CELEX: 62019CJ0516
Odesłanie prejudycjalne
Pomoc państwa
Artykuły 107 i 108 TFUE
Rozporządzenie (UE) nr 651/2014
Wyłączenie niektórych rodzajów pomocy zgodnych z rynkiem wewnętrznym
Załącznik I
Małe i średnie przedsiębiorstwa (MŚP)
Definicja
Kryterium niezależności
Artykuł 3 ust. 1
Przedsiębiorstwo samodzielne
Artykuł 3 ust. 4
Wyłączenie
Pośrednie kontrolowanie 25% kapitału lub praw głosu przez ograny państwowe
Pojęcie „kontrolowania” i „organów publicznych”

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznającego niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 [TFUE] (
Dz.U. 2014, L 187, s. 1
).
Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy NMI Technologietransfer GmbH (zwaną dalej „NMI TT”) a EuroNorm GmbH w przedmiocie odmowy przez tę drugą spółkę przyznania tej pierwszej spółce dotacji na finansowanie projektu w zakresie badań i rozwoju na rzecz małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP).
Ramy prawne
Prawo Unii
Zalecenie 2003/361
Motywy 9 i 13 zalecenia Komisji 2003/361/WE z dnia 6 maja 2003 r. dotyczącego definicji przedsiębiorstw mikro, małych i średnich (
Dz.U. 2003, L 124, s. 36
, zwanego dalej „zaleceniem z 2003 r.”) stanowią, co następuje:
„(9)
Aby lepiej zrozumieć rzeczywistą pozycję gospodarczą MŚP oraz usunąć z tej kategorii grupy przedsiębiorstw, których gospodarcza siła może przekraczać siłę prawdziwych MŚP, należy poczynić rozróżnienie między różnymi rodzajami przedsiębiorstw, w zależności od tego, czy są niezależne, czy posiadają one pakiety akcji lub udziałów, które nie wiążą się z pozycją dominującą (przedsiębiorstwa partnerskie) lub czy są powiązane z innymi przedsiębiorstwami. Stopień wskazany w zaleceniu [Komisji] 96/280/WE [z dnia 3 kwietnia 1996 r. w sprawie definicji małych i średnich przedsiębiorstw (
Dz.U. 1996, L 107, s. 4
)] w wysokości 25% udziału, poniżej którego przedsiębiorstwo jest uznawane za niezależne, zostaje utrzymany.
[…]
(13)
Aby uniknąć arbitralnych rozróżnień między różnymi organami publicznymi z państw członkowskich, oraz biorąc pod uwagę potrzebę pewności prawa, za konieczne uznaje się potwierdzenie, że przedsiębiorstwo, w którym 25% kapitału lub praw do głosowania kontroluje co najmniej jeden organ publiczny, nie jest MŚP” [tłumaczenie nieoficjalne].
Rozporządzenie nr 651/2014
Motywy 30 i 40 rozporządzenia nr 651/2014 mają następujące brzmienie:
„(30)
Aby wyeliminować różnice, które mogłyby spowodować zakłócenia konkurencji, oraz aby ułatwić koordynację różnych krajowych i unijnych inicjatyw dotyczących MŚP, a także ze względu na przejrzystość administracyjną i pewność prawa, definicja MŚP stosowana na potrzeby niniejszego rozporządzenia powinna opierać się na definicjach określonych w zaleceniu [z 2003 r.].
[…]
(40)
Małe i średnie przedsiębiorstwa odgrywają decydującą rolę w tworzeniu miejsc pracy, a w znaczeniu bardziej ogólnym są również czynnikiem stabilności społecznej i rozwoju gospodarczego. Ich rozwój mogą jednak utrudniać niedoskonałości rynku, prowadząc do wystąpienia w MŚP opisanych poniżej typowych problemów. MŚP mają często trudności z uzyskaniem kapitału lub pożyczek z uwagi na niechęć niektórych rynków finansowych do podejmowania ryzyka oraz ograniczone zabezpieczenia, jakie MŚP mogą zaoferować. Ograniczone zasoby mogą im również ograniczyć dostęp do informacji dotyczącej w szczególności nowych technologii i potencjalnych rynków. Aby ułatwić rozwój działalności gospodarczej MŚP, niektóre kategorie pomocy, w przypadkach gdy są przyznawane na rzecz takich przedsiębiorstw, powinny zatem podlegać wyłączeniu na mocy niniejszego rozporządzenia. […]”.
Artykuł 1 tego rozporządzenia, zatytułowany „Zakres stosowania”, stanowi w ust. 1:
„Niniejsze rozporządzenie ma zastosowanie do następujących kategorii pomocy:
[…]
b)
pomoc dla MŚP w formie pomocy inwestycyjnej, pomocy operacyjnej i dostępu MŚP do finansowania;
[…]”.
Artykuł 2 wskazanego rozporządzenia stanowi:
„Do celów niniejszego rozporządzenia przyjmuje się następujące definicje:
[…]
2)
»małe i średnie przedsiębiorstwa« lub »MŚP« oznaczają przedsiębiorstwa spełniające kryteria, o których mowa w załączniku I;
[…]”.
Artykuł 2 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014, zatytułowanego „Definicja MŚP”, ma następujące brzmienie:
„1.   Do kategorii mikroprzedsiębiorstw oraz małych i średnich przedsiębiorstw (»MŚP«) należą przedsiębiorstwa, które zatrudniają mniej niż 250 pracowników, i których roczny obrót nie przekracza 50 milionów EUR, lub roczna suma bilansowa nie przekracza 43 milionów EUR.
2.   W kategorii MŚP małe przedsiębiorstwo definiuje się jako przedsiębiorstwo, które zatrudnia mniej niż 50 pracowników i którego roczny obrót lub roczna suma bilansowa nie przekracza 10 milionów EUR.
3.   W kategorii MŚP mikroprzedsiębiorstwo definiuje się jako przedsiębiorstwo, które zatrudnia mniej niż 10 pracowników i którego roczny obrót lub roczna suma bilansowa nie przekracza 2 milionów EUR”.
Artykuł 3 tego załącznika, zatytułowany „Rodzaje przedsiębiorstw brane pod uwagę przy obliczaniu liczby personelu i kwot finansowych”, ma następujące brzmienie:
„1.   »Przedsiębiorstwo samodzielne« oznacza każde przedsiębiorstwo, które nie jest zakwalifikowane jako przedsiębiorstwo partnerskie w rozumieniu ust. 2 ani jako przedsiębiorstwo powiązane w rozumieniu ust. 3.
2.   »Przedsiębiorstwa partnerskie« oznaczają wszystkie przedsiębiorstwa, które nie zostały zakwalifikowane jako przedsiębiorstwa powiązane w rozumieniu ust. 3 i między którymi istnieją następujące związki: przedsiębiorstwo (przedsiębiorstwo wyższego szczebla) posiada, samodzielnie lub wspólnie z co najmniej jednym przedsiębiorstwem powiązanym w rozumieniu ust. 3, co najmniej 25% kapitału innego przedsiębiorstwa (przedsiębiorstwa niższego szczebla) lub praw głosu w takim przedsiębiorstwie.
