Mrsailiek/shan-dataset huggingface dataset:
လွင်ႈဝႆႈသႃၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတႄႉတႄႉ
ၽူႈၸိူဝ်းဢၼ်ၵျၢင်ႉၵမ်ၽႄႈတိူၼ်းတြႃးထမ်ႇမၶဝ်ၵမ်ႈၼမ်ၼႆႉ ဢဝ်ၵၢင်ၸႂ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇဝႃႈသေ တႅပ်းတတ်းလႆႈ ဝၼ်းတေတၢႆယူႇ။ ၽူႈၵျၢင်ႉၵမ်တြႃးႁႂ်ႈပေႃးမိူၼ်ၼင်ႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ တေမီးၽႂ်။ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ တႅပ်းတတ်းလႆႈဝၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တေဢဝ်ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်တၢႆမႃႇရ(ၶုၼ်သူင်)ၼႆႉ ယင်းဢမ်ႇႁူႉလွင်ႈၼႆႉၵွၼ်ႇ။ ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသင်ႇသွၼ်ပၼ်ၵၼ်းတင်းၼမ် လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ႁႂ်ႈဢွၵ်ႇမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွတ်ႈ တၢင်းၵိူတ်ႇတၢင်းတၢႆၼၼ်ႉ ၶုၼ်သူင်မႃႇရတိုၼ်းဢမ်ႇလႆႈၸႂ်လႃးလႃးယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ဢွၵ်ႇမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွတ်ႈ လႅၼ်တီႈမၼ်းၵႂႃႇၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ်၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတင်းၼမ်ၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်ၵျၢင်ႉၵမ်ၽႄႈတိူၼ်းတြႃးသေ လႆႈဢွၵ်ႇမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွတ်ႈ လွင်ႈၵိူတ်ႇလွင်ႈတၢႆသေ လွတ်ႈဢွၵ်ႇပႃးလႅၼ်တီႈၶုၼ်ၽီမႃႇရယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ မီးပႃႇရမီႇတဵမ်ထူၼ်ႈ တႃႇလွတ်ႈဢွၵ်ႇၼႂ်းသမ်ႇသရႃႇၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်မႃႇရၶုၼ်သူင်ၼႆႉ ၵႆႉၵႆႉလဝ်ႈလၢတ်ႈႁႂ်ႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈဢဝ်ပရိၼိပ်ႉပၢၼ်ႇယူႇၶိူဝ်းၶိူဝ်းယဝ်ႉ။ (ၻီ (1) ဢꩦ်ꩧၵထႃ 2-168 မႁႃပရိၼိၿ်ၿႃၼသုတ်တဝꧣ်ꧣၼႃ)<br>
<br>
ၶုၼ်လူင်မႃႇရၼႆႉ ၽႅဝ်မႃးထႅင်ႈသေ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈၵႂၢမ်းၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈလၢတ်ႈမႃးဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ "ယၢမ်းတေႃႈလဵဝ်ၼႆႉ ၽိၵ်ႉၶုၶဝ်၊ ၽိၵ်ႉၶုၼီႇၶဝ် ၵူၼ်းႁိူၼ်းၶဝ်တင်းၼမ်တင်းလၢႆ ႁူႉႁၼ်လူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၺ်ႇၺႃႇဝိပသ်သၼႃႇယဝ်ႉ ပၢႆၶိုၼ်းသွၼ်ပၼ်ၵၼ်ယဝ်ႉလႄႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ဢဝ်ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇၶႃႈလႃႈ" ယိုၼ်ႈယွၼ်းၼင်ႇၼႆ။<br>
<br>
ယၢမ်းၼၼ် ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၸင်ႇဝႃႈ "ၼႄႈ မႃႇရ၊ တႄႇဢဝ်မိူဝ်ႈၼႆႉၵႂႃႈထႅင်ႈ သၢမ်လိူၼ်၊ မိူဝ်ႈလိူၼ်ႁူၵ်းမူၼ်းၼၼ်ႉ ၵဝ်တထႃႇၵတ တေဢဝ်ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇဢိူဝ်ႈ" ပူင်လၢတ်ႈၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။<br>
<br>
ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇယေႃးၶိင်းၵႂႃႇၸူးတီႈၼႃႈတၢင်းတူၵ်း တီႈတေဢဝ်ပရိၼိပ်ႉပၢၼ်ႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈၽႅဝ်သၢမ်လိူၼ်ယဝ်ႉ ၸင်ႇဢဝ်ႁူဝ်ၵႂႃႇၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇသေ ၼွၼ်းၼႂ်းၵႄႈ မႆႉပဝ်းသွင်တူၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼွၵ်ႈဝဵင်းၵုသိၼႃႇရုင်ႇၼၼ်ႉသေ ပူင်လၢတ်ႈဝႃႈ "ၵဝ်ၽြႃး တေဢဝ်ပရိၼိပ်ႉပၢၼ်ႇတီႈၼႆႈၼႆႉယဝ်ႉ" ၼႆ။ ယၢမ်းၼၼ် ၸဝ်ႈဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇ ဢမ်ႇပႆႇပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇၼၼ်ႉၸင်ႇႁႆႈ၊ ၽိၵ်ႉၶုၸိူဝ်းပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇတႄႉ ၽႄႈတိူၼ်း "ဢၼိတ်ႉၸဝတသင်ႇၶႃႇရ" ၼႆယူႇႁင်းၽႂ်ႁင်းမၼ်းယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၶၢဝ်ႇငၢဝ်းဢၼ်ၼႆႉ ၽႅဝ်ၵႂႃႇၵုသိၼႃႇရုင်ႇ၊ ၵူၼ်းတင်းလၢႆၵေႃႈ ဢွၼ်ၵဵၼ်ပဵၼ်ၸုမ်းပဵၼ်ၸိူဝ်း မႃးဝႆႈသႃပူႇၸေႃႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၽွင်ႉတႄႉ သႅၼ်ႇႁွင်ႉႁႆႈ၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈဢဝ်မွၵ်ႇမႃးပူႇၸေႃႇ၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈပိုၼ်မွၵ်ႇ၊ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၸင်ႇဝႃႈ လိူဝ်သေ ဢဝ်မွၵ်ႇမႃးပူႇၸေႃႇၼၼ်ႉ ၼင်ႇဢၼ်ၵဝ်ၽြႃးသင်ႇသွၼ်ယူႇတႃႇသေႇ ဢဝႃႈ (ဢိမႃယ ꩪမ်မႃၼု ꩪမ်မႃ ပတိပတ်တိယႃ ၿုတ်ꩪံပူၸေမိ) ၵျၢင်ႉၵမ်ၽႄႈတိူၼ်းထမ်ႇမတြႃးသေ ပူႇၸေႃႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇပဵၼ်လွင်ႈပူႇၸေႃႇဢၼ်တႄႉမၼ်းဢိူဝ် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ဢႃရၻ်ꩪဝီၷယေ ပႁိတတ်တေ၊ ၼိၸ်ၸံ ၻꩮ ပရၵ်ၵမေ။<br>
သမၷေ သႃဝၵေ ပသ်သ၊ ဢေတ့ ၿုၻ်ၻႃၼဝꧣ်ၻၼံ။<br>
(ထေရီ - ဢပၻၢၼ် 2.ပုၵ်ႈ - 171)<br>
<br>
လုၵ်ႈၼွင်ႉသႃႇဝၵ ဢၼ်ၵျၢင်ႉၵမ်၊ ဢၼ်ၶၵ်းၵႆႉ၊ ဢၼ်ပွႆႇၸႂ်ၸူးၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ၊ ဢၼ်တႅပ်းတတ်းမၼ်ႈၸႂ်၊ ဢၼ်ဢွမ်ႇလွမ်ႈၼၼ်ႉ တူၺ်းၶဝ်လူး၊ ဢၼ်ႁဵတ်းၸွမ်းၼင်ႇၼၼ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇပွင်ႇဝႃႈ ဝႆႈသႃၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉ။<br>
လွင်ႈသႄႉသွမ်း လွင်ႈဢၢမ်းယေႃး
မီးပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆ့ ဢွၼ်ဢဝ်ရႁၢၼ်းသင်ႇၶႃႇႁႃႈပၢၵ်ႇသေ လုၵ်ႉဢဝ်ရႃႇၸၵီႇရိ ယေႃးၶိင်းမႃးၼႃႇလၼ်ႇတ၊ သုပ်ႉပိယပရိပ်ႉပႃႇၸၵ ၵေႃႉပဵၼ်သြႃႇလႄႈ ပရမ်ႇမတတ်ႉထမၼဝၵ ၵေႃႉပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉ သွင်ၶႃဢွၼ်ၵၼ်ၸွမ်းလင် ရႁၢၼ်းၽိၵ်ႉၶုမႃး။<br>
<br>
သုပ်ႉပိယၵေႃႉပဵၼ်သြႃႇမၼ်းၼၼ်ႉ ႁၼ်ၽိတ်းသႄႉသွမ်းၸွမ်းၼႄၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတေႃႇသုတ်းသဵင်ႈသၢႆတၢင်း။ ၵေႃႉပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်းသမ်ႉ ဢမ်ႇႁၼ်ၽိတ်း ဢမ်ႇသႄႉသွမ်းၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသင်သေ ပၢႆယွင်ႈဢၢမ်းဢဝ်ၵုင်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉ ၸွမ်းမႃးတၢင်းလင်။<br>
<br>
ဢၼ်ပဵၼ်ရႁၢၼ်းၽိၵ်ႉၶုၶဝ်တႄႉ ဢမ်ႇၶဝ်ႈၸိမ်လၢတ်ႈၸႃၸွမ်း ဢၼ်ၶႃသြႃႇတပႄး ထဵင်ၵၼ်မႃးသမ်ႉပေႃးသုတ်းသဵင်ႈသၢႆတၢင်းၼၼ်ႉ။ ၶဝ်ၸဝ်ႈဢမ်ႇမ်ႉထႅမ်ၸွမ်း၊ ဢမ်ႇသၢၼ်ၶတ်းၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်သုပ်ႉပိယသႄႉသွမ်းႁၼ်ၽိတ်းၼိူဝ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ၊။ မိူၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ ၵဝ်ဢမ်ႇၵမ်ႉထႅမ်၊ ဢမ်ႇသၢၼ်ၶတ်း ဢမ်ႇၶဝ်ႈပႃးၸွမ်း ၶေႃႈၵႂၢမ်းပရမ်ႇမတတ်ႉတ ဢၼ်ယွင်ႈဢၢမ်းဢဝ်ၵုင်ႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉသင်။<br>
<br>
ႁဵတ်းၼၼ်သေ ၶၢဝ်းတၢင်းၸူဝ်ႈပႆႇၽႅဝ်ၼႃႇၼလၼ်ႇတၼၼ်ႉ ဝၼ်းၶမ်ႈမႃးလႄႈ ၸင်ႇလႆႈလိုဝ်ႈၼွၼ်းတီႈၶွင်ႉၼွၼ်း ႁူင်းသဝ်းလူင်ဢၼ်ၼိုင် ဢၼ်မီးၼႂ်းဝဵင်း ဢမ်ႇၽလတ်ႉသိၵ်ႉၶၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၵၢင်ၶမ်ႈၶိုၼ်းလိုၵ်းၼႃႇယဝ်ႉသေ ပူၼ်ႉမႃးၶၢဝ်းမၼ်းယဝ်ႉသေတႃႉ ၶႃသြႃႇတပႄးတႄႉ ၵေႃႉၼိုင်သႄႉသွမ်းၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသေ ၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉယွင်ႈဢၢမ်းၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယူႇႁဵတ်းၼၼ်ၼၼ်ႉ ၽိၵ်ႉၶုရႁၢၼ်းၶဝ်ၵေႃႈ ငိၼ်းၸွမ်းသဵင်ၶႃယူႇၵူႈၵမ်းၵူႈၵမ်းယဝ်ႉ။ ၽိၵ်ႉၶုရႁၢၼ်းၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၶဝ်ႈၸိမ်ၸွမ်းဢၼ်ၶႃ သြႃႇတပႄးထဵင်ၵၼ်ယူႇၼၼ်ႉသင်။<br>
<br>
ၽိူဝ်ႇၽႅဝ်မႃးၵၢင်ၼႂ်ၸဝ်ႉ ရႁၢၼ်းၽိၵ်ႉၶုၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်မႃးတုမ်ၵၼ်သေ ၸင်ႇၵႂႃႇလဝ်ႈလၢတ်ႈတီႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ လွင်ႈၶဝ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈပႃးလၢတ်ႈၸႃၸွမ်း။ ဢမ်ႇၶဝ်ႈပႃးဢုပ်ႇဢူဝ်းၸွမ်း လွင်ႈဢၼ်ၶႃသြႃႇတပႄး သႄႉသွမ်းႁၼ်ၽိတ်းလႄႈသင်၊ ယွင်ႈဢၢမ်းဢဝ်ၵုင်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉလႄႈသင် ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၽြႃးပေၼ်ၸဝ်ႈၸင်ႇပူင်ၵႂၢမ်းဝႃႈ "လုၵ်ႈႁၵ်ႉၶဝ် ရႁၢၼ်းၶဝ်ဢိူၺ်း၊ လွင်ႈဢၼ်သူဝႄႈယၢၼ်ပႅတ်ႈ၊ ဢမ်ႇၶဝ်ႈၸိမ်ၸွမ်းၶႃသွင်ၵေႃႉထဵင်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈဢိူဝ်ႈ၊ သင်ဝႃႈသူလႆႈႁူႉငိၼ်း ဢၼ်သႄႉသွမ်းၼိူဝ်ၽြႃး၊ တြႃး၊ သင်ႇၶႃႇသေ သူၸႂ်လမ်တေႃးသ၊ သူၸႂ်တူၵ်းပေႃးၼႆၸိုင် သူတေထူပ်းႁၼ်ၽေးၶဵၼ်ဢိူဝ်ႈ။ လွင်ႈသူဢွၵ်ႇတေႃးသၸႂ်လမ်ၼၼ်ႉ ပဵꧣ်လွင်ႈတုၵ်ႉၶၶၢၼ်ၸႂ်ယဝ်ႉ"<br>
<br>
သင်ဝႃႈသေၵေႃႉၵေႃႉ သႄႉသွမ်းႁၼ်ၽိတ်းၼိူဝ်သူၸိုင် သူတေလႆႈထတ်းသၢင်တူဝ်ၵဝ်ႇၶိုၼ်းဝႃႈ - ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၽိတ်းဢမ်ႇၽိတ်းၼႆၼၼ်ႉ ၸင်ႇတေထုၵ်ႇမႅၼ်ႈယဝ်ႉ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ သူမီးတၢင်းၽိတ်းယူႇသေဢၼ်ဢၼ်ပေႃးၼႆၸိုင် သူယင်းတေလႆႈၶွပ်ႈၸႂ် ဢၼ်သႄႉသွမ်းၸွမ်းၼၼ်ႉၵွၼ်ႇဢိူဝ်ႈ။ သူတေလႆႈၶတ်းၸႂ် လိုမ်းပႅတ်ႈလွင်ႈသႄႉသွမ်း။ ႁၼ်ၽိတ်းၼိူဝ်သူၸိူဝ်းၼၼ်ႉဢိူဝ်ႈ" ပူင်လၢတ်ႈၼင်ႇၼႆယူႇယဝ်ႉ။"
လွင်ႈဢမ်ႇလီ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉယုမ်ႇဢဝ် (႑႐) ယိူင်ႈ
ၼိုင်ႈ - ၼင်ႇပိူၼ်ႈလၢတ်ႈမႃးၼၼ်ႉ ယႃႇၼႅတ်ႈယုမ်ႇ၊<br>
