CELEX: 62022CJ0242
Rinviju għal deċiżjoni preliminari
Proċedura b’urġenza għal deċiżjoni preliminari
Kooperazzjoni ġudizzjarja f’materji kriminali
Direttiva 2010/64/UE
Dritt għall-interpretazzjoni u għat-traduzzjoni
Artikolu 2(1) u Artikolu 3(1)
Kunċett ta’ ‘dokument essenzjali’
Direttiva 2012/13/UE
Dritt għall-informazzjoni fil-kuntest ta’ proċeduri kriminali
Artikolu 3(1)(d)
Kamp ta’ applikazzjoni
Assenza ta’ traspożizzjoni fid-dritt nazzjonali
Effett dirett
Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea
Artikoli 47 u 48(2)
Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali
Artikolu 6
Kundanna għal piena ta’ priġunerija sospiża b’miżuri ta’ probation
Nuqqas ta’ twettiq tal-obbligi riżultanti mill-miżura ta’ probation
Ommissjoni ta’ traduzzjoni ta’ dokument essenzjali u assenza ta’ interpretu fir-redazzjoni tiegħu
Revoka tas-sospensjoni
Assenza ta’ traduzzjoni tal-atti proċedurali relatati ma’ din ir-revoka
Konsegwenzi fuq il-validità tal-imsemmija revoka
Difett proċedurali ssanzjonat b’nullità relattiva

It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikoli 1 sa (3) tad-Direttiva 2010/64/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑20 ta’ Ottubru 2010, dwar id-drittijiet għall-interpretazzjoni u għat-traduzzjoni fi proċedimenti kriminali (
ĠU 2010, L 280, p. 1
), kif ukoll tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 2012/13/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑22 ta’ Mejju 2012 dwar id-dritt għall-informazzjoni fi proċeduri kriminali (
ĠU 2012, L 142, p. 1
).
Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ tilwima bejn TL u l-Ministério Público (l-Uffiċċju tal-Prokuratur, il-Portugall), dwar il-konsegwenzi tal-assenza ta’ assistenza minn interpretu u tal-ommissjoni tat-traduzzjoni ta’ diversi dokumenti relatati mal-proċeduri kriminali mmexxija kontra TL.
Il
-
kuntest ġuridiku
Id‑dritt tal‑Unjoni
Id‑Direttiva 2010/64
Il-premessi 5 sa 7, 9, 14, 17, 22 u 33 tad-Direttiva 2010/64 jipprovdu li:
“(5)
L-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali[, iffirmata f’Ruma fl‑4 ta’ Novembru 1950, (iktar ’il quddiem il-“KEDB”)] u l-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea [(iktar ’il quddiem il-“Karta”)] jistabbilixxu d-dritt għal proċess ġust. L-Artikolu 48(2) tal-Karta jiggarantixxi r-rispett għad-drittijiet tad-difiża. Din id-Direttiva tirrispetta dawk id-drittijiet u għandha tiġi implimentata kif meħtieġ.
(6)
Minkejja li l-Istati Membri kollha huma parti għall-KEDB, l-esperjenza wriet li dik waħedha mhux dejjem tipprovdi livell suffiċjenti ta’ fiduċja fis-sistemi tal-ġustizzja kriminali ta’ Stati Membri oħra.
(7)
It-tisħiħ tal-fiduċja reċiproka jirrikjedi implimentazzjoni iktar konsistenti tad-drittijiet u l-garanziji stipulati fl-Artikolu 6 tal-KEDB. Dan jirrikjedi wkoll, permezz ta’ din id-Direttiva u ta’ miżuri oħra, żvilupp ulterjuri fi ħdan l-Unjoni tal-istandards minimi stipulati fil-KEDB u fil-Karta.
[…]
(9)
Regoli minimi komuni għandhom iwasslu għal żieda fil-fiduċja fis-sistemi tal-ġustizzja kriminali tal-Istati Membri kollha, li bħala riżultat għandha twassal għal kooperazzjoni ġudizzjarja aktar effiċjenti fi klima ta’ fiduċja reċiproka. Regoli komuni minimi bħal dawn għandhom jiġu stabbiliti fl-oqsma tal-interpretazzjoni u t-traduzzjoni fi proċedimenti kriminali.
[…]
(14)
Id-drittijiet għall-interpretazzjoni u għat-traduzzjoni għal dawk li ma jitkellmux jew ma jifhmux il-lingwa tal-proċedimenti huma stabbiliti fl-Artikolu 6 tal-KEDB, kif interpretati fil-każistika tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem. Din id-Direttiva tiffaċilita l-applikazzjoni ta’ dawk id-drittijiet fil-prattika. Għal dak l-għan, il-mira ta’ din id-Direttiva hija li tiżgura d-drittijiet ta’ persuni suspettati jew akkużati għall-interpretazzjoni u għat-traduzzjoni fi proċedimenti kriminali bil-ħsieb li tiżgura d-dritt tagħhom għal proċess ġust.
[…]
(17)
Din id-Direttiva għandha tiżgura li jkun hemm assistenza lingwistika bla ħlas u adegwata, li tagħmilha possibbli għall-persuni suspettati jew akkużati li ma jitkellmux jew ma jifhmux il-lingwa tal-proċedimenti kriminali li jeżerċitaw id-dritt tagħhom tad-difiża u li tkun salvagwardjata l-ġustizzja tal-proċedimenti.
[…]
(22)
L-interpretazzjoni u t-traduzzoni skont din id-Direttiva għandhom ikunu pprovduti bil-lingwa nattiva tal-persuni suspettati jew akkużati jew bi kwalunkwe lingwa oħra li dawn jitkellmu jew jifhmu sabiex ikun possibbli għalihom li jeżerċitaw bis-sħiħ id-drittijiet tad-difiża, u sabiex tiġi ssalvagwardata l-ġustizzja tal-proċedimenti.
[…]
(33)
Id-dispożizzjonijiet ta’ din id-Direttiva, li jikkorrispondu għal drittijiet garantiti mill-KEDB u mill-Karta, għandhom jiġu interpretati u implimentati b’mod konsistenti ma’ dawk id-drittijiet, kif interpretati fil-każistika rilevanti tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea.”
L-Artikolu 1 tad-Direttiva 2010/64, intitolat “Suġġett u kamp ta’ applikazzjoni”, jipprovdi, fil-paragrafi 1 u 2:
“1.   Din id-Direttiva tistabbilixxi regoli li jikkonċernaw id-drittijiet għall-interpretazzjoni u għat-traduzzjoni fi proċedimenti kriminali u fi proċedimenti għall-eżekuzzjoni ta’ mandat ta’ arrest Ewropew.
2.   Id-drittijiet imsemmija fil-paragrafu 1 għandhom japplikaw għal persuni minn meta jkunu ġew infurmati mill-awtoritajiet kompetenti ta’ Stat Membru, permezz ta’ nofitika uffiċjali jew notifika oħra, li huma suspettati jew akkużati li wettqu reat kriminali sa ma jiġu fi tmiemhom il-proċedimenti, li huwa mifhum li jfisser il-konklużjoni finali tal-kwistjoni dwar jekk huma wettqux ir-reat, inkluż, meta applikabbli, l-għoti ta’ sentenzi u r-riżoluzzjoni ta’ kwalunkwe appell.”
L-Artikolu 2 tal-imsemmija direttiva, intitolat “Dritt għall-interpretazzjoni”, jipprovdi:
“1.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li persuni suspettati jew akkużati li ma jifhmux jew ma jitkellmux il-lingwa tal-proċedimenti kriminali kkonċernati, jiġu pprovduti b’interpretazzjoni mingħajr dewmien matul proċedimenti kriminali quddiem l-awtoritajiet investigattivi u ġudizzjarji, inkluż waqt l-interrogazzjoni tal-pulizija, is-seduti tal-qorti kollha u kwalunkwe seduti interim meħtieġa.
2.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li, meta neċessarju bil-għan li tkun issalvagwardjata l-ġustizzja fil-proċedimenti, l-interpretazzjoni tkun disponibbli għall-komunikazzjoni bejn il-persuni suspettati jew akkużati u l-avukat tagħhom b’konnessjoni diretta ma’ kwalunkwe mistoqsija jew smigħ matul il-proċedimenti jew mat-tressiq ta’ appell jew applikazzjonijiet proċedurali oħra.
[…]
5.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li, skont proċeduri fil-liġi nazzjonali, il-persuni suspettati jew akkużati jkollhom id-dritt li jikkontestaw deċiżjoni li tikkonkludi li m’hemmx il-ħtieġa tat-traduzzjoni ta’ dokumenti jew partijiet minnhom u, meta tiġi provduta traduzzjoni, il-possibbiltà li jilmentaw li l-kwalità tad-traduzzjoni mhix suffiċjenti biex tissalvagwardja l-ġustizzja tal-proċedimenti.
[…]”
L-Artikolu 3 tal-imsemmija direttiva, intitolat “Dritt għat-traduzzjoni ta’ dokumenti essenzjali”, jipprovdi:
“1.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li, persuni suspettati jew akkużati li ma jifhmux il-lingwa tal-proċedimenti kriminali kkonċernati jiġu, f’perijodu raġonevoli ta’ żmien, pprovduti bi traduzzjoni bil-miktub tad-dokumenti kollha li huma essenzjali biex ikun żgurat li dawn ikunu kapaċi jeżerċitaw id-drittijiet tad-difiża tagħhom u biex tkun salvagwardjata l-ġustizzja tal-proċedimenti.
2.   Id-dokumenti essenzjali għandhom jinkludu kwalunkwe deċiżjoni li jċaħħdu lil persuna mil-libertà tagħha, kwalunkwe imputazzjoni jew akkuża, u kwalunkwe sentenza.
3.   L-awtoritajiet kompetenti għandhom, fi kwalunkwe każ partikolari, jiddeċiedu jekk huwiex essenzjali kwalunkwe dokument ieħor. Il-persuni suspettati jew akkużati, jew l-avukat tagħhom, jistgħu jippreżentaw talba motivata għal dak il-għan.