Przedsiębiorstwo można jednak zakwalifikować jako samodzielne i w związku z tym niemające żadnych przedsiębiorstw partnerskich, nawet jeśli niżej wymienieni inwestorzy osiągnęli lub przekroczyli pułap 25%, pod warunkiem że nie są oni powiązani w rozumieniu ust. 3, indywidualnie ani wspólnie, z danym przedsiębiorstwem:
[…]
b)
uczelnie wyższe lub ośrodki badawcze nienastawione na zysk;
[…]
d)
niezależne władze lokalne z rocznym budżetem poniżej 10 milionów EUR oraz liczbą mieszkańców poniżej 5000.
3.   »Przedsiębiorstwa powiązane« oznaczają przedsiębiorstwa, które pozostają w jednym z poniższych związków:
a)
przedsiębiorstwo ma większość praw głosu w innym przedsiębiorstwie w roli udziałowca/akcjonariusza lub członka;
b)
przedsiębiorstwo ma prawo wyznaczyć lub odwołać większość członków organu administracyjnego, zarządzającego lub nadzorczego innego przedsiębiorstwa;
c)
przedsiębiorstwo ma prawo wywierać dominujący wpływ na inne przedsiębiorstwo na podstawie umowy zawartej z tym przedsiębiorstwem lub postanowień w jego statucie lub umowie spółki;
d)
przedsiębiorstwo będące udziałowcem/akcjonariuszem lub członkiem innego przedsiębiorstwa kontroluje samodzielnie, na mocy umowy z innymi udziałowcami/akcjonariuszami lub członkami tego przedsiębiorstwa, większość praw głosu udziałowców/akcjonariuszy lub członków w tym przedsiębiorstwie.
Zakłada się, że wpływ dominujący nie istnieje, jeżeli inwestorzy wymienieni w ust. 2 akapit drugi nie angażują się bezpośrednio lub pośrednio w zarządzanie danym przedsiębiorstwem, bez uszczerbku dla ich praw jako udziałowców/akcjonariuszy.
Przedsiębiorstwa, które pozostają w jednym ze związków opisanych w akapicie pierwszym za pośrednictwem co najmniej jednego przedsiębiorstwa, lub jednego z inwestorów, o których mowa w ust. 2, również uznaje się za powiązane.
Przedsiębiorstwa pozostające w jednym z takich związków za pośrednictwem osoby fizycznej lub grupy osób fizycznych działających wspólnie również uznaje się za przedsiębiorstwa powiązane, jeżeli prowadzą one swoją działalność lub część działalności na tym samym rynku właściwym lub rynkach pokrewnych.
[…]
4.   Poza przypadkami określonymi w ust. 2 akapit drugi przedsiębiorstwa nie można uznać za małe lub średnie przedsiębiorstwo, jeżeli 25% lub więcej kapitału lub praw głosu kontroluje bezpośrednio lub pośrednio, wspólnie lub indywidualnie, co najmniej jeden organ publiczny.
[…]”.
Dyrektywa 2006/111
Artykuł 2 dyrektywy Komisji 2006/111/WE z dnia 16 listopada 2016 r. w sprawie przejrzystości stosunków finansowych między państwami członkowskimi a przedsiębiorstwami publicznymi, a także w sprawie przejrzystości finansowej wewnątrz określonych przedsiębiorstw (
Dz.U. 2006, L 318, s. 17
) stanowi:
„Do celów niniejszej dyrektywy:
a)
»organy publiczne« oznaczają wszystkie władze publiczne, w tym władze państwowe i regionalne, a także lokalne i wszelkie inne władze terytorialne;
[…]”.
Prawo niemieckie
Wytyczne do „centralnego programu innowacyjności dla MŚP”
Zgodnie z pkt 3.1.1 lit. a) Richtlinie „Zentrales Innovationsprogramm Mittelstand” (wytycznych do „centralnego programu innowacyjności dla MŚP”) federalnego ministerstwa gospodarki i energii, w brzmieniu z dnia 15 kwietnia 2015 r., MŚP mające siedzibę w Niemczech kwalifikują się do projektów z zakresu badań i rozwoju.
W przypisie 3 do tych wytycznych wskazano, że przepisy załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 stosuje się w celu ustalenia, czy dane przedsiębiorstwo stanowi MŚP.
Statut instytutu NMI
Artykuł 2 statutu NMI Naturwissenschaftliches und Medizinisches Institut an der Universität Tübingen (zwanego dalej „instytutem NMI”), w brzmieniu zatwierdzonym w dniu 11 sierpnia 2015 r. przez Regierungspräsidium Tübingen (prefekturę w Tybindze) (zwanego dalej „statutem instytutu NMI”), stanowi:
„Fundacja ma na celu wspieranie nauki i badań. Cel ten będzie w szczególności realizowany przez:
–
wykorzystywanie wyników podstawowych badań w dziedzinie nauk przyrodniczych i medycyny oraz ich dalszy rozwój do poziomu umożliwiającego ich wdrożenie w praktyce przemysłowej;
–
realizację projektów badawczych i rozwojowych w imieniu państwa federalnego, krajów związkowych i instytucji badawczych;
–
planowanie, wdrażanie i ocena projektów badawczych w ścisłej współpracy między publicznymi instytucjami zamawiającymi, innymi instytucjami badawczymi i przedsiębiorstwami handlowymi;
–
odpowiednie udostępnianie zdobytej wiedzy wyspecjalizowanemu kręgowi odbiorców, przedsiębiorstwom oraz innym instytucjom badawczym;
–
organizację wydarzeń naukowych”.
Artykuł 5 tego statutu stanowi:
„Organami fundacji są:
1)
rada fundacji,
2)
zarząd”.
W świetle art. 6 rzeczonego statutu:
„1.   W radzie fundacji zasiadają jako członkowie:
a)
przedstawiciel Ministerium für Finanzen und Wirtschaft Baden-Württemberg (ministerstwa finansów i gospodarki kraju związkowego Badenia-Wirtembergia);
b)
przedstawiciel Ministerium für Wissenschaft, Forschung und Kunst Baden-Württemberg (ministerstwa nauki, badań naukowych i sztuki kraju związkowego Badenia-Wirtembergia);
c)
burmistrz miasta Reutlingen;
d)
rektor uniwersytetu w Tybindze;
e)
trzech profesorów uniwersytetu w Tybindze;
f)
przewodniczący Hochschule Reutlingen (instytutu szkolnictwa wyższego w Reutlingen);
g)
przedstawiciel instytutu Fraunhofer-Gesellschaft zur Förderung der angewandten Forschung e.V.;
h)
sześciu przedstawicieli kręgów biznesu.
Członkowie, o których mowa w lit. e)–h), są powoływani przez ministerstwo finansów i gospodarki kraju związkowego Badenia-Wirtembergia, członkowie, o których mowa w lit. e) i f) – w porozumieniu z ministerstwem nauki, badań naukowych i sztuki kraju związkowego Badenia-Wirtembergia oraz na wniosek uniwersytetu w Tybindze lub instytutu szkolnictwa wyższego w Reutlingen; członek, o którym mowa w lit. g), jest powoływany w porozumieniu z Fraunhofer-Gesellschaft zur Förderung der angewandten Forschung e.V. Członkowie, o których mowa w lit. h), są powoływani w porozumieniu z radą fundacji, w tym jeden na wniosek izby handlowo-przemysłowej Badenii-Wirtembergii oraz jeden na wniosek Landesverband der baden-württembergischen Industrie eV (federacji przemysłu kraju związkowego Badenia-Wirtembergia).
