Mrsailiek/shan-dataset huggingface dataset:
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇ (ညောင်ပင်သာရွာ၊ Nyaungpinthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192038 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၺွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1616 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2032 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3648 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇပု၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇပု (ရွာပုရွာ၊ Ywarpu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတၶႃးမ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191971 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတၶႃးမၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 588 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 752 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1340 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇမ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇမ (ရွာမရွာ၊ Ywarma) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတၶႃးမ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191970 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတၶႃးမၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 588 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 752 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1340 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈတၶႃးမ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈတၶႃးမ (တံခါးမရွာ၊ Tagarma) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတၶႃးမ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191969 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတၶႃးမၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 588 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 752 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1340 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇၼီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇၼီႇ (ကန်နီရွာ၊ Kanni) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတငႃႉၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191920 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတငႃႉၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1855 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2223 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4078 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈတၶႃးၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈတၶႃးၵျီး (တံခါးကြီးရွာ၊ Tagargyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတငႃႉၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191918 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတငႃႉၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1855 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2223 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4078 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၽူဝ်ႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈၽူဝ်ႇၸု (ဖိုစုရွာ၊ Hposu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတငႃႉၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191917 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတငႃႉၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1855 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2223 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4078 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉ၊ တငႃႉၵၢၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉ (ရွာသစ်ရွာ၊ Ywarthit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတငႃႉၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191919 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတငႃႉၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1855 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2223 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4078 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇဢူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇဢူဝ်ႇ (ရွာအိုရွာ၊ Ywaroh) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတငႃႉၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191916 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတငႃႉၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1855 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2223 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4078 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈဢလႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈဢလႄႇ (အလယ်ရွာ၊ Ahlel) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတငႃႉၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191921 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတငႃႉၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1855 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2223 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4078 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈတငႃႉၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈတငႃႉၵၢၼ်ႇ (တငါ့ကန်ရွာ၊ Tangakan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတငႃႉၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191915 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတငႃႉၵၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1855 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2223 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4078 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉတၶႃး၊ တႄႇပိၼ်ႇတႄး
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉတၶႃး (ကျောက်တံခါးရွာ၊ Kyauktagar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄႇပိၼ်ႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191083 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄႇပိၼ်ႇတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1521 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2190 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3711 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၵျႅတ်ႉၽျူႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈၵျႅတ်ႉၽျူႇတႄး (ကြက်ဖြူတဲရွာ၊ Kyethpyute) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄႇပိၼ်ႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191081 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄႇပိၼ်ႇတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1521 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2190 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3711 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၸလိၼ်းတွင်ႇ၊ တႄႇပိၼ်ႇတႄး
ဝၢၼ်ႈၸလိၼ်းတွင်ႇ (ဇလင်းတောင်ရွာ၊ Zalintaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄႇပိၼ်ႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191082 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄႇပိၼ်ႇတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1521 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2190 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3711 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၸီးၽျူႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈၸီးၽျူႇၵူင်း (ဇီးဖြူကုန်းရွာ၊ Zeehpyukone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄႇပိၼ်ႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191079 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄႇပိၼ်ႇတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1521 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2190 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3711 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈတၢၼ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈတၢၼ်ႉၵျိၼ်း (ဒန့်ကျင်းရွာ၊ Dantkyin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄႇပိၼ်ႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191080 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄႇပိၼ်ႇတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1521 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2190 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3711 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈပျီႇတႃႇယႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈပျီႇတႃႇယႃႇ (ပြည်သာယာရွာ၊ Pyitharyar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄႇပိၼ်ႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218298 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄႇပိၼ်ႇတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1521 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2190 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3711 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈယတေႉတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈယတေႉတွင်ႇ (ရသေ့တောင်ရွာ၊ Yathayttaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄႇပိၼ်ႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192078 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄႇပိၼ်ႇတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1521 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2190 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3711 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈတႄႇပိၼ်ႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈတႄႇပိၼ်ႇတႄး (တယ်ပင်တဲရွာ၊ Teipinte) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႄႇပိၼ်ႇတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192077 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႄႇပိၼ်ႇတႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1521 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2190 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3711 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇ၊ တလိၼ်းၵူင်း
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇ (ညောင်ပင်သာရွာ၊ Nyaungpinthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတလိၼ်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192123 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတလိၼ်းၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 758 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1203 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1961 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၼပႄးတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈၼပႄးတၢၼ်း (နဘဲတန်းရွာ၊ Nabetan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတလိၼ်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192124 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတလိၼ်းၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 758 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1203 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1961 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈပၢၼ်းၵျႅင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈပၢၼ်းၵျႅင်ႇ (ပန်းကြိုင်ရွာ၊ Pankyaing) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတလိၼ်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192125 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတလိၼ်းၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 758 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1203 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1961 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၽူဝ်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈၽူဝ်ႇၵူင်း (ဖိုကုန်းရွာ၊ Hpokone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတလိၼ်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192127 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတလိၼ်းၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 758 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1203 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1961 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈမျေႇၼီႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈမျေႇၼီႇၵူင်း (မြေနီကုန်းရွာ၊ Myaynikone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတလိၼ်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192126 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတလိၼ်းၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 758 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1203 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1961 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈတလိၼ်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈတလိၼ်းၵူင်း (တလင်းကုန်းရွာ၊ Talinkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတလိၼ်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 192122 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတလိၼ်းၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 758 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1203 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1961 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၵျွင်းၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈၵျွင်းၸု (ကျောင်းစုရွာ၊ Kyaungsu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတလၢႆးၵၢၼ်ႇ (ႁွင်ႉ) ၵၸီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191996 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတလၢႆးၵၢၼ်ႇ (ႁွင်ႉ) ၵၸီႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 974 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1183 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2157 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈငတယွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈငတယွၵ်ႉ (ငသရောက်ရွာ၊ Ngathayauk) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတလၢႆးၵၢၼ်ႇ (ႁွင်ႉ) ၵၸီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191997 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတလၢႆးၵၢၼ်ႇ (ႁွင်ႉ) ၵၸီႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 974 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1183 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2157 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈတလၢႆးၵၢၼ်ႇ (ႁွင်ႉ) ၵၸီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈတလၢႆးၵၢၼ်ႇ (ႁွင်ႉ) ၵၸီႇ (တလိုင်းကန် (ခေါ်) ကဇီရွာ၊ Talaingkan(A)Kazi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတလၢႆးၵၢၼ်ႇ (ႁွင်ႉ) ၵၸီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191995 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတလၢႆးၵၢၼ်ႇ (ႁွင်ႉ) ၵၸီႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 974 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1183 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2157 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၸၢမ်းတႂိၼ်းၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈၸၢမ်းတႂိၼ်းၵျီး (စမ်းတွင်းကြီးရွာ၊ Santwingyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႂိၼ်းၽျူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191975 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႂိၼ်းၽျူႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 920 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1183 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2103 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်းၶွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်းၶွင်း (အင်းခေါင်းရွာ၊ Inngaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႂိၼ်းၽျူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191977 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႂိၼ်းၽျူႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 920 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1183 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2103 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်ႇပိၼ်ႇၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်ႇပိၼ်ႇၵျီး (အင်ပင်ကြီးရွာ၊ Inpingyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႂိၼ်းၽျူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191976 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႂိၼ်းၽျူႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 920 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1183 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2103 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈတႂိၼ်းၽျူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈတႂိၼ်းၽျူႇ (တွင်းဖြူရွာ၊ Twinhpyu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတႂိၼ်းၽျူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191974 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတႂိၼ်းၽျူႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 920 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1183 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 2103 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈတႂိၼ်းမ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈတႂိၼ်းမ (တွင်းမရွာ၊ Twinma) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၸိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191944 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၸိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 896 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1076 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1972 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈသူၺ်ႇၼွၵ်ႉၸၢမ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈသူၺ်ႇၼွၵ်ႉၸၢမ်း (ရွှေနောက်စမ်းရွာ၊ Shwenauksan) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၸိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191942 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၸိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 896 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1076 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1972 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈဢလႄႇတႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈဢလႄႇတႄႇ (အလယ်တယ်ရွာ၊ Ahleltei) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၸိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191943 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၸိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 896 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1076 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1972 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇၸိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇၸိၼ်ႇ (တောင်ဇင်ရွာ၊ Taungzin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၸိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191941 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇၸိၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 896 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1076 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1972 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇပေႃႇ (ၸၢၼ်း)၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇပေႃႇ (ၸၢၼ်း) (တောင်ပေါ် (တောင်)ရွာ၊ Taungpaw(South)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇပေႃႇ (ၸၢၼ်း)၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191867 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇပေႃႇ (ၸၢၼ်း)ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 649 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 806 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 1455 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉၵလေး၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉၵလေး (ရွာသစ်ကလေးရွာ၊ Ywarthitkalay) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇပေႃႇ (ၸၢၼ်း)၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191860 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇပေႃႇ (ၸၢၼ်း)ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 428 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 510 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 938 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇပေႃႇ (ႁွင်ႇ)၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇပေႃႇ (ႁွင်ႇ) (တောင်ပေါ် (မြောက်)ရွာ၊ Taungpaw(North)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇပေႃႇ (ၸၢၼ်း)၊ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉပတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၺွင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 191868 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇတွင်ႇပေႃႇ (ၸၢၼ်း)ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 428 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 510 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 938 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈၵၢၼ်းယွတ်ႈ
 
ပိုၼ်းတူဝ်.
ၸၢႆးၵၢၼ်းယွတ်ႈ (Sao Kan Yord) ၼႆႉၸိုဝ်ႈမိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပဵၼ် ၸၢႆးႁၢၼ်ႇၸိင်ႇ။ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 22၊ လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်၊ ပီၶရိတ်ႉ 1963 (ပီတႆး - ဝၼ်းသုၵ်း၊ လိူၼ်သီႇလွင်ႈ 13 ၶမ်ႈ၊ 2057 ၼီႈ) တီႈဝၢၼ်ႈႁိၼ်ႁႄႈ၊ ဢိုင်ႇမိူင်းယၢႆး၊ ၸေႊဝဵင်းၵေးသီး။ ပေႃႈမႄႈမၼ်းၸဝ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ လုင်းၸၢင်းထုၼ်းဢွင်ႇ လႄႈ ပႃႈၸၢင်းၶွင်ႇ။ မီးပီႈၼွင်ႉႁူမ်ႈတွင်ႉ 4 ၵေႃႉ - ၼၢင်းၶမ်းငူၺ်ႇ(ပီႈၼၢင်း)၊ ၼၢင်းၸိင်ႇပုၼ်ႉ(ပီႈၼၢင်း)၊ ၸၢႆးသၢႆလႅင်း(ၼွင်ႉၸၢႆး) လႄႈၸၢႆးၸွမ်ဝူင်း(ၼွင်ႉၸၢႆး)။
ၼႃႈႁိူၼ်း လႄႈ လုၵ်ႈလၢင်း.
ၵူပ်ႉၵူႈၵၼ် တင်းၼၢင်းၼူၼ်းၸိုၼ်ႈ မိူဝ်ႈပီ 1989 သေ ၽၢတ်ႇၵၼ်မိူဝ်ႈပီ 1993၊ မီးလုၵ်ႈယိင်း 1 ၵေႃႉ ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉ ၼၢင်းမုၼ်သီဢွင်း။<br>ၵူပ်ႉၵူႈၵၼ် တင်းၼၢင်းသီႇတႃႇ မိူဝ်ႈပီ 1994 သေ မီးလုၵ်ႈယိင်း 3 ၵေႃႉ (1) ၼၢင်းယွတ်ႈယိင်းၶၢဝ်၊ (2) ၼၢင်းယွတ်ႈၽွင်းဢွမ်၊ (3) ၼၢင်းယွတ်ႈၽူၺ်းပၢႆ။
လွင်ႈသွၼ်ႁဵၼ်းပိင်ႇၺႃႇ.
မိူဝ်ႈပီ 1969 တႄႇႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ တီႈမိူင်းယၢႆး။ ထိုင်မႃးမိူဝ်ႈပီ 1970 ၶိုၼ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် တီႈဝဵင်းပၢင်လူင်။ ထိုင်မႃးမိူဝ်ႈပီ 1981 ဢွင်ႇပူၼ်ႉၸၼ်ႉသိပ်း တီႈႁူင်းႁဵၼ်း ၸၼ်ႉသုင်မၢႆ (4) ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး။ မိူဝ်ႈပီ 1982 တေႃႇ 1984 ၶိုၼ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးပိုၼ်း တီႈၸၼ်ႉၸွမ်တူၼ်ႈတီး။
ၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ.
