CELEX: 62015CJ0454
Odesłanie prejudycjalne
Polityka społeczna
Dyrektywa 2008/94/WE
Artykuł 8
Ochrona pracowników najemnych na wypadek niewypłacalności ich pracodawcy
Przepisy dotyczące zabezpieczenia społecznego
Zakres
Środki niezbędne do ochrony nabytych praw lub praw do nabycia uprawnień z tytułu uczestnictwa w dodatkowych programach emerytalnych
Obowiązek zapewnienia prawa do wyłączenia z masy upadłości niezapłaconych składek emerytalnych
Brak

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/94/WE z dnia 22 października 2008 r. w sprawie ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy (
Dz.U. 2008, L 283, s. 36
).
Wniosek ten został przedstawiony w ramach postępowania toczącego się pomiędzy J. Webbem‑Sämannem a Ch. Seagonem, działającym jako syndyk masy upadłości spółki Baumarkt Praktiker DIY GmbH (zwanej dalej „Baumarkt Praktikerem”), w przedmiocie prawa do wyłączenia z masy upadłości składek emerytalnych niezapłaconych przez tę spółkę przed wszczęciem postępowania upadłościowego.
Ramy prawne
Prawo Unii
Motyw 3 dyrektywy 2008/94 stanowi:
„Konieczne jest zapewnienie ochrony pracowników w przypadku niewypłacalności pracodawcy oraz w celu zapewnienia pracownikom minimalnego stopnia ochrony w szczególności dla zagwarantowania zaspokojenia roszczeń, biorąc pod uwagę konieczność zrównoważonego rozwoju gospodarczego i społecznego [w Unii] […]”.
Artykuł 3 omawianej dyrektywy ma następujące brzmienie:
„Państwa członkowskie podejmują środki niezbędne, aby instytucje gwarancyjne zapewniły, z zastrzeżeniem art. 4, wypłatę należności z tytułu niezaspokojonych roszczeń pracowników, wynikających z umowy o pracę lub stosunku pracy, włączając w to, jeśli stanowi tak prawo krajowe, wypłatę odprawy w związku z ustaniem stosunku pracy.
Roszczenia przejmowane przez instytucję gwarancyjną to roszczenia z tytułu niewypłaconego wynagrodzenia za okres poprzedzający określony dzień ustalony przez państwa członkowskie lub, jeśli ma to zastosowanie, następujący po tym dniu”.
Zgodnie z art. 4 wspomnianej dyrektywy:
„1.   Państwa członkowskie są uprawnione do ograniczania odpowiedzialności instytucji gwarancyjnych określonych w art. 3.
2.   Jeżeli państwa członkowskie korzystają z prawa określonego w ust. 1, wskazują długość okresu, za który niezaspokojone roszczenia są zaspokajane przez instytucję gwarancyjną. Jednakże nie może to być okres krótszy niż okres obejmujący wynagrodzenie za trzy ostatnie miesiące stosunku pracy przed [dniem] lub po dniu określonym w art. 3 akapit drugi.
[…]
3.   Państwa członkowskie mogą ustalić pułapy wypłat dokonywanych przez instytucje gwarancyjne. Pułapy te nie mogą być ustalane poniżej poziomu zgodnego z celem społecznym niniejszej dyrektywy.
Jeśli państwa członkowskie korzystają z tej możliwości, powiadamiają Komisję o metodach, według których pułap został ustalony”.
Artykuł 6 tej dyrektywy przewiduje, co następuje:
„Państwa członkowskie mogą zastrzec, że art. 3, 4 i 5 nie mają zastosowania do składek wymaganych z tytułu krajowych ustawowych systemów zabezpieczenia społecznego lub z tytułu dodatkowych zakładowych i międzyzakładowych programów emerytalnych istniejących odrębnie od krajowych ustawowych systemów zabezpieczenia społecznego”.