2.   Ministerstwo finansów i gospodarki może powołać do rady fundacji dwie osoby związane z pracą fundacji.
[…]
5.   Działalność w ramach rady fundacji ma charakter wolontariatu”.
Artykuł 7 statutu instytutu NMI ma następujące brzmienie:
„1.   Rada fundacji określa zasady pracy fundacji w ramach zadań, o których mowa w art. 2, i zapewnia ich przestrzeganie.
2.   Rada fundacji, po przeprowadzeniu obrad, decyduje o:
a)
długoterminowym planowaniu działań fundacji w dziedzinie badań, rozwoju i rozszerzania działalności;
b)
średnio- i długoterminowym planowaniu w zakresie finansowania, oraz o opracowaniu biznesplanu i wykazu stanowisk;
c)
powoływaniu i odwoływaniu zarządu;
d)
udzielaniu absolutorium zarządowi;
e)
powoływaniu biegłego rewidenta;
f)
zatwierdzeniu aktów prawnych […];
g)
zmianie statutu fundacji i rozwiązania fundacji.
[…]”.
Artykuł 13 tego statutu stanowi:
„1.   Rada fundacji decyduje w drodze uchwały o zmianie statutu i rozwiązaniu fundacji. Uchwałę taką podejmuje się po wysłuchaniu zarządu. Uchwały są podejmowane większością dwóch trzecich głosów członków rady fundacji.
2.   W przypadku dobrowolnego lub przymusowego rozwiązania fundacji lub odpadnięcia celów dających prawo do ulg podatkowych aktywa fundacji zostaną przeniesione na kraj związkowy Badenia-Wirtembergia”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
Instytut NMI jest posiadającą zdolność prawną fundacją pożytku publicznego prawa cywilnego, której siedziba znajduje się w Reutlingen (Niemcy) i której celem jest wspieranie nauki i badań.
NMI TT jest spółką z ograniczoną odpowiedzialnością, która ma siedzibę pod tym samym adresem co instytut NMI, której kapitał należy w 90% do instytutu NMI i której przedmiotem działalności jest podnoszenie poziomu know-how, świadczenie usług doradczych oraz prowadzenie, na podstawie umowy, badań w dziedzinie inżynierii, nauki i medycyny. Spółka NMI TT, której niektóre dziedziny badawcze pokrywają się również z dziedzinami badawczymi instytutu NMI, ma w szczególności za zadanie stosować w praktyce, z zyskiem finansowym, wyniki badań przeprowadzonych przez instytut NMI.
Kapitał instytutu NMI należy zasadniczo do spółek prywatnych, przy czym miasto Reutlingen posiada około 6%. Rada fundacji instytutu NMI (zwana dalej „radą fundacji”), której decyzje są co do zasady podejmowane zwykłą większością głosów, składa się z 17 członków, wśród których znajdują się przedstawiciel ministerstwa finansów i gospodarki kraju związkowego Badenia-Wirtembergia, przedstawiciel ministerstwa nauki, badań i sztuki tego kraju związkowego, burmistrz miasta Reutlingen, rektor i trzech profesorów uniwersytetu w Tybindze, prezes instytutu szkolnictwa wyższego w Reutlingen oraz dyrektor izby handlowo-przemysłowej tego miasta.
W dniu 26 lipca 2016 r. do EuroNorm, spółki odpowiedzialnej za realizację projektów w rozumieniu wytycznych do „centralnego programu innowacyjności dla MŚP” w brzmieniu z dnia 15 kwietnia 2015 r. i upoważnionej przez Republikę Federalną Niemiec, reprezentowaną przez federalne ministerstwo ds. gospodarki i energii, do wypełniania, we własnym imieniu i na zasadach określonych w prawie publicznym, zadań o charakterze administracyjnym w dziedzinie dotacji, wpłynął złożony przez NMI TT wniosek o dotację mającą służyć finansowaniu w okresie od 1 września 2016 r. do 31 sierpnia 2018 r. projektu w zakresie badań i rozwoju, na podstawie wskazanych wytycznych.
Decyzją z dnia 28 lutego 2017 r. spółka EuroNorm oddaliła ten wniosek, wskazując w uzasadnieniu, że NMI TT nie może zostać uznana za MŚP w rozumieniu załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014, ponieważ zgodnie z art. 3 ust. 4 tego załącznika kwalifikacja ta jest wykluczona, jeżeli 25% lub więcej kapitału lub praw głosu danego przedsiębiorstwa kontroluje, bezpośrednio lub pośrednio, wspólnie lub indywidualnie, co najmniej jeden organ publiczny. Co prawda, zdaniem spółki EuroNorm bezpośrednia kontrola NMI TT przez organy publiczne jest wykluczona, ponieważ 90% jej kapitału znajduje się w posiadaniu fundacji prawa cywilnego, a mianowicie instytutu NMI. Jednakże można domniemywać istnienie pośredniej kontroli ze strony organów publicznych, ponieważ większość członków rady fundacji stanowią przedstawiciele kraju związkowego, miasta, uniwersytetu i publicznej placówki szkolnictwa wyższego, a także izby handlowo-przemysłowej, która ma również status organu publicznego w prawie niemieckim. Ponadto, ponieważ instytut NMI oraz NMI TT są przedsiębiorstwami powiązanymi w rozumieniu art. 3 ust. 3 lit. a) wspomnianego załącznika, odstępstwo ustanowione w art. 3 ust. 2 akapit drugi lit. a)–d) tego załącznika nie ma zastosowania.
Spółka NMI TT wniosła na tę decyzję zażalenie, na poparcie którego podniosła, że spółka EuroNorm nieprawidłowo oceniła wpływ wywierany przez organy publiczne na instytut NMI, a w efekcie na nią samą. W odróżnieniu bowiem od stowarzyszenia czy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, których działania są kształtowane w drodze decyzji podejmowanych przez większość członków lub wspólników, działanie fundacji prawa cywilnego jest oparte wyłącznie na woli jej założycieli. Tak więc w rozpatrywanym przypadku rada fundacji nie może wywierać wpływu ani na decyzje instytutu NMI, ani na decyzje spółki NMI TT. Radę fundacji należałoby raczej uznać za wyspecjalizowane ciało doradcze. Co więcej, członkowie rady fundacji wykonują swoje zadania na zasadzie wolontariatu, a spotkania tej rady odbywają się tylko raz w roku.
Decyzją z dnia 12 czerwca 2017 r. spółka EuroNorm oddaliła to zażalenie, wyjaśniając, że rada fundacji udziela instytutowi NMI wskazówek w ramach zadań powierzonych jej na mocy statutu tego instytutu. Ponadto, ponieważ dziedzina działalności spółki NMI TT jest również częścią przedmiotu działalności instytutu NMI, należy domniemywać istnienie wystarczającego wpływu władz publicznych na tę spółkę.
