ပပ်ႉႁဵၼ်း ၾိင်ႈပိူင်ပၢၼ်မႂ်ႇ ပုၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းမိူင်းတႆး/လွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်လဵင်ႉတွင်ႉ
ၶေႃႈပွၼ်ႈၸႂ်.
ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်လဵင်ႉတွင်ႉၼႆႉ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁေႃးဝႆႉၼမ်ယူႇ။ ၼႂ်း”မၢၵ်ႇၵၢင်ႇ 8 ပိူင် သဵၼ်ႈ တၢင်းၵႂႃႇၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ” ၼၼ်ႉယင်းသႂ်ႇဝႆႉဝႃႈ “သမ်မႃဢႃၸီဝ” လွင်ႈလဵင်ႉတွင်ႉလူၺ်ႈလၢႆးသၢင်ႇထုၵ်ႇ။
လၢႆးမၢၵ်ႈမီး 4 ယိူင်ႈၼၼ်ႉ -
 - ဢုꩧႃၼသမ်ပၻႃ - ဢဝ်လၢႆးဢၼ်တြႃးသေၶတ်းၸႂ်ႁဵတ်းႁႃ။
 - ဢႃရၵ်ၶသမ်ပၻႃ - ၵဵပ်းႁွမ်တွမ်ပႅင်း ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်လႆႈမႃး။
 - ၵလျႃꧣမိတ်တတႃ သမ်ပၻႃ - ႁဵတ်းၵေႃႉၵူၼ်းလီ ပိုင်ႈဢိင်ၽူႈမျၢတ်ႈ။
 - သမꩡီဝိတႃ သမ်ပၻႃ - ၼပ်ႉသွၼ်ႇသေ ၸႂ်ႉၸၢႆႇ၊ လၢႆးၼပ်ႉသွၼ်ႇၼၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸိၸမ်ႈဝႆႉတီႈၼိုင်ႈဝႃႈ -
 - : 1 ပုၼ်ႈ -ၸႂ်ႉတႃႇဢၼ်လူဝ်ႇၵူႈဝၼ်း၊
 - : 1 ပုၼ်ႈ- ၵဵပ်းႁွမ်လႄႈ တူင်းၶႂၢၵ်ႈလွင်ႈမၢၵ်ႈမီး၊
 - : 1 ပုၼ်ႈ- ဝႆႉတႃႇယၢမ်းၶိုၵ်ႉၶၢႆးလမ်ႇလွင်ႈ။
ၼႂ်းၶွပ်ႇဝူင်းၵူၼ်းၼႆႉ ၸၼ်ႉၵူၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇဢမ်ႇၼၼ် တူၵ်းတႅမ်ႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပိူၼ်ႈဢဝ်လွင်ႈယူႇလီ၊ လွင်ႈၵိၼ်ယႅမ်ႉ၊ လွင်ႈၼုင်ႈဝႆ၊ လွင်ႈႁဵတ်းလွင်ႈသၢင်ႈ၊ လွင်ႈမၢၵ်ႈမီးၼႃႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅပ်းတတ်းယဝ်ႉ။ လွင်ႈမၢၵ်ႈမီးၼႆၵေႃႈ လူဝ်ႇတႄႇတီႈသွင်ႇၾႆး၊ ပေႃးသွင်ႇၾႆးမၢၵ်ႈမီး ၸင်ႇ ၵူၼ်းႁိူၼ်းမီးတၢင်းၵိၼ် ၵုမ်ႇလူမ်ႈ ဢမ်ႇလႆးမႆႈၸႂ်၊ လွင်ႈၵူၼ်းဢိုပ်းၵူၼ်းယၢၵ်ႈၼၼ်ႉ တေယူပ်ႈလူင်းၵႂႃႇ၊ ပေႃးသွင်ႇၾႆးမၢၵ်ႈမီးယဝ်ႉ ၵူၼ်းႁိူၼ်းလူဝ်ႇမၢၵ်ႈမီး၊ မီးၶူဝ်းၼုင်ႈတၢင်းမႆ ၶူဝ်းၸႂ်ႉသုၼ်ႇတူဝ်ပဵင်းပေႃးၸွမ်းၼင်ႇ ငဝ်းလၢႆး တီႈယူႇဢုတု လႄႈၽွင်းယၢမ်း၊ ပေႃးၵူၼ်းႁိူၼ်းမၢၵ်ႈမီးယဝ်ႉ တၢင်းႁိူၼ်းႁႂ်ႈမၢၵ်ႈမီး၊ ပေႃးၵူႈႁိူၼ်းပဵၼ်ၸိူင်ႉၼႆၸင်ႇ တေၸၢင်ႈဝႃႈ တင်းဝၢၼ်ႈတင်းဢိူင်ႇတၢင်းမိူင်း မၢၵ်ႈမီးယဝ်ႉ။