မိူဝ်ႈပီ 1977 ၶၢဝ်းမႆႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်း တီႈငဝ်ႈငုၼ်း တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး (SSA) လွႆၶိူဝ်း။ လႆႈႁူပ်ႉထူပ်းတင်း ၸဝ်ႈသိုၵ်းၸၢမ်ႇမိူင်း၊ ၸဝ်ႈသိူဝ်ထႅၼ်ႈ၊ ၸဝ်ႈၼေႃႇမိူင်းဢွၼ်ႇ၊ ၸဝ်ႈၵေႃးလိင်ႇတ၊ ၸဝ်ႈၵမ်ႉၶိူဝ်း။ လႆႈထူပ်းပႃးပၢင်တိုၵ်း "လွႆမုင်ႈမိူင်း" ႁိမ်းလႃ ဢၼ်တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး လႄႈ ၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼႅတ်ႉႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ် တိုၵ်းလေႃႇသိုၵ်းမၢၼ်ႊ ၶွင်မသလ။ 1978 ၸွႆႈၵၢၼ်တီႈတပ်ႉၵွင် 21 ၶွင် (SSA) ။ 1979 လဵပ်ႈႁဵၼ်းတီႈၵိဝ်ႇႁူၵ်းၶႃးႁၢၼ် လႅၼ်လိၼ်ၸိုင်ႈတႆး-ထႆး၊ လႆႈထူပ်းတင်း ၸဝ်ႈၸၢမ်ၵႃး၊ ၸဝ်ႈၸၢမ်ႇလဵၵ်း၊ ၸဝ်ႈၺီႇ၊ ၸဝ်ႈသႃႇယႃႇ၊ သြႃႇမၶိၼ်ႇ၊ ၸၢႆးသႅင်ၸိုၼ်ႈ (သၶႁ) ။ ၸွႆႈၵၢၼ်တီႈႁွင်ႈၵၢၼ်ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ၶွင်ပႃႇတီႇၶွမ်ႇမတီႇၵိဝ်ႇႁူၵ်း၊ ပႃႇတီႇမႂ်ႇသုင်ၸိုင်ႈတႆး (SSPP)။ ယဝ်ႉၵေႃႈ မိူဝ်ႈၸွႆႈသွၼ်လိၵ်ႈ တီႈပၢင်သွၼ်လိၵ်ႈတႆး "မ" ႁႃႈတူဝ် ဝဵင်းပၢင်ဢူး။ 1980 ၸွႆႈသွၼ်လိၵ်ႈတႆး "မ" ႁႃႈတူဝ်၊ တီႈဝဵင်းၵျွၵ်းမႄးႁူမ်ႈလူၺ်ႈမေႃသွၼ် ပၼ်ႁႅင်း 400 ၵေႃႉပၢႆ။<br>
ၵၵုသၢၼ်ႇ၊ ၽြႃး
ၼႂ်းၽတ်ႉတၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ ၽြႃးတေမီးမႃး ႁႃႈဢူင်း (ႁႃႈသူႇ)ၼၼ်ႉ ၵၵုသၢၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၽြႃးဢူင်း ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းပိူၼ်ႈ။ ၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈပဵၼ် လုၵ်ႈၸၢႆး ပုၼ်ႇၼႃးလူင် ဢၷ်ၷိၻတ်ထ လႄႈ ပုၼ်ႇၼေးဝိသႃႇၶႃႇ။ ထိုင်ပၢၼ်မၢဝ်ႇမႃး ၸင်ႇတႄႇၼႃးႁိူၼ်း ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ ၼၢင်းယိင်း ဢၼ်ၵိုင်ႇငၢမ်ႇၼၼ်ႉ၊ မီးမႃးလုၵ်ႈၸၢႆး ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢုတ်ႉတရသေ ၸင်ႇၸုၼ်ႉပႅတ်ႈ ႁၢင်ႈႁေႃ ဢွၵ်ႇထိူၼ်ႇ။ လႆႈတိုဝ်းၵမ် တုၵ်ႉၵရၸရိယႃႇ 8 လိူၼ်သေ လႆႈၺၢၼ်ႇသပ်ႉပၺ်ႇၺု ပဵၼ်ၽြႃးတမ်ႈတီႈ တႂ်ႈမႆႉၼၢင်းၼွၼ်း။ ဢၷ်ၷသႃဝၵၸဝ်ႈ သွင်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈဝိထူႇရ လႄႈ ၸဝ်ႈသိၺ်ၸီဝသေ ၵေႃႉလူႁၼ်လုမ်းလႃးၸဝ်ႈ သမ်ႉပဵၼ် ၸဝ်ႈပုတ်ႉထိၸေႃးယဝ်ႉ။
တၢင်းသုင်မုၼ်ၶမ်းၽြႃးၼၼ်ႉ သုင်သီႇသိပ်းသွၵ်ႇ။ ဢႃႇယုၸဝ်ႈ ယူႇသဝ်းၵႂႃႇ သၢမ်မိုၼ်ႇသွင်ႁဵင်ပီသေ ဢဝ်ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇၵႂႃႇ။ ထၢတ်ႈၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ဢဝ်ထႃႇပၼႃႇသႂ်ႇ ၼႂ်းၵွင်းမူးလူင် ဢၼ်သုင် ၼိုင်ႈၵႃႇဝုတ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ဢႃႇယုၵူၼ်း ယၢဝ်းသီႇမိုၼ်ႇပီ။
ၵၼ်ႇႁ၊ ၸၢတ်ႈ
29 - ꩡၢတ်ႈၵၼ်ႇႁ.
သတ်းတိရၸ်ꧡၢၼ်ႇၵေႃႈ၊ တေႃႈမေႃႁူႉၵျေးၸူး
ဝတ်ႉထုပၸ်ႉၸုပၼ်ႇ.
မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ၼႄ ဢူဢၢႆသၢႆငဝ်းပြႃႇꩦိႁႃ တႂ်ႈတူၼ်ႈမၢၵ်ႇမူင်ႈၽိူၵ်ႇ တီႈမိူင်းသႃႇဝတ်ႉထိယဝ်ႉသေ မိူဝ်းဢဝ်ဝႃႇ ထီႉၸဵတ်း တမ်ႈတီႈ မိူင်းၽီတႃႇဝတိံသႃႇယဝ်ႉ။ ဝၼ်းလိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းမူၼ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇၶိုၼ်း ပွၵ်ႈလူင်းမႃး မိူင်းၵူၼ်းသေ မႃးယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ဝတ်ႉꩡေႇတဝၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈတၼ်းၶူဝ်း ပြႃႇꩦိႁႃႇသေ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ် ဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ်ဝႃႈ “ၸဝ်ႈႁဝ်းၶဝ်တီႈၶႃႈ... မုၼ်ၶမ်းၽြႃးၼႆႉ ႁဵတ်းသၢင်ႈႁၢင်ႈပွင်လႆႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးဢၼ်တႅၵ်ႈယဝ်ႉ။ ၼႃႈၵၢၼ် ဢၼ်မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ႁဵတ်းၼၼ်ႉ ၽႂ်ၽူႈလႂ်ၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇႁဵတ်းလႆႈ”ၼႆလႄႈ ဢွၼ်ၵၼ်ယွင်ႈယေႃး ၵုင်ႇၵုၼ်းမုၼ်ငဝ်း ၽြႃးယူႇ။
မုၼ်ၶမ်းၽြႃးၸင်ႇၽႅဝ်မႃး တမ်ႈတီႈ ပၢင်တုမ်သင်ႇၶႃႇသေ “ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ်... လွင်ႈႁဵတ်း သၢင်ႈႁၢင်ႈပွင် ဢၼ်ပိူၼ်ႈဢမ်ႇမိူၼ်လႆႈၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇၵႃးၸၢတ်ႈၼႆႉၵူၺ်း၊ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵဝ်ၽြႃး ပဵၼ် သတ်းတိရၸ်ႉꧡၢၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇမီးၵေႃႉဢၼ်တေႁဵတ်းသၢင်ႈႁၢင်ႈပွင် ႁႂ်ႈမိူၼ်ၵဝ်လႆႈ”ၼႆ သေ ၸင်တေႁေႃးလၢတ်ႈ ꩡၢတ်ႈၵၼ်ႁၼႆႉယဝ်ႉ-
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ.
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တီႈမိူင်းၿႃႇရႃႇၼသီႇ ပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၿြႁ်မၻတ်ႈၼၼ်ႉ ၼၢႆးထဝ်ႈမွၼ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ မီးဝူဝ်းဢွၼ်ႇတူဝ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်လႆႈမႃး ၵႃႈၶၢတ်ႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈဝူဝ်းသမ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းထဝ်ႈ၊ ဝူဝ်း သမ်ႉပဵၼ်ဝူဝ်းၵမ်ႇသဝ်ႈလႄႈ ၸင်ႇႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ “ဢယ်ႇယိၵႃၵႃꩮၵ”ၼႆယဝ်ႉ။ ဝူဝ်းတၢင်းတိုဝ်းၵမ်လီ၊ ယဵၼ်ႇငႄႈ၊ မီးၸႂ်လီ‘ဢယ်ႇယိၵႃၵႃꩮၵ’ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼေႃႇၶမ်းဝူဝ်းယဝ်ႉ။ ဝၼ်းၼိုင်ႈ ၼေႃႇၶမ်းဝူဝ်း ၸင်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈ “မႄႈထဝ်ႈၵဝ်ၼႆႉ ၽၢၼ်ၵႅၼ်းၼႃႇၼႃႇ၊ သမ်ႉလဵင်ႉလူၵဝ် မိူၼ်ၼင်ႇလုၵ်ႈလၢင်းမၼ်း၊ ပေႃးၵဝ် ၵႂႃႇႁႃၵိၼ်ၸၢင်ႈပိူၼ်ႈသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမႄႈထဝ်ႈ ဢွၵ်ႇယၢၼ် လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ၼႆ တေလီယူႇ”ၼႆ ယဝ်ႉ။
ဝၼ်းၼိုင်ႈ ၵူၼ်းၵႃႉလေႃႉၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢဝ်လေႃႉႁႃႈပၢၵ်ႇ ၽႅဝ်မႃး တမ်ႈတီႈ တႃႈၼမ်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၼၼ်ႉလႄႈ လေႃႉတင်းသဵင်ႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈၶိုၼ်ႈသေ ထူပ်းတၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇဝႆႉယူႇ။ တီႈႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉ ဝူဝ်းဢယ်ႇယၵႃၵႃꩮၵလႄႈ ဝူဝ်းတင်းၼမ် ဢွၼ်ၵၼ် ႁႃၵိၼ်ယႅမ်ႉယူႇ တီႈၼၼ်ႈယဝ်ႉ။ လုၵ်ႈၸၢႆးၵူၼ်းၵႃႉလေႃႉၼၼ်ႉ သမ်ႉပဵၼ် ၵူၼ်းမေႃတူၺ်း လၵ်ႉၶၼႃႇဝူဝ်းယဝ်ႉ။ ၵႂႃႇႁႃတူၺ်းၽုင်ဝူဝ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵႂႃႇႁၼ် ဝူဝ်းဢယ်ႇယၵႃၵႃꩮၵသေ ပဵၼ်ဝူဝ်းလီၼႆ ႁူႉၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၸင်ႇၵႂႃႇ လၢတ်ႈတီႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇလဵင်ႉဝူဝ်း တေပၼ်ၵႃႈတိုတ်ႉလေႃႉ ၼိုင်ႈလမ်း သွင်ဢသပြႃႇၼႆသေ ၸင်ႇတေ ၸၢင်ႈ ႁႂ်ႈတိုတ်ႉဢဝ် လေႃႉၶဝ် တင်းႁႃႈပၢၵ်ႇ ပူၼ်ႉတိုဝ်ႉယၢပ်ႇၵႂႃႇ တင်းသဵင်ႈယဝ်ႉ။ ဝူဝ်းၵႃꩮၵၵေႃႈ ဢဝ်ဢသပြႃႇ ႁဵင်ၼိုင်ႈသေ မိူဝ်ႈပၼ်မႄႈထဝ်ႈယဝ်ႉ။
မုၼ်ၶမ်းၽြႃးၶိုၼ်းႁေႃး လွင်ႈꩡၢတ်ႈၵွၼ်ႇၼင်ႇၼႆသေ “ꩡၢတ်ႈၼႆႉၵူၺ်း ၵဝ်ၽြႃးႁဵတ်းလႆႈ လွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမီး ဢၼ်တႅၵ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ မိူဝ်ႈပႃႇရမီႇ တိုၵ်ႉၼုမ်ႇယူႇၼၼ်ႉၵေႃႈ တေႃႈႁဵတ်းပဵၼ်လႆႈ ယဝ်ႉ”ၼႆသေ ၸင်ႇတေလွတ်ႈႁေႃးၷႃႇထႃႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ-
ပႃႇꩮိ.
 29 - ယတေႃ ယတေႃ ၷရု ꩪုရံု၊ ယတေႃ ၷမ်ꧤီရဝတ်တၼီ။
 တၻၢသ်သု ၵၼ်ႁံ ယုၺ်ꩡၼ်တိ၊ သႂၢသ်သု တံ ဝႁတေ ꩪုရံ။
ပိၼ်ႇတႆး.
ပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးၵုၼ်ႇၶူဝ်း ဢၼ်ဝူဝ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း ဢမ်ႇတိုတ်ႉလႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းမၼ်း ၵေႃႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇဢဝ်ဝူဝ်းၵၼ်ႇႁသေ လၢၵ်ႈၸၼ်ယဝ်ႉ။ ဝူဝ်းၵၼ်ႇႁၼၼ်ႉ တိုတ်ႉၸၼ်ပႄႉလႆႈ ၶူဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - ႁူမ်ႈꩡၢတ်ႈ ။ ။ ဝူဝ်းဢယ်ႇယိၵႃၵႃꩮၵၼၼ်ႉ မႃးပဵၼ် ၽြႃး။
 မႄႈထဝ်ႈၼၼ်ႉ မႃးပဵၼ် ဢုပ်ႉပလဝၼ်ႇထေႇရီႇ။
 - ၵၼ်သွၼ် ။ ။ (1) ထုၵ်ႇလီႁူႉၵျေးၸူးသေ တွပ်ႇပၼ်ၶိုၼ်း။
 (2) ႁူဝ်တွင်ၶႂၢင် ႁၢင်တွင်ဝၢႆႇ။
 - ပႃႇရမီႇ ။ ။ သီႇလပႃႇရမီႇ။
 - မင်ႇၷလႃႇ ။ ။ ပဵၼ်“ၵတၺ်ၺုတႃ မင်ၷလႃ၊ မႃတႃပိတုဢုပꩦ်ꩧႃၼ မင်ၷလႃ”။
ၵၼ်ႊႁဵၼ်းပၢႆးလႅင်ႊမိူင်း
ၵၼ်ႊႁဵၼ်းပၢႆးလႅင်ႊမိူင်း.