Spółka NMI TT wniosła do Verwaltungsgericht Berlin (sądu administracyjnego w Berlinie, Niemcy) skargę na tę decyzję, w ramach której zwróciła uwagę na szerokie kompetencje przysługujące zasadniczo zarządowi fundacji. Tak więc w niniejszym przypadku w ramach instytutu NMI rada fundacji nie może udzielać żadnych instrukcji zarządowi, w tym takich, które dotyczyłyby wykonywania przez instytut NMI praw korporacyjnych przysługujących mu w odniesieniu do spółki NMI TT. Z kolei spółka EuroNorm powtarza, że w świetle uprawnień przyznanych jej na mocy statutu instytutu NMI rada fundacji, której większość członków reprezentuje organy publiczne, wywiera dominujący wpływ na instytut NMI, a w efekcie na spółkę NMI TT.
Sąd odsyłający uważa, że rozstrzygnięcie sporu zależy od tego, czy spółka EuroNorm słusznie uznała, że spółka NMI TT nie mogła, na podstawie art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014, zostać uznana za MŚP w rozumieniu tego załącznika i czy w związku z tym słusznie oddaliła złożony przez NMI TT wniosek o dotację, w sytuacji gdy spółka EuroNorm uznała ponadto, że projekt w zakresie badań i rozwoju, o którym mowa w postępowaniu głównym, kwalifikował się jako taki do wnioskowanego finansowania. Sąd ten zastanawia się zatem, czy w okolicznościach rozpatrywanych w postępowaniu głównym należy domniemywać istnienie pośredniej kontroli sprawowanej nad spółką NMI TT przez organy publiczne za pośrednictwem instytutu NMI.
W tych okolicznościach Verwaltungsgericht Berlin (sąd administracyjny w Berlinie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, która prowadzi działalność gospodarczą, w świetle art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 nie można uznać za [MŚP] już z tego powodu, że 90% jej kapitału zakładowego należy do fundacji prawa cywilnego, w której siedemnastoosobowej radzie, nieuprawnionej do prowadzenia spraw fundacji, zasiada dwóch przedstawicieli ministerstw, jeden nadburmistrz miasta, jeden rektor uniwersytetu, trzech profesorów tego uniwersytetu, jeden rektor innej szkoły wyższej i jeden członek zarządu izby przemysłowo-handlowej?
2)
Czy państwowe uniwersytety i szkoły wyższe oraz niemieckie izby przemysłowo-handlowe są organami publicznymi w rozumieniu art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014?
3)
Czy osoby zasiadające w radzie fundacji w ramach wolontariatu są organami publicznymi w rozumieniu art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 już z tego powodu, że ich podstawowym rodzajem aktywności zawodowej jest praca w organie publicznym?
4)
Czy kontrola ze strony organów publicznych w rozumieniu art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 zakłada, że gremia organów publicznych mogą w ramach stosunku prawnego wydawać członkom rady fundacji zasiadającym w niej w ramach wolontariatu polecenia dotyczące głosowania w radzie w określony sposób?
5)
Czy pośrednia kontrola praw głosu przez organy publiczne zakłada, że jest ustalone, iż organy publiczne wpływają na członków rady fundacji, tak aby wykonywali oni prawa głosu w sposób określony przez organy publiczne?
6)
Czy pośrednia kontrola praw głosu przez organy publiczne ma już miejsce w sytuacji, kiedy istnieje możliwość, że członkowie rady fundacji zasiadający w niej w ramach wolontariatu, w ramach pełnienia swojej funkcji w radzie, uwzględniają interesy organizacji publicznych, z których się wywodzą?
7)
Czy zwrot »kontroluje […] wspólnie« w rozumieniu art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 zakłada możliwość stwierdzenia wspólnego procesu decyzyjnego organów publicznych w odniesieniu do praw głosu?
8)
Czy w przypadku przesłanki »kontroluje« w rozumieniu art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 chodzi o rzeczywiste stosowanie statutu [instytutu NMI], czy też o możliwą wykładnię treści statutu?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
Uwagi wstępne
Poprzez osiem pytań, które należy zbadać łącznie, sąd odsyłający dąży zasadniczo do ustalenia – jak wynika w szczególności z brzmienia pierwszego z tych pytań – czy art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego, który wyklucza możliwość uznania przedsiębiorstwa za MŚP, w sytuacji gdy organ przedsiębiorstwa, który objął zasadniczą część jego kapitału zakładowego, nie będąc uprawnionym do sprawowania nad nim bieżącego zarządu, jest złożony w większości z członków reprezentujących organy publiczne w rozumieniu tego przepisu, wobec czego owe organy sprawują wspólnie, ze względu na sam ten fakt, pośrednią kontrolę, w rozumieniu tego przepisu, nad tym pierwszym przedsiębiorstwem.
W tym celu sąd ten dąży, po pierwsze, do ustalenia – jak wynika z jego pytań drugiego i trzeciego – czy pojęcie „organu publicznego” powinno obejmować podmioty takie jak uniwersytety i placówki szkolnictwa wyższego, jak również izbę handlowo-przemysłową, bez względu na okoliczność, że osoby mianowane przez te podmioty pełnią swe funkcje w danym przedsiębiorstwie na zasadzie wolontariatu.
Po drugie, poprzez pytania od czwartego do ósmego sąd ten dąży zasadniczo do ustalenia, czy aby istniała kontrola w rozumieniu art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 wystarczy, że organy publiczne posiadają wspólnie, choćby pośrednio, co najmniej 25% kapitału lub praw głosu w danym przedsiębiorstwie, zgodnie ze statutem przedsiębiorstwa, które sprawuje nad nim bezpośrednią kontrolę, przy czym nie jest konieczne badanie, czy organy te są w stanie wywierać wpływ na rzeczywiste wykonywanie praw głosu przez swych przedstawicieli i koordynować owo wykonywanie praw głosu bądź czy przedstawiciele ci rzeczywiście biorą pod uwagę interesy rzeczonych organów.
Z informacji, którymi dysponuje Trybunał, wynika, że pytania te zostały przedstawione w kontekście wniosku o dotację złożonego przez przedsiębiorstwo NMI TT, stanowiące
spin-off
fundacji prawa cywilnego, instytutu NMI, który posiada 90% kapitału zakładowego oraz 88,8% praw głosu w tym przedsiębiorstwie i którego rada fundacji składa się w szczególności z dwóch przedstawicieli ministerstw kraju związkowego, burmistrza miasta, rektora i trzech profesorów uniwersytetu, jak też z rektora działającej w tym mieście placówki szkolnictwa wyższego i dyrektora miejscowej izby handlowo-przemysłowej, które to osoby stanowią większość składu rady fundacji.
W celu zbadania tych pytań należy przypomnieć, że – jak wynika w szczególności z motywu 40 rozporządzenia nr 651/2014, którego celem jest uznanie niektórych kategorii pomocy państwa za zgodne z rynkiem wewnętrznym na podstawie art. 107 i 108 TFUE – Komisja przyjmuje korzystne podejście w odniesieniu do pomocy państwa na rzecz MŚP z uwagi na niedoskonałości rynku, które sprawiają, że przedsiębiorstwa te muszą stawić czoła pewnym utrudnieniom, które ograniczają ich pożądany rozwój w wymiarze korporacyjnym i gospodarczym.
Zgodnie z art. 2 i 3 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 przedsiębiorstwo może zostać uznane za MŚP w rozumieniu tego rozporządzenia, jeżeli spełnia trzy kryteria, a mianowicie kryterium dotyczące liczby zatrudnionych osób, kryterium finansowe dotyczące rocznego obrotu lub całkowitego bilansu rocznego, jak również kryterium niezależności (zob. analogicznie wyrok z dnia 29 kwietnia 2004 r., Włochy/Komisja,
C‑91/01
,
EU:C:2004:244
, pkt
).
