Mrsailiek/shan-dataset huggingface dataset:
ၸႄႈဝဵင်းတၵူင်ႇမျူဝ်ႉတိတ်ႉသဵၵ်ႉၵၢၼ်း
တၵူင်ႇမျူဝ်ႉတိတ်ႉသဵၵ်ႉၵၢၼ်း (ဒဂုံမြို့သစ်ဆိပ်ကမ်း), (Dagon Myothit Seikkan), (Dakongmyoditsaekkaan) ၼႆႉမီးဝႆႉတီႈ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇပွတ်းၵၢင် ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် တႃႈၼမ်ႉတၵူင်ႇမျူဝ်ႉတိတ်ႉၼႆႉ လႆႈၶၢႆႉမႃး မိူဝ်ႈ ပီ (1990) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး ပီ (2000) ႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸၼ်ႉငဝ်ႈမီး (10) ႁူင်း၊ ၸၼ်ႉၵၢၼ် မီး (2) ႁူင်း၊ ၸၼ်ႉသုင်မီး (1) ႁူင်းယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းယူႇတီးၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ လုၵ်ႉဢဝ် ၼိူင်ႈမိုၼ်ႇသေ ထိုင်မႃး ပီ (2010) မႃး ပဵၼ်မႃး ၼိူင်ႈသႅၼ်ယဝ်ႉ။ တၵူင်ႇမျူဝ်ႉတိတ်ႉသဵၵ်ႉၵၢၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၼႃႈလိၼ် ပၢႆးၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈတွၼ်ႈတႃႇ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈၵေႃႈၸႂ်ႈယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းတၵူင်ႇ
ၸႄႈဝဵင်းတၵူင်ႇ (ဒဂုံမြို့နယ်), (Dagon), (Dakong) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ၽၢႆႇႁွင်ႇ ဢၼ်ဢိူမ်ႈ ၵၢင်ဝဵင်း ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းတၵူင်ႇၼႆႉ မီးပွၵ်ႉ (5) ပွၵ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းပဵၼ်တီႈၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်သေပိူၼ်ႈ တီႈဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၵွင်းမူးသူၺ်ႇတၵူင်ႇ၊ ႁွင်ႈၼႄၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ (အမျိုးသားပြတိုက်)၊ ႁွင်ႈၵႃႈၸၢတ်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ (အမျိုးသားပြဇာတ်ရုံ)၊ သၽႃးၸႄႈတိူင်းတႃႈၵိုင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းတၵူင်ႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၸိူဝ်းပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈ တီႈၸႄႈဝဵင်းတၵူင်ႇၼႆႉၵေႃႈ ႁူင်းလႅမ်းလူင်၊ လုမ်းၽွင်းၼွၵ်ႈမိူင်း လႄႈ ဢွင်ႈႁိူၼ်းတီႈယူႇ ၽွင်းၶဵဝ်ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢွၵ်ႇပေႃႇပဵၼ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် ဢထၵ (1) တၵူင်ႇ၊ ဢထၵ (2) တၵူင်ႇ ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းတၵူင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ထႅၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် ဢၼ်မီးတီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ပီ 2011 လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီ (6) ဝၼ်းၼၼ်ႉ တႄႇပိုတ်ႇ ၵၢတ်ႇတေႃႇဝိၼ်ႇသႅၼ်ႇထႃႇ ဢၼ်မီး 15 ၸၼ်ႉၼၼ်ႉ လႄႈ ႁွင်ႈၵူၼ်းယူႇ ၵႃႈတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတၵူင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီ 2011 လိူၼ်ၵျုၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသြႃႇသီႇတၵူႇ ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇ ႁူင်းႁဵၼ်းပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ သီႇတၵူႇၵူႈမိူင်းမိူင်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း.
တၵူင်ႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈတမ်ႇငႃႈမွၼ်းဢွၼ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈႁိမ်း ၵွင်းမူးသူၺ်ႇတၵူင်ႇၼၼ်ႉသေ ပေႃးဢဝ် ၽႃႇသႃႇမွၼ်း ဝႃႈ လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ လၵုင်ႇ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်သၢႆပိုၼ်းဝႃႈ ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇၼႆႉ မီးႁိမ်းပၢႆဝဵင်း ဝဵင်းတၢၼ်ႇလိၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ဢွင်ႈလီပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢၼ်မီးတီႈသၢႆ မႄႈၼမ်ႉတႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ဝၢၼ်ႈတၵူင်ႇဢွၼ်ႇၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵွင်းမူးသူၺ်ႇတၵူင်ႇလႄႈ ပေႃးဢဝ်ၾိင်ႈငႄႈဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်တီႈလိုဝ်းလင်မႃးယဝ်ႉ။ ပီ 1755 ၼၼ်ႉ ဢလွင်းမိၼ်းတယႃး သိမ်းဢဝ် ဝၢၼ်ႈတၵူင်ႇသေ ၵွပ်ႈဢွင်ႇပႄႉလႆႈ ယၢၼ်ႇတင်းသဵင်ႈလႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ ယၢၼ်ႇၵူင်ႇ (ရန်ကုန်) ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ဢလူင်ႇ၊ ပပႄးတၢၼ်း၊ ၵျွၵ်ႉတတႃး၊ ပူဝ်ႇတထွင်ႇ ဢဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉႁူမ်ႈၵၼ်သေ ၸင်ႇတႄႇတင်ႈဝဵင်းလူင်မႃးယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶူဝ်းလၼီႇဢင်းၵိတ်ႉၼၼ်ႉ တၵူင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢင်ဝဵင်းလႄႈ ႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉ မီးပွၵ်ႉၵူၼ်းၽၢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပေႃးတဵမ်လူင်ဝႆႉၵေႃႈ မၼ်းပဵၼ်ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ဝၢႆးပီ 1950 ထိုင်ပၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႊမႃး ၸင်ႇၽဵဝ်ႈပဵတ်ႈပွၵ်ႉၵူၼ်းၽၢၼ်ႈဢၼ်ၶႂၢၵ်ႈတီႈယူႇ မီးတီႈပွတ်းၸၢၼ်းၸႄႈဝဵင်းၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇၵေႃႇသၢင်ႈပိူင်ၵၢၼ် ဝၢင်းႁိူၼ်းမိၼ်းမၼႅင်ႇ တွၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းႁၢပ်ႇၵၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸိုဝ်းႁဵတ်းၵၢၼ်မႃးၶၢဝ်းႁိုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃးပီ 1980 ပူဝ်ႇၶျူၵ်ႉၼေႇဝိၼ်း လႆႈတႄႇၵွင်းမူး မႁႃႇဝိၸယ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၵွင်းမူးလိုဝ်းလင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈလႄႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်.
ၸႄႈဝဵင်းတၵူင်ႇၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပွတ်းတူၵ်းတႃႈၵုင်ႈသေ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ လတ်ႉတီႇတုတ်ႉႁွင်ႇ 16 တီႇၵရီႇ 45 မိတ်ႉၼိတ်ႉ 51 ၸႅၵ်ႉၵၢၼ်ႉ လႄႈ လွင်ႇၵျီႇၵျူႉ 97 တီႇၵရီႇ 59 မိတ်ႉၼိတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းတၵူင်ႇၼႆႉ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇမီး ၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇၵလႃႇတွင်ႇၺူၼ်ႉ၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်း မီး ၸႄႈဝဵင်းပပႄးတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းလႃႉတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢၼ်းမတေႃႇ တိူဝ်ႉၸပ်းဝႆႉတင်း ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇတၢင်းတူၵ်းၸမ်ႉ တိူဝ်ႉၸပ်းဝႆႉတင်း ၸႄႈဝဵင်းဢလူင်ႇ လႄႈ ၽၢႆႇတၢင်းႁွင်ႇတႄႉ တိူဝ်ႉၸပ်းၵၼ်ဝႆႉတင်း ၸႄႈဝဵင်းပႁၢၼ်း လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းၸၢၼ်းၶျွင်း ယဝ်ႉ။
ပေႃးဢဝ် ၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇတေႃႇတၢင်းတူၵ်း မီး (0.96)လၵ်း လႄႈ ပေႃးဢဝ် ၼႃႈတၢင်းၸၢၼ်းတေႃႇတၢင်းႁွင်ႇ မီး (0.99) လၵ်းယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်မၼ်းတႄႉ မီး ယဝ်ႉ။
ယူင်ႉသၢင်ႈၸိူဝ်းလိုဝ်းလင်.
ယူင်ႉသၢင်ႈၸိူဝ်းဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းတၵူင်ႇ ဢၼ်ၼႄဝႆႉၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉၼႆႉ ထိင်းသိမ်းဝႆႉပဵၼ် ၶူဝ်းပူၺ်ႈၵဝ်ႇမွၼ် တီႈဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၶႃႈဢေႃႈ။
ၸႄႈဝဵင်းတၵ်ႉၶိၼႃႇသီႇရိ
ၸႄႈဝဵင်းတၵ်ႉၶိၼႃႇသီႇရိ ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးတီႈၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၼေႇပျီႇတေႃႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးဢိင်ၼိူဝ် သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉၼႆ တီႈ ၸႄႈဝဵင်းပုပ်ႉပသီႇရိ ၼႆႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီး ၅၀,၄၃၂ ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ
ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ (တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး), (Tanintharyi Region), (ဏၚ်ကသဳ) ဢမ်ႇၼၼ် (တနၚ်ဩဳ) ၼႆႉ ပဵၼ် ၸႄႈတိူင်း ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်မီးပွတ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ သုတ်းသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႄႈလူင်ၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းထဝႄႇ ၶႃႈဢေႃႈ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် ဝဵင်းလမ်ႇလွင်ႈ တၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပဵၵ်ႉ လႄႈ ဝဵင်းၵေႃႉတွင်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉ ဝႃႈ မီးၵႂႃႇ 1,408,401 ၼႆယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈလႄႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်.
ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ဢေႇရိယႃႇမီး 16,736 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉ ပွတ်းၸၢၼ်း မိူင်းမၢၼ်ႈ တီႈထုင်ႉၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇသေ ပဵၼ်ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ၵူၼ်းယူႇသဝ်း ဢေႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢင်ႇလၢႆႇဢႅတ်ႇတမၢၼ်ႇ၊ မိူင်းထႆး၊ ၸႄႈမိူင်းယၢင်းၽိူၵ်ႇ၊ ၸႄႈမိူင်းမွၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၵႄႈ လတ်ႉတီႇတုတ်ႉႁွင်ႇ 9 တီႇၵရီႇ 30 မိတ်ႉၼိတ်ႉ တေႃႇ 15 တီႇၵရီႇ 5 မိတ်ႉၼိတ်ႉ၊ ၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႇၵျီႇတုၼ်ႇ 97 တီႇၵရီႇ 40 မိတ်ႉၼိတ်ႉ တေႃႇ 99 တီႇၵရီႇ 40 မိတ်ႉၼိတ်ႉ ၼၼ်ႉၶႃႈယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈၾႃႉ.
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပဵၼ်ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ၸမ်ပၢင်ႇလၢႆႇလႄႈ မီးၾိင်ႈၾႃႉၽူၼ်ၼမ်သေ ယိုၵ်းယမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပဵၼ်တီႈဢၼ်ၸမ် ဢီႇၵူၺ်ႇတႃႇၼၼ်ႉလႄႈ တၢင်ႉမႆႈၵေႃႈ သုင်ဝႆႉယဝ်ႉ။ တၢင်ႇမႆႈၼႆႉ မီးဝႆႉ ၼႂ်းၵႄႈ 83 တီႇၵရီႇၽႃႇရိၼ်ႇႁၢႆႉ တေႃႇ 78 တီႇၵရီႇ ၽႃႇရိၼ်ႇႁၢႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽူၼ်မႃးတင်းပီသေ တၢင်ႉၼမ်ႉၽူၼ်ၼႆႉ မီး 170 တေႃႇ 210 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈတွၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း၊ ဝဵင်း၊ ပွၵ်ႉ၊ ဢိူင်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈ.
တီႈၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇၼႆႉ မီး ၸႄႈတွၼ်ႈ (3) ၸႄႈတွၼ်ႈဢေႃႈ။
 - ၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇ
 - ၸႄႈတွၼ်ႈပဵၵ်ႉ
 - ၸႄႈတွၼ်ႈၵေႃႉတွင်း
ၸႄႈဝဵင်း မီး (10) ၸႄႈဝဵင်းယဝ်ႉ။
တီႈၸႄႈတွၼ်ႈထဝႄႇၼႆႉ ၸႄႈဝဵင်းထဝႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းလွင်းလူင်၊ ၸႄႈဝဵင်းတယႅတ်ႉၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းယေႇၽျူႇ
တီႈၸႄႈတွၼ်ႈပဵၵ်ႉၼႆႉ ၸႄႈဝဵင်းပဵၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျုၼ်းၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းပုလေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ
တီႈၸႄႈတွၼ်ႈၵေႃႉတွင်းၼႆႉ ၸႄႈဝဵင်းၵေႃႉတွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းꧤူၵ်ႉပျိၼ်း
ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်း (16) ၸႄႈဝဵင်း၊ ပွၵ်ႉ (83) ပွၵ်ႉ၊ ဢိူင်ႇ (264) ဢိူင်ႇလႄႈ ဝၢၼ်ႈ (1230) ဝၢၼ်ႈယဝ်ႉ။ 
ဢွင်ႈတီႈၸိူဝ်းလီၶဝ်ႈၸႂ်.
 - ပဵၵ်ႉၵျုၼ်းၸု
 - ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ မွင်းမၵၢၼ်ႇ ဢွင်ႈလိုဝ်ႈႁိူဝ်ႉ
 - ၵုၼ်မလိ ထိူၼ်ႇလွတ်ႈၽေး
 - ၵုၼ်သထေး (ဢႅတ်ႇတမၢၼ်ႇၵလၢပ်ႉ)
 - ၵုၼ်ပႅၼ် ဝိတူဝ်ႇရိယ
လိၵ်ႈလၢႆး၊ ၾိင်ႈငႄႈ လႄႈ ထုင်းၾိင်ႈ.
လိၵ်ႈလၢႆး.