Artykuł 8 dyrektywy 2008/94 stanowi, że:
„Państwa członkowskie zapewniają podjęcie środków koniecznych dla ochrony interesów pracowników i osób, które opuściły przedsiębiorstwo lub zakład pracodawcy przed dniem zaistnienia niewypłacalności pracodawcy, w zakresie nabytych przez nich praw do świadczeń emerytalnych lub praw do nabycia uprawnień do tych świadczeń w przyszłości, w tym świadczeń dla osób w razie śmierci żywiciela, przysługujących im z tytułu uczestnictwa w dodatkowych zakładowych lub międzyzakładowych programach emerytalnych istniejących poza krajowymi ustawowymi systemami zabezpieczenia społecznego”.
Artykuł 11 akapit pierwszy tej dyrektywy ma następujące brzmienie:
„Niniejsza dyrektywa nie narusza prawa państw członkowskich do stosowania lub wprowadzenia przepisów ustawowych, wykonawczych bądź administracyjnych korzystniejszych dla pracowników”.
Prawo niemieckie
Paragraf 47 Insolvenzordnung (ustawy – prawo upadłościowe) stanowi:
„Każdy, kto może dochodzić na podstawie prawa rzeczowego lub osobistego, że dany składnik nie należy do masy upadłości, nie jest wierzycielem w postępowaniu upadłościowym. Prawo do wyłączenia składnika majątku jest regulowane przepisami prawa, które mają zastosowanie poza postępowaniem upadłościowym”.
Paragraf 165 księgi III Sozialgesetzbuch (kodeksu zabezpieczenia społecznego) ma następujące brzmienie:
„1.   Pracownicy najemni mają prawo do odszkodowania z tytułu niewypłacalności pracodawcy, jeśli byli zatrudnieni w Niemczech i jeśli w chwili ogłoszenia upadłości przysługiwały im roszczenia o wynagrodzenie za trzy poprzedzające miesiące pracy. […]
2.   Roszczenia o wynagrodzenie obejmują wszelkie prawa do wynagrodzenia wynikające ze stosunku pracy. […] W przypadku gdy pracownik najemny dokonał przekształcenia części swego wynagrodzenia, zgodnie z § 1 ust. 2 pkt 3 Betriebsrentengesetz (ustawy o poprawie pracowniczych programów emerytalnych), na składki emerytalne i gdy ta część wynagrodzenia została przekazana do funduszu emerytalnego, kasy emerytalnej lub produktu ubezpieczenia bezpośredniego, przekształcenie to uznaje się za niebyłe dla potrzeb obliczania odszkodowania należnego pracownikom niewypłacalnych przedsiębiorstw w zakresie, w jakim pracodawca nie odprowadził składek do podmiotu odpowiedzialnego za wypłatę emerytur”.
Postępowanie główne
Jürgen Webb-Sämann był zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy przez Baumarkt Praktiker od dnia 18 listopada 1996 r. W dniu 1 października 2013 r. wszczęto postępowanie upadłościowe wobec tej spółki. Christopher Seagon został wyznaczony na syndyka masy upadłości.
Jürgen Webb-Sämann wystąpił do Arbeitsgericht Darmstadt (sądu pracy w Darmstadcie, Niemcy) ze skargą o zasądzenie od Ch. Seagona, działającego jako syndyk masy upadłości spółki Baumarkt Praktiker, na jego rzecz kwoty 1017,56 EUR, z odsetkami. Skarżący w postępowaniu głównym podał, że kwota ta odpowiadała roszczeniom o wynagrodzenie, które Baumarkt Praktiker powinien był wpłacić na jego indywidualne konto emerytalne w Hamburger Pensionskasse z tytułu składek na pracowniczy program emerytalny.
Roszczenia, w tym dotyczące składek na pracowniczy program emerytalny, które obejmują okres trzech miesięcy poprzedzających datę wszczęcia postępowania upadłościowego, były honorowane przez instytucję udzielającą gwarancji. Obecnie strony postępowania głównego toczą spór dotyczący jedynie wyłączenia składek ubezpieczeniowych na pracowniczy program emerytalny za miesiące od stycznia do czerwca 2013 r. włącznie.