သွင် - ၸွမ်းၽိင်ႈထုင်း ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်သေတႃႉ ယႃႇၼႅတ်ႈယုမ်ႇ၊<br>
သၢမ် - ယၢမ်ႈငိၼ်းမႃး ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်သေတႃႉ ယႃႇၼႅတ်ႈယုမ်ႇ၊<br>
သီႇ - မႅၼ်ႈၼႂ်းၽိုၼ်ထမ်းသေတႃႉ ယႃႇၼႅတ်ႈယုမ်ႇ၊<br>
ႁႃႈ - ၸွမ်းၼင်ႇ တၢင်းဝူၼ်ႉပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉ ယႃႇၼႅတ်ႈယုမ်ႇ၊<br>
ႁူၵ်း - မႅၼ်ႈၸွမ်းလွၵ်းလၢႆးသေတႃႉ ယႃႇၼႅတ်ႈယုမ်ႇ၊<br>
ၸဵတ်း - မီးလၵ်းထၢၼ်သေတႃႉ ယႃႇၼႅတ်ႈယုမ်ႇ၊<br>
ပႅတ်ႇ - ငမ်ႇမႅၼ်ႈတၢင်းသူၼ်ႉၸဝ်ႈၵဝ်ႇသေတႃႉ ယႃႇၼႅတ်ႈယုမ်ႇ၊<br>
ၵဝ်ႈ - မၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၸၼ်ႉသုင်သေတႃႉ ယႃႇၼႅတ်ႈယုမ်ႇ၊<br>
သိပ်း - ပဵၼ်ၵႂၢမ်း သြႃႇၶူးဝႃးသေတႃႉ ယႃႇၼႅတ်ႈယုမ်ႇ။<br>
လွင်ႈဢူတ်းယိူၼ်ႉၶႂၢင်းလွတ်ႈလႄႈ လွင်ႈၸႂ်ၼိမ်မၼ်ႈ
ပၼ်ႇထုလမၼ်ႇလရႃႇၸၵုမႃႇရၼႆႉ မိူဝ်ႈၽွင်းလဵၵ်ႉၼုမ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢူၺ်းလီၵၼ်တင်း ပသေႇၼတီႇယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ သွၼ်ႁဵၼ်းဢဝ်ပိုၼ်ႉႁူႉတၢင်းမေႃမႃးတီႈ တၵ်ႉၵသီႇလႃႇတင်းသွင်ၵေႃႉယဝ်ႉ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ၶိုၼ်းမိူဝ်း မိူင်းၽႂ်မိူင်းမၼ်း။ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၵေႃးသလၼႆႉ ႁူႉၼမ်ႉၵတ်ႉၵေႃးသလပသေႇၼတီႇသေ ၸင်ႇဢဝ်ႁၢင်ႈႁေႃဢၢပ်ႈပၼ်ယဝ်ႉ ၵိုတ်းလိုဝ်ႈၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်း။<br>
<br>
ပၼ်ႇထုလၼႆ့ ပဵၼ်ၽူႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇပၢႆးသိုၵ်းလႄႈ ပသေႇၼတီႇၸင်ႇႁႂ်ႈပဵၼ်ၸွမ်သိုၵ်းမၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ မၼ်းၼႆႉ ၽၢႆႇႁၢပ်ႇထၢမ်းၵၢၼ် တႃႇႁူမ်ႇလူမ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇလႅတ်းၽၢႆတႄႉတႄႉ။<br>
<br>
ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်မႃး ၽၢႆႇထတ်းသိၼ်ၼၼ်ႉ ၽူႈထတ်းသိၼ်ၵိၼ်သူးၵိၼ်လၢပ်ႈသေ ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် ယိၼ်းပဵၼ်ဢၼ်ၶီၸႂ်မႆႈၸႂ်တႄႉတႄႉ။ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်တိူင်ႇလဝ်ႈမႃးထိုင် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းလႄႈ ၸင်ႇပူတ်းတႃၶုၼ် ၽူႈထတ်းသိၼ်သေ ႁႂ်ႈပၼ်ႇထုလဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၽူႈထတ်းသိၼ်။ ယွၼ်ႉလွင်ႈတၢင်းၼၼ်ႉသေ ၽူႈထတ်းသိၼ်ၵဝ်ႇၵဝ်ႇၼၼ်ႉ တိုၼ်းဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ်ၼိူဝ် ပၼ်ႇထုလလႃးလႃး။<br>
<br>
ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ပႂ်ႉတိုဝ်ႉတၢင်းလီသေ လၢတ်ႈလွင်ႈပၼ်ႇထုလဢမ်ႇလီတီးၶုၼ်ႁေႃၶမ်းယူႇယဝ်ႉ။ "မၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈမီးမႃႇမီးႁႅင်းလူင်ဢေႃႈ၊ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း 32 ၵေႃႉၵေႃႈ မီးမႃႇမီးႁႅင်းမိူၼ်ၼင်ႇမၼ်းယဝ်ႉ။ မီးဢေႃးၸႃႇဢႃႇၼႃႇၼိူဝ်တပ်ႉသိုၵ်းၸဝ်ႈႁဝ်းတႄႉတႄႉ။ ၸၢင်ႈႁူမ်ႈႁွမ်းတင်းတပ်ႉသိုၵ်းၵမ်ႈၽွင်ႈသေ တေၸၢင်ႈၶႃႈႁႅမ်ၸဝ်ႈႁဝ်းယဝ်ႉ ၸၢင်ႈသိမ်းဢဝ် ႁၢင်ႈႁေႃတီႈၶႃႈဢေႃႈ"။ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၵေႃႈ ယုမ်ႇယမ်ၵႂၢမ်းသေႃႇသူၼ်းသေ ၸင်ႇၽႅၼ်ၵၢၼ်တႃႇၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉပႅတ်ႈ ပၼ်ႇထုလၶဝ်ပေႃႈလုၵ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ ၼႂ်းဝၢၼ်ႈၼႂ်းမိူင်း ယုင်ႈယၢင်ႈၼႆသေလႄႈ ၸင်ႇၸႂ်ႉပၼ်ႇထုလလႄႈ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း 32 ၵေႃႉ ၵႂႃႇတီႈလႅၼ်လိၼ်၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇၸႂ်ႉၵူၼ်းယမ်ႇယမ်ၸႂ်ၶဝ်ၵႂႃႇ ၶႃႈႁႅမ်ပႅတ်ႈၶဝ်ပေႃႈလုၵ်ႈတင်းသဵင်ႈယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ပဵၼ်ဝၼ်းၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ မၼ်ႇလိၵႃႇ ၵေႃႉပဵၼ်မေးၼၢင်းပၼ်ႇထုလသမ်ႉပၢင်းၸဝ်ႈသင်ႇၶႃႇၶဝ် ၵိၼ်းသွမ်း။ ၸဝ်ႈသင်ႇၶႃႇၶဝ် ယေႃးၶိင်းၽႅဝ်မႃးသေ ၸင်ႇၸဵၼ်းယိုၼ်ႈသွမ်းပၼ်သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ်။ မိူဝ်ႈၽွင်းၸဵၼ်းယိုၼ်ႈသွမ်းယူႇၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၸွႆႈၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢဝ်မေႃႈၼိူၺ်း(ထေႃးပၢတ်ႈ)လုတ်ႈတူၵ်းမိုဝ်းမၼ်းသေ လႅဝ်ၵႂႃႇ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ သင်ႇၶႃႇလူင်တူၼ်ၼိုင်ႈၸင်ႇဝႃႈ ယႃႇႁႂ်ႈပဵၼ်ၸႂ်ဢမ်ႇလီၵွပ်ႈလွင်ႈၼႆႉ၊ မေႃႈၼၼ်ႉ မီးသၽေႃးမေႃလႅဝ်လႄႈ ဝၢႆးၼႆႉမႃးၵေႃႈ တေလႅဝ်ယူႇၼႆယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇၼၼ် မၼ်ႇလိၵႃႇၵေႃႈၸင်ႇဝႃႈ "ၸဝ်ႈႁဝ်းတီႈၶႃႈ ယွၼ်ႉမေႃလႅဝ်ၵႂႃႇၵွႆးသေ ႁဵတ်းႁိုဝ်လႄႈ တေလႆႈပဵၼ်တၢင်းၸႂ်ဢမ်ႇလီၶႃႈလႃႇ၊ မိူဝ်ႈၵႆႈဢွၼ်ႇၼႆႉၵွႆး ၶႃႈႁဝ်းလႆႈငိၼ်းၶၢဝ်ႇလုၵ်ႈၽႃၽႄၶႃႈ ဢၼ်လႆႈပႃးတွင်ႈ 16 ပွၵ်ႈသေ ၵိူတ်ႇလဵင်ႉယႂ်ႇမႃးလႄႈ ၵေႃႉပဵၼ်ၸဝ်ႈၽူဝ် လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းၶႃႈႁႅမ်ယဝ်ႉလူႉတၢႆသဵင်ႈမူတ်းဢေႃႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶႃႈယင်းဢမ်ႇပဵၼ်လွင်ႈၸႂ်ဢမ်ႇလီၶႃႈ" ၼႆယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
မၼ်ႇလီၵႃႇၼႆႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉသႃႇဝၵၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇပၺ်ႇၺႃႇဝိပသ်သၼႃႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵႄႈထူၼ်ႈဝႆႉလႄႈ ယွၼ်ႉလွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉဢွၼ်ႇၵွႆး ယင်းဢမ်ႇတိုၼ်ႇၽၢၼ်ႈသင်၊ ပဵၼ်ၽူႈဢၼ်ပၺ်ႇၺႃႇမၼ်ႈၵိုမ်းသေ မီးလွင်ႈဢူတ်းယိူၼ်ႉၶႂၢင်းလွတ်ႈလႄႈ လွင်ႈၸႂ်ၼိမ်မၼ်ႈမၼ်းၼၢင်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်လီဢၢမ်းတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
မၼ်းၼၢင်းၸင်ႇၸင်ႇဝႃႈတီႈလုၵ်ႈပႂ်ႉမၼ်းၸိူဝ်းပဵၼ် မႄႈမၢႆတင်းသဵင်ႈဝႃႈ "ယွၼ်ႉၵၢၼ်ဢမ်ႇလီ ဢၼ်လႆႈႁဵတ်းမႃးလၢႆလၢႆၽဝၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇလႆႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈဢမ်ႇထုၵ်ႇၸႂ်ၸိူင်ႉၼႆယဝ်ႉ။ သူၶဝ်ၵေႃႈ ယႃႇပေပဵၼ်လွင်ႈၸႂ်ဢမ်ႇလီသေ ၼႂ်းၸႂ်သူၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီပဵၼ်တေႃးသတေႃႇမႁႃႇရႃႇၸႃႇသေႇၼႃႇပတိၼၼ်ႉသင်ယဝ်ႉ" သင်ႇသွၼ်ၼင်ႇၼႆသေ ၸင်ႇႁႂ်ႈၶဝ်ဢွၵ်ႇယၢၼ်မိူင်းၵေႃးသလယဝ်ႉ ႁႂ်းၶိုၼ်းမိူဝ်းယူႇမိူင်းၵိူတ်ႇၶဝ် ၵုသိၼႃႇရူင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈဝဵင်းလူင် မၼ်ႇလၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢူတ်းယိူၼ်ႉ ၶႂၢင်းလွတ်ႈလႄႈ လွင်ႈၸႂ်ၼိမ်မၼ်ႈၼင်ႇၼႆၼႆႉ လီယွင်ႈဢၢမ်းတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢွၼ်ႁူဝ်
လွင်ႈဢွၼ်ႁူဝ်.
ၽၢင်ႈႁၢင်ႈ (9) ပိူင်
မီးၸႂ်သတ်ႉထႃႇ.
1။ ၵၢၼ်ဢၼ်တိုၵ်ႉႁဵတ်းယူႇၼႆႉ ဝႆႉၸႂ်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈပဵၼ် ၵၢၼ်လွင်ႈၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလီ။ လူဝ်ႇလႆႈမီးၸႂ် သတ်ႉထႃႇသမ်ႇပတႃႇ (လွင်ႈသတ်ႉထႃႇလႄႈ လွင်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈ) ႁူမ်ႈၵၼ်။
တေလႆႈလဵၼ်ႇၼႃႇၵၢၼ်.
2။ ၵၢၼ်ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ႁဵတ်းယူႇၼၼ်ႉ တေလႆႈမီးလွင်ႈလူၼ်ႉလဵၼ်ႇလီလီငၢမ်းငၢမ်း။
ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း.
3။ ၸုမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ ၵူၼ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ႁဵတ်းသင်ၵေႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇတေလႆႈဢဝ် ပုၼ်ႈၽွၼ်း။
ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ.
4။ တေလႆႈထတ်းသၢင်တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ႁႂ်ႈႁူႉလွင်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇသေ တေလႆႈၶတ်းၸႂ်ၼင်ႇႁိူဝ် ၼမ်ႉၵတ်ႉၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ပေႃးတေလႅတ်းၽၢႆသေၵဝ်ႇ။
ႁႂ်ႈပဵၼ်တူဝ်ယၢင်ႇ.
5။ တေလႆႈႁဵတ်းပဵၼ်တူဝ်ယၢင်ႇလီ။
ယႃႇပေၵူၼ်ၵၢၼ်.
6။ တေဢမ်ႇလႆႈၵူဝ်ၵၢၼ် တေဢမ်ႇလႆႈၵူဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း၊ ပေႃးၼႃႈၵၢၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း တိုၵ်ႉဢေႇ တေလႆႈႁႃႁဵတ်းထႅင်ႈ ႁႂ်ႈမၼ်းၼမ်။ ၸိူဝ်းပဵၼ် လုၵ်ႈၼွင်ႉပႃႈတႂ်ႈႁဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တေလႆႈမေႃသွၼ်ပၼ် ႁႂ်ႈမီးၼမ်ႉၸႂ် ဢဝ်ပုၼ်ၽွၼ်း ႁၢပ်ႇၼႃႈၵၢၼ်လႆႈ။
လူဝ်မေႃႇၸႂ်ႉ.
7။ ပေႃးတေၸႂ်ႉ လုၵ်ႈၼွင်ႉႁဝ်းၼႆ တေလႆႈၽၢင်ႉဝႆႉ ၶေႃႈသၢမ်ၶေႃႈ ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉ။
 - ၵၢၼ်ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၸႂ်ႉၼၼ်ႉ ၸွင်ႇၶဝ်ပွင်ႇၸႂ် လီလီယူႇႁႃႉ။
 - လွင်ႈၶဝ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵေႃႈလီ ဢမ်ႇၼၼ် ၵူၼ်းသေၵေႃႉၵေႃႉၵေႃႈလီ ၸွင်ႇမီးလွင်ႈ ပႂ်ႉလူလွမ်တူၺ်းၸွမ်းယူႇႁႃႉ။
 - ၸိူဝ်းဢၼ်ၸႂ်ႉဝႆႉၼၼ်ႉ ၸွင်ႇၶဝ်ႁဵတ်းယဝ်ႉတူဝ်လီယူႇႁႃႉ။
ဝႆႉမဵတ်ႉတႃႇ.
8။ ၸိူဝ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉ ဢၼ်မီးၽၢႆႇတႂ်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇတေလႆႈႁဵတ်း ႁႂ်ႈႁူႉၸၵ်းဝႆႉၵူႈၵေႃႉ။ လွင်ႈပၢႆးယူႇလီၶဝ်လႄႈသင် လွင်ႈလူမ်ၸႂ်ၶဝ်ႈလႄႈသင် တေလႆႈဝႆႉၽၢင်ႉပၼ်ယူႇတႃႇသေ။
ပၼ်ပႆႇၺႃႇ.