လႅင်ႊမိူင်း English ဝႃႈ Geography - လႅင်ႊမိူင်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်း ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ၼင်ႇၵႃႊၸုမ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းပႃးလူၺ်ႈ တင်းမိူင်း တင်းလိၼ်တီႈယူႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇ- လိၼ်၊ ၼမ်၊ လွႆ၊ ထိူၼ်၊ လူမ်း၊ ၾိင်ႈၾႃႉ၊ ၵၢင်ႁၢဝ်၊ တူဝ်မီးၸႂ်၊ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၸႂ်တင်းလူင် ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇဝႆႉတင်း မိူင်းၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉတင်းသဵင်ႈၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉၼႂ်းၸုမ်းသိူင်းပၢႆးလႅင်ႊမိူင်းယဝ်ႉ။ 
ပၢႆးလႅင်ႊမိူင်း - ပၢႆးလႅင်ႊမိူင်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ႁႂ်ႈႁူႉလွင်ႈလႅင်ႊမိူင်း ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလႅင်ႊမိူင်းတင်းသဵင်ႈၼႆႉ လႆႈႁွင်ႉဝႃႈ ပၢႆးလႅင်ႊမိူင်းၼႆယဝ်ႉ။ 
လိၼ်၊ ၼင်လိၼ်၊ လိၼ်မိူင်း - တီႈဢၼ်ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈ၊ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ် လႆႈပိုင်ႈယူသဝ်းပဵၼ်ၸႂ်ဝႆႉယူႇၼိူဝ်မၼ်းၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ "လိၼ်" ဢမ်ႇၼၼ် "ၼင်ႇလိၼ်" ၼႆယဝ်ႉ။ ၼိူဝ်ၼင်လိၼ်ၼႆံ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၼမ်ႉ၊ လိၼ်၊ လူမ်း၊ ႁိၼ်ၽႃ။ တၢင်းဢၼ်ပဵၼ်တီႈယူႇတႃႇ တူဝ်မီးၸႂ် မေႃႁူႉ ဢမ်ႇမေႃႁူႉၶဝ်တင်းသဵင်ႈ ယူႇၸွမ်းၵၼ်ၼႆႉ လႆႈႁွင်ႉဝႃႈ "လိၼ်မိူင်း" ၼႆယဝ်ႉ။
ၵႂၢမ်းတိုတ်ႉၶိုၼ်ႈ ပိဝ်ၸွမ် သႃႇသၼႃႇ
ၵႂၢမ်းတိုတ်ႉၶိုၼ်ႈ ပိဝ်ၸွမ် သႃႇသၼႃႇ.
သိရိၼ်ႇတရ ပုတ်ႉထၽၵဝႃႇ ပၽႃႇငဝ်းႁၢမ်ႇ ရွင်ႇလျၢမ်ႇလုၵ်ႉႁုင်ႈႁိူဝ်ႈ ၽၢပ်ႈဝိူဝ်ႈပိူင်းထွင်ႇသၢႆထူဝ်း။ ၼီႇလ ပီႇတ ဢၸမီးၵႂႃႇ ဢႃႇၽႃႇရမ်ႇသီႇ ရွင်ႇၶျီႇလုၵ်ႉမၢပ်ႈႁိူဝ်ႈ ငဝ်းဢွၵ်ႇပဵၼ်ယိူင်ႈႁူၵ်းမဵဝ်း။ ထူဝ်းထွၵ်ႈႁႅင်း လုၵ်ႉလႅင်းႁွတ်ႈပျၢမ်ႇမႃႇလိုမ်ၸိုင်ႈၶူင်းသၢင်ပုၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူင်လႅင်ၶၢဝ်ၶဵဝ် ပဵဝ်လၢႆၵႂၢင်းၵႂၢင်း ငဝ်းတႂၢင်းတုမ်ႉၶိတ်းၶႂၢင်။ ၵၢင်ယူဝ်ႉယႄး ႁိူဝ်ႈၵႄးၸၢၵ်ႈလိူၼ် ၸၢၵ်ႈဝၼ်း ဢၶၢၼ်းမိုၼ်ႇႁဵင်ၸူး။ ၸင်ႇဝႃႈ သိရိၼ်ႇထရ သပ်ႉပၼ်ႇၼရမ်ႇသီႇ ဢရွင်ႇၶျီႇ တူၼ်မျၢတ်ႈဢႃး ၽြႃးၵုင်ႇမုၼ်မျၢတ်ႈၵျေးၸူး၊ ထူးလွၼ်ႉမွၼ်း ၶႅမ်ႉတွၼ်းတၶူဝ်းတေႃႇ ပဵၼ်တီႈႁဝ်းၶူဝ်ႇ ဢိင်ပိုင်ႈဝၼ်းၼႂ်ယဝ်ႉ။
ၸင်ႇဝႃႈ ယိူင်ႈဢဝ်ပုတ်ႉထရွင်ႇၶျီႇ သပ်ႉပၼ်ႇၼရမ်ႇသီႇ ႁူၵ်းသဵၼ်ႈငဝ်းသႂ်၊ မႂ်ၸၢၵ်ႈတုင်း ယုၵ်ႉမုင်းထွင်ႇၼိူဝ်မိူင်း၊ ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇဢွင်ႇလၢမ်ႇ ငဝ်းႁၢမ်ႇပၽႃႇသၸုမ်ႇထူၼ်ႈ မဝ်ႇဢူၼ်ႈၽုင်းရွင်ႇသၢႆႁိူင်း၊ ၵိူင်းၵူမ်ႈၵၢၼ်း ဝႆႈဝၢၼ်းရူဝ်ႇသေႇ ပၼႃႇမေႇ မိုဝ်းယုၵ်ႉတဵင်ႇၵဝ်ႈမူၺ်းၽူမ်ၶႃႈဢေႃႈ။
ဢွၼ်ၵၼ်ၶျီးယေႃးထေႃးဢၢမ်း ငဝ်းၶမ်းႁူၵ်းဢၼ် ထူပ်းၵၼ်ပဵဝ်းပဵဝ်း တၶူဝ်းၸဝ်ႈလီလႆႈၸူမ်းႁူမ်၊ ၵူမ်ၼိဝ်ႉမိုဝ်းယုၵ်ႉၶိုဝ်းတၢင်ႇၽူမ်မူၺ်း၊ ပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ ဢွင်ႇလၢမ်ႇ ငဝ်းႁၢမ်ႇယုၵ်ႉထွင်ႇၶိုၼ်ႈ ဝိုၼ်ႈၶဝ်ႈၵွင်းၵၢင်ႇ သုင်ဝႆႉယူၺ်းယူၺ်း၊ ၵူၺ်းၵူမ်ႈၵၢၼ်း ဝိတ်ႉဝၢၼ်းၵတေႃး ယုၵ်ႉယေႃးသွၵ်ႇ ၶႅၼ်တႃႈထုင်းဝီယဝ်ႉ။
 - လွင်ႈၶူင်း - ၵိူင်းၵွမ်းၶုပ်ႉၼွမ်းဝႆႈဝၢၼ်းၵႂႃႇ ၼႂ်ၶမ်ႈဝၼ်းပီ ၼႂ်ၶမ်ႈဝၼ်းပီ၊ သူးယွၼ်းၽွၼ်းတူဝ်းလွင်ႈတၢင်းလီ မီးၵုသူဝ်ႇဢႁူင်ႇၵုင်ႇတေႃႇယႂ်ႇ။ ၼင်ႇၵႃႈ လိၵ်ႈသၢၼ်ႇတယၢၼ်ႇဢၢင်ႈဢေၽႂ်ႇ ၸိုင်ႁႂ်ႈၸဵဝ်းထူၼ်ႈတဵမ်တၼ်း။ သူးယွၼ်းပိူင်လႂ်ၸုမ်ႇလၼ်းၵၼ်း မီးဢၵျူဝ်းလွၼ်ႉမဵဝ်းၵူႈၶၢဝ်းပၢၼ် ဢမ်ႇၽၢၵ်ႈ၊ ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇၸိုင်ႈထီး ၼၢဝ်ႉဢီးငၢင်ႉတူၽုၺ်ႇပၢၵ်ႈ၊ ယၢၼ်ၽၢၵ်ႈႁဵင်း တီႈၵုၼ်ၽႃႈလၢႆးတူင်ႇ သိမ်းပႅတ်ႈႁေႃႁၢၼ်ႉႁိူၼ်းၶူင်ႇ ထိုင်ၼိပ်ႉပၢၼ်းႁၢၼ်ႉၸွမ်ယွတ်ႈၸိၵ်းၽုင်ႇ ၸွမ်ယွတ်ႈၸိၵ်းၽုင်ႇ ယဝ်ႉ။ 
 - ၸဝ်ႈသြႃႇဝိပသ်သၼ တူၼ်ႈတီး
ၵႂၢမ်းတၢင်ႇၸွမ်ပိဝ် (တုင်း) ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး
ၶိူဝ်းႁဝ်းၶိူဝ်းရႃႇၸႃႇ
ၸွမ်ပိဝ်သမ်ႉၸၼ်ႇတႃႇ
လိူၼ်ၶမ်းၸဝ်ႈၸၵ်ႇၵျႃႇ
ၸၢတ်ႈႁဝ်းမီးတေႇၸႃႇ
ၽွမ်ႉပဵင်းၸႂ်ဝႃႇၸႃႇ
သူၵဝ်ႁဝ်းပဵၼ်ၽူႈမီးၸႂ်သၸ်ၸႃႇ
ၵႂၢမ်းပေႃႈ (႑႐) ၶေႃႈ
ၼႂ်းထမ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼႆႉ တေလႆႈႁၼ် ၼင်ႇပိုၼ်း ၼၢင်းဝိသႃႇၶ မိူဝ်ႈတေတႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ ပေႃႈမၼ်းၼၢင်း သင်ႇသွၼ်ပၼ် မီးၵႂၢမ်း (10) ၶေႃႈ ဢၼ်လီတွင်းလီမၢႆ ၊ ၽွင်းတေၵႂႃႇယူႇႁိူၼ်းပိူၼ်ႈ ႁဵတ်းလုၵ်ႉပႂ်ႉပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ။
ၼိုင်ႈ - ယႃႇဢဝ်ၽႆးတၢင်းၼႂ်းႁိူၼ်း ဢွၵ်ႇတၢင်းၼွၵ်ႈ၊
မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ တေဢမ်ႇလႆႈဢဝ် လွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈၼႂ်းႁိူၼ်း ၵႂႃႇၶႆႈၼႄပိူၼ်ႈတၢင်ႇၵေႃႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈ ပူႇၼၢႆးယႃႈၼၢႆးႁဝ်းလႄႈ ၸဝ်ႈၽူဝ်ႁူဝ်း။
သွင် - ယႃႇဢဝ်ၽႆးတၢင်းၼွၵ်ႈ ၶဝ်တၢင်းၼႂ်းႁိူၼ်း၊
မေးၼၢင်း တေဢမ်ႇလႆႈဢဝ် ၶၢဝ်ႇတၢင်းၼွၵ်ႈ ဢၼ်ပိူၼ်ႈလၢတ်ႈၶၢႆၸိုဝ်ႈ ၼႃႈႁိူၼ်းႁဝ်းၼၼ်ႉ မႃးလၢတ်ႈၼႂ်းႁိူၼ်းႁဝ်း။
သၢမ် - ပၼ် ၵေႃႉႁဝ်းထုၵ်ႇလီပၼ်၊
ထုၵ်ႇလီပၼ်ၵူႈႁိမ်ၶူဝ်းၶွင် ၵေႃႉၸၢင်ႈတေမႃးတႅၼ်းလႆႈၶိုၼ်းၼၼ်ႉၵူၺ်း။
သီႇ - ယႃႇပၼ် ၵေႃႉႁဝ်းဢမ်ႇထုၵ်ႇလီပၼ်၊
ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီပၼ်ၵူႈႁိမ်ၶူဝ်းၶွင် ၵေႃႉဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈမႃးတႅၼ်းၶိုၼ်းလႆႈ။
ႁႃႈ - ပၼ် ၵေႃႉႁဝ်းထုၵ်ႇပၼ်လႄႈ ၵေႃႉဢမ်ႇထုၵ်ႇလီပၼ်၊
ထုၵ်ႇလီပၼ်ၸွႆႈထႅမ် ပီႈၼွင်ႉၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ၸိူဝ်းၽၢၼ်ၼၼ်ႉ ပၼ်ၶိုၼ်းၵေႃႈလီ ဢမ်ႇပၼ်ၶိုၼ်းၵေႃႈယဝ်ႉ ထုၵ်ႇလီမႅင်ႇပၼ်။
ႁူၵ်း - ယူႇ၊ ၼင်ႈၸွမ်းၶဝ် မီးတၢင်းသိူဝ်းသိူဝ်း၊
ထုၵ်ႇလီၸုၵ်းဝႆႉ ၽၢႆႇၼႃႈပူႇၼၢႆးယႃႈၼၢႆး ၽွင်းၶဝ်ဢမ်ႇပႆႇႁွင်ႉၼင်ႈ။
ၸဵတ်း - ၵိၼ်သိူဝ်းသိူဝ်း၊
မိူဝ်ႈၵိၼ်ၶဝ်ႈၼၼ်ႉ တေလႆႈတူၺ်း ပူႇၼၢႆးယႃႈၼၢႆး လူဝ်ႇသင်၊ ၸဝ်ႈၽူဝ်လူဝ်ႇၽၵ်းသင် တူၺ်းပၼ်ၶဝ်ဢွၼ်တၢင်းသေ ၸင်ႇၼင်ႈၵိၼ်ႁူမ်ႈမူႇၸွမ်းၶဝ်။