Jürgen Webb-Sämann podniósł w tym kontekście, że przysługiwało mu prawo do wyłączenia z masy upadłości do wysokości żądanej kwoty na podstawie § 47 prawa upadłościowego. Utrzymywał, że środki te znajdują się w zarządzie powierniczym i że tym samym nie wchodzą w skład masy upadłości. Jürgen Webb‑Sämann powołał się również na art. 8 dyrektywy 2008/94, twierdząc, że w razie gdyby nie przyznano mu prawa do wyłączenia należnych kwot z masy upadłości, to w niniejszym przypadku doszłoby do naruszenia tego przepisu.
Christopher Seagon utrzymywał, że dochodzona przez J. Webba‑Sämanna kwota nigdy nie opuściła majątku Baumarkt Praktikera, a w szczególności nie doszło do zawarcia dotyczącego tej kwoty porozumienia powierniczego pomiędzy J. Webbem-Sämannem a Baumarkt Praktikerem. Tym samym według Ch. Seagona J. Webb‑Sämann nie mógł powoływać się na § 47 prawa upadłościowego, aby twierdzić, że przysługiwało mu prawo do wyłączenia.
Arbeitsgericht Darmstadt (sąd pracy w Darmstadcie) oddalił skargę J. Webba‑Sämanna. Sąd ten przyjął przede wszystkim, że J. Webbowi‑Sämannowi nie przysługuje roszczenie o wypłatę składek emerytalnych na własny rachunek, lecz może on dochodzić jedynie wpłat na indywidualne konto emerytalne. Omawiany sąd stwierdził następnie, że J. Webb-Sämann nie przedstawił dowodu na istnienie porozumienia powierniczego zawartego z Baumarkt Praktikerem. Wreszcie podkreślił on, że nawet zakładając, iż takie porozumienie zostałoby zawarte, prawo wyłączenia nie przysługiwałoby z uwagi na brak możliwości zidentyfikowania środków pieniężnych, które należałoby wyłączyć w odniesieniu do pozostałych kwot w masie upadłości.
Jürgen Webb-Sämann wniósł apelację od tego orzeczenia do sądu odsyłającego. W kontekście streszczonej w pkt 14 i 15 niniejszego wyroku debaty między stronami sąd odsyłający stawia sobie pytanie o to, czy art. 8 dyrektywy 2008/94 stoi na przeszkodzie takiej wykładni § 47 prawa upadłościowego, w świetle której J. Webb-Sämann nie miałby prawa do wyłączenia kwot składek niewpłaconych przez Baumarkt Praktiker do Hamburger Pensionskasse.
W tym kontekście Hessisches Landesarbeitsgericht (wyższy sąd pracy kraju związkowego Hesja, Niemcy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
Poprzez swoje pytanie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy wykładni art. 8 dyrektywy 2008/94 należy dokonywać w ten sposób, że wymaga on, by w razie niewypłacalności pracodawcy potrącenia z wynagrodzenia, przekształcone w składki emerytalne byłego pracownika, które pracodawca ten powinien był wpłacić na konto emerytalne tego pracownika, były wyłączone z masy upadłości.
Na wstępie należy odpowiedzieć na podniesione przez Ch. Seagona oraz Komisję w ich uwagach na piśmie pytanie, czy art. 8 dyrektywy 2008/94 znajduje zastosowanie w sprawie w postępowaniu głównym, czy też sprawa ta podlega wyłącznie art. 3 wspomnianej dyrektywy, co wymaga wytyczenia zakresu stosowania każdego z tych przepisów.
Artykuł 3 dyrektywy 2008/94 nakłada na państwa członkowskie obowiązek podjęcia środków niezbędnych do tego, aby instytucje gwarancyjne zapewniły, z zastrzeżeniem art. 4 tej dyrektywy, wypłatę należności z tytułu niezaspokojonych roszczeń pracowników.
