prawa jak te, które przysługują adwokatom i radcom prawnym zgodnie z art. 19 akapit czwarty tego statutu, a zatem może on reprezentować lub wspomagać stronę przed Trybunałem.
Co się następnie tyczy pierwszej przesłanki przewidzianej w art. 19 akapit trzeci statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i dotyczącej statusu „adwokata lub radcy prawnego”, Trybunał orzekł, że wobec braku w tym postanowieniu odesłania do prawa państw członkowskich pojęcie to należy interpretować w sposób autonomiczny i jednolity w całej Unii, biorąc pod uwagę nie tylko brzmienie wspomnianego postanowienia, ale także jego kontekst i cel (wyroki: z dnia 4 lutego 2020 r., Uniwersytet Wrocławski i Polska/REA,
C‑515/17 P i C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 24 marca 2022 r., PJ i PC/EUIPO,
C‑529/18 P i C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, pkt
).
Treść art. 19 akapit trzeci statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, a w szczególności posłużenie się terminem „reprezentowane”, świadczy o tym, że „strona” w rozumieniu tego postanowienia, niezależnie od jej statusu, nie jest uprawniona do samodzielnego występowania przed sądem Unii, lecz musi korzystać z usług osoby trzeciej. Tak więc złożenie skargi podpisanej przez samego skarżącego nie może wystarczyć do wniesienia skargi, i to nawet jeżeli skarżący jest adwokatem lub radcą prawnym uprawnionym do występowania przed sądem krajowym (wyroki: z dnia 4 lutego 2020 r., Uniwersytet Wrocławski i Polska/REA,
C‑515/17 P i C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
, pkt
,
i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 24 marca 2022 r., PJ i PC/EUIPO,
C‑529/18 P i C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, pkt
).
Stwierdzenie to znajduje potwierdzenie w kontekście, w jaki wpisuje się to postanowienie, z którego wyraźnie wynika, że zastępstwo prawne strony, która nie jest objęta zakresem regulacji akapitów pierwszego i drugiego tego art. 19, może być zapewnione wyłącznie przez adwokata lub radcę prawnego, podczas gdy strony, o których mowa w tych akapitach pierwszym i drugim, mogą być reprezentowane przez pełnomocnika, którego w stosownym przypadku może wspomagać doradca, adwokat lub radca prawny (wyroki: z dnia 4 lutego 2020 r., Uniwersytet Wrocławski i Polska/REA,
C‑515/17 P i C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
, pkt
; a także z dnia 24 marca 2022 r., PJ i PC/EUIPO,
C‑529/18 P i C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, pkt
).
Za powyższym stwierdzeniem przemawia cel reprezentowania przez adwokata lub radcę prawnego stron niewymienionych w art. 19 akapity pierwszy i drugi statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, którym jest – jak Sąd słusznie przypomniał w pkt 29 zaskarżonego postanowienia – po pierwsze, uniemożliwienie osobom prywatnym samodzielnego występowania przed sądem, bez korzystania z usług pośrednika, a po drugie, zapewnienie, aby osoby prawne były bronione przez przedstawiciela, który jest wystarczająco niezależny od osoby prawnej, którą reprezentuje (wyroki: z dnia 4 lutego 2020 r., Uniwersytet Wrocławski i Polska/REA,
C‑515/17 P i C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 24 marca 2022 r., PJ i PC/EUIPO,
C‑529/18 P i C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, pkt
).
W tym kontekście Trybunał podkreślił, że celem zadania polegającego na reprezentowaniu przez adwokata lub radcę prawnego, o którym to zadaniu mowa w art. 19 akapity trzeci i czwarty statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i które wykonywane jest w interesie należytego sprawowania wymiaru sprawiedliwości, jest przede wszystkim jak najlepsza ochrona i obrona interesów klienta, z zachowaniem pełnej niezależności i z poszanowaniem prawa oraz zasad wykonywania zawodu i etyki (wyroki: z dnia 4 lutego 2020 r., Uniwersytet Wrocławski i Polska/REA,
C‑515/17 P i C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
, pkt
; a także z dnia 24 marca 2022 r., PJ i PC/EUIPO,
C‑529/18 P i C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, pkt
).