ၵူၼ်းၶိူဝ်းထဝႄႇ ၵမ်ႉၼမ်ၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်ယူႇသဝ်းတီႈ ၸႄႈတိူင်းတိၼ်းတႃႇယီႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢွၼ်ၵၼ်လၢတ်ႈၵႂၢမ်းၽႃႇသႃႇထဝႄႇ ပဵၼ်ပိူင်လူင်မၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ လိၵ်းလၢႆး ၵူၼ်းၶိူဝ်းထဝႄႇ ၶဝ်တႄႉ ဢမ်ႇပႆႇမီးဝႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇၶႂၢင်ႇမၼ်း။ တွၼ်ႈတႃႇလိၵ်ႈလၢႆးထဝႄႇ ဢၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းထဝႄႇ တင်းသဵင်ႈတေႁပ်ႉၶၢမ်ႇလႆႈၼၼ်ႉ ပေႃးတေဢွၵ်ႇပဵၼ်မႃး တိုၵ်ႉဢွၼ်ၵၼ်ၶတ်းၸႂ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈငႄႈ လႄႈ ထုင်းၾိင်ႈ.
တီႈၵူၼ်းၶိူဝ်းထဝႄႇၶဝ်ၼႆႉ မီးၾိင်ႈငႄႈၶွင်တူဝ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၸၢႆးထဝႄႇၶဝ်ၼႆ့ ၶဝ်ၼုင်ႈ သိုဝ်ႈၽိူၵ်ႇၶေႃးမူၼ်းတင်း သိုဝ်ႈထဝႄႇ၊ ၽႃႇတူင်ႇထဝႄႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼၢင်းယိင်းထဝႄႇၶဝ်ၵေႃႈ ၼုင်ႈသိူဝ်ႈၼႃႈဝၢႆႈလႄႈ သိၼ်ႈထဝႄႇသေ ၸွၵ်းပႃးႁူဝ်ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် တၢင်းၵႃႈၽိင်ႈငႄႈထဝႄႇ ဢၼ်ပဵၼ်တၢင်းၵႃႈတဵင်ႇဢုမ်ၼုမ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်တၢင်းၵႃႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်ဝႆႉယဝ်ႉ။
ၵုၼ်ႇသိၼ်ပိုၼ်ႉတီႈ.
 - ယၢင်ရႃႇပႃႇ
 - ပလႄး
 - ၼမ်ႉမၼ်းမၢၵ်ႇဢုၼ်
 - မၢၵ်ႇမု
 - ၶႄးမၽျူႇ
 - ဢၽျၢႆႉၼႅတ်ႉ
 - ပႃ
 - ၵုင်ႈ
ဝဵင်းတၼၢတ်ႉပိၼ်ႇ
ဝဵင်းတၼၢတ်ႉပိၼ်ႇ (သနပ္ပင်မြို့), (Thanatpin), (Danaadpin) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတၼၢတ်ႉပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပႃႇၵိူဝ်၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်းပႃႇၵိူဝ် ၵႆယၢၼ် မွၵ်ႈႁႃႈလၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်းႁွင်ႉဝႃႈ တၼၢတ်ႉပိၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ပီ 70 ပၢႆႇ မိူဝ်ႈပႆႇတင်ႈဝဵင်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ တႄႇတင်ႈဝဵင်းယူႇ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ မီးတူၼ်ႈ တူၼ်ႈတၼၢတ်ႉ တင်းၼမ်သေ ၼႂ်းၵႃႈၶဝ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် တူၼ်ႈလူင်သွင်တူၼ်ႈၼႆႉ တူၼ်ႈယႂ်ႇသုင်သမ်ႉပေႃးလုၵ်ႉတီႈဝဵင်းပႃႇၵိူဝ်သေ မုင်ႈႁၼ် ဝႃႈၼၼ်ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ၵူၺ်းမီးသုမ်ႉဢွၼ်ႇ သီႇႁႃႈလင်သေ တီႈႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပႃႇထိူၼ်ႇၼႃလႄႈ ပဵၼ်တီႈလမ်းတူဝ်ထိူၼ်ႇတႃႇ ဢင်းၵိတ်ႉၵူၼ်းၼႃႈၽိူၵ်ႇၶဝ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၼၼ်လႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉၵိုၵ်း တူၼ်ႈတၼၢတ်ႉလူင်သွင်တူၼ်ႈၼၼ်ႉသေ ဝႃးပဵၼ် ဢွင်ႈလိုဝ်ႈတၼၢတ်ႉပိၼ်ႇ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇႁိ်းႁွမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းမွၼ်း ၵမ်ႉၼမ်သေ ၶဝ်ဢွၼ်ၵၼ်ၽဵဝ်ႈပႃႇမႆႉမႃႇထိူၼ်ႇသေ ႁဵတ်းလွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈမႃးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉလင်ႁိူၼ်းတူဝ်းၼမ်မႃးလႄႈ ထိုင်မႃး ပီ 1170 မႃး ၸင်ႇႁွင်ႉတီႈၼၼ်ႈဝႃႈပဵၼ် ဝၢၼ်ႈတၼၢတ်ႉပိၼ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်ထုင်ႉၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈမႃးလႄႈ ဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်းမႃးသေ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၶုၼ်ပွင်ဝဵင်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။
တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ဝဵင်းၼႆႉ မီးမွၵ်ႈသွင်လၵ်းပၼ်ႇမူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ 1953 ၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီးမႃး 6,805 ၵေႃႉသေ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႊ ယဝ်ႉ။
ဝဵင်းတၼၢတ်ႉပိၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ပၢႆးၵပ်းသိုပ်ႇၵႂႃႇမႃး ၵႃႉၶၢႆၶႅမ်ႉလႅပ်ႈဝဵင်းၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉၵႃး ပႃႇၵိူဝ် - တၼၢတ်ႉပိၼ်ႇ ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းသဵၼ်ႈတၢင်းၽႄ သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉၵႃး တႃႈၵုင်ႈ-ဝဵင်းလိူဝ်ႇ ပွတ်းတွၼ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပႆပဵၼ်သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း ပႃႇၵိူဝ် - တူင်းၶႂႃႉ ဢၼ်မီး 49 လၵ်းၼၼ်ႉ လတ်းၵႂႃႇ ဝဵင်းတၼၢတ်ႉပိၼ်ႇယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ်သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်မႃးသေ သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းၼၼ်ႉ ဢိုတ်းဝႆႉသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈႁဵတ်းပဵၼ်တၢင်းလူတ်ႉၵႃး တႄႇဢဝ်ပႃႇၵိူဝ်တေႃႇထိုင် ၶရၢၼ်းတူင်းၶႂႃႉယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ သၢႆတၢင်းတေႃႉသူင်ႇ ၸႄႈတွၼ်ႈပႃႇၵိူဝ် လႄႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႇယႃႇဝတီႇ ၼၼ်ႉ ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈမႃးယဝ်ႉ။
တီႈၽၢႆႇသၢႆတၢင်းၼမ်ႉၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် ႁွင်ႈၶုတ်း ပႃႇၵိူဝ်-ၸိတ်ႉတွင်း ဢၼ်မီးတၢင်းယၢဝ်း 30 လၵ်းၼၼ်ႉ လတ်းၶၢမ်ႈၵႂႃႇ ၵၢင်ဝဵင်းတၼၢတ်ႉပိၼ်ႇယဝ်ႉ။ တႃႇတေၶၢမ်ႈၸူးၵၼ် ဝဵင်းၽၢႆႇၼိူင်ႈလႄႈ ၽၢႆႇၼိူင်ႈၼႆႉ မိူဝ်ႈပီ 1900 ၼၼ်ႉ ႁွင်ႈၵၢၼ်ၽၢႆႇၵေႃႇသၢင်ႈၶဝ် လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈၶူဝ် ဢၼ်မီးတၢင်းယၢဝ်း 120 ထတ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈၶုတ်းလူင်ၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈတႄႇမၼ်းၼႆႉ ႁိူဝ်းလူင် ပေးလူင်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၸၢင်ႈၵႂႃႇမႃးသေတႃႉ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ယွၼ်ႉမၼ်းတိုၼ်ႈမႃးလႄႈ ဝၢႆးလင်မႃး ၸိူဝ်းပဵၼ်ႁိူဝ်းဢွၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၵူၺ်း ၸၢင်ႈၵႂႃႇမႃးလႆႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢင်းၵိတ်ႉ ၼၼ်ႉ ဢဝ်မႆႉ ၸိူဝ်းလုၵ်ႉတီႈ ပၢင်မၢၵ်ႇၼႃႉ၊ တွင်ႇငူႇ၊ လႄႇဝေး၊ သူၺ်ႇၵျိၼ်ႇ ၼႆႉ လွင်ႈၸွမ်းႁွင်ႈၶုတ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၶူဝ်းဢွၵ်ႇပိုၼ်ႉတီႈ၊ ၶူဝ်းၵုၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၸိူဝ်းဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ဝၢၼ်ႈ 300 ၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈပႃႇၵိူဝ် ၸိူဝ်းပဵၼ် ၶဝ်ႈသၢၼ်၊ ၽိုၼ်း၊ မႆႉမွင်၊ ဢုမ် ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢဝ်တေႃႉသူင်ႇၵၼ်တီႈ ႁွင်ႈၶုတ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ တီႈၼႂ်းႁွင်ႈလူင်ႁွင်ႈဢွၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ၸၢင်ႈၵႂႃႇမီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈႁၢၼ်ႇတႃႇဝတီႇ လႄႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတထူင်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းတၼၢတ်ႉပိၼ်ႇၼႆႉ တူၵ်းၼႂ်းၼႃႈလိၼ်တႅမ် တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈပႃႇၵိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 1931 ၼၼ်ႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီး 341 လွၵ်းလၵ်းသေ ဝၢၼ်ႈဢၼ်ပူႇၵႄႇဢုပ်ႉၼႆႉ မီး 51 ဢိူင်ႇယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်း မီးၵႂႃႇ 10,647 ယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းတၼၢတ်ႉပိၼ်ႇ
ၸႄႈဝဵင်းတၼၢတ်ႉပိၼ်ႇ (သနပ္ပင်မြို့နယ် (ဢမ်ႇၼၼ်) သနပ်ပင်မြို့နယ်), (Thanatpin Township), (Zewaeng Danaatpin) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပႃႇၵိူဝ်၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉၶႃႈဢေႃႈ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းတၼၢတ်ႉပိၼ်ႇ ယဝ်ႉ။
တၼၢတ်ႉပိၼ်ႇ ၼႆႉ မူႈၵူႈပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ တူၼ်ႈတၼၢတ်ႉ ဢွၵ်ႇတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ တူၼ်ႈတၼၢတ်ႉလူင် သွင်တူၼ်ႈၼႆႉ သုင်ၼႃႇလႄႈ သမ်ႉပေႃးယူႇတၢင်း ပႃႇၵိူဝ်သေ မူင်ႈႁၼ်လႆႈ ဝႃႈၼၼ်ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶူဝ်းလၼီႇၼၼ်ႉ ပႃႇထိူၼ်ႇၼႃသေ ၵူၺ်းမီး သုမ်ႉဢွၼ်ႇ သီႇႁႃႈလင်ၵူၺ်း။ ပဵၼ်တီႈၼႃႈလိၼ် ၽူႈမီးၸၼ်ႉဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် လမ်းတူဝ်ထိူၼ်ႇ ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵူၼ်းႁဵတ်းၼႃး ၸၢဝ်းၶိူဝ်းမွၼ်း ၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်ၽဵဝ်ႈသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ 1908 မႃး ၸင်ႇဢွၵ်ႇပေႃႇပဵၼ် ဝၢၼ်ႈတၼၢတ်ႉပိၼ်ႇ မႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1953 ၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီး 685 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
လုၵ်ႉတီႈဝဵင်းပႃႇၵိူဝ်ႇသေ ဢဝ်တၢင်းလူတ်ႉၵႃး သိုပ်ႇဝႆႉတင်း ဝဵင်းတၼၢတ်ႉပိၼ်ႇသေ ၵႆယၢၼ် 7 လၵ်းယဝ်ႉ။
ၽူႈၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်.