Na podstawie art. 6 tej dyrektywy państwa członkowskie mogły zastrzec, że art. 3, 4 i 5 omawianej dyrektywy nie mają zastosowania do składek wymaganych z tytułu dodatkowych programów emerytalnych. Możliwość wyłączenia tych składek oznacza tym samym, że wchodzą one zasadniczo w zakres art. 3 tej dyrektywy.
Jednak nie można z tego wywieść, że niezapłacone składki emerytalne są wyłączone z zakresu stosowania art. 8 dyrektywy 2008/94. Z brzmienia tego przepisu wynika, że nakłada on na państwa członkowskie obowiązek podjęcia środków koniecznych do ochrony interesów pracowników w zakresie nabytych przez nich praw do świadczeń emerytalnych lub praw do nabycia uprawnień do tych świadczeń w przyszłości, przysługujących im z tytułu uczestnictwa w dodatkowych zakładowych lub międzyzakładowych programach emerytalnych istniejących poza krajowymi ustawowymi systemami zabezpieczenia społecznego.
Chociaż składki emerytalne nie zostały wyraźnie wymienione w art. 8 dyrektywy 2008/94, pozostają one w ścisłym związku z prawami nabytymi do świadczeń emerytalnych lub prawami do nabycia uprawnień do tych świadczeń w przyszłości, których ochronę ma na celu ten przepis. Składki te mają bowiem na celu finansowanie praw nabytych pracownika najemnego w chwili jego przejścia na emeryturę. W tym kontekście Trybunał stwierdził już, że nieodprowadzanie składek przez pracodawców może stanowić przyczynę niedofinansowania dodatkowego zakładowego programu emerytalnego, która to sytuacja podlega zakresowi art. 8 wspomnianej dyrektywy (zob. podobnie wyrok z dnia 25 kwietnia 2013 r., Hogan i in.,
C‑398/11
,
EU:C:2013:272
, pkt
–
). Z tego wynika, że zarówno art. 3, jak i art. 8 tej samej dyrektywy mają znaczenie w kontekście nieuiszczania składek na ubezpieczenie emerytalne.
Niemniej jednak art. 3 i 8 dyrektywy 2008/94 mają różne cele i dotyczą dwóch odrębnych form ochrony.
Artykuł 3 omawianej dyrektywy wymaga, by wypłata należności z tytułu niezaspokojonych roszczeń, obejmujących nie tylko roszczenia z tytułu wynagrodzenia, lecz również, z zastrzeżeniem art. 6 tej samej dyrektywy, niektóre składki jako roszczenia z tytułu wynagrodzenia, została zapewniona przez instytucje gwarancyjne. Ponadto art. 4 ust. 2 i 3 dyrektywy 2008/94 przyznaje państwom członkowskim prawo do ograniczenia zakresu stosowania art. 3 tej dyrektywy. Takie ograniczenie może dotyczyć zarówno długości okresu, za który niezaspokojone roszczenia są zaspokajane przez instytucję gwarancyjną, jak i pułapów wypłat dokonywanych przez tę instytucję. Ponadto, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 46 opinii, ochrona ustanowiona w art. 3 omawianej dyrektywy dotyczy zasadniczo roszczeń krótkoterminowych.
Tymczasem art. 8 dyrektywy 2008/94 ma z kolei bardziej ograniczony zakres przedmiotowy, ponieważ jego celem jest ochrona interesu pracowników w zakresie wypłaty uprawnień emerytalnych. Co więcej, przepis ten, w przeciwieństwie do art. 3 i 4 wspomnianej dyrektywy, nie przewiduje wyraźnie prawa państw członkowskich do ograniczenia poziomu ochrony (wyrok z dnia 25 stycznia 2007 r., Robins i in.,
C‑278/05
,
EU:C:2007:56
, pkt
). Wreszcie, w odróżnieniu od art. 3 omawianej dyrektywy, jej art. 8 ma gwarantować ochronę interesów pracowników w długiej perspektywie, biorąc pod uwagę, że takie interesy w odniesieniu do praw nabytych lub do nabycia w przyszłości rozciągają się zasadniczo na cały czas trwania emerytury.
