CELEX: 62019CJ0081
Prejudiciële verwijzing
Bescherming van de consument
Richtlijn 93/13/EEG
Oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten
Werkingssfeer
Artikel 1, lid 2
Begrip dwingende wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen
Bepalingen van aanvullend recht
In een vreemde valuta luidende kredietovereenkomst
Beding betreffende het wisselkoersrisico

Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van richtlijn 93/13/EEG van de Raad van 5 april 1993 betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten (
PB 1993, L 95, blz. 29
).
Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen NG en OH, enerzijds, en SC Banca Transilvania SA (hierna: „Banca Transilvania”), anderzijds, over het vermeende oneerlijke karakter van een contractueel beding betreffende een tussen deze partijen gesloten overeenkomst voor een in een vreemde valuta luidend herfinancieringskrediet.
Toepasselijke bepalingen
Unierecht
De dertiende overweging van richtlijn 93/13 luidt als volgt:
„Overwegende dat de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten waarin bedingen van overeenkomsten met consumenten, direct of indirect, worden vastgesteld, worden geacht geen oneerlijke bedingen te bevatten; dat het bijgevolg niet nodig blijkt bedingen waarin dwingende wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen zijn overgenomen dan wel beginselen of bepalingen van internationale overeenkomsten waarbij de lidstaten of de Gemeenschap partij zijn, aan de bepalingen van deze richtlijn te onderwerpen; dat in dat verband onder de term ‚dwingende wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen’ tevens de regels vallen die volgens de wet van toepassing zijn tussen de overeenkomstsluitende partijen wanneer er geen andere regeling is overeengekomen.”
In artikel 1, lid 2, van deze richtlijn is bepaald:
„Contractuele bedingen waarin dwingende wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen of bepalingen of beginselen van internationale overeenkomsten waarbij de lidstaten of de Gemeenschap partij zijn, met name op het gebied van vervoer, zijn overgenomen, zijn niet aan deze richtlijn onderworpen.”
Artikel 3 van diezelfde richtlijn luidt als volgt:
„1.   Een beding in een overeenkomst waarover niet afzonderlijk is onderhandeld, wordt als oneerlijk beschouwd indien het, in strijd met de goede trouw, het evenwicht tussen de uit de overeenkomst voortvloeiende rechten en verplichtingen van de partijen ten nadele van de consument aanzienlijk verstoort.
2.   Een beding wordt steeds geacht niet het voorwerp van afzonderlijke onderhandeling te zijn geweest wanneer het, met name in het kader van een toetredingsovereenkomst, van tevoren is opgesteld en de consument dientengevolge geen invloed op de inhoud ervan heeft kunnen hebben.
[...]”
Roemeens recht
Artikel 1578 van de Cod civil (burgerlijk wetboek), in de versie die van kracht was ten tijde van de feiten van het hoofdgeding, bepaalde:
„De verplichting uit een leningsovereenkomst beperkt zich steeds tot het bedrag in cijfers dat in de overeenkomst is aangegeven.
Bij stijging of daling van de koers van de valuta voordat de betalingstermijn vervalt, moet de schuldenaar het geleende bedrag terugbetalen en is hij verplicht dit terug te betalen in uitsluitend de valuta die ten tijde van de betaling in omloop is.”
Hoofdgeding en prejudiciële vragen
NG en OH hebben op 31 maart 2006 een overeenkomst voor een consumptief krediet gesloten met SC Volksbank România SA, rechtsvoorganger van Banca Transilvania, waarbij deze bank hun een bedrag van 90000 Roemeense leu (RON) (ongeveer 18930 EUR) heeft geleend (hierna: „oorspronkelijke overeenkomst”).
Op 15 oktober 2008 hebben dezelfde partijen een in Zwitserse frank (CHF) luidende kredietovereenkomst gesloten die bestemd was voor de herfinanciering van de oorspronkelijke overeenkomst (hierna: „herfinancieringsovereenkomst”). Deze tweede overeenkomst had betrekking op een bedrag van 65000 CHF (ongeveer 42139 EUR), dus ongeveer 159126 RON, tegen de wisselkoers die gold op de datum van ondertekening van de overeenkomst.