[…]
5.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li, skont proċeduri fil-liġi nazzjonali, il-persuni suspettati jew akkużati jkollhom id-dritt li jikkontestaw deċiżjoni li tikkonkludi li m’hemmx il-ħtieġa tat-traduzzjoni ta’ dokumenti jew partijiet minnhom u, meta tiġi provduta traduzzjoni, il-possibbiltà li jilmentaw li l-kwalità tad-traduzzjoni mhix suffiċjenti biex tissalvagwardja l-ġustizzja tal-proċedimenti.
[…]”
Id‑Direttiva 2012/13
Il-premessi 5, 7, 8, 10, 19, 25, 40 sa 42 tad-Direttiva 2012/13 jiddikjaraw:
“(5)
L-Artikolu 47 tal-[Karta] u l-Artikolu 6 tal-[KEDB] jistabbilixxu d-dritt għal proċess ġust. L-Artikolu 48(2) tal-Karta jiggarantixxi r-rispett għad-drittijiet tad-difiża.
[…]
(7)
Minkejja li l-Istati Membri kollha huma parti għall-KEDB, l-esperjenza wriet li dak waħdu mhux dejjem jipprovdi livell biżżejjed ta’ fiduċja fis-sistemi tal-ġustizzja kriminali tal-Istati Membri l-oħra.
(8)
It-tisħiħ ta’ fiduċja reċiproka jeħtieġ regoli dettaljati dwar il-protezzjoni tad-drittijiet u garanziji proċedurali li joħorġu mill-Karta u mill-KEDB.
[…]
(10)
Regoli minimi komuni għandhom iwasslu għal żieda fil-fiduċja fis-sistemi tal-ġustizzja kriminali tal-Istati Membri kollha, li bħala riżultat għandha twassal għal koperazzjoni ġudizzjarja aktar effiċjenti fi klima ta’ fiduċja reċiproka. Tali regoli minimi komuni għandhom jiġu stabbiliti fil-qasam tal-informazzjoni fi proċeduri kriminali.
[…]
(19)
L-awtoritajiet kompetenti għandhom jinfurmaw fil-pront lis-suspettati jew lill-persuni akkużati b[id-]drittijiet [tagħhom] […] jew bil-fomm jew bil-miktub […]. Sabiex ikun jista’ jsir eżerċizzju prattiku u effikaċi minn dawk id-drittijiet, l-informazzjoni għandha tkun provduta fil-pront matul il-proċeduri u l-aktar tard qabel l-ewwel interrogazzjoni uffiċjali tal-persuna suspettata jew akkużata […].
[…]
(25)
L-Istati Membri għandhom jiżguraw li, meta jipprovdu informazzjoni taħt din id-Direttiva, is-suspettati jew il-persuni akkużati jiġu provduti, jekk meħtieġ, bi traduzzjonijiet jew interpretazzjoni f’lingwa li huma jifhmu, f’konformità mal-istandards stabbiliti fid-Direttiva [2010/64].
[…]
(40)
Din id-Direttiva tistabbilixxi regoli minimi. L-Istati Membri jistgħu jestendu d-drittijiet stabbiliti f’din id-Direttiva sabiex jipprovdu livell ogħla ta’ protezzjoni wkoll f’sitwazzjonijiet li mhumiex previsti b’mod espliċitu f’din id-Direttiva. Il-livell ta’ protezzjoni m’għandu qatt jinżel taħt l-istandards previsti mill-mill-KEDB kif interpretati fil-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem.
(41)
Din id-Direttiva tirrispetta d-drittijiet fundamentali u tosserva l-prinċipji rikonoxxuti mill-Karta. B’mod partikolari, din id-Direttiva tfittex li tippromwovi d-dritt tal-libertà, id-dritt għal proċess ġust u d-drittijiet tad-difiża. Hija għandha tiġi implimentata skont dan.
(42)
Id-dispożizzjonijiet ta’ din id-Direttiva, li jikkorrispondu għal drittijiet garantiti mill-KEDB, għandhom jiġu interpretati u implimentati b’mod konsistenti ma’ dawk id-drittijiet, kif interpretati fil-każistika tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem.”
L-Artikolu 1 ta’ din id-direttiva, intitolat “Suġġett”, huwa fformulat kif ġej:
“Din id-Direttiva tistabbilixxi regoli rigward id-dritt għall-informazzjoni tas-suspettati jew tal-persuni akkużati, dwar id-drittijiet tagħhom fi proċeduri kriminali u dwar l-akkuża kontrihom […]”
L-Artikolu 2 tal-imsemmija direttiva, intitolat “Kamp ta’ Applikazzjoni”, jipprovdi, fil-paragrafu 1 tiegħu:
“Din id-Direttiva tapplika minn meta l-persuni jiġu informati mill-awtoritajiet kompetenti ta’ Stat Membru, li huma ssuspettati jew akkużati li wettqu reat sa ma jiġu fi tmiemhom il-proċeduri, jiġifieri meta tintlaħaq deċiżjoni finali dwar jekk is-suspettat jew il-persuna akkużata tkunx wettqet ir-reat kriminali jew le, inkluż, fejn applikabbli, l-għoti tas-sentenza u r-riżoluzzjoni ta’ kwalunkwe appell.”
L-Artikolu 3 ta’ din id-direttiva, intitolat “Id-dritt għal informazzjoni dwar id-drittijiet”, jipprovdi:
“1.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li s-suspettati jew il-persuni akkużati jingħataw fil-pront informazzjoni dwar tal-anqas id-drittijiet proċedurali li ġejjin, kif dawn japplikaw taħt il-liġi nazzjonali, sabiex jiġi żgurat l-eżerċizzju effettiv ta’ dawk id-drittijiet:
[…]
d) id-dritt għal interpretar u traduzzjoni;
[…]
2.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-informazzjoni provduta taħt il-paragrafu 1 għandha tingħata bil-fomm jew bil-miktub, f’lingwaġġ sempliċi u aċċessibbli, b’kont meħud ta’ kwalunkwe bżonnijiet partikolari ta’ suspettati vulnerabbli jew ta’ persuni akkużati vulnerabbli.”
Id‑dritt Portugiż
L-Artikolu 92 tal-Código do Processo Penal (il-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali, iktar ’il quddiem il-“KPK”) intitolat “Lingwa tal-atti u ħatra ta’ interpretu” jipprovdi, fil-paragrafi 1 u 2 tiegħu:
“1.   Għandha tintuża l-lingwa Portugiża, taħt piena ta’ nullità, fl-atti proċedurali, bil-miktub u orali.
2.   Meta fil-proċedura jkollha tintervjeni persuna li ma tkunx taf jew li ma tantx taf il-Portugiż, għandu jinħatar interpretu adegwat, mingħajr spejjeż għal din il-persuna […].”
Skont l-Artikolu 120 tal-KPK:
“1.   Kull nullità barra minn dawk imsemmija fl-artikolu preċedenti għandha tiġi invokata mill-persuni kkonċernati u hija suġġetta għar-regoli previsti minn dan l-artikolu u mill-artikolu li ġej.
2.   Minbarra dawk li huma ssanzjonati f’dispożizzjonijiet legali oħra, is-sitwazzjonijiet imsemmija hawn taħt jikkostitwixxu istanzi ta’ nullità li għandhom jiġu invokati:
[…]
(c)
in-nuqqas ta’ ħatra ta’ interpretu fil-każijiet fejn il-liġi tikkunsidra din bħala obbligatorja.
[…]
3.   L-istanzi ta’ nullità msemmija fil-paragrafi preċedenti għandhom jiġu invokati:
(a)
Fil-każ tan-nullità ta’ att li għalih il-persuna kkonċernata tassisti, qabel ma jiġi konkluż dan l-att;
[…]”
L-Artikolu 122 tal-KPK, intitolat “Effetti tan-nullità” jipprovdi, fil-paragrafu 1 tiegħu:
“L-istanzi ta’ nullità jwasslu għall-invalidità tal-att li fih ikunu kkonstatati, kif ukoll tal-atti dipendenti minnu u li huma jistgħu jaffettwaw.”
L-Artikolu 196 tal-KPK, relatat mad-“Dikjarazzjoni tal-Identità u tar-Residenza” (
Termo de Identidade e Residência
, iktar ’il quddiem id-“DIR”), huwa fformulat kif ġej:
“1.   L-awtorità ġudizzjarja jew il-korp tal-pulizija ġudizzjarja għandha tissottometti, fil-kuntest tal-proċedura, lil kull persuna mqiegħda taħt investigazzjoni għar-redazzjoni ta’ [DIR], anki jekk din il-persuna tkun diġà ġiet identifikata […].
2.   Il-persuna mqiegħda taħt investigazzjoni għandha tindika […], il-post ta’ residenza tagħha, tax-xogħol tagħha jew residenza oħra tal-għażla tagħha.
3.   Id-dikjarazzjoni għandha tindika li l-informazzjoni u l-obbligi li ġejjin ikunu ġew ikkomunikati lill-persuna li tkun qiegħda tiġi stabbilita r-responsabbiltà kriminali tagħha:
(a)
l-obbligu li tidher quddiem l-awtorità kompetenti jew li tibqa’ għad-dispożizzjoni tagħha kull darba li l-liġi tobbligaha tagħmel dan jew meta tkun intbagħtitilha notifika għal dan il-għan;
(b)
l-obbligu li ma tbiddilx ir-residenza tagħha u lanqas li tkun assenti minnha għal iktar minn ħamest ijiem mingħajr ma tikkomunika l-indirizz il-ġdid tagħha jew il-post fejn wieħed jista’ jsibha;
(c)
in-notifiki segwenti jintbagħtu permezz tal-posta ordinarja fl-indirizz indikat fil-paragrafu 2, ħlief jekk il-persuna li r-responsabbiltà kriminali tagħha tkun qiegħda tiġi stabbilita tkun ikkomunikat ieħor, permezz ta’ talba ppreżentata jew mibgħuta bil-posta rreġistrata lir-Reġistru fejn ikun jinsab f’dak il-mument il-proċess tal-kawża;
(d)
in-nuqqas ta’ osservanza tad-dispożizzjonijiet tal-punti preċedenti jillegalizzaw ir-rappreżentanza ta’ din il-persuna minn avukat fl-atti proċedurali kollha li hija jkollha d-dritt għalihom jew l-obbligu li tassisti personalment, kif ukoll iż-żamma tas-seduta fl-assenza tagħha […];
(e)
fil-każ ta’ kundanna, id-[DIR] tiġi estinta biss ma’ tmiem il-piena.