Z powyższego wynika, że art. 8 dyrektywy 2008/94 znajduje zastosowanie w wypadku nieopłaconych składek emerytalnych, o ile nie zostały one skompensowane na podstawie art. 3 tej dyrektywy. Jak zauważył rzecznik generalny w pkt 37 opinii, gwarantowana przez art. 8 omawianej dyrektywy ochrona jest uzupełniająca w stosunku do ochrony gwarantowanej mocą art. 3 tej samej dyrektywy i oba te przepisy mogą znajdować zastosowanie łącznie do tego samego przypadku.
W niniejszym wypadku z przedłożonych Trybunałowi akt sprawy wynika, że J. Webb-Sämann otrzymał, na podstawie §165 księgi III kodeksu zabezpieczenia społecznego, odszkodowanie z tytułu niezaspokojonych roszczeń pracowniczych za trzy miesiące pracy poprzedzające wszczęcie postępowania upadłościowego wobec Baumarkt Praktikera. Ponadto, ponieważ Republika Federalna Niemiec nie skorzystała z przysługującego jej na podstawie art. 6 dyrektywy 2008/94 prawa do wyłączenia składek emerytalnych z zakresu stosowania art. 3 tej dyrektywy, skarżący w postępowaniu głównym uzyskał również odszkodowanie za swoje składki emerytalne za te same trzy miesiące. Sprawa w postępowaniu głównym dotyczy natomiast składek emerytalnych należnych za okres od dziewięciu do trzech miesięcy przed wszczęciem omawianego postępowania upadłościowego. W związku z tym, że za te nieopłacone składki nie zostało wypłacone jakiekolwiek odszkodowanie w formie kompensaty i że brak wpłaty nieuchronnie pociągnął za sobą skutki w odniesieniu do wysokości praw do nabycia uprawnień w przyszłości, składki te podlegają zakresowi stosowania art. 8 omawianej dyrektywy.
W rezultacie postawione pytanie należy rozpatrzyć jedynie pod kątem art. 8 dyrektywy 2008/94.
Zgodnie z motywem 3 dyrektywa ta ma w szczególności na celu „ochron[ę] pracowników w przypadku niewypłacalności pracodawcy” oraz „zapewnieni[e] [im] minimalnego stopnia ochrony […], biorąc pod uwagę konieczność zrównoważonego rozwoju gospodarczego i społecznego [w Unii]”.
Tym samym omawiana dyrektywa, która dąży do pogodzenia interesów pracowników z potrzebami w zakresie zrównoważonego rozwoju gospodarczego i społecznego, ma na celu zagwarantowanie tym pracownikom w ramach prawa Unii minimalnego stopnia ochrony w razie niewypłacalności pracodawcy, z zastrzeżeniem, zgodnie z art. 11, korzystniejszych przepisów, jakie państwa członkowskie mogą stosować lub ustanowić. Stopień ochrony wymagany przez tę dyrektywę dla każdej wprowadzonej przez nią konkretnej gwarancji musi być określony z uwzględnieniem sformułowań użytych w odpowiednim przepisie, interpretowanych w razie potrzeby w świetle przedstawionych wyżej rozważań (zob. podobnie wyrok z dnia 25 stycznia 2007 r., Robins i in.,
C‑278/05
,
EU:C:2007:56
, pkt
–
).
Jeśli chodzi o brzmienie art. 8 dyrektywy 2008/94, przepis ten stanowi w sposób ogólny, że państwa członkowskie „zapewniają podjęcie środków koniecznych dla ochrony interesów pracowników”.
