ဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ ထူၼ်ႈသွင်
ဝၢႆးႁေ ၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇယဝ်ႉသေ ဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ ထူၼ်ႈသွင် ၼႆႉ လႆႈပဵၼ် ၼၢင်းႁေႃၶမ်း ဢၼ်သိုပ်ႇပုတ်ႈႁၢင်ႈႁေႃ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႁေႃၶမ်း ပရိတ်ႈတဵၼ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းၼၢင်းၼႆႉ ပဵၼ် လုၵ်ႈယိင်းငဝ်ႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၵျေႃႉ လႄႈ မေးၼၢင်း ဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ သေ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ တီႈ မိူဝ်ႈပီ 1926၊ လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ 21 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢႅတ်ႉဝတ်ႉ ထူၼ်ႈပႅတ်ႇ လႆႈၸုၼ်ႉႁၢင်ႈႁေႃလႄႈ ၵေႃႉဢၼ်ပဵၼ် ပေႃႈမၼ်းၼၢင်း ဢၼ်ပဵၼ် မျူဝ်ႉၸႃးဝဵင်းယွၵ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈၶိုၼ်ႈႁၢင်ႈႁေႃ သေ ပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၵျေႃႉ ထူၼ်ႈႁူၵ်း မိူဝ်ႈပီ 1936 ၼၼ်ႉလႄႈ ၸဝ်ႈၼၢင်းဢွၼ်ႇ ဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ ဢၼ်တိုၵ်ႉမီး ဢႃႇယု 10 ၶူပ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈၼၢင်းၵႅမ်မိူင်းမႃးယဝ်ႉ။
တူဝ်ၸဝ်ႈမႄႈမၼ်းၼၢင်း ၵေႃႉတူၺ်းထိုင် ပၢႆးပႆႇၺႃႇ ၸဝ်ႈယိင်းဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ သေ ၼွၵ်ႈသေ လၵ်းရုတ်ႇၼၼ်ႉ ဢဝ်တင်း မေႃသွၼ်ၼႂ်းႁၢင်ႈႁေႃသေၵေႃႈ ႁႂ်ႈသွၼ်ပၼ် ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး၊ ပိုၼ်းမၢႆမီႈ လွင်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်း၊ ပၢႆးပႆႇၺႃႇၵၢၼ်မိူင်း တႄႇၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈယိင်းၼႆႉ ၶႅၼ်ႈၽၢႆႇ တၢင်းမေႃၶီႇမႃႉ၊ တၢင်းမေႃလုၺ်းၼမ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ဢၼ်ပဵၼ် ပီႇယႃႇၼူဝ်ႇၵေႃႈ တွႆႇလႆႈလီလီယဝ်ႉ။ ၸၢတ်ႈၸိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မၼ်းၼၢင်းၶဝ်ႈၸႂ်ယဝ်ႉ။
ထိုင် ပီ 1937 မႃး ၸဝ်ႈယိင်းဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸုမ်းလုၵ်ႈသိူဝ်ၼၢင်းယိင်းလႄႈသင် ထိုင်ပီ 1942 မႃး ၶဝ်ႈၼႂ်းၸုမ်းလုၵ်ႈသိူဝ်ပၢင်ႇလၢႆႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈပီၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၵျေႃႉၼႆႉ လႆႈပၼ်တႃၶုၼ်လုၵ်ႈယိင်းမၼ်း ပဵၼ် ၸဝ်ႈသိုၵ်းလူင် တီႈ ၸုမ်းပႂ်ႉယၢမ်းၵရိၼ်ႇၼေးတီးယႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼႂ်း သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၶဝ်ႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်သိုၵ်းတီႈ တပ်ႉၵႅမ် ဢေႇ၊ တီႇ၊ ဢႅတ်ႉသ်သေ ထိုင်မႃး ပီ 1945 ၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်း လႆႈပဵၼ် ၽူႈမီးၸၼ်ႉ ဢၼ်ၶဝ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈႁူဝ်ပီ 1947 ၼၼ်ႉ ၽူႈၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်းၶိူဝ်းၶုၼ် ပရိတ်ႈတဵၼ်ႇ ၸဝ်ႈယိင်းဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ ၼႆႉ လႆႈၸွမ်း ၸဝ်ႈပေႃႈ၊ ၸဝ်ႈမႄႈ မၼ်းသေ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇ လိုမ်ဢႃႇၾရိၵယဝ်ႉ ၽွင်းၼၼ်ႉ လႆႈၸတ်းႁဵတ်း ပၢင်ပွႆးဝၼ်းၵိူတ်ႇ ဢႃႇယုထူၼ်ႈတဵမ် 21 ပီ ယဝ်ႉ။ တီႈဝၼ်းၵိူတ်ႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၼၢင်းဢွၼ်ႇ လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၸွမ်း ဢွမ်လူမ်းဝႃႈ မၼ်းၼၢင်း တေႁၢပ်ႇၵၢၼ်ပုၼ်ႈပၢင်ႈၽွၼ်းလီ တွၼ်ႈတႃႇ မိူင်းဢူၺ်းလီပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ပရိတ်ႉတဵၼ်ႇၵႂႃႇ တေႃႇၸူဝ်ႈ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃး ပီ 1947 လိူၼ်ၸူႇလၢႆႇ 10 ဝၼ်းမႃး မၼ်းၼၢင်းလႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ ၵူပ်ႉၵူႈတင်း ၶုၼ်သိုၵ်းၽီးလိပ်ႉ မွင်ႉပႅတ်ႉတၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၶုၼ်သိုၵ်ႈတီႈ တပ်ႉၼမ်ႉၸၢဝ်းၶုၼ် ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ၶုၼ်သိုၵ်းၽီးလိပ်ႉၼႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ပဵၼ် ၸဝ်ႈၸၢႆးၵရိတ်ႈ ၽီးလိပ်ႉယဝ်ႉ။ လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ ၼႂ်းပီၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ၸဝ်ႈၼၢင်း ဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ လႄႈ ၸဝ်ႈၸၢႆးၽီးလိပ်ႉၶဝ် လႆႈၵူပ်ႉၵူႈသွၼ်ႈမိင်ႈၵၼ်တီႈ ၵျွင်းၽြႃးဝႅတ်ႉၸမိၼ်ႇၸတႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၼ်းမိူဝ်ႈပႆႇၵူပ်ႉၵူႈၼၼ်ႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၵျေႃႉၼႆႉ လႆႈယုၵ်ႉယွင်ႈပၼ်ၸုမ်ႈ ၸဝ်ႈၸၢႆးၽီးလိပ်ႉ ပဵၼ် ၸဝ်ႈၵိၼ်ဝဵင်းဢႅတ်ႉတၼ်ႇဝႃႇရႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃး ပီ 1948 လိူၼ်မေႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈယိင်းဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ လႄႈ တင်း ၸဝ်ႈၽူဝ်ႇမၼ်း ၸဝ်ႈၵိၼ်ဝဵင်းဢႅတ်ႉတၼ်ႇဝႃႇရႃႇ ၶဝ် ႁဵတ်းပဵၼ်ၶႅၵ်ႇသေ ၵႂႃႇဢႅဝ်ႇလႄႇ မိူင်းၾရၢင်ႇသဵတ်ႈယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပီၼၼ်ႉ လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ 14 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးငဝ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈၸၢႆး ၶျႃးလ်ၽီးလိပ်ႉဢႃႇတႃႇၵျေႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝႃႆးသေၼၼ်ႉ ထိုင်မႃး 1950 လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ 15 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် လုၵ်ႈယိင်း ဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈယိင်း ဢႅၼ်ႇဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ လႄးလိၸ်ႉလူႇဝီႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီ 1951 ၼႂ်း လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ လႄႈ ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈယိင်းဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ လႄႈ တင်း ၸဝ်ႈၽူဝ်မၼ်းၼၢင်း ၸဝ်ႈၵိၼ်ဝဵင်းဢႅတ်ႉတၼ်ႇဝႃႇရႃႇ ၶဝ်ၼႆႉ ႁဵတ်းပဵၼ်ၶႅၵ်ႇသေ ၵႂႃႇဢႅဝ်ႇလႄႇ ၸႄႈမိူင်းၸိူဝ်းမီးတီႈ မိူင်းၶႅၼ်ႇၼေတႃႇလႄႈသင်၊ ႁဵတ်းပဵၼ်ၶႅၵ်ႇ ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇသေၵေႃႈ ၵႂႃႇဢႅဝ်ႇလႄႇထိုင် ဝဵင်းလူင်ဝႃႇသျိၼ်ႇတၼ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ထိုင်မႃး ပီ 1952 လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 31 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈယိင်းဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ လႄႈ တင်း ၸဝ်ႈၽူဝ်ႈမၼ်းၼၢင်းၼၼ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၶၢဝ်းယၢဝ်း ဢၼ်ႁိုင်ႁႃႈလိူၼ်ႈ ဢၼ်တႃႇၵႂႃႇဢႅဝ်ႇလႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၼႃႈလိၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇပရိတ်ႉတဵၼ်ႇ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး သီႇႁူဝ်ႇ၊ မိူင်းဢေႃႉသထရေးလီးယႃး၊ မိူင်းၼိဝ်းၸီႇလႅၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆသေ လႆႈၶီႁိူဝ်းမိၼ်သေ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းတူး ၶႅၼ်ႇၺႃႇ ဢၼ်မီးတီႈ လိုမ်ဢႃႇၽရိၵ ၼၼ််ႉယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ် ပီ 1948 မႃးသေ ဢၼ်ပဵၼ် ပၢႆးယူႇလီ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၵျေႃႉ ထူၼ်ႈႁူၵ်းၼႆႉ မီးတၢင်းယူပ်ႈယွမ်းမႃးလႄႈ ထိုင် ပီ 1952 လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 6 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း လး ၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၸဝ်ႈယိင်းၵႅမ်ႇမိူင်း ၸဝ်ႈယိင်းဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ ဢၼ်တိုၵ်ႉႁွတ်ႈၽႅဝ်တီႈ ၶႅၼ်ႇၺႃႇၼၼ်ႉ လႆႈပွၵ်ႈၶိုၼ်း ဢိင်ႇၵလႅၼ်ႇ ၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ထိုင် ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 8 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉၼႆႉ မၼ်းလႆႈသိုပ်ႇပုတ်ႈဢဝ် တီႈယူႇ ၸဝ်ႈပေႃႈမၼ်းသေၵေႃႈ သိုပ်ႇႁပ်ႉဢဝ် ႁၢင်ႈႁေႃပရိတ်ႉတဵၼ်ႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် လုၵ်ႈၸၢႆးငဝ်ႈမၼ်းၼၢင်း ၸဝ်ႈၸၢႆးၶျႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁပ်ႉဢဝ်ၸုမ်ႈၸဝ်ႈၵိၼ်ၼႃႈလိၼ်ၵုၼ်ႇဝေႃးသေၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်မႃး ၸဝ်ႈၵႅမ်မိူင်းယူႇယဝ်ႉ။ ပီ 1953 လိူၼ်ၸုၼ်ႇ 2 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်းပဵၼ်ပွႆးၶၢမ်ႇၽိသဵတ်ႇ တီႈ ၵျွင်းၽြႃးဝႅတ်ႉၸမိၼ်ႇၸတႃႇသေၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်မႃး ၼၢင်းႁေႃၶမ်း ဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ ထူၼ်ႈသွင်ယူႇယဝ်ႉ။ လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ ၼႂ်းပီၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ လႄႈတင်း