Ponadto, o ile pojęcie „niezależności” adwokata lub radcy prawnego zostało pierwotnie rozwinięte w kontekście poufności dokumentów w dziedzinie prawa konkurencji, jako że orzecznictwo uściśliło w tym względzie, iż adwokat lub radca prawny jest współpracownikiem wymiaru sprawiedliwości, którego zadanie polega na zapewnianiu w nadrzędnym interesie wymiaru sprawiedliwości obsługi prawnej klientowi (zob. podobnie wyroki: z dnia 18 maja 1982 r., AM & S Europe/Komisja,
155/79
,
EU:C:1982:157
, pkt
; a także z dnia 14 września 2010 r., Akzo Nobel Chemicals i Akcros Chemicals/Komisja i in.,
C‑550/07 P
,
EU:C:2010:512
, pkt
), o tyle należy jednak stwierdzić, że znaczenie tego pojęcia uległo ostatnio ewolucji w dziedzinie reprezentacji przed sądami Unii, przy czym dominującym kryterium przyjętym w tym względzie jest obecnie ochrona i obrona interesów klienta (zob. podobnie wyroki: z dnia 4 lutego 2020 r., Uniwersytet Wrocławski i Polska/REA,
C‑515/17 P i C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
, pkt
; a także z dnia 24 marca 2022 r., PJ i PC/EUIPO,
C‑529/18 P i C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, pkt
).
W tym kontekście, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, warunek niezależności adwokata lub radcy prawnego został określony nie tylko w sposób negatywny, to znaczy poprzez brak stosunku pracy między adwokatem a jego klientem, ale również w sposób pozytywny, to znaczy poprzez odniesienie do etyki zawodowej (zob. podobnie wyroki: z dnia 4 lutego 2020 r., Uniwersytet Wrocławski i Polska/REA,
C‑515/17 P i C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 24 marca 2022 r., PJ i PC/EUIPO,
C‑529/18 P i C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, pkt
).
W związku z tym Sąd słusznie orzekł w pkt 21 zaskarżonego postanowienia, że warunek niezależności adwokata lub radcy prawnego w szczególnym kontekście art. 19 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oznacza bezwzględnie brak stosunku pracy między adwokatem lub radcą prawnym a jego klientem.
Ponadto takie podejście znajduje zastosowanie z taką samą mocą w sytuacji, w której adwokat lub radca prawny jest zatrudniony przez jednostkę organizacyjną powiązaną z reprezentowaną przez niego stroną (wyroki: z dnia 6 września 2012 r., Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej i Polska/Komisja,
C‑422/11 P i C‑423/11 P
,
EU:C:2012:553
, pkt
; a także z dnia 24 marca 2022 r., PJ i PC/EUIPO,
C‑529/18 P i C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, pkt
).
W odniesieniu do pozytywnej definicji pojęcia „niezależności” Trybunał podkreślił wyraźnie, że pojęcie to należy rozumieć nie jako wymagające braku jakichkolwiek powiązań między adwokatem lub radcą prawnym a jego klientem, lecz wyłącznie braku takiego powiązania, które w sposób oczywisty ogranicza zdolność adwokata lub radcy prawnego do wypełniania zadań w zakresie obrony klienta w jego najlepszym interesie, z poszanowaniem prawa oraz zasad wykonywania zawodu i etyki (zob. podobnie wyroki: z dnia 4 lutego 2020 r., Uniwersytet Wrocławski i Polska/REA,
C‑515/17 P i C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
, pkt
–
; a także z dnia 24 marca 2022 r., PJ i PC/EUIPO,
C‑529/18 P i C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, pkt
).
Jak bowiem zauważył rzecznik generalny w pkt 60 opinii, sąd Unii, stosując warunek niezależności nałożony przez prawo Unii na przedstawicieli stron nieuprzywilejowanych, przeprowadza kontrolę ograniczoną w zakresie, w jakim ogranicza się on do uznania za niedopuszczalną skargi, która została do niego wniesiona, w sytuacjach, w których jest oczywiste, że odnośny przedstawiciel nie jest w stanie wypełnić swojej funkcji jako obrońca poprzez jak najlepsze służenie interesom swego klienta, wobec czego należy odsunąć tego przedstawiciela od udziału w sprawie w interesie tego ostatniego (zob. podobnie wyrok z dnia 24 marca 2022 r., PJ i PC/EUIPO,
C‑529/18 P i C‑531/18 P
,
EU:C:2022:218
, pkt
).
Należy jednak ustalić, czy rozwinięty w orzecznictwie względem adwokatów i radców prawnych warunek niezależności przedstawiony w pkt 48–53 niniejszego wyroku ma zastosowanie również do nauczycieli akademickich uprawnionych do reprezentowania strony przed sądem.
W tym względzie, mimo że te dwa rodzaje zawodów nie są porównywalne w odniesieniu do opisu pełnionych zadań, jako że adwokat lub radca prawny ma za zadanie zapewnienie ochrony i obrony interesów swego klienta, podczas gdy rolą nauczyciela akademickiego jest nauczanie i prowadzenie badań z zachowaniem całkowitej niezależności, przy uwzględnieniu swobody akademickiej regulującej ten zawód, należy jednak stwierdzić, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 57 i 58 opinii, że gdy nauczyciel akademicki reprezentuje stronę przed sądami Unii, nie wykonuje już zawodu nauczyciela i badacza, ale wypełnia to samo zadanie co adwokat lub radca prawny, którym jest reprezentowanie stron niewymienionych w art. 19 akapity pierwszy i drugi statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
Ponadto z brzmienia art. 19 akapit siódmy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynika, że nauczyciele akademiccy uprawnieni na mocy prawa ich państwa członkowskiego do reprezentowania stron przed sądem mają takie same prawa jak te przyznane adwokatom lub radcom prawnym w art. 19 akapit trzeci tego statutu.
