CELEX: 62017CJ0432
Odesłanie prejudycjalne
Polityka społeczna
Dyrektywa 97/81/WE
Porozumienie ramowe dotyczące pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy zawarte przez UNICE, CEEP oraz ETUC
Klauzula 4
Zasada niedyskryminacji
Pracownicy zatrudnieni w niepełnym wymiarze godzin
Emerytura
Obliczenie wysokości renty
Uwzględnienie stażu pracy nabytego przed upływem terminu transpozycji dyrektywy 97/81/WE
Bezpośrednie stosowanie nowego uregulowania do przyszłych skutków zdarzeń zaistniałych pod rządami uprzednio obowiązujących przepisów

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni dyrektywy Rady 97/81/WE z dnia 15 grudnia 1997 r. dotyczącej Porozumienia ramowego dotyczącego pracy w niepełnym wymiarze godzin zawartego przez Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych (ETUC) (
Dz.U. 1998, L 14, s. 9
), zmienionej dyrektywą Rady 98/23/WE z dnia 7 kwietnia 1998 r. (
Dz.U. 1998, L 131, s. 10
) (zwanej dalej „dyrektywą 97/81”).
Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu między Dermodem Patrickiem O’Brienem a Ministry of Justice (ministerstwem sprawiedliwości, Zjednoczone Królestwo), poprzednio Department for Constitutional Affairs (departamentem spraw konstytucyjnych), dotyczącego emerytury należnej D.P. O’Brienowi za okres pełnienia przez niego urzędu sędziowskiego sprawowanego w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Ramy prawne
Prawo Unii
Zgodnie z dyrektywą 98/23 rozszerzającą dyrektywę 97/81 na Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej termin transpozycji tej dyrektywy wyznaczony temu państwu członkowskiemu upłynął w dniu 7 kwietnia 2000 r.
W art. 1 dyrektywy 97/81 uściślono, że jej celem jest wprowadzenie w życie przepisów Porozumienia ramowego w sprawie pracy w niepełnym wymiarze godzin (zwanego dalej „porozumieniem ramowym”), zawartego dnia 6 czerwca 1997 r. przez organizacje międzybranżowe o charakterze powszechnym (UNICE, CEEP oraz ETUC).
Klauzula 4 porozumienia ramowego, zatytułowana „Zasada niedyskryminacji”, stanowi:
„1.
W odniesieniu do warunków zatrudnienia, pracownicy zatrudnieni w niepełnym wymiarze godzin nie mogą być traktowani w mniej korzystny sposób niż porównywalni pracownicy zatrudnieni w pełnym wymiarze godzin jedynie z tytułu zatrudnienia w niepełnym wymiarze godzin, o ile odmienne traktowanie nie znajduje uzasadnienia w przyczynach o charakterze obiektywnym.
2.
Gdzie to stosowne, stosuje się zasadę pro rata temporis.
3.
Uzgodnienia dotyczące stosowania niniejszego punktu podlegają określeniu przez państwa członkowskie i/lub partnerów społecznych, z uwzględnieniem ustawodawstwa wspólnotowego, prawa krajowego, obowiązujących zbiorowych układów pracy i praktyki.
[…]”.
Prawo Zjednoczonego Królestwa
Prawo krajowe reguluje wypłatę emerytur sędziowskich dwiema ustawami, a mianowicie Judicial Pensions Act 1981 (ustawą z 1981 r. o emeryturach sędziowskich, zwaną dalej „ustawą z 1981 r. o emeryturach zawodów sędziowskich”) oraz Judicial Pensions and Retirement Act 1993 (ustawą z 1993 r. o emeryturach sędziowskich i przechodzeniu sędziów na emeryturę, zwaną dalej „ustawą z 1993 r. o emeryturach zawodów sędziowskich”).
Ustawa z 1981 r. ma zastosowanie wobec osób powołanych przed dniem 31 marca 1995 r., chyba że zdecydują one, iż ich emerytura ma być wypłacana na podstawie ustawy z 1993 r. Ustawa z 1993 r. ma zastosowanie wobec osób powołanych począwszy od dnia 31 marca 1995 r.
Zgodnie ze wskazanymi wyżej ustawami emerytura przysługuje osobie przechodzącej na emeryturę, która zajmowała „stanowisko sędziego spełniające wymagane warunki” (
qualifying judicial office
), z zastrzeżeniem osiągnięcia wieku 65 lat, przy czym ustawa z 1993 r. nakłada także wymóg pięcioletniego pełnienia urzędu.