ပေႃးသွင်ႇၽႆးမၢၵ်ႈမီးၵေႃႈ တေမီးတၢင်းၵိၼ်လီ မီးဢရသႃႇတီႈသူပ်း-လူင်းၵႂႃႇၼႂ်းတွင်ႉသႆႈ ၸွတ်ႇၸိမ်း ၵႂႃႇၼႂ်းလိူတ်ႈသေ ယဵၼ်းပဵၼ်ဢဵၼ်ႁႅင်း၊ ႁဵတ်ႈႁႂ်ႈမီးဢဵၼ်ႁႅင်းႁဵတ်းၵၢၼ် ႁႃငိုၼ်းၶူဝ်းၶွင်လႄႈ ဢဵၼ်ႁႅင်း တႃႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း ႁႄႉၵင်ႈၽေးဝၢၼ်ႈၽေးမိူင်း လႆႈတဵမ်တဵမ်ထူၼ်ႈထူၼ်ႈ။
လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈ.
 - လွင်ႈမၢၵ်ႈမီးၼႆႉ လိူဝ်သေႁဵတ်းၵၢၼ်ႁႆႈၵၢၼ်ၼႃးၼၼ်ႉ ၵၢၼ်လဵင်ႉၼႃႈႁိူၼ်းၵေႃႈပဵၼ်ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး ဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်သွင်ႇၽႆးၼႃႈႁိူၼ်းယူႇ။
 - ပေႃးဝၢင်းႁိူၼ်းၵႂၢင်ႈ ၽုၵ်ႇတူၼ်ႈမၢၵ်ႇဝႆႉပၼ်ၵူၼ်းႁိူၼ်းၵိၼ်၊ ၽုၵ်ႇၽၵ်းၽုၵ်ႇမၢၵ်ႇၽိတ်ႉဝႆႉ ၵိၼ် ပေႃးဢွၵ်ႇၼမ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႈၶၢႆပႃး၊ ယႃႇပေႁႂ်ႈမီးတီႈပႅတ်ႈလၢႆ၊ ၼင်ႇႁိုဝ်မၢၵ်ႇမႆႉ ၽၵ်းၶဵဝ်ႁဝ်းတေဢွၵ်ႇၼမ်ၼၼ်ႉ ႁႃၽုၼ်ႇမႃးသႂ်ႇပၼ်၊ သူၼ်ၼႂ်းဝၢင်းႁိူၼ်းၼႆႉ ၵမ်ႉပၼ်သွင်ႇၽႆးၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး မၼ်းၸၢင်ႈ လၢတ်ႈၼႄတၢင်းယၢမ်ႈၼမ်ႉၸႂ်ၸဝ်ႈႁိူၼ်းလႄႈ လူဝ်ႇမေႃသႂ်ႇၸႂ်လီလီသေ လုမ်းလႃးၵႂႃႇ၊ ဝၢႆးပၢတ်ႇ ၶဝ်ႈၼႂ်းၼႃးယဝ်ႉၵေႃႈ၊ လီၽုၵ်ႇၽၵ်းတၢင်ႇမဵဝ်းထႅင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၽၵ်းမီႇၽၵ်းႁေႃ၊ ထူဝ်ႇပူၵ်း၊ ထူဝ်ႇၶၢမ်း၊ ထူဝ်လိူင် လႄႈ မႂ်ယႃႈလုတ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ၊ မၼ်းၸၢင်ႈၵမ်ႉထႅမ်လွင်ႈၵိၼ်ယႅမ်ႉႁဝ်းထႅင်ႈ၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉ လူဝ်ႇမေႃၽုၵ်ႇၽၵ်း ဢၼ်ၸၢင်ႈၶိုၼ်ႈႁူဝ်ႉၶိုၼ်ႈသင်ႉ။
 - ၼႂ်းၶွပ်ႇဝူင်းမုၵ်ႉၸုမ်း ဢမ်ႇၼၼ် ဝၢၼ်ႈၶူင်ႇၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ပေႃးပဵၼ်လႆႈႁႃၵူၼ်းမီးတၢင်ႈႁူႉ မႃးပိုတ်ႇသွၼ်ပၼ်ၵၢၼ်လဵင်ႉလူသတ်း လႄႈ ၵၢၼ်မေႃတိၼ်မေႃမိုဝ်း တႃႇႁႂ်ႈၵူၼ်းၼႂ်းႁိူၼ်း မေႃႁႃငိုၼ်း မိူဝ်ႈမီး ယၢမ်းတူဝ်တၼ်းယဝ်ႉ။