ပႅတ်ႇ - ၼွၼ်းသိူဝ်းသိူဝ်း (လပ်းလီ)
ဢွၼ်ၼႃႈ ပႆႇၶဝ်ႈၼွၼ်းၼၼ်ႉ တေလႆႈတူၵ်းၽၵ်းတူ ႁပ်းဢမ်ႇႁပ်း၊ တေလႆႈၶဝ်ႈၼွၼ်းဝၢႆးလင်၊ လုၵ်ႉၸဝ်ႉၸဝ်ႉ ၼင်ႇၵူၼ်းၶႃႈ ၵူၼ်းၸႂ်ႉၶဝ်ႁဵတ်း။
ၵဝ်ႈ - ဝႆႉသတိ ၽႆး၊
ပူႇၼၢႆးယႃႈၼၢႆးလႄႈ ၸဝ်ႈၽူဝ်ၼႆႉ တေလႆႈဝူၼ်ႉဝႆႉၼႂ်းၸႂ်ဝႃႈ မိူၼ်ၽႆး၊ ၸၢင်ႈပဵၼ်ၽေးၼႆ တေလႆႈဝႆႉသတိတႃႇသေႇ။
သိပ်း - ၼပ်ႉယမ်ၸဝ်ႈႁိူၼ်းၼင်ႇ ၸဝ်ႈၽီ၊
တေလႆႈဝူၼ်ႉဝႃႈ ပူႇၼၢႆးယႃႈၼၢႆးလႄႈ ၸဝ်ႈၽူဝ်ၼႆႉ မိူၼ်ၶုၼ်ၽီ ၵွပ်ႈၼႆ တေလႆႈၼပ်ႉယမ်ၶဝ် ၼင်ႇၶုၼ်ၽီ ၼႆယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်း (10) ၶေႃႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ၽွၼ်းလီ တႃႇမေးၼၢင်းလႄႈ တႃႇၼႃႈႁိူၼ်းမူၼ်း တႃႇတူင်ႇဝိူင်းၵူၼ်းသိူဝ်းၸႂ်လႆႈ ၵမ်းလဵဝ်းယဝ်ႉ။ သင်ဝႃႈ ၼၢင်းယိင်းၶဝ် တေမိူဝ်းယူႇႁူမ်ႈၶၢင်းၸဝ်ႈၽူဝ် တီႈႁိူၼ်းပိူၼ်ႈၼၼ်ႉၸိုင် တေလႆႈယိူင်ႈၸွမ်း ၼင်ႇ ၵႂၢမ်းပေႃႈ (10) ၶေႃႈၼႆႉ မၼ်းတိုၼ်းတေလႆႈ ႁၼ်ၽွၼ်းလီ ပေႃႈမႄႈသွင်ၽၢႆႇလႄႈ ၸဝ်ႈၽူဝ် ပီႈၼွင်ႉၶိူဝ်းပိူၼ်ႈ ႁၵ်ႉႁွမ်ႁဝ်း ၸွမ်းၼင်ႇ ႁဝ်းပဵၼ် လုၵ်ႉပႂ်ႉလီ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၵႂၢမ်းယမ်ဢွင်ႇမင်ႇ
ၵျယဝ်ႉၶႃႈ၊ ပႄႉယဝ်ႉၶႃႈ၊ ၶႅမ်ႉယဝ်ႉၶႃႈ၊ ဢွင်ႇယဝ်ႉၶႃႈ၊ မႅတ်ႈယဝ်ႉၶႃႈ၊ ၽြႃးမႅတ်ႈ၊ တြႃးမႅတ်ႈ၊ သင်ႇၶႃႇမႅတ်ႈ၊ တႃႇၼမႅတ်ႈ၊ သီႇလမႅတ်ႈ၊ ၽႃႇဝၼႃႇမႅတ်ႈ၊ ၽြႃးဢွင်ႇ၊ တြႃးဢွင်ႇ၊ သင်ႇၶႃႇဢွင်ႇ၊ တႃႇၼဢွင်ႇ၊ သီႇလဢွင်ႇ၊ ၽႃႇဝၼႃႇဢွင်ႇ၊ လေႃးၵိယသမ်ႇပတိဢွင်ႇ၊ လေႃးၵုတ်ႉတရႃႇသမ်ႉပတိဢွင်ႇ၊ လေႃးၵိယပိင်ႇၺႃႇဢွင်ႇ၊ လေႃးၵုတ်ႉတရႃႇပိင်ႇၺႃႇဢငွ်ႇ၊ လူတ်ႉငိုၼ်းလူတ်ႉၶမ်းဢွင်ႇ၊ ႁိူဝ်းငိုၼ်း ႁိူဝ်းၶမ်းဢွင်ႇ၊ ၶူဝ်ငိုၼ်းၶူဝ်ၶမ်းဢွင်ႇ၊ ၶူဝ်ၵႅဝ်ႈၶူဝ်သႅင်ဢွင်ႇ၊ ႁေႃငိုၼ်းႁေႃၶမ်းဢွင်ႇ၊ ထၢတ်ႈငိုၼ်းထၢတ်ႈၶမ်းဢွင်ႇ၊ ၵျွင်းငိုၼ်း ၵျွင်းၶမ်းဢွင်ႇ၊ ၵွင်းမူးငိုၼ်း ၵွင်းမူးၶမ်းဢွင်ႇ၊ ၽြႃးငိုၼ်း ၽြႃးၶမ်းဢွင်ႇ၊ ဝဵင်းငိုၼ်း ဝဵင်းၶမ်းဢွင်ႇ၊ ဝဵင်းသိၼ် ဝဵင်းထမ်းဢွင်ႇ၊ ဝဵင်းၵုသူဝ်ႇဢွင်ႇ-<br>
- ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇၼသိူဝ်းသႃႇ ဢွင်ႇၵတ်းယဵၼ်<br>
- ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇၼသိူဝ်းသႃႇ ဢွင်ႇၵတ်းယဵၼ်<br>
တေလႆႈႁွတ်ႈၸွတ်ႇထိုင် ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇၼသိူဝ်းသႃႇ ဢမ်ႇၵၢတ်ႈဢမ်ႇၵၢင်းၶႃႈယဝ်ႉ။ တႃႇၼမႅတ်ႈ၊ သီႇလမႅတ်ႈ၊ ၽႃႇဝၼႃႇမႅတ်ႈ၊ ႁဝ်းၸဝ်ႈၶႃႈ တင်းသဵင်ႈတင်းလူင် ယႃႇတူၵ်းႁူင်ႈတူၵ်းႁၢႆ ၽီႁိမ်ဢမ်ႇလႆႈ ၵူၼ်းႁိမ်ဢမ်ႇလႆႈ သတ်ႉတဝႃႇ ႁိမ်ဢမ်ႇလႆႈ ယွၼ်းၽၢၵ်ႇၽင်ဝႆႉ ၼႂ်းမၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ်ႁဝ်းၶႃႈ တေႃႇတဝ်ႈႁွတ်ႈ တီႈယွတ်ႈသိူဝ်းသႃႇ ဢမတႃႇ ၼိပ်ႉပၢၼ်ၼ “ဢသင်ၶတထၢတ်ႈ၊ သုၼ်ႇၺတထၢတ်ႈ၊ ဢၼိမိတ်ႉတထၢတ်ႈ၊ ၼိရေႃးတထၢတ်ႈ၊ ဢမတထၢတ်ႈ” တီႈၵတ်းယဵၼ် တီႈလပ်းတီႈသဵင်ႈ ၸႃႇတိၸႃႇရႃႇ ပျႃႇတိ မရၼ တုၵ်ႉၶ ၵၢၼ်ၵိူတ်ႇၵၢၼ်ထဝ်ႈ ၵၢၼ်ၸဵပ်း ၵၢၼ်တၢႆ ၶူၼ်ႁူဝ်ႁွၵ်ႇ ၶဵဝ်ႈမၢင်ႈၵၢင်းတုပ်ႇ ၼိူဝ်ႉႁူႇၼင်ယၢၼ်း ယွၼ်းလွတ်ႈၵၢင်းသဵင်ႈသဵင်ႈ ႁႂ်ႈလႆႈ ႁွတ်ႈတီႈတဵင်ႈ ၶေႇမႃႇ ဢမတႃႇ ၼိပ်ႉပၢၼ်ၼ” တီႈၵတ်းယဵၼ်သေၵမ်း တီႈၶႃႈဢေႃႈ။
ၵႂၢမ်းသူင်ႇမဵတ်ႉတႃႇ
မဵတ်ႉတႃႇဝႆႉဝၢင်း၊ ၵူႈၶုၼ်ၼၢင်း၊ ႁႂ်ႈၵၢင်းလွတ်ႈတၢင်းပဵၼ်။<br>
မဵတ်ႉတႃၸႂ်ႁဝ်း၊ ႁူမ်ႈႁွမ်းပဝ်း၊ ႁႂ်ႈသဝ်းလွတ်ႈၽေးၶဵၼ်း။<br>
သတ်ႉတဝႃႇတင်းၸိူဝ်း၊ ႁႂ်ႈမူၼ်ႈသိူဝ်း၊ တွၼ်ႈတိူဝ်းၸိုၼ်ႈၵတ်းယဵၼ်။<br>
ၸဝ်ႈတႃႇၼတင်းၸိူဝ်း၊ ႁႂ်ႈမူၼ်ႈသိူဝ်း၊ တွၼ်းတိူဝ်းၸိုၼ်ႈၵတ်းယဵၼ်။<br>
ဝေႇယႃႇဝၸ်ႉၸတင်းၸိူဝ်း၊ ႁႂ်ႈမူၼ်ႈသိူဝ်း၊ တွၼ်းတိူဝ်းၸိုၼ်ႈၵတ်းယဵၼ်။<br>
ပိူၼ်ႈသူင်ႇယိုၼ်းမႃး၊ မဵတ်ႉတႃႇတြႃး ႁဝ်းႁႃးႁပ်ႉၵတ်းယဵၼ်။<br>
ၵႂၢမ်းၵၼ်ႇတေႃး
ဢေႃးၵႃႇသ ဢေႃးၵႃႇသ ဢေႃးၵႃႇသ ၵႃႇယၵၢမ်ႇ ဝၸီႇၵၢမ်ႇ မၼေႃးၵၢမ်ႇ ၼင်ႇၵႃႈ တူဝ်ႁဵတ်း သူပ်းဝႃႈ ၸႂ်ၵျၢမ်ႇ ၼႂ်းၵၢမ်ႇ သၢမ်ယိူင်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သင်လႆႈ ဢဝ်ပိူင်ႈ ၽိတ်းၵႂႃႇ ပုၼ်ႈတႃႇ ယဵၼ်ႁၢႆ ယၢမ်းၼႆ တမ်ႈတီႈ ၽြႃးရတၼႃႇ တြႃးရတၼႃႇ သင်ႇၶႃႇရတၼႃႇ ၵႅဝ်ႈမႅတ်ႈ သၢမ်ပိူင် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶႃႈမႃး ယမ်ၵူဝ် ဝၢင်းႁူဝ် ၵူမ်ႈတေႃႇ ပူႇၸေႃႇ ၶုပ်ႉၵွမ်း ၼွမ်းဝႆႈ တီႈၶႃႈဢေႃႈ။<br><br>
တီႈမၢႆတွင်း = သင်ဝႃႈမီး ၸဝ်ႈပၼ်ပွၼ်းၸိုင် ဝႃႈထိုင်တီးၼႆႈၵူၺ်း၊ သင်ဢမ်ႇမီးၸဝ်ႈ ပၼ်ပွၼ်းၸိုင် သိုပ်ႇဝႃႈၵႂၢမ်းတိူင်ႇၵၢဝ်ႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉတႃႉ။<br><br>
ၼင်ႇၵႃႈ တၢင်းလီ တီႈၼႆႈ ႁႂ်းလႆႈ လွတ်ႈလူၼ်ႉ ပူၼ်ႉသေ ဢပႄႇသီႇပိူင် ၵၢပ်ႈသၢမ်ပိူင် ႁဵင်းၵၢတ်ႈပႅတ်ႇပိူင် ၶဵၼ်လူင်ႁႃႈပိူင် ဝိပတ်ႉတိတြႃးသီႇပိူင်ႇ ပျသၼတြႃးႁႃႈပိူင် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သေလႄႈ ႁႂ်ႈၸဵဝ်း ႁုပ်ႈလႆႈ သၢၼ်ႇတြႃး မၢၵ်ႈတြႃး ၽူဝ်ႇတြႃး ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇတြႃးမႅတ်ႈ သေၵမ်း တီႈၶႃႈဢေႃႈ။
ၵႂၢမ်းၶုၵ်းၶူၼ်ႉ မိူဝ်ႈတေၵိၼ်
 - ဢေႃႇၸႃႇၶဝ်ႈသွမ်း
 - သုင်းၸွမ်းၼႆၵႂႃႇ
 - ပုၼ်ႈတႃႇႁဵတ်းသိူဝ်း
 - ၵိူဝ်းယဝ်ႉယွၵ်ႇၵၼ်
 - လွင်ႈဢၼ်မၢၼ်ႇယႂ်ႇ
 - သႂ်ႇၶႂ်ႈႁၢင်ႈလဝ်း
 - ႁဝ်းသုင်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ
 - ပုၼ်ႈႁႂ်ႈၶၼ်ႇထႃႇ
 - ယူႇၵႂႃႇၼိမ်ယဵၼ်
 - ဢၼ်ပဵၼ်ထၢတ်ႈတြႃး
 - သီႇပႃးၽဵင်ႇၵၼ်
 - လွင်ႈဢၼ်တေႃႉတႄႉ
 - ၵႅတ်ႇႁႄႉႁိူဝ်ႉမွႆႈ
 - ပုၼ်ႈၸွႆႈသႃႇသၼႃႇ
 - ပုၼ်ႈတႃႇယုၵ်ႉယွင်ႈ
 - ၵျၢင်ႉလွင်ႈတင်းသွင်
 - ၸႂ်ထွင်ထတ်းထိၼ်
 - ၸင်ႇၵိၼ်သုင်းတီႈၶႃႈယဝ်ႈ။
ၵႂၢမ်းၶုၵ်းၶူၼ်ႉ ၶူဝ်းၶွင်သီႇပိူင်
ၼင်ႇၵႃႈ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈမႃး ပိုင်ႈဢိင် သၢင်ႇၵၢၼ်း ၶဝ်ႈသွမ်း ၽၵ်းသွမ်း ႁွမ်းလူၺ်ႈ တီႈၼွၼ်း တီႈယူႇ ၵူႇၵျွင်း ပွင်းလေႃး ယႃႈယႃ ပိတ်ႉၸေး သီႇပိူင် ၸိူဝ်းၼႆႉၸမ်း ၵႅၼ်ႇလၵ်း ၶႂ်ႈဢၼ် ၼိူဝ်ႉၼင် ႁၢင်ႈလီ ပီးထုၵ်ႇသေလႄႈ ႁဝ်းၶႃႈ ၵိၼ်သုင်း ဢမ်ႇၸိုဝ်ႈ တီႈသိုဝ်ႈမၼ်း ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈသီႇပိူင် ၼႂ်းရုပ်ႈၶၼ်ႇထႃႇ ၵႃႇယႁၢင်ႈလူင်ၼႆႉ ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ယူႇငၢႆႈသဝ်းလူမ် ဢမ်ႇႁိူဝ်ႉ ဢမ်ႇၼူၼ်းသေယဝ်ႉ ႁႂ်ႈပေႃး ဢသၢၵ်ႈယၢဝ်းယိုၼ်း ဝၼ်းၶိုၼ်း ႁဵတ်းၵၢၼ် ပရိယၢတ်ႈ ပတိပၢတ်ႈ ဢၢၼ်ႇလိၵ်ႈလႆႈ သွၼ်လိၵ်ႈလႆႈ ဝူၼ်ႉၶႆႈ သမထ ဝိပတ်ႉသၼႃႇ ရႁၢၼ်းတြႃး ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေလႄႈ ၸင်ႇဢၼ် ပိုင်ႈဢိင် ၵိၼ်သုင်း ၶႃႈယဝ်ႈ။
