ၵွင်းမူးလူင် မၢၼ်ႈၶမ်း ၼမ်ႉၶမ်း
ငဝ်ႈပိုၼ်း.
ၼႂ်းမိူင်းတႆးႁဝ်းၼႆႉ ပေႃးတေမႃးသွၵ်ႈၶႆႈႁႃပိုၼ်းၵဝ်ႇၵဝ်ႇၼႆၸိုင် ပိုၼ်းၵွင်းမူးလူင်မၢၼ်ႈၶမ်း (ၼမ်ႉၶမ်း) ၼႆႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉဢၼ်ၼိုင်ႈယူႇ။ ၵွင်းမူးလူင်မၢၼ်ႈၶမ်းၼႆႉ မီးယူႇဝႆႉ ႁူဝ်ဝဵင်း ဢၼ်တေ ၶဝ်ႈဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်း ၸွမ်းၶူၼ်တၢင်းၵႃး မူႇၸႄႈလႄႈ ၼမ်ႉၶမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းၸဝ်ႈလူင်ႁူမ်ႇမိူင်း တိုၵ်ႉတင်ႈႁေႃ ယူႇတီႈထုင်ႉမၢဝ်း ဝဵင်းၸႄႈလၢၼ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ မီးဝႆႉလုၵ်ႈယိင်းသၢဝ်ၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလႃႈၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ ဢေႇတီႇ 1058 ၼၼ်ႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမိူင်းပူးၵမ်ႇ ဢၼေႃႇရထႃႇ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းသေ ဢၢၼ်းတေၵႂႃႇပၢင်း ၶဵဝ်ႈၵႅဝ်ႈငႃးသႅင်ြၽႃး တမ်ႈတီႈ မိူင်းၶႄႇ တမ်ႈတီႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ဢုတီႇပႂႃးယူႇ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈၶုၼ် ဢၼေႃႇရထႃႇ ၽႅဝ်မႃးတီႈထုင်ႉမၢဝ်း ၼမ်ႉၶမ်းသေ မႃးၵိုတ်းလိုဝ်ႈ တီႈၵွင်းလွႆၸွၼ်ႈ တီႈဢၼ်မုင်ႈသႃႇၼၼ်ႉ ႁေႃၶမ်းၸဝ်ႈလူင်ႁူမ်ႇမိူင်း ၸင်ႇဢဝ်လုၵ်ႈယိင်းသၢဝ်မၼ်း ၸဝ်ႈမွၼ်းလႃႈ ၵူပ်ႉၵူႈပၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ဢၼေႃႇရထႃႇယဝ်ႉ။
ၽွင်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလႃႈၵေႃႈ မီးဝႆႉ သၢတ်ႇၶမ်းႁႃႈၽိုၼ်လႄႈ ၼင်ႇႁိုဝ်ပေႃးတေပဵၼ် တီႈမၢႆတွင်း ယၢမ်းၽွင်းဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼႆ မၼ်းၼၢင်း ၸင်ႇလႆႈဢဝ် သၢတ်ႇၶမ်းလူႇတၢၼ်း ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသေ ထႃႇပၼႃႇတႄႇပဵၼ် ထၢတ်ႈၵွင်းမူးႁူဝ်ပိုင်း သူႇၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၵွင်းမူး ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈႁိမ်း မၢၼ်ႈၶမ်း(ဝၢၼ်ႈၶမ်း) ၼႆ့ ပဵၼ်ၵွင်းမူးၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလႃႈ တႄႇဢွၼ်တၢင်းသေ ၵွင်းမူး ဢၼ်မၼ်းၼၢင်း တႄႇၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းတႄ့ ပဵၼ်ၵွင်းမူးထၢတ်ႇပေႇႁူ (မီးႁိမ်းမၢၼ်းတလေး) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ဢလွင်းၸီႇတူႇ.
ထိုင်မႃး ပီၵေႃးၸႃႇ 504 ၼီႈၼၼ်ႉ ႁေႃၶမ်းဢလွင်းၸီႇတူႇ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း တႃႇတေၵႂႃႇပၢင်း ၶဵဝ်ႈၵဵဝ်ႈငႃးသႅင်ြၽႃး တီႈမိူင်းၶႄႇလႄႈ လႆႈမႃးလိုဝ်ႈသဝ်း တီႈမၢၼ်ႈၶမ်းၼႆႉသေ သမ်ႉလႆႈႁၼ် ၵွင်းမူးလူင်မၢၼ်ၶမ်းၼႆ့လႄႈ ၸင်ႇၶိုၼ်းမႄးၵုမ်းလုမ်းလႃး တၢင်ႇထီးၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။ လိုၼ်းလၢႆးဝၢႆးမႃး ၵၢပ်ႈပၢၼ်ဝၢၼ်ႈမိူင်း လႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ပဵၼ်ၸွမ်းၼင်ႇ "ႁိုင်မႃး ၼမ်ႉလၢႆၵေး ၶုၼ်လၢႆၽိင်ႈ" ၼႆလႄႈပိူင်ၽၢင်သႃႇသၼႃႇၽြႃး ၵွင်းမူးလူင် မၢၼ်ႈၶမ်းၼႆႉၵေႃႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈလူႉၶၢတ်ႇယၢတ်ႇပင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ပၢၼ်သျိၼ်ႇၽိဝ်ႇသျိၼ်ႇ.