 - ပေႃးတေလဵင်ႉသတ်းၸိုင် လဵပ်ႈႁဵၼ်းလၢႆးၶိုတ်းၵၢပ်ႈလႄႈ လၢႆႈယူတ်းယႃ လူဝ်ႇၾၢင်ႉသတိ ယႃႇႁႂ်ႈ ၼႃႈၵၢၼ်လဵင်ႉသတ်းႁဝ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းယူႇဢိူမ်ႈႁိမ်းၸမ်ၶဝ် သုၵ်ႉယုင်ႈၸွမ်း၊ ႁႂ်ႈမီးၶွၵ်ႈမီးလဝ်ႉလီလီ။
 - ၵႆႉလုၵ်ႉၸဝ်ႉၸဝ်ႉ ပတ်းၽဵဝ်ႈလိူမ်ႈလႆႇၸွမ်းၼႂ်းႁိူၼ်းလႄႈ ဝၢင်းႁိူၼ်း၊ ပေႃးယဝ်ႉလဵင်ႉလူ ၵႆႇ၊ မူ၊ ဝူဝ်း၊ ၵႂၢႆး၊ မႃႉ ႁူတ်းၼမ်ႉသူၼ်ၽၵ်း၊ ငဝ်းႁၵ်ႈၽၢၼ်ၵွတ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈၶၢၼ်ႉတူင်ႉၶၢၼ်ႉၼိုင်ယဝ်ႉ။
 - ၶူဝ်းၶွင်ၸႂ်ႉသွႆႈၵူႈဝၼ်းၼႆႉ မၼ်းလုၵ်ႉတီႈၵႆႉႁဵတ်းၵႆႉသၢင်ႈၼႆႉသေ လႆႈမႃး၊ လွင်ႈမၢၵ်ႈမီးၼၼ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈမေႃမႅတ်ႇပႅင်းၼၼ်ႉပဵၼ်မႃး၊ ၼိုင်ႈဝၼ်းႁွမ်လႆႈၼိုင်ႈဢိတ်း ထိုင်ႈၼိုင်ႈပီ တေၸၢင်ႈမီးမႃး ပဵၼ်ႁဵင် ပဵၼ်မိုၼ်ႇ၊ ၼႆႉၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးႁႅင်းသိုဝ်ႉ ၶူဝ်းယိပ်းၶူဝ်းသွႆလႄႈ ဢဝ်ႁဵတ်းငိုၼ်းတိုၼ်းၵႃႉၶၢႆ သေ ပဵၼ်လၢႆးလႆႈငိုၼ်းတူဝ်းတွၼ်းမႃး၊ ၽဝတူဝ်ၵဝ်ႇၵေႃႈ တေလူမ်ၸႂ်ႁၢင်ႈလီမႃး။
 - ၼပ်ႉသွၼ်ႇတူၺ်း ဢၼ်ႁဝ်းလူဝ်ႇၸႂ်ႉၸၢႆႇၼၼ်ႉ ႁဵတ်းပဵၼ်ၶွပ်ႇပိူင်မၼ်းဢွၼ်တၢင်း၊ ပေႃးယဝ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ်ၼႆႉသေ ဝၢင်းၽႅၼ်ၼင်ႇႁိုဝ်ပေႃးတေႁႃလႆးငိုၼ်းၼမ်လိူဝ် ဢၼ်ႁဝ်းၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉတႃႇၸႂ်ႉၸၢႆႇၵူႈလိူၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၵူႈပီၼၼ်ႉ သွင်ပုၼ်ႈ၊ တီႈတႅၵ်ႈမၼ်း ဢၼ်ႁဝ်းလူဝ်ႇၸႂ်ႉၸၢႆႇၼိုင်ႈလိူၼ်ၼႆႉ တူၵ်းယူႇ 2,000 ၼႆၸိုင် ဢၼ်ႁဝ်းလူဝ်ႇႁဵတ်းႁႃလၢႆးလႆႈမၼ်းၼၼ်ႉ ဝၢင်းၽႅၼ်ဝႆႉသေ 6,000 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁႃလႆႈမႃးယဝ်ႉ-
 - : (ၵ) တႃႇပုၼ်ႈၼိုင်ႈ ဝႆႉတႃႇႁဝ်းၵိၼ်ႁဝ်းလူႇ။
 - : (ၶ) တႃႇပုၼ်ႈၼိုင်ႈ ၽင်ႉဝႆႉတႃႇမိူဝ်ႈႁဝ်းၶိုၵ်ႉၶၵ်ႉၸမ်ပဵၼ်။
 - : (င) တႃႇထႅင်ႈပုၼ်ႈၼိုင်ႈသမ်ႉ ႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်တႃႇမၢၵ်ႈမီးၸဝ်ႈၵဝ်ႇယဝ်ႉ ပဵၼ်သရေႇၼႃႈတႃတူဝ်ၵဝ်ႇ ဢိၵ်ႇပႃႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း။