9။ ၼင်ႇႁိုဝ် ၸိူဝ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ႁႂ်ႈပေႃးမီးပိုၼ်ႉႁူႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ထုၵ်ႇလီႁဵတ်းသၢင်ႈပၼ်ယူႇတႃႇသေႇ။
လွင်ႈဢၼ်လီဢၢမ်း ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရႃႇ ၽူႈဢၼ်ၸႂ်ၼိမ်မၼ်ႈဢူတ်းယိူၼ်ႉ
ၽူႈၵေႃႉၸႂ်ၼိမ်မၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်လႆႈၵေႃႉဢူတ်းယိူၼ်ႉယူႇ။ ပေႃးဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈၵေႃႉဢူတ်းယိူၼႉၵေႃႈ ၸႂ်မၼ်းဢမ်ႇၼိမ်မၼ်ႈလႆႈ။ လွင်ႈဢူတ်းယိူၼ်ႉၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရႃႇ ဢၼ်ပဵၼ်ထမ်မသေႇၼႃႇပတိ လုၵ်ႈၼွင်ႉၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်လီဢၢမ်းတႄႉတႄႉ။ တီႈငဝ်းလၢႆးဢၼ်လႂ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရႃႇၼႆႉ ဢူတ်းယိူၼ်ႉလႆႈတႄႉတႄႉ။<br>
<br>
မီးပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ၵူၺ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ယၢမ်ႈထုပ်ႉပေႃႉသႂ်ႇၵွၵ်းႁူဝ် ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရႃႇႁႅင်းႁႅရ်း။ တီႈၼႆႉ သင်ပဵၼ်တၢင်ႇၵေႃႉတႄႉ ယင်းတေၸၢင်ႈတၢႆၵွၼ်ႇ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ဢွၵ်းဢေႃလႄႈ ဢဵၼ်ႁူႉၶဝ် တေၸၢင်ႈလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇယူႇ။ သင်ဝႃႈပဵၼ်ၸၢင်ႉမီးႁႅင်းလူင်သေတႃႉၵေႃႈ ပေႃးၸဵပ်းမွၵ်ႈတၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ယင်းတေဢမ်ႇၶၢမ်ႇလႆႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရႃႇတႄႉ ဢမ်ႇတိုၼ်ႇၽၢၼ်ႈသေဢိတ်း။ ဝၢႆးသေလႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းထုပ်ႉပေႃႉယဝ်ႉ ၸဝ်ႈမႁႃမွၵ်ႇၵလၢၼ်ႇထၢမ်ဝႃႈ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းၸဵပ်းၼၼ်ႉမိူၼ်ႁိူဝ်ၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈၸင်ႇတွပ်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇလႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းၸဵပ်းသင်လူင်လၢင် (တိုၼ်းလီယူႇလုမ်းလုမ်းၵူၺ်း)၊ ၼိူဝ်ၵေႃႉထုပ်ႉပေႃႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇဢွၵ်ႇတေႃးသသေ ပၢႆၶႂၢင်းလွတ်ႈပၼ်ၵွၼ်ႇၼႆယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၵႃႈၶႂ်ႈပဵၼ်ငဝ်းလၢႆးဢမ်ႇလီၸိူင်ႉႁိုင်ၵေႃႈယဝ်ႉ ၸႂ်ထမ်ႇမသေႇၼႃႇပတိတႄႉ ဢမ်ႇတိုၼ်ႇၽၢၼ်ႈသေဢိတ်း။ "မၼ်းၸဝ်ႈၼႆႉ တိုၼ်းဢမ်ႇဢွၵ်ႇတေႃးသ" ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ၼႆႉ ၽႅဝ်ၵႂႃႇၼႂ်းၵူၼ်းတၢင်းလၢႆ။ ပရမ်ႇမၼၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ငိၼ်းၶၢဝ်ႇငၢဝ်းဢၼ်ၼႆႉသေ ၸင်ႇဝႃႈ တေၶတ်းၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈဢွၵ်ႇတေႃးသၵႂႃႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၸင်ႇပႂ်ႉၶိင်ႇယၢမ်းဢၼ်သၢင်ႇတေႃႇပွၵ်ႈၼိုင်ႈသေ ထုပ်ႉပေႃႉသႂ်ႇၵွင်းလင်ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရႃႇႁႅင်းႁႅင်း။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ ႁဵတ်းသင်လႄႈ ထုပ်ႉပေႃႉၼႆၵေႃႈ ယင်းဢမ်ႇလၢတ်ႈဢွၵ်သေ သိုပ်ႇပႆယၢင်ႈၵႂႃႇ။ ပဵၼ်ၽႂ်ၵေႃႈ ယင်းဢမ်ႇဝၢႆႇတူၺ်းၵွၼ်ႇ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ပရမ်ႇမၼၸင်ႇပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၽူႈဢမ်ႇမီးတေႃးသ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ လႆႈႁူႉၵုင်ႇဢူတ်းယိူၼ်ႉၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရႃႇမႃး။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၸင်ႇၼွမ်းတူဝ်ဝႆႈသႃလႄႈ လဝ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ-<br>
"ꧤၼ်တေ - ၸဝ်ႈႁဝ်း ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရႃႇ၊ ၶႅၼ်းတေႃႈၶႂၢင်းလွတ်ႈပၼ်ၶႃႈၶဝ်သေၵမ်း"<br>
ယၢမ်းၼၼ် ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရႃႇၸင်ႇထၢမ်ဝႃႈ "ၵွပ်ႈသင်၊ မီးလွင်ႈၸိူင်ႉႁိုဝ်" ၼႆယူႇယဝ်ႉ။<br>
ပရမ်ႇမၼၸင်ႇဝႃႈ "ၶႃႈၶဝ်ၼႆႉ ၶႂ်ႈႁူႉလွင်ႈငမ်းယဵၼ် (လွင်ႈလွတ်ႈၵၢင်းတေႃးသ)"ၼႆယူႇယဝ်ႉ။<br>
"ပေႃးၼၼ်ၵေႃႈ ႁဝ်းၸဝ်ႈ ၶႂၢင်းလွတ်ႈပၼ်သူယူႇ"<br>
"ꧤၼ်းတေ- ပေႃးဝႃႈၶႂၢင်းလွတ်းပၼ်ၶႃႈၶဝ်ၵေႃႈ ၶႅၼ်းတေႃႈယေႃးၶိင်းမိူဝ်းႁိူၼ်းၶႃႈႁဝ်းၶဝ်သေ ႁပ်ႉတုင်းဢဝ်သွမ်းၽေႃးၸၼ်ႇသေၵမ်းတီႈၶႃႈ"<br>
ပေႃးဝႃႈၼၼ်ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရႃႇၸင်ႇယေႃးၶိင်းမိူဝ်းႁိူၼ်းမၼ်းယဝ်ႉသေ ၵိၼ်သွမ်းယူႇယဝ်ႉ။<br>
ၵူၺ်းၵႃႈ ၸိူဝ်းပဵၼ်ဢုပႃႇသၵႃႇၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရႃႇ ဢၼ်လႆႈႁူႉၸွမ်းလွင်ႈၼႆႉငဝ်ႈတေႃႇပၢႆႇ တႃႇတွပ်ႇတႅၼ်းပရမ်ႇမၼၼၼ်ႉ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်မႃးတုမ်ပႃႈၼႃႈႁိူၼ်း ပရမ်ႇမၼယူႇယဝ်ႉ။<br>
ယၢမ်းၼၼ် ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရႃႇၸင်ႇတွင်ႈထၢမ်ၶဝ်ဝႃႈ-<br>
"မၼ်းၼႆႉ ထုပ်ႉပေႃႉသူႁ ဢမ်ႇၼၼ် ထုပ်ႉပေႃႉၵဝ်ႁႃႉ"<br>
"ထုပ်ႉပေႃႉၸဝ်ႈႁဝ်းတီႈၶႃႈဢေႃႈ"<br>
"ယွၼ်ႉဢၼ်ထုပ်ႉပေႃႉၼၼ်ႉသေ ၵဝ်ၸဝ်ႈပေႃးၶႂၢင်းလွတ်ႈပၼ်မၼ်းယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ် ႁဵတ်းသင်လႄႈ သူသမ်ႉၶႂ်ႈပၼ်တၢမ်ႇမၼ်းလႃႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ သူၶဝ်တင်းသဵင်ႈ ဢွၼ်ၵၼ်မိူဝ်းၶိုၼ်းႁိူၼ်းၽႂ်ႁိူၼ်းမၼ်းတႃႉ"။<br>
ႁဵတ်းၼၼ်သေ ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရႃႇၼႆႉ ႁႂ်ႈၶဝ်မိူဝ်းသေ မၼ်းၸဝ်ႈၸင်ႇယေႃးၶိင်းမိူဝ်းၵျွင်းမၼ်းၸဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈပိူင်ပဵၼ်ဢၼ်ၼႆႉသေ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၸင်ႇႁေႃးဝႃႈ-<br>
ꧣ ၿြႁ်မꧣသ်သ ပႁရေယျ၊ ၼသ်သ မုၼ်ၸေထ ၿြႁ်မၼေႃ<br>
ꩪီ ၿြႁ်မꧣသ်သ ႁၼ်တႃရံ၊ တတေႃ ၻီ ယသ်သ မုၼ်ၸတိ။<br>
(ꩪမ်မပၻ 389၊ ၿြႁ်မꧣဝၵ်ၷ)<br>
<br>
ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီလူလၢႆၽူႈၵူၼ်းလီ (ပရမ်ႇမၼ) ၽူႈၵူၼ်းလီၼႆႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီၸႂ်လမ်တေႃႇၽူႈၵေႃႉလူလၢႆႁဝ်း။ လွင်ႈလူလၢႆၽူႈၵူၼ်းလီၼႆႉ လီမိူဝ်ႇလီႁၢင်ႈတႄႉတႄႉ။ ၵေႃႉဢၼ်ၸႂ်လမ်ႇတေႃႇၵေႃႉလူလၢႆၼၼ်ႉ ၶႅၼ်းလီမိူဝ်ႇႁၢင်ႈတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶီႇမႃႉၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ဢၼ်လီဢၢမ်းယေႃး
ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶတ်ႉတိယၶဝ်ၼႆႉ တိုၼ်းတေလႆႈပဵၼ်ၽူႈၶီႇမႃႉၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ။ ၸဝ်ႈၸၢႆးသိတ်ႉထတ်ႉထၵေႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇၾိင်ႈထုင်းသေ လႆႈပဵၼ်ၵူၼ်းၶီႇမႃႉ ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ မႃႉ ၵၼ်ႇတၵ ၼႆႉ ၵိူတ်ႇၽၢၵ်ႈတင်းၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈယဝ်ႉ။ ၶႃၼႆႉ ၵိူတ်ႇၺႃးမႅၼ်းဝၼ်းလဵဝ်ၵၼ်။ ၶီႇမႃႉၵၼ်ႇတၵသေ မၼ်းၸဝ်ႈၸင်ႇၽိုၵ်းၶီႇမႃႉ ႁႂ်ႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈၽိုၵ်းသွၼ် ၼင်ႇၼၼ်ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၸၢႆးၼႆႉ ဝႆႉၸႂ်ဢီးလူသေ ၸင်ႇၽိုၵ်းၽွၼ်ႉယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၸဝ်ႈသိတ်ႉထတ်ႉထၼႆႉ လႆႈထႅမ်သၢင်ႈပႃႇရမီႇမၢႆးလၢႆလၢႆပၢၼ် လၢႆၽဝ ဢၼ်ဢမ်ႇဢၢၼ်ႇလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပႆႇလႆႈသပ်ႉပၺ်ႇၺုတၺၢၼ်ႇ၊ ပႆႇပဵၼ်ၽြႃးသေတႃႉၵေႃႈ ၸႂ်ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၼႆႉ မီးမႅတ်ႉတႃႇ ဢၼ်ႁၢမ်းလွင်ႈသုၼ်ႇတူဝ်ပဵၼ်ယႂ်ႇ၊ မီးၵရုၼႃႇၸႂ်လီ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတဵမ်ထူၼ်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းယၢမ်းၽိုၵ်းၽွၼ်ႉၵၢၼ်သိုၵ်းသိူဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ယင်းဢမ်ႇႁႂ်ႈတိူဝ်ႉသၢင်ႈသၢႆၸႂ်ၽႂ်သင်။ ၸဝ်ႈၸၢႆးမၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢဝ်ၶွၼ်ႉဝၢႆသဵ ႁႅမ်မႃႇႁေ မႃႉလိူင်း၊ ဢဝ်ၶွၼ်ႉၸိူၵ်ႈသေႁႅမ်၊ ဢမ်ႇဢီးလူသေ ၸႂ်ႉတိုဝ်းတၢင်းတိၼ်လဵၵ်းမႃႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမႃႉငႄႈၼႆသေတႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမႃႉငႄႈမႃးလႆႈ။ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃးၸဝ်ႈတႄႉ မႃႉႁေမႃႉႁၢႆႉၸိူဝ်းတဵၼ်ႈတွၵ်ႇယူႇၼၼ်ႉ ဢဝ်မႅတ်ႉတႃႇၵရုၼႃႇသေ လုပ်ႈပၼ်ယၢႆးပၼ်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မႃႉငႄႈမႃးလႆႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃးၸဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵေႃႉသိုၵ်းဢၼ်လီယွင်ႈဢၢမ်း၊ ပဵၼ်ၽူႈၶီႇမႃႉၵတ်ႉၶႅၼ်ႇဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉႁတ်းႁၢၼ်၊ ဢၼ်မီးၵရုၼႃႇဢီးလူၼၼ်ႉ ၵေႃႉၼိုင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸုၼ်ႉလူႇလူင်ႁႃႈပိူင်
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်း သီႇသင်ႇၶျေႇပၢႆႆသႅၼ်ၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၶတ်းၸႂ် ထႅမ်သၢင်ႈၸိူဝ်းပဵၼ် တႃႇၼႃႉပႃႇရမီႇ ၵူႈၸၢတ်ႈၸၢတ်ႈ ဢၼ်ပိူၼ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်း ဢမ်ႇပွင်ႇၸႂ်လႆႈၼၼ်ႉလႄႈ ဝူၼ်ႉၸွမ်းၵေႃႈ ၶူၼ်တုမ်ႇၼိူဝ်ႉ ပေႃးၵီႈယူႇယဝ်ႈ။ လွင်ႈၸုၼ်ႉလူႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဝႆႉၸီလီ ၸႂ်ၸၼ်ႉသုင်သေ ၸုၼ်ႉလူႇလႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ "ပၺ်ၸမႁႃပရိၸ်ၸႃၷ = လွင်ႈၸုၼ်ႉလူႇလူင် ႁႃႈပိူင်" ၼႆယူႇ။ လွင်ႈၸုၼ်ႉလူႇလူင်ႁႃႈပိူင် ဢၼ်ပိူၼ်ႈဢမ်ႇပွင်ပဵၼ်လႆႈၼၼ်ႉ ၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈ လူႇတၢၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ပုၼ်ႈတႃႇတေလႆႈ ၺၢၼ်ႇသပ်ႉပႆႇၺူႉၼၼ်ႉယဝ်ႈ။ ယိူင်းဢၢၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်ၶႂ်ႈလႆႈၺၢၼ်ႇ သပ်ႉပႆႇၺူႉၼၼ်ႉၼႆၵေႃႈ ပဵၼ်ၵၢင်ၸႂ် ပုၼ်ႈတႃႇတေ ၽူတ်ႇဢဝ်သတ်ႉတဝႃႇတင်းၼမ်ၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ် လွင်ႈၸုၼ်ႉလူႇၼင်ႇၼႆၼႆႉ ၸင်ႇႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ "မႁႃပရိၸ်ၸႃႇၷ = လွင်ႈၸုၼ်ႉလူႇထွတ်ႈမျၢတ်ႈလူင်" ၼႆသေ ၵူၼ်းၽူႈၸၼ်ႉသုင်ၸႂ်လီၶဝ်၊ ၵူၼ်းၽူႈမီးယိူင်းဢၢၼ်းသုင်ၶဝ်ၵူၺ်း ၸင်ႇတေၶိုင်သၢင်ႈႁၢင်ႈပွင်လႆႈယဝ်ႈ။<br><br>
လွင်ႈၸုၼ်ႉလူႇလူင်ႁႃႈပိူင်ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ-<br><br>