 - တၶိၼ်ႇပၶျိတ်ႉ ၽူႈၶဝ်ႈပႃးၶွမ်ႇပတီႇငဝ်ႈၸိုင်ႈ ပႃႇတီႇၶွမ်ႇမျူႇၼိတ်ႉ (ကွန်မြူနစ်ပါတီ ဗဟိုကော်မတီဝင် သခင်ချစ်)
 - မင်းသႃႈသတၢၼ်ႉ တိၼ်ႇၽေႇ (ၵမႃႇၸႄး) (စတန့်မင်းသား တင်ဖေ (ကမာစဲ))
တၽုတ်ႉသလႄႈ ꧤၼ်ႇလိၵ (ၵူၼ်းၵႃႉသွင်ၵေႃႉပီႈၼွင်ႉ)
မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵူႈပွၵ်ႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်းဢိၼ်းတီးယႃး ဢၼ်ယူႇတီႈဢေႃးရိတ်ႉသ (Orissa) မၢၼ်ႈဢွၵ်ႇသဵင်ဝႃႈ (ဢူၵ်ႉၵလႃႇ)ၼၼ်ႉ မႃးယူႇပၢၵ်ႇသူပ်း ၼမ်ႉဢေႇရႃႇဝတီႇမိူင်းမၢၼ်ႈသေ မႃးတႄႇတင်ႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၸႂ်ထိုင်း ဢွင်ႈၸႃႇတိၸဝ်ႈၵဝ်ႇလႄႈ ဝဵင်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇတၢင်ႇၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဝဵင်းဢူၵ်ႉၵလႃႇၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵႃႉမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးၶဝ်ၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်မႃးယူႇထင်ၼႂ်းဝဵင်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းဢၼ်မႃးယူႇထင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပႃးၵူၼ်းၵႃႉသွင်ၵေႃႉပီႈၼွင်ႉ တၽုတ်ႉသလႄႈ ꧤၼ်ႇလိၵ ဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းပႃလၵ်ႉၶ (Balakha) ဢၼ်ယၢၼ်တင်းမႃၵျုရီသျရိပ်ႉ (Majaresharreef) ၼႂ်းမိူင်းဢႃႇၾၵၼ်ႇၼိသ်တၼ်ႇ (Afghanistan) မွၵ်ႈ (18) ၶီႇလူဝ်ႇမီႇတိူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၽွင်းၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၵီႈလွၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ မိူင်းဢူၵ်ႉၵလႃႇပၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢူၵ်ႉၵလႃႇပ ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တၽုတ်ႉသလႄႈ ꧤၼ်ႇလိၵ သွင်ပီႈၼွင်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၵႃႉၶၢႆတေႃႇ ဢူၵ်ႉၵလႃႇလႄႈ ဢိၼ်းတီးယႃးယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၵုၼ်ႇၵႃႉတၢင်းၶၢႆမိူင်းမၢၼ်ႈသေ လတ်းၶၢမ်ႈၼမ်ႉသမ်ႇမုတ်ႉတရႃႇယဝ်ႉ တေႃႉမႃးတီႈဝဵင်း တမ်ရႃလိပ်ႉတိ (Tamralipti)ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်း မီးတႃႈႁိူဝ်းၼၼ်ႉ။ သိုပ်ႇဢဝ်တင်းလေႃႉႁႃႈပၢၵ်ႇလမ်း တၢင်ႇလႄႇႁႃၸႅၵ်ႇၶၢႆ ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်းၶႃၵႂႃႇမႃးလႄႇႁႃၶၢႆၶူဝ်းယူႇၼၼ်ႉ ၽႅဝ်မႃးထိူၼ်ႇဢုရုဝေႇလ၊ တေႃႇတတ်းသေ မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ မႅၼ်ႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ လုၵ်ႉဢွၵ်ႇသမႃႇထိ ဢၼ်ၶုၺ်ႉႁၼ်ငမ်းယဵၼ်ဝိမုတ်ႉတိ ဝၢႆးသတ်ႉတႃႇႁၵမ်းထူၼ်ႈၸဵတ်းသေ ၼင်ႈယူႇတႂ်ႈမႆႉလၢင်းလွၼ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ တၽုတ်ႉသလႄႈ ꧤၼ်ႇလိၵၼႆႉ ဝႆႈသႃၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉ ၸင်ႇလူႇတၢၼ်းၶဝ်ႈမုၼ်းၼမ်ႉၽိုင်ႈ၊ ၶဝ်ႈမုၼ်းၼမ်ႉၽိုင်ႈ ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵိၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဝၢႆးသေၸဵတ်းဝူင်ႈၼၼ်ႉလႄႈ ပဵၼ်သွမ်းႁူဝ်တီး ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးတႄႉတႄႉ။ ပေႃးယဝ်ႉ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၸင်ႇပၼ်ၶူၼ်ႁူဝ်ၸဝ်ႈပႅတ်ႇသဵၼ်ႈ တီႈၶႃသွင်ၵေႃႉ။ ဢမ်ႇႁိုင် ပေႃးၶႃၽႅဝ်ၶိုၼ်းမႃး ဝဵင်းဢူၵ်ႉၵလႃႇပၵေႃႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢူၵ်ႉၵလႃႇပ ၸင်ႇဢဝ်ၶူၼ်ႁူဝ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ထႃႇပၼႃႇၼႂ်းၵူင်ၵွင်းမူးပူဝ်ႇတထွင်ႇ၊ ၵွင်းသူႇလဵဝ်(သူးလေႇ) လႄႈ ၵွင်းမူးၶမ်းလူင် သူၺ်ႇတိၵူင်ႇယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆ ၸင်ႇလႆႈဢွၼ်ၵၼ် ၼပ်ႉယမ်ဝႆႈသႃႇမူးၸႃးမႃးတေႃႇယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
တၽုတ်ႉသလႄႈ ꧤၼ်ႇလိၵၶႃၼႆႉ လႆႈဝႆႈသႃၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသေ ႁပ်ႉဢဝ်သိၼ်ႁႃႈသဵၼ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇလႆႈထွမ်ႇငိၼ်းဢဝ် တေႇသၼႃႇ။ ယွၼ်ႉဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ ပေႃးၽႅဝ်တီႈထိူၼ်ႇမိၵတႃႇဝုၼ်ႇ ၸင်ႇႁေႃးတြႃးႁူဝ်တီးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထႃႇပၼႃႇၶူၼ်ႁူဝ်ၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းဢူၵ်ႉၵလႃႇပယဝ်ႉ ၵူၼ်းၵႃႉသွင်ၵေႃႉပီႈၼွင်ႉၼႆႉ ၸင်ႇၶိုၼ်းၽႅဝ်မိူင်းရႃႇၸၵျူဝ်ႇ၊ တိူင်းမႃႇၵထသေ ၸင်ႇလႆႈထွမ်ႇငိၼ်းတြႃးၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေထွမ်ႇတေႇသၼႃႇယဝ်ႉ ꧤၼ်ႇလိၵၼႆႉ ႁဵတ်းရႁၢၼ်းသေ ၽိုၵ်းသႃၵျၢင်ႉၵမ်တြႃးလႄႈ လႆႈပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇၵႂႃႇ။ တၽုတ်ႉသသမ်ႉ ႁဵတ်းၵူၼ်းႁိူၼ်းသေ ပဵၼ်သေႃးတႃႇပၢၼ်ႇယဝ်ႉ သိုပ်ႇႁဵတ်းၵူၼ်းၵႃႉ ၵူၼ်းၶၢႆယူႇ။<br>
<br>
ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၼႆႉ သိုၵ်ႇၸႅၵ်ႇၽႄထမ်ႇမတြႃးၸဝ်ႈ ပၼ်ၵူၼ်းဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇမၼ်းလႄႈ ပၼ်ၵူၼ်းတင်းၼမ်။ ၵူၼ်းၵႃႉသွင်ပီႈၼွင်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉဢဝ်သြႃႇသၼႃႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၽႅဝ်မႃးၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ ၸင်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈပူင်ပၼ် ၶူးဢေႇတတၵ်ႉၵယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
သွင်ၵေႃႉပီႈၼွင်ႉၼႆႉ ပေႃးၽႅဝ်ႁွတ်ႈၶိုၼ်း လိၼ်ၸႃႇတိၶႃ မိူင်းမၢၼ်ႈၵေႃႈ ၸင်ႇၵေႃႇၵွင်းမူးလူင်ၼေႃႇၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၶူၼ်ႁူဝ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ထႃႇပၼႃႇသေ ပူႇၸေႃႇဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
တၽုတ်ႉၸလႄႈ ꧤၼ်ႇလိၵ ၵူၼ်းၵႃႉသွင်ပီႈၼွင်ႉ ဢၼ်တႄႇၶဝ်ႈပႃး ၾိင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈတႄႇၵွင်းမူးထႃႇပၼႃႇ ၶူၼ်ႁူဝ်ၸဝ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈလႄႈ မိူင်းဢႃၾၵၼ်ႇၼီႇသတၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းႁိမ်းႁွမ်း ဢိၼ်းတီးယႃးပွတ်းႁွင်ႇလႄႈ ပွတ်းတူၵ်းၼၼ်ႉသေ ၶႃသွင်ၵေႃႉၼႆႉ လႆႈတၢင်းသိူဝ်းသႃႇ သုၶတဵမ်ထူၼ်ႈယူႇယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းတႃႇမူၺ်ႇ
ၸႄႈဝဵင်းတႃႇမူၺ်ႇ (တာမွေမြို့နယ်), (Tamwe Township), (Taamoi) ၼႆႉ မီးဝႆ့တီႈပွတ်းၵၢင် ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇႁွင်ႇ ၸႄႈဝဵင်းတႃႇမူၺ်ႇ ၼႆႉ မီး ၸႄႈဝဵင်းယၢၼ်ႇၵိၼ်း၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇမီး ၸႄႈဝဵင်းတိင်ႇၵၢၼ်းၵျုၼ်း လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇၵလႃႇတွင်ႇၺုၼ်ႉ၊ ၽၢႆႇတၢင်းတူၵ်း မီး ၸႄႈဝဵင်းပႁၢၼ်း လႄႈ ၽၢႆႇတၢင်းတူၵ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇၵလႃႇတွင်ႇၺုၼ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီး ယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းတႃႇမူၺ်ႇၼႆႉ ဢဝ် ပွၵ်ႉ (20)ပွၵ်ႉသေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸၼ်ႉငဝ်ႈမီး (28)ႁူင်း၊ ၸၼ်ႉၵၢၼ်မီး (4) ႁူင်း၊ ၸၼ်ႉသုင်မီး (7) ႁူင်းယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း.
ၸွမ်းလူၺ်ႈပိုၼ်း ၵွင်းမူးသူၺ်ႇတၵူင်ႇသေ ၸဝ်ႈၽုင်းၵၢမ်ႇ မွင်ႇၵၢၼ်ႇ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ မိူင်းၶႄႇ မႃး ဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈႁတ်းငၢၼ်ပူးၵမ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈၼႆႉ ယွၼ်ႉမၼ်း လမ်လိၼ်မိၼ်ၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ်လႆႈလႄႈ မၼ်းၶတ်းၸႂ် ဢၢင်ႈတေလၵ်ႉပၢင်းဢဝ် ထၢတ်ႈတေႃႇမူၺ်ႇတေႃႇ တီႈၽြႃးသူၺ်ႇတၵူင်ႇလႄႈ ၽီလီၽီမျၢတ်ႈၶဝ်ၸင်ႇၽၢၼ်ႇႁဵတ်းငူးလူင် (မြွေ)တူဝ်ၼိုင်ႈသေ ႁႄႉ(တား)လႄႈ ၸင်ႇဝႃး တေဝႃႈ "တားမြွေ" ၼႆသေ ယွၼ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်ႁိုင်မႃးလႄႈ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး တႃႇမူၺ်ႇ (တာမွေ) ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ပေႃးဢဝ်ပိုၼ်းမွၼ်းဝႃႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းမွၼ်း ဢၼ်ဝႃႈ "တာမွိုင့်" ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တာ ၼႆႉ မၼ်းဝႃႈ တူၼ်ႈထၢၼ် မွိုင့် ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၼိုင်ႈ၊ မၼ်းယၢမ်ႈမီးမႃး တူၼ်ႈထၢၼ်လူင်တူၼ်ႈၼိူင်ႈ ဢိင်ႈၼိူဝ်ၼၼ်ႉသေ လုၵ်ႉတီႈ "တာမွိုင့်" ၼႆႉသေ ပဵၼ်မႃး တႃႇမူၺ်ႇ ၼႆ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈၶဝ်တႄႉ ယုမ်ႇယမ်ဝႆႉ ၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ။
ပၢႆးယူႇလီ.
တီႈၸႄႈဝဵင်းတႃႇမူၺ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ႁူင်းယႃမၢၵ်ႇတႃ၊ ႁူင်းယႃၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်၊ မီးႁူင်းယႃလူင် ၽႃႇတတ်းႁူ၊ ၶူႈလင်၊ ၶေႃး၊ ၵွၵ်းႁူဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ယူင်ႉသၢင်ႈၸိူဝ်းလိုဝ်းလင်.
ယူင်ႉသၢင်ႈၸိူဝ်းဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းတႃႇမူၺ်ႇ ဢၼ်ၼႄဝႆႉၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉၼႆႉ ထိင်းသိမ်းဝႆႉပဵၼ် ၶူဝ်းပူၺ်ႈၵဝ်ႇမွၼ် တီႈဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၶႃႈဢေႃႈ။
ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၵေႇတ
ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၵေတ (သာကေတမြို့နယ်), (Thaketa Township), (Zewaeng Taakaeta) ၼႆႉ မၼ်းဝႆႉပွတ်းဢွၵ်ႇ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇႁွင်ႇလႄႈ ၽၢႆႇတူၵ်း ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၵေႇတၼႆႉ မီး ၸႄႈဝဵင်းတိင်ႇၵၢၼ်းၵျုၼ်း၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇမီး မႄႈၼမ်ႉပႃႇၵိူဝ် လႄႈ ၽၢႆႇၸၢၼ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းတေႃးပူင်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ႁွင်ႈပၸုၼ်ႇတွင်ႇ ၼႆႉၵေႃႈ လႆႈလၢတ်းၵႂႃႇတီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၵေႇတၼႆႉ တႄႇတင်ႈမႃးမိူဝ်ႈပီ (1959) သေ ပွၵ်ႉ မီး (19) ပွၵ်ႉယဝ်ႉ။ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မီး (46) ႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢၼ် မီး (8) ႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် မီး (4) ႁူင်းယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပဵၼ်ႁူင်းလဵၼ်ႈပၢႆးလဵၼ် ပိူင်လူင် တွၼ်ႈတႃႇဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၵႂၢမ်းၽိုၵ်းၵူၼ်းၸုမ်ႇ သုဝၼ်ႇၼ (သုဝဏ္ဏလူငယ်လေ့ကျင့်ရေးကွင်း) လႄႈ ၵႂၢင်းလဵၼ်ႈလွတ်ႈလူမ်းလွတ်ႈၽူၼ် သုဝုၼ်ႇၼ (သုဝဏ္ဏမိုးလုံလေလုံ အားကစားကွင်း) ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ပွတ်းတူၵ်း ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၵေႃႇမတီႇတၢင်တူဝ် လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်
ၵေႃႇမတီႇတၢင်တူဝ် လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် (ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ကိုယ်စားပြုကော်မတီ၊ Committee Representing Pyidaungsu Hluttaw, တူဝ်ယေႃႈ CRPH) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်းသၢင်ႈမၢႆမီႈပၵ်းပိူင်ၾိင်ႈမိူင်း ဢၼ်တၢင်တူဝ် တႅၼ်းၽွင်း လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် လိူၵ်ႈတၢင်ႇမိူဝ်ႈ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ 2020 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၵေႃႇမတီႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈၶဝ်ႈပႃႇတီႇ ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉၸိူဝ်းထုၵ်ႇလိူၵ်ႈတၢင်ႇ ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တႅၼ်းၽွင်း လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ 17 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
တီႈပၢင်ၵုမ်ၸုမ်း(Zoom) တႅၼ်းၽွင်း 300 ပၢႆ ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းလိူၵ်ႈတၢင်ႇမႃး မိူဝ်ႈ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ 2020 ၼၼ်ႉ ဢဝ်တင်း ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း 15 ၵေႃႉသေ လႆႈတႄႇၽွတ်ႈႁႅၼ်းမႃး မိူဝ်ႈ ပီ 2021 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 5 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 7 ဝၼ်းၼၼ်ႉ CRPH လႆႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ လွင်ႈတပ်ႉမတေႃႇ ယႃႉပႅတ်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်း လိူၵ်ႈတၢင်ႇမႃးၼၼ်ႉ မၼ်းပူၼ်ႉပႅၼ်ၸွမ်းၼင်ႇ မၢႆမီႈၾိင်ႈမိူင်း ၵၼ် (6) ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵၢၼ်ၽိတ်းၽိင်ႈၼၼ်ႉလႄႈ ပဵၼ်လွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၽိတ်းၽိင်ႈၼႆသေ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတပ်ႉမတေႃႇၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇၶဝ်ႈၶႂၢင်ႇတြႃး ဝႃးၼႆယဝ်ႉ။ ၶဝ်လႆႈပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဝႆႉဝႃႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၽွင်းတၢင်တူဝ်ၸုမ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ လႄႈ ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ် ပေႃးဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ၼႆ ႁႂ်ႈၵပ်းသိုပ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈၸွမ်း ၵေႃႇမတီႇတၢင်တူဝ် လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းမိူင်ႈႁူမ်ႈတုမ်ၵူၺ်း ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 9 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၵေႃႇမတီႇတၢင်တူဝ် လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼႆႉ လႆႈဢဝ် မၢႆမီႈၾိင်ႈမိူင်း ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ်ၸိုင်ႈမိူင်းသိုပ်ႇဢႃႇယုထႅင်ႈ 5 ပီ တေႃႇထိုင် ပီ 2026 ဢေႇပရႄႇ 1 ဝၼ်းယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်း ယိပ်းၵမ်ႁုၵ်းႁၢႆႉၼိူဝ် လွင်ႈၼႄၵၢင်ၸႂ်သေ လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ယႃႇပေႁႂ်ႈယိပ်းၵမ်ႁုၵ်းႁၢႆႉၼႆသေ ၶဝ်ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် လွင်ႈၵူၼ်းမိူင်းႁၢပ်ႇၵၢၼ်ၶဝ် သၢၼ်ၶတ်းဢၢမ်းၼၢတ်ႈယူႇယဝ်ႉ။
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 10 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ် တႅၼ်းၽွင်းသွင်ၵေႃႉ ဢၼ်ပဵၼ်တီႈ ပႃႇတီႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ တဢၢင်း(ပလွင်ႈ) လႄႈ ပႃႇတီႇတီႇမူဝ်ႇၵရႅၵ်ႉတိတ်ႉၸႄႈမိူင်းယၢင်းလႅင်ၼၼ်ႉ ထႅမ်သႂ်ႇတီႈၼႂ်း ၽူႈၶဝ်ႈၵေႃႇမတီႇယူႇယဝ်ႉ။
ၽွင်းလူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၸူဝ်ၵႅပ်ႉ.