ၵႂၢမ်းၽႄၵုသူဝ်ႇ
 - ၵုသူဝ်ႇမီးတီႈၼႆႈ မီးယႂ်ႇမီးၼမ် ႁဝ်းၶႃႈသြႃႇတၵႃႇ လႆႈသၢင်ႈပႃႇရမီႇမႃး လၢႆသႅၼ်းၵမ်ႇၽႃႇ တင်းသဵင်ႈတင်းလူင်ၼႆႉ ၸဵမ်ၽီၸဵမ်သၢင် ၸဵမ်သတ်းၸဵမ်ၵူၼ်း ဝေႇၼေႇယ သတ်ႉတဝႃႇ ၼႂ်းၸၵျဝလႃႇ ဢၼၼ်ႇတၸၵျဝလႃႇ တင်းသဵင်ႈ ၶႅၼ်းတေႃႈ ႁူမ်ႈႁူမ်ၸူမ်းၸူမ်း သႃႇထုဢၼုမေႃးတၼႃႇ လႆႈၶၢမ်ႇၵုသူဝ်ႇဢၵျူဝ်း ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်သဵင်ႈသဵင်ႈ သေၵမ်းတီႈၶႃႈၼေႃး။ (သႃထု သႃထု သႃထု)
 - တႃႇၼမျၢတ်ႈ သီႇလမျၢတ်ႈ ၽႃႇဝၼႃႇမျၢတ်ႈ ႁဝ်းၸဝ်ႈၶႃႈ တင်းသဵင်ႈတင်းလူင် ယႃႇတူၵ်းႁူင်ႈတူၵ်းႁၢႆ ၽီႁိမ်ဢမ်ႇလႆႈ ၵူၼ်းႁိမ်ဢမ်ႇလႆႈ သတ်ႉတဝႃႇႁိမ်ဢမ်ႇလႆႈ ယွၼ်းၽၢၵ်ႇၽင်ဝႆႉ ၼႂ်းမၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ်ႁဝ်းၶႃႈ တေႃႇတဝ်ႉႁွတ်ႈ တီႈယွတ်ႈၶျၢမ်းသႃႇ ဢမတႃႇ ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇၼ တီႈၵတ်းယဵၼ် သေၵမ်းတီႈၶႃႈၼေႃး။
ၵႂၢႆး
 
ၵႂၢႆးၼႆႉ ၶႄႇၶဝ်ႁွင်ႉဝႃႈ "ဝူဝ်းၼမ်ႉ"ၼႆယဝ်ႉ။ ဢင်းၵိတ်းၶဝ်ၵေႃႈ တေႃႈဝႃႈ water buffalo ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ငဝ်ႈငႃႇၸႃႇတိမၼ်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈၵုၼ်ဢေးသျႃး ပွတ်းၸၢၼ်း၊ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇဢေးသျႃး လႄႈ မိူင်းၶႄႇဝႃႈၼႆသေတႃႉ ယၢမ်းလဵဝ် တမ်ႈတီႈ မိူင်းယူးရူပ်ႉ၊ မိူင်းဢေႃးသတြေးရီးယႃး ဢိၵ်ႇ မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ မၢင်တွၼ်ႈၵေႃႈ မီးမႃးယဝ်ႉ။ 
ၵႂၢႆးၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်သီႇတိၼ် ဢၼ်မိုတ်ႈယူႇ ၼႂ်းၵူမ်ႇၼႂ်းဢုင်၊ ၵႂၢႆးၼႆႉ မေႃၶိုၼ်းၵဵဝ်ႉဢိူမ်ႈၵိၼ် တၢင်းၵိၼ်ၶဝ်။ ၵႂၢႆးၼႆႉ တူဝ်မၼ်း ယႂ်ႇလိူဝ်ဝူဝ်သေ ႁႅင်းလိူဝ်ဝူဝ်း။ တမ်ႈတီႈ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယ မိူင်းမၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ လွင်ႈဢဝ်ထႆၼႃးလႄႈသင်၊ လွင်ႈဢဝ်လၢၵ်ႈတုမ်လႄႈသင် ၸႂ်ႉၵႂၢႆးယဝ်ႉ။ ၵႂၢႆးႁိူၼ်း ဢၼ်ငႄႈၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် ၸႂ်ႉႁႅင်းမၼ်းသေတႃႉ တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းထိူၼ်ႇလိုၵ်ႉ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယ မိူင်းမၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉမီး ၵႂၢႆးထိူၼ်ႇယူႇ။
ၵႂၢႆးထိူၼ်ႇ.
ၵႂၢႆးထိူၼ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈ တိူၵ်ႈဢႃႇၾရိၵၼၼ်ႉ ႁႅင်းၵေႃႈႁႅင်းယႂ်ႇ၊ ႁတ်းၵေႃႈႁတ်းႁၢၼ်လႄႈ ၶဝ်ဢမ်ႇၵူဝ် သတ်းတၢင်ႇမဵဝ်း။ လႃႈထိူၼ်ႇၶဝ် ဢၼ်ၽႅဝ်ၵႂႃႇတီႈ ဢႃႇၾရိၵသေ ၵႂႃႇႁႃလမ်းယိုဝ်းတူဝ်ထိူၼ်ႇၼၼ်ႉ ၶဝ်ဢမ်ႇလႃႈလီႈႁတ်းယိုဝ်းၵႂၢႆးထိူၼ်ႇ။ ပေႃးၶႂ်ႈယိုဝ်းၶဝ်ၼႆ လႆႈယူႇၼိူဝ်လင်မႃႉလႄႈသင် ယူႇၼိူဝ်တူၼ်ႈမႆႉလႄႈသင် ယိုဝ်းၵွၼ်ႇ ၸင်ႇတေလွတ်ႈၽေးၶဵၼ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၵႂၢႆးထိူၼ်ႇတူဝ်ပေႃႈၼိုင်ႈတူဝ်ၼႆႉ မၼ်းယင်းႁတ်း တေႃႇသူႈၸွမ်း သၢင်ႇသီႇ 2 တူဝ် 3 တူဝ်လူးၵွၼ်ႇ။ ၵွပ်ႈၼႆ သၢင်ႇသီႇၶဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇလႃႈလီႈ ႁတ်းႁဵတ်းတီႈ ၵႂၢႆးထိူၼ်ႇတူဝ်ပေႃႈ။ ၵႂၢႆးထိူၼ်ႇၼႆႉ ႁူမၢင်ႁူလႅတ်း၊ သွပ်ႇဢၢႆသႅဝ်ပိူၼ်ႈၵေႃႈ ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ။ ၶဝ်မေႃယူႇၸွမ်းၽုင်လႄႈ ၵႂၢႆးတူဝ်ဢၼ်ၽၢတ်ႇၽုင်ၼၼ်ႉတႄႉ လႆႈၺႃးသၢင်ႇသီႈၶဝ် ၶူပ်းၵိၼ်ယဝ်ႉ။ ၼင်ၵႂၢႆးထိူၼ်ႇၼႆႉ မၼ်းၼႃၼႃႇလႄႈ ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၾရိၵၶဝ် ဢၼ်ပဵၼ် ၶိူဝ်းၵူၼ်းၵႅတ်ႉၾႃႇၼၼ်ႉ ၶဝ်ဢဝ်ႁဵတ်း ၵၢပ်ႇႁႄႉတူဝ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။
ၵႂၢႆးထိူၼ်ႇဢၼ်မီးၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်ႇတိယလႄႈ မိူင်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ တေႃႈလီၵူဝ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၵႂၢႆးထိူၼ်ႇမိူင်းဢႃႇၾရိၵယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵႂၢႆးငၢၼ်လူင်ၼႆႉ သုင်မွၵ်ႈ 6 ထတ်းသေ ၶဝ်မၼ်းၵေႃႈ ယၢဝ်းမွၵ်ႈ 6 ထတ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵႂၢႆးငၢၼ်လူင်ၼင်ႇၼၼ်ၼၼ်ႉ သိူဝ်ၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇႁတ်းၺွပ်းၶဝ်။ ၵႂၢႆးဝၢၼ်ႈ ၵႂၢႆးႁိူၼ်းၼႆႉ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ႁႅင်းယႂ်ႇသေဝူဝ်းၵေႃႈ ၶဝ်ဢမ်ႇပေႃး ငႄႈမိူၼ်ဝူဝ်း၊ ဢမ်ႇပေႃးလၵ်းလႅမ် မိူၼ်ဝူဝ်း။ ၵႂၢႆးၼႆႉ ၽွင်းမိူဝ်ႈ တိုၵ်ႉတၢင်ႇၵုၼ်ႇမႃးယူႇၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈ ၶဝ်ႁၼ်ၼမ်ႉၸိုင် တိုဝ်သေ လူင်းၼမ်ႉၵႂႃႇယဝ်ႉ။ 
ၶူဝ်းဢွၵ်ႇတီႈၵႂၢႆး.
ၼမ်ႉၼူမ်းၵႂၢႆးၼႆႉၵေႃႈ ပိူၼ်ႈဢွၼ်ၵၼ်ၵိၼ်ယူႇ။ တမ်ႈတီႈ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယ လႄႈ မိူင်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် လဵင်ႉၵႂၢႆးမႄႈၼမ်ႉၼူမ်းယူႇ။ ၵႂၢႆးၵလႃး (ၵႂၢႆးပိင်းၵလႃး)ၼႆႉ ၶဝ်မၼ်း ငေႃးငွမ်ႉဝႆႉသေ ပိူၼ်ႈဢဝ်လဵင်ႉဝႆႉ တႃႇတေႁွတ်ႈဢဝ် ၼမ်ႉၼူမ်းမၼ်းၶၢႆယူႇ။ ၼင်ၵႂၢႆးၼႆႉတႄႉ ပေႃးဢဝ် ၶဵဝ်ႈလီလီၸိုင် ပဵၼ်မႃး ၼင်ၵေႃႇ ဢၼ်ၸပ်းမၼ်ႈၸိူဝ်ႉၼိုင်ႈ။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တႃႇတေဢဝ်ႁဵတ်း ထၢတ်ႈၵွင်းမူးၼၼ်ႉ ပိူၼ်ႈလႆႈ ဢဝ်ယၢင်ၼင်ၵႂၢႆးၼႆႉသေ ၸပ်းမၢၵ်ႇဢုတ်ႇ ၶပ်ႉထၢတ်ႈၵွင်းမူးယဝ်ႉ။ မၢင်မိူင်း ၼိူဝ်ႉၵႂၢႆးၵေႃႈ ၶဝ်ဢဝ်ႁဵတ်းဢႅပ်ႇ (ၵပွင်)သေ ၶၢႆၵေႃႈမီးယူႇ။
ၵႂၢႆးတေႃးၵၼ်.
ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ၵႆႉလေႇဢဝ် ၵႆႇတေႃႇၵၼ်သေ ႁဵတ်းပဵၼ် လွင်ႈၵျေႃႇမူၼ်ႈယူႇ။ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ ပွႆႇမႃၶူပ်းၵၼ်။ မၢင်ၸိူဝ်း ဢဝ်ပႃၶူပ်းၵၼ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ တီႈမိူင်းတႆး ၽၢႆႇဝၼ်းဢွၵ်ႇၶူင်းၼၼ်ႉ သမ်ႉမီး လွင်ႈဢဝ် ၵႂၢႆးတေႃးၵၼ်သေ ႁဵတ်းပဵၼ် လွင်ႈတေႃႇလွင်းၵၼ်ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈတႄႉ ပဵၼ်တၢင်း မိူင်းလူၺ် မိူင်းယၢင်းၼႆႉ။ တမ်ႈတီႈ မိူင်းထႆးၵေႃႈ လွင်ႈဢဝ်ၵႂၢႆးတေႃးၵၼ် မီးယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ၵႃဢိုဝ်ႈ
ၵႃဢိုဝ်ႈ.