 - ꩪၼပရိၸ်ၸႃၷ = ၸုၼ်ႉလူႇ ၵႅဝ်ႈသႅင်ၶိုၼ်းၶမ်း ဝၢၼ်ႈမိူင်း။
 - ပုတ်တပရိၸ်ၸႃၷ = ၸုၼ်ႉလူႇ လုၵ်ႈလၢင်း။
 - ၽရိယပရိၸ်ၸႃၷ = ၸုၼ်ႉလူႇ မေးၼၢင်း။
 - ဢင်ၷပရိၸ်ၸႃၷ = ၸုၼ်ႉလူႇ တႃ၊ ႁူ၊ ၶူႈၼင်၊ တူဝ်ၶၼ်ႇထႃႇၼိုင်ႈပွတ်းၼိုင်ႈတွၼ်ႈ။
 - ꩡီဝိတပရိၸ်ၸႃၷ = ၸုၼ်ႉလူႇ ဢႃႇယူႉသၢႆၸႂ်... ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းမိုဝ်းၼဵၵ်း (ၶွမ်ႇၽိဝ်ႇတိူဝ်ႇ)
ကွန်ပျူတာတွင် တပ်ဆင်သော လက်နှိပ်ကွက်ဆိုသည်မှာ လက်နှိပ်စက်နှင့် အလားသဏ္ဍာန် တူသော လက်ကွက်ခလုတ်များ ဖြစ်၍ စက်မှုဆိုင်ရာ လီဗာ ကဲ့သို့ သို့မဟုတ် အီလက်ထရွန်းနစ် ခလုတ်ကဲ့သို့ အလုပ်လုပ်သည်။ ပန့်ချ်ကတ်များ နှင့် စက္ကူတိပ်များကို အသုံးပြု၍ ကွန်ပျူတာနှင့် ဆက်သွယ်ခြင်းများ နည်းပါးလာသည့်နောက်တွင် လက်နှိပ်ကွက်များသည် ကွန်ပျူတာအတွက် အချက်အလက်များ ထည့်သွင်းပေးနိုင်သည့် အဓိက ကိရိယာများ ဖြစ်လာကြသည်။
မောက်စ်၊ ထိတွေ့ထိန်းချုပ်နိုင်သော မျက်နှာပြင်၊ ဘောပင်ကဲ့သို့ ရေးသားနိုင်သော ကိရိယာများ၊ စာလုံးကို မှတ်မိနိုင်ခြင်း၊ အသံကို မှတ်မိနိုင်ခြင်း စသည့် နည်းပညာများကို တီထွင်လာကြသော်လည်း လက်နှိပ်ကွက်များသည် ကွန်ပျူတာတွင် အသုံးအများဆုံးသာ ဖြစ်နေသေးသည်။
လွၵ်းလၢႆးၸဵတ်းလၢႆး တႃႇၸွပ်ႇႁူႉလႆႈ ၸႂ်ၵူၼ်း
 - ႁႃလွင်ႈတၢင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈပၺ်ႁႃ (ပျႃႉသၼႃႇ) ၵၢၼ်မိူင်း မႃးတွင်ႈထၢမ်မၼ်း လွင်ႈၼႆႉ တႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်းဝႃႈ မၼ်းမီးတၢင်းႁၼ်ထိုင် ဢမ်ႇၼၼ် မီးလွင်ႈတၢင်းၶႂ်ႈႁဵၻ်းၶႂ်ႈပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်။
 - ႁႃပၺ်ႁႃ လၢႆလၢႆမဵဝ်းမႃးတွင်ႈထၢမ်မၼ်းတူၺ်း မၼ်းတေတွပ်ႇၶိုၼ်း လႄႈ ၸႂ်ႉၺၢၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇၵႄႈလိတ်ႈပၺ်ႁႃၸိူင်ႉႁိုဝ်။
 - တွင်ႈထၢမ်မၼ်း လွင်ႈၽႅၼ်ၵၢၼ်လၢႆလၢႆမဵဝ်း လွင်ႈၼႆႉ တႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်းဝႃႈ မၼ်းမီးလွင်ႈႁူႉတၢင်းႁၼ်ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်။
 - တမ်းဝၢင်းပၼ်ၵၢၼ် ဢၼ်ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇလႄႈ မီးၽေး ႁႂ်းမၼ်းႁဵတ်းတူၺ်း လွင်ႈၼႆႉ တႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်းဝႃႈ ၸွင်ႇမၼ်းမီးတၢင်းႁတ်းႁၢၼ်လႄႈ တၢင်းယိူၼ်ႉၵၼ်ႈ။
 - ႁႃလဝ်ႈမႃးလဵင်ႉလူ ႁႂ်ႈပေႃးမဝ်း လွင်ႈၼႆႉ တႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်းဝႃႈ မၼ်းမီးဢၵျၢင်ႉပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်။
 - ႁႃယိူဝ်ႇမႃးယွၵ်ႇၸႂ် လွင်ႈၼႆႉ တႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်းဝႃႈ ၸွင်ႇမၼ်းပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ်သိုဝ်ႈယူဝ်း။
 - တမ်းဝၢင်းၵၢၼ်ပၼ်မၼ်းႁဵတ်း ႁႂ်းၶိၼ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဝႆႉပၼ်ပႃး လွင်ႈၼႆႉ တႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်းဝႃႈ ၸွင်ႇမၼ်းမီးသၸ်ႉၸႃႇ ႁဵတ်းၸွမ်းၵႂၢမ်းလၢတ်ႈလႄႈ ႁဵတ်းၵၢၼ် ႁႂ်ႈယဝ်ႉတူဝ်ႈၸွမ်းယၢမ်းၶိၼ်း။
ၼႂ်းၵႃႈလၢႆးပွင်ႇႁူႉၸႂ်ၵူၼ်း ၸဵတ်းလၢႆးဝႃႈမႃးၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်း တႃႇတေလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵူၼ်း ႁႂ်ႈပွင်ႇၸႅင်ႈလႅင်းၸႂ် တၢင်းၽၢႆႇၼွၵ်ႈလႄႈ ၽၢႆႇၼႂ်းသေ ၸင်ႇၵွႆႈဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၢၼ် လႄႈ ဢၢပ်ႈပၼ်ၼႃႈၵၢၼ် ႁႂ်ႈႁဵတ်း၊ ပေႃးႁဵတ်းၼႆ ၽူးၼမ်း ၸင်ႇတမ်းၸႂ်လႆႈဝႃႈ ၵၢၼ်ငၢၼ်းၸင်ႇဢွၵ်ႇမႃးလႆႈ ၸွမ်းၽႅၼ်ၵၢၼ်ဢၼ်တမ်းဝၢင်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းလွၵ်ႉၸွၵ်ႇ
ဝဵင်းလွၵ်ႉၸွၵ်ႇ (lɔ́k ʦɔ̀k; ရပ်စောက်မြို့), (Lawksawk), (Laukzauk) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းလွၵ်ႉၸွၵ်ႇ, ၸႄႈတွၼ်ႈတူၼ်ႈတီး, ၸႄႈမိူင်းတႆး, မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းတႃႇ ၸႄႈဝဵင်းလွၵ်ႉၸွၵ်ႇယဝ်ႉ။ ဝဵင်းလွၵ်ႉၸွၵ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး ယၢၼ်ၵႆ 48 ၶီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းလွၵ်ႉၸွၵ်ႇ
ၸႄႈဝဵင်းလွၵ်ႉၸွၵ်ႇ (lɔ᷇k ʦɔ̀k; ရပ်စောက်မြို့နယ်), (Yat Sawk Township), (Zewaeng Laukzauk}) ၼႆႉပဵၼ်ႄၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတူၼ်ႈတီး၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဝဵင်းလွၵ်ႉၸွၵ်ႇယဝ်ႉ။
ဝဵင်းဢၼ်ပႃး ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်း လွၵ်ႉၸွၵ်ႇ.
 - ဝဵင်းလွၵ်ႉၸွၵ်ႇ
 - ဝဵင်းဢၢင်ႇတေႃး
လွႆ ၼႂ်းမိူင်းတႆး
လွႆၼႂ်းမိူင်းတႆး.
ပွတ်းႁွင်ႇ.
 - လွႆလဵင်း - ၸေႊဝဵင်းတၢင်ႉယၢၼ်း
 - လွႆသၢမ်သိပ်း - ၵူတ်ႉၶၢႆ
 - လွႆယဵဝ်ႈ - လႃႈသဵဝ်ႈ
 - လွႆၸၢင်ႉ - လႃႈသႅဝ်ႈ
 - လွႆမႃ - လႃႈသဵဝ်ႈ
 - လွႆငိုၼ်း - ၸေႊဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈ
 - လွႆမူပ်ႇ - သီႇပေႃႉ
 - လွႆၶိူဝ်း - မိူင်းၶိူဝ်း
 - လွႆတိုင်ၶမ်း - မူႇၸေႊ
 - လွႆတိုင်း - ၼမ်ႉလၼ်ႈ
ပွတ်းၸၢၼ်း.
 - လွႆလႅမ် - ၸေႈဝဵင်းလွႆလႅမ်
 - လွႆၸၢင်ႉ - မိူင်းၵိုင်
 - လွႆလၢဝ်း - တူင်ႇလၢဝ်း
 - လွႆသၼဵၼ်း - ပၢင်လူင်
 - လွႆၽႃလၢင်ႇ - ပၢင်လူင်
 - လွႆသႅင်မိူင်းသူႈ - မိူင်းသူႈ
 - လွႆဢၢင်ၶၢင် - ၸေႈဝဵင်းမိူင်းၽၢင်
 - လွႆမူၼ်း - ၵႃႇလိ
 - လွႆမုင်ႈမိူင်း - ၵႃႇလိ
ပွတ်းဢွၵ်ႇ.
 - လွႆတႆးလႅင်း
 - လွႆၽႃယေး - ၸေႈဝဵင်းမိူင်းပဵင်း
 - လွႆမူၺ် - ၸေႈဝဵင်းၵဵဝ်းတုင်
 - လွႆၵေႃႇဝၼ်း - ၸေႈဝဵင်းၵဵင်းတုင်
 - လွႆသၢမ်သုင် - ၸေႊဝဵင်းမိူင်းသၢတ်ႇ
 - လွႆၶူင်း
ဝဵင်းလွႆလႅမ်
ဝဵင်းလွႆလႅမ် (lɔ̌i lɛ̌m; လွိုင်လင်မြို့; Loi Lem; Laui Lem) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းလွႆလႅမ်၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆလႅမ်၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇဢေႃႈ။
ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆလႅမ်
ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆလႅမ် (lɔ̌i lɛ̌m)(လွိုင်လင်ခရိုင်), (Loilem District), (Zetaun Lauilem) ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ မိူင်းတႆး ပွတ်းၸၢၼ်း ဢၼ်ၼိုင်ႈ။ တၢင်းသုင်တႄႇၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆသေ မီးယူႇ 4436 ထတ်း (1352 မီႇတႃႇ) ဢေႃႈ။ ဝဵင်းလွႆလႅမ် ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ဝဵင်းဢၼ်လုမ်းၸႄႈတွၼ်ႈပၵ်းသဝ်းဝႆႉ။ ပေႃးဢဝ် သဵၼ်ႈမၢႆ ႁူဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉဝႃႈၸိုင် ၼႂ်းၵႃႈ ၸႄႈတွၼ်ႈ လွႆလႅမ်ၼႆႉ ႁူဝ်ၵူၼ်း တင်းၼမ်မၼ်း မီးၵႂႃႇ 565,141 ၵေႃႉ ၼႆၶႃႈဢေႃႈ။
ၸႄႈဝဵင်း လႄႈ ဝဵင်း.
ဢၼ်ပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်းလႄႈ ဝဵင်း ၸိူဝ်းပႃးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆလႅမ်ၼႆႉ မီးဝႆႉယူႇ ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉၶႃႈယဝ်ႉ။
 - ၸႄႈဝဵင်း လွႆလႅမ်
 - ဝဵင်းလွႆလႅမ်
 - ဝဵင်းပၢင်လူင်
 - ၸႄႈဝဵင်း ၼမ်ႉၸၢင်
 - ဝဵင်းၼမ်ႉၸၢင်
 - ဝဵင်းၶူဝ်လမ်
 - ၸႄႈဝဵင်း လၢႆးၶႃႈ
 - ဝဵင်းလၢႆးၶႃႈ
 - ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းၵိုင်
 - ဝဵင်းမိူင်းၵိုင်
 - ၸႄႈဝဵင်း ၵေးသီး
 - ဝဵင်းၵေးသီး
 - ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းသူႈ
 - ဝဵင်းမိူင်းသူႈ
 - ဝဵင်းမိူင်းၸၢင်
 - ၸႄႈဝဵင်း ၵုၼ်ႁဵင်
 - ဝဵင်းၵုၼ်ႁဵင်
 - ဝဵင်းၵႃႇလိ
ၸႄႈဝဵင်းလွႆလႅမ်
ၸႄႈဝဵင်းလွႆလႅမ် (lɔ̌i lɛ̌m), (လွိုင်လင်မြို့နယ်), (Loilem Township), (Zewaeng Lauilem) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆလႅမ်၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးၸၼ်ႉ ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းလွႆလႅမ်ၼႆႉ ၶဝ်ပႃးဝႆႉ ဝဵင်းလွႆလႅမ် လႄႈ ဝဵင်းပၢင်လူင် သေ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းတႄႉ ပဵၼ်ဝဵင်းလွႆလႅမ်ယဝ်ႉ။
ဝဵင်းဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းလွႆလႅမ်.
 - ဝဵင်းလွႆလႅမ်
 - ဝဵင်းပၢင်လူင်
 - ဝဵင်းမိူင်းပွၼ်
ဝၢၼ်ႈလွႆဢၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး
ဝၢၼ်ႈလွႆဢၢႆႇ (Laui-aai , lɔ̌i ɑ̀i, လွိုင်အိုင်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်လႅင်၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
လွႆၶိူဝ်း
ပိုၼ်း
သၼ်လွႆၶိူဝ်းတီႈၵႅပ်ႈ
တီႈပွင်ႇလွႆၶိူဝ်း
လွႆၶိူဝ်း ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်လွႆၸၢင်ႉလူင် လုၵ်ႈၼိုင်ႈ။ လွႆလုၵ်ႈၼႆႉၸမ်ႉ လွႆၸၢင်ႉလွႆၶိူဝ်း ၵေႃႈဝႃႈ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈမၼ်းမီးၸမ် မိူင်းၶိူဝ်းဝႆလႄႈ လွႆၸၢင်ႉမိူင်းၶိူဝ်း ၼႆၵေႃႈႁွင်ႉယူႇ။ ၵႃႈပဵၼ်လွႆၸၢင်ႉတၢင်းသဵင်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးၼႆႉ လွႆၸၢင်ႉလုၵ်ႈၼႆလႄႈ လွႆၸၢင်ႉမိူင်းၵိုင် ပဵၼ်ဢၼ်ယႂ်ႇလိူဝ်ပိူၼ်ဝႃႈၼႆ။ ႁၢင်ႈၽၢင်မၼ်တႄႉ မိူၼ်ၼင်ႇၸၢင်ႉပၢႆးလူင်တူဝ်ၼိုင်ႈ တိုၵ်ႉၶုပ်ႉမူပ်ႇၼွၼ်းဝႆႉယူႇၼိူဝ် ၵုင်းလွႆသုင်သုင် သမ်ႉယဵတ်ႇတူဝ်ဝႆႉ ၽၢႆႇၼႃႈမိူင်းတၢင်းတူၵ်လႄႈ တၢင်းဢွၵ်ႇ။ ၽၢႆငူင်းမၼ်းၼႃႈတၢင်းတူၵ်းၼၼ်ႉမီလွႆဝွၵ်းၵၢၵ်ႇ။ၽၢႆႇတၢင်းႁၢင်သမ်ႉမီး လွႆပၢၼ်းလူင်း။ သင်ဝႃႈယူႇတၢင်းၼႃႈမိူင်းၽၢႆႇႁွင်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇၸမ်ဢမ်ႇသေတီႈတီႈၼၼ်သေ မုင်ႈတူၺ်းၼႆၸိုင် လႆႈႁၼ်ပေႃးၼင်ႇလွႆ 3 လုၵ်ႈ ၶပ်ႉၶၢင်းၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ။ပေႃႃးဢဝ်ပၢ်မိူဝ်ႈလဵဝ်ဝႃႈၸိုင် ဢၼ်ဝႃႈ လွႆၶိူဝ်း ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွႆၸၢင်ႉလုၵ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ လိူသေၼႆႉ ၸိူဝ်ႈပဵၼ်ဝၢၼ်ႈသူၼ်ၵူၼ်းသဝ်း လၢႆဝၢၼ်ႈလၢႆသူၼ်တီႈၼိူဝ်လွႆ ဢၼ်ၵွတ်ႇလဵပ်ႈဝႆႉလွႆၸၢင်ႉလ် ၸဵမ်ၽၢႆႇၼႃႈၽၢႆႇလင် ၽၢႆႇၶၢင်ႈမၼ်းႂ်ၸိူဝ်းၼၼ်ၵေႃႈမီးၸိုဝ်ႈ လွႆၶိူဝ်းၼႆၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။
ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆၶေႃ
ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆၶေႃ (လွႆၵေႃႇ) (လွိုင်ကော်‌ခရိုင်), (Laikaw District), (Zetaun Lauikhau) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းယၢင်းလႅင် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆၶေႃ ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉ မီးၵႂႃႇ 243,879 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း.