Co się tyczy tego ostatniego kryterium, które jako jedyne jest przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, Trybunał orzekł, że ma ono na celu zapewnienie, by środki przeznaczone dla MŚP rzeczywiście przysparzały korzyści przedsiębiorstwom, dla których rozmiar stanowi utrudnienie, a nie przedsiębiorstwom należącym do dużej grupy, które mają w związku z tym dostęp do środków i wsparcia, jakimi nie dysponują ich konkurenci o porównywalnej wielkości (zob. analogicznie wyrok z dnia 29 kwietnia 2004 r., Włochy/Komisja,
C‑91/01
,
EU:C:2004:244
, pkt
).
Kryterium to ma zatem na celu lepsze zrozumienie – jak wynika w szczególności z motywu 9 zalecenia z 2003 r., na którym opiera się, jak wskazuje motyw 30 rozporządzenia nr 651/2014, pojęcie MŚP zdefiniowane w załączniku I do tego rozporządzenia – rzeczywistej pozycji ekonomicznej MŚP i wyeliminowanie z kategorii MŚP grup przedsiębiorstw, których siła ekonomiczna przekracza siłę MŚP, w celu zapewnienia, że tylko przedsiębiorstwa, które naprawdę potrzebują przywilejów wynikających dla MŚP z różnych przepisów lub środków zastosowanych dla ich korzyści, faktycznie z nich skorzystają (zob. wyrok z dnia 27 lutego 2014 r., HaTeFo,
C‑110/13
,
EU:C:2014:114
, pkt
).
W tym kontekście zgodnie z art. 3 ust. 1 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 za „przedsiębiorstwo samodzielne” uważa się każde przedsiębiorstwo, które nie jest zakwalifikowane jako „przedsiębiorstwo partnerskie” w rozumieniu ust. 2 tego artykułu lub jako „przedsiębiorstwo powiązane” w rozumieniu ust. 3 tego artykułu.
Zgodnie z art. 3 ust. 3 lit. a) tego załącznika dwa przedsiębiorstwa określa się jako „powiązane”, w szczególności gdy jedno z nich ma większość praw głosu w roli akcjonariusza drugiego z nich, podczas gdy zgodnie z art. 3 ust. 2 akapit pierwszy tego załącznika dwa przedsiębiorstwa określa się jako „partnerskie”, w sytuacji gdy nie są kwalifikowane jako „przedsiębiorstwa powiązane”, ale jedno z nich posiada, samodzielnie lub wspólnie z jednym lub większą liczbą przedsiębiorstw powiązanych, co najmniej 25% kapitału lub praw głosu w drugim z nich, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w art. 3 ust. 2 akapit drugi lit. a)–d) rzeczonego załącznika.
Co się tyczy tego ostatniego przepisu, przewiduje on, że przedsiębiorstwo kwalifikuje się jako „przedsiębiorstwo samodzielne” w rozumieniu art. 3 ust. 1 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014, nawet jeżeli co najmniej 25% jego kapitału lub praw głosu należy do określonych kategorii inwestorów, takich jak – zgodnie z art. 3 ust. 2 akapit drugi lit. b) i d) tego załącznika – uczelnie wyższe i niektóre niezależne władze lokalne, o ile inwestorzy ci nie są, indywidualnie lub wspólnie, powiązani z tym przedsiębiorstwem w rozumieniu art. 3 ust. 3 wskazanego załącznika.
W tym kontekście art. 3 ust. 4 tego załącznika ustanawia jednak ogólną zasadę wyłączającą możliwość zakwalifikowania przedsiębiorstwa jako MŚP, w myśl której przedsiębiorstwo nie może zostać uznane za MŚP, „jeżeli 25% lub więcej kapitału lub praw głosu kontroluje bezpośrednio lub pośrednio, wspólnie lub indywidualnie, co najmniej jeden organ publiczny”, chyba że organ taki należy, jak wyjaśniono w tym samym przepisie, do kategorii inwestorów wymienionych w art. 3 ust. 2 akapit drugi wskazanego załącznika.
Z całości tych przepisów wynika, że przedsiębiorstwo nie może zostać zakwalifikowane jako MŚP w rozumieniu załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014, jeżeli co najmniej 25% jego kapitału lub praw głosu jest kontrolowane, choćby pośrednio, przez jeden lub kilka organów publicznych, indywidualnie lub wspólnie, z wyjątkiem przypadków, gdy te ostatnie są inwestorami niepowiązanymi z tym przedsiębiorstwem w rozumieniu art. 3 ust. 3 tego załącznika i wymienionymi w art. 3 ust. 2 akapit drugi lit. a)–d) owego załącznika.
W niniejszej sprawie jest bezsporne– jak wynika z odpowiedzi udzielonych na pytania zadane przez Trybunał na rozprawie – że spółka NMI TT, której decyzją kwestionowaną w postępowaniu głównym odmówiono uznania za MŚP, jest przedsiębiorstwem powiązanym z instytutem NMI w rozumieniu art. 3 ust. 3 lit. a) załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014, ponieważ instytut ten posiada większość praw głosu w tej spółce. Wobec tego spółka NMI TT nie jest objęta zakresem stosowania wyjątku przewidzianego w art. 3 ust. 2 akapit drugi tego załącznika w odniesieniu do niektórych kategorii inwestorów.
W tych okolicznościach należy jedynie zbadać, czy zgodnie z ogólną zasadą wykluczenia przewidzianą w art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 przedsiębiorstwo takie jak NMI TT może zostać pozbawione możliwości uznania go za MŚP w rozumieniu tego załącznika jedynie na tej podstawie, że jest ono pośrednio kontrolowane przez organy publiczne reprezentowane w ramach przedsiębiorstwa, z którym jest ono powiązane i które sprawuje nad nim bezpośrednią kontrolę.
W tym względzie należy jednak przypomnieć, że art. 267 TFUE nie upoważnia Trybunału do stosowania przepisów prawa Unii do konkretnej sytuacji, lecz wyłącznie do orzekania w kwestii wykładni traktatów oraz aktów przyjętych przez instytucje Unii. Do Trybunału nie należy zatem ani ustalanie okoliczności faktycznych leżących u podstaw sporu w postępowaniu głównym, ani wyciągnięcie z nich konsekwencji dla rozstrzygnięcia, które ma wydać sąd odsyłający, ani też dokonywanie wykładni odnośnych krajowych przepisów ustawowych lub wykonawczych (wyrok z dnia 14 maja 2020 r., Bouygues travaux publics i in.,
C‑17/19
,
EU:C:2020:379
, pkt
,
).
To właśnie w świetle powyższych uwag wstępnych należy udzielić odpowiedzi na pytania przedstawione przez sąd odsyłający.