 - : ပေႃးႁဵတ်းၼႆ ပုၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းမိူင်းတႆး ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း တၵ်းတေပဵၼ်ငဝ်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉ ဢၼ်တေမၢၵ်ႈမီးၶိုၼ်ႈ သင်ႉၶိုၼ်ႈသုင်ၵႂႃႇ။
 - တႃႇတေႁႂ်ႈမၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ်ၵႂႃႇထႅင်ႈၼၼ်ႉ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ ပိူၼ်ႈပူၵ်းတင်ႈၶွၵ်ႇပၼီႇ (COMPANY) လႄႈ ၶိူဝ်းၶၢႆႇၼႅင် ၵၢၼ် (NETWORK) ၸိူဝ်းၼႆႉ။ လီလဵပ်ႈႁဵၼ်းသေယဝ်ႉ ပူၵ်းတင်ႈ ႁင်းႁဝ်း တေၸၢင်ႈမီးၽွၼ်းလီသုၼ်ႇတူဝ် ၽွၼ်းလီၵူၼ်းၼမ်လႄႈ ၽွၼ်းလီၵူႈၽၢႆႇၽၢႆႇ၊ တိုၼ်း (ဢလၢင်း) ပိူင်လူင်မၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸိုဝ်ႈငိုၼ်း၊ ပဵၼ်တၢင်းႁူႉ (KNOWLEDGE) ဢၼ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - ၼႂ်းလွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႆႉ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမီးယူႇ 5 ပိူင်။(ဢၼ်ပဵၼ်လွၵ်းပိူင်-ၽႅၼ်-ၸတ်း-ထတ်း-မႄး) 
 - : - ႁဵတ်းသင်ၵေႃႈႁႂ်ႈတမ်းလွၵ်းပိူင်သေႁဵတ်း (BE SYSTEMATIC)။
 - : - ႁဵတ်းသင်ၵေႃႈႁႂ်ႈဝၢင်းၽႅၼ်ၵၢၼ်(PLAN) ၵွၼ်ႇ၊ တီႈဝၢင်းၽႅၼ်ၵၢၼ်ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇၼပ်ႉပႃး 5W 1H တႃႇသေႇ။
 - :: WHAT တေႁဵတ်းသင်?။
 - :: WHO ၽႂ်တေႁဵတ်း?။
 - :: WHEN တေႁဵတ်းမိူဝ်ႈလႂ်?။ ႁႂ်ႈယဝ်ႉမိူဝ်ႈလႂ်?။
 - :: WHERE တေႁဵတ်းတီႈလႂ်?။
 - :: WHY ၵွပ်ႈသင်လႄႈလႆႈႁဵတ်း?။
 - :: HOW တေႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်?၊ လူဝ်ႇသင်လၢႆလၢႆ။
 - : - ဝၢင်းၽႅၼ်ယဝ်ႉ ႁႂ်ႈဢုပ်ႇၵုမ်သပ်းလႅင်းလီငၢမ်းတေႃႇၵၼ်သေ ၸတ်းၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄပုၼ်ႈၽွၼ်းပၼ်ၵၼ် (MANAGE)။ 
 - : - ၸတ်းၵၢၼ်ယဝ်ႉၶိုၼ်းထတ်းသၢင်ႈ ၸွမ်းလွင်ႈလီလွင်ႈၸႃႉ ၶိုတ်းၶိုတ်းၸမ်ၸမ် (INSPECT)။
 - : - ပေႃးမီးလွင်ႈၸႃႉၵေႃႈ မူၼ်ႉမႄး ၶိုတ်းၶိုတ်းၸမ်ၸမ်(CORRECT)။
 - ၼႂ်းလွင်ႈၵၢၼ်လဵင်ႉတွင်ႉၼႆႉ သမ်ႉဢမ်ႇလီလူင်လိုမ်း ၶေႃႈၶိုၵ်ႉယႂ်ႇပႃႈတႂ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ-