Uit hoofde van het interne reglement van Banca Transilvania bedroeg de maximaal toegestane schuldenlast 55 % van de financieringscapaciteit van een kredietnemer. Voor NG en OH is dat maximum berekend aan de hand van de wisselkoers van de Zwitserse frank en de Roemeense leu (hierna: „wisselkoers CHF/RON”) zoals die gold vóór de ondertekening van de herfinancieringsovereenkomst. Op de datum van de kredietovereenkomst bedroeg het 35,04 % van hun inkomen.
In deel 4, punt 1, van de algemene voorwaarden van de herfinancieringsovereenkomst was bedongen dat alle betalingen op basis daarvan moesten worden verricht in de valuta waarin het krediet luidde. Daarnaast was bedongen dat de kredietnemer de bank onder bepaalde voorwaarden kon verzoeken om het krediet om te zetten in een andere valuta, maar dat de bank niet gehouden was om dat verzoek in te willigen. Bovendien was de bank geautoriseerd om in naam en voor rekening van de kredietnemer de omzetting door te voeren om de vervallen betalingsverplichtingen te vereffenen, met gebruikmaking van haar eigen wisselkoers.
Als gevolg van de schommelingen van de wisselkoers CHF/RON tussen oktober 2008 en april 2017 is het door NG en OH geleende bedrag met 117760 RON (ongeveer 24772 EUR) gestegen.
Op 23 maart 2017 hebben NG en OH beroep ingesteld bij de Tribunal Specializat Cluj (bijzondere rechter Cluj, Roemenië) dat ertoe strekte vast te stellen dat deel 4, punt 1, van de algemene voorwaarden van de herfinancieringsovereenkomst oneerlijk was. NG en OH stelden tevens dat Banca Transilvania haar informatieplicht niet was nagekomen doordat zij hen tijdens de onderhandelingen en bij de sluiting van die overeenkomst niet had gewaarschuwd voor het risico dat gepaard ging met de conversie van de oorspronkelijke overeenkomst in een buitenlandse valuta. De kredietnemers beschikten namelijk enkel over inkomen in Roemeense leu, zodat Banca Transilvania hun aandacht had moeten vestigen op de gevolgen van de ontwaarding van de leu ten opzichte van de buitenlandse munt waarin de lening moest worden terugbetaald. Daarnaast werd door het beding inzake terugbetaling in een buitenlandse munt het evenwicht ten nadele van de kredietnemers verstoord. Het wisselkoersrisico drukte immers uitsluitend op hen. NG en OH hebben derhalve de Tribunal Specializat Cluj verzocht om de wisselkoers CHF/RON te bevriezen op de waarde die gold op de datum van sluiting van de herfinancieringsovereenkomst en om terugbetaling van de op basis van een minder gunstige wisselkoers gestorte bedragen.
Deze rechterlijke instantie heeft het beroep van NG en OH gedeeltelijk toegewezen. Niettemin heeft zij het verzoek om stabilisatie van de wisselkoers CHF/RON op de waarde van de datum van ondertekening van de herfinancieringsovereenkomst afgewezen. Daartoe heeft deze rechterlijke instantie overwogen dat het beding in deel 4, punt 1, van de algemene voorwaarden van de herfinancieringsovereenkomst weliswaar de weerslag vormde van het beginsel van monetair nominalisme zoals neergelegd in artikel 1578 van de Cod civil, maar onder de werkingssfeer van richtlijn 93/13 viel omdat deze bepaling niet van dwingend recht is maar van aanvullend recht. De rechter heeft dus overwogen dat hij kon onderzoeken of het beding oneerlijk was. Na afloop van dat onderzoek heeft hij bovendien vastgesteld dat het beding duidelijk en begrijpelijk was geformuleerd en dat Banca Transilvania aan haar informatieplicht had voldaan, aangezien zij de aanzienlijke schommelingen in de wisselkoers CHF/RON niet had kunnen voorzien.