W tym względzie Trybunał orzekł już, że państwom członkowskim przysługuje szeroki zakres uznania przy określaniu zarówno mechanizmu, jak i poziomu ochrony uprawnień do świadczeń emerytalnych z tytułu dodatkowego zakładowego programu emerytalnego na wypadek niewypłacalności pracodawcy, który wyklucza obowiązek gwarancji w pełnym wymiarze (wyroki: z dnia 25 stycznia 2007 r., Robins i in.,
C‑278/05
,
EU:C:2007:56
, pkt
,
–
; a także z dnia 25 kwietnia 2013 r., Hogan i in.,
C‑398/11
,
EU:C:2013:272
, pkt
).
Mimo że państwom członkowskim przysługuje tak szeroki zakres uznania w odniesieniu do wykonania art. 8 dyrektywy 2008/94, to jednak są one zobowiązane, zgodnie z celem realizowanym przez tę dyrektywę, do zagwarantowania pracownikom minimalnego stopnia ochrony wymaganego mocą tego przepisu. W tym względzie Trybunał orzekł już, że prawidłowa transpozycja art. 8 omawianej dyrektywy wymaga, by pracownik uzyskał w przypadku niewypłacalności swojego pracodawcy co najmniej połowę świadczeń emerytalnych wynikających z nabytych uprawnień do emerytury, za które odprowadził składki w ramach dodatkowego zakładowego programu emerytalnego (zob. podobnie wyroki: z dnia 25 stycznia 2007 r., Robins i in.,
C‑278/05
,
EU:C:2007:56
, pkt
; a także z dnia 25 kwietnia 2013 r., Hogan i in.,
C‑398/11
,
EU:C:2013:272
, pkt
), nie wykluczając jednak, że w innych okolicznościach poniesione straty mogłyby również, nawet jeśli ich wysokość procentowa jest inna, zostać uznane za oczywiście nieproporcjonalne w świetle obowiązku ochrony interesów pracowników, o którym mowa w art. 8 tej dyrektywy.
W niniejszym wypadku z akt sprawy, a w szczególności z informacji przedstawionych przez J. Webba-Sämanna, wynika, że z uwagi na nieodprowadzenie składek emerytalnych w okresie rozpatrywanym w postępowaniu głównym uprawnienia emerytalne J. Webba-Sämanna ulegną obniżeniu o kwotę mieszczącą się w przedziale między 5 a 7 EUR miesięcznie. W tych okolicznościach, których prawdziwość powinna zostać zweryfikowana przez sąd odsyłający, należy przyjąć, że art. 8 dyrektywy 2008/94 nie wymaga ochrony wykraczającej poza ochronę już przyznaną w niniejszym przypadku skarżącemu w postępowaniu głównym.
Tym samym, w przypadku gdy państwo członkowskie wywiązało się z obowiązku zapewnienia minimalnego stopnia ochrony wymaganego w art. 8 dyrektywy 2008/94, jego zakres uznania w odniesieniu do mechanizmu ochrony praw do świadczeń emerytalnych z tytułu dodatkowych zakładowych programów emerytalnych w razie niewypłacalności pracodawcy nie może być ograniczony.
Biorąc powyższe pod uwagę, na postawione pytanie trzeba odpowiedzieć następująco: wykładni art. 8 dyrektywy 2008/94 należy dokonywać w ten sposób, że nie wymaga on, by w razie niewypłacalności pracodawcy potrącenia z wynagrodzenia, przekształcone w składki emerytalne byłego pracownika, które pracodawca ten powinien był wpłacić na konto emerytalne tego pracownika, były wyłączone z masy upadłości.
W przedmiocie kosztów
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:

Wykładni art. 8 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/94/WE z dnia 22 października 2008 r. w sprawie ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy należy dokonywać w ten sposób, że nie wymaga on, by w razie niewypłacalności pracodawcy potrącenia z wynagrodzenia, przekształcone w składki emerytalne byłego pracownika, które pracodawca ten powinien był wpłacić na konto emerytalne tego pracownika, były wyłączone z masy upadłości.

Podpisy
(
*1
)   Język postępowania: niemiecki.