W przedmiocie pojęcia „organu publicznego” w rozumieniu art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014
W celu ustalenia, czy pojęcie „organu publicznego” w rozumieniu art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 powinno obejmować podmioty, takie jak uniwersytety, placówki szkolnictwa wyższego czy izby handlowo-przemysłowe, należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału zarówno względy jednolitego stosowania prawa Unii, jak i zasady równości wskazują na to, że treści przepisu prawa Unii, który nie zawiera żadnego wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich dla określenia jego znaczenia i zakresu, należy zwykle nadać w całej Unii wykładnię autonomiczną i jednolitą, niezależnie od kwalifikacji stosowanych w państwach członkowskich, z uwzględnieniem brzmienia rozpatrywanego przepisu oraz jego kontekstu i celu uregulowania, którego jest on częścią [wyrok z dnia 5 lutego 2020 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (zaokrętowanie marynarzy w porcie w Rotterdamie),
C‑341/18
,
EU:C:2020:76
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo].
Wynika z tego, że w braku w art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 odesłania do prawa krajowego pojęcie „organu publicznego” zawarte w tym przepisie należy uznać za autonomiczne pojęcie prawa Unii, którego znaczenie i zakres powinny być takie same we wszystkich państwach członkowskich. Dlatego też Trybunał winien nadać temu pojęciu jednolitą wykładnię w porządku prawnym Unii.
W pierwszej kolejności, co się tyczy art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014, w sytuacji gdy ani ten przepis, ani żaden inny przepis tego rozporządzenia, w szczególności jego art. 2, nie zawierają definicji pojęcia „organu publicznego”, należy określić znaczenie i zakres tego pojęcia zgodnie z jego zwykłym znaczeniem w języku ogólnym [zob. analogicznie wyrok z dnia 5 lutego 2020 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (zaokrętowanie marynarzy w porcie w Rotterdamie),
C‑341/18
,
EU:C:2020:76
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo].
Tymczasem w zwyczajowym znaczeniu pojęcie „organu publicznego” należy rozumieć jako odnoszące się do państwa, jednostek samorządu terytorialnego, jak też podmiotów, które zostały utworzone w szczególnym celu zaspokajania potrzeb leżących w interesie ogólnym, mają osobowość prawną i są w przeważającej części finansowane bądź kontrolowane, bezpośrednio lub pośrednio, przez państwo, przez jednostki samorządu terytorialnego lub przez inne organy publiczne.
Wynika stąd, że art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 powinien obejmować wszystkie podmioty i organy władzy publicznej.
W drugiej kolejności, co się tyczy kontekstu, w jaki wpisuje się ten przepis, z motywu 13 zalecenia z 2003 r., na którym opiera się – jak wskazano w pkt 34 niniejszego wyroku – definicja pojęcia „MŚP” w rozumieniu załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014, wynika, że przewidziane w tym samym przepisie wyłączenie obejmuje, w interesie pewności prawa, różne podmioty publiczne państwa członkowskiego w celu uniknięcia arbitralnych rozróżnień między nimi.
W tym względzie należy jednak zauważyć, podobnie jak czyni to Komisja, że dyrektywa 2006/111, której celem jest nałożenie na państwa członkowskie pewnej liczby obowiązków w celu zapewnienia przejrzystości stosunków finansowych między tymi państwami a przedsiębiorstwami publicznymi, definiuje w art. 2 lit. a) pojęcie „organów publicznych” jako obejmujące, poza państwem, władze regionalne i lokalne oraz wszystkie inne władze terytorialne.
W trzeciej kolejności, co się tyczy celu realizowanego przez art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014, należy przypomnieć, że – jak wskazano w pkt 33 i 34 niniejszego wyroku – kryterium niezależności zmierza do zastrzeżenia korzystnych środków skierowanych do MŚP dla przedsiębiorstw, które nie mają dostępu do zasobów, które umożliwiałyby im przezwyciężenie przeszkód związanych z ich wielkością. Tymczasem ze względu na różne środki, w szczególności gospodarcze i finansowe, jakie podmioty i organy władzy publicznej, bez względu na ich charakter czy sposób organizacji, są w stanie uruchomić, owe podmioty i organy mogą pozwolić przedsiębiorstwu na przezwyciężenie takich przeszkód.
Wynika z tego, że pojęcie „organu publicznego”, o którym mowa we wskazanym przepisie, należy rozumieć jako obejmujące wszelkie podmioty lub organy władzy publicznej, w tym jednostki samorządu terytorialnego i organy utworzone w szczególnym celu zaspokajania potrzeb leżących w interesie ogólnym, które posiadają osobowość prawną i które są w przeważającej części finansowane bądź kontrolowane, bezpośrednio lub pośrednio, przez państwo, przez jednostki samorządu terytorialnego lub przez inne organy publiczne.
W niniejszej sprawie do sądu odsyłającego należy zatem, zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 42 niniejszego wyroku, ustalenie, przy uwzględnieniu właściwych przepisów krajowych, których pewna liczba została powołana przez spółkę EuroNorm i Komisję, lecz których wykładnia nie należy do kompetencji Trybunału, czy uniwersytet w Tübingen, instytut szkolnictwa wyższego w Reutlingen oraz izba handlowo-przemysłowa tego miasta spełniają te kryteria.
Na rozprawie spółka NMI TT podniosła w tym względzie, że z „przewodnika użytkownika w odniesieniu do definicji MŚP”, opublikowanego przez Komisję w 2015 r., a w szczególności ze strony 19 tego dokumentu, wynika, że zdaniem tej instytucji uniwersytety, niezależnie od statusu nadanego im przez prawo krajowe, nie mogą być uważane za „organy publiczne” objęte ogólną zasadą wykluczenia przewidzianą w art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014.
Należy jednak zaznaczyć na wstępie, że na stronie 2 tego przewodnika w sposób jasny i wyraźny wyjaśniono, że „jest on pozbawiony mocy prawnej i w żaden sposób nie wiąże Komisji […], a jedynym autentycznym źródłem odniesienia pozwalającym określić warunki dotyczące statusu MŚP jest zalecenie [z 2003 r.]”. Taki niewiążący przewodnik tym bardziej nie może wiązać Trybunału.
W każdym razie należy stwierdzić, że na s. 19 wspomnianego przewodnika Komisja – wbrew temu, co sugeruje spółka NMI TT – nie wskazała wcale, że uniwersytety nie mogą w żadnym wypadku podlegać ogólnej zasadzie wykluczenia przewidzianej w art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014, lecz ograniczyła się do przypomnienia, że, jak wynika już z pkt 38–41 niniejszego wyroku, w sytuacji gdy uniwersytety wchodzą w zakres pojęcia „organu publicznego” w rozumieniu tego przepisu, nie podlegają one owej zasadzie, o ile nie są powiązane, w rozumieniu art. 3 ust. 3 tego załącznika, z danym przedsiębiorstwem, zaś warunku tego nie spełnia w tym wypadku spółka NMI TT, jak sama przyznała na rozprawie i jak wynika to z pkt 40 niniejszego wyroku.
Na wypadek gdyby sąd odsyłający doszedł do wniosku, że jeden lub większa liczba podmiotów wymienionych w pkt 53 niniejszego wyroku stanowi organy publiczne w rozumieniu art. 3 ust. 4 wspomnianego załącznika, należy jeszcze uściślić, w odpowiedzi na pytania zadane w tym względzie przez sąd odsyłający, że dla zastosowania tego przepisu bez znaczenia jest okoliczność, że osoby powołane na wniosek tych organów publicznych pełnią swe funkcje w danym przedsiębiorstwie na zasadzie wolontariatu, ponieważ to właśnie ze względu na swój status członków tych organów zostali oni zaproponowani i powołani do pełnienia tych funkcji, co wymaga zweryfikowania przez sąd odsyłający.