မိူဝ်ႈ လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် 2 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ၵေႃႇမတီႇတၢင်တူဝ် လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် လႆႈပိုၼ်ဢွၵ်ႇ ၶေႃႈပိုၼ်ၽၢႆႇ မၢႆ (11/2021) သေ လႆႈယိုၼ်ႈဢၢပ်ႈပၼ်ၵၢၼ် ၽွင်းလူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇ ႁၢပ်ႇၵၢၼ်တႅၼ်းတၢင် ၽွင်းလူင် ၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇပႆႇၸၢင်ႈ ႁၢပ်ႇၵၢၼ်ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
တႃႇလူထႅင်ႈ တၢင်ႇဢၼ်.
 - လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတပ်ႉမတေႃႇ (2021)
 - လွင်ႈထုၵ်ႇသိုၵ်းသိမ်းဢၢမ်းၼၢတ်ႈမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ 2021
လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတပ်ႉမတေႃႇ (2021)
လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတပ်ႉမတေႃႇ ၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢၼ်ၽွတ်ႈႁႅၼ်းမႃး ဝၢႆးသေ ပုတ်ႈဢဝ်ဢၢမ်းၼၢတ်ႈ မိူဝ်ႈ ပီ 2021 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 1 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း.
ပီ 2021 လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 1 ဝၼ်းၼၼ်ႉ တီႈမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ လႆႈပဵၼ် လွင်ႈသိမ်းဢၢမ်းၼၢတ်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပွတ်းၼႂ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် မျၢၼ်ႇမႃႉတပ်ႉမတေႃႇၼၼ်ႉ လႆႈတိၺွပ်း ၸိူဝ်းပဵၼ် ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ် ၸိုင်ႈမိူင်း တေႃႇဢွင်ႇသၢၼ်းၸုၵျီႇ၊ ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢူးဝိၼ်းမျိၼ်ႉ လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း ဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈၶဝ်ႈပႃႇတီႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ဢူးမျိၼ်ႉသူၺ်ႇ ၵေႃႉဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ ၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉၼႆႉ ၼႆႉ လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ သၢႆငၢႆၶိုၵ်ႉၶၵ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းသေ လႆႈဢဝ် ဢၢမ်းၼၢတ်ႈၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇ၊ ၽၢႆႇသၢင်ႈမၢႆမီႈၾိင်ႈမိူင်း၊ ၽၢႆႇတတ်းသိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢၢပ်ႈပၼ် ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်းတပ်ႉမတေႃႇယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ် ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 1 ဝၼ်း ပွတ်းၶမ်ႈသေ လႆႈၸႄႇ ယိုၼ်ႈဢၢပ်ႈ ၶုၼ်ၽွင်းလူင်မႃးယူႇယဝ်ႉ။
လုမ်းၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်းတပ်ႉမတေႃႇ
တပ်ႉမတေႃႇ ၼႆႉ မီးၽၢႆႇတႂ်ႈမိုဝ်း လုမ်းၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်းတပ်ႉမတေႃႇ သေ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈၼႆႉ လႆႈႁဵတ်း လွင်ႈၸတ်းၵၢၼ် ၽၢႆႇတပ်ႉ ၸိူဝ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 
ၸွမ်းလူၺ်ႈမၢႆမီႈလၵ်းမိူင်း လၵ်းမိူင်း 2008သေ တပ်ႉမတေႃႇၼႆႉ ႁူမ်ႈဝႃႈမီးလွင်ႈၸတ်းၵၢၼ် ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းထၢင်ႇႁၢင်ႈသေတႃႉ ၸွမ်းလူၺ်ႈ ပိူင်ၵၢၼ်သေ လႆႈႁပ်ႉဢဝ် လွင်ႈၸီႉသင်ႇ ၶွင်ႇၸီႇ ၽၢႆႇၵႅတ်ႇၵင်ႈ လႄႈ ၽၢႆႇႁူမ်ႇလူမ်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ် ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ ဢွၼ်ႁူဝ် ဢၼ်မီး ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း 11 ၵေႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်းတပ်ႉမတေႃႇၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ၽူႈယႂ်ႇ တပ်ႉမတေႃႇ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ သေၼႃႇပတိသိုၵ်းၼႆၵေႃႈ ႁွင်ႉယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ပဝ်ႈ ၶွင်ႇၸီႇၸတ်းၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း
မိူဝ်ႈပီ 2021 လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 1 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်လွင်ႈတၢင်းဝႃႈ တီႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ တီႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် မီးလွင်ႈဢမ်ႇသိုဝ်ႈယူဝ်းၼႆသေ လႆႈတိၶင် ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းလႄႈ ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ်ၸိုင်ႈမိူင်းမႃးယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၸိူဝ်းပဵၼ် ၸွမ်ၽွင်းလူင် ၸႄႈမိူင်း ၸႄႈတိူင်း၊ တႅၼ်းၽွင်းၸိူဝ်းလိူၵ်ႈတၢင်ႇ လႄႈ ၽူႈၸိူဝ်းလမ်ႇလွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ တိၺွပ်းပႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 1 ဝၼ်းၼၼ်ႉ တႄႉဢဝ် ပွတ်းၼႂ်ၸဝ်ႉသေ ၸိူဝ်းပဵၼ် လၢႆးၵပ်းသိုပ်ႇ ၾူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈၶၢတ်ႇၵႂႃႇသေ ထိုင် ၵၢင်ၼႂ် မွၵ်ႈ 8 မူင်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၵွင်ႉသၢၼ် ဢိၼ်ႇထႃႇၼႅတ်ႉၵေႃႈ လႆႈၶၢတ်ႇၵႂႃသေ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ လႆႈၶၢတ်ႇၵႂႃႇတၢင်းမိူင်းယဝ်ႉ။ ၵၢင်ၼႂ် 8 မူင်း ၼႂ်ၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ လုၵ်ႉတီႈ ၶွင်ႉငဝ်းႁၢင်ႈသဵင် မျႃႉဝတီႇ ဢၼ်တပ်ႉမတေႃႇပိူင်ႇ ၼၼ်ႉ လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ လုၵ်ႉတီႈ ဢူးမျိၼ်ႉသူၺ်ႇ ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉၼႆႉ လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ သၢႆငၢႆၶိုၵ်ႉၶၵ်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်း တၢင်းႁိုင် ၼိုင်ႈပီ သေ ဢဝ် ဢၢမ်းၼၢတ်ႈၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ၊ ၵၢၼ်သၢင်ႈမၢႆမိၵ်ႈၾိင်ႈမိူင်း၊ ၵၢၼ်တတ်းသိၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢၢပ်ႈပၼ် ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်းယူႇယဝ်ႉ။။
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 2 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ ဢဝ်တင်း ႁူဝ်ပဝ်ႈ၊ ၵႅမ်ႁူဝ်ပဝ်ႈ၊ ၽူႈၼမ်းၼႂ်း၊ ၵႅမ်ၽူႈၼမ်းၼႂ်း၊ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်း ၶွင်ႇၸီႇၸတ်းၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းၼႆယဝ်ႉ။ တီႈၶွင်ႇၸီႇၼၼ်ႉ ၸွမ်ပွင်သိုၵ်းမိၼ်းဢွင်ႇလႅင်ႇ ၵေႃႉပဵၼ် ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် သိုၵ်းသိမ်းဢၢမ်းၼၢတ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ပဵၼ် ႁူဝ်ပဝ်ႈယဝ်ႉ။
သုၼ်ႇဢၢမ်းၼၢတ်ႈ.
ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သိုၵ်းသိမ်းဢၢမ်းၼၢတ်ႈၼႆႉ ယွၼ်ႉမၼ်းႁူမ်ႈၵၼ် ႁၢပ်ႇၵၢၼ်ပႃး ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်းလႄႈ ဢၢမ်းၼၢတ်ႈ 3 ပိူင် ႁင်း ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ မီးၼႂ်း မိုဝ်းမၼ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၵႅမ်ႁူဝ်ပဝ်ႈ.
ၵႅမ်ႁူဝ်ပဝ်ႈ ၶွင်ႇၸီႇၸတ်းၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ် ၵႅမ်ႁူဝ်ပဝ်ႈ ၶွင်ႇၸီႇသိုၵ်းသိမ်းဢၢမ်းၼၢတ်ႈ 2021 ယဝ်ႉ။
တႃႇတူၺ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း.
 - ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
 - ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ် ၸိုင်ႈမိူင်း
 - ၶွင်ႇၸီႇၸတ်းၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း
ႁၢႆးဝူဝ်း၊ ဝဵင်း
ဝဵင်းႁၢႆးဝူဝ်း (ဟဲဟိုးမြို့), (Heho), (Heho) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီး ၸႄႈဝဵင်းၵၢတ်ႇလေႃႉ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတူၼ်ႈတီး၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီး ၶူင်ႇႁိူဝ်းမိၼ် တီႈထုင်ႉ ၼွင်ႁၢႆးယႃႈ ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းၼွၵ်ႈၶဝ်ႈ မႃးဢႅဝ်ႇလႄႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ပိူင်ယႂ်ႇယဝ်ႉ။ ပိူင်လူင်မၼ်းတႄႉ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢႃႇလူး၊ ၽၵ်းမီႇႁေႃ၊ မုင်ႇလႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၸၢဝ်းထၼုၶဝ်ယူႇသဝ်းၵမ်ႉၼမ်သေ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတၢင်ႇၸိူဝ်းၵေႃႈ မီးဝႆႉယူႇ။
ပိုၼ်း.
ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈထၼု ဝၢၼ်ႈၼိုင်ႈသေ ထိုင် ပီ 1920 ၼၼ်ႉလႆႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ် ဝဵင်းမႃးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပဵၼ်တီႈ ၼႃႈလိၼ်ပဵင်းလႄႈ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ၵိုတ်းယင်ႉလိုဝ်ႈၶၢဝ်းတၢင်းၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် တၢင်းသၢႆရူတ်ႉလဵၼ်ႉ ဝဵင်းဢုမ်ႇပဝ်း - ယွင်ႇႁူၺ်ႈ ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼႆႉမႃး လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ႁၢႆးဝူဝ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ် ဢဝ်ၸႂ်ႉပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈ တပ်ႉၵၢင်ႁၢဝ်ၶဝ်သေ လႆႈထုၵ်ႇ ၸုမ်းဢူၺ်းလီၶဝ် ဢဝ် မၢၵ်ႇပွႆႇသႂ်ႇယဝ်ႉ။ တီႈ ၽၢႆႇၸၢၼ်းၶူင်ႇႁိူဝ်းမိၼ်ၼၼ်ႉ တေလႆႈႁၼ် ထၢင်ႇပႅပ်ႉမၢၵ်ႇသေ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ်တူၺ်း တိူဝ်းႁၼ်ၸႅင်ႈလီယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ 2016 သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ (20) ဝၼ်း၊ လုၵ်ႉတီႈ သၽႃးမိူင်းတႆး လႆႈမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ် ဢဝ် ၸၼ်ႉ ႁၢႆးဝူဝ်း လုၵ်ႉတီႈဝၢၼ်ႈ ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ဝဵင်းယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈမၢႆ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တီႈမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ပဵၼ် သဵၼ်ႈမၢႆ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ။
ၸိူဝ်းၵပ်းၵၢႆႇ တႃႇသိုပ်ႇလူ.