[…]”
Il‑kawża prinċipali u d‑domanda preliminari
Fl-10 ta’ Lulju 2019, TL, ċittadin Moldovan li ma kienx jifhem il-lingwa Portugiża, tqiegħed taħt investigazzjoni, fil-Portugall, għal fatti ta’ reżistenza u ta’ użu ta’ forza fir-rigward ta’ uffiċjal, ta’ sewqan perikoluż ta’ vettura tat-triq u ta’ sewqan mingħajr liċenzja legali. Il-proċess verbali tal-eżami ġie tradott bil-lingwa Rumena, il-lingwa uffiċjali tal-Moldova.
Fl-istess jum, id-DIR ġiet redatta quddiem l-awtoritajiet kompetenti, mingħajr l-intervent ta’ interpretu u mingħajr ma dan id-dokument ġie tradott bir-Rumen.
Permezz ta’ sentenza tal‑11 ta’ Lulju 2019, li saret definittiva fis-26 ta’ Settembru 2019, TL ġie kkundannat għal piena ta’ tliet snin priġunerija, sospiża għall-istess tul ta’ żmien b’miżuri ta’ probation, għal piena anċillari ta’ projbizzjoni tas-sewqan tal-vetturi bil-mutur matul perijodu ta’ tnax-il xahar u għal piena ta’ multa ta’ 80 jum b’rata ta’ 6 euro kuljum, jiġifieri ta’ ammont totali ta’ 480 euro. Matul is-seduta għall-għoti tas-sentenza, TL ibbenefika mill-assistenza ta’ avukat kif ukoll minn interpretu.
Għall-finijiet tal-eżekuzzjoni tal-miżuri ta’ probation deċiżi mis-sentenza tal‑11 ta’ Lulju 2019, l-awtoritajiet kompetenti ppruvaw, bla suċċess, jikkuntattjaw lil TL fl-indirizz indikat fid-DIR.
TL għalhekk ġie mħarrek sabiex jidher permezz ta’ digriet tat-Tribunal Judicial da Comarca de Beja (il-Qorti Distrettwali ta’ Beja), tas‑7 ta’ Jannar 2021, innotifikat fit‑12 ta’ Jannar 2021 fl-indirizz indikat fid-DIR, sabiex jinstema’ dwar in-nuqqas ta’ osservanza tal-obbligi tal-miżuri ta’ probation deċiżi mis-sentenza tal‑11 ta’ Lulju 2019. Fis‑6 ta’ April 2021, dan id-digriet ġie innotifikat mill-ġdid f’dan l-istess indirizz. Dawn iż-żewġ notifiki saru bil-Portugiż.
Peress li TL ma deherx fid-data indikata, din il-qorti rrevokat, permezz ta’ digriet tad‑9 ta’ Ġunju 2021, is-sospensjoni tal-piena ta’ priġunerija. Dan id-digriet, li ġie nnotifikat lil TL bil-Portugiż fil‑25 ta’ Ġunju 2021 fl-indirizz indikat fid-DIR kif ukoll lill-avukat tiegħu, sar definittiv fl‑20 ta’ Settembru 2021.
Fit‑30 ta’ Settembru 2021, TL ġie arrestat fl-indirizz il-ġdid tiegħu għall-finijiet tal-eżekuzzjoni tal-piena tiegħu. Huwa ilu detenut minn din id-data.
Wara li fil‑11 ta’ Ottubru 2021 ħatar avukat ġdid, TL ippreżenta, fit-18 ta’ Novembru 2021, rikors sabiex tiġi kkonstatata n-nullità, b’mod partikolari, tad-DIR, tad-digriet tas‑7 ta’ Jannar 2021 li kien ħarku biex jidher kif ukoll tad-digriet tad‑9 ta’ Ġunju 2021 li jirrevoka s-sospensjoni.
Insostenn ta’ dan ir-rikors, TL sostna li minħabba li kien biddel l-indirizz wara r-redazzjoni tad-DIR, huwa ma setax jiġi kkuntattjat fl-indirizz indikat fiha u, konsegwentement, ma kienx irċieva n-notifiki ta’ dawn id-digrieti. Huwa ppreċiża li ma kienx ikkomunika l-bidla ta’ residenza tiegħu peress li ma kienx jaf bl-obbligu li jagħmel dan kif ukoll bil-konsegwenzi tan-nuqqas ta’ osservanza ta’ dan l-obbligu, peress li d-DIR, li fiha kien imniżżel dan l-obbligu u l-konsegwenzi tiegħu, ma kinitx ġiet tradotta għalih bir-Rumen. Barra minn hekk, ma kienx ġie assistit minn interpretu la f’din l-okkażjoni u lanqas waqt ir-redazzjoni tal-att ta’ tqegħid taħt investigazzjoni. Fl-aħħar nett, la d-digriet tas‑7 ta’ Jannar 2021 li jħarrku biex jidher wara nuqqasijiet ta’ twettiq tal-obbligi li jirriżultaw mill-miżuri ta’ probation, u lanqas id-digriet li jirrevoka s-sospensjoni tad‑9 ta’ Ġunju 2021, ma kienu ġew tradotti b’lingwa li jitkellem jew li jifhem.
Adit fl-ewwel istanza bl-imsemmi rikors, it-Tribunal Judicial da Comarca de Beja (il-Qorti Distrettwali ta’ Beja), ċaħad ir-rikors għar-raġuni li, għalkemm id-difetti proċedurali sostnuti minn TL kienu stabbiliti, dawn kien ġew irregolarizzati peress li l-persuna kkonċernata ma kinitx invokathom fit-termini previsti fl-Artikolu 120(3) tal-KPK.
Il-qorti tar-rinviju, adita b’appell minn din id-deċiżjoni tal-ewwel istanza, għandha dubji dwar il-konformità ta’ din id-dispożizzjoni nazzjonali mad-Direttivi 2010/64 u 2012/13, moqrija flimkien mal-Artikolu 6 tal-KEDB.
L-ewwel, din il-qorti tikkonstata li dawn id-direttivi għadhom ma ġewx trasposti fid-dritt Portugiż, minkejja li t-terminu għat-traspożizzjoni skada. Hija tqis, madankollu, li d-dispożizzjonijiet rilevanti tal-imsemmija direttivi għandhom jingħataw effett dirett u għalhekk japplikaw direttament għall-kawża prinċipali, peress li huma inkundizzjonati, suffiċjentement ċari u preċiżi u li jagħtu dritt lill-individwi għall-interpretazzjoni, għat-traduzzjoni u għall-informazzjoni fil-proċeduri kriminali.
It-tieni, il-qorti tar-rinviju tqis li l-atti inkwistjoni fil-kawża prinċipali, jiġifieri d-DIR kif ukoll id-digriet tas‑7 ta’ Jannar 2021 li jħarrek lil TL biex jidher u d-digriet li jirrevoka s-sospensjoni tad‑9 ta’ Ġunju 2021, jaqgħu taħt il-kunċett ta’ “dokumenti essenzjali” fis-sens tal-Artikolu 3(1) u (2) tad-Direttiva 2010/64, minħabba l-importanza li għandhom atti ta’ tali natura għad-drittijiet tad-difiża tal-persuni li r-responsabbiltà kriminali tagħhom tkun fil-proċess li tiġi stabbilita u fid-dawl tal-informazzjoni proċedurali pprovduta fihom. F’dan il-kuntest, hija tenfasizza, b’mod partikolari li, permezz tad-DIR, hija kkomunikata lill-persuna kkonċernata l-informazzjoni dwar l-obbligi tagħha fil-qasam ta’ residenza u, b’mod partikolari, l-obbligu li tikkomunika lill-awtoritajiet kull bidla fl-indirizz.
Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk għandhiex twarrab il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali sa fejn tipprevedi li, bħal fil-każ ineżami, id-difetti proċedurali marbuta mal-assenza ta’ assistenza minn interpretu u mal-ommissjoni tat-traduzzjonijiet ta’ dokumenti essenzjali b’lingwa li l-persuna kkonċernata tifhem għandhom jiġu invokati, taħt piena ta’ dekadenza, fit-termini stabbiliti.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, it-Tribunal da Relação de Évora (il-Qorti tal-Appell ta’ Évora, il-Portugall) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari li ġejja:
“L-Artikoli 1 [sa] 3 tad-Direttiva [2010/64] u l-Artikolu 3 tad-Direttiva [2012/13], ikkunsidrati waħedhom jew flimkien mal-Artikolu 6 tal-[KEDB] jistgħu jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekludux regola tad-dritt nazzjonali li timponi piena ta’ nullità relattiva, suġġett għall-invokazzjoni tagħha, minħabba l-assenza ta’ ħatra ta’ interpretu jew ta’ traduzzjoni tal-atti proċesswali [proċedurali] essenzjali għall-persuna li qed tiddefendi ruħha li ma tifhimx il-lingwa tal-kawża, u li tippermetti li din in-nullità tiġi rrettifikata bid-dekorriment taż-żmien?”
Fuq it‑talba għal proċedura b’urġenza għal deċiżjoni preliminari
Il-qorti tar-rinviju talbet li dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari jiġi suġġett għall-proċedura b’urġenza għal deċiżjoni preliminari prevista fl-ewwel paragrafu tal-Artikolu 23a tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea u fl-Artikolu 107 tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja.
Fil-każ ineżami, għandu jiġi kkonstatat li l-kundizzjonijiet previsti għall-applikazzjoni ta’ din il-proċedura huma ssodisfatti.
