Mrsailiek/shan-dataset huggingface dataset:
ၼူၵ်ႉပဝ်ႈ
ပိူင်ၽၢင်.
ၼူၵ်ႉပဝ်ႈၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ငဝ်ႈၸိူဝ်ႉ 'ၶူဝ်ႇလမ်ႇပတီႇ' သေ မိူၼ်ၼင်ႇ ၼူၵ်ႉတူႈလႄႈ ၵႃဢိုဝ်ႈ။ ၼူၵ်ႉပဝ်ႈၼႆႉ မီးၶူၼ်လႄႈပိၵ်ႇ သီၶဵဝ်။ ၼူၵ်ႉပဝ်ႈၼႆႉ မဵဝ်းမၼ်း မီးတင်းၼမ်တင်းလၢႆလႄႈ တႃႇတေၸႅၵ်ႇၽႄၼၼ်ႉ ဢမ်ႇငၢႆႈ။ ပိူင်လူင်မၼ်း ၼူၵ်ႉပဝ်ႈတူဝ်မႄႈၼၼ်ႉ ၶႅၼ်းၸႅၵ်ႇၽႄယၢပ်ႇယဝ်ႉ။ 
လွင်ႈယူႇသဝ်း ၵိၼ်သၢင်ႈ.
ၼူၵ်ႉပဝ်ႈၼႆႉ မေႃယူႇၸွမ်းၵၼ် ပဵၼ်ၽုင်ပဵၼ်ၵႄ။ သူင်မိုတ်ႈယူႇသဝ်းၸွမ်း တူၼ်ႈမႆႉႁုင်း မႆႉႁႆးသေ ၽွင်းမိူဝ်ႈၶဝ်ၸပ်းယူႇၼိူဝ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ မိူၼ်မႂ်မႆႉဝႆႉလႄႈ ႁႃႁၼ်ၶဝ် ယၢပ်ႇတႄႉတႄႉ။ ပေႃးလႆႈငိၼ်း သဵင်ႁွင်ႉၶဝ် မိူၼ်ၼင်ႇ သဵင်ၽိဝ်လူမ်းၼၼ်ႉၵွၼ်ႇ ၸင်ႇလေလႆႈႁူႉဝႃႈ ၶဝ်မီးဝႆႉ ၼိူဝ်တူၼ်ႈမႆႉၼႆယဝ်ႉ။ တၢင်းယၢဝ်း တူဝ်ၶဝ် တေမီးမွၵ်ႈ 10 သိၵ်ႈ (inch) 12 သိၵ်ႈ။ တင်းတူဝ်မူၼ်းꧠဝ်သေ တၢင်းယၢဝ်းတူဝ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ မၼ်းလႅပ်ႈၵၼ်လႄႈ ပဵၼ်ၼူၵ်ႉဢၼ်တူၺ်း ထုၵ်ႇတႃၸိူဝ်ႉၼိုင်ႈ။ တႃႇတေၶိုၼ်ႈတူၼ်ႈမႆႉ ၸပ်းတူၼ်ႈမႆႉၼႆ တိၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ၵႂၢင်ႈသေ ၶႅင်ႁႅင်းတႄႉတႄႉ။ 
ၼူၵ်ႉပဝ်ႈၼႆႉ ၶဝ်ဢမ်ႇယႃႉတဝ် ၶူဝ်းသူၼ်ၶူဝ်းႁိူၵ်ႈပိူၼ်ႈ၊ ၶဝ်ၵူၺ်း ၵိၼ်မၢၵ်ႇမႆႉၺွင်ႇ မၢၵ်ႇမႆႉႁႆး မႆႉႁုင်း ၸိူဝ်းၼႆႉၵူၺ်း။ ၵူၼ်းထဝ်ႈတႆးႁဝ်းၶဝ် ယၢမ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ ပေႃးၵႂႃႇပိုတ်းၺႃးၶဝ် ပေႃးၶဝ်တေတၢႆၼႆ ၶဝ်ႁၢၵ်ႈဢွၵ်ႇ မၢၵ်ႇမႆႉ ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ်ၼၼ်ႉသေ ဢွၵ်ႇတီႈပွင်ႇဝႃႈ "ႁဝ်းဢမ်ႇဢဝ်ၵိၼ် ၶူဝ်းသူၼ်ဢၼ်သူၽုၵ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉသေပိူင် ၵွပ်ႈသင် သူမႃးပိုတ်းႁဝ်း ယိုဝ်းႁဝ်း"ၼႆယဝ်ႉ။ 
ၼူၵ်ႉပဝ်ႈမီးလၢႆမဵဝ်း.