"ၵႃဢိုဝ်ႈ" ၼႆႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ႁွင်ႉဝႃႈ "ၵႃၶူဝ်ႇ" ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ႁွင်ႉဝႃႈ "ၵႃၵႄ"ယဝ်ႈ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ သဵင်ႁွင်ႉမၼ်း မိူၼ်သဵင်ၶင်းဝႃႈ ဢိုဝ်ႈ ဢိုဝ်ႈ ၼႆလႄႈ ၸင်ႇတေႁွင်ႉဝႃႈ "ၵႃဢိုဝ်ႈ" ၼႆယူႇ။ ၵႃဢိုဝ်ႈလႄႈ ၼူၵ်ႉတူႈၼႆႉ ပဵၼ်ၸၢဝ်း Columbidae taxonomic ယဝ်ႈ။ ၵႃဢိုဝ်ႈၼႆႉ ယူႇၸမ်တႃၵူၼ်းလႄႈ ၵူၼ်းႁဝ်း ဢွၼ်ၵၼ် ႁူႉႁၼ် ႁူႉၸၵ်းဝႆႉယဝ်ႈ။ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ ၵႃဢိုဝ်ႈလႄႈ ၼူၵ်ႉတူႈ ဢၼ်ပႃးၼႂ်းၸၢဝ်း Columbidae ၼၼ်ႉ မဵဝ်းမၼ်း မီးယူႇ 650 မဵဝ်းလိူဝ်ၼႆယဝ်ႈ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵႃဢိုဝ်ႈၵေႃႈ တေယၢမ်ႈႁၼ် ၵႃဢိုဝ်ႈမူၼ်ႇ ၵႃဢိုဝ်ႈႁၢင်ၵီႈ ၵႃဢိုဝ်ႈႁူဝ်ယွႆး ၼင်ႇၼၼ် ၼူၵ်ႉတူႈၵေႃႈ တေယၢမ်ႈႁၼ် ၼူၵ်ႉတူႈမူၼ်ႇ ၼူၵ်ႉတူႈတွင်း ၼူၵ်ႉတူႈၶဵဝ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇ။
ၵႃဢိုဝ်ႈၼႆႉ တေတူဝ်ယႂ်ႇသေ ၼူၵ်ႉတူႈဢိတ်းၼိုင်ႈ။ လိူဝ်သေတီႈ ပႅၼ်ပႄႉ ၸိၵ်းၵမ်ႇၽႃႇလႄႈ ၵူၼ်ႈၵမ်ႇၽႃႇၼၼ်ႉ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ တေလႆႈႁၼ် ၵႃဢိုဝ်ႈ မီးလူင်ၵႂႃႇ ၵူႈတီႈ။ ပိူင်လူင်မၼ်း ၸႄႈတွၼ်ႈ တီႈမႆႈလိူတ်ႈၼၼ်ႉ ၶႅၼ်းလႆႈႁၼ် ၵႃဢိုဝ်ႈ မီးၼမ်ယဝ်ႈ။ ၼႂ်းမိူင်းႁဝ်းၵေႃႈ တေႃႈလႆႈႁၼ် ၵႃဢိုဝ်ႈ မီးလူင်ၵႂႃႇ ၵူႈဝဵင်း ၵူႈတီႈယူႇ။ ၵႃဢိုဝ်ႈၼႆႉ မဵဝ်းမၼ်းၼမ်သေၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃႈ သီမၼ်း ႁၢင်ႈၽၢင်မၼ်းၵေႃႈ ပႅၵ်ႇၵၼ်ဝႆႉယူႇ။ ၵမ်ႉပႃႈၼမ်တႄႉ တေႁၼ် ပဵၼ်သီမူၼ်ႇ။ ပိူင်ၽၢင်လိူင်းမၼ်းတႄႉ ၵႃဢိုဝ်ႈၼႆႉ ႁၢင်ၶိတ်းသေ တိၼ််လႅင်ဝႆႉ။ တၢင်းယၢဝ်း တေမီးမွၵ်ႈ 13 သိၵ်ႈသေ တူဝ်မူၼ်း ဢူၵ်းၵွင်ႇဝႆႉယူႇ။ ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးမၼ်းတႄႉ ၼူၵ်ႉတူႈလႄႈ ၵႃဢိုဝ်ႈၼႆႉ မိူဝ်ႈၶဝ်ၵိၼ်ၼမ်ႉၼၼ်ႉ ၶဝ်ဢမ်ႇ ၸုပ်ႇဢဝ်ၼမ်ႉသေ ႁႅၼ်ၶေႃးဢိုၵ်ႉၵိၼ်ၼမ်ႉ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၼူၵ်ႉတၢင်ႇၸိူဝ်း၊ ၶဝ်ၵူမ်ႈႁူဝ်သေ ၸုပ်ႇၵိၼ်ၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႈ။
ပေႃးဢဝ် သၽႃႇဝမၼ်းဝႃႈၸိုင် ၵႃဢိုဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၼူၵ်ႉ မဵဝ်းဢၼ်ယူႇသဝ်း ၼႂ်းထိူၼ်ႇၼႂ်းၶိူဝ်းယဝ်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶဝ်ၼႆႉ ငႄႈငၢႆႈၼႃႇ။ လွင်ႈဢဝ် ၵႃဢိုဝ်ႈလိူင်း မႃးလဵင်ႉၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ၵူၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ လဵင်ႉမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 5000 ပီလိူဝ်လိူဝ်ပုၼ်ႉၼႆယဝ်ႈ။ ၵႃဢိုဝ်ႈၼႆႉ မၵ်ႉမၢၵ်ႇမႆႉလႄႈ ၸိူဝ်ႉမၢၵ်ႇမႆႉ။ ၵႃဢိုဝ်ႈ တူဝ်ပေႃႈလႄႈ တူဝ်မႄႈၼႆႉ ၶဝ်ယူႇၸွမ်းၵၼ်ၵႂႃႇ တေႃႇၸူဝ်ႈသုတ်းပၢၼ်လႄႈသင်၊ ယူႇသဝ်းၸွမ်းၵၼ် တင်းၽုင်လႄႈသင် ႁဵတ်းၼၼ် ယူႇၸွမ်းၵၼ်ၵႂႃႇယူႇ။ ၵႃဢိုဝ်ႈၼႆႉ မေႃမိုတ်ႈ တီႈယူႇၵဝ်ႇၶဝ်တႄႉတႄႉ။ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၵႂႃႇႁွတ်ႈထိုင်ၵႆၵႆ လၢႆပၢၵ်ႇ လၢႆႁဵင်လၵ်းၵေႃႈ ၶဝ်တေႃႈ ၶိုၼ်းမေႃပွၵ်ႈမႃး မိူဝ်းတီႈယူႇၶဝ်ယူႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ် တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵရိၵ်ႉမႃး တေႃႇပေႃးထိုင်ပၢၼ် သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းႁဝ်း ဢွၼ်ၵၼ် ၸႂ်ႉၵႃဢိုဝ်ႈသေ သူင်ႇလိၵ်ႈပၼ်ၵၼ်လႄႈ ၵူၼ်းတင်းၵမ်ႇၽႃႇ ပေႃးယွင်ႈဢၢမ်း ၼမ်ႉၵတ်ႉ ၵႃဢိုဝ်ႈၵႂႃႇယူႇ။ ၵႃဢိုဝ်ႈ ဢၼ်သူင်ႇလိၵ်ႈၼၼ်ႉ ၼိုင်ႈၸူဝ်ႈမွင်း မၼ်းမိၼ်ၽၢႆလႆႈ 40 လၵ်းၼႆယဝ်ႈ။
ၵႃဢိုဝ်ႈၼႆႉ ၶႆႇၵူႈၶိင်ႇ လဵင်ႉလုၵ်ႈၵူႈၶိင်ႇသေ ႁၢင်းၶဝ်ၵေႃႈ ၵႆႉလႄႇႁဵတ်းၸွမ်း ငၢမ်ႈမႆႉ ၸွမ်းၵိင်ႇမႆႉ လႄႈ ၸွမ်းႁိူၼ်း ၸွမ်းၵျွင်းယဝ်ႈ။ ႁၢင်းၵႃၶူဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးႁဵတ်းၶိုၵ်ႉၵႃႈႁိုဝ်။ ၼိုင်ႈမုင်ႉၼႆႉ ၶႆႇၶဝ် ၸၢင်ႈမီး 2 လုၵ်ႈ။ တႃႇတေ ပႂ်ႉလုမ်းလႃးၶႆႇၶဝ် လုၵ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ ၵႃဢိုဝ်ႈတူဝ်မႄႈ ဢိၵ်ႇတူဝ်ပေႃႈ ၸွႆႈၵၼ် လုမ်းလႃးၵႂႃႇ ၼင်ႇၵၼ်ယဝ်ႈ။
ဝဵင်းၵႃလိ
ဝဵင်းၵႃလီႉ (kɑ̀ li), (ကာလိမြို့), (Karli), (Kaali) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၵုၼ်ႁဵင်၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆလႅမ်၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးၸၼ်ႉ ၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈၵႃႇလုတႃႇယီႇ
ၵႃႇလုတႃႇယီႇၼႆႉ တင်းၼေႃႇၶမ်းၽြႃး ၸဝ်ႈသီႇထၢတ်ႈ ၵိူတ်ႇႁူမ်ႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းလဵဝ်ၵၼ်လႄႈ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၽူႈၵိူတ်ႇၽၢၵ်ႇၼေႃႇၶမ်းၽြႃးၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပဵၼ်ဢူၺ်းၵေႃႉ ၶုၼ်ၸၢႆးသိတ်ႉထတ်ႉထ (ၶုၼ်ၸၢႆးၸဝ်ႈသီႇထၢတ်ႈ)မႃး ၸဵမ်လဵၵ်ႉလႄႈ ၽိူဝ်ႇယႂ်ႇမႃး ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းလူင် သုတ်ႉထေႃးတၼ ၸင်ႇဢဝ်မၼ်းၸၢႆး ႁဵတ်းပဵၼ် ၶုၼ်ၽွင်းမိူင်း (ဢမၢတ်ႈ)ယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ ၶုၼ်ၸၢႆးၸဝ်ႈသီႇထၢတ်ႈ ပဵၼ်ၽြႃးမႃးယဝ်ႉသေ ယူႇသဝ်းဝႆႉ တမ်ႈတီႈ မိူင်းရႃႇၸၵျူဝ်ႇ ဝတ်ႉဝေႇလုဝၼ်ႇၼၼ်ႉ ပေႃႈၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းလူင် မီးၵၢင်ၸႂ် ၶႂ်ႈႁၼ် လုၵ်ႈၽြႃးမၼ်းလႄႈ ၸႂ်ႉႁႂ်ႈၶုၼ်ၽွင်းမိူင်းၶဝ် ၵႂႃႇၽိတ်ႈပၢင်းၽြႃး ပေႃးမီးလၢႆလၢႆပွၵ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ၽွင်းမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ပေႃးဝႃႈ ဢွၼ်ဢဝ်ၵူၼ်းသိုၵ်းၸွမ်းလင်ၶဝ် ၽႅဝ်ၵႂႃႇတီႈၽြႃးၵေႃႈ ၵႂႃႇလႆႈတြႃး ပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇၵႂႃႇသဵင်ႈလႄႈ ၶဝ်ၸဝ်ႈ ဢမ်ႇဢဝ်ၶေႃႈၵႂၢမ်း ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းလူင် ပူင်မႃးၼၼ်ႉ ဝႆႈလဝ်ႈထိုင်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ။ 
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢမ်ႇလႆႈငိၼ်းၶၢဝ်ႇငၢဝ်းသင်လႄႈ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းလူင် သုတ်ႉထေႃးတၼ ၸႂ်ဢမ်ႇလီသေ ၵမ်းလိုၼ်း ၸင်ႇၸႂ်ႉၵႃႇလုတႃႇယီႇ ဢွၼ်ဢဝ် ၵူၼ်းသိုၵ်းႁဵင်ၵေႃႉသေ ႁႂ်ႈၵႂႃႇပၢင်းၽြႃးယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၽႅဝ်ၵႂႃႇတီႈၽြႃးၼႆ ၵႃႇလုတႃႇယီႇလႄႈ ၵူၼ်းသိုၵ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇၵႂႃႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵႃႇလုတႃႇယီႇတႄႉ ဢမ်ႇလူင်ဢမ်ႇလိုမ်းသေ ၸင်ႇဢဝ် ၵႃႇထႃႇၵႂၢမ်းဝွၵ်း 60 ႁူဝ် ၽိတ်ႈပၢင်း မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ႁႂ်ႈယေႃးၶိင်းမိူဝ်း မိူင်းၵပိလဝၢတ်ႈယဝ်ႉ။ ၵႃႇထႃႇႁၵ်းသိပ်းႁူဝ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁဵတ်းမၢၵ်ႇလူၺ်ႈ ၶၢဝ်းလိူၼ်သီႇမိူင်းမူဝ်းမွင် ႁဵတ်းမၢၵ်ႇလူၺ်ႈ ၼင်လိၼ်လွင်မိူင်း လွႆၵိူင်းလွႆယႆ ပႃးၸဵမ် ႁွင်ႈၼမ်ႉလႆၵတ်းလီငႅၼ်းငႅၼ်း ပႃးၸဵမ်လွင်ႈပၢႆးၵႅၼ်းဝူဝႃတွင်ႉလေႃး ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးၸႂ်သိူဝ်းတႄႉတႄႉ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ၸင်ႇလုၵ်ႉမိူင်းရႃႇၸၵျူဝ်ႇ ယေႃးၶိင်းၵႂႃႇမိူင်း ၵပိလဝၢတ်ႈ ဢၼ်ၵႆယၢၼ် 60 ယူႇၸၼႃႇ။ ၵႂႃႇမိူဝ်းႁေႃးတြႃးပၼ် ၶုၼ်သႃႇၵီႇၶဝ်ယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈၵႃႇလုတႃႇယီႇၼႆႉ လွင်ႈပွင်ပၼ် ႁႂ်ႈၵၢင်ၸႂ် တၵႃႇၶဝ် ၼပ်ႉယမ်ၽြႃးၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇလႄႈ ၸင်ႇလႆႈၸုမ်ႈ ၵုလပ်ပသႃၻၵဢေတၻၵ်ယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၵႅင်းဢွၼ်ႇ (ၼႃးလိၼ်း)၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး
ဝၢၼ်ႈၵႅင်းဢွၼ်ႇ (ၼႃးလိၼ်း) (Keng-aun (Naalin), kɛ́ŋ ɔ̀n (nɑ́ lín), ဝမ်ကျိုင်းအွန် (နားလင်း)) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇမႆႉႁႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၵႅဝ်ႈ၊ ပပ်ႉၸိူင်း
ပပ်ႉၸိူဝ်း ၵႅဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ပပ်ႉၸိူင်း ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် မၢႆ(8)။ ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈပီ 2002၊ တမ်ႈတီႈ ၸၢၵ်ႈဢိတ်ႇလိၵ်ႈ ဢေး သဵၼ်ႈတၢင်း 35၊ ၵျွၵ်ႉတတႃး၊ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ။ တၢင်းၼမ်ပပ်ႉ 2000 ပပ်ႉ။ တွၼ်ႈမၼ်းမီးၵႂႃႇ 47 တွၼ်ႈ၊ ၼႃႈလိၵ်ႈမီး 412 ၼႃႈ။ ၽၢႆႇလင် မီးဝႆႉပႃႈ ၶေႃႈထၢမ်တွပ်ႇ။ ၸိူင်းႁူဝ်ၼႆႉ ၵေႃႉတႅမ်ႈ ၵေႃႉပေႃႉလိၵ်ႈ ၵေႃႉႁၢင်ႈၶိူင်ႈပပ်ႉ ပဵၼ်ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင်တင်းသဵင်ႈ။
ႁွင်းလင်.