Fil-fatt, minn naħa, it-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet tad-Direttivi 2010/64 u 2012/13, li jaqgħu taħt l-oqsma previsti fit-Titolu V tat-Tielet Parti tat-Trattat FUE, dwar l-Ispazju ta’ Libertà, Sigurtà u Ġustizzja. Għaldaqstant, din it-talba tista’ tkun is-suġġett ta’ proċedura b’urġenza għal deċiżjoni preliminari.
Min-naħa l-oħra, għal dak li jirrigwarda l-kriterju relatat mal-urġenza, minn ġurisprudenza stabbilita jirriżulta li dan il-kriterju jkun issodisfatt meta l-persuna kkonċernata fil-kawża prinċipali tkun, fid-data tat-tressiq tat-talba għal deċiżjoni preliminari, imċaħħda mil-libertà u li ż-żamma tagħha f’detenzjoni tkun tiddependi mis-soluzzjoni tat-tilwima fil-kawża prinċipali (sentenza tat‑28 ta’ April 2022, C u CD (Ostakoli ġuridiċi għall-eżekuzzjoni ta’ deċiżjoni ta’ konsenja),
C‑804/21 PPU
,
EU:C:2022:307
, punt
kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
Issa, mid-deskrizzjoni tal-fatti pprovduta mill-qorti tar-rinviju jirriżulta li TL, il-persuna kkonċernata fil-kawża prinċipali, kienet effettivament imċaħħda mil-libertà fid-data tat-tressiq tat-talba għal deċiżjoni preliminari.
Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-kompatibbiltà mad-dritt tal-Unjoni tal-applikazzjoni f’ċirkustanzi bħal dawk inkwistjoni fil-kawża prinċipali ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali li tissuġġetta l-possibbiltà li jiġu invokati ċerti difetti li jivvizzjaw proċeduri kriminali u li jkunu wasslu, b’mod partikolari, għar-revoka tas-sospensjoni tal-eżekuzzjoni tal-piena ta’ priġunerija li għaliha l-persuna kkonċernata kienet ġiet ikkundannata għall-osservanza tat-termini stabbilit, b’tali mod li din il-qorti tista’, skont ir-risposta mogħtija mill-Qorti tal-Ġustizzja għad-domanda magħmula, tannulla l-atti vvizzjati u, konsegwentement, tordna li TL jinħeles.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, fit‑12 ta’ Mejju 2022, l-Ewwel Awla tal-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet, fuq proposta tal-Imħallef Relatriċi u wara li nstema’ l-Avukat Ġenerali, li tilqa’ t-talba tal-qorti tar-rinviju intiża sabiex dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari jiġi suġġett għall-proċedura b’urġenza għal deċiżjoni preliminari.
Fuq id‑domanda preliminari
Fil-kuntest tal-proċedura ta’ kooperazzjoni prevista fl-Artikolu 267 TFUE, anki jekk formalment, il-qorti tar-rinviju tkun illimitat id-domanda tagħha għall-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni partikolari tad-dritt tal-Unjoni, tali ċirkustanza ma tipprekludix lill-Qorti tal-Ġustizzja milli tipprovdilha l-elementi kollha ta’ interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni li jistgħu jkunu utli għad-deċiżjoni tal-kawża li jkollha għandha quddiemha, kemm jekk dik il-qorti tkun għamlet riferiment għalihom fid-domandi tagħha kif ukoll jekk ma tkunx għamlet dan. F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tislet, mill-elementi kollha ppreżentati mill-qorti nazzjonali, u b’mod partikolari mill-motivazzjoni tad-deċiżjoni tar-rinviju, l-elementi tal-imsemmi dritt li jkunu jeħtieġu interpretazzjoni fid-dawl tas-suġġett tat-tilwima fil-kawża prinċipali (sentenza tal-15 ta’ Lulju 2021, DocMorris,
C‑190/20
,
EU:C:2021:609
, punt
u l-ġurisprudenza ċċitata).
Peress li d-domanda preliminari tirrigwarda l-Artikoli 1 sa 3 tad-Direttiva 2010/64 u l-Artikolu 3 tad-Direttiva 2012/13, meqjusa separatament jew flimkien mal-Artikolu 6 tal-KEDB, għandu jitfakkar, minn naħa, li din id-dispożizzjoni tiggarantixxi d-dritt għal smigħ xieraq u r-rispett tad-drittijiet tad-difiża, li jinkludi, konformement mal-Artikolu 6(3), id-dritt ta’ kull akkużat li jiġi informat, fl-iqsar żmien possibbli, b’lingwa li huwa jitkellem jew li jkun jifhem u b’mod iddettaljat, bin-natura u l-kawża tal-akkużi miġjuba kontrih kif ukoll li jiġi assistit minn interpretu bla spejjeż, jekk huma ma jkunx jitkellem jew jifhem il-lingwa użata għas-seduta.
Min-naħa l-oħra, l-Artikolu 52(3) tal-Karta jippreċiża li sa fejn din tal-aħħar fiha drittijiet li jikkorrispondu ma’ dawk iggarantiti mill-KEDB, is-sens u l-portata tagħhom għandhom ikunu l-istess bħal dawk li tagħtihom din il-konvenzjoni. Barra minn hekk, konformement mal-ispjegazzjonijiet relatati mal-Artikolu 47 u mal-Artikolu 48(2) tal-Karta, li, kif jirriżulta mit-tielet subparagrafu tal-Artikolu 6(1) TUE u mill-Artikolu 52(7) tal-Karta, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni għall-interpretazzjoni tagħha, dawn id-dispożizzjonijiet jikkorrispondu, rispettivament, għall-Artikolu 6(1) u għall-Artikolu 6(2) u (3) tal-KEDB (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat-23 ta’ Novembru 2021, IS (Illegalità tad-digriet tar-rinviju),
C‑564/19
,
EU:C:2021:949
, punt
).
Barra minn hekk, fir-rigward tal-interpretazzjoni tad-direttivi inkwistjoni f’din il-kawża, għandu jitfakkar li, skont il-premessi 5 sa 7, 9 u 33 tal-Artikolu 1 tad-Direttiva 2010/64, kif ukoll il-premessi 5, 7, 8 u 42 u tal-Artikolu 1 tad-Direttiva 2012/13, dawn id-direttivi huma intiżi li jistabbilixxu regoli minimi komuni fil-qasam tal-protezzjoni tal-garanziji u tad-drittijiet proċedurali li jirriżultaw mill-Artikolu 47 u mill-Artikolu 48(2) tal-Karta kif ukoll mill-Artikolu 6 tal-KEDB, b’mod partikolari, fil-qasam tal-interpretazzjoni, tat-traduzzjoni u tal-informazzjoni fil-kuntest tal-proċeduri kriminali, u li dawn ir-regoli għandhom ikunu interpretati u implimentati b’mod koerenti ma’ dawn id-drittijiet u dawn il-garanziji, sabiex b’hekk tissaħħaħ il-fiduċja reċiproka fis-sistemi tal-ġustizzja kriminali fl-Istati Membri sabiex tikber l-effettività tal-kooperazzjoni ġudizzjarja fil-qasam.
Għaldaqstant, l-Artikolu 2(1) tad-Direttiva 2010/64 jeżiġi li l-Istati Membri jiżguraw li l-persuni ssuspettati jew akkużati li ma jitkellmux jew ma jifhmux il-lingwa tal-proċeduri kriminali kkonċernati jiġu offruti mingħajr dewmien l-assistenza ta’ interpretu matul dawn il-proċeduri kriminali quddiem is-servizzi ta’ investigazzjoni u l-awtoritajiet ġudizzjarji, filwaqt li l-Artikolu 3(1) ta’ din id-direttiva jitlobhom jiżguraw li l-persuni ssuspettati jew il-persuni akkużati li ma jifhmux din il-lingwa jibbenefikaw, f’terminu raġonevoli, mit-traduzzjoni bil-miktub tad-dokumenti essenzjali kollha sabiex ikunu jistgħu jeżerċitaw id-drittijiet tad-difiża tagħhom u sabiex tiġi ggarantita n-natura ġusta tal-proċedura. Fir-rigward tal-Artikolu 3(1)(d) tad-Direttiva 2012/13, dan jimponi fuq l-Istati Membri li jiżguraw li l-persuni ssuspettati jew akkużati jingħataw malajr l-informazzjoni dwar id-dritt tagħhom għall-interpretazzjoni u għat-traduzzjoni b’mod li jippermetti l-eżerċizzju effettiv tiegħu.
Għaldaqstant, għandu jiġi kkonstatat, minn naħa, li huma b’mod partikolari dan l-Artikolu 2(1) u dan l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2010/64 kif ukoll l-Artikolu 3(1)(d) tad-Direttiva 2012/13 li huma inkwistjoni fil-kawża prinċipali u, min-naħa l-oħra, li dawn id-dispożizzjonijiet jikkonkretizzaw id-drittijiet fundamentali għal smigħ xieraq u għar-rispett tad-drittijiet tad-difiża, kif stabbiliti b’mod partikolari fl-Artikolu 47 u fl-Artikolu 48(2) tal-Karta u għandhom jiġu interpretati fid-dawl ta’ dawn tal-aħħar.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, għandu jiġi kkonstatat li l-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 2(1) u l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2010/64 kif ukoll l-Artikolu 3(1)(d) tad-Direttiva 2012/13, moqrija fid-dawl tal-Artikolu 47 u tal-Artikolu 48(2) tal-Karta, għandhomx jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali li bis-saħħa tagħha, minn naħa, il-ksur tad-drittijiet stabbiliti mill-imsemmija dispożizzjonijiet ta’ dawn id-direttivi jista’ jiġi invokat b’mod utli biss mill-benefiċjarju ta’ dawn id-drittijiet u, min-naħa l-oħra, dan il-ksur għandu jiġi invokat f’terminu stabbilit, taħt piena ta’ dekadenza.