Zowel NG en OH als Banca Transilvania zijn tegen dit vonnis in hoger beroep gekomen bij de Curte de Apel Cluj (rechter in tweede aanleg Cluj, Roemenië), de verwijzende rechter in deze zaak. Banca Transilvania voert tegen het hoger beroep van NG en OH aan dat deel 4, punt 1, van de algemene voorwaarden van de herfinancieringsovereenkomst, volgens welke alle betalingen op basis van deze overeenkomst moeten worden verricht in de valuta waarin het krediet luidde, betrekking heeft op het eigenlijke voorwerp van de overeenkomst. Bovendien is in dit contractuele beding een dwingende wettelijke bepaling in de zin van artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 overgenomen, zodat niet getoetst kan worden of het oneerlijk is.
Volgens de verwijzende rechter blijkt uit het arrest van 20 september 2017, Andriciuc e.a. (
C‑186/16
,
EU:C:2017:703
), dat een contractueel beding niet binnen de werkingssfeer van richtlijn 93/13 valt als daarin een dwingende bepaling van nationaal recht is overgenomen die los van de keuze van de overeenkomstsluitende partijen tussen hen van toepassing is of een bepaling van aanvullend recht die derhalve van toepassing is bij gebreke van een andersluidende regeling, dat wil zeggen wanneer de partijen dienaangaande geen andere regeling zijn overeengekomen.
Deze rechter merkt op dat artikel 1578 van de Cod civil een bepaling van aanvullend recht is, maar dat de oplossing die in het arrest van 20 september 2017, Andriciuc e.a. (
C‑186/16
,
EU:C:2017:703
), is geformuleerd, door de Roemeense rechterlijke instanties op uiteenlopende wijze wordt toegepast.
De grote meerderheid van de rechterlijke instanties is van oordeel dat contractuele bedingen waarin deze wettelijke bepaling is overgenomen, als voorschriften van aanvullend recht die van toepassing zijn wanneer de partijen geen andere regeling zijn overeengekomen, niet kunnen worden onderzocht op hun oneerlijke karakter. Een aantal Roemeense rechterlijke instanties meent echter dat een dergelijk beding door de verkoper aan de consument is opgelegd. Aangezien de consument dat beding niet terzijde kon schuiven door een ander beding in de overeenkomst op te nemen, is toetsing van het oneerlijke karakter ervan niet uitgesloten.
De verwijzende rechter merkt op dat het onderscheid tussen wettelijke bepalingen van dwingend en van aanvullend recht in de opvatting van de meerderheid van de nationale rechters dusdanig wordt afgezwakt dat het in feite verdwijnt, wat ertoe leidt dat zij voor het onderzoek van de eventuele oneerlijkheid ervan aan dezelfde juridische regeling worden onderworpen.
Die uitlegging vindt haar oorsprong in een terminologisch verschil tussen de Roemeense taalversie van artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 en de Franse taalversie van dat artikel. In dat verband verduidelijkt de verwijzende rechter dat de Franse taalversie de term
impératif
(dwingend) gebruikt, maar de Roemeense spreekt van „acte cu putere de lege sau norme administrative obligatorii” (verplichte wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen). Deze rechter onderstreept dat de term
obligatorii
, anders dan de term
impératif
– die bepalingen van aanvullend recht uitsluit – die bepalingen van aanvullend recht wel omvat. Bepalingen van dwingend recht zijn namelijk inderdaad „verplicht”, maar bepalingen van aanvullend recht zijn dat ook, indien de overeenkomstsluitende partijen ervoor kiezen daarvan niet af te wijken.