W chwili przejścia D.P. O’Briena na emeryturę za zajmujących „stanowisko sędziego spełniające wymagane warunki” uważano tylko sędziów zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy oraz sędziów zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy, którzy otrzymują wynagrodzenie w formie pensji. Do wspomnianego kręgu nie należeli sędziowie zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy, którzy są wynagradzani w formie dniówek, tacy jak recorder.
Zarówno w ramach systemu ustawy z 1981 r., jak i ustawy z 1993 r. podstawą emerytury wypłacanej sędziemu zatrudnionemu w pełnym wymiarze czasu pracy jest pensja z ostatniego roku oraz liczba lat przepracowanych na stanowisku sędziego na dzień przejścia na emeryturę
Zgodnie z ustawą z 1981 r. circuit judge (sędzia sądu drugiej instancji) musiał w celu spełnienia wymaganych warunków uzyskania pełnej emerytury w wysokości połowy pensji z ostatniego roku legitymować się 15-letnim stażem pracy. Odpowiedni okres na podstawie przepisów ustawy z 1993 r. wynosi 20 lat.
W ramach obu systemów sędziowie legitymujący się krótszymi okresami stażu pracy otrzymywali proporcjonalną część pełnej emerytury, odpowiadającą długości ich stażu. Wypłacana była im także kwota ryczałtowa z chwilą przejścia na emeryturę, oparta na wysokości rocznej emerytury.
Zjednoczone Królestwo dokonało transpozycji dyrektywy 97/81 na mocy Part-time Workers (Prevention of Less Favourable Treatment) Regulations 2000 (rozporządzenia nr 1551 o przeciwdziałaniu gorszemu traktowaniu pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy z 2000 r.) (SI 2000/1551), które weszło w życie w dniu 1 lipca 2000 r. Rozporządzenie to stanowi, że pracownik zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy nie może być przez swego pracodawcę traktowany mniej korzystnie niż porównywalny pracownik zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy. Należy w tym względzie stosować zasadę pro rata temporis, chyba że w danym wypadku byłaby ona nieodpowiednia.
Spór w postępowaniu głównym i pytanie prejudycjalne
Dermod Patrick O’Brien został adwokatem w 1962 r., a w 1983 r. został mianowany Queen’s Counsel. Od dnia 1 marca 1978 r. do dnia 31 marca 2005 r., kiedy to ukończył 65 lat i przeszedł na emeryturę, pracował jako recorder. Jako taki wynagrodzenie otrzymywał nie w formie pensji, ale dniówek.
W czerwcu 2005 r. D.P. O’Brien wystąpił do departamentu spraw konstytucyjnych z żądaniem wypłacania emerytury na takich samych zasadach, skorygowanej poprzez zastosowanie zasady pro rata temporis, na jakich jest ona wypłacana byłym sędziom zatrudnionym w pełnym wymiarze czasu pracy, którzy wykonywali taką samą bądź podobną pracę. Departament spraw konstytucyjnych poinformował go, że nie należy on do kręgu sędziów uprawnionych do emerytury sędziowskiej.
We wrześniu 2005 r. D.P. O’Brien wystąpił z powództwem do Employment Tribunal (sądu pracy, Zjednoczone Królestwo), podnosząc, że jego uprawnienie do emerytury sędziowskiej wynika z dyrektywy 97/81 oraz uregulowań zapewniających jej transpozycję do prawa krajowego. Sąd ten przyznał mu rację, lecz D.P. O’Brien przegrał sprawę w postępowaniu odwoławczym przed Employment Appeal Tribunal (sądem pracy drugiej instancji, Zjednoczone Królestwo), a następnie w postępowaniu przed Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division) [sądem apelacyjnym (Anglia i Walia) (wydział cywilny), Zjednoczone Królestwo]. Dermod Patrick O’Brien wniósł wobec tego skargę do Supreme Court of the United Kingdom (sądu najwyższego Zjednoczonego Królestwa), który zwrócił się do Trybunału w trybie prejudycjalnym.
Wyrokiem z dnia 1 marca 2012 r., O’Brien (
C‑393/10
,
EU:C:2012:110
), Trybunał, przypomniawszy, że to do sądu krajowego należy ustalenie, czy D.P. O’Briena należy uznawać za pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy w rozumieniu klauzuli 2 pkt 1 porozumienia ramowego, orzekł, że prawo krajowe nie może wprowadzać rozróżnienia na sędziów pracujących w pełnym wymiarze czasu pracy i sędziów pracujących w niepełnym wymiarze czasu pracy, wynagradzanych na podstawie dniówek, chyba że takie zróżnicowanie uzasadnione jest obiektywnymi powodami.