 - : ၵ. ႁႂ်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတြႃး။
 - : ၶ. ႁႂ်ႈမေႃၸႅၵ်ႇၽႄ ၶွင်သုၼ်ႇတူဝ်လႄႈၶွင်သုၼ်ႇႁူမ်ႈ။
 - : င. ႁႂ်ႈမီးၵႂၢမ်းမၼ်ႈၵႂၢမ်းၵိုမ်း၊ ၵႂၢမ်းႁဝ်းႁႂ်ႈပိူၼ်ႈယုမ်ႇယမ်တမ်းၸႂ်လႆႈ။
 - : ၸ. ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈႁတ်းႁၢၼ်။
ၶေႃႈထၢမ်.
 - ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈမၢၵ်ႈမီးၼႆႉ ၵႂၢမ်းၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ ဢမ်ႇတၢပ်ႈမၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ်သင်?၊ မီးလၵ်းထၢၼ်သၢၵ်ႈသေႇၼင်ႇႁိုဝ်?။
 - ၵွပ်ႈသင်လႄႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ ၽၢႆႇၼိုင်ႈသႄႉ”လေႃးၽ” ယဝ်ႉၽၢႆႇၼိုင်ႈသမ်ႉသွၼ်လွင်ႈ “လၢႆးမၢၵ်ႈမီး” လႃႇ?။
 - ၵူႈပွၵ်ႈၽၢႆႇၶႂႃၶဝ် သူၼ်ၸႂ်လွင်ႈ ၶွမ်ႇပၼီႇ၊ ၽၢႆႇသၢႆႉၶဝ်သမ်ႉ ၶဝ်ၸႂ်လွင်ႈသိမ်း ပဵၼ်ၶွင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ(NATIONALISATION) သေ ႁွင်ႉဝႃႈပဵၼ်ၶွင်ၵူၼ်းမိူင်းလွၼ်ႉလွၼ်ႉ၊ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ မေႃပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶဝ်ၸဝ်ႈဝႃႈ ၵၢပ်ႈပၢၼ်တေႃႈလဵဝ် ၽၢႆႇသၢႆႉၽၢႆႇၶႂႃ တၢင်းသဵင်ႈဝၢႆႇမႃး သူၼ်ၸႂ်လၢႆးၵူၼ်းမိူင်းပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်တႄႉတႄႉ(PRIVATIZATION) ၼႆၼၼ်ႉၸဝ်ႈၵဝ်ႇၸွင်ႇပႃႈႁူႉ?၊ ပေႃးပႆႇႁူႉၸိုင် တွင်ႈထၢမ်ၵေႃႉႁူႉၶဝ်သေလၢတ်ႈၼႄတၢင်းႁၼ်ထိုင်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇဝႃႈ တႆးႁဝ်းထုၵ်ႇႁဵတ်း ၸိူင်ႉႁိုဝ်?။
 - ၵူဝ်းရီးယိူဝ်းၼႆႉ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶဝ်ၶိုၼ်ႈဝႆႉလိူဝ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈ၊ ၵွပ်ႈၶဝ်လူင်းတိုၼ်းၼႂ်းၵၢၼ်ပၢႆးပိင်ႇၺႃႇ ၼမ်လိူဝ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈၼႆၼၼ်ႉ ၸွင်ႇပႃႈႁူႉ?။ လွင်ႈၼႆႉႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ တင်းတႆးတုၵ်ႇႁဵတ်းႁိုဝ်?။