ၼႂ်းၸိူင်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃး ၸၢႆးၸွမ်၊ ၸၢႆးတိုၼ်းလီ၊ ၸၢႆးၵႅမ်၊ ၸၢႆးဝၼ်းလႅင်း၊ ၸၢႆးလိူၼ်လႅင်း၊ ၸၢႆးလၢဝ်လႅင်း၊ ၼၢင်းၽိဝ်ၽွင်း၊ ၼၢင်းယုင်းၶမ်း၊ ၼၢင်းသႅင်ၼွင်ႉၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ယိူင်းဢၢၼ်းၼႄပၼ်ၵႂႃႇ လွင်ႈၸွႆႈထႅမ် တၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇၵၼ် ႁႂ်ႈလႆႈမီး ၵႅဝ်ႈ ရတၼႃႇ လုၵ်ႈလၢင်းတဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵႆႉတၵႃႉၵႆႉ
 - ၵႆႈလၢတ်ႈသိုဝ်ႈ ႁဵတ်းၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းလီ
 - ၵႆႉယႃႉၸႂ်မႆႈၸႂ်ၶီ ပဵၼ်ၵူၼ်းၵျႃႉ
 - ၵႆႉဝူၼ်ႉလီဢိၵ်ႇၸႃႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၸႂ်လႅင်း
 - ၵႆႉမေႃလၢတ်ႈၸူမ်းပႅင်း ပဵၼ်ၵူၼ်းလၵ်းလႅမ်
 - ၵႆႉၸၢင်ႈၸွႆႈမေႃထႅမ် ပဵၼ်ၵူၼ်းႁၵ်ႉၸၢတ်ႈ
 - ၵႆႉၸၢင်ႈဢုပ်ႇမေႃလၢတ်ႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းၸႂ်ႁတ်း
 - ၵႆႉၸၢင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၶတ်း ပဵၼ်ၵူၼ်းၸႂ်တိုဝ်
 - ၵႆႉတွႆႇဢမ်ႇပဵၼ်ႁိုဝ် ပဵၼ်ၵူၼ်းလွၼ်ပူၵ်ႇ
 - ၵႆႉငဝ်ငိူဝ်ႈၼိုၵ်းၼူၵ်ႇ ပဵၼ်ၵူၼ်းပႅတ်ႈလၢႆ
 - ၵႆႉသေႃႇယူင်းၶႃႉၶၢႆ ပဵၼ်ၵူၼ်းၵႅၵ်း
 - ၵႆႉယုမ်ႉပိူၼ်ႈမႅၵ်းမႅၵ်း ပဵၼ်ၵူၼ်းငိူဝ်ႈ
 - ၵႆႉၵူင်းလူဝ်းႁိူၼ်ႇႁိူဝ်ႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းမဝ် 
 - ၵႆႉလၢတ်ႈၽႃႇယႃႉတဝ် ပဵၼ်ၵူၼ်းလူၺ်ႈ
 - ၵႆႉၸၢင်ႈၼိင်ႈၸၢင်ႈသူၺ်ႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းယွၵ်း
 - ၵႆႉၼႃႈတူႇၵူတ်ႉငွၵ်း ပဵၼ်ၵူၼ်းပိင်ႈတြိင်း
 - ၵႆႉလတ်ႈလိူမ်ႈလၵ်းလိင်း ပဵၼ်ၵူၼ်းၸၢင်ႈလႅၼ်
 - ၵႆႉဢုပ်ႇပူၼ်ႉလၢတ်ႈပႅၼ် ပဵၼ်ၵူၼ်းထူင်လူမ်း
 - ၵႆႉယုမ်ႉယၢႆႈၶူဝ်ၸူမ်း ပဵၼ်ၵူၼ်းၸႂ်ပျေႃႇ
 - ၵႆႉသႄႇယဝ်ႈသူၼ်းသေႃႇ ပဵၼ်ၵူၼ်းၸႂ်ဢမ်ႇၶိုင်ႈ
 - ၵႆႉလၢတ်ႈၼိုင်ႈသိူင်ႇသွင် ပဵၼ်ၵူၼ်းၸၢင်ႈၵဝ်း
 - ၵႆႉၶႃႉၶိူဝ်းႁိူၼ်းႁဝ်း ပဵၼ်ၵူၼ်းလိုမ်းတူဝ်
 - ၵႆႉဢုပ်ႇႁုၼ်ႉလၢတ်ႈၶူဝ် ပဵၼ်ၵူၼ်းသေႃႉလေႃႉ
 - ၵႆႉလၢတ်ႈယၵ်းတွႆႇပေႃႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမိုဝ်းလူၼ်းမိုဝ်းၶၼ်း
 - ၶႂ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းသင်ၵေႃႈ ၽိုၵ်းဢဝ်ၶတ်းဢဝ် လတ်းဢဝ် ၸႂ်ၽႂ်ဢိၵ်ႇၸႂ်မၼ်းတႃႉ ပီႈၼွင်ႉတႆးၶဝ်႟ ။ ။
ပထမဝိမႃႇၼ ဝတ်ႉထု (ၼၢင်းၽီၶီႇပလၢင်ႇၶမ်းမိၼ်)
1-ပထမဝိမႃၼဝတ်ႉထု.
 - 1။ ၼၢင်းၽီ မႂ်းၼၢင်း ဢၼ်ၼုင်ႈဝႆႉၶႅပ်းၶေႃးၽီ ၼုင်ႈတိုဝ်းဝႆႉတၼ်းသႃႇၽီ ၵူႈပိူင်ပိူင်၊ ဢၼ်ပၵ်းဝႆႉ မွၵ်ႇၽီၵူႈပိူင်ပိူင်၊ ဢၼ်ၼုင်ႈဝႆႉ သိူဝ်ႈၶူဝ်းႁၢင်ႈလီၽီ ၵူႈပိူင်ပိူင်သေ မၢပ်ႈမိပ်ႈပိူင်းလႅင်း မိူၼ်ၼင်ႇၽႃႉမႅပ်ႈ ၼိူဝ်ပၢႆမွၵ်ႇၵုမ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁၢင်ႈၽၢင်ပလၢင်ႇ တင်ႇတီႈၼင်ႈ ႁၢင်ႈႁေႃမႂ်းၼၢင်း ဢၼ်ပဵၼ်ဝႆႉၶမ်းတင်း ပိုၵ်းၼၼ်ႉ မိၼ်ၵႂႃႇလႆႈ ၽႂ်းၽၢႆ မိူၼ်ၼင်ႇၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ <br>
 - 2။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ မႂ်းၼၢင်းမႃးမီး သီငဝ်းႁိူဝ်းမၢပ်ႈ(သိပ်းသွင်ယူႇၸၼႃႇ)ၼင်ႇၼႆၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ တမ်ႈတီႈၼႆႈ မႂ်းၼၢင်းလႆႈမီး (ၽွၼ်းလီ) တဵမ်ထူၼ်ႈၼင်ႇၼႆၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ မႂ်းၼၢင်းမႃးလႆႈၸီးၸိမ်ႇတၼ်းၸႂ်တင်းသဵင်ႈၼင်ႇၼႆၼေႃး။ <br>
 - 3။ ၼၢင်းၽီ ဢူမုၼ်ၽုင်းယႂ်ႇ ၵဝ်ထၢမ်မႂ်းယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ မႂ်းလႆႈႁဵတ်းၵုသူဝ်ႇ သင်မႃးၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်လႂ်သေ မႃးလႆႈမီး ဢူဢၢႆသၢႆငဝ်းလႅင်းၼင်ႇၼႆၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ ငဝ်းတူဝ်မႂ်းၼၢင်းၵေႃႈ သမ်ႉပေႃး ႁိူဝ်ႈႁိူင်းမၢပ်ႈမိပ်ႈၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၼေႃး။<br>
 - 4။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈမွၵ်ႉၵလၢၼ်ႇထၢမ်လွင်ႈတၢင်းမၼ်းလႄႈ ၼၢင်းၽီၵေႃႈ ႁူမ်ႁူမ်ၸူမ်းၸူမ်း ၸင်ႇၶိုၼ်းတွပ်ႇလၢတ်ႈၼႄ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းၵႂႃႇ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈထၢမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။<br>
 - 5။ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း ၽူႈမီးၽုင်းယႂ်ႇတီႈၶႃႈ... မိူဝ်ႈၶႃႈပဵၼ်ၵူၼ်း တီႈမိူင်းၵူၼ်းၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈလႆႈ လူႇတၢၼ်း တီႈၼင်ႈတင်ႇသီႇၸဵင်ႇပၼ် ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတင်းၼမ် ဢၼ်ယေႃးၶိင်းမႃးၼၼ်ႉဢေႃႈ။ (တီႈၽူႈႁပ်ႉ ဢဝ်တၢင်းလူႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ) လႆႈဝႆႈသႃမႃးဢေႃႈ။ လႆႈႁွမ်းမိုဝ်းၼပ်ႉယမ်မႃးဢေႃႈ။ ပဵၼ်လႆႈတၢၼ်ႇႁိုဝ် ၵေႃႈ လူႇတၢၼ်းမႃးယဝ်ႉၶႃႈဢေႃႈ။<br>
 - 6။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇၼႃးမုၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉသေ ၶႃႈၼၢင်းၸင်ႇမႃးမီး ငဝ်းတူဝ်ႁိူဝ်ႈလႅင်းပိူင်း ပွင်ႇႁွတ်ႈထိုင် (သိပ်းသွင်ယူႇၸၼႃႇ)ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇၼၼ်ႉသေ တမ်ႈတီႈၼႆႈ ၶႃႈၼၢင်းၸင်ႇ မႃးလႆႈ(ၽွၼ်းလီသိူဝ်းသႃႇ) တဵမ်ထူၼ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇၼၼ်ႉသေ တမ်ႈတီႈၶႃႈၼၢင်းၼႆႉ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး ၽွၼ်းလီတင်းသဵင်ႈ ဢၼ်တဵမ်တၼ်းၸႂ်(ပဵင်းဢူၵ်းပဵင်းၸႂ်)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။<br>
 - 7။ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း ၽူႈမီးၽုင်းယႂ်ႇတီႈၶႃႈ... ၶႃႈၼၢင်းတွပ်ႇလၢတ်ႈပၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်း ၼင်ႇၼႆဢေႃႈ။ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၶႃႈလႆႈၶိုင်ပွင်လူႇတၢၼ်း (တီႈၼင်ႈတင်ႇသီႇၸဵင်ႇ) ၸိူဝ်းၼၼ်ႉဢေႃႈ။ ၵွပ်ႈၵုသူဝ်ႇၸိူဝ်း ၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇတေလႆႈမီး ဢူငဝ်းႁိူဝ်ႈႁိူင်းၼင်ႇၼႆဢေႃႈ။ ဢူငဝ်းၶႃႈႁဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ်ၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၶႃႈဢေႃႈ... (လၢတ်ႈၵႂႃႇၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ)။<br>
ပထမဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်ႁႅၵ်ႈ သုတ်းယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉ
ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉ (တောင်ကုတ်မြို့နယ် ; Toungup Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတၢၼ်ႇတွႆး၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉ လႄႈ ဝဵင်းမဢီႇသေ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းမဢီႇ
ဝဵင်းမဢီႇ (မအီမြို့ ; Maei) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇၵုပ်ႉ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတၢၼ်ႇတွႆး၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းၵႂႃႉ
ၸႄႈဝဵင်းၵႂႃႉ (ဂွမြို့နယ် ; Gwa Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတၢၼ်ႇတွႆး၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵႂႃႉၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ဝဵင်းၵႂႃႉ လႄႈ ဝဵင်းၵျိၼ်ႇတလီႇသေ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၵႂႃႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၵျဵၼ်ႇတလီႇ
ဝဵင်းၵျဵၼ်ႇတလီႇ (ကျိန္တလီမြို့ ; Kyeintali) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီး ၸၼ်ႉၸႄႈဝဵင်းၽႄ ဝဵင်းၼိုင် ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၵႂႃႉ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတၢၼ်ႇတွႆး၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈတွၼ်ႈမျွၵ်ႉဢူး
ၸႄႈတွၼ်ႈမျွၵ်ႉဢူး (မြောက်ဦးခရိုင် ; Mrauk-U District) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵႃႈတီႈ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 2014 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီးယူ 668,634 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်း.
ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျွၵ်ႉဢူးၼႆႉ မီးၼင်ႇၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
 - ၸႄႈဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူး
 - ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းပျႃး
 - ၸႄႈဝဵင်းမျေႇပူင်ႇ
ၸႄႈဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူး
ၸႄႈဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူး (မြောက်ဦးမြို့နယ် ; Mrauk-U Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျွၵ်ႉဢူး၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူးယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇ
ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇ (ကျောက်တော်မြို့နယ် ; Kyauktaw Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးဝႇ့ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျွၵ်ႉဢူး၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇ
ဝဵင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇ (ကျောက်တော်မြို့ ; Kyauktaw) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇ၊ သေ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျွၵ်ႉဢူး၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉ တီႈၼိူဝ်ၽင်ႇၽၢႆႇၶႂႃႇ တီႈ မႄႈၼမ်ႉၵလတၢၼ်ႇသေ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ဝဵင်းၼႆႉ ၼႃႈယၢဝ်းမီး 3 လၵ်း ၼႃႈပွတ်းမီး 1/2 လၵ်းယဝ်ႉ။ ၽင်ႇၽၢႆႇပုၼ်ႉဝဵင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၽင်ႇမႄႈၼမ်ႉၵလတၢၼ်ႇသေ တီႈၼိူဝ်လွႆၵျွၵ်ႉတေႃႇၼၼ်ႉ မီးဝႆႉၵွင်းမူးၵျွၵ်ႉတေႃႇယဝ်ႉ။
တီႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၵၢတ်ႇ၊ ႁူင်းယႃ၊ တိူၵ်ႈသူင်ႇလိၵ်ႈ လႄႈ လုမ်းသၢႆလူမ်း သေဢမ်ႇၵႃး မီးဝႆႉ ႁူင်းႁဵၼ်းၼ်ႉသုင်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ႁူင်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းဝဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈ 4 ၵျွင်းသေ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ၵျွင်းသျၢၼ်းယႂႃႇ (ဝၢၼ်ႈတႆး)၊ ၵျွင်းမျူဝ်ႉတိတ်ႉ၊ ၵျွင်းသိမ်ႇ လႄႈ ၵျွင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းဝဵင်းၶဝ်ၼႆႉ ဢဝ်ၼမ်ႉ ၸိူဝ်းဢၼ်လႆႈ တီႈႁိမ်းႁွမ်း ဝဵင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇသေၵေႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်ႈ သဵၼ်ႈတၢင်းႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃး ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇ ၵႂႃႇၸူး ဝဵင်းပလႅတ်ႉဝ၊ ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်း ၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်ဢဝ်ၵုၼ်ႇတီႈ သၼ်လွႆမိူင်းၶျၢင်း လႄႈ ၵုၼ်ႇတီႈ ထုင်ႉပဵင်းရၶႅင်ႇၶဝ် မႃးလႅၵ်ႈလၢႆႈသိုဝ်ႉၶၢႆၵၼ်ယဝ်ႉ။ ယႃႈၵလတၢၼ်ႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် ဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈ ၸႄႈဝဵင်းပလႅတ်ႉဝၼၼ်ႉ မႃးသိုဝ်ႉၶၢႆၵၼ်တီႈ ဝဵင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇယဝ်ႉ။ တီႈဝၢၼ်ႈလူင် ၸိူဝ်းႁိမ်းႁွမ်း ဝဵင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇၼႆႉ ၵႆႉပိုတ်ႇၵၢၼ်ႇ ၼိုင်ႈဝူင်ႈ 2 ဝၼ်းယဝ်ႉ။
တီႈၽင်ႇၽၢႆႇပုၼ်ႉ ဝဵင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ယၢၼ်မွၵ်ႈ 5 လၵ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ဢွင်ႈတီႈၵဝ်ႇ ဢၼ် ၽြႃးမႁႃမုၼိ ဝဵင်းလိူဝ်ႇ ၼၼ်ႉသေ တီႈၼၼ်ႈၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ႁူၼ်ႁၢင်ႈၽြႃးသူႇၼိုင်ႈ ဢၼ်သထေးလူင် ဢူးယႄးၵျေႃႇတူႇ လူႇတၢၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇ ၵႂႃႇၸူး တၢင်းမုင်းမႁႃႇမုၼိၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈၽႅဝ်ထိုင် ဝဵင်းၵဝ်ႇယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း.