F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat, qabel kollox, li mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li TL ma bbenefikax mill-assistenza ta’ interpretu fir-redazzjoni tad-DIR u li dan id-dokument ma ġiex tradott lilu b’lingwa li huwa jitkellem jew jifhem. Barra minn hekk, la d-digriet tas‑7 ta’ Jannar 2021 li jħarrku biex jidher wara l-allegati nuqqasijiet ta’ twettiq tal-obbligi li jirriżultaw mill-miżuri ta’ probation, u lanqas id-digriet li jirrevoka s-sospensjoni tad‑9 ta’ Ġunju 2021 ma ġew tradotti f’lingwa li TL tifhem.
Sussegwentement, għalkemm id-deċiżjoni tar-rinviju ma ssemmix espliċitament il-fatt li TL ma ġiex informat, waqt l-investigazzjoni tiegħu, bid-dritt tiegħu li jibbenefika minn interpretu u mit-traduzzjoni tad-dokumenti essenzjali tal-proċedura kriminali mmexxija kontrih, jidher, madankollu, li l-qorti tar-rinviju titlaq mill-premessa impliċita li tali informazzjoni kienet nieqsa, u din hija r-raġuni għalfejn hija qiegħda tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja mhux biss fuq l-interpretazzjoni tad-Direttiva 2010/64, iżda wkoll fuq dik tad-Direttiva 2012/13.
Fl-aħħar nett, din l-istess deċiżjoni tippreċiża li l-Artikolu 92(2) tal-KPK, applikabbli għall-fatti tal-kawża prinċipali, jimponi l-ħatra ta’ interpretu fil-proċeduri li jikkonċernaw persuna li ma tkunx taf jew li ma tifhimx sew il-lingwa Portugiża u li, konformement mal-Artikolu 120 tal-KPK, in-nuqqas ta’ ħatra ta’ interpretu waqt li jiġi stabbilit att li għalih tkun preżenti l-persuna kkonċernata jista’ jwassal għan-nullità ta’ dan l-att b’kundizzjoni doppja, minn naħa, li t-talba għad-dikjarazzjoni tan-nullità issir minn din il-persuna u, min-naħa l-oħra, li din it-talba sseħħ qabel ma jitlesta l-imsemmi att.
Għaldaqstant, huwa fid-dawl ta’ dan il-kuntest li għandha tiġi eżaminata d-domanda, kif ifformulata mill-ġdid fil-punt 43 ta’ din is-sentenza.
Sabiex tingħata risposta għal din id-domanda, għandu jiġi kkonstatat, fl-ewwel lok, li, anki fl-ipoteżi fejn l-Artikolu 2(1) u l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2010/64 kif ukoll l-Artikolu 3(1)(d) tad-Direttiva 2012/13 ma ġewx trasposti jew ġew trasposti b’mod inkomplet fl-ordinament ġuridiku Portugiż, ipoteżi li l-qorti tar-rinviju tqis li hija stabbilita filwaqt li l-Gvern Portugiż jidher li qed jikkontestaha, TL jista’ jinvoka d-drittijiet li jirriżultaw minn dawn id-dispożizzjonijiet, peress li dawn tal-aħħar, kif osservaw kemm din il-qorti kif ukoll il-persuni kkonċernati kollha li intervenew fil-kuntest tal-proċeduri quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, għandhom effett dirett.
Fil-fatt, għandu jitfakkar li, fil-każijiet kollha fejn id-dispożizzjonijiet ta’ direttiva jidhru, mill-perspettiva tal-kontenut tagħhom, inkundizzjonati u suffiċjentement preċiżi, l-individwi jistgħu jinvokawhom quddiem il-qrati nazzjonali kontra l-Istat Membru kkonċernat meta dan ikun naqas milli jittrasponi fit-termini previsti d-direttiva fid-dritt nazzjonali jew meta dan ikun ittrasponiha b’mod inkorrett (sentenza tal‑14 ta’ Jannar 2021, RTS infra u Aannemingsbedrijf Norré-Behaegel,
C‑387/19
,
EU:C:2021:13
, punt
kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni hija, minn naħa, inkundizzjonata meta din tistabbilixxi obbligu li ma jkun ikkwalifikat b’ebda kundizzjoni u lanqas ma jkun suġġett, fl-eżekuzzjoni tiegħu jew fl-effetti tiegħu, għall-intervent ta’ att kemm tal-istituzzjonijiet tal-Unjoni kemm tal-Istati Membri u, min-naħa l-oħra, li tkun biżżejjed preċiża sabiex tiġi invokata minn parti fil-kawża u tiġi applikata mill-qorti meta tistabbilixxi obbligu f’termini inekwivokabbli (sentenza tal‑14 ta’ Jannar 2021, RTS infra u Aannemingsbedrijf Norré-Behaegel,
C‑387/19
,
EU:C:2021:13
, punt
kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li, anki jekk direttiva tħalli lill-Istati Membri ċertu marġni ta’ diskrezzjoni meta jadottaw il-modalitajiet tal-implimentazzjoni tagħha, dispożizzjoni ta’ din id-direttiva tista’ titqies bħala li għandha natura inkundizzjonata u preċiża meta timponi fuq l-Istati Membri, f’termini inekwivokabbli, obbligu ta’ riżultat preċiż u li ma jinkludi ebda kundizzjoni rigward l-applikazzjoni tar-regola li din tistabbilixxi (sentenza tal‑14 ta’ Jannar 2021, RTS infra u Aannemingsbedrijf Norré-Behaegel,
C‑387/19
,
EU:C:2021:13
, punt
kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
Peress li l-Artikolu 2(1) u l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2010/64 kif ukoll l-Artikolu 3(1)(d) tad-Direttiva 2012/13 jistabbilixxu, kif irrileva l-Avukat Ġenerali fil-punti 58 sa 62 tal-konklużjonijiet tiegħu, b’mod preċiż u inkundizzjonat il-kontenut u l-portata tad-drittijiet, li minnhom tibbenefika kull persuna ssuspettata jew akkużata, li tirċievi servizzi ta’ interpretazzjoni u ta’ traduzzjoni tad-dokumenti essenzjali kif ukoll li tiġi informata b’dawn l-ewwel żewġ drittijiet, dawn id-dispożizzjonijiet għandhom jitqiesu li għandhom effett dirett, b’tali mod li kull persuna tista’ tinvoka dawn id-drittijiet kontra l-Istat Membru, quddiem il-qrati nazzjonali.
Fit-tieni lok, għandu jiġi rrilevat li t-tliet atti proċedurali inkwistjoni fil-kawża prinċipali, jiġifieri d-DIR, id-digriet tas‑7 ta’ Jannar 2021 li jħarrek lil TL sabiex jidher u d-digriet li jirrevoka s-sospensjoni tad‑9 ta’ Ġunju 2021, jaqgħu taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttivi 2010/64 u 2012/13 u jikkostitwixxu, b’mod partikolari, dokumenti essenzjali li traduzzjoni bil-miktub tagħhom kellha tiġi pprovduta lil TL skont l-Artikolu 3(1) tal-ewwel waħda minn dawn id-direttivi.
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, skont l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 2010/64 kif ukoll l-Artikolu 2(1) tad-Direttiva 2012/13, id-drittijiet irrikonoxxuti fih japplikaw għall-persuni mill-mument meta jiġu informati mill-awtoritajiet kompetenti ta’ Stat Membru li huma ssuspettati jew akkużati li wettqu reat, sa tmiem il-proċeduri kriminali, li jinftiehem bħala d-determinazzjoni definittiva tal-kwistjoni dwar jekk il-persuna ssuspettata jew il-persuna akkużata wettqitx ir-reat kriminali inkwistjoni, inkluż, jekk ikun il-każ, l-għoti tas-sentenza u r-riżoluzzjoni ta’ kwalunkwe appell.
Għaldaqstant, mid-dispożizzjonijiet iċċitati fil-punt preċedenti jirriżulta li dawn id-direttivi japplikaw għall-proċeduri kriminali sa fejn dawn tal-aħħar huma intiżi li jiddeterminaw jekk il-persuna ssuspettata jew akkużata wettqitx reat kriminali (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑16 ta’ Diċembru 2021, AB et (Revoka ta’ amnestija),
C‑203/20
,
EU:C:2021:1016
, punt
).
Minn naħa l-oħra, il-proċedura li ma għandhiex bħala għan id-determinazzjoni tar-responsabbiltà kriminali ta’ persuna, bħal proċedura ta’ natura leġiżlattiva dwar ir-revoka ta’ amnestija jew proċedura ġudizzjarja li għandha bħala għan l-istħarriġ tal-konformità ta’ din ir-revoka mal-kostituzzjoni nazzjonali, ma tistax taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2012/13 (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2021, AB et (Revoka ta’ amnestija),
C‑203/20
,
EU:C:2021:1016
, punti
u
).
Bl-istess mod, proċedura speċjali, bħal proċedura li għandha bħala għan ir-rikonoxximent ta’ deċiżjoni ġudizzjarja definittiva, mogħtija minn qorti ta’ Stat Membru ieħor, li l-persuna kkonċernata kienet diġà kisbet traduzzjoni tagħha skont l-Artikolu 3 tad-Direttiva 2010/64, ma taqax fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-direttiva, sa fejn, minn naħa, tali proċedura sseħħ, mid-definizzjoni tagħha stess, wara d-determinazzjoni definittiva tal-kwistjoni dwar jekk il-persuna ssuspettata jew akkużata wettqitx ir-reat inkwistjoni u, jekk ikun il-każ, wara l-għoti tas-sentenza u, min-naħa l-oħra, traduzzjoni ġdida ta’ din id-deċiżjoni ġudizzjarja ma hijiex neċessarja għall-protezzjoni tad-drittijiet tad-difiża jew tad-dritt għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva tal-persuna kkonċernata u għaldaqstant ma hijiex iġġustifika fid-dawl tal-għanijiet li trid tilħaq l-imsemmija direttiva (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tad-9 ta’ Ġunju 2016, Balogh,
C‑25/15
,
EU:C:2016:423
, punti
sa
).