Wynika z tego, że zgodnie z celem pełnionego zadania obejmującego reprezentowanie, polegającego przede wszystkim na jak najlepszej ochronie i obronie interesów mocodawcy – jak to przypomniano w pkt 47 i 48 niniejszego wyroku – nauczyciele akademiccy powinni spełniać takie same kryteria niezależności jak te stosowane wobec adwokatów lub radców prawnych.
Kryteria te zostały określone, zgodnie z orzecznictwem przytoczonym w pkt 49 i 52 niniejszego wyroku, w sposób negatywny – poprzez brak stosunku pracy między przedstawicielem a jego klientem – oraz w sposób pozytywny – poprzez odniesienie do etyki zawodowej oznaczającej w szczególności brak powiązania, które w sposób oczywisty ograniczałoby zdolność adwokata lub radcy prawnego do wypełniania zadań w zakresie obrony klienta w jego najlepszym interesie, z poszanowaniem prawa oraz zasad wykonywania zawodu.
Jeśli chodzi o kwestię braku stosunku pracy między przedstawicielem a jego mocodawcą, Sąd uznał w pkt 25 zaskarżonego postanowienia, że przedstawiciel uniwersytetu w Bremie jest zatrudniony przez ten uniwersytet w ramach stosunku służbowego o charakterze publicznoprawnym.
Utożsamiając zaś sytuację nauczyciela akademickiego reprezentującego uniwersytet, w którym naucza on i prowadzi badania, z sytuacją radcy prawnego reprezentującego jednostkę organizacyjną powiązaną z osobą prawną, w której jest on zatrudniony, Sąd błędnie zastosował orzecznictwo przytoczone w pkt 51 i 52 niniejszego wyroku.
Jak bowiem zauważył rzecznik generalny w pkt 50 i 74 opinii, w przeciwieństwie do sytuacji prawnika przedsiębiorstwa, o której mowa w wyroku z dnia 6 września 2012 r., Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej i Polska/Komisja (
C‑422/11 P i C‑423/11 P
,
EU:C:2012:553
, pkt
), odnośny nauczyciel akademicki jest związany z uniwersytetem, który reprezentuje, stosunkiem służbowym o charakterze publicznoprawnym. Status ten nadaje mu, stosownie do warunków i norm prawa krajowego, niezależność w charakterze nie tylko nauczyciela i badacza, lecz również przedstawiciela stron nieuprzywilejowanych przed sądami Unii. Ponadto, ponieważ reprezentowanie przed sądem nie należy do zadań, które ten nauczyciel akademicki ma wykonywać na uniwersytecie jako nauczyciel lub badacz, owo reprezentowanie nie jest w żaden sposób powiązane z jego obowiązkami akademickimi i w związku z tym odbywa się poza jakimkolwiek stosunkiem podporządkowania łączącym go z tym uniwersytetem, nawet gdyby został on powołany do reprezentowania tego uniwersytetu.
Ponieważ Trybunał orzekł, że samo istnienie cywilnoprawnego stosunku umownego między adwokatem lub radcą prawnym a uniwersytetem, który reprezentuje, nie wystarcza, aby uznać, że ten adwokat lub radca prawny znajduje się w sytuacji wyraźnie osłabiającej jego zdolność do obrony interesów swojego klienta z poszanowaniem warunku niezależności w rozumieniu art. 19 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zob. podobnie wyrok z dnia 4 lutego 2020 r., Uniwersytet Wrocławski i Polska/REA,
C‑515/17 P i C‑561/17 P
,
EU:C:2020:73
, pkt
,
), istnienie stosunku służbowego o charakterze publicznoprawnym między nauczycielem akademickim a uniwersytetem, który reprezentuje, również nie wystarcza, aby uznać, że ów nauczyciel akademicki znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej mu obronę interesów tego uniwersytetu.
Zważywszy, że art. 19 akapit siódmy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej przyznaje nauczycielom akademickim takie same prawa jak te przyznane adwokatom lub radcom prawnym w rozumieniu art. 19 akapit trzeci tego statutu, zakłada się, że nauczyciel akademicki upoważniony na mocy prawa krajowego do reprezentowania stron przed sądem spełnia co do zasady warunek niezależności w rozumieniu art. 19 wspomnianego statutu, i to nawet jeśli nauczyciel ten reprezentuje uniwersytet, na którym prowadzi swoją działalność akademicką.