De verwijzende rechter vraagt zich bovendien af wat de omvang is van de informatieplicht die op de bank rust wat betreft toekomstige schommelingen in de wisselkoers van een munt en welke maatregelen hij moet nemen om te waarborgen dat de rechten die de consument aan richtlijn 93/13 ontleent, werkzaam zijn indien er geen bepaling van aanvullend recht is ter vervanging van een contractueel beding waarvan is vastgesteld dat het oneerlijk is.
Daarop heeft de Curte de Apel Cluj de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1)
Moet artikel l, lid 2, van richtlijn [93/13] aldus worden uitgelegd dat het zich er niet tegen verzet dat een contractueel beding wordt onderzocht vanuit het oogpunt van het oneerlijke karakter ervan, wanneer daarin een bepaling van aanvullend recht is overgenomen waar de partijen van konden afwijken, maar waar zij in de praktijk niet van zijn afgeweken aangezien er niet over is onderhandeld, zoals in het concreet onderzochte geval geldt voor het beding volgens hetwelk het krediet dient te worden terugbetaald in de vreemde valuta waarin het is toegekend?
2)
Kan, in een context waarin er bij de toekenning van het krediet in een vreemde valuta geen berekeningen/ramingen aan de consument zijn voorgelegd met betrekking tot de economische impact van een eventuele schommeling van de wisselkoers op de totale uit het contract voortvloeiende betalingsverplichtingen, op goede gronden worden aangevoerd dat een dergelijk beding, volgens hetwelk het valutarisico volledig door de consument wordt gedragen (uit hoofde van het beginsel van het nominalisme), duidelijk en begrijpelijk is en dat de verkoper/de bank te goeder trouw heeft voldaan aan de verplichting de kredietnemer te informeren, in aanmerking genomen dat de door Banca Națională a României (de nationale bank van Roemenië) vastgestelde maximale schuldenlast van consumenten is berekend op basis van de wisselkoers zoals die gold op het moment dat het krediet werd toegekend?
3)
Verzetten richtlijn 93/13 en de op basis daarvan ontwikkelde rechtspraak alsmede het doeltreffendheidsbeginsel zich ertegen dat het contract ongewijzigd wordt voortgezet nadat is vastgesteld dat een beding aangaande de toewijzing van het valutarisico oneerlijk is? Welke aanpassing zou het mogelijk maken om het oneerlijke beding buiten toepassing te laten en het doeltreffendheidsbeginsel in acht te nemen?”
Beantwoording van de prejudiciële vragen
Eerste vraag
Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 aldus moet worden uitgelegd dat een contractueel beding waarover niet afzonderlijk is onderhandeld, maar waarin een regel is overgenomen die naar nationaal recht van toepassing is tussen de overeenkomstsluitende partijen wanneer dienaangaande geen andere regeling is overeengekomen, binnen de werkingssfeer van deze richtlijn valt.
Er zij aan herinnerd dat in artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13, waarin wordt verwezen naar bedingen waarin dwingende wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen zijn overgenomen, voorziet in een uitsluiting van de werkingssfeer van de richtlijn (arrest van 20 september 2018, OTP Bank en OTP Faktoring,
C‑51/17
,
EU:C:2018:750
, punt
).
Deze uitsluiting moet strikt worden uitgelegd en veronderstelt dat twee voorwaarden zijn vervuld: ten eerste moet in het contractuele beding een wettelijke of bestuursrechtelijke bepaling zijn overgenomen en ten tweede moet het daarbij om een dwingende bepaling gaan (zie in die zin arrest van 3 maart 2020, Gómez del Moral Guasch,
C‑125/18
,
EU:C:2020:138
, punten
en
en aldaar aangehaalde rechtspraak).
Zoals blijkt uit de dertiende overweging van richtlijn 93/13 vallen onder de uitdrukking „dwingende wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen” in artikel 1, lid 2, daarvan tevens de regels die volgens de nationale wet van toepassing zijn tussen de overeenkomstsluitende partijen wanneer er geen andere regeling is overeengekomen (zie in die zin arresten van 21 maart 2013, RWE Vertrieb,
C‑92/11
,
EU:C:2013:180
, punt
, en 3 april 2019, Aqua Med,
C‑266/18
,
EU:C:2019:282
, punt
).