W rezultacie powyższego orzeczenia Supreme Court of the United Kingdom (sąd najwyższy Zjednoczonego Królestwa) orzekł, w wyroku z dnia 6 lutego 2013 r., że D.P. O’Brien był w czasie mającym znaczenie dla sprawy pracownikiem zatrudnionym w niepełnym wymiarze czasu pracy w rozumieniu klauzuli 2 pkt 1 porozumienia ramowego, przy czym nie ma obiektywnego uzasadnienia dla odstąpienia od zasady wynagradzania sędziów otrzymujących wynagrodzenie w formie dniówek na takiej samej podstawie, co sędziów pracujących w pełnym wymiarze czasu pracy, z zastrzeżeniem korekty opartej na zasadzie pro rata temporis. Supreme Court of the United Kingdom (sąd najwyższy Zjednoczonego Królestwa) uznał wobec tego, że D.P. O’Brienowi przysługiwało prawo do emerytury na takich samych warunkach co
circuit judge
(sędziemu sądu drugiej instancji).
Sprawa została wobec tego przekazana Employment Tribunal (sądowi pracy) do ponownego rozpoznania w celu określenia wysokości emerytury przysługującej D.P. O’Brienowi. Przed sądem powstało wówczas pytanie, czy przy wyliczaniu wysokości jego emerytury należy uwzględnić jego cały staż pracy, począwszy od chwili jego powołania w dniu 1 marca 1978 r. (okres 27 lat), czy też tylko staż pracy nabyty od chwili upływu terminu transpozycji dyrektywy 97/81 (okres krótszy niż pięć lat). W ocenie Employment Tribunal (sądu pracy) należało uwzględnić cały staż pracy, ale Employment Appeal Tribunal (sąd pracy drugiej instancji) orzekł przeciwnie. Z jego orzeczeniem zgodził się Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division) [sąd apelacyjny (Anglia i Walia) (wydział cywilny)]. Dermod Patrick O’Brien zaskarżył to orzeczenie do sądu odsyłającego.
Zgodnie z postanowieniem odsyłającym większość składu orzekającego Supreme Court of the United Kingdom (sądu najwyższego Zjednoczonego Królestwa) przychyla się do poglądu, że dyrektywa 97/81 skutkuje zakazem dyskryminacji pracowników zatrudnianych w niepełnym wymiarze czasu pracy w momencie nabycia prawa do emerytury. Dyrektywa ma zastosowanie ratione temporis w sytuacji, gdy prawo do emerytury zostało nabyte po wejściu w życie dyrektywy. W przypadku, gdy część stażu pracy przypadała na okres sprzed wejścia w życie dyrektywy, dyrektywa ma zastosowanie do przyszłych skutków tej sytuacji.
Według postanowienia odsyłającego do tej pory jednak Trybunał nie miał okazji wypowiedzieć się w przedmiocie argumentu, zgodnie z którym, idąc tokiem rozumowania Trybunału w wyroku z dnia 6 października 1993 r., Ten Oever (
C‑109/91
,
EU:C:1993:833
), emerytura w ramach pracowniczych systemów emerytalnych musi być traktowana jak odroczone wynagrodzenie, do którego prawo nabywa się za okres służby , którego to wynagrodzenie dotyczy. Gdyby jednak zgodzić się z tym argumentem, dyrektywa 97/81 nie mogłaby, w myśl ogólnej zasady niedziałania prawa wstecz, wpływać na prawa nabyte (w przypadku D.P. O’Briena na prawa nienabyte) przed jej wejściem w życie, gdyż nie zawiera ona przepisu, który miałby charakter nadrzędny wobec tejże zasady. Chociaż większość składu orzekającego sądu opowiada się za poglądem, że rozstrzygnięcie przyjęte w wyroku z dnia 6 października 1993 r., Ten Oever (
C‑109/91
,
EU:C:1993:833
), nie podlega zastosowaniu w sprawie rozpatrywanej w postępowaniu głównym, to nie jest dla niego jasne, jakie rozwiązanie należy przyjąć.
W tych okolicznościach Supreme Court of the United Kingdom (sąd najwyższy Zjednoczonego Królestwa) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy dyrektywa 97/81, a w szczególności klauzula 4 [porozumienia ramowego], dotycząca zasady niedyskryminacji, wymaga, aby okresy pracy, które miały miejsce przed upływem terminu transpozycji tej dyrektywy, były uwzględniane przy wyliczaniu kwoty emerytury pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze godzin, w sytuacji gdy są one uwzględniane przy wyliczaniu emerytury porównywalnego pracownika zatrudnionego w pełnym wymiarze godzin?”.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
Poprzez swoje pytanie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy wykładni dyrektywy 97/81 należy dokonywać w ten sposób, że staż pracy nabyty przed upływem terminu transpozycji tej dyrektywy, uwzględniany przy obliczaniu wysokości emerytury pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy, powinien być brany pod uwagę przy obliczaniu emerytury porównywalnego pracownika zatrudnionego w pełnym wymiarze czasu pracy.