W odniesieniu do braku powiązania ograniczającego zdolność przedstawiciela do wypełniania zadań w zakresie obrony klienta w jego najlepszym interesie Sąd odniósł się w pkt 25 zaskarżonego postanowienia do okoliczności, że przedstawiciel uniwersytetu w Bremie był koordynatorem objętego wnioskiem projektu oraz kierownikiem zespołu projektowego oraz że podejmował on „podstawowe zadania i funkcje” w ramach tego projektu. Zdaniem Sądu to osobiste powiązanie, jakie przedstawiciel ten miał z przedmiotem sporu, podważało zatem jego zdolność do świadczenia pomocy prawnej, jakiej potrzebował ten uniwersytet.
Ta ocena Sądu jest obarczona błędem.
O ile bowiem Sąd słusznie przypomniał w pkt 30 zaskarżonego postanowienia, że obowiązek niezależności ciążący na adwokacie lub radcy prawnym oznacza nie brak jakiegokolwiek powiązania z jego klientem, lecz jedynie brak powiązania, które w sposób oczywisty ogranicza zdolność do wykonywania zadań w zakresie obrony, o tyle powiązania opisane w pkt 25 tego postanowienia, przytoczone w pkt 64 niniejszego wyroku, nie mogą zostać uznane za powiązania w sposób oczywisty ograniczające zdolność przedstawiciela uniwersytetu do reprezentowania tego uniwersytetu z zachowaniem wymaganej niezależności. Jest prawdą, że funkcje wykonywane przez odnośnego przedstawiciela w ramach projektu będącego przedmiotem sporu oznaczały, że miał on wspólne interesy z uniwersytetem w Bremie. Jednakże takie interesy nie mogą wystarczyć, jak podkreślił rzecznik generalny w pkt 80 opinii, do stwierdzenia braku zdolności tego przedstawiciela do należytej realizacji powierzonego mu reprezentowania.
Ponadto, skoro nie powołano się na żadną okoliczność pozwalającą na stwierdzenie, że interesy te stoją na przeszkodzie reprezentowaniu uniwersytetu w Bremie przed sądem przez wspomnianego przedstawiciela, Sąd przekroczył granice kontroli ustalone w orzecznictwie przytoczonym w pkt 52 i 53 niniejszego wyroku, które stanowi nie zwykły przypadek zastosowania pojęcia „niezależności” w rozumieniu art. 19 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, lecz reorientację orzecznictwa dotyczącego tego pojęcia w tym znaczeniu, iż warunek niezależności przewidziany w prawie Unii należy interpretować w sposób ograniczający przypadki niedopuszczalności jedynie do sytuacji, w których jest oczywiste, że odnośny przedstawiciel nie jest w stanie wypełnić swojej funkcji jako obrońca poprzez jak najlepsze służenie interesom swego klienta, wobec czego należy odsunąć go od udziału w sprawie w interesie tego ostatniego.
Sąd niesłusznie zatem stwierdził, że skarga jest niedopuszczalna na tej podstawie, że uniwersytet w Bremie nie jest należycie reprezentowany przez nauczyciela akademickiego tego uniwersytetu.
W konsekwencji należy uwzględnić pierwszy zarzut odwołania.
W związku z tym zaskarżone postanowienie należy uchylić, bez konieczności rozpatrywania pozostałych argumentów podniesionych w ramach zarzutów pierwszego i drugiego oraz pozostałych żądań odwołania.
W przedmiocie przekazania sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania
Zgodnie z art. 61 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wypadku gdy odwołanie jest zasadne, Trybunał może, jeżeli uchyla orzeczenie Sądu, wydać orzeczenie ostateczne w sprawie, jeżeli stan postępowania na to pozwala, lub skierować sprawę do ponownego rozpoznania przez Sąd.
Ponieważ w niniejszym przypadku stan postępowania nie pozwala na wydanie orzeczenia co do istoty, sprawa powinna zostać przekazana do ponownego rozpoznania przez Sąd.
W przedmiocie kosztów
Jako że sprawa zostaje przekazana do ponownego rozpoznania przez Sąd, rozstrzygnięcie o kosztach postępowania w przedmiocie odwołania nastąpi w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.

Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:

1)
Postanowienie Sądu Unii Europejskiej z dnia 16 grudnia 2020 r., Universität Bremen/REA (
T‑660/19
, niepublikowane,
EU:T:2020:633
), zostaje uchylone.

2)
Sprawa T‑660/19 zostaje przekazana do ponownego rozpoznania przez Sąd Unii Europejskiej.

3)
Rozstrzygnięcie o kosztach nastąpi w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.

Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: niemiecki.