မိူဝ်ႈမႁႃႇသၢၵ်ႈၵရဵတ်ႈ 123 ၼီႈၼၼ်ႉ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵေႃးတမၼႆႉ ၸွမ်းလူၺ်ႈ ၶုၼ်ရၶႅင်ႇ ၸၼ်ႇတသူရိယ ဢဝ်ၵၢင်ၸႂ်ဢတိၵ်ႉထၢၼ်ႇသေပၢႆးလႄႈ လႆႈယေႃးၶိင်းမႃး မိူင်းရၶႅင်ႇသေ လႆႈပႃးၸုၵ်းတီႈၼိူဝ် လွႆမေႃးရပပ်ႉပတ ဢၼ်ပဵၼ်လွႆမၢၵ်ႇႁိၼ်ၼၼ်ႉသေ ၽွင်းမိူဝ်ႈၸၢတ်ႈၸဝ်ႈၼုမ်ႇၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈပဵၼ်မေႃၶႅၵ်းမႆႉမႃး၊ ပေႃးဝႃႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ဢဝ်ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇယဝ်ႉ ဢဝ်တင်းထၢတ်ႈတေႃႇလုပ်ႇႁိၼ်သေ ထႃႇပၼႃႇလႄႈ လႆႈပၼ်ပျႃႇတိၵ်ႈဝႆႉဝႃႈ တေပဵၼ် ၵွင်းမူးၵျွၵ်ႉတေႃႇ ဝႃႈၼႆၼႆ ၼႂ်းပိုၼ်းရၶႅင်ႇၶဝ် မီးဝႆႉၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ဢိင်လူၺ်ႈၵွင်းမူးၵျွၵ်ႉတေႃႇၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇၸူးႁွင်ႉဝႃႈ ဝဵင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇၼႆယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး.
လုၵ်ႉတီႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉတေႃႇသေ ၵူႈပီၵူႈပီၼႆႉ ၶဝ်ႈသၢၼ်ဢွၵ်ႇ 13000 တၢၼ်ႇၼႆႉယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ် ၶဝ်ႈသၢၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်လူၼ်ႉလိူဝ်ၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ၸုမ်းသိုဝ်ႉၶၢႆမၢၵ်ႇၼမ်ႉၶဝ်ႈတႅင် ၸိုင်ႈမိူင်း သိုဝ်ႉဢဝ်ၵမ်းသိုဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၶဝ်ႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်တီႈ တီႈၼၼ်ႉ မီး 2 မဵဝ်းသေ ၶဝ်ႈမီးတူင်း ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ငၵျဵင်ႇတီး လႄႈ ၶဝ်ႈငၸဵင်ႇ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၶဝ်ႈလႅတ်ႉယူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ဢၼ်ၵူၼ်းလႆႈၸႂ်ၼမ်တႄႉ ပဵၼ် ၶဝ်ႈငႃးယႃႇပူဝ်ႇယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းယူႇတီႈဝဵင်းၼႆႉ လႆႈပိုင်ႈဢိင်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၵိၼ် ၼႃးတီႈၼိူဝ်ၵုၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပၼ်ၵၢၼ် ၶဝ်ႈသၢၼ်၊ ငႃး၊ ထူဝ်ႇလိၼ် လႄႈ မႆယႃႈၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁဵတ်းယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ငႃး လႄႈ ထူဝ်ႇလိၼ်သေ ဢိတ်ႇပဵၼ်ၼမ်ႉမၼ်းယဝ်ႉ။ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်မႆႉသေ ႁႃလဵင်ႉတွင်ႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းပျႃး
ၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းပျႃး (မင်းပြားမြို့နယ် ; Minbya Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျွၵ်ႉဢူး၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမိၼ်းပျႃးယဝ်ႉ။
ဝဵင်းမိၼ်းပျႃး
ဝဵင်းမိၼ်းပျႃး (မင်းပြားမြို့ ; Minbya) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းပျႃး ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျွၵ်ႉဢူး၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမိၼ်းပျႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ တီႈၽင်ႇၽၢႆႇၶႂႃႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၼမ်ႉၵိင်ႇၽႄ မႄႈၼမ်ႉလေးမျူဝ်ႉ ဢၼ်မီး ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇ ယၢၼ် 38 လၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 2014 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈဝဵင်းမိၼ်းပျႃးၼႆႉ မီး 169,208 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းပျႃးၼႆႉ မီး 1,623 လွၵ်းလၵ်းသေ တီႈၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ဝၢၼ်ႈ မီး 136 ဝၢၼ်ႈယဝ်ႉ။
တီႈထုင်ႉမိၼ်းပျႃးၼႆႉ ပဵၼ်ထုင်ႉ ဢၼ်ၽုၼ်ႇလိၼ်လီယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႃးလႄႈ ဢွၵ်ႇၶဝ်ႈသၢၼ်ယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်းၵႂႃႇမႃးၼႆႉ လႆႈပိုင်ႈဢိင် သၢႆတၢင်းၼမ်ႉယဝ်ႉ။ ဢဝ်တင်းသၢႆတၢင်းၼမ်ႉသေ ၸၢင်ႈၵႂႃႇၸူး ၸိတ်ႉတူၺ်ႇယဝ်ႉ။ ႁူဝ်းသၢင်ႈၽေႃး ဢၼ်ၵႂႃႇ ၸိတ်ႉတူၺ်ႇ-ၵျွၵ်ႉၽျူႇၼႆႉ ယင်ႉၵိုတ်းတီႈ ဝဵင်းမိၼ်းပျႃးယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းမိၼ်းပျႃးသေ လတ်းၶၢမ်ႈ ဝဵင်းမျွင်းပွႆႇ၊ ဝဵင်းၵဝ်ႇ၊ တဵင်ႇၺူဝ်ႇ၊ ဝဵင်းတယႅတ်ႉပိၼ်ႇယဝ်ႉ မီးသဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉၵႃး ဢၼ်ၽႅဝ်ထိုင် ၵျွၵ်ႉတေႃႇယဝ်ႉ။
ၸိုဝ်ႈဝဵင်းမိၼ်းပျႃးၼႆႉ တီႈပွင်ႇမၼ်းဝႃႈ ၶုၼ် (မိၼ်း) ၼႄ (ပျႃႉ)ဝႃႈ တႄႇဝဵင်းတီႈၼႆႈ ၼႆလႄႈ လုၵ်ႉဢဝ် မိၼ်းပျႃႉ သေ ပဵၼ်မႃး မိၼ်းပျႃး ၼႆယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ဢေႇရိယႃႇဝဵင်းမိၼ်းပျႃးၼႆႉ ႁူမ်ႈဝႃႈ ဢမ်ႇပေႃးၵႂၢင်ႈႁႅင်းသေတႃႉ လၢႆးၽွတ်ႈႁႅၼ်းမၼ်း တူၵ်းပိူင်လီဝႆႉယဝ်ႉ။ သၢႆငၢႆဝဵင်းၼႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇၼႃႈမိူင်းသေၵေႃး ဝၢႆးၼႃႈၸူးၽၢႆႇဢွၵ်ႇသေ မီးဝႆႉတၢင်းဢွၵ်ႇတၢင်းတူၵ်းတၢင်းႁွင်ႇတၢင်းၸၢၼ်းယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၼႆႉ ၼႃႈဢွၵ်ႇၼႃႈတူၵ်းၵႅပ်ႈသေ ၼႃႈႁွင်ႇၼႃႈၸၢၼ်း ပဵၼ်ဢၼ်ယၢဝ်းဝႆႉယဝ်ႉ။
တီႈၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၵၢတ်ႇလူင်ယဝ်ႉ။ တီႈၽၢႆႇတူၵ်းဝဵင်းသုတ်းသုတ်းၼႆႉ သၼ်လွႆတႃႇဢၼ်ၼိုင်ႈၼႆႉ ၵၢႆဝႆႉတင်းႁွင်ႇတင်းၸၢၼ်းယဝ်ႉ။ သၼ်လွႆဢၼ်ၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈၽြႃးဢလွင်း ပဵၼ်ၶုၼ်ၵႃလမ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈဢၼ်ယူႇသဝ်းမႃးလႄႈ ၸူးႁွင်ႉ လွႆၵႃလမ် ၵျီးတွင်ႇ သေ ပဵၼ်မႃး ၵျဵင်းတွင်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ တီႈၼိူဝ် လွႆၵျဵင်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၵွင်းမူး၊ ၽြႃး၊ ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းၽြႃး သေ ၸတ်းႁဵတ်းပွႆးၽြႃးၵူႈပီယဝ်ႉ။ တီႈတိၼ်လွႆၼၼ်ႉ မီးၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈ ၶပ်ႉၵၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ တီႈတိၼ်လွႆၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ မီးဝႆႉ ၼွင်လူင် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ မိၼ်းၵၢၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၼွင်လမ်ႇလွင်ႈၼင်ႇသၢႆၸႂ် တင်းဝဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 
လွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆး.
လွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆးတီႈ ဝဵင်းမိၼ်းပျႃးၼႆႉ တေဢမ်ႇလႆႈဢဝ် မႃႉ ၶဝ်ႈၼႂ်းဝဵင်းၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈၼၢင်းဝဵင်း ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးမႃႉၶိုၼ်ႈဝဵင်း မႃႉၶဝ်ႈၼႂ်းဝဵင်းၼႆ မီးတၢင်းယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၾႆးၸၢင်ႈမႆႈၼႆယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းမျေႇပူင်ႇ
ၸႄႈဝဵင်းမျေႇပူင်ႇ (မြေပုံမြို့နယ် ; Myebon Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမျွၵ်ႉဢူး၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လူမ်းလႅင်ႉၼႃႇၵိတ်ႉ ဢၼ်ထွင်းပဝ်ႇ မိူဝ်ႈပီ 2010 လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇၼၼ်ႉလေး ဢွင်ႈတီႈၵမ်ႉၼမ် တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼၼ်ႉ လႆႈမီးလွင်ႈလူႉလႅဝ်မႃးယဝ်ႉ။
ဝဵင်းမျေႇပူင်ႇ
ဝဵင်းမျေႇပူင်ႇ (မြေပုံမြို့ ; Myebon) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းမျေႇပူင်ႇ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျွၵ်ႉဢူး၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမျေႇပူင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ တီႈၼိူဝ်ၵုၼ်ဢွၼ်ႇဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈ ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ ဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇႁၢၼ်းတႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်တင်း သၢႆတၢင်းၼမ်ႉဝႃႈ တင်း ဝဵင်းၵျွၵ်ႉၽျူႇသေ ၵႆယၢၼ် 65 လၵ်းလႄႈ တင်း ဝဵင်းၸိတ်ႉတူၺ်ႇၼႆႉ ၵႆယၢၼ် 60 လၵ်းယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ဢေႇရိယႃႇဝဵင်းၼႆႉ မီး 866 လၵ်းလၵ်းသေ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ဝၢၼ်ႈ (57) ဝၢၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵမ်ႉၼမ် ဢၼ်ယူႇသဝ်းတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမျေႇပူင်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ၸၢဝ်းပုတ်ႉထၵမ်ႉၼမ်သေ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶျၢင်း ဢၼ်ၵိူဝ်းယမ်ၽီၵေႃႈ ယူႇသဝ်းဝႆႉ ဢိတ်းဢွတ်းယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 2014 ၼၼ်ႉသေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈဝဵင်းမျေႇပူင်ႇၼႆႉ မီး 11,566 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ၼႃႈလိၼ်ဝဵင်းမျေႇပူင်ႇၼႆႉ ၵွင်းလွႆၼမ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်ႉ ၵူၼ်းယူႇႁၢင်ႇယဝ်ႉ။ တီႈထုင်ႉလိၼ်ပဵင်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ႁွင်ႈၼမ်ႉမႄႈၼမ်ႉလိူင်ႇလႄႈ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်းၼမ်ႉ ၶႅမ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းမျေႇပူင်ႇၼႆႉ ၵူၼ်းၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႃးၵေႃႈမီးယဝ်ႉ။ ၵမ်ႉၼမ်တႄႉ ဢွၼ်ၵၼ်တိၺွပ်းပႃသေ ႁဵတ်းႁႃလဵင်ႉတွင်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၵၢၼ်းထွင်ႉၵျီး
ဝဵင်းၵၢၼ်းထွင်ႉၵျီး (ကမ်းထောင့်ကြီးမြို့ ; Kantaunggyi) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမျေႇပူင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမျွၵ်ႉဢူး၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉ ဢိင်ႇသၼ်ႇမျၢၼ်ႇမႃႇ 2016 ဢေႃးၵၢတ်ႉ ဢၼ်ဝႆၶွၼ်းၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ ပီ 2016 လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ 24 ၼၼ်ႉသေ ၼႂ်းၵႃႈ ၵွင်းမူးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ 32 သူႇ ဢၼ်မီးတီႈ ၵျွင်းဢုတ်ႇမႁႃႇရတၼႃႇတီႇပ တီႈ ဝဵင်းၵၢၼ်းထွင်ႉၵျီးၼၼ်ႉ တႃႇသူႇၼိုင်ႈ ထီးလႆႈၵူၼ်ႇပင်းတူၵ်းသေ တႃႇသွင်သူႇၼႆႉ ဢုတ်ႇမၼ်းလႆႈၵွၵ်းတူၵ်းမႃးယဝ်ႉ။