 - တပ်ႉမတေႃႇ (ၵၢင်ႁၢဝ်)
 - ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
 - သၢႆၵၢၼ်မိၼ် ၸိူဝ်းပၵ်းသဝ်း တီႈမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
လၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ
ဝၢၼ်ႈလၢၼ်း (လမ်းရွာ ; Lan Village) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပၶူၵ်ႉၵူႇ ၸႄႈတွၼ်ႈပၶူၵ်ႉၵူႇ၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးတီႈ ၽၢႆႇၼိူဝ် ဝဵင်းသဵၵ်ႉၽျူႇ လႄႈ ဝဵင်းၶျွၵ်ႉ၊ မီးတီႈၼိူဝ်ၽင်ႇၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ၼမ်ႉၵဵဝ်ယဝ်ႉ။ တီႈၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၶူင်ႇႁိူဝ်းမိၼ် ဝၢၼ်ႈလၢၼ်းယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် မၢၼ်ႈမေႃႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် မၢၼ်ႈမေႃႇ ၼႆႉ မီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမၢၼ်ႈမေႃႇ၊ ၸႄႈမိူင်းၶၢင်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။
ပိုၼ်း.
မိူဝ်ႈပီ 1942 ၼၼ်ႉ ၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ် လႆႈတႄႇၵေႃႇသၢင်ႈမႃး တႃႇပၵ်းတပ်ႉသိုၵ်းယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ လႆႈထုၵ်ႇ တပ်ႉၸုမ်းဢူၺ်းလီၶဝ် ၵမ်းၵမ်းမႃးတိုၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈၶိုၼ်းမႄးၵုမ်း မိူဝ်ႈပီ 1891 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၶိုၼ်းမႄးၵုမ်းယဝ်ႉ ထုၵ်ႇလႆႈဢဝ်ၸႂ်ႉ ပဵၼ်တပ်ႉၵမ်ႉထႅမ်ၼႂ်းၵႄႈ ၶွင် တပ်ႉၵၢင်ႁၢဝ်ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇသဵင်ႈ ပီ 1945 ၼၼ်ႉသေၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႉတႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈ.
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ တၢင်းသုင်ၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ 370 ထတ်း (113 မီႇတႃႇ) ယဝ်ႉ။ တၢင်းလဵၼ်ႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ ယၢဝ်း 5500 ထတ်းသေ ပဵၼ် တၢင်းလဵၼ်ႈသိူဝ်ႇယၢင်ယဝ်ႉ။
International Standard Book Number
မၢႆပပ်ႉ လၵ်းၸဵင်ပိူင်ယၢင်ႇ ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း (ISBN) ၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ Gordon Foster တီႈ ၶေႃးလဵၵ်ႉထရီႇၼတီႇ၊ ဝဵင်းတပ်ႉပလိၼ်ႇ၊ မိူင်းဢၢႆႇယႃႇလႅၼ်ႇၼၼ်ႉ ၵေႃႉၶူင်သၢင်ႈမႃးသေ ပဵၼ်ပိူင်မၢႆ ဢၼ်ၸၢင်ႈၵူတ်ႇထတ်း ပပ်ႉ ဢၼ်ဢိင်ဝႆႉတီႈၼိူဝ် တူဝ်ၼပ်ႉ 9 တူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼၼ်ႉၼႆႉ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီ 1965 တွၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းၶၢႆပပ်ႉ လႄႈ ၵူၼ်းၵဵပ်းသိမ်းပပ်ႉ ယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းတင်းၼမ် ပေႃးတေႁပ်ႉၸႂ်ႉ ISBN ၼၼ်ႉ David Whitaker ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၵေႃႉႁဵတ်းသၢင်ႈမႃးပၼ်ယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၸႄႈၼႃး
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၸႄႈၼႃး (Myitkyina Airport) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဝဵင်းၸႄႈၼႃး၊ ၸႄႈမိူင်းၶၢင်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ .
သၢႆၵၢၼ်မိၼ် လႄႈ ၶၢဝ်းတၢင်းၵၢင်ႁၢဝ်.
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၸႄႈၼႃးၼႆႉ လႆႈတႄႇၵေႃႇသၢင်ႈမႃး မိူဝ်ႈပႆႇပဵၼ် သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈမႃး ၽွင်းၵျႃႇပၢၼ်ႇ ဢွင်ႇပႄႉမၢၼ်ႈ မိူဝ်ႈပီ 1942 လိူၼ်မေႇ 8 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ် ဢဝ်ၸႂ်ႉပဵၼ် တီႈပၵ်းတပ်ႉၵၢင်ၶၢဝ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ဢဝ်ၸႂ်ႉပဵၼ်မႃး တပ်ႉၵႄႈၵၢင် တႃႇတေႃႉသူင်ႇလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ၸူး ဢိၼ်းတီးယႃး လႄႈ မိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် သူႇရ်ပုၼ်ႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် သူႇရ်ပုၼ်ႇ ၼႆႉ ပဵၼ်ၶူင်ႁိူဝ်းမိၼ်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၾလမ်း၊ ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ် တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တွၼ်ႈတႃႇ ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်းသေ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ထူၼ်ႈ 69 တႃႇ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇတၢင်းတူၵ်း ဝဵင်းၾလမ်း ယၢၼ်ၵႆႇ 13 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇသေ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် ၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ ယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်တမ်းၽႅၼ် တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၼႆႉ လႆႈတႄႇမႃး မိူဝ်ႈပီ 2013 သေ ဢဝ်တင်း ပတ်ႉၵျႅတ်ႉ ငိုၼ်း 37 ပီႇလီႇယႅၼ်ႇၵျၢပ်ႈ (ငိုၼ်းတေႃႇလႃႇဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ 26 လၢၼ်ႉ) သေ လႆႈတႄႇႁဵတ်းမႃး မိူဝ်ႈပီ 2015 လိူၼ်ဢေႇပရႄႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းယၢဝ်း သဵၼ်ႈတၢင်းလဵၼ်ႈ မၼ်း မီး လႄႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈ မၼ်းမီး သေ ၸိူဝ်းပဵၼ် မဵဝ်းႁိူဝ်းမိၼ် ATR-72 ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈလူင်းလႆႈယူႇ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵၢတ်ႇလိုဝ်း
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵၢတ်ႇလိုဝ်း ၼႆႉ မီးဝႆႉ တီႈႁိမ်းၶၢင်ႈတၢင်းပူဝ်ႇၶျူၵ်ႉ ဝဵင်းၵၢတ်ႇလိုဝ်း၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်မႂ်ႇ ၵျွၵ်ႉထု
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်မႂ်ႇ ၵျွၵ်ႉထု ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ၽၢႆႇၸၢၼ်း ဝဵင်းၵျွၵ်ႉထု၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်ၵဝ်ႇ ၼႆႉ မီးတီႈ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဝဵင်းၵျွၵ်ႉထုယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၶမ်းတီႈ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၶမ်းတီႈ ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၶမ်းတီႈ၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈ.
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ၼႃႈသုင်ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ 6000 ထတ်း (1829 မီႇတႃႇ) ယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းႁိူဝ်းမိၼ်လဵၼ်ႈ မီးဝႆႉ (1) ဢၼ်သေ တၢင်းယၢဝ်းမီး 4199 ထတ်း (1280 မီႇတႃႇ) သေ လႆႈၶႂၢၵ်ႈ သဵၼ်ႈတၢင်းလဵၼ်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီ 2005 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၺွင်ႇဢူး
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၺွင်ႇဢူး (English : Nyaung U Airport) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး-ပူးၵမ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ႁူးၶဝ်ႈ သၢႆႁိူဝ်းမိၼ်ပိူင်လူင် တွၼ်ႈတႃႇ ၶဝ်ႈၸူး ဝဵင်းပူးၵမ်ႇ လႄႈ ထုင်ႉႁိမ်းႁွမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းႁူႉၸၵ်းၼမ်ဝႃႈ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ပူးၵမ်ႇ-ၺွင်ႇဢူး ၼႆယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ လိၵ်ႈၶေႃႈပူင် လုမ်းၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ပိုၼ်ဢွၵ်ႇ မိူဝ်ႈပီ 2019 တီႇသႅမ်ႇပႃႇ 11 ဝၼ်းၼၼ်ႉသေ လႆႈၶႂၢင်းပၼ် တႃႇႁႂ်ႈ ၶၢဝ်းတၢင်းၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း လူင်းၼႆလႄႈ လႆႈမၵ်းမၢႆပဵၼ် တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၵဵပ်းၶွၼ်ႇသေ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၺွင်ႇဢူးၼႆႉၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်မႃး တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း ထူၼ်ႈသီႇ ၶွင် မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ တၢင်းသုင်ၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ 312 ထတ်းယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းႁိူဝ်းမိၼ်လဵၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် မဵဝ်း တၢင်းသိူဝ်ယၢင်သေ တၢင်းယၢဝ်းမီး 8500 ထတ်း (2591 မီႇတႃႇ) ယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် မၵူၺ်း
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် မၵူၺ်း ၼႆႉ ပဵၼ် တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်မီးတီႈ ဝဵင်းမၵူၺ်း၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သၢႆၵၢၼ်မိၼ်.
 - သၢႆၵၢၼ်မိၼ် မျၢၼ်ႇမႃႇ (ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ)
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၶျၢၼ်းမျႃႉတႃႇၸီႇ တႃႈလိူဝ်ႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၶျၢၼ်းမျႃႉတႃႇၸီႇ တႃႈလိူဝ်ႇ ၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၸႂ်ႉၼႂ်းမိူင်း ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၶျၢၼ်းမျႃႉတႃႇၸီႇ၊ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ႁုင်းမၢၵ်ႇလၢင်း
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ႁုင်းမၢၵ်ႇလၢင်း ၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်မီးတီႈ ဝဵင်းႁုင်းမၢၵ်ႇလၢင်း၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵုၼ်ၵူဝ်ႇၵူဝ်း
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵုၼ်ၵူဝ်ႇၵူဝ်း ၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်မီးတီႈ ၵုၼ်ၵူဝ်ႇၵူဝ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း ႁၢင်းသႃႇဝတီႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း ႁၢင်းသႃႇဝတီႇ (Hanthawaddy International Airport) ၼႆႉ ပဵၼ် တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်တိုၵ်ႉၵေႃႇသၢင်ႈ တီႈႁိမ်း ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တိုၵ်ႉၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉ တီႈ ယၢၼ်ၵႆႇၵၼ်တင်း ဝဵင်းလူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ မွၵ်ႈ 50 လၵ်း (မွၵ်ႈ 80 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်တမ်းၽႅၼ်ၼႆႉ လႆႈတႄႇမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပီ 2001 ၼၼ်ႉသေတႃႉ ယွၼ်ႉလွင်ႈတၢင်းၵူႈလွင်ႈလွင်ႈသေ လႆႈၵိုတ်းလိုဝ်ႈမႃးယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈၵၢၼ်တမ်းၽႅၼ်ၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်ဢၼ်တိုၵ်ႉၵေႃႇသၢင်ႈ ၼိူဝ် 41832.42 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇ လွၵ်းသီႇၼႃႈၽဵင်ႇယဝ်ႉ။
ပီ 2012 ၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လႆႈယိူင်းဢၢၼ်း တႃႇႁႂ်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်း ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်ၼႆသေ လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ တႃႇၶိုၼ်းၵေႃႇသၢင်ႈ ၵၢၼ်တမ်းၽႅၼ် လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျႂိၼ်း တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း ဢိၼ်ၶျုၼ်ႇ၊ မိူင်းၵၢဝ်းလီၸၢၼ်း ၵေႃႉဢွၼ်ႁူဝ်သေ တေသႂ်ႇတိုၼ်းလၢင်း တေႃႇလႃႇ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ 1100 လၢၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ တေလႆႈ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်သေ တေလႆႈပႃး လွင်ႈၸတ်းၵၢၼ် တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တႃႇ (50) ပီယဝ်ႉ။ လႆႈယိူင်းဢၢၼ်း တႃႇတႄႇပၼ်ႇၼႃႈၵၢၼ် ၼႂ်း ပီ 2018 သေ ႞ ပီ ၼႆႉ တေၸၢင်ႈပၼ်ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈ ၵူၼ်းဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ႁူမ်ႈ မွၵ်ႈ 12 လၢၼ်ႉ ၼႆႉၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ယွၼ်ႉ လွင်ႈငိုၼ်းတွင်းသေ လႆႈၵိုတ်းပႅတ်ႈ လွင်ႈ ႁူမ်ႈႁွမ်းၸွမ်းၵၼ်တင်း ၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်း တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း ဢိၼ်ၶျုၼ်ႇ ၼၼ်ႉသေ ပီ 2014 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇၼၼ်ႉ လႆႈၶိုၼ်းႁွင်ႉ ထႅၼ်ႇတႃႇဢၼ်မႂ်ႇယဝ်ႉ။
ထႅၼ်ႇတႃႇဢၼ်မႂ်ႇၼႆႉၶမ်ႇပၼီႇ သိၵ်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ-ၵျႃႇပၢၼ်ႇ ဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ ပီ 2014 ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 29 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၶမ်ႇပၼီႇႁူမ်ႈႁွမ်း သိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ-ၵျႃႇပၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး ယူင်ၼၼ်ႁူဝ်းတိင်း သိင်ႇၵႃႇပူဝ်ႇ၊ ဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇၼီႇယႃႇလႄႈ ၽူႈၸတ်းၵၢတ် တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၶျၼ်ႇၵီႇ ဢၼ်ပဵၼ် တႂ်ႈမိုဝ်း ၸုမ်းၶျၼ်ႇၵီႇ၊ ၶဝ်ႈပႃး ၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်ႈ ၵျေႇဢီးၸီႇ ၵျႃႇပၢၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆသေ တေသႂ်ႇတိုၼ်းလၢင်း တေႃႇလႃႇဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ 1450 လၢၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈတိုၼ်းလၢင်း ႁူမ်ႈသဵင်ႈၼၼ်ႉ တႃႇ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 49 ၼႆႉ တေလုၵ်ႉတီႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၵျႃႇပၢၼ်ႇၵမ်ႉထႅမ်ပၼ်သေ ငိုၼ်းဢၼ်တေၵူႈတၢင်ႇၸိူဝ်းၸမ်ႉ တေႃႇလႃႇ 517 လၢၼ်ႉ၊ ၶမ်ႇပၼီႇႁူမ်ႈႁွမ်း ဢၼ်တေသႂ်ႇတိုၼ်းလၢင်းသမ်ႉ တေႃႇလႃႇ 222 လၢၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵေႃႉတွင်း
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵေႃႉတွင်း ၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်မီးတီး ၸႄႈဝဵင်းၵေႃႉတွင်း၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယူင်ႉသၢင်ႈ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်လဵၵ်ႉလဵၵ်ႇဢွၼ်ႇ။ တၢင်းလဵၼ်ႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ ယၢဝ်း 1800 မီႇတႃႇ လႄႈ ၵႂၢင်ႈ 50 မီႇတႃႇယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ထဝႄႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ထဝႄႇ ၼႆႉ မီးတီႈ ဝဵင်းထဝႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ ဢၼ်ပဵၼ် ပွတ်းတႂ်ႈမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ မီးတီႈ ၼိူဝ်တၢင်းသုင်ၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ 84 ထတ်း (26 မီႇတႃႇ) ယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းႁိူဝ်းမိၼ်လႅၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်မဵဝ်းၶွၼ်ႇၵရိတ်ႉ သေ တၢင်းယၢဝ်းမီး 2135 မီႇတႃႇ တၢင်းၵႂၢင်ႈ မီး 30 မီႇတႃႇယဝ်ႉ။
ပိုၼ်း.