W rozpatrywanym wypadku należy zauważyć, że D.P. O’Brien pełnił urząd sędziego w niepełnym wymiarze czasu pracy, otrzymującego wynagrodzenie w formie dniówek, w okresie od 1 marca 1978 r. do 31 marca 2005 r., czyli głównie przed upływem terminu transpozycji dyrektywy 97/81 w Zjednoczonym Królestwie, co nastąpiło w dniu 7 kwietnia 2000 r. W owym czasie jednak w myśl przepisów prawa krajowego dotyczących systemu emerytalnego zawodów sędziowskich tylko sędziowie zatrudnieni w niepełnym wymiarze czasu pracy wynagradzani w formie pensji mieli z tego tytułu prawo do emerytury.
Z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, wynika też, że sędziowie nabywają prawo do emerytury w ramach systemu emerytalnego zawodów sędziowskich w Anglii i Walii w zależności od stażu pracy uprawniającego do emerytury. Omawiane systemy emerytalne zbudowane są na zasadzie „ostatniej pensji”, co oznacza, że emerytura sędziów obliczana jest poprzez pomnożenie określonej części pensji z ostatniego roku pracy uprawniającego do emerytury przez liczbę lat i dni stażu pracy nabytych do dnia przejścia na emeryturę.
Należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uznaje się, iż przepisy proceduralne należy na ogół stosować z chwilą ich wejścia w życie (wyrok z dnia 11 grudnia 2012 r., Komisja/Hiszpania,
C‑610/10
,
EU:C:2012:781
, pkt
), w odróżnieniu od przepisów materialnych, które interpretuje się zazwyczaj w ten sposób, iż obowiązują w stosunku do sytuacji ukształtowanych przed ich wejściem w życie tylko wtedy, gdy z brzmienia tych przepisów, ich celu lub ich struktury jednoznacznie wynika, że należy im przypisać taki skutek (zob. podobnie wyroki: z dnia 12 listopada 1981 r., Meridionale Industria Salumi i in., od
212/80 do 217/80
,
EU:C:1981:270
, pkt
; z dnia 23 lutego 2006 r., Molenbergnatie,
C‑201/04
,
EU:C:2006:136
, pkt
).
Należy dodać, że nowy przepis stosuje się od chwili wejścia w życie aktu, który go wprowadza, i że choć nie stosuje się go do sytuacji prawnych powstałych i ostatecznie zakończonych przed jego wejściem w życie, bezpośrednio stosuje się go do przyszłych skutków sytuacji powstałych pod rządami uprzednio obowiązujących przepisów oraz do nowych sytuacji prawnych. Inaczej jest tylko – i to z zastrzeżeniem zasady niedziałania wstecz aktów prawnych – jeżeli wraz z nowym przepisem zostają wydane przepisy szczególne, które precyzują jego warunki stosowania ratione temporis (zob. podobnie wyrok z dnia 26 marca 2015 r., Komisja/Moravia Gas Storage,
C‑596/13 P
,
ECLI:EU:C:2015:203
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
Na wstępie należy przypomnieć, że ani dyrektywa 97/81, ani porozumienie ramowe nie wprowadzają wyjątku od zasady przypomnianej w poprzednim punkcie (wyrok z dnia 10 czerwca 2010 r., Bruno i in.,
C‑395/08 i C‑396/08
,
EU:C:2010:329
, pkt
).
Trzeba wobec tego zbadać, czy okoliczność, iż powód w postępowaniu głównym stopniowo nabywał uprawnienia do świadczeń emerytalnych w okresie przed upływem terminu transpozycji dyrektywy 97/81 w Zjednoczonym Królestwie, oznacza, że jego sytuację prawną należy uznać za ostatecznie ukształtowaną w tym dniu.
Rząd Zjednoczonego Królestwa podnosi w tym względzie, że odroczone wynagrodzenie w postaci prawa do emerytury pracowniczej zwiększa się w taki sam sposób jak inne formy wynagrodzenia. W przypadku programu emerytalnego zawodów sędziowskich rozpatrywanych w postępowaniu głównym prawo do emerytury nabywane jest za kolejne okresy stażu pracy uprawniającego do emerytury, przy czym wraz ze stażem pracy wzrasta wartość uprawnień emerytalnych. W rezultacie z uwagi na to, że po zakończeniu każdego okresu stażu pracy nabyte za ten okres uprawnienia emerytalne wyczerpują swoje skutki, uprawnienia emerytalne nabyte przed dniem upływu terminu transpozycji dyrektywy 97/81 w Zjednoczonym Królestwie nie mogą zostać uwzględnione.