F’dan il-kuntest, kif jistabbilixxu b’mod partikolari l-premessi 14, 17 u 22 tad-Direttiva 2010/64, dawn għandhom l-għan li jiggarantixxu lill-persuni ssuspettati jew akkużati li ma jitkellmux jew ma jifhmux il-lingwa tal-proċedura d-dritt għall-interpretazzjoni u għat-traduzzjoni, billi jiffaċilitaw l-eżerċizzju ta’ dan id-dritt, sabiex jiġi ggarantit lil dawn il-persuni l-benefiċċju ta’ smigħ xieraq. Huwa għalhekk li l-Artikolu 3(1) u (2) ta’ din id-Direttiva jipprovdi li l-Istati Membri għandhom jiżguraw li dawn il-persuni jkollhom, f’terminu raġonevoli, it-traduzzjoni bil-miktub tad-dokumenti essenzjali kollha, li jinkludu, b’mod partikolari, kwalunkwe deċiżjoni li ċċaħħadhom mil-libertà tagħhom, kwalunkwe imputazzjoni jew akkuża, u kwalunkwe sentenza mogħtija fil-konfront tagħhom, sabiex ikunu jistgħu jeżerċitaw id-drittijiet tad-difiża tagħhom u sabiex jiġi ggarantit li l-proċedura tkun ġusta (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tad-9 ta’ Ġunju 2016, Balogh,
C‑25/15
,
EU:C:2016:423
, punt
).
Issa, għandu jiġi kkonstatat li, kuntrarjament għas-sitwazzjonijiet inkwistjoni fil-kawżi li wasslu għas-sentenzi tas‑16 ta’ Diċembru 2021, AB et (Revoka ta’ amnestija) (
C‑203/20
,
EU:C:2021:1016
) u tad‑9 ta’ Ġunju 2016, Balogh (
C‑25/15
,
EU:C:2016:423
), it-tliet atti proċedurali inkwistjoni fil-kawża prinċipali, kif irrilevaw, essenzjalment, kemm il-qorti tar-rinviju kif ukoll il-partijiet ikkonċernati kollha li intervjenew fil-kuntest tal-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, jagħmlu parti integrali mill-proċedura li stabbilixxiet ir-responsabbiltà kriminali ta’ TL u l-applikazzjoni tad-Direttivi 2010/64 u 2012/13 għal dawn l-atti hija ġġustifikata b’mod sħiħ mill-għanijiet li jridu jintlaħqu.
Għalhekk, fir-rigward, minn naħa, tad-DIR, mid-deċiżjoni tar-rinviju kif ukoll mill-Artikolu 196 tal-KPK jirriżulta li din id-dikjarazzjoni, li hija stabbilita sa minn meta persuna titqiegħed taħt investigazzjoni bħala stadju tal-proċedura kriminali, tikkostitwixxi miżura ta’ infurzar preventiva li tinkludi serje ta’ obbligi għal din il-persuna kif ukoll konsegwenzi proċedurali fil-każ ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ dawn l-obbligi u li tippermetti b’mod partikolari lill-awtoritajiet kompetenti li jkollhom għarfien tal-indirizz li fih l-imsemmija persuna hija meqjusa li ser tibqa għad-dispożizzjoni tagħhom, u fejn din għandha, fost l-oħrajn, tiddikjara kwalunkwe bidla f’dan ir-rigward. Din il-miżura ta’ infurzar tibqa’ fis-seħħ sa tmiem il-piena li għaliha din l-istess persuna tkun, jekk ikun il-każ, ikkundannata. Għalhekk, in-nuqqas ta’ osservanza tal-imsemmija miżura ta’ infurzar jista’ jwassal għar-revoka tas-sospensjoni ta’ piena imposta. Fid-dawl tal-obbligi u tal-konsegwenzi sinjifikattivi li jirriżultaw mid-DIR għall-persuna kkonċernata matul il-proċedura kriminali kollha u tal-fatt li din hija informata b’dan l-obbligu u b’dawn il-konsegwenzi b’din id-dikjarazzjoni, tali dokument jikkostitwixxi, hekk kif tqis ġustament il-qorti tar-rinviju, dokument essenzjali, fis-sens tal-Artikolu 3(1) u (2) tad-Direttiva 2010/64, peress li l-paragrafu 3 ta’ dan l-artikolu jippreċiża, barra minn hekk, li “l-awtoritajiet kompetenti għandhom, fi kwalunkwe każ partikolari, jiddeċiedu jekk huwiex essenzjali kwalunkwe dokument ieħor”.
Għaldaqstant, skont l-Artikolu 2(1) u l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2010/64, TL kellu dritt għat-traduzzjoni bil-miktub tad-DIR kif ukoll għall-assistenza ta’ interpretu waqt ir-redazzjoni ta’ din id-dikjarazzjoni. Barra minn hekk, skont l-Artikolu 3(1)(d) tad-Direttiva 2012/13, TL kellu dritt jiġi informat b’dawn id-drittijiet. F’dan ir-rigward, mill-premessa 19 ta’ din id-direttiva jirriżulta li l-informazzjoni msemmija minnha għandha tiġi pprovduta malajr matul il-proċedura u mhux iktar tard minn qabel l-ewwel interrogazzjoni uffiċjali tal-persuna ssuspettata jew akkużata, sabiex tippermettilha l-eżerċizzju prattiku u effettiv tad-drittijiet proċedurali tagħha.
Għalkemm il-Gvern Portugiż indika, waqt is-seduta quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, li, bħala regola ġenerali, id-drittijiet previsti mid-dispożizzjonijiet imsemmija fil-punt preċedenti huma rrispettati fil-kuntest tal-proċeduri kriminali li jitmexxew fil-Portugall kontra persuni li ma jifhmux il-lingwa Portugiża, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta madankollu li dan ma kienx il-każ fis-sitwazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali, peress li TL ma ġiex informat bl-obbligu previst fl-Artikolu 196 tal-KPK, li ma jbiddilx ir-residenza tiegħu mingħajr ma jikkomunika l-indirizz il-ġdid tiegħu u li għaldaqstant ma setax jissodisfa dan l-obbligu. Minn dan jirriżulta li, l-awtoritajiet kompetenti sabiex jimplimentaw l-obbligi tal-miżuri ta’ probation pprovaw mingħajr suċċess jikkuntattjaw lir-rikorrent fl-indirizz indikat fid-DIR. Bl-istess mod, id-digriet tas‑7 ta’ Jannar 2021 li jħarrku sabiex jidher wara n-nuqqas ta’ twettiq ta’ dawn l-obbligi u d-digriet li jirrevoka s-sospensjoni tad‑9 ta’ Ġunju 2021 ġew innotifikati f’dan l-indirizz u mhux f’dak tar-residenza l-ġdida tiegħu, li għamilha impossibbli għal TL li jsir jaf b’dawn id-digrieti.
Min-naħa l-oħra, għandu jiġi kkonstatat li, kif osservaw il-Gvern Portugiż u l-Kummissjoni, l-imsemmija digrieti jikkostitwixxu atti proċedurali li huma komplementari għall-kundanna tal-persuna kkonċernata u li jifformaw ukoll parti mill-proċedura kriminali, fis-sens tad-Direttivi 2010/64 u 2012/13.
F’dan ir-rigward, l-applikazzjoni tad-Direttivi 2010/64 u 2012/13 għall-atti proċedurali dwar revoka eventwali tas-sospensjoni tal-piena ta’ priġunerija li għaliha l-persuna kkonċernata tkun ġiet ikkundannata, mingħajr ma tkun tqiegħdet f’pożizzjoni li tifhem id-dokumenti essenzjali stabbiliti matul il-proċedura kriminali, hija neċessarja fid-dawl tal-għan ta’ dawn id-direttivi li jiġi żgurat ir-rispett tad-dritt għal smigħ xieraq, kif stabbilit fl-Artikolu 47 tal-Karta, kif ukoll ir-rispett tad-drittijiet tad-difiża, kif iggarantit fl-Artikolu 48(2) tal-Karta u li tissaħħaħ b’hekk il-fiduċja reċiproka fis-sistemi tal-ġustizzja kriminali tal-Istati Membri sabiex tikber l-effettività u l-kooperazzjoni ġudizzjarja fil-qasam.
Fil-fatt, dawn id-drittijiet fundamentali jiġu ppreġudikati jekk persuna, li tkun ġiet ikkundannata għal reat kriminali għal piena ta’ priġunerija, sospiża b’miżuri ta’ probation, tkun imċaħħda — minħabba l-ommissjoni ta’ traduzzjoni tat-taħrika jew minħabba l-assenza ta’ interpretu waqt is-seduta li tirrigwarda r-revoka eventwali ta’ din is-sospensjoni — mill-possibbiltà li tinstema’, b’mod partikolari, dwar ir-raġunijiet li għalihom hija naqset milli twettaq l-obbligi tal-miżuri ta’ probation. B’hekk, tali possibbiltà tippreżumi, minn naħa, li l-persuna kkonċernata tirċievi t-taħrika għas-seduta għall-irtirar eventwali tas-sospensjoni b’lingwa li titkellem jew tifhem, u fin-nuqqas ta’ dan hija ma tistax titqies li kienet debitament imħarrka u informata bir-raġunijiet għal din it-taħrika, u, min-naħa l-oħra, li hija tkun tista’ tibbenefika, jekk ikun hemm bżonn, minn interpretu waqt din is-seduta, sabiex tkun tista’ effettivament tispjega r-raġunijiet għan-nuqqas tagħha li twettaq l-obbligi relatati mal-miżuri ta’ probation, raġunijiet li jistgħu, skont il-każ, ikunu leġittimi u għalhekk jiġġustifikaw iż-żamma tas-sospensjoni.
Barra minn hekk, sa fejn id-deċiżjoni li tirrevoka s-sospensjoni twassal għall-eżekuzzjoni tal-piena ta’ priġunerija imposta fuq il-persuna kkonċernata, din id-deċiżjoni għandha wkoll tiġi tradott meta din il-persuna ma tkunx titkellem jew tifhem il-lingwa tal-kawża, u dan sabiex tkun tista’ tifhem, b’mod partikolari, ir-raġunijiet li jsostnu l-imsemmija deċiżjoni u, jekk ikun il-każ, li tappella minnha.