W konsekwencji art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 należy interpretować w ten sposób, że zawarte w tym przepisie pojęcie „organu publicznego” powinno obejmować podmioty takie jak uniwersytety i placówki szkolnictwa wyższego, jak też izbę handlowo-przemysłową, skoro podmioty te zostały utworzone w szczególnym celu zaspokajania potrzeb leżących w interesie ogólnym, mają osobowość prawną i są w przeważającej części finansowane bądź kontrolowane, bezpośrednio lub pośrednio, przez państwo, jednostki samorządu terytorialnego lub przez inne organy publiczne. Dla zastosowania tego przepisu nie ma znaczenia okoliczność, że osoby powołane na wniosek tych organów publicznych pełnią swe funkcje w danym przedsiębiorstwie na zasadzie wolontariatu, ponieważ to ze względu na swój status członków tych organów zostały one zaproponowane i powołane do pełnienia owych funkcji.
W przedmiocie istnienia kontroli w rozumieniu art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014
Zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 44 niniejszego wyroku należy wziąć pod uwagę brzmienie art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014, jak również kontekst, w jaki się on wpisuje, oraz cele regulacji, której część on stanowi, aby ustalić, czy do istnienia kontroli w rozumieniu tego przepisu wystarczy, że organy publiczne posiadają wspólnie, choćby pośrednio, co najmniej 25% kapitału lub praw głosu w danym przedsiębiorstwie, zgodnie ze statutem przedsiębiorstwa, które sprawuje nad nim bezpośrednią kontrolę, czy też konieczne jest ponadto zbadanie, czy organy te są w stanie wywierać wpływ na rzeczywiste wykonywanie praw głosu przez swych przedstawicieli i koordynować owo wykonywanie praw głosu lub czy przedstawiciele ci rzeczywiście biorą pod uwagę interesy rzeczonych organów.
W pierwszej kolejności, co się tyczy brzmienia art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014, należy stwierdzić, że przepis ten, zgodnie z motywem 13 zalecenia z 2003 r., na którym – jak wskazano w pkt 34 i 49 niniejszego wyroku – opiera się ten załącznik, odnosi się jedynie do poziomu udziału organów publicznych w kapitale lub prawach głosu danego przedsiębiorstwa, natomiast nie odniesiono się w nim do rzeczywistego zachowania tych organów lub jednostek bądź ich przedstawicieli.
W drugiej kolejności, jeśli chodzi o kontekst, w jaki wpisuje się ten przepis, należy zauważyć, że art. 3 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 przewiduje wyraźnie – w celu ustalenia, czy dane przedsiębiorstwo jest powiązane z innym przedsiębiorstwem – konieczność zbadania, czy konkretnie to pierwsze przedsiębiorstwo rzeczywiście wywiera decydujący wpływ na to drugie przedsiębiorstwo.
W szczególności w art. 3 ust. 3 akapit drugi tego załącznika przewidziano domniemanie braku dominującego wpływu, w sytuacji gdy inwestorzy wymienieni w ust. 2 akapit drugi nie angażują się bezpośrednio lub pośrednio, w zarządzanie danym przedsiębiorstwem, „bez uszczerbku dla ich praw jako udziałowców/akcjonariuszy”.
Przeciwnie, jak wynika z art. 3 ust. 3 akapit czwarty owego załącznika, wskazany artykuł przewiduje, że przedsiębiorstwa można uznać za powiązane, w sytuacji gdy ze względu na rolę osoby fizycznej lub grupy osób fizycznych działających wspólnie i koordynujących swe działania w celu wywierania wpływu na decyzje handlowe danych przedsiębiorstw, przedsiębiorstwa te tworzą jeden podmiot gospodarczy, nawet jeśli nie pozostają one formalnie w którymkolwiek ze stosunków, o których mowa w ust. 3 akapit pierwszy tego artykułu (zob. podobnie wyrok z dnia 27 lutego 2014 r., HaTeFo,
C‑110/13
,
EU:C:2014:114
, pkt
,
,
; postanowienie z dnia 11 maja 2017 r., Bericap,
C‑53/17
, niepublikowane,
EU:C:2017:370
, pkt
).
Należy natomiast stwierdzić, że omawiany art. 3 nie zawiera w ust. 4 analogicznych przepisów w odniesieniu do organów publicznych kontrolujących indywidualnie lub wspólnie co najmniej 25% kapitału lub praw głosu w innym przedsiębiorstwie.
Tymczasem definicja pojęcia „MŚP” w rozumieniu załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 w zakresie, w jakim prowadzi ona do przyznania objętym tym pojęciem przedsiębiorstwom korzyści najczęściej na podstawie norm ustanawiających wyjątki od zasad ogólnych, powinna być interpretowana w sposób ścisły (zob. podobnie wyrok z dnia 27 lutego 2014 r., HaTeFo,
C‑110/13
,
EU:C:2014:114
, pkt
).
W trzeciej kolejności, co się tyczy celu realizowanego przez art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014, należy zaznaczyć, że przepis ten – zgodnie z kryterium niezależności, na którym opiera się w szczególności pojęcie „MŚP” w rozumieniu tego załącznika – służy zapewnieniu, jak wynika z pkt 32–39 niniejszego wyroku, aby dane przedsiębiorstwo było w stanie podejmować decyzje handlowe w sposób autonomiczny.
Tymczasem sytuacja, w której między różnymi przedsiębiorstwami istnieją związki strukturalne dotyczące udziałów i prawa głosu, wyklucza możliwość uznania tych przedsiębiorstw za niezależne gospodarczo, ponieważ prowadzi ona do tego, że jedno przedsiębiorstwo jest w stanie, niezależnie od swego rzeczywistego zachowania, wywierać wpływ na decyzje podejmowane przez inne przedsiębiorstwo (zob. analogicznie wyrok z dnia 2 kwietnia 2009 r., Glückauf Brauerei,
C‑83/08
,
EU:C:2009:228
, pkt
–
).
Ponadto należy zauważyć, że zarówno art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 – jak wynika w szczególności z motywu 30 tego rozporządzenia i z motywu 13 zalecenia z 2003 r. – jak i samo to rozporządzenie, które przewiduje wyłączenie grupowe pomocy zgodnej z rynkiem wewnętrznym, mają na celu zwiększenie przejrzystości administracyjnej i pewności prawa poprzez zapewnienie skutecznego i uproszczonego nadzoru nad regułami konkurencji w zakresie pomocy państwa (zob. analogicznie wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Bayerische Motoren Werke i Freistaat Sachsen/Komisja,
C‑654/17 P
,
EU:C:2019:634
, pkt
i przytoczone tam orzecznictwo).
Tymczasem samo uwzględnienie – w celu ustalenia, czy dane przedsiębiorstwo kwalifikuje się do objęcia korzystniejszymi zasadami mającymi zastosowanie w tej dziedzinie do MŚP – poziomu udziału organów publicznych w kapitale lub w prawach głosu tego przedsiębiorstwa, bez potrzeby zbadania ponadto zachowania konkretnie przyjętego przez te organy lub ich przedstawicieli, wyraźnie ułatwia stosowanie przez właściwe władze ogólnej zasady wykluczenia przewidzianej w art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014.