ၸွမ်းၼင်ႇလိၵ်ႈၶေႃႈပူင် ထၢၼ်ႈၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်းသေ လႆႈၽွတ်ႈႁႅၼ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆၶေႃ၊ ၸႄႈမိူင်းယၢင်းလႅင်မႃး မိူဝ်ႈ 1992 လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ 17 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းၶဝ်ႈပႃးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆၶေႃ ၼႆႉ ၸႄႈဝဵင်းလွႆၶေႃ၊ ၸႄႈဝဵင်းတီးမေႃႉသူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းၽရူးသူဝ်ႇ လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းသျႃးတေႃး ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၼ်ပထဝီႇ.
ဢွင်ႈတီႈ လႄႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်.
ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆၶေႃၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ လတ်ႉတီႇတုတ်ႉႁွင်ႇ 19 တီႇၵရီႇ 0 မိတ်ႉၼိတ်ႉ လႄႈ 19 တီႇၵရီႇ 57 မိတ်ႉၼိတ်ႉ၊ ၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႇၵျီႇတုတ်ႉဢွၵ်ႇ 96 တီႇၵရီႇ 49 မိတ်ႉၼိတ်ႉ လႄႈ 97 တီႇၵရီႇ 53 မိတ်ႉၼိတ်ႉသေ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် မၼ်းတႄႉ မီး ယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉဢဝ်တၢင်းဢွၵ်ႇ တေႃႇတၢင်းတူၵ်း မီး 65 လၵ်းသေ လုၵ်ႉဢဝ်တၢင်းၸၢၼ်း တေႃႇတၢင်းႁွင်ႇ မီး 63 လၵ်းယဝ်ႉ။ 
ၶွပ်ႇလႅၼ်လိၼ်.
ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆၶေႃၼႆႉ ၽၢႆႇႁွင်ႇမီး ၸႄႈတွၼ်ႈတူၼ်းတီး (ၸႄႈမိူင်းတႆး)၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇမီး မိူင်းထႆး၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းမီး ၸႄႈတွၼ်ႈဝေႃးလၶႄႉ၊ ၽၢႆႇတူၵ်းမီး ၸႄႈတွၼ်ႈၽႃဢၢင်ႇ (ၸႄႈမိူင်းယၢင်းၽိူၵ်ႇ) လႄႈ တိူဝ်ႉၸပ်းၵၼ်ဝႆႉတင်း ၸႄႈတွၼ်ႈတူၼ်ႈတီးဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၽၢင်ႁၢင်ႈၼႃႈလိၼ်.
ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆၶေႃၼႆႉ မီးဝႆႉ သၼ်လွႆၵွင်းလွႆလႄႈ ထုင်ႉပဵင်းသေ မီးဝႆႉ တီႈၼိူဝ်ၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆ တၢင်းသုင် 985 ထတ်းတေႃႇ 6000 ထတ်းယဝ်ႉ။ လွႆဢၼ်သုင်သုတ်းသေပိူၼ်ႈ တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈလွႆၶေႃၼႆႉ ပဵၼ်လွႆလၼ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းသျႃးတေႃးၼၼ်ႉသေ မီးဝႆႉတၢင်းသုင် ၽၢႆႇၼိူဝ်ၼႃႈၼမ်ႉ 7212 ထတ်းယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းသျႃးတေႃးၼႆႉ ပဵၼ်ထုင်ႉဢၼ်တဵမ်ႇသုတ်းသေပိူၼ်ႈ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆၶေႃယဝ်ႉ။
သၢႆၵေးၼမ်ႉ.
မႄႈၼမ်ႉၵေးၼမ်ႉ ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆၶေႃၼႆႉ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းသျႃးတေႃး မီးဝႆႉ မႄႈၼမ်ႉၶူင်း၊ ႁွင်ႈပွၼ်၊ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၽရူသူဝ်ၼႆႉ မီး ႁွင်ႈထူး လႄႈ တီႈၸႄႈဝဵင်းလွႆၶေႃၼႆႉ မီး ႁွင်ႈၽီလူး ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ မႄႈၼမ်ႉ ႁွင်ႈၼမ်ႉတင်းသဵင်ႈၼႆႉ လုၵ်ႉဢဝ် ၽၢႆႇႁွင်ႇ လႆလူင်းၽၢႆႇၸၢၼ်း တင်းသဵင်ႈသေ ပဵၼ်မႄႈၼမ်ႉ ႁွင်ႈၼမ်ႉဝၢၼ်လၢႆလၢႆယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈၾႃႉ.
ၸႄႈတွၼ်ႈလွႆၶေႃၼႆႉ မီးၾိင်ႈၾႃႉမႆႈႁဝ်ႉယမ်းသေ တၢင်ႉမႆႈဢၼ်သုင်သုတ်း မီး 42 တီႇၵရီႇသိၼ်ႇတီႇၵရဵၵ်ႉသေ တၢင်ႉမႆႈ ဢၼ်တႅမ်ႇသုတ်း 5.5 တီႇၵရီႇသႅၼ်ႇတီႇၵရဵၵ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်ႉၼမ်ႉၽူၼ်ၽတ်ႉၽဵင်ႇၼႆႉ မီး 32.87 ၼိဝ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း.
တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈလွႆၶေႃၼႆႉ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း ယၢင်းလႅင်၊ မၼုမၼေႃး၊ ၵေႇပႃး၊ ၵယေႃး၊ ၵယၢင်း (ပတွင်ႈ)၊ ယယၢင်း (ၵေႇၶူဝ်ႇ)၊ ယင်းပေႃႇ(ၵငၢင်း)၊ ၸယဵမ်း (လထ)၊ ယိၼ်းတလႄး ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်ယူႇသဝ်းဝႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးပႆႇၺႃႇ.
တီႈၸႄႈတွၼ်ႈလွႆၶေႃၼႆႉ ၸၼ်ႉၸွမ်လႄႈ ၶေႃးလဵၵ်ႉ မီးဝႆႉ 4 ဢၼ်သေ မီးဝႆႉတီႈ ဝဵင်းလွႆၶေႃ တီႈလဵဝ်ၵူၺ်း။ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင်မီးယူႇ 18 ႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၽႄၸၼ်ႉသုင် မီး 20 ႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်း ၸၼ်ႉၵၢၼ် မီး 8 ႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၽႄၸၼ်ႉၵၢင် မီး 9 ႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းပူၼ်ႉၸၼ်ႉငဝ်ႈ မီး 28 ႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ မီး 271 ႁူင်းလႄႈ ႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ႈၼႃႈၸၼ်ႉ (မူႇၵျူဝ်ႇ) မီး ယူႇ 106 ႁူင်းယဝ်ႉ။
ပၢႆးယူႇလီ.
တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈ လွႆၶေႃၼႆႉမီးဝႆႉ ႁူင်းယႃၵူၼ်းမိူင်း 1 ဢၼ်၊ ႁူင်းယႃၸႄႈဝဵင်း 3 ဢၼ်၊ ႁူင်းယႃတႅၵ်ႉၼႄႇ ဢိူင်ႇ 7 ဢၼ်၊ ဢွင်ႈပၼ်ယႃႈယႃ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ 3 ဢၼ်၊ ႁွင်ႈပၢႆးယူႇလီဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈ 24 ဢၼ်လႄႈ ႁွင်ႈၽႄပၢႆးယူႇလီဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈ 83 ဢၼ်ယဝ်ႉ။
ဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း
ဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း (lɑ́ŋ kɤ́), (လင်းခေးမြို့), (Langkho), (Laangkoe) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇဢေႃႈ။
ပွၵ်ႉၼႂ်းဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း.
 - ပွၵ်ႉဝၢၼ်ႈတႂ်ႈ
 - ပွၵ်ႉဝၢၼ်ႈလွႆ
 - ပွၵ်ႉၵၢတ်ႇ
 - ဝၢၼ်ႈလူင်ပွၵ်ႉတူၵ်း
 - ဝၢၼ်ႈလူင်ပွၵ်ႉဢွၵ်ႇ
 - ပွၵ်ႉပၢင်ႁုင်း
 - ပွၵ်ႉပၢဝ်ဝွင်
 - ပွၵ်ႉဝၢၼ်ႈမၢၵ်ႇပိၼ်း
ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း
ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်း (lɑ́ŋ kɤ́); (လင်းခေးခရိုင်), (Langkho District), (Zetaun Laangkoe) ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ မိူင်းတႆး ပွတ်းၸၢၼ်း ဢၼ်ၼိုင်ႈ။ ဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်လုမ်းၸေႈတွၼ်ႈ ပၵ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၼမ် ႁူဝ်ၵူၼ်း တီႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ်သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ဝႃႈ မၼ်းမီးၵႂႃႇ ၁၃၉,၂၄၈ ၵေႃႉ ၼႆၶႃႈဢေႃႈ။
ၸႄႈဝဵင်း လႄႈ ဝဵင်း.
ဢၼ်ပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်းလႄႈ ဝဵင်း ၸိူဝ်းပႃးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈ လၢင်းၶိူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉယူႇ ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉၶႃႈယဝ်ႉ။
 - ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း
 - ဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း
 - ဝဵင်းႁူဝ်မိူင်း
 - ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး
 - ဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး
 - ဝဵင်းၵဵင်းတွင်း
 - ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းပၼ်ႇ
 - ဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ
 - ဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ
ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း
ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း (lɑ́ŋ kɤ́), (လင်းခေးမြို့နယ်), (Langkho Township), (Zewaeng Laangkhoe) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၸိူဝ်းၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း.
 - ဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း
 - ဝဵင်းႁူဝ်မိူင်း
ဢိူင်ႇ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်း လၢင်းၶိူဝ်း.
 - ဢိူင်ႇပုၼ်းထုၼ်
 - ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈတႃႈ
 - ဢိူင်ႇၼွင်လူင်
 - ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈၸိတ်ႇ
 - ဢိူင်ႇႁၢႆးၵူၺ်ႈ
 - ဢိူင်ႇၸလွင်း
 - ဢိူင်ႇလွႆလူင်
 - ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁၢတ်ႇ
 - ဢိူင်ႇၼႃးၵူင်း
 - ဢိူင်ႇမႆႉဢုၼ်လဝ်း
 - ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈတဵင်း
 - ဢိူင်ႇၼွင်ဢေႃႈ
 - ဢိူင်ႇၶူင်ႈလူင်
 - ဢိူင်ႇမႄႈဢေႃႈ
ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းလႆႈ လူႉႁၢမ်းၵႂႃႇ.
ၽၢႆႇႁွင်ႇဝဵင်း.
 - ဝၢၼ်ႈလိၼ်လမ်
 - ဝၢၼ်ႈတွင်ၵေႉ
 - ဝၢၼ်ႈၶဵင်ႇၼမ်ႉ
 - ဝၢၼ်ႈၶူဝ်ၵႅၼ်ႇ
 - ဝၢၼ်ႈၵွင်းႁၢင်
 - ဝၢၼ်ႈမၢၵ်ႇႁိၼ်ႁႄႈ
 - ဝၢၼ်ႈၵၢင်ႁူၺ်ႈ
 - ဝၢၼ်ႈပၢင်ႇၶႃး
 - ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉသၢမ်ဢိူင်ႇ
 - ဝၢၼ်ႈမွၼ်းလႃႉ
 - ဝၢၼ်ႈၸႃႇၵႃႇလႅင်
ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈၸိတ်ႇ.
 - ဝၢၼ်ႈၶၢင်ႈၼႃး
 - ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉတိုင်း
 - ဝၢၼ်ႈမႂ်ႇၶူးဝဵင်း
 - ဝၢၼ်ႈၵုင်းပိၼ်း
 - ဝၢၼ်ႈၵုင်း
 - ဝၢၼ်ႈၵုင်းလႅင်
ဢိူင်ႇႁၢႆးၵူၺ်ႈ.
 - ဝၢၼ်ႈႁူဝ်ၼွင်
 - ဝၢၼ်ႈၵၢဝ်ၽိူၵ်ႇ
 - ဝၢၼ်ႈၵုင်းမူၼ်း
 - ဝၢၼ်ႈလွႆသၢတ်ႇ
 - ဝၢၼ်ႈၵိဝ်ႇၵႄႉ
ဢိူင်ႇၼွင်လူင်.
 - ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉၵတ်း
 - ဝၢၼ်ႈၼွင်ၶွၵ်း
 - ဝၢၼ်ႈတွင်ၵႄႉ
ၸႄႈဝဵင်းလၢၼ်းမတေႃႇ
ၸႄႈဝဵင်းလၢၼ်းမတေႃႇ (လမ်းမတော်မြို့နယ်), (Lanmadaw Township), (Zewaeng Laanmatau) ၼႆႉ မီးဝႆႉပွတ်းတူင်း ၵၢင်ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းလၢၼ်းမတေႃႇၼႆႉ ၽၢႆႇတူၵ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းဢလူင်ႇ၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇမီး ၸႄႈဝဵင်းလႃႉတႃႇ၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းသဵၵ်ႉၵၢၼ်း လႄႈ မႄႈၼမ်ႉတႃႈၵုင်ႈ လႄႈ ၽၢႆႇႁွင်ႇမီး ၸႄႈဝဵင်းတၵူင်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈ ၸႄႈဝဵင်းလၢၼ်းမတေႃႇၼႆႉ မီး ပွၵ်ႉ (12) ပွၵ်ႉ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸၼ်ႉငဝ်ႈ (5) ႁူင်း၊ ၸၼ်ႉၵၢင် (2) ႁူင်း လႄႈ ၸၼ်ႉသုင် (2) ႁူင်းယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းလၢၼ်းမတေႃႇ လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းလႃႉတႃႇၼႆႉ ပဵၼ်တႅဝ်းၶႄႇ တႃႇဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။
ယူင်ႉသၢင်ႈ ၸိူဝ်းၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်.