Din l-interpretazzjoni hija ssostanzjata mill-istruttura tad-Direttiva 2010/64. Fil-fatt, għalkemm, minn naħa, konformement mal-Artikolu1(2) tagħha hija tkopri espressament l-“għoti ta’ sentenzi” u għalkemm, min-naħa l-oħra, konformement mal-Artikolu 3(2), il-kunċett ta’ “dokumenti essenzjali” jinkludi b’mod espliċitu “kwalunkwe deċiżjoni li jċaħħdu lil persuna mil-libertà tagħha”, ikun inkonsistenti jekk jiġu esklużi mill-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-direttiva l-atti relatati mar-revoka possibbli ta’ sospensjoni, peress li dawn l-atti jistgħu, finalment, iwasslu għall-priġunerija effettiva tal-persuna kkonċernata u, għaldaqstant, għall-ikbar interferenza fid-drittijiet fundamentali tagħha matul il-proċeduri kriminali.
Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li meta att proċedurali jkun indirizzat biss fil-lingwa tal-proċedura kkonċernata lil persuna minkejja li din ma tkunx tifhem din il-lingwa, din il-persuna ma tkunx f’pożizzjoni tifhem dak li hija akkużata bih, u għalhekk ma tistax validament teżerċita d-drittijiet tad-difiża tagħha, jekk hija ma tibbenefikax minn traduzzjoni tal-imsemmi att f’lingwa li hija titkellem jew tifhem (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑12 ta’ Ottubru 2017, Sleutjes,
C‑278/16
,
EU:C:2017:757
, punt
).
Issa, fil-każ ineżami, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li la d-digriet tas‑7 ta’ Jannar 2021 li jħarrek lil TL sabiex jidher, u lanqas id-digriet li jirrevoka s-sospensjoni tad‑9 ta’ Ġunju 2021 ma ġew tradotti bir-Rumen. Barra minn hekk, jidher li TL ma ġiex informat bid-dritt li jirċievi traduzzjoni ta’ dawn id-digrieti. Fl-aħħar nett, mill-proċess li għandha l-Qorti tal-Ġustizzja ma jirriżultax li, matul is-seduta dwar dawn in-nuqqasijiet għall-obbligi tal-miżuri ta’ probation, TL kien ibbenefika minn interpretazzjoni, jew anki li ġie informat b’dan id-dritt.
F’dawn iċ-ċirkustanzi u hekk kif jirriżulta mill-punti 61 u 69 ta’ din is-sentenza, id-drittijiet li TL jislet mill-Artikolu 2(1) u mill-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2010/64 kif ukoll mill-Artikolu 3(1)(d) tad-Direttiva 2012/13 inkisru fil-kuntest tal-proċedura kriminali inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
Fit-tielet lok, fir-rigward tal-konsegwenzi ta’ dan il-ksur, mill-konstatazzjonijiet tal-qorti tar-rinviju jirriżulta li l-ksur tad-dritt għall-interpretazzjoni jikkostitwixxi, fl-ordinament ġuridiku Portugiż, difett proċedurali li jwassal, konformement mal-Artikolu 120 tal-KPK, għan-nullità relattiva tal-atti proċedurali korrispondenti. Madankollu, minn naħa, skont il-paragrafu 2(c) ta’ dan l-artikolu, hija l-persuna kkonċernata li għandha tinvoka l-ksur tad-dritt inkwistjoni. Min-naħa l-oħra, skont il-paragrafu 3(a) ta’ dan l-istess artikolu, id-difett proċedurali għandu jiġi invokat, fir-rigward ta’ talba intiża għan-nullità ta’ att li l-persuna kkonċernata tkun assistiet għall-istabbiliment tiegħu, qabel ma jitlesta dan l-att taħt piena ta’ dekadenza.
Bi tweġiba għal mistoqsija magħmula mill-Qorti tal-Ġustizzja waqt is-seduta, il-Gvern Portugiż ikkonferma li l-Artikolu 120 tal-KPK kien ukoll applikabbli għall-invokazzjoni tad-difetti bbażati fuq il-ksur tad-dritt għat-traduzzjoni tad-dokumenti essenzjali tal-proċedura kriminali, fatt li għandu jiġi vverifikat mill-qorti tar-rinviju, l-istess bħall-applikabbiltà ta’ din id-dispożizzjoni għall-ksur tad-dritt għal informazzjoni dwar id-drittijiet tiegħu għall-interpretazzjoni u għat-traduzzjoni tad-dokumenti essenzjali.
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li l-Artikolu 2(5) u l-Artikolu 3(5) tad-Direttiva 2010/64 jimponu fuq l-Istati Membri li jiżguraw li, konformement mal-proċeduri previsti mid-dritt nazzjonali, il-persuni kkonċernati jkollhom id-dritt li jikkontestaw id-deċiżjoni li tikkonkludi li interpretazzjoni jew traduzzjoni hija inutli.
Madankollu, la din id-direttiva, u lanqas id-Direttiva 2012/13 ma jippreċiżaw il-konsegwenzi li għandhom jirriżultaw minn ksur tad-drittijiet previsti fiha, b’mod partikolari fil-każ, bħal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali, fejn il-persuna kkonċernata ma ġiet informata la bl-eżistenza ta’ tali deċiżjoni, la bid-dritt tagħha li tikseb l-assistenza ta’ interpretu u traduzzjoni tad-dokumenti inkwistjoni, u lanqas bl-istabbiliment ta’ wħud minn dawn id-dokumenti.
Skont ġurisprudenza stabbilita, fl-assenza ta’ leġiżlazzjoni speċifika f’dan il-qasam, il-modalitajiet ta’ implimentazzjoni tad-drittijiet li l-individwi jisiltu mid-dritt tal-Unjoni jaqgħu taħt l-ordinament ġuridiku intern tal-Istati Membri bis-saħħa tal-prinċipju ta’ awtonomija proċedurali ta’ dawn tal-aħħar. Madankollu, dawn il-modalitajiet ma għandhomx ikunu inqas favorevoli minn dawk li jirregolaw sitwazzjonijiet simili ta’ natura interna (prinċipju ta’ ekwivalenza) u lanqas ma għandhom ikunu organizzati b’tali mod li, fil-prattika, l-eżerċizzju tad-drittijiet mogħtija mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni jsir impossibbli jew eċċessivament diffiċli (prinċipju ta’ effettività). (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑10 ta’ Ġunju 2021, BNP Paribas Personal Finance,
C‑776/19 sa C‑782/19
,
EU:C:2021:470
, punt
u l-ġurisprudenza ċċitata).
Għal dak li jirrigwarda l-prinċipju ta’ ekwivalenza, bla ħsara għall-verifiki li għandhom isiru mill-qorti tar-rinviju, xejn fil-proċess li għandha l-Qorti tal-Ġustizzja ma juri li dan il-prinċipju jinkiser mill-applikazzjoni tal-Artikolu 120 tal-KPK fil-każ ta’ ksur tad-drittijiet li jinsiltu mid-Direttivi 2010/64 u 2012/13. Fil-fatt, dan l-artikolu jirregola l-kundizzjonijiet li fihom tista’ tiġi invokata nullità, indipendentement mill-kwistjoni dwar jekk din in-nullità tirriżultax mit-trasgressjoni ta’ regola li hija bbażata fuq dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali jew fuq dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni.
Għal dak li jikkonċerna l-prinċipju ta’ effettività, għandu jitfakkar li, għalkemm id-Direttivi 2010/64 u 2012/13 ma jirregolawx il-modalitajiet relatati mal-implimentazzjoni tad-drittijiet li jipprevedu, dawn il-modalitajiet ma jistgħux jippreġudikaw l-għan imfittex minn dawn id-direttivi li jiggarantixxu n-natura ġusta tal-proċeduri kriminali kif ukoll ir-rispett tad-drittijiet tad-difiża tal-persuni ssuspettati u tal-persuni akkużati matulha (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal-15 ta’ Ottubru 2015, Covaci,
C‑216/14
,
EU:C:2015:686
, punt
, kif ukoll tat-22 ta’ Marzu 2017, Tranca et,
C‑124/16, C‑188/16 u C‑213/16
,
EU:C:2017:228
, punt
).
Issa, minn naħa, l-obbligu impost fuq l-awtoritajiet nazzjonali mill-Artikolu 3(1)(d) tad-Direttiva 2012/13 li jinformaw lill-persuni ssuspettati u lill-persuni akkużati bid-drittijiet tagħhom għall-interpretazzjoni u għat-traduzzjoni, previsti fl-Artikolu 2(1) u fl-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2010/64, għandu importanza essenzjali għall-garanzija effettiva ta’ dawn id-drittijiet u, għaldaqstant, għall-osservanza tal-Artikolu 47 u tal-Artikolu 48(2) tal-Karta. Fil-fatt, fl-assenza ta’ din l-informazzjoni, il-persuna kkonċernata ma tistax tkun taf bl-eżistenza u l-portata ta’ dawn id-drittijiet u lanqas ma tista’ titlob li dawn jiġu rrispettati, b’tali mod li jkun impossibbli għaliha li teżerċita b’mod sħiħ id-drittijiet tad-difiża tagħha u li tibbenefika minn smigħ xieraq.
Għalhekk, li l-persuna kkonċernata minn proċeduri kriminali mmexxija b’lingwa li hija ma titkellimx jew li ma tifhimx, tiġi rikjesta tinvoka, f’terminu preċiż taħt piena ta’ dekadenza, il-fatt li hija ma ġietx informata bid-drittijiet tagħha għall-interpretazzjoni u għat-traduzzjoni, previsti fl-Artikolu 2(1) u fl-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2010/64, ikollu l-effett li jneħħi s-sustanza tad-dritt għal informazzjoni, iggarantit fl-Artikolu 3(1)(d) tad-Direttiva 2012/13, u jqiegħed f’dubju, bl-istess mod, id-dritt ta’ din il-persuna għal smigħ xieraq u għar-rispett tad-drittijiet tad-difiża, stabbiliti rispettivament fl-Artikolu 47 u fl-Artikolu 48(2) tal-Karta. Fil-fatt, fl-assenza ta’ tali informazzjoni, l-imsemmija persuna ma jistax ikollha għarfien li d-dritt tagħha għall-informazzjoni ġie miksur u tkun tinsab, għalhekk, fl-impossibbiltà li tinvoka dan il-ksur.