ထိုင်မႃး ပီၵေႃးၸႃႇ 1130 ၼီႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၼၢင်းဢီႇ (ၼၢင်းၸုမ်ႈမိူင်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၸဝ်ႈၸၢင်ႉၽိူၵ်ႇ "သျိၼ်ႇၽိဝ်ႇသျိၼ်ႇ" ၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်းၶုၵ်းၶူၼ်ႉဝူၼ်ႉၶွပ်ႈ ဝၢၼ်ႈၵဝ်ႇမိူင်းလင်မၼ်းၼၢင်းသေ ၸင်ႇဢွၼ်ဢဝ် ၶုၼ်ၽွင်းမိူင်း၊ မေႃၵေႃႇ၊ မေႃမိုဝ်း ၼႂ်းႁေႃမႃးၵေႃႇၵုမ်း လုမ်းလႃးၶိုၼ်း ၵွင်းမူးမၢၼ်ႈၶမ်းၼႆႉထႅင်ႈယဝ်ႉ။
ဢိင်ႇသၼ်ႇ ၵွင်းမူးလူႉ.
ႁွတ်ႈထိုင်မႃး ပီၵေႃးၸႃႇ 1285 ၼီႈၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ဢိင်ႇသၼ်ႇလူင်လႄႈ ၵွင်းမူးလူင်မၢၼ်ႈၶမ်း လႆႈၶၢတ်ႇပုတ်းလူႉပင်းၵႂႃႇပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ်ၼၼ်ႉမႃး ဢမ်ႇမီး ၵူၼ်းလူႁၼ်လုမ်းလႃးလႄႈဢွင်ႈတီႈၵွင်းမူးလူင်မၢၼ်ႈၶမ်းၼႆႉ ပဵၼ်ထိူၼ်ႇပဵၼ်ယုမ်း ႁူမ်ႇမုင်းၵႂႃႇပႅတ်ႈသဵင်ႈယူႇ။ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် ပေႃးထိုင်မႃး ၵၢင်ၶမ်ႈၵၢင်ၶိုၼ်း ဢွင်ႈတီႈၵွင်းမူးလူင် မၢၼ်ႈၶမ်းၼႆႉ သၢႆငဝ်းလႅင်းၵႆႉလုၵ်ႉႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းထွင်ႇ ပေႃးႁိူဝ်ႈလႅင်းၶိုၼ်ႈၽႃႉၶိုၼ်ႈမွၵ်ႇၵႂႃႇယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵူၼ်းမၢင်ၸိူဝ်း သမ်ႉဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ငဝ်းၽႆးၽီၽဵတ်ႇၽိူဝ်ႉၼႆလႄႈ ၽႂ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇသူႈလႃႈလီႈႁတ်းၵႂႃႇ ဝႆႈသႃ တီႈၵွင်းမူးႁၢမ်းလူင်ၼၼ်ႉ။
မႄးၵုမ်းၶိုၼ်း ၵွင်းမူး.
ထိုင်မႃး ပီၵေႃးၸႃႇ 1343 ၼီႈ လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းမူၼ်း၊ ပီသႃႇသၼႃႇ 2525 ၼၼ်ႉ မုၵ်ႉၸုမ်းသင်ႇၶႃႇ
ၼႃႇယၵ တူင်ႇဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်းလႄႈ မေႃယႃလူင် ၼႃႇၵႃႉတဵင်းလႅင်ႇ (ႁူင်းယႃလူင်ၼမ်ႉၶမ်း) ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ လုင်းၸၢႆးတႃႇဢေး (ၸဝ်ႈသိူဝ်ႁူမ်ႇမိူင်း) ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ ၽူႈယႂ်ႇၵူၼ်းလူင်ၶဝ် ၼႂ်းတူင်ႇဝဵင်းတင်းသဵင်ႈ ဢွၼ်ႁူဝ်ၵူၼ်းမိူင်းသေ ၶိုၼ်းမႄးၵုမ်းၵေႃႇ ၵွင်းမူးလူင်မၢၼ်ႈၶမ်း ပဵၼ်ဢၼ်ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ၵွင်းမူးလူင်မၢၼ်ႈၶမ်းၼႆႉ ၵႃႈၵွၼ်ႇတွၼ်းဢွၼ် ႁဵတ်းမႃးယဝ်ႉသေတႃႉ ၵေႃႉၽူႈယူႇၸမ်လူႁၼ်လုမ်းလႃး ဢမ်ႇသိုပ်ႇမီးမႃးလႄႈ ၸင်ႇလႆႈၶိုၼ်းလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပွၵ်ႈၼႆ့တႄႉ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးၵေႃႉၽူႈလူႁၼ် လုမ်းလႃးပႂ်ႉပႃးၵႂႃႇဝၼ်းတႃမိူဝ်းၼႃးၼၼ်ႉ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ်ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ ၵူၼ်းလူင်ၼႂ်းဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်းၶဝ် ၸင်ႇၵႂႃႇၽိတ်ႈပၢင်း ၽူႈၼႄၵမ်ႇမထၢၼ်း တီႈၵျွင်းတေႃး ၸဝ်ႈဢူးပၺ်ႇၺႃႇသႃႇရ မႃးပူၵ်းတင်ႈၵျွင်း ႁိမ်းၵွင်းမူးသေ ပူၵ်းပွင်ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈတႄႇမႃးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပႆႇမီးသင် လႆႈတီႇယုမ်းၶိူဝ်း တႄႇတင်ႈပဵၼ် ၵျွင်းပုပ်ႉပႃႇယူင်ႇသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ပရိယတ်ႉတိ ပတိပတ်ႉတိသႃႇသၼႃႇ ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ် ဝႆႉယူႇတႄ့တႄ့ယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈသြႃႇပၺ်ႇၺႃႇသႃႇရ (ၼမ်ႉၶမ်း)ၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၽူႈဢၼ် ၶတ်းၸႂ်ၶိုင်ပွင် ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇ ႁႅင်းယႂ်ႇၸဝ်ႈၼိုင်ႈသေ ဝၢႆးၸဝ်ႈမႃးယူႇ တီႈၵွင်းမူးလူင်မၢၼ်ႈၶမ်းယဝ်ႉ ႁၢင်ႈၽၢင်သႃႇသၼႃႇ ဢၼ်မုတ်းၼေႃႇဢွၵ်ႇမႃး တမ်ႈတီႈ ပၢၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉၸိုင်-
 - 1350 ၼီႈ ႁဵတ်းၽြႃးလူင်မုင်ႈမိူင်း လွႆၵွင်းမၢဝ်း။
 - 1352 ၼီႈ တႄႇၽုၺ်ႇပၢင်ပတိပတ်ႈ ၼႄၵမ်ႇမထၢၼ်း။
 - 1354 ၼီႈ သွၼ်းၽြႃးလူင်မုင်ႈမိူင်း သုင် 45 သွၵ်ႇ။
 - 1355 ၼီႈ ႁၢင်ႈလွႆသဝ်မိူင်း ဢၼ်မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ဢွင်ႇပႄႉ ၼၵႃးလူင်ၼၼ်ႇတေႃးပၼၼ်ႇတ၊ တၢင်းသုင် 45 သွၵ်ႇ။
 - 1356 ၼီႈသွၼ်းၽြႃးၼွၼ်းမိူင်း ယၢဝ်း 180 သွၵ်ႇ။
 - 1357 ၼီႈ တႄႇတင်ႈ ၵျွင်းထုင်ႉမၢဝ်းၶမ်း၊ ပႁၢၼ်း၊ တႃႈၵုင်ႈ။
 - 1360 တႄႇတင်ႈတိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ ၵျွင်းပိင်ႇၺႃႇရႃႇမ (ပွၵ်ႉႁူဝ်ၵၢတ်ႇ၊ ဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်း)
ဝၼ်းပွႆးၵွင်းမူးမၢၼ်ႈၶမ်းတႄ့ ပဵၼ်ဝၼ်းလိူၼ်သၢမ် မူၼ်းသေ ပဵၼ်ပွႆးၵွင်းမူး၊ ပွႆးၽြႃးလူင်၊ ပွႆးလွင်းသွမ်း သင်ႇၶႃႇၶဝ်ယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ် ၵွင်းဢွင်ႈတီႈၵွင်းမူးလူင် မၢၼ်ႈၶမ်းၼႆႉ ပဵၼ်တီႈယဵမ်ႈတီႈတူၺ်း တီႈလူႇတီႈဝႆႈ တီႈလႆႈမႃး တိုဝ်းၵမ်ၵၢၼ်ၵမ်ႇမထၢၼ်း ဝိပတ်ႉသၼႃႇသေဢမ်ႇၵႃး ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်း ၼွၵ်ႈမိူင်း ဢွၼ်ၵၼ်မႃးဢႅဝ်ႇလႄႇတူၺ်း ၵူႈဝၼ်းၵူႈဝၼ်းယူႇ။ ပေႃးၽႅဝ်ၼမ်ႉၶမ်းသေ ဢမ်ႇၽႅဝ်ၵွင်းမူးမၢၼ်ႈၶမ်း ပေႃးၼႆၸိုင် တေလႆႈဝႃႈ ပႆႇၽႅဝ်ၼမ်ႉၶမ်းၵွၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ သင်ဝႃႈ ၽႅဝ်မႃးဝဵင်ႈၼမ်ႉၶမ်းၸိုင် ၶတ်းၸႂ်ႁႂ်ႈမႃးထိုင် ၵွင်းမူးလူင်မၢၼ်ႈၶမ်းသေၵမ်း။