သဵၼ်ႈတၢင်းႁိူဝ်းမိၼ်လႅၼ်ႈ ဢၼ်ငဝ်ႈတိုၼ်းမၼ်းၼႆႉ မီး (4500 x 50) သေ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်သိုၵ်းၸႂ်ႉ ဢၼ်လႆႈတႄႇၸႂ်ႉမႃး မိူဝ်ႈ သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထိုင်ပီ 1987 မႃး လႆႈမႄးၶႂၢင်ႈ တၢင်းလဵၼ်ႈႁိူဝ်းမိၼ် (4500 x 50) ပဵၼ် (5100 x 50) ယဝ်ႉ။ ပီ 1995-1996 ၼၼ်ႉ လႆႈမႄးၶႂၢၵ်ႈ ထိုင် (4500 x 75) ယဝ်ႉ။
တႄႇဢဝ် ပီ 2004 သေ လုၵ်ႉတီႈ လုမ်းၸတ်းၵၢၼ်ဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇၼီႇယႃႇသိုၵ်းသေ လႆႈၶႂၢၵ်ႈ (5100 x 50) ၼႆႉ ပဵၼ် (12000 X 100) ထတ်း၊ တၢင်းၶဝ်ႈ (220 x 100) ထတ်း လႄႈ ဢွင်ႈတီႈ ႁိူဝ်းမိၼ်ၵိုတ်း (600 x 300) ထတ်း၊ တၢင်းၼႃၶွၼ်ႇၵရိတ်ႉ (26) ၼိဝ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈတႄႇႁဵတ်းမႃးသေ ၵၢၼ်ငၢၼ်း လႆႈယဝ်ႉတူဝ်ႈ ၼႂ်းပီ 2008-2009 လႄႈ လႆႈတႄႇၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃးယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ပူၵ်ႉပျိၼ်း
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ꧤူၵ်ႉပျိၼ်း ၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်မီးတီႈ ဝဵင်းꧤူၵ်ႉပျိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတၼိၼ်းတႃႇယီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵျွၵ်ႉၽျူႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵျွၵ်ႉၽျူႇ ၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်မီးတီႈ ဝဵင်းၵျွၵ်ႉၽျူႇ၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ လႄႈ ပဵၼ် တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ပိူင်လူင် ဢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇပၼ်ၵူႈတီႈတီႈ ၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼႆႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ လတ်ႉတီႇၵျုႁွင်ႇ 19 တီႇၵရီႇ၊ 25 မိတ်ႉၼိတ်ႉ၊ 35 ၸႅၵ်ႉၵၢၼ်ႉ လႄႈ လွင်ႇၵျီႇၵျု 93 တီႇၵရီႇ ၊ 32 မိတ်ႉၼိတ်ႉ၊ 05 ၸႅၵ်ႉၵၢၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉတႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ ပဵၼ် KYP လႄႈ VYKP ယဝ်ႉ။ တၢင်းလဵၼ်ႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ တၢင်းယၢဝ်း မီး 4600 ထတ်းသေ ပဵၼ် တၢင်းမဵဝ်းသိူဝ်ႇယၢင်ယဝ်ႉ။
သၢႆၵၢၼ်မိၼ်.
မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼႆႉ Air Mandalay လႄႈ Yangon Airways ၶဝ် ယၢမ်ႈလဵၼ်ႈမႃးသေတႃႉ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ မီး သၢႆၵၢၼ်မိၼ် မျၢၼ်ႇမႃႇ ဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၸိတ်ႉတူၺ်ႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၸိတ်ႉတူၺ်ႇ ၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၸႄႈဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇ၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ဢဝ်ၸႂ်ႉပဵၼ် တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်သိုၵ်းယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ 1947 မႃး ၸူးဢၢပ်ႈပၼ် ႁွင်ႈၵၢၼ်သၢႆၵၢၼ်မိၼ်၊ ၶမ်ႇပၼီႇ သၢႆၵၢၼ်မိၼ် ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်းယဝ်ႉ။ ပီ 1960 ၼၼ်ႉ လႆႈၶႂၢၵ်ႈ တၢင်းႁိူဝ်းမိၼ်လႅၼ်ႈ ထိုင် တၢင်းယၢဝ်း 6000 ထတ်း လႄႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈ 140 ထတ်းယဝ်ႉ။ ယူင်ႉသၢင်ႈ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၵေႃႈ လႆႈၶႂၢင်ႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈ 120 ထတ်း ၼႆႉ ထိုင် 220 ထတ်းသေ လႆႈပိုတ်ႇၽုၺ်ႇမႃး မိူဝ်ႈပီ 2002 မၢတ်ႉၶျ် 22 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ ႁိူဝ်းမိၼ် ဢႅပ်ႉၾ် 28 ပေႃးတေလူင်းလႆႈၼၼ်ႉ တၢင်းႁိူဝ်းမိၼ်လႅၼ်ႈၼႆႉ သိူဝ်ႇၶွၼ်ႇၵရိတ်ႉ ၼႃ 4 ၼိဝ်ႉ၊ တၢင်းႁိူဝ်းမိၼ်ၵႂႃႇ 525 x 75 ထတ်းၼၼ်ႉ လႆႈပိုတ်ႇၽုၺ်ႇမႃး မိူဝ်ႈ ပီ 2009 လိူၼ်မေႇ 20 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ ႁိူဝ်းမိၼ် ပေႃးတေၸၢင်ႈလူင်းၵၢင်ၶမ်ႈၼႆ လႆႈသႂ်ႇ ပိူင်ပိူင်းၼႄသၢႆၵၢၼ်မိၼ် ၵၢင်ၶမ် ယဝ်ႉ။ ပီ 2010-2011 ၼၼ်ႉ လႆႈပၼ်ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈ ၽူႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း 90000 ပၢႆယဝ်ႉ။ ၵူႈပီၵူႈပီၼႆႉ ယိူင်းဢၢၼ်း တႃႇပၼ်လႆႈ ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈ တႃၵူၼ်းဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း 150000 ၼႆယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တၢၼ်ႇတွႆး
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တၢၼ်ႇတွႆး ၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတၢၼ်ႇတွႆး၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပဵၼ် ဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇ.
ပီ 1972 ဢေႃးၵၢတ်ႉ 16 ဝၼ်းၼၼ်ႉ သၢႆၵၢၼ်မိၼ် မျၢၼ်ႇမႃႇ ၼႆႉ ၽွင်းလုၵ်ႉတီး တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တၢၼ်ႇတွႆးသေ မိၼ်ၶိုၼ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇသေ ၵူၼ်းၸိူဝ်းပႃးတီႈၼိူဝ် ႁိူဝ်းမိၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈတၢႆ (28) ၵေႃႉသေ လႆႈလွတ်ႈၽေး (3) ၵေႃႉယဝ်ႉ။
 - ပီ 2021 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 17 ဝၼ်းၼၼ်ႉ သၢႆၵၢၼ်မိၼ် ဢႄးၵေႇပီႇၸႅတ်ႉ ၼႆႉ လႆႈပလၢတ်ႈ တီႈ သဵၼ်ႈတၢင်းႁိူဝ်းမိၼ်လႅၼ်ႈ တီႈ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တၢၼ်ႇတွႆးသေ ဢမ်ႇမီးၵူၼ်းလႆႈတၢင်းၸဵပ်းမၢတ်ႇသေၵေႃႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တႃႈၶီႈလဵၵ်း
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တႃႈၶီႈလဵၵ်း ၼႆႉ ပဵၼ် တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်မီးတီႈ ဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း၊ မိူင်းတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် လႃႈသဵဝ်ႈ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် လႃႈသဵဝ် ၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈ၊ မိူင်းတႆး ပွတ်းႁွင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပဵၼ်ဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇ.
 - မိူဝ်ႈပီ 1969 လိူၼ်မေႇ 23 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ႁိူဝ်းမိၼ် သၢႆၵၢၼ်မိၼ် မျၢၼ်ႇမႃႇ ၼႆႉ ၽွင်းတိုၵ်ႉ လူင်းတီႈ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် လႃႈသဵဝ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ် လွင်ႈလူႉတူၵ်းသေ ၵူၼ်း 6 ၵေႃႉ ဢၼ်ပႃးမႃးတီႈၼိူဝ် ႁိူဝ်းမိၼ် ၼၼ်ႉ လႆႈတၢႆသဵင်ႈသဵင်ႈယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ႁၢႆးဝူဝ်း
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ႁၢႆးဝူဝ်း ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ [[ဝဵင်းႁၢႆးဝူဝ်း][၊ [[ၸႄႈဝဵင်းၵၢတ်ႇလေႃႉ]]၊ [[ၸႄႈတွၼ်ႈတူၼ်ႈတီး]]၊ [[မိူင်းတႆး]]၊ [[မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ]] ယဝ်ႉ။ ပိူင်လူင်မၼ်း မၼ်းပၼ် ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈ ထုင်ႉ [[ၼွင်ႁၢႆးယႃႈ]] တီႈ ဢၼ်ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းၶဝ် ၵႆႉမႃးဢႅဝ်ႇလႄႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်း.
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ႁၢႆးဝူဝ်းၼႆႉ ထုၵ်ႇဢဝ် ၸႂ်ႉပဵၼ် တီႈ ၸုမ်းဢူၺ်းလီ ၼႂ်း [[သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်]]သေ ဢမ်ႇၵႃး လႆႈပဵၼ်ပႃး တီႈပၵ်းတပ်ႉၵၢင်ႁၢဝ် ၶွင် ၵျႃႇပၢၼ်ႇ ၶဝ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ထုၵ်ႇ ၸုမ်းဢူၺ်းလီၶဝ်ဢဝ် မၢၵ်ႇပွႆႇသႂ်ႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၶိူင်ႈႁိူဝ်းမိၼ်ၵွႆ လႄႈ ၶွၵ်ႇမၢၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ တေလႆႈႁၼ် တီႈ ၽၢႆႇၸၢၼ်း တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈ.
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ တၢင်းသုင်ၼႃႈပၢင်ႇလၢႆႇ 2858 ထတ်း (1176 မီႇတႃႇ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းႁိူဝ်းမိၼ်လႅၼ်ႈၼႆႉ သိူဝ်ႇယၢင်ဝႆႉသေ တၢင်းယၢဝ်းမၼ်းမီး 8500 ထတ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ၵူၺ်းမီး 5500 ထတ်းၵူၺ်းသေ ၼင်ႇႁိုဝ် ႁိူဝ်းမိၼ်ၵျႅတ်ႉပေႃႉတေလူင်းလႆႈၼႆသေ လႆႈၶႂၢၵ်ႈတၢင်းႁိူဝ်းမိၼ်လႅၼ်ႈမႃးယဝ်ႉ။
လွင်ႈပဵၼ် ဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇ.