Het Hof heeft herhaaldelijk geoordeeld dat deze uitsluiting van de toepassing van de regeling van richtlijn 93/13 haar rechtvaardiging vindt in het feit dat in beginsel rechtmatig mag worden vermoed dat de nationale wetgever een evenwicht tussen alle rechten en plichten van de partijen bij bepaalde overeenkomsten tot stand heeft gebracht (zie arresten van 21 maart 2013, RWE Vertrieb,
C‑92/11
,
EU:C:2013:180
, punt
, en 20 september 2018, OTP Bank en OTP Faktoring,
C‑51/17
,
EU:C:2018:750
, punt
).
De omstandigheid dat de nationale wetgever een evenwicht tot stand heeft gebracht tussen alle rechten en plichten van de partijen bij bepaalde overeenkomsten is derhalve niet een voorwaarde voor de toepassing van de uitsluitingsregel in artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13, maar de rechtvaardiging ervan.
Dientengevolge heeft het Hof geoordeeld dat het bij de vaststelling of aan de voorwaarden voor de uitsluiting in artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 is voldaan, aan de nationale rechter staat om na te gaan of in het betrokken contractuele beding dwingende bepalingen van nationaal recht zijn overgenomen die los van de keuze van de overeenkomstsluitende partijen tussen hen van toepassing zijn of bepalingen die aanvullend zijn en derhalve bij gebreke van een andersluidende regeling van toepassing zijn, dat wil zeggen wanneer de partijen dienaangaande geen andere regeling zijn overeengekomen (zie in die zin arresten van 21 maart 2013, RWE Vertrieb,
C‑92/11
,
EU:C:2013:180
, punt
; 10 september 2014, Kušionová,
C‑34/13
,
EU:C:2014:2189
, punt
; 20 september 2017, Andriciuc e.a.,
C‑186/16
,
EU:C:2017:703
, punten
en
, en 3 maart 2020, Gómez del Moral Guasch,
C‑125/18
,
EU:C:2020:138
, punt
).
In casu blijkt uit de verwijzingsbeslissing dat het beding in deel 4, punt 1, van de algemene voorwaarden van de herfinancieringsovereenkomst, waarvan verzoekers in het hoofdgeding stellen dat het oneerlijk is, bepaalt dat „alle betalingen op basis van de overeenkomst worden verricht in de valuta van het krediet”.
De verwijzende rechter heeft bovendien onderstreept dat dat beding de weerslag vormt van het beginsel van monetair nominalisme dat is neergelegd in artikel 1578 van de Cod civil. Volgens dat artikel „moet de schuldenaar het geleende bedrag terugbetalen en is hij verplicht dit terug te betalen in uitsluitend de valuta die ten tijde van de betaling in omloop is”. Deze rechter heeft voorts artikel 1578 van de Cod civil gekwalificeerd als een wettelijke bepaling van aanvullend recht, dat wil zeggen dat zij van toepassing is op kredietovereenkomsten wanneer de partijen geen andere regeling zijn overeengekomen.
Aangezien in het beding van de algemene voorwaarden waarvan verzoekers in het hoofdgeding stellen dat het oneerlijk is, volgens de verwijzende rechter een bepaling van nationaal recht van aanvullend recht is overgenomen, valt het derhalve onder de uitsluitingsregel in artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13.
De verwijzende rechter merkt niettemin op dat artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 in de Roemeense taalversie spreekt van
normă obligatorie
(verplicht voorschrift) waar in de Franse taalversie
disposition impérative
(dwingende bepaling) wordt gebruikt. Anders dan de term
impératif
, die bepalingen van aanvullend recht uitsluit, omvat de term
obligatorie
die bepalingen volgens hem wel. Derhalve moet worden bepaald welke taalversie de juiste is, aan de hand van de strekking en de doelstellingen van die richtlijn.