Zarówno z brzmienia tego przepisu, jak i z kontekstu, w jaki się on wpisuje, oraz z celu realizowanego przez ów przepis oraz przez akt prawny, którego część on stanowi, wynika zatem, że istnienie kontroli w rozumieniu takiego przepisu wynika z samego poziomu udziału organów publicznych w kapitale lub w prawach głosu danego przedsiębiorstwa.
W konsekwencji dla istnienia takiej kontroli wystarczy, aby owe organy publiczne posiadały wspólnie, choćby pośrednio, co najmniej 25% kapitału lub praw głosu w danym przedsiębiorstwie, zgodnie ze statutem przedsiębiorstwa, które sprawuje nad nim bezpośrednią kontrolę, bez konieczności zbadania ponadto, czy organy te są w stanie wywierać wpływ na rzeczywiste wykonywanie praw głosu przez swych przedstawicieli i koordynować owo wykonywanie praw głosu lub czy przedstawiciele ci rzeczywiście biorą pod uwagę interesy rzeczonych organów.
W niniejszym przypadku, o ile bezsporne jest, że instytut NMI posiada 88,8% praw głosu w spółce NMI TT, o tyle z postanowienia odsyłającego wynika, że statut instytutu NMI nie reguluje kwestii wykonywania tych praw.
Wydaje się jednak, że w myśl art. 2, 7 i 13 tego statutu rada fundacji, której – jak wynika z dyskusji prowadzonych na rozprawie przed Trybunałem i jak sama wyraźnie wskazała spółka NMI TT – wszyscy członkowie są obecnie członkami zarządu tej spółki, po pierwsze, jest odpowiedzialna za określanie zasad regulujących prace instytutu NMI, dotyczących w szczególności wykorzystania wyników badań i wdrażania projektów w dziedzinie badań i rozwoju, a po drugie, posiada szereg uprawnień konsultacyjnych i decyzyjnych w dziedzinie planowania treści i sporządzania planów finansowych, jak też w odniesieniu do powoływania, odwoływania i udzielania absolutorium zarządowi, przy czym rada fundacji jest ponadto upoważniona do wprowadzania zmian w statucie instytutu NMI oraz do rozwiązania tego instytutu.
W tych okolicznościach wydaje się, że – z zastrzeżeniem, w świetle orzecznictwa przypomnianego w pkt 42 niniejszego wyroku, ustaleń, jakich powinien dokonać sąd odsyłający – postanowienia zawarte w statucie instytutu NMI mogą prowadzić do sytuacji, w której organy publiczne, ze względu na obecność ich przedstawicieli w radzie fundacji, kontrolują pośrednio ponad 25% praw głosu w spółce NMI TT.
W świetle całości powyższych rozważań na pytania przedstawione przez sąd odsyłający należy odpowiedzieć, że art. 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego, który wyklucza możliwość uznania przedsiębiorstwa za MŚP, w sytuacji gdy organ przedsiębiorstwa, który objął zasadniczą część jego kapitału zakładowego, nie będąc uprawnionym do sprawowania nad nim bieżącego zarządu, jest złożony w większości z członków reprezentujących organy publiczne w rozumieniu tego przepisu, wobec czego owe organy sprawują wspólnie, ze względu na sam ten fakt, pośrednią kontrolę, w rozumieniu tego przepisu, nad tym pierwszym przedsiębiorstwem, przy czym:
–
po pierwsze, zawarte w tym przepisie pojęcie „organu publicznego” powinno obejmować podmioty takie jak uniwersytety i placówki szkolnictwa wyższego, jak też izbę handlowo-przemysłową, skoro podmioty te zostały utworzone w szczególnym celu zaspokajania potrzeb leżących w interesie ogólnym, mają osobowość prawną i są w przeważającej części finansowane bądź kontrolowane, bezpośrednio lub pośrednio, przez państwo, jednostki samorządu terytorialnego lub przez inne organy publiczne, przy czym bez znaczenia jest w tym względzie okoliczność, że osoby powołane na wniosek tych organów publicznych pełnią swe funkcje w danym przedsiębiorstwie na zasadzie wolontariatu, ponieważ to właśnie ze względu na swój status członków tych organów zostali oni zaproponowani i powołani do pełnienia tych funkcji, oraz
–
po drugie, dla istnienia takiej kontroli wystarczy, aby owe organy publiczne posiadały wspólnie, choćby pośrednio, co najmniej 25% kapitału lub praw głosu w danym przedsiębiorstwie, zgodnie ze statutem przedsiębiorstwa, które sprawuje nad nim bezpośrednią kontrolę, bez konieczności zbadania ponadto, czy organy te są w stanie wywierać wpływ na rzeczywiste wykonywanie praw głosu przez swych przedstawicieli i koordynować owo wykonywanie praw głosu lub czy przedstawiciele ci rzeczywiście biorą pod uwagę interesy rzeczonych organów.
W przedmiocie kosztów
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (dziesiąta izba) orzeka, co następuje:

Artykuł 3 ust. 4 załącznika I do rozporządzenia Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznającego niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 [TFUE] należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego, który wyklucza możliwość uznania przedsiębiorstwa za MŚP, w sytuacji gdy organ przedsiębiorstwa, który objął zasadniczą część jego kapitału zakładowego, nie będąc uprawnionym do sprawowania nad nim bieżącego zarządu, jest złożony w większości z członków reprezentujących organy publiczne w rozumieniu tego przepisu, wobec czego owe organy sprawują wspólnie, ze względu na sam ten fakt, pośrednią kontrolę, w rozumieniu tego przepisu, nad tym pierwszym przedsiębiorstwem, przy czym:

–
po pierwsze, zawarte w tym przepisie pojęcie „organu publicznego” powinno obejmować podmioty takie jak uniwersytety i placówki szkolnictwa wyższego, jak też izbę handlowo-przemysłową, skoro podmioty te zostały utworzone w szczególnym celu zaspokajania potrzeb leżących w interesie ogólnym, mają osobowość prawną i są w przeważającej części finansowane bądź kontrolowane, bezpośrednio lub pośrednio, przez państwo, jednostki samorządu terytorialnego lub przez inne organy publiczne, przy czym bez znaczenia jest w tym względzie okoliczność, że osoby powołane na wniosek tych organów publicznych pełnią swe funkcje w danym przedsiębiorstwie na zasadzie wolontariatu, ponieważ to właśnie ze względu na swój status członków tych organów zostali oni zaproponowani i powołani do pełnienia tych funkcji, oraz
–
po drugie, dla istnienia takiej kontroli wystarczy, aby owe organy publiczne posiadały wspólnie, choćby pośrednio, co najmniej 25% kapitału lub praw głosu w danym przedsiębiorstwie, zgodnie ze statutem przedsiębiorstwa, które sprawuje nad nim bezpośrednią kontrolę, bez konieczności zbadania ponadto, czy organy te są w stanie wywierać wpływ na rzeczywiste wykonywanie praw głosu przez swych przedstawicieli i koordynować owo wykonywanie praw głosu lub czy przedstawiciele ci rzeczywiście biorą pod uwagę interesy rzeczonych organów.

Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: niemiecki.