Barra minn hekk, tali konklużjoni tapplika wkoll, għall-istess raġuni, fir-rigward tad-drittijiet għall-interpretazzjoni u għat-traduzzjoni, previsti rispettivament fl-Artikolu 2(1) u fl-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2010/64, meta l-persuna kkonċernata ma tkunx ġiet informata bl-eżistenza u bil-portata ta’ dawn id-drittijiet.
Fil-każ ineżami, sa fejn, kif ġie rrilevat fil-punt 45 ta’ din is-sentenza, id-deċiżjoni tar-rinviju ma ssemmix espliċitament il-fatt li TL ma ġiex informat, waqt l-investigazzjoni tiegħu, dwar id-dritt tiegħu li jibbenefika minn interpretu u mit-traduzzjoni tad-dokumenti essenzjali tal-proċedura kriminali mmexxija kontriha, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika, jekk din l-informazzjoni effettivament ingħatatlux jew le.
Min-naħa l-oħra, anki meta l-persuna kkonċernata tkun effettivament irċeviet tali informazzjoni fi żmien xieraq, huwa meħtieġ ukoll, kif irrileva, essenzjalment, l-Avukat Ġenerali fil-punti 83 sa 87 tal-konklużjonijiet tiegħu, li hija tkun taf bl-eżistenza u bil-kontenut tad-dokument essenzjali inkwistjoni kif ukoll bl-effetti marbuta miegħu, sabiex tkun f’pożizzjoni tinvoka ksur tad-dritt tagħha għat-traduzzjoni ta’ dan id-dokument jew tad-dritt tagħha għall-interpretazzjoni waqt ir-redazzjoni tiegħu, ggarantiti mill-Artikolu 2(1) u mill-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2010/64, u sabiex tkun tista’ tibbenefika għalhekk minn smigħ xieraq fir-rispett tad-drittijiet tad-difiża tagħha, hekk kif jeżiġu l-Artikolu 47 u l-Artikolu 48(2) tal-Karta.
Għaldaqstant, ikun hemm ksur tal-prinċipju ta’ effettività jekk it-terminu, li għalih dispożizzjoni nazzjonali proċedurali tissuġġetta l-possibbiltà li jiġi invokat ksur tad-drittijiet mogħtija mill-Artikolu 2(1) u mill-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2010/64 kif ukoll mill-Artikolu 3(1)(d) tad-Direttiva 2012/13, jibda jiddekorri saħansitra qabel ma l-persuna kkonċernata tkun ġiet informata, b’lingwa li hija titkellem jew tifhem, minn naħa, bl-eżistenza u bil-portata tad-dritt tagħha għall-interpretazzjoni u għat-traduzzjoni u, min-naħa l-oħra, bl-eżistenza u bil-kontenut tad-dokument essenzjali inkwistjoni kif ukoll bl-effetti marbuta miegħu (ara, b’analoġija, is-sentenza tal‑15 ta’ Ottubru 2015, Covaci,
C‑216/14
,
EU:C:2015:686
, punti
u
).
Issa, fil-każ ineżami, mill-konstatazzjonijiet magħmula mill-qorti tar-rinviju, li hija l-unika qorti li għandha ġurisdizzjoni sabiex tinterpreta d-dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali tagħha, jirriżulta li s-sempliċi applikazzjoni tal-Artikolu 120 tal-KPK għas-sitwazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali, kif jidher li saret mill-qorti tal-ewwel istanza, ma hijiex tali li tiżgura l-osservanza tar-rekwiżiti li jirriżultaw mill-punt preċedenti.
B’mod partikolari, mill-informazzjoni li għandha l-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li, b’applikazzjoni tal-Artikolu 120(3)(a) tal-KPK, in-nullità ta’ att li għall-istabbiliment tiegħu l-persuna kkonċernata tkun preżenti għandha tiġi invokata taħt piena ta’ dekadenza qabel ma jitlesta dan l-att.
Dan jimplika, b’mod partikolari għal att bħad-DIR, li persuna li tinsab f’pożizzjoni bħal dik ta’ TL tkun imċaħħda,
de facto
, mill-possibbiltà li ssostni n-nullità. Fil-fatt, meta din il-persuna, li ma tkunx tafx il-lingwa tal-proċeduri kriminali, ma tkunx f’pożizzjoni li tifhem in-notifika tal-att proċedurali u tal-implikazzjonijiet tiegħu, hija ma jkollhiex biżżejjed informazzjoni sabiex tevalwa n-neċessità tal-assistenza ta’ interpretu waqt ir-redazzjoni tiegħu jew ta’ traduzzjoni bil-miktub ta’ dan l-att, li tista’ tidher bħala sempliċi formalità. Barra minn hekk, il-possibbiltà li tiġi invokata n-nullità tal-imsemmi att hija sussegwentement ippreġudikata, minn naħa, mill-assenza ta’ informazzjoni dwar id-dritt li persuna tibbenefika minn tali traduzzjoni u mill-assistenza ta’ interpretu kif ukoll, min-naħa l-oħra, mill-fatt li t-terminu għat-tressiq ta’ din in-nullità jiskadi, essenzjalment, b’mod istantanju, sempliċement minħabba li l-att inkwistjoni jitlesta.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika jekk tistax tasal għal interpretazzjoni tal-leġiżlazzjoni nazzjonali li tippermetti li jiġu osservati r-rekwiżiti li jirriżultaw mill-punt 83 ta’ din is-sentenza u b’hekk li tiggarantixxi l-eżerċizzju tad-drittijiet tad-difiża fil-kuntest ta’ proċess.
Fil-każ fejn il-qorti tar-rinviju kellha tqis li tali interpretazzjoni tal-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma hijiex possibbli, għandu jitfakkar ukoll li l-prinċipju ta’ supremazija jimponi fuq il-qorti nazzjonali inkarigata li tapplika, fil-kuntest tal-kompetenza tagħha, id-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni, fl-assenza tal-possibbiltà li tinterpreta l-leġiżlazzjoni nazzjonali b’mod konformi mar-rekwiżiti tad-dritt tal-Unjoni, l-obbligu li tiżgura l-effett sħiħ tar-rekwiżiti ta’ dan id-dritt fil-kawża li jkollha quddiemha billi jekk ikun hemm bżonn ma tapplikax, fuq il-bażi tal-awtorità tagħha stess, kwalunkwe leġiżlazzjoni jew prattika nazzjonali, anki jekk sussegwenti, li tmur kontra dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni li għandha effett dirett, mingħajr ma jkollha għalfejn titlob jew tistenna t-tħassir minn qabel ta’ din il-leġiżlazzjoni jew prattika nazzjonali permezz tal-proċess leġiżlattiv jew ta’ kwalunkwe proċess kostituzzjonali ieħor (sentenza tat-8 ta’ Marzu 2022, Bezirkshauptmannschaft Hartberg-Fürstenfeld (Effet direct),
C‑205/20
,
EU:C:2022:168
, punt
).
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ir-risposta għad-domanda preliminari għandha tkun li l-Artikolu 2(1) u l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2010/64 kif ukoll l-Artikolu 3(1)(d) tad-Direttiva 2012/13, moqrija fid-dawl tal-Artikolu 47 u tal-Artikolu 48(2) tal-Karta kif ukoll il-prinċipju ta’ effettività, għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali li abbażi tagħha l-ksur tad-drittijiet previsti mill-imsemmija dispożizzjonijiet ta’ dawn id-direttivi għandu jiġi invokat mill-benefiċjarju ta’ dawn id-drittijiet f’terminu stabbilit taħt piena ta’ dekadenza, meta dan it-terminu jibda jiddekorri saħansitra qabel ma l-persuna kkonċernata tkun ġiet effettivament informata, b’lingwa li hija titkellem jew tifhem, minn naħa, bl-eżistenza u bil-portata tad-dritt tagħha għall-interpretazzjoni u għat-traduzzjoni u, min-naħa l-oħra, bl-eżistenza u bil-kontenut tad-dokument essenzjali inkwistjoni kif ukoll bl-effetti marbuta miegħu.
Fuq l-ispejjeż
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.

Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (L-Ewwel Awla) taqta’ u tiddeċiedi:

L-Artikolu 2(1) u l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2010/64/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑20 ta’ Ottubru 2010, dwar id-drittijiet għall-interpretazzjoni u għat-traduzzjoni fi proċedimenti kriminali, kif ukoll l-Artikolu 3(1)(d) tad-Direttiva 2012/13/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑22 ta’ Mejju 2012 dwar id-dritt għall-informazzjoni fi proċeduri kriminali, moqrija fid-dawl tal-Artikolu 47 u tal-Artikolu 48(2) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea kif ukoll tal-prinċipju ta’ effettività, għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali li abbażi tagħha l-ksur tad-drittijiet previsti mill-imsemmija dispożizzjonijiet ta’ dawn id-direttivi għandu jiġi invokat mill-benefiċjarju ta’ dawn id-drittijiet f’terminu stabbilit taħt piena ta’ dekadenza, meta dan it-terminu jibda jiddekorri saħansitra qabel ma l-persuna kkonċernata tkun ġiet effettivament informata, b’lingwa li hija titkellem jew tifhem, minn naħa, bl-eżistenza u bil-portata tad-dritt tagħha għall-interpretazzjoni u għat-traduzzjoni u, min-naħa l-oħra, bl-eżistenza u bil-kontenut tad-dokument essenzjali inkwistjoni kif ukoll bl-effetti marbuta miegħu.

Firem
(
*1
)	Lingwa tal-kawża: il-Portugiż.