ယူင်ႉသၢင်ႈၸိူဝ်းဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းလၢၼ်းမတေႃႇ ဢၼ်ၼႄဝႆႉၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉၼႆႉ ထိင်းသိမ်းဝႆႉပဵၼ် ၶူဝ်းပူၺ်ႈၵဝ်ႇမွၼ် တီႈဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၶႃႈဢေႃႈ။
ဝဵင်းၵျၢၼ်ႇၶိၼ်း
ဝဵင်းၵျၢၼ်ႇၶိၼ်း (ကြံခင်းမြို့ ; Kyangin) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၵျၢၼ်ႇၶိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈႁိၼ်းတတႃႉ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ႁင်းၸႄႈဝဵင်းၵျၢၼ်ႇၶိၼ်းသေ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်တူၵ်းၽၢႆႇႁွင်ႇသုတ်း တီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈႁိၼ်းတတႃႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ်ၽင်ႇၽၢႆႇတူၵ်း ၼမ်ႉၵဵဝ်ယဝ်ႉ။ တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆ့ မီး ဢိၼ်းလတ်ႉ၊ ယႂႃႇတိတ်ႉ လႄႈ မျူဝ်ႉမ ၼႆ မီးဝႆႉတွၼ်ႈလူင်သၢမ်တွၼ်ႈသေ ဢၼ်ပဵၼ် ပွၵ်ႉမျူဝ်ႉမၼႆႉ ၵူၼ်းၶိူဝ်းမွၼ်းၶဝ် တႄႇတင်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီမိူင်း မွၵ်ႈ 1150 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ပွၵ်ႉဢိၼ်းလတ်ႉၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈမွၵ်ႈပီမိူင်း 1115 ၼၼ်ႉ ၵေႃႉပဵၼ် မွင်ႇၵျွင်း ဢၼ်လုၵ်ႉပွတ်းၼိူဝ် ၽၢႆႇ ဢိၼ်းလတ်ႉၼၼ်ႉ ပႃးၸဵမ်လုၵ်ႈၼွင်ႉၵူၼ်းၸွမ်းလင်သေ ၶၢႆႉမႃးယူႇလႄႈ ၸင်ႇလႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢိၼ်းလတ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ပွၵ်ႉယႂႃႇတိတ်ႉၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈတႄႇတင်ႈမႃး ဢမ်ႇပေႃးပိူင်ႈၵၼ်တင်း ယၢမ်းၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ၵျၢၼ်ႇၶိၼ်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဝႃႈ လုၵ်ႉတီႈၽႃႇသႃႇမွၼ်း ကျာံကင်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသေ လူင်းပဵၼ်မႃးဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈပွင်ႇတႄႉ ကင်း(လုမ်း)ဢၼ်မီးႁူၼ်ႁၢင်ႈ ငိူၵ်ႈႁိၼ်ၼႆယဝ်ႉ။ မၢင်ၸိူဝ်းၸမ်ႉဝႃႈ ၵျၢၼ်ႇၶိၼ်းၼႆ့ ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇမွၼ်း ဝႃႈ ကျာံဂင် ႁၢၼ်ငိူၵ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပဵၼ် ၸုမ်းမျူႇၼီႇၸီႇပႄႇ ဝဵင်းၵျၢၼ်ႇၶိၼ်းၼႆႉ လႆႈတႄႇၽွတ်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီၶရိတ်ႉ 1886 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၵျၢၼ်ႇၶိၼ်းၼႆ့ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းႁိၼ်းတတႃႉသေ ၸွမ်းတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းၼႆႉ ၵႆယၢၼ် 64 လၵ်းသေ ပဵၼ်ဝဵင်းတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းသုတ်း တီႈ တၢင်း ႁိၼ်းတတႃႉ-ၵျၢၼ်ႇၶိၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ဝဵင်းၼႆႉ မီး 2 လွၵ်းလၵ်းသေ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 1953 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီး 6040 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ လုမ်းတတ်းသိၼ်၊ ႁူင်းယႃ လႄႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသေ မီးပႃး ၸၢၵ်ႈၶဝ်ႈ ၸၢၵ်ႈမႆႉယဝ်ႉ။ ၵွင်းမူးလေႃႈၵသယပူႇ လႄႈ ၵွင်းမူးၶျၢၼ်းတႃႇၵျီးၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵွင်းမူးလိုဝ်းလင်တီႈဝဵင်းယဝ်ႉ။ တီႈ ၽၢႆႇတူၵ်း ဝဵင်းၵျၢၼ်ႇၶိၼ်း ယၢၼ် 8 လၵ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ဝၢၼ်ႈၽႅတ်ႉယႄးယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉသေ ပေႃးလတ်းၶၢမ်ႈ သၼ်လွႆရၶႅင်ႇၼႆ ႁွတ်ႈၽႅဝ်ထိုင် တိူင်းရၶႅင်ႇယဝ်ႉ။ ပေႃးလုၵ်ႉတီးဝဵင်းၵျၢၼ်ႇၶိၼ်း ၸွမ်းသၢႆၼမ်ႉၵဵဝ် ၶိုၼ်ႈၽၢႆႇႁွင်ႇ ၼႆ တင်းဝဵင်းပျီႇသေ ၵႆယၢၼ် 48 လၵ်း၊ တင်းဝဵင်းႁိၼ်းတတႃႉသေ ၵႆယၢၼ် 66 လၵ်းယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တႃးႁိူဝ်းၶႅမ်ႉလီလႄႈ ၸဵမ်ႁိူဝ်းဢွၼ်ႇ ႁိူဝ်းလူင် ၸၢင်ႈၵိုတ်းယင်ႉသေ လွင်ႈၵႃႉလွင်ႈၶၢႆ ၵိုၼ်းလီသေ ၵူၼ်းၵႃႉ လဵၵ်ႉလဵၵ်ႉယႂ်ႇယႂ်ႇၵေႃႈ မီးဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ဢွၼ်ၵၼ်တေႃးႁူၵ်ႇ ၽႅၼ်ႇမူင်ႈသေ ၽႅၼ်ႇမူင်ႈၵျၢၼ်ႇၶိၼ်းၼႆႉ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ဝႆႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျၢၼ်ႇၶိၼ်းသေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၵူၺ်ႈႁႅင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းဢိင်ႇၵပူႇ
ၸႄႈဝဵင်းဢိင်ႇၵပူႇ (အင်္ဂပူမြို့နယ် ; Ingapu Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈႁိၼ်းတတႃႉ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းဢိင်ႇၵပူႇယဝ်ႉ။
ဝဵင်းဢိင်ႇၵပူႇ
ဝဵင်းဢိင်ႇၵပူႇ (အင်္ဂပူမြို့ ; Ingapu) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈႁိၼ်းတတႃႉ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းဢိင်ႇၵပူႇယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉ တီႈၼိူဝ်ၽင်ႇၽၢႆႇၶႂႃ ႁွင်ႈၵၺိၼ်ႇ ဢၼ်လႆၶဝ်ႈၸူးၼႂ်း ၼမ်ႉငဝုၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဝဵင်းတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း ႁိၼ်းတတႃႉ-ၵျၢၼ်ႇၶိၼ်း ဝဵင်းၼိုင်ႈသေ တင်း ဝဵင်းႁိၼ်းတတႃႉၼႆႉ ၵႆယၢၼ်ၵၼ် 24 လၵ်းယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းဢိင်ႇၵပူႇၼႆႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် မီး 632 လွၵ်းလၵ်းသေ ၼႃႈလိၼ်ပူႇၵႄႇဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၶဝ်ႈပႃး 82 ဢၼ်ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 2014 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၼႆႉ မီး 214,384 ၵေႃ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼိူဝ်ဝဵင်း ၼႆႉ မီး 13,320 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း.
မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈၼႆႉ ဢဝ်တင်းႁွင်ႈၵၺိၼ်ႇသေ တေႃႇထိုင် ဝဵင်းဢိင်ႇၵပူႇၼႆ့ ႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃး ၸၢင်ႈၵႂႃႇမႃးလႆႈလႄႈ လွင်ႈသိုဝ်ႉလွင်ႈၶၢႆ ႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတႃႈ သၢႆတၢင်းၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ၸွမ်း တၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း ႁိၼ်းတတႃႉ-ၵျၢၼ်ႇၶိၼ်းသေ ၸၢင်ႈၵႂႃႇမႃးၸူး ဝၢၼ်ႈဝဵင်း ၸိူဝ်းဢၼ်မီးၸွမ်း သၢႆတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းၼၼ်ႉလႆႈယူႇ။ ပေႃးၸွမ်း သၢႆတၢင်း ၼမ်ႉၵဵဝ်ၼႆ ၸၢင်းၵႂႃႇမႃးလႆႈၸူး ဝၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းမီးၸွမ်း ၶႅပ်ႇၼမ်ႉၼၼ်ႉလႆႈယူႇ။ ပေႃးဢဝ်တၢင်းလိၼ်ဝႃႈ လုၵ်ႉဢဝ် မႄးၸလီႇၵူင်း တေႃႇ ၵူင်းၵွၵ်ႉလႄႈသင်၊ လုၵ်ႉဢဝ် ဢိင်ႇၵပူႇ တေႃႇထိုင် သူင်ႇၵူင်းလႄႈသင်၊ လုၵ်ႉဢဝ် ဢိင်ႇၵပူႇ တေႃႇထိုင် ထူးၵျီးလႄႈသင် ၸၢင်းၵႂႃႇမႃးလႆႈယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးထိုင်ၶၢဝ်းၽူၼ်မႃး လုၵ်ႉတီႈ ႁွင်ႈၼွၵ်ႉမီး၊ ႁွင်ႈသိၼ်ႇပူင်ႇ လႄႈ ႁွင်ႈၵၺိၼ်ႇသေၵေႃႈ ၸၢင်ႈဢဝ် ႁိူဝ်းသေ ၵႂႃႇမႃးလႆႈယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး.
တီႈပွတ်းဢွၵ်ႇ ၸႄႈဝဵင်းဢိင်ႇၵပူႇၼႆႉ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႃးၵၢၼ်သူၼ်သေ ၵၢၼ်ႁုင်ၼမ်ႉထၢၼ်ၵေႃႈ ႁဵတ်းပႃးယဝ်ႉ။ ပွတ်းၽၢႆႇတူၵ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႆႈၼႃးယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းဢိင်ႇၵပူႇၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် မႄးၸလီႇၵူင်း လႄႈ ဝၢၼ်ႈထူးၵျီးၼႆႉ သၢႆငၢႆပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၶႅမ်ႉလီသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ငၢၼ်းပိူင်လူင် တီႈဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ငၢၼ်းတေႃးႁုၵ်ႇ လႄႈ ၵၢၼ်ငၢၼ်းၶဝ်ႈသၢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈဝၢၼ်ႈၸွင်းတၢၼ်းၵျီးၼၼ်ႉတႄႉ ႁဵတ်းၵၢၼ်ငၢၼ်းတေႃးႁုၵ်ႇမႃး ၸဵမ်ၵွၼ်ႇတေႃႇယၢမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ တေႃး ၸၸိူဝ်းပဵၼ် ၽႃႈတူင်ႇ၊ ၽႃႈမႆ၊ ၽႃႈသိူဝ်ႇၽိူၼ်၊ ၽႃႈၸဵတ်ႉမိုဝ်း၊ ထူင်၊ ၽႅၼ်ႇတင်ႇၼင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းဢိင်ႇၵပူႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းယၢင်း ယူႇသဝ်းၼမ်သေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ႁဵတ်းတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း ႁိၼ်းတတႃႉ-ၵျၢၼ်ႇၶိၼ်း လႄႈလွင်ႈၼိုင်ႈ၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ႁွင်ႈဝႅတ်ႉတေႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၵိင်ႇ ႁွင်ႈၵၺိၼ်ႇၼၼ်ႉ ဢဝ်ဢုင်တမ်းၼမ်လႄႈ ႁွင်ႈၵၺိၼ်ႇၵေႃႈ လႆႈတိုၼ်ႈမႃး လွင်ႈၼိုင်ႈသေ ဝဵင်းဢိင်ႇၵပူႇၼႆႉ ၵၢၼ်သိုဝ်ႉၵၢၼ်ၶၢႆ ၶႂ်ႈယွမ်းမႃးယဝ်ႉ။ ၵုၼ်ႇသိၼ်ၸိူဝ်းဢွၵ်ႇတီႈ ၸႄႈဝဵင်းဢိင်ႇၵပူႇၼႆႉ ဢဝ်တေႃႉသူင်ႇၸွမ်းလူတ်ႉလဵၼ်း ၵမ်ႉၼမ်ယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းမျွင်းမျႃႉ
ၸႄႈဝဵင်းမျွင်းမျႃႉ (မြောင်းမြမြို့နယ် ; Myaungmya Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမျွင်းမျႃႉ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမျွင်းမျႃႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းဝႃးၶႄႇမ
ၸႄႈဝဵင်းဝႃးၶႄႇမ (ဝါးခယ်မမြို့နယ် ; Wakema Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမျွင်းမျႃႉ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းဝႃးၶႄႇမယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းဝႃးၶႄႇမၼႆ့ ဢဝ်တင်း ၶူဝ်ၵျုၼ်းၵူင်း သေ သိုပ်ႇၵၢႆႇဝႆႉၸူး ၸႄႈဝဵင်းဢဵင်ႇမႄးယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းဢဵင်ႇမႄး
ၸႄႈဝဵင်းဢဵင်ႇမႄး (အိမ်မဲမြို့နယ် ; Einme Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမျွင်းမျႃႉ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းဢဵင်ႇမႄးယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းဢဵင်ႇမႄးၼႆႉ လႆႈႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ လႅပ်ႈတေပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈ ပၢင်တိုၵ်းၼွင်ႇယူဝ်း ဢၼ်ပဵၼ်မႃး မိူဝ်ႈပီ 1539 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇ
ၸႄႈဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇ (မအူပင်မြို့နယ် ; Ma-ubin Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမဢူႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇယဝ်ႉ။ တီႈ ၸႄႈဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇၼႆႉ ဢိူင်ႇ မီး 76 ဢိူင်ႇ လႄႈ ဝၢၼ်ႈမီး 470 ဝၢၼ်ႈယဝ်ႉ။
ဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇ
ဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇ (မအူပင်မြို့ ; Ma-ubin) ၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇ၊ ၼႃႈလိၼ်မဢူႇပိၼ်ႇ တီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမဢူႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆ့ တီႈၼိူဝ်ၽင်ႇၽၢႆႇၶႂႃ ၼမ်ႉတူဝ်း ဢၼ်မီးတီႈၼိူဝ် ၵုၼ်သူပ်းၼမ်ႉၵဵဝ်ၼၼ်ႉသေ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈၼႆ ယၢၼ်ၵႆ 46 လၵ်းၵူၺ်းလႄႈ ၸၢင်ႈၵႂႃႇဝၼ်းမႃးဝၼ်း သေ ၸိူဝ်းပဵၼ်မူႇပဵၼ်ၸုမ်း ၵမ်ႈၽွင်ႈၼႆ့ လုၵ်ႉဢဝ် ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၵႂႃႇၸူး ဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇ ၵႂႃႇဝၼ်းမႃးဝၼ်းသေ မႃးဢႅဝ်ႇလႄႇမူၼ်ႈၸႂ်ယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇၼႆ့ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၶုၼ်ၽွင်းၸႄႈတွၼ်ႈလႄႈ မီးလုမ်း ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈၸႄႈတွၼ်ႈၶဝ်၊ ႁူင်းယႃ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် လႄႈ ၶွၵ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇမျူႇၼီႇၸီႇပႄႇ ႁင်း ဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇၼႆႉ လႆႈတႄႇၽွတ်ႈႁႅၼ်းမႃး မိူဝ်ႈပီၶရိတ်ႉ 1888 ၼၼ်ႉသေ လႆႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ၵၢၼ်ဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ တီႈတႃႈႁိူဝ်းမဢူႇပိၼ်ႇၼၼ်ႉ ၵမ်ႉၼမ် ၸိူဝ်းပဵၼ်ႁိူဝ်း ဢၼ်ၵႂႃႇမႃး တီႈၼိူဝ်ၵုၼ်သူပ်းၼမ်ႉ ၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃး ဢၼ်ၵႂႃႇတႃႈလိူဝ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မႃးၵိုတ်းလႄႈ ပဵၼ်ဝဵင်းတႃႈႁိူဝ်း ဢၼ်ၵိုၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။
လုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇသေ ဢဝ် ၵူၺ်ႈ၊ မၢၵ်ႇသၢင်းၽေႃး ၸၵႂႃႇ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် လႄႈ ၵုင်ႈ၊ ပႃ ၸၸိူဝ်းၼႆႉ တၢင်ႇၶၢႆၸူး ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၶဝ်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်ငၢၼ်း ပႃၼဝ်ႈ၊ ပႃႁႅင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ၸဵမ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇၼႆ့ လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဝဵင်းယုင်းလိူင်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။