ၼူၵ်ႉပဝ်ႈတိၼ်လိူင်၊ ၼူၵ်ႉပဝ်ႈဢူၵ်းလိူင်၊ ၼူၵ်ႉပဝ်ႈသူပ်းၼႃၼႆသေ မီးလၢႆလၢႆမဵဝ်းယူႇ။ ၶဝ်ယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ မိူင်းၼီႇပေႃး၊ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယ၊ မိူင်းမၢၼ်ႈ၊ ၵုၼ်သီႇႁူဝ်ႇ၊ ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၶျၢႆးၼႃး၊ ၵုၼ်မၼ်ႇလႃႇယု (မလေး)၊ ၵုၼ်ၵျႃႇဝႃးၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼူၵ်ႉသႅဝ်း
ပေႃးဢဝ် ပၢႆးသတ်းဝႃႈၸိုင် ၼူၵ်ႉသႅဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၸၢဝ်း ၻၢႆႇၵရူးရီႇၻီးသေ တၢင်းယၢဝ်းမၼ်း မီးယူႇ မွၵ်ႈ 12 ႁၵ်းမိုဝ်း၊ ႁၢင်ယၢဝ်းမၼ်းၵူၺ်း ပေႃးမီးယူႇ 5 ႁၵ်းမိုဝ်းၶိုင်ႈယဝ်ႈ။ သီမၼ်း ပဵၼ်သီလမ်မူၼ်ႇသေ ႁၢင်မၼ်း ထႅၵ်ႇပဵၼ်သွင်သဵၼ်ႈ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၼူၵ်ႉတၢင်ႇၸိူဝ်းဝႆႉယူႇ။ ၼူၵ်ႉသႅဝ်းၼႆႉ ဢဝ်ၸွမ်းရႃႇသီႇသေ ၶဝ်မေႃၶၢႆႉယူႇသဝ်း တီႈၼိုင်ႈယဝ်ႉတီႈၼိုင်ႈယူႇ။ 
ၼူၵ်ႉသႅဝ်းၼႆႉ ၵႆႉၸပ်းၸွမ်း တူၼ်ႈမႆႉ၊ သၢႆၾႆးသေ သဵင်ႁွင်ႉၶဝ် လင်ဝႆႉတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ။ ၼူၵ်ႉသႅဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၼႂ်းၸုမ်းၵႃသေတႃႉ လွင်ႈပႂ်ႉပႃး ၵႅတ်ႇၶႄႁၢင်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ယင်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ႁတ်းႁၢၼ်လိူဝ်သေ ၵႃလမ်ၵွၼ်ႇ။ ၼူၵ်ႉသႅဝ်းၼႆႉ တူဝ်လဵၵ်ႉသေၵႃသေတႃႉ တၢင်းႁတ်းႁၢၼ်ၶဝ် ယႂ်ႇတႄႉတႄႉ၊ မၢင်ပွၵ်ႈ ၵႆႉလႆႈႁၼ် ၼူၵ်ႉသႅဝ်း ၽွမ်ႉၵၼ် လမ်းသၵ်းၵႃ ၵႃပေႃးလႆႈပၢႆႈၶဝ်ယူႇ။ ၼူၵ်ႉသႅဝ်းၼႆႉ မိၼ်လႅတ်းမိၼ်ၽၢႆတႄႉတႄႉ၊ မိၼ်သေ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉငွၵ်းၶိုၼ်းၵေႃႈ ပဵၼ်လႆႈ။ ၼူၵ်ႉသႅဝ်းၼႆႉ ယူႇၸွမ်း တီႈပၢင်ႇ၊ တီႈထိူၼ်ႇယုမ်း လႄႈ ၵႆႉၸပ်းၼိူဝ်သၢႆၾႆး၊ ၵႆႉၸပ်းၼိူဝ်ပၢႆမႆႉပူၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇ။ ၶဝ်ၵႆႉၸပ်းၼိူဝ်တေႃမႆႉ ပၢႆမႆႉသေ သႅဝ်ႈၺွပ်းၵိၼ် မူင်ႈမႅင်း ဢၼ်တိုၵ်ႉမိၼ်လႄႈသင် ဢၼ်မီးၸွမ်းလိၼ်လႄႈသင်ယူႇ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈၶဝ် ၸပ်းလိုဝ်ႈၼၼ်ႉ ၶဝ်ၵႆႉဢဝ် ႁၢင်ၶဝ် ၶိတ်းၶိုၼ်ႈၶိတ်းလူင်းယူႇ။ ၶဝ်ၵႆႉမိုတ်ႈယူႇၸွမ်း ၼိူဝ်ၵွင်းလင်ဝူဝ်းၵႂၢႆးသေ သၵ်းၵိၼ်ပၼ် မူင်