ၸဝ်ႈၵိၼ်ဝဵင်းဝႃႇရႃႇ ၶဝ် လႆႈလဵပ်ႈပၼ်မိူင်းဢူၺ်းလီပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ပရိတ်ႉတဵၼ်ႇသေ ထိုင် ပီ 1954 လိူၼ်မေႇၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းႁွတ်ႈထိုင် ဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီ 1960 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 19 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၼၢင်းႁေႃၶမ်း ဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ ထူၼ်ႈသွင်ၼႆႉ လႆႈၵိူတ်ႇလုၵ်ႈၸၢႆးထူၼ်ႈသွင် ဢၼ်ပဵၼ် ဢိၼ်ႇတရူးလႄးလ်ပတ်ႉ ၶရိတ်ႉသတီႇယႅၼ်ႇ ဢႅတ်ႉဝတ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၸၢႆးဢိၼ်ႇတရူးၼႆႉ ဝၢႆးသေၸဝ်ႈၸၢႆးၶျႃးယဝ်ႉ မၼ်းပဵၼ် ၸဝ်ႈၵႅမ်မိူင်း ဢၼ်မီးသုၼ်ႇ တႃႇသိုပ်ႇႁၢပ်ႇဢဝ် ႁၢင်ႈႁေႃပရိတ်ႉတဵၼ်ႇယဝ်ႉ။
ၼၢင်းႁေႃၶမ်း ဢႄးလိၸ်ႉၸပႅတ်ႉ ထူၼ်ႈသွင်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်မႃး ၼၢင်းႁေႃၶမ်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႁေႃၶမ်း ပရိတ်ႈတဵၼ်ႇ (ပရိတ်ႉတဵၼ်ႇ၊ ယူႇၶေႇ)၊ မိူင်းဢူၺ်းလီပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လႄႈ မိူင်းၶႅၼ်ႇၼေႇတႃႇ၊ မိူင်းဢေႃႉသထရေးလီးယႃး၊ မိူင်းၼိဝ်းၸီႇလႅၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းတၢင်ႇၸိူဝ်း တႃႇ 15 မိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၸဝ်ႈပေႃႈမၼ်းၼၢင်း ၵျေႃႉထူၼ်ႈႁူၵ်း ၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇယဝ်ႉ မၼ်းၼၢင်းလႆႈၶိုၼ်ႈႁၢင်ႈႁေႃမႃး မိူဝ်ႈ 1952 လိူၼ်ၸုၼ်ႇ 2 ဝၼ်းၼၼ်ႉသေ မၼ်းၼၢင်းလႆႈပဵၼ် ၼၢင်းႁေႃၶမ်း ဢၼ်ဢႃႇယုႁၢင်ႈႁေႃ ယၢဝ်းသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ပီ 1947 ၼၼ်ႉ တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းတင်း ၸဝ်ႈၸၢႆးၽီးလိပ်ႉသေၵေႃႈ မီးလုၵ်ႈယိင်းလုၵ်ႈၸၢႆး 4 ၵေႃႉသေ မီးလၢၼ် 8 ၵေႃႉ၊ မီးလိၼ် 12 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၼွၼ်းၽေး.
မိူဝ်ႈပီ 2022 သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ 8 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ႁၢင်ႈႁေႃ Buckingham ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ ၼၢင်းႁေႃၶမ်း လႆႈၶၢမ်ႇဢဝ် တီႈယူတ်းယႃယူႇဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်း လွင်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၼၼ်ႉ လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ "မေႃယႃၶဝ် လႆႈမႆႈၸႂ်ၸွမ်း ပၢႆးယူႇလီ ၼၢင်းႁေႃၶမ်း သေ ၼၢင်းႁေႃၶမ်းတႄႉ ယူႇငၢႆးလူမ်ၸႂ်ယူႇ" ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် လုၵ်ႈယိင်းလုၵ်ႈၸၢႆး ၼၢင်းႁေႃၶမ်း ၶဝ် သီႇပီႈၼွင်ႉၵေႃႈ ႁွတ်ႈမႃးထိုင်တီႈ ၼၢင်းႁေႃၶမ်းယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၶမ်ႈဝၼ်းၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ လႆႈၼႄႉၼမ်းဝႃႈ ၼၢင်းႁေႃၶမ်း လႆႈၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇယဝ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။