In dit verband dient te worden herinnerd aan de vaste rechtspraak van het Hof dat de in een van de taalversies van een Unierechtelijke bepaling gebruikte formulering niet als enige grondslag voor de uitlegging van die bepaling kan dienen of voorrang kan hebben boven de andere taalversies. Bepalingen van Unierecht moeten immers uniform worden uitgelegd en toegepast in het licht van de tekst in alle talen van de Unie. Wanneer er verschillen zijn tussen de taalversies van een Unierechtelijke bepaling, moet bij de uitlegging ervan worden gelet op de algemene opzet en de doelstelling van de regeling waarvan zij een onderdeel vormt (zie arresten van 15 november 2012, Kurcums Metal,
C‑558/11
,
EU:C:2012:721
, punt
, en 15 oktober 2015, Grupo Itevelesa e.a.,
C‑168/14
,
EU:C:2015:685
, punt
).
Zoals is opgemerkt in punt 25 van het onderhavige arrest dekt de uitdrukking „dwingende wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen” in de zin van artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13, gelet op de dertiende overweging ervan, ook regels van aanvullend recht, dat wil zeggen regels die volgens de wet van toepassing zijn tussen de overeenkomstsluitende partijen wanneer er geen andere regeling is overeengekomen. Vanuit dit oogpunt maakt deze bepaling geen enkel onderscheid tussen enerzijds bepalingen die van toepassing zijn ongeacht de keuze van de overeenkomstsluitende partijen en anderzijds bepalingen van aanvullend recht.
In dat verband is de omstandigheid dat kan worden afgeweken van een nationale bepaling van aanvullend recht niet van belang voor de toetsing of een contractueel beding waarin een dergelijke bepaling is overgenomen uit hoofde van artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 van de werkingssfeer van deze richtlijn is uitgesloten.
Ook het feit dat over een contractueel beding waarin een van de in artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 genoemde soorten bepalingen is overgenomen niet afzonderlijk is onderhandeld, is niet van invloed op de uitsluiting ervan van de werkingssfeer van die richtlijn. Volgens artikel 3, lid 1, van richtlijn 93/13 is het ontbreken van afzonderlijke onderhandelingen namelijk een voorwaarde voor de toets of een beding oneerlijk is, maar die toets kan niet plaatsvinden indien het contractuele beding niet binnen de werkingssfeer ervan valt.
Gelet op een en ander moet op de eerste vraag worden geantwoord dat artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 aldus moet worden uitgelegd dat een contractueel beding waarover niet afzonderlijk is onderhandeld, maar waarin een regel is overgenomen die naar nationaal recht van toepassing is tussen de overeenkomstsluitende partijen wanneer dienaangaande geen andere regeling is overeengekomen, niet binnen de werkingssfeer van deze richtlijn valt.
Tweede en derde vraag
Aangezien de verwijzende rechter overweegt dat in het contractuele beding dat in het hoofdgeding aan de orde is, een nationale bepaling is overgenomen die hij heeft gekwalificeerd als een bepaling van aanvullend recht, volgt uit de voorgaande overwegingen dat dat beding uit hoofde van artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 niet binnen de werkingssfeer van die richtlijn valt. De tweede en de derde vraag hoeven daarom niet te worden beantwoord.
Kosten
Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de verwijzende rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.

Het Hof (Eerste kamer) verklaart voor recht:

Artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13/EEG van de Raad van 5 april 1993 betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten moet aldus worden uitgelegd dat een contractueel beding waarover niet afzonderlijk is onderhandeld, maar waarin een regel is overgenomen die naar nationaal recht van toepassing is tussen de overeenkomstsluitende partijen wanneer dienaangaande geen andere regeling is overeengekomen, niet binnen de werkingssfeer van deze richtlijn valt.

ondertekeningen
(
*1
)	Procestaal: Roemeens