Odnosząc się w tym względzie do wyroków z dnia 17 maja 1990 r., Barber (
C‑262/88
,
EU:C:1990:209
), i z dnia 6 października 1993 r., Ten Oever (
C‑109/91
,
EU:C:1993:833
), rząd Zjednoczonego Królestwa podkreśla, że specyfiką tej formy wynagradzania jest odstęp czasowy między nabyciem prawa do emerytury, co następuje stopniowo w toku kariery zawodowej pracownika, a jej faktyczną wypłatą, co następuje dopiero po ukończeniu określonego wieku.
Należy jednak zauważyć, po pierwsze, że okoliczności sprawy rozpatrywanej w postępowaniu głównym różnią się od okoliczności spraw zakończonych wspomnianymi wyrokami, które dotyczyły skutków wyroku ratione temporis.
Należy w tym względzie przypomnieć, że nie można mylić kwestii stosowania normy prawnej wstecz z kwestią skutków wyroku Trybunału ratione temporis. Otóż w wyroku z dnia 17 maja 1990 r., Barber (
C‑262/88
,
EU:C:1990:209
), Trybunał przypomniał, że warunki, od których wystąpienia jest uzależnione ograniczenie skutków wyroku ratione temporis, wiążą się z zaistnieniem poważnych trudności, które ów wyrok mógłby wywołać w odniesieniu do przeszłych wydarzeń.
W rozpatrywanym wypadku należy stwierdzić, że rząd Zjednoczonego Królestwa w żadnym momencie nie zwrócił się do Trybunału o ograniczenie w czasie skutków wyroku z dnia 1 marca 2012 r., O’Brien (
C‑393/10
,
EU:C:2012:110
). Tymczasem tego rodzaju ograniczenie może nastąpić jedynie w tym samym wyroku, w którym Trybunał rozstrzyga w kwestii wykładni, o którą się do niego zwrócono (zob. podobnie wyrok z dnia 17 maja 1990 r., Barber,
C‑262/88
,
EU:C:1990:209
, pkt
).
Po drugie, jeżeli chodzi o argument rządu Zjednoczonego Królestwa, zgodnie z którym obliczanie stażu pracy wymaganego dla nabycia prawa do emerytury należy odróżnić od uprawnień emerytalnych, trzeba zauważyć, że okoliczność, iż uprawniania emerytalne nabywane są ostatecznie wraz z końcem odpowiadającego im okresu działalności zawodowej, nie przesądza, że sytuację prawną pracownika należy uważać za ukształtowaną ostatecznie. Należy w tym względzie zauważyć, że pracownik może faktycznie powołać się na te uprawnienia w celu uzyskania wypłaty emerytury dopiero później i na podstawie odpowiedniego stażu pracy.
W konsekwencji w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, w której nabycie uprawnień emerytalnych odbywało się na przestrzeni okresów zarówno sprzed terminu transpozycji dyrektywy 97/81, jak i po jego upływie, należy uznać, że obliczenie wartości tych uprawnień regulują przepisy dyrektywy, w tym również o odniesieniu do stażu pracy sprzed jej wejścia w życie.
Tego rodzaju sytuację należy w tym względzie odróżnić od sytuacji powołanej przez rząd Zjednoczonego Królestwa na poparcie jego argumentów dotyczących współpracowników powoda w postępowaniu głównym, którzy przeszli na emeryturę przed upływem terminu transpozycji dyrektywy 97/81.
W świetle powyższych rozważań na zadane pytanie trzeba odpowiedzieć w następujący sposób: wykładni dyrektywy 97/81 należy dokonywać w ten sposób, że w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym przy obliczaniu wysokości emerytury należy uwzględniać staż pracy nabyty przed upływem terminu transpozycji tej dyrektywy.
W przedmiocie kosztów
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:

Wykładni dyrektywy Rady 97/81/WE z dnia 15 grudnia 1997 r. dotyczącej Porozumienia ramowego dotyczącego pracy w niepełnym wymiarze godzin zawartego przez Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych (ETUC), zmienionej dyrektywą Rady 98/23/WE z dnia 7 kwietnia 1998 r., należy dokonywać w ten sposób, że w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym przy obliczaniu wysokości emerytury należy uwzględniać staż pracy nabyty przed upływem terminu transpozycji dyrektywy 97/81, zmienionej dyrektywą 98/23.

Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: angielski.