လုၵ်ႉတီႈဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇ ၸူး ဝဵင်း ၸိူဝ်းမီးၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈပိုင်ႈဢိင် သၢႆတၢင်းၼမ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈမဢူႇပိၼ်ႇ ၸူး ဝၢၼ်ႈယေႇလႄးၵလေး ဢၼ်မီးၽၢႆႇတူၵ်း ယၢၼ် 9 လၵ်းၼၼ်ႉ မီးတၢင်းသိူဝ်ႇႁိၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ သဵၼ်ႈတၢင်းပဵၼ်ဢၼ်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈမႃး တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇ မိူဝ်ႈပီ 1962 ၼၼ်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်းသေ မီး 24241 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ၵမ်ႉၼမ် ပဵၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႈ ၸၢဝ်းပုတ်ႉထယဝ်ႉ။ ၽြႃးဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် တီႈ ဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ၵွင်းမူးသူၺ်ႇၽူင်းမျိၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇၼႆႉ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇ ပဵၼ် ဝၢၼ်ႈတမ်ႇငႃႈဢွၼ်ႇၵူၺ်း။ ထိုင်ပီၶရိတ်ႉ 1876 ၼၼ်ႉ မဢူႇပိၼ်ႇၼႆႉ ထုၵ်ႇလိူၵ်ႈပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း တႃႇ ၸႄႈတွၼ်ႈတူင်းၶႂႃႉယဝ်ႉ။ ပီ 1903 မႃး ၶိုၼ်းမႄးၽွတ်ႈႁႅၼ်း လႅၼ်လိၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈသေ လႆႈလၢႆႈၸိုဝ်ႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတူင်းၶႂႃႉ ပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈမဢူႇပိၼ်ႇယဝ်ႉ ၸင်ႇလႆႈပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမဢူႇပိၼ်ႇမႃးယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ဝဵင်းၼႆႉ လႆႈၵိုၼ်းမႃးၵိုၼ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႆႈၸိုဝ်ႈ ဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇၼႆႉ ယွၼ်ႉႁွင်ႉၵိုၵ်း မႆႉၶရွင်း - တူၼ်ႈမဢူႇ သေ ၸင်ႇပဵၼ်မႃးၼႆႉယဝ်ႉ။ တူၼ်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးတီႈႁိမ်း ၶလၢပ်ႉၵျိၼ်ႇမၶႃႇၼႃႈ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူၼ်ႈငဝ်ႈတိုၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ မႆႉၺွင်ႇတူၼ်ႈၼိုင်ႈ လႆႈဢူမ်မၼ်းၵႂႃႇသေ လႆႈတၢႆၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ထိုင် ပီ 1900 တဵမ်မႃး မေႇၵျႃႇ ဢေႇ၊ ဢႅတ်ႉ၊ ရေႃးပတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈၶိုၼ်းၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တူၼ်ႈမႆႉၶရွင်း တီႈႁိမ်းတူၼ်ႈၵဝ်ႇမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈတႂ်းတူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၶဵဝ်ႇၽီပႂ်ႉဝဵင်းယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းပၢၼ်းတၼေႃႇ
ၸႄႈဝဵင်းပၢၼ်းတၼေႃႇ (ပန်းတနော်မြို့နယ် ; Pantanaw Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမဢူႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပၢၼ်းတၼေႃႇယဝ်ႉ။
ဝဵင်းပၢၼ်းတၼေႃႇ
ဝဵင်းပၢၼ်းတၼေႃႇ (ပန်းတနော်မြို့ ; Pantanaw) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းပၢၼ်းတၼေႃႇ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမဢူႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းပၢၼ်းတၼေႃႇၼႆႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈမီး 483 လွၵ်းလၵ်းသေ ၵိင်ႇၼမ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၼမ်ႉၵဵဝ်ၽႄႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇ တင်းၼမ်ၼႆႉ လႆလူင်းၼႂ်းၸႄႈဝဵင်း ၼင်ႇၼႅင်ႈယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တင်းၸႄႈဝဵင်း မိူဝ်ႈပီ 1956 ၼၼ်ႉ လႆႈလၢမ်းမီးမႃး 125,101 ၵေႃႉသေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း သၢမ်ပုၼ်ႈၼိုင်ႈပုၼ်ႈပၢႆၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းယၢင်းယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉပၢၼ်းတၼေႃႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၵိင်ႇၼမ်ႉၽႄ ၼမ်ႉၵဵဝ်ၼၼ်ႉ တီႈပူၼ်ႉဝဵင်းၺွင်ႇတူင်း ယၢၼ်မွၵ်ႈ 15 လၵ်းၼၼ်ႉ လႆႈၸႅၵ်ႇဢဝ်ၽၢႆႇတၢင်းတူၵ်းသေ ဝဵင်းပၢၼ်းတၼေႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ၼမ်ႉဢၼ်ၼၼ်ႉလႄႈ တင်းၵိင်ႇၼမ်ႉဢွၼ်ၵၼ် ဢၼ်ပဵၼ် ၼမ်ႉၽေႃးထိ ႁူမ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈႁိမ်းႁွမ်းဝဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ႁွင်ႈဢွၼ်ႇၵေးၼမ်ႉဢွၼ်ႇတင်းၼမ်လႄႈ ပေႃးထိုင် ၶၢဝ်းၽူၼ်မႃး ၼမ်ႉၵႆႉထူမ်ႈယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ပေႃးထိုင်ၶၢဝ်းမႆႈၼႆ ၼမ်ႉပၢၼ်းတၼေႃႇၼႆႉ ႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃးလူင် ဢမ်ႇၸၢင်ႈၶဝ်ႈဢွၵ်ႇသေ ၼမ်ႉတိုၼ်ႈမႃး ၵူႈမိုဝ်ႉၵူႈဝၼ်းလႄႈ ၵၢၼ်ၵႃႉၵၢၼ်ၶၢႆ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသၢႆတၢင်းၼမ်ႉၵေႃႈ ယူပ်ႈယွမ်းမႃး ယူႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 1953 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈဝဵင်းပၢၼ်းတၼေႃႇၼႆႉ မီး 4687 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၵုၼ်ႇသိၼ်ဢၼ်ဢွၵ်ႇပိူင်လူင် တီႈ ဝဵင်းပၢၼ်းတၼေႃႇၼႆႉ ပဵၼ် ၶဝ်ႈသၢၼ်၊ ၽိဝ်သၢၼ်သၢတ်ႇ လႄႈ ပႃၼဝ်ႈ၊ ပႃႁႅင်ႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၶူဝ်းၵုၼ်ႇဢွၵ်ႇၼႂ်းၼွင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပိူင်လူင်မၼ်းဢၼ်ပဵၼ် သၢတ်ႇၽိဝ် ပၢၼ်းတၼေႃႇၼႆႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈၼႃႈလိၼ်ဢွၵ်ႇၽိဝ် ၸိူဝ်းပဵၼ် ဝဵင်းထၼုၽျူႇ၊ ဝဵင်းႁိၼ်းတတႃႉၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်လႆႈႁႅင်းၽိဝ်ဢွၵ်ႇၼမ်သေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၢၼ်းတၼေႃႇၼႆႉ တင်းဝဵင်းထၼုၽျူႇ ယၢၼ်ၵၼ် 29 လၵ်းသေ တင်း ဝဵင်းႁိၼ်းတတႃႉ ၼႆႉ ယၢၼ်ၵၼ် 66 လၵ်းယဝ်ႉ။ တင်း ဝဵင်းၺွင်ႇတူင်း၊ ဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇ ၼႆႉ မီးသၢႆတၢင်းၼမ်ႉသေ ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။
တီႈၽၢႆႇတူၵ်းဝဵင်း တီႈ ယၢၼ်မွၵ်ႈၼိုင်ႈလၵ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၽြႃးသူၺ်ႇမျိၼ်ႇတိၼ်ႇသေ ပဵၼ်ၽြႃးဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် တီႈ ဝဵင်းပၢၼ်းတၼေႃႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇၼႂ်း ပိုၼ်းရႃႇၸဝၢင်ႇပတဵင်ႇဝႃႈ ၸဝ်ႈၼၢင်းဢုင်ႇမႃႇတၢၼ်ႇတီႇၼႆႉ လႆႈဢွၵ်ႇပၢႆႈၽႄး ၸဝ်ႈၸၢႆးၶဝ်သေ တီႈဢၼ် မွၵ်ႇၼိူဝ်ႁူဝ်မၼ်းၼၢင်း ႁဵဝ်ႇယဝ်ႉ ႁူင်ႈတူၵ်းၵႂႃႇၼၼ်ႉ လႆႈတင်ႈဝႆႉ ၵွင်းမူးၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇလႆႈပၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဝဵင်းပၢၼ်းၵျႃႉၼေႃႇ (ဝဵင်းမွၵ်ႇႁူင်ႈ) သေ ပဵၼ်မႃး ဝဵင်းပၢၼ်းတၼေႃႇ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးလိူၼ်သီႇ ၵူႈပီၵူႈပီၼႆႉ ႁဵတ်းပွႆးၽြႃးသူၺ်ႇမျိၼ်ႇတိၼ်ႇသေ ၵူၼ်းတီႈၸမ်တီႈၵႆ ဢွၼ်ၵၼ်မႃးၶဝ်ႈပွႆးယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇတူင်း
ဝဵင်းၺွင်ႇတူင်း (ညောင်တုန်းမြို့နယ် ; Nyaungdon Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမဢူႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၺွင်ႇတူင်းယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၶူဝ်ၼမ်ႉၵဵဝ် (ၺွင်ႇတူင်း) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇတူင်းယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၺွင်ႇတူင်း
ဝဵင်းၺွင်ႇတူင်း (ညောင်တုန်းမြို့ ; Nyaungdon) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇတူင်း ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမဢူႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈ ၼမ်ႉၵဵဝ် လႄႈ ၼမ်ႉပၢၼ်းလႅင်ႇ ႁူမ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉသေ တူၵ်းၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇယဝ်ႉ။ တီႈၼႃႈလိၼ်ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇတူင်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇတူင်း လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းထၼုၽျူႇယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈ ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇတူင်းၼႆႉ မီး 331 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 1953 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီး 15245 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၺွင်ႇတူင်း ငဝ်ႈငႃႇမၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးလင်ႁိူၼ်း 100 မွၵ်ႈၼၼ်ႉၵူၺ်း။ ဢၼ်ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈယၢၼ်ႇၵိၼ်းၸၢၼ်ႇဢၼ်မီး ၽင်ႇၽၢႆႇပုၼ်ႉၺွင်ႇတူင်းၼၼ်ႉ ယၢမ်းလဵဝ် ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈဝႆႉသေတႃႉ မိူဝ်ႈဝဵင်းၺွင်ႇတူင်းပႆႇၵိုၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈလိုဝ်းလင် ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းမႃးယဝ်ႉ။ မွၵ်ႈပီၶရိတ်ႉ 1852 ၼၼ်ႉ ဢွင်ႈဝဵင်းဝဵင်းၺွင်ႇတူင်းၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးလင်ႁိူၼ်း 100 ၼၼ်ႉၵူၺ်း။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ထိုင်ပၢၼ်ဢင်းၵိတ်ႉမႃး ၸင်ႇလႅပ်ႈၵိုၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ တႄႇၸဵမ်ပၢၼ်ၼၼ်ႉသေ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးလွႆးလွႆး တေႃႇပေႃးပဵၼ် တႃႈႁိူဝ်းၼမ်ႉၵဵဝ် ဢၼ်ပဵၼ်တီႈ ဢဝ်ၵုၼ်ႇ မိူင်းတႂ်ႈ မိူင်းၼိူဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵုၼ်ႇမိူင်းတႂ်ႈၼႆႉ ၵမ်ႉၼမ် ပဵၼ် ပႃၼဝ်ႈလႄႈ တီႈဝဵင်းၺွင်ႇတူင်းၼႆႉ လွင်ႈသိမ်းပႃၼဝ်ႈ၊ လွင်ႈမူၼ်ႉမႄး၊ လွင်ႈၶၢႆ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်မႃးသေ ပေႃးလႆႈဝႃႈ ပႃၼဝ်ႈဢွၵ်ႇတီး ဝဵင်းၺွင်ႇတူင်းၼႆယဝ်ႉ။ တီႈတႄႉမၼ်း ၵုၼ်ႇသိၼ်ဢွၵ်ႇတီႈ ဝဵင်းၺွင်ႇတူင်းၼႆ့ ဢမ်ႇၸႂ်းပႃၼဝ်ႈ။ ၶဝ်ႈလႄႈ ၵုၼ်ႇဢွၵ်ႇၼႂ်းသူၼ်ယဝ်ႉ။ ပႃၼဝ်ႈၼႆ့ လုၵ်ႉမိူင်းတႂ်ႈသေ သူင်ႇၸူး ဝဵင်းၺွင်ႇတူင်း တွၼ်ႈတႃႇဢဝ်ၶၢႆၸူး မိူင်းမၢၼ်ႈပွတ်းၼိူဝ်ယဝ်ႉ။
ပွၵ်ႉၵျုၼ်းထဵၵ်ႉ တီႈဝဵင်းၺွင်ႇတူင်းၼႆႉ ပဵၼ်ပွၵ်ႉဢၼ်ၵိုၼ်းၸွမ်း လွင်ႈသိုဝ်ႉၶၢႆပႃၼဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ဝၢႆးသေပူၼ်ႉ ပီ 1920 မႃး တႃႈၼမ်ႉၺွင်ႇတူင်းၼႆႉ ယွၼ်ႉတိုၼ်ႈပဵၼ်ၵုၼ်မႃးလႄႈ ႁိူဝ်းၼမ်ႉၵဵဝ်ၵေႃး ဢမ်ႇၸၢင်ႈၶဝ်ႈၸမ်ယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ တႃႈႁိူဝ်းတိုၼ်ႈမႃးလႄႈ ၵၢၼ်ငၢၼ်းသိုဝ်ႉၶၢႆပႃၼဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၺွင်ႇတူင်းၼႆႉၵေႃႈ ယူပ်ႈယွမ်းမႃးယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ၵၢၼ်ငၢၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉၼႆႉ တိုၵ်ႉၵိုတ်ႈ တိုၵ်ႉမီးယူႇဢိတ်းဢွတ်း တေႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းထၼုၽျူႇ
ၸႄႈဝဵင်းထၼုၽျူႇ (ဓနုဖြူမြို့နယ် ; Danubyu Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမဢူႇပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းထၼုၽျူႇယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ဝဵင်းထၼုၽျူႇၼႆႉ မီး ၼမ်ႉၵဵဝ်၊ ၽၢႆႇတူၵ်းၼႆႉ မီး တိူၵ်ႈလိၵ်ႈႁိၼ်ပိတၵၢတ်ႈ၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်း ၼႆႉ မီး ၵွင်းမုၼ်းပုၼ်း ၵျႅၵ်ႉၵလုၼ်ႇ လႄႈ ၽၢႆႇႁွင်ႇၼႆႉ မီး တပ်ႉႁႄႉၵင်ႈထၼုၽျူႇ ႁင်း ႁူဝ်သိုၵ်းလူင် ပၼ်ႇထုလလႄႈ ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈယင်းမီးဝႆႉဝႃႈ အရှေ့မှာနဂါး၊ အနောက်မှာ တရား၊ တောင် မှာ ဘုရား၊ မြောက်မှာ ဓား ၼႆယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းပဵၼ်ၵွင်းမူးပုၼ်းၵျႅၵ်ႉၵလုၼ်ႇ ဢၼ်မီး ၽၢႆႇၸၢၼ်း ဝဵင်းထၼုၽျူႇ လႄႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၵွင်းမူးသူၺ်ႇယွင်ႇပျႃႉ ဢၼ်မီးၽၢႆႇႁွင်ႇၼႆႉ လႆႈတႄႇတင်ႈမႃး မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်ထၼုသိင်ႇၵႁ၊ ၶုၼ်သမူၵ်ႉတၵေႃးသ လႄႈ ၸဝ်ႈၼၢင်းဢူင်ႇမႃႇတၢၼ်ႇတီႇ ၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ဝဵင်းထၼုၽျူႇ
ဝဵင်းထၼုၽျူႇ (ဓနုဖြူမြို့ ; Danubyu) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းထၼုၽျူႇ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈ ၽင်ႇၽၢႆႇတူၵ်း ၼမ်ႉၵဵဝ် ဢၼ်မီးတီႈၼိူဝ် ၵုၼ်သူပ်းၼမ်ႉၵဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁိမ်းႁွမ်းဝဵင်းထၼုၽျူႇၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၽုၼ်ႇလိၼ်ၶႅမ်ႉလီသေ ယွၼ်ႉမီး လိၼ်ၼႃးလႄႈ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၶဝ်ႈ လႄႈ ထူဝ်ႇတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ဢွၵ်ႇပႃး ယႃႈလႅၼ်းယႃႈလႄႈ ၵၢၼ်ငၢၼ်းလႅၼ်းယႃႈၵေႃႈ ႁဵတ်းၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်ယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ငၢၼ်းလေႃႉ၊ ၵၢၼ်ၵငၢၼ်းသၢတ်ႇၽိဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ငၢၼ်းပိူင်လူင် တီႈ ၸႄႈဝဵင်းထၼုၽျူႇယဝ်ႉ။ ဝဵင်းထၼုၽျူႇၼႆႉ မိူဝ်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈဢင်းၵိတ်ႉပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ပၢင်သိုၵ်း ၶိုၼ်ႈသိုၵ်းၼႂ်းၼမ်ႉၵဵဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးလမ်ႇလွင်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢင်သိုၵ်း 1825 ၼၼ်ႉ ႁူဝ်သိုၵ်းလူင် မႁႃႇပၼ်ႇထုလ လႆႈတိူဝ်ႉၺႃးၸၢၵ်ႇမၢၵ်ႇသေ တူၵ်းသုမ်းတီႈ ဝဵင်းထၼုၽျူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ပႃႇႁဵဝ်ႈႁူဝ်သိုၵ်းလူင်ၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉႁၼ်လႆႈယူႇ တီႈ ဝဵင်းထၼုၽျူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းထၼုၽျူႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမဢူႇပိၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉၵဵဝ်ၼႆႉ လႆလူင်းၸွမ်းသၢပ်ႇၸႄႈဝဵင်းယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပဵၼ်ပွတ်းၼႃႈလိၼ်တႅမ်ႇလႄႈ တွၼ်ႈတႃႇႁႄႉၵင်ႈ လွင်ႈၼမ်ႉထူမ်ႈၼႆသေ လႆႈႁဵတ်းပၼ် ၽၢႆႁႄႉၼမ်ႉဝႆႉယဝ်ႉ။ တၢင်းလူတ်ႉၵႃး ဢၼ်မီးတၢင်းယၢဝ်း 30 လၵ်းၼၼ်ႉ ဢဝ် ဝဵင်းထၼုၽျူႇ သိုပ်ႇၵၢႆႇပၼ်ဝႆႉတင်း ဝဵင်းၵျူင်ႇပျေႃႇယဝ်ႉ။
ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇ
ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇ (ဖျာပုံခရိုင် ; Pyapon District) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈတွၼ်ႈၼႆ့ ပဵၼ် ဝဵင်းၽျႃႇပူင်ႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 2014 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီး 1,031,310 ၵေႃႉ ယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်း လႄႈ ဝဵင်း.