 - ပီ 2012 တီႇသႅမ်ႇပႃႇ 25 ဝၼ်းၼၼ်ႉ သၢႆၵၢၼ်မိၼ် ဢႄးပၵၢၼ်ႇ မၢႆၶၢဝ်းတၢင်း 11 ၼႆႉ ၽွင်းတိုၵ်ႉလူင်း တီႈ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ႁၢႆးဝူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ် လွင်ႈဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇမႃးယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း (1)ၵေႃႉ ဢၼ်ပႃးမႃး ၼိူဝ်ႁိူဝ်းမိၼ် လႄႈ ၵူၼ်းႁေႃႈလူတ်ႉၶိူင်ႈ တီႈၼိူဝ်လိၼ် လႆႈတၢႆၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
 - ပီ 1987 လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ 21 ဝၼ်း ႁိူဝ်းမိၼ် မဵဝ်း Fokker F-27 Friendship 200 ၶွင် သၢႆၵၢၼ်မိၼ် မျၢၼ်ႇမႃႇ ၼႆႉ ၽွင်းတိုၵ်ႉယၢၼ်းဢွၵ်ႇ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ႁၢႆးဝူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇၽႃႇသႂ်ႇ လွႆသေ ၵူၼ်းၸိူဝ်းပႃးၼိူဝ် ႁိူဝ်းမိၼ် လႆႈတၢႆၵႂႃႇ တင်း 45 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
 - ပီ 1987 ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 11 ဝၼ်း ႁိူဝ်းမိၼ် မဵဝ်း Fokker F-27 Friendship 500 ၶွင် သၢႆၵၢၼ်မိၼ် မၢၼ်ႈ ၼႆႉ လႆႈၵႂႃႇၽႃႇဝႃး လွႆလုၵ်ႈၼိုင်ႈ ဢၼ်မီး တၢင်းသုင် 1500 ထတ်းသေ ၵူၼ်းၸိူဝ်းပႃးၼိူဝ် ႁိူဝ်းမိၼ် လႆႈတၢႆၵႂႃႇ တင်း 49 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈပဵၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉၼႆႉ ၼႂ်းၵႃႈ ပိုၼ်းသၢႆၵၢၼ်မိၼ်မျၢၼ်ႇမႃႇၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ၵူၼ်းလႆႈတၢႆၼမ်သေပိူၼ်ႈ ထူၼ်ႈသွင်ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းတၢႆၵႂႃႇၼၼ်ႉ တႃႇ 36 ၵေႃႉၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းသေ ၵူၼ်းမိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ 14 ၵေႃႉ၊ ၵူၼ်းမိူင်းသဝိတ်ႈၸႃႇလႅၼ်ႇ 7 ၵေႃႉ၊ ၵူၼ်းမိူင်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈ 5 ၵေႃႉ၊ ၵူၼ်းမိူင်း ဢေႃႉသထရေးလီးယႃး 4 ၵေႃႉ၊ ၵူၼ်းမိူင်းၾရၢင်ႇသဵတ်ႈ 2 ၵေႃႉ လႄႈ ၶဝ်ႈပႃး ၵူၼ်းမိူင်းထႆး ၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၵေႃႇမတီႇတၢင်တူဝ် လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်
ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၵေႃႇမတီႇတၢင်တူဝ် လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် (ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ကိုယ်စားပြုကော်မတီ အစိုးရအဖွဲ့, Cabinet of Committee Representing Pyidaungsu Hluttaw) ၼႆႉ ပဵၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢၼ် ၵေႃႇမတီႇတၢင်တူဝ် လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် လႆႈယိုၼ်ႁပ်ႉဝႆႉဝႃႈ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇပဵၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ် ဝၢႆးသေ သိုၵ်းတပ်ႉမတေႃႇ သိမ်းဢၢမ်းၼၢတ်ႈယဝ်ႉ ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢွၼ်တၢင်း ၸိူဝ်းပဵၼ် ၸုမ်းၽွင်းလူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢၼ် ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ ဢူးဝိၼ်းမျိၼ်ႉ လႄႈ ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ်ၸိုင်ႈမိူင်း တေႃႇဢွင်ႇသၢၼ်းၸုၵျီႇ ၶဝ်ဢွၼ်ႁူဝ်ၼႆႉ ယွၼ်ႉလႆႈထုၵ်ႇ တိၶင်ဝႆႉလႄႈ ယွၼ်ႉဢမ်ႇၸၢင်ႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်ပုၼ်ၽွၼ်းၼႆသေ ၸင်ႇလႆႈပိုၼ်ႈဢၢပ်ႈ ႁူဝ်ပဝ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉ လႄႈ ၽွင်းလူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် 2 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ၵေႃႇမတီႇတၢင်တူဝ် လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် လႆႈ ယိုၼ်ႈဢၢပ်ႈ ၽွင်းလူင်သီႇၵေႃႉ တႃႇဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵဝ်ႈဢၼ်သေ တႃႇသၢမ်ၵေႃႉၼႆႉ ပဵၼ်တီႈ ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ ဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉသေ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ် တွၵ်ႇတႃႇ ၸေႃႇဝူၺ်ႇၸူဝ်း ဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈပွင်ၵၢၼ် ၸၼ်ႉၸွမ် ပၢႆးမေႃယႃတႃႈၵုင်ႈ (1) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ ၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ၵေႃႇမတီႇတၢင်တူဝ် ဝႃႈ ပဵၼ် ပိူင်လူင်မၼ်း ပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇ ႁၢပ်ႇၵၢၼ် ပုၼ်ႈၽွၼ်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵူၼ်းမိူင်းၼႆသေ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ မီး ၽူႈဢၼ်တေသၢင်ႇထုၵ်ႇတႅၼ်းတၢင်ၽွင်းလူင်ၼႆ တေသိုပ်ႇယိုၼ်ႈဢၢပ်ႈၵႂႃႇ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ မၢတ်ႉၶျ် 9 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ၵေႃႇမတီႇ လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ လႆႈဢဝ် မၢၼ်းဝိၼ်းၶႅင်ႇတၢၼ်း ဢၼ်လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၽူႈၼၢမ်း လုမ်းတႅၼ်းၽွင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၼႂ်းၵႃႈ ပီ 2016-18 ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈ ၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈတႃႇ တၢင်တူဝ်ၸိုင်ႈမိူင်းလႄႈသင်၊ တႃႇႁၢပ်ႇၵၢၼ် ပုၼ်ၽွင်းၸိုင်ႈမိူင်းလႄႈသင် လႆႈပၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼွၵ်ႈမိူင်း
တီႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ဢၼ်မီးတီႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇ ႁဵတ်းသၢင်ႈလႆႈ ၵၢၼ်ၸိူဝ်းၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈၼွၵ်ႈမိူင်းၼႆသေ လႆႈၽွတ်ႈႁႅၼ်းတႄႇတင်ႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼွၵ်ႈမိူင်းယဝ်ႉ။ ၽွင်းလူင်ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ် ဢူးဝုၼ်ႇၼမွင်ႇမွင်ႇ ဢၼ်ၶွင်ႇၸီႇသိုၵ်းၶဝ် ယိုၼ်ႈဢၢပ်ႈဝႆႉၼၼ်ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၵေႃႇမတီႇတၢင်တူဝ် လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် (CRPH) ဢၼ်ဢဝ်တင်း တႅၼ်းၽွင်း ၸိူဝ်းဢွင်ႇပႄႉတီႈ ပၢင်ႈလိူၵ်ႈတင်ႈသေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇ ႁၢပ်ႇၵၢၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၽွင်းလူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼႆသေ လႆႈယိုၼ်ႈဢၢပ်ႈ တေႃႇၸိၼ်ႇမႃႇဢွင်ႇ ပဵၼ် ၽွင်းလူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်း.
ၽွင်းမိူဝ်ႈ မိူင်းမၢၼ်ႈ မီးတႂ်းမိုဝ်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶႂၢၵ်ႈမိူင်း၊ မိူဝ်ႈပီ 1935 ၼၼ်ႉ ၸွမ်းလူၺ်ႈ ပၵ်းပိူင်ဢႅၵ်ႉမိူင်းမၢၼ်ႈ (Government of Burma Act, 1935) တွၼ်ႈ (7) သေ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၵၢၼ်ၼွၵ်ႈမိူင်း လႄႈ ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈ၊ ၵၢၼ်သၼႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢဝ်တင်းဢၢမ်းၼၢတ်ႈပူင်ၶေႃႈလဵဝ် ၶွင် ၽူႈၵွၼ်းမိူင်း မိူင်းမၢၼ်ႈသေၵေႃႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈမႃးယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ယဝ်ႉသေ ၽွင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈ လုၵ်ႉတီႈ ဢိၼ်းတီးယႃးသေ ၶဝ်ႈမႃး မိူင်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ပၵ်းပိူင်ဢႅၵ်ႉမိူင်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီ 1935 ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းမီးၸႂ်မႃးယဝ်ႉ။ တႃႇတေႁဵတ်းၵၢၼ်ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၸွမ်းလူၺ်ႈ ပၵ်းပိူင်ဢႅၵ်ႉ တွၼ်ႈ (7)ၼၼ်ႉသေ လႆႈတႄႇတင်ႈ ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်ၼွၵ်ႈမိူင်း (Defence and External Affairs Department) သေ ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ် ၽူႈၵွၼ်းမိူင်း ၵေႃႉၼိုင်ႈ လႆႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွင်းႁဵတ်းသၢင်ႈ ၵမ်းသိုဝ်ႈယဝ်ႉ။
ပီ 1946 လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ တုၵ်းယွၼ်းသေ ဢဝ် ႁွင်ႈၵၢၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ ဝႆႉတႂ်ႈ ၶွင်ႇၸီႇႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၽူႈၵွၼ်းမိူင်းသေ မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ ၵႅမ်ၽူႈၼၢမ်း ၶွင်ႇၸီႇႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၽူႈၵွၼ်းမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ် ၸွမ်ႁၢၼ်ဢွင်ႇသၢၼ်း ၵေႃႉဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ် ၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈလႆႈၸႂ်ၵၼ်တီႈ ပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်း ဢၼ် ၸုမ်းတၢင်တူဝ်မၢၼ်ႈ ဢၼ်ၸွမ်ႁၢၼ်ဢွင်ႇသၢၼ်း ဢွၼ်ႁူဝ် လႄႈ တင်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၵၢၼ်ၼွၵ်ႈမိူင်းသေ မိူင်းမၢၼ်ႈ မီးသုၼ်ႇႁဵတ်းၼင်ႇ ၵၢင်ၸႂ်မီးၼၼ်ႉသေ ၸွမ်းလူၺ်ႈ ၽိုၼ်လိၵ်ႈႁင်း ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈ လႄႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၼွၵ်ႈမိူင်း မၢႆလိၵ်ႈ 77 တီႇ (ဢႅမ်ႇ ဢႅမ်ႇ) 47 ဢၼ်ပိုၼ်ဢွၵ်ႇ မိူဝ်ႈဝၼ်းထိ 1947 လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် 17 ဝၼ်းၼၼ်ႉသေ ဝၼ်းဢၼ်တႄႇၽွတ်ႁႅၼ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈ မၵ်းမၼ်ႈမႃးဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းတႄႇတင်ႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼွၵ်ႈမိူင်းၼႆယဝ်ႉ။ ၽွင်းတႄႇၽွတ်ႈႁႅၼ်းၼၼ်ႉ ၶုၼ်ၼၢမ်းၵၢၼ် (1)၊ ၽူႈၵွၼ်းလုမ်း (1)ၵေႃႉ၊ ၽူႈမၢႆထၢၼ်ႈသုင် (3) ၵေႃႉ၊ ၽူႈမၢႆထၢၼ်ႈတႅမ်ႇ (1) ၵေႃႉ၊ ၶႃႈၶုၼ် (2) ၵေႃႉ၊ ၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၵူၺ်းမီး ဢရႃႇထၢမ်း 1 ၵေႃႉ လႄႈ ဢမူႉထၢမ်း 8 ၵေႃႉၵူၺ်း။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၶုၼ်ၼၢမ်းၵၢၼ် ႁင်း ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼွၵ်ႈမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဢၢႆႇၸီႇဢႅတ်ႉသ် ဢူးသူၺ်ႇပေႃႇယဝ်ႉ။
ပီ 1948 လိူၼ်မေႇ 4 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼွၵ်ႈမိူင်းၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈၸိုဝ်ႈ ႁွဝ်ႉဝႃႈ လုမ်းၵၢၼ်ၼွၵ်ႈမိူင်း (Foreign Office) ၼႆသေ ၶေႃႈၵႂၢမ်းတႃႇ တႃႈၶုၼ်ၵေႃႈ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆးယဝ်ႉ။ ပီ 1967 လိူၼ်မေႇ 25 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉဢဝ်ၸိုဝ်ႈ လုမ်းၵၢၼ်ၼွၵ်ႈမိူင်းသေ ၶိုၼ်းမႄးလႅၵ်ႈလၢႆႈႁွင်ႉ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼွၵ်ႈမိူင်း (Ministry of Foreign Affairs) ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ႁွင်ႈၵၢၼ်.
တီႈထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼွၵ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ လႆႈၸႅၵ်ႇဝႆႉထႅင်ႈ ႁွင်ႈၵၢၼ်လၢႆဢၼ်ယဝ်ႉ။
 - လုမ်းၽွင်းလူင် 
 - ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵၢၼ်မိူင်း
 - ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင် ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လႄႈ ၸုမ်းၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း
 - ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင် ၵၢၼ်ၽိုၵ်း လႄႈ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွၵ်းလၢႆး
 - ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵၢၼ်ၽွင်း
 - ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈဢႃႇသီႇယႅၼ်ႇ
 - ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈမၢႆမီႈပၵ်းပိူင် လႄႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတၢင်မိူင်း
 - ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင် ၵၢၼ်တမ်းၽႅၼ် လႄႈ လွင်ႈၸတ်းၵၢၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈမၢႆ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် လႄႈ ၽူႈယႂ်ႇ
ထၢၼ်ၽွင်းလူင် (2016-2018).
သဵၼ်ႈမၢႆ ၽွင်းလူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် လႄႈ ၵႅမ်ၽွင်းလူင် မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
-
ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်း
တီႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ဢၼ်မီးတီႈ မိူင်းမျၼၢ်ႇမႃႇၼၼ်ႉ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်းသေ မီးဝႆႉ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်း ယဝ်ႉ။ ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်း ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ် ၸွမ်သိုၵ်း ၸူဝ်းထုတ်ႉယဝ်ႉ။ ၵႅမ်ၽွငင်းလူင်ၼႆႉ ပဵၼ် ၸွမ်သိုၵ်းတၢၼ်းလႅင်ႇ၊ ၶုၼ်ပွင်ၵၢၼ် ပဵၼ် ဢူးၶႅင်ႇထုၼ်းဢူး၊ ၵႅမ်ၶုၼ်ၼၢမ်းၵၢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ် ဢူးၺၢၼ်ႇလိၼ်းထူၺ်းသေ ၶုၼ်ၼၢမ်းၵၢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ် ဢူးမွင်ႇမွင်ႇမျိၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယိူင်းဢၢၼ်း.
 - လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်း
 - တႃႇပၵ်းပိူင်မၢႆမီႈ လႄႈ ၶေႃႈၸီႉသင်ႇ ႁႂ်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ
 - တႃႇတူင်ႇဝိူင်းၵူၼ်း မီးလွင်ႈငမ်းယဵၼ် လႄႈ ၼိမ်သဝ်း
 - တႃႇႁဵတ်း ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈ Social Rendering 
ပိူင်ၽွတ်ႈႁႅၼ်း.
တီႈၽၢႆႇတႂ်ႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်းၼႆႉ လႆႈၸႅၵ်ႇဝႆႉ ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင် ၼင်ႇၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်
 - တပ်ႉၸုမ်းပလိၵ်ႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
 - ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင် ၵၢၼ်ၵူတ်ႇထတ်းၶိုၵ်ႉတွၼ်း
 - ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင် ၵၢၼ်ၶွၵ်ႈ
 - ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင် ၵၢၼ်ၶႄၽႆး ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင် ၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ ၵေႃႉ ဢဝ်သႂ်ႇဝႆႉၼႂ်း ပိူင်ၽွတ်ႈႁႅၼ်းသေတႃႉ ထိုင်ပီ 2018 ၼၼ်ႉ လႆႈၶၢႆႉသႂ်ႇတႂ်ႈမိုဝ်း ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မႃးယဝ်ႉ။
ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
တီႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈသေ မီးဝႆႉ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၽွင်းလူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ ပဵၼ် ၸွမ်သိုၵ်းမျႃႉထုၼ်းဢူးယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ၼၢမ်းၵၢၼ် ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ ပဵၼ် ၸွမ်ႁၢၼ်ဢွင်ႇၵျေႃႇႁူဝ်းယဝ်ႉ။
ၽွင်းလူင်.
ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း / ၽူႈၸိူဝ်းႁၢပ်ႇၵၢၼ် ပုၼ်ၽွၼ်းၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်းတပ်ႉမတေႃႇ လႄႈ ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈ ႁူမ်ႈၵၼ်.
တႄႇဢဝ် ၸွမ်သိုၵ်းလူင်ၼေႇဝိၼ်း တေႃႇ ၸွမ်ပွင်သိုၵ်းတၢၼ်းသူၺ်ႇၼၼ်ႉ ၽူႈၸိူဝ်းႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း/ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း တပ်ႉမတေႃႇ ၼႆႉ မီးမႃး 6 ၵေႃႉသေ ၶဝ် 6 ၵေႃႉၼၼ်ႉ လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်ပႃး ပုၼ်ႈၽွင်း ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈယဝ်ႉ။ ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း 6 ၵေႃႉ ၸိူဝ်းႁၢပ်ႇၵၢၼ်ပႃး ပုၼ်ၽွင်းၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈၼၼ်ႉ မီးၼင်ႇၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ပိူင်ၽွတ်ႈႁႅၼ်း.
ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈၼႆႉ ပိူင်ၽွတ်ႈႁႅၼ်းမၼ်း ဢမ်ႇမိူၼ်ၼင်ႇ ထၢၼ်ၽွင်းလူင်တၢင်ႇဢၼ်သေ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈပိူၼ်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တီႈထၢၼ်ၽွင်းလူင် တၢင်ႇဢၼ်ၼႆႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင်၊ ၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်း၊ ၸုမ်းပူတ်ႉ ၼၼ်ႉ ဝႆႉတႂ်ႈမိူဝ်းမၼ်းသေ လုၵ်ႉတီႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင်း ဢုပ်ႉပိူင်ႇၵမ်းသိုဝ်ႈယဝ်ႉ။
ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈၸမ်ႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၽွင်းလူင်ဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉတင်း လုမ်းၽွင်းလူင်၊ လုမ်းႁွင်ႈၵၢၼ် ၽၢႆႇ ၵွင်း၊ ၼမ်ႉ၊ ၵၢင်ႁၢဝ်၊ ယေး၊ ထွၵ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ လႄႈ ၶဝ်ႈပႃး လုမ်းၶုၼ်ပွင်ၵၢၼ်ၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၸိူဝ်းပဵၼ်လုမ်းၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ထၢၼ်ၽွင်းလူင်ၼႆႉ ပေႃးႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႆ လုမ်းတေႃႇလုမ်း လႆႈငူပ်ႉငိၵၼ်သေ ႁဵတ်းသၢင်ႈယဝ်ႉ။
တႄႇဢဝ် ပီ 2011 မႃးသေ လႆႈဢဝ် တပ်ႉမတေႃႇ ၼႆႉ ဝႆႉတႂ်ႈမိုဝ်း လုမ်းၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း ၵမ်းသိုဝ်ႈသေ ဢၼ်ပဵၼ် ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈၼႆႉ လႆႈၸတ်းၵၢၼ် လွင်ႈတပ်ႉ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈတင်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈလၵ်းမိူင်း 2008 သေ တပ်ႉမတေႃႇၼႆႉ မီးသုၼ်ႇၸတ်းၵၢၼ်လွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်းသေတႃႉ တီႈတႂ်ႈမိုဝ်း ၶွင်ႇၸီႇၵၢၼ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ် ၶဝ်ႈပႃး 11 ၵေႃႉ ဢၼ် ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ လႆႈႁပ်ႉဢဝ် လွင်ႈၵုမ်းၵမ်ယူႇ။
တႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း.
 - လုမ်းၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်းတပ်ႉမတေႃႇ
ၸူဝ်းထုတ်ႉ
ၸွမ်သိုၵ်း ၸူဝ်းထုတ်ႉ (ၵိူတ်ႇ 1960 မၢတ်ႉၶျ် 29) ၼႆႉ ပဵၼ် ၽွင်းလူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် တီႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်း လႄႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ 
ၸွမ်သိုၵ်းၸူဝ်းထုတ်ႉ ၼႆႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး ၵႅမ်ၸွမ်ႁၢၼ်လုၼ်းမွင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၽွင်းလူင်လုမ်းၸွမ်ၽွင်းလူင် ဢၼ်လႆႈ သဵင်ႈၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပဵၼ် လွင်ႈႁိူဝ်းမိၼ်မႅင်းမီႈ ၸွမ်သိုၵ်းလူင်တိၼ်ႇဢူး ၽူႈၼမ်းၼႂ်း (2) လုတူၵ်း မိူဝ်ႈပီ 2001 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၵူၼ်းလူင်း ၵၢၼ်သွၼ်သိုၵ်း ၸုပ်ႈ 64 (OTS - 64) သေ လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်မႃး တီႈ ငဝ်ႈငုၼ်းတိူင်းသိုၵ်း ပွတ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ ငဝ်ႈငုၼ်းတိူင်းသိုၵ်း ပွတ်းၵၢင် လႄႈသင်၊ လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ႁူဝ်ၼႃႈၵၢၼ် ပၵ်းပိူင်မၢႆမီႈသိုၵ်း ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ် ပီ 2016 မႃးသေ လႆႈသိုပ်ႇႁၢပ်ႇၵၢၼ် ႁူဝ်ၼႃႈၸုမ်းၽႅၼ်သိုၵ်းၶိုၵ်ႉတွၼ်း မၢႆ (6) လုမ်းၽူႈပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း (ၵွင်း) လႄႈ ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ် ၽၢႆႇႁူမ်ႇလူမ်ႈ ၵၢၼ်သိုၵ်းတပ်ႉမတေႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၽွင်းလူင်.
ဝၢႆးသေ ၸွမ်သိုၵ်း ၵျေႃႇသူၺ်ႇ လိုဝ်ႈၵၢၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်းတပ်ႉမတေႃႇ လႆႈတၢင်ႇၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶႂ်ႈဢဝ် ၸွမ်သိုၵ်းၸူဝ်းထုတ်ႉ တၢင်ႇပဵၼ်ၽွင်းလူင်ၼႆလႄႈ ဢဝ်တင်း ၶေႃႈၽွမ်ႉၸႂ် သၽႃးမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သေ ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈ လႆႈယိုၼ်ႈဢၢပ်ႈတႃႈၶုၼ်မႃး မိူဝ်ႈပီ 2020 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 10 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ တပ်ႉမတေႃႇ သိမ်းဢဝ် ဢၢမ်းၼၢတ်ႈ မိူဝ်ႈ ပီ 2021 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 1 ဝၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉသေ လႆႈပၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၸွမ်သိုၵ်းၸူဝ်းထုတ်ႉ ပဵၼ် ၽွင်းလူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် တႃႇ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်း လႄႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ယဝ်ႉ။
သႅဝ်းၵျၼ်ႉ
သႅဝ်းၵျၢၼ်ႉ : Xiāo Zhàn, ၵိူတ်ႇ 1991၊ ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 5) ဢၼ်ႁူႉဝႃႈပဵၼ် Sean Xiao ၼႆႉ ပဵၼ် ၸၢႆးငဝ်း လႄႈ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းၶႄႇ ၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇၼႃႈႁူဝ်ႁႅၵ်ႈမၼ်းမႃးၼႆႉ ပဵၼ်ၸွမ်း ၸုမ်းၸၢႆးၼုမ်ႇၶႄႇ သေ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ် ၸၢႆးငဝ်းမၢးတီႈၼႂ်း တရႃႇမႃႇ "" (2021), "" (2019), "" (2020) လႄႈ "" (2019) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼင်ႇၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းတႄႉ မၼ်းလႆႈတႄႇ ပိုၼ်ဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵေႃႉလဵဝ် "Made to Love" (Spot Light) မိူဝ်ႈ 2020 လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ သုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၼမ် ဢၼ်လႆႈၶၢႆမၼ်း မီးၵႂႃႇ 25.48 လၢၼ်ႉသေ ၼႂ်းၵႃႈ ၶႅပ်းၵႂၢမ်းတီႇၵျိတ်ႉတႄႇ ဢၼ်ၶၢႆ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 24 မူင်းသေ လႆႈၶၢႆၼမ်သေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ် ဢၼ်ၶဝ်ႈၼႂ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၢတ်ႈပၢၼ် မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ လႄႈ ပၢႆးပႆႇၺႃႇ.
သႅဝ်းၵျၢၼ်ႉၼႆႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈပီ 1001 ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 5 ဝၼ်း တီႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇသေ မၼ်းလႆႈတႄႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈၸၼ်ႁၢင်ႈပၢၼ်းသီ လႄႈ လွင်ႈတွႆႇတြေႃး။ မၼ်းလႆႈ ၶိုၼ်ႈႁဵၼ်းမႃး တီႈ International Art Design Academy တီႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းမၼ်းတိုၵ်ႉၶိုၼ်ႈ ၸၼ်ႉၸွမ်ၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸုမ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်းယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ လႆႈႁပ်ႉၶူးယဝ်ႉ ၼႂ်းပီ 2014 သေ မိူဝ်ႈမၼ်းပႆႇ ဢွၵ်ႇၼႃႈႁူဝ်ႁႅၵ်ႇမၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈႁဵတ်းၵၢၼ်မႃးၼင်ႇ ၽူႈထႆႇၶႅပ်းႁၢင်ႈ လႄႈ ၽူႈၸၼ်ႁၢင်ႈတီႇသၢႆးမႃးယဝ်ႉ။
ဝၢင်ယိပေႃ
ဝၢင်ယိပေႃ (၊ ၵိူတ်ႇ 1997 ဢေႃးၵၢတ်ႉ 5) ၼႆႉ ပဵၼ် ၸၢႆးငဝ်းၶႄႇ၊ ၵူၼ်းၵႃႈဝႅၼ်၊ ၵူၼ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်း၊ ရႅပ်ႇပႃႇ ၊ [[:en:elevision presenter|TV host] လႄႈ ပဵၼ် ၵူၼ်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ၽၢႆႇၶီႇလူတ်ႉၶိူင်ႈၶႄႉၵၼ် ယဝ်ႉ။ မၼ်းပိုတ်ႇတူဝ်ႁူဝ်ႁႅၵ်ႇမၼ်းၼင်ႇ ပဵၼ် ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းတွႆႇတိုင်ႈၵူၼ်းၸၢႆး ၵၢဝ်းလီၸၢၼ်း-ၶႄႇ [[:en:Uniq (band)|Uniq]] မိူဝ်ႈပီ 2014 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၼင်ႇ ၸၢႆးငဝ်းတႄႉ ဝၢင်ၼႆႉ ၵူၼ်းႁူႉၸၵ်းမၼ်းၼမ်မႃး တီႈ ထၢၼ်ႈဢွၼ်ႁူဝ် တီႈၼႂ်း သီးရီးထႄႇလီႇဝီးသျိၼ်း "[[:en:Gank Your Heart (web series)|Gank Your Heart]]" (2019) ၊ "[[:en:The Untamed (web series)|The Untamed]]" (2019) လႄႈ "[[:en:Legend of Fei|Legend of Fei]]" (2020)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပီ 2020 ၼၼ်ႉ ဝၢင် ၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈတီႈ ၸၼ်ႉ 9 ၼႂ်းသဵၼ်ႈမၢႆ [[:en:Forbes China Celebrity 100|ၽူႈၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် 100]] ၵေႃႉ ဢၼ် "[[:en:Forbes|Forbes China]]"ႁဵတ်းသဵၼ်ႈမၢႆဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၢတ်ႈပၢၼ်မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ လႄႈ ပၢႆးပႆႇၺႃႇ.
ဝၢင်ယိပေႃၼႆႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ပီ 1007 ဢေႃးၵၢတ်ႉ 5 တီႈ [[:en:Luoyang, Henan|လေႃႉယၢင်၊ ႁိူဝ်ႉၼၢၼ်]]၊ မိူင်းၶႄႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းလႆႈတႄႇလွင်ႈၵႃႈဝႅၼ်ႈမၼ်းမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈမၼ်းၵေႃႉဢွၼ်ႇ မိူဝ်ႈ ပီ 2011 ၽွင်းမၼ်းတိုၵ်ႉၶိုၼ်ႈပီသွင် တီႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင်ၼၼ်ႉသေ ဝၢင်လႆႈၶဝ်ႈပႃးတီႈ ပၢင်ၶႄႉၶဵင်ႇ တၢင်းၵႃႈၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း IBD ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းပိူင်ထၢၼ်ႈ ႁိပ်ႉႁွပ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၶဝ်ႈပႃးမႃးၼႂ်း ထႅၼ်ႈ 16 ၵေႃႉသေ မၼ်းပဵၼ်မႃး လုၵ်ႈႁဵၼ်း [[:en:Yuehua Entertainment|Yuehua Entertainment]] ယဝ်ႉ။ ၼႃႈလွင်ႈပိုတ်ႇတူဝ်ႁူဝ်ႁႅၵ်ႇမၼ်းၼၼ်ႉ ဝၢင်ၼႆႉ လႆႈႁဵၼ်းမႃးတီႈ ၵၢဝ်းလီၸၢၼ်း သေ လႆႈႁဵၼ်းမႃးတီႈ [[:en:Hanlim Multi Art School|Hanlim Multi Art School]] ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်လႅၼ်မိူင်း
တွၼ်ႈတႃႇ ႁဵတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း လႄႈ လႅၼ်မိူင်းၼႆသေ တီႈ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉ လႆႈၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉ ထၢၼ်ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်လႅၼ်မိူင်း ယဝ်ႉ။ ၽွင်းလူင်ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ ပဵၼ် ၸွမ်သိုၵ်းထုၼ်းထုၼ်းၼွင်ႇယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇလႄႇၶူင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၵၢၼ်ႇလႄႇၶူင်ႇ (ကံလည်ခုံရွာ၊ Kanlelkhon) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸီႇတၢႆးၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190050ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸီႇတၢႆးၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 567 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 610 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1177 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၸီႇတၢႆးၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၸီႇတၢႆးၵၢၼ် (စီတိုင်းကန်ရွာ၊ Sitaingkan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၸီႇတၢႆးၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190050ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸီႇတၢႆးၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 567 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 610 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1177 ၵေႃႉယဝ်ႉ။