ၸႄႈဝဵင်း လႄႈ ဝဵင်း ၸိူဝ်းမီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇၼႆႉ မီးၼင်ႇၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
 - ၸႄႈဝဵင်းၽျႃႇပူင်ႇ
 - ဝဵင်းၽျႃႇပူင်ႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉ
 - ဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉ
 - ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး
 - ဝဵင်းတေးတယႄး
 - ၸႄႈဝဵင်းပူဝ်ႇၵလေး
 - ဝဵင်းပူဝ်ႇၵလေး
 - ဝဵင်းဢမႃႇ
မေႃရႁတ်ထၻႃယိၵႃဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ လူႇတၢၼ်း ဝီးႁၢင်ၼူၵ်ႉယုင်း
31- မေႃရႁတ်ထၻႃယိၵႃဝိမႃၼဝတ်ထု (20) ၼၢင်းၽီ လူႇတၢၼ်း ဝီးႁၢင်ၼူၵ်ႉယုင်း.
 - 570။ ၼၢင်းၽီ မိူၼ်ၼင်ႇလၢဝ်မႃမွင်း ပ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ မႂ်းၼၢင်း မႃးလႆႈပူၺ်ႈၽီ တၼ်းၸႂ်ၼင်ႇၼႆၼေႃး။
 - 571။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်လႂ်သေ မႂ်းလႆႈမီး ဢူဢၢႆသၢႆငဝ်းႁိူဝ်ႈလႅင်းၼင်ႇၼႆၼေႃး။ ပ။ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ ငဝ်း တူဝ်မႂ်းၼၢင်းၵေႃႈ သမ်ႉပေႃး ႁိူဝ်ႈႁိူင်းမၢပ်ႈမိပ်ႈၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၼေႃး။
 - 572။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈမွၵ်ႉၵလၢၼ်ႇထၢမ်လွင်ႈတၢင်းမၼ်းလႄႈ ၼၢင်းၽီၵေႃႈ ႁူမ်ႁူမ်ၸူမ်းၸူမ်း ၸင်ႇၶိုၼ်းတွပ်ႇလၢတ်ႈၼႄ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းၵႂႃႇ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈထၢမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 573။ ၶႃႈၼၢင်းယၢမ်ႈလႆႈလူႇတၢၼ်း ဝီးႁၢင်ၼူၵ်ႉယုင်း တမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ် ဢၼ်မႃး တုင်းသွမ်း ၼၼ်ႉဢေႃႈ။ ပ။
ၸႄႈဝဵင်းၽျႃႇပူင်ႇ
ၸႄႈဝဵင်းၽျႃႇပူင်ႇ (ဖျာပုံမြို့နယ် ; Pyapon Township) ၼႆ့ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၽျႃႇပူင်ႇယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၽျႃႇပူင်ႇ
ဝဵင်းၽျႃႇပူင်ႇ (ဖျာပုံမြို့; ဖျာ ပုၚ်, [phya pɜŋ] ; Pyapon) ၼႆ့ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းၽျႃႇပူင်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 
ဝဵင်းၽျႃႇပူင်ႇၼႆႉ ၵေႃႈမိူၼ်ၼင်ႇတင်း ဝဵင်းတၢင်ႇၸိူဝ်း ဢၼ်မီးပွတ်းတႂ်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်မွၼ်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၽွင်းမွၼ်းၶဝ် တိုၵ်ႉႁႅင်းယႂ်ႇၼၼ်ႉ မီးတႂ်ႈလွင်ႈၽွင်းငမ်း မိူင်းႁၢင်ႈႁေႃမွၼ်း ႁၢၼ်ႇသႃႇဝတီႇသေ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ပတဵင်ႇ 32 ဝဵင်း ပွတ်းတူၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝေႃးႁၢၼ်ၽျႃႇပူင်ႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ် ဝေႃးႁၢၼ်မွၼ်းသေ "ၽျႃႇ" = ၵၢတ်ႇ၊ "ပူင်ႇ"=ၶဝ်ႈ ၼႆသေ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ တီႈဢၼ်မီးတႅဝ်းလၢၼ်ႉၶဝ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ၽျႃႇပူင်ႇ - ပျႃႇ - လၢၼ်ႉ၊ ပူင်ႇ-ၶဝ်ႈ (လၢၼ်ႉၶဝ်ႈ)
ၸႄႈဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉ
ၸႄႈဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉ (ကျိုက်လတ်မြို့နယ် ; Kyaiklat Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉ
ဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉ (ကျိုက်လတ်မြို့ ; Kyaiklat) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ်ၽင်ႇ ၼမ်ႉၵျႅတ်ႉလၢတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် သၢႆသိုပ်ႇ ၼမ်ႉတၢၼ်ႇတပုတ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၼမ်ႉၵဵဝ်သေ ၽႄဢွၵ်ႇၵႂႃႇတီႈ ႁိမ်း ဝဵင်းမဢူႇပိၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိုဝ်ႈဢၼ်ဝႃႈ ၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပေႃးဢဝ်ၵႂၢမ်းမွၼ်းဝႃႈ မီးတီႈပွင်ႇ ၽြႃးၵူၼ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီၶရိတ်ႉ မွၵ်ႈ 1840 ပၢႆၼၼ်ႉ ဢွင်ႈတီႈဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉ ၼႂ်းၵႄႈ သဵၼ်ႈတၢင်း 6 လႄႈ 7 တီႈႁိမ်းၽၢႆႇ ၽင်ႇၼမ်ႉၼၼ်ႉ မီး ၵွင်းမူး တၢင်းသုင် 9 သွၵ်ႇသေ ၵွင်းမူးၼၼ်ႉ လႆႈၵူၼ်ႇပင်းတူၵ်းၵႂႃႇၼႂ်းၼမ်ႉ ဝႃႈၼၼ်ယဝ်ႉ။ ၸူးႁွၵ်ႉၵိုၵ်း လွင်ႈ ၵွင်းမူးၵူၼ်ႇတူၵ်းၼႂ်းၼမ်ႉသေ ၸင်ႇႁွင်ႉမႃးဝႃႈ ၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ မီးမႃး ၼွင် လႄႈ ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၽၢႆႇၵႂိၼ်းပွၵ်ႉ ၽၢႆႇတူၵ်း ဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉ ယၢမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉ မီးတီႈမၢႆဝႃႈ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇပဵၼ် ၵုင်းၽူဝ်းတေႃးၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီၶရိတ်ႉ 1875 ၼၼ်ႉ လႆႈတႄႇတင်ႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတူင်းၶႂႃႉမႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ ထုင်ႉမဢူႇပိၼ်ႇ လႄႈ ထုင်ႉၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတူင်းၶႂႃႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၼမ်မႃးလႄႈသင်၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လွၵ်းလိၼ်ၼႃး ဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႆႉ ၵႂၢင်ႈမႃးလႄႈသင် မိူဝ်ႈပီ 1893 ၼၼ်ႉ ဢဝ်ၼႃႈလိၼ်ၵမ်ႈၽွင်ႈ ၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈၼႆႉ ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸႄႈတွၼ်ႈမျွင်းမျႃႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ထိုင် 1903 မႃး ၶိုၼ်းၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇထႅင်ႈယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉသေ ထုင်ႉၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1900 တဵမ်ၼၼ်ႉ လႆႈၽွတ်ႈႁႅၼ်း ၵေႃၵမ်ၵၢၼ်ဝဵင်း တီႈ ဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉသေ ထိုင် ပီ 1905 မႃး လႆႈၽွတ်ႈႁႅင်း ၸုမ်းမျူႇၼီႇၸီႇပႄႇ မႃးယဝ်ႉ။
တီႈၼႃႈၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉ လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းတေႈတယေးယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉၼႆ့ တင်း ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ ၽျႃႇပူင်ႇ၊ ပူဝ်ႇၵလေး၊ တေးတယႄး၊ မဢူႇပိၼ်ႇ၊ ၺွင်ႇတူင်းၸိူဝ်းၼႆႉသေ မီးသဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်းၼမ်ႉ ဢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉလႄႈ လွင်ႈၵႃႈလွင်ႈၶၢႆ ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈသေ ၵိုၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ႁူင်းယႃ လႄႈ လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ တၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ႁူၼ်ႁၢင်ႈၽြႃး တိလေႃးၵ မႃႇရၸဵင်ႇ ဢၼ်မီးတၢင်းသုင် 9 သွၵ်ႇ 2 ၶိုပ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈတႄႇႁဵတ်းမႃး မိူဝ်ႈပီမိူင်း 1252 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ဢၼ်ပဵၼ် ၼွင်လူင် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ လေးထွင်ႉၵၢၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၼႃႈတႃဝဵင်းၼၼ်ႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈ ၼႃႈယၢဝ်း 2000 ထတ်း ၼႃႈပွတ်း 840 ထတ်းသေ တၢင်းလိုၵ်ႉမီး 10 ထတ်းယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်လဵၵ်ႉသေပိူၼ်ႈ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈ မီး 277 လွၵ်းလၵ်းသေ ၼႃႈလိၼ်ဝၢၼ်ႈ ၶဝ်ႈပႃႈ 93 ဝၢၼ်ႈယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈထုင်ႉၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉသေ ဢွၵ်ႇ ၶဝ်ႈသၢၼ်၊ မၢၵ်ႇဢုၼ် လႄႈ မၢၵ်ႇမု ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉသေ ပေႃးတေၵႂႃႇၸူး ဝၢၼ်ႈဝဵင်းႁိမ်းႁွမ်းၼႆ ၸၢင်ႈဢဝ် သၢႆတၢင်းၼမ်ႉသေ ၵႂႃႇမႃးလႆႈယူႇ။
ၵူႈပီၵူႈပီၼႆႉ ပေႃးလိူၼ်သၢမ်မႃးၼႆ ပွၵ်ႉၼိုင်ႈလႄႈ ပွၵ်ႉၼိုင်ႈ တီႈဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉၼႆ့ ႁဵတ်းပွႆးပူႇၸေႃႇ ယေႇငၢၼ်ႇပၢႆႇဢူးသျိၼ်ႇၵျီး ၶႄႉၵၼ်ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 1953 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉၼႆႉ မီး 15790 ယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး
ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး (ေးဒရဲမြို့နယ် ; Dedaye Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၼႆ့ ပဵၼ် ဝဵင်းတေးတယႄးယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဝဵင်းဢွၼ်ႇ ဢၼ်တူၵ်းၽၢႆႇဢွၵ်ႇသုတ်း တီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ တီႈၼိူဝ် ၽင်ႇၽၢႆႇတူၵ်း ၼမ်ႉတူဝ်းသေ တင်း သူပ်းၼပ်ႉသေ ၵႆယၢၼ်ၵၼ် 15 လၵ်းယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ငၢၼ်းပိူင်လူင် တီႈ ဝဵင်းတေးတယႄးၼႆႉ ပဵၼ် ၵၢၼ်ပႃၼဝ်ႈပႃႁႅင်ႈယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပဵၼ် ထုင်ႉၼိူဝ်ၵုၼ်သူပ်းၼမ်ႉလႄႈ တွၼ်ႈတႃႇ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်းၼႆႉ လႆႈပိုင်ႈဢိင် သၢႆတၢင်းၼမ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိုဝ်ႈဢၼ်ဝႃႈ တေးတယႄးၼႆႉ ပဵၼ် ၽႃႇသႃႇမွၼ်းသေ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ၵုင်းၵႂၢင် ၼႆယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းတေးတယႄးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၵွင်းမူးလူင်တေႃႇၵျႅတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၸိူဝ်ႉႁိူၼ်းတလၢႆး တိူင်းရႃႇမၺ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ် တႄႇမႃးပၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းတေးတယႄး
ဝဵင်းတေးတယႄး (ဒေးဒရဲမြို့ ; Dedaye) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းပူဝ်ႇၵလေး
ၸႄႈဝဵင်းပူဝ်ႇၵလေး (ဘိုကလေးမြို့နယ် ; Bogale Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပူဝ်ႇၵလေးယဝ်ႉ။
ဝဵင်းပူဝ်ႇၵလေးၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇ လူမ်းလႅင်ႉၼႃႇၵိတ်ႉ ဢၼ်ပဝ်ႇထွင်းမႃး မိူဝ်ႈလိူၼ်မေႇ 2008 ၼၼ်ႉ တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈလႄႈ ၵူၼ်းတၢႆ ဢမ်ႇၼၼ် သဵၼ်ႈမၢႆ ၵူၼ်းႁၢႆလၢႆ မီးမႃး 36,325 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းဢမႃႇ
ဝဵင်းဢမႃႇ (အမာမြို့ ; Ahmar) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းပူဝ်ႇၵလေး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈတွၼ်ႈလပုတ်ႉတႃႇ
ၸႄႈတွၼ်ႈလပုတ်ႉတႃႇ (လပွတ္တာခရိုင် ; Labutta District) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈတွၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းလပုတ်ႉတႃႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ လူမ်းလႅင်ႉၼႃႇၵိတ်ႉ ပဝ်ႇထူဝ်းယဝ်ႉ မိူဝ်ႈပီ 2008 ၼၼ်ႉသေ လႆႈၽွတ်ႈႁႅၼ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလပုတ်ႉတႃႇ ပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈဢၼ်မႂ်ႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 2014 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလပုတ်ႉတႃႇ ၼႆႉ မီး 625,890 ၵေႃႉ ယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်း လႄႈ ဝဵင်း.
ၸႄႈဝဵင်း လႄႈ ဝဵင်း ၸိူဝ်းၶဝ်ႈပႃးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလပုတ်ႉတႃႇ ၼႆႉ မီးၼင်ႇၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
 - ၸႄႈဝဵင်းလပုတ်ႉတႃႇ
 - ဝဵင်းလပုတ်ႉတႃႇ
 - ဝဵင်းပျိၼ်ႇၸလူႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းမေႃႇလမႅင်ႇၵျုၼ်း
 - ဝဵင်းမေႃႇလမႅင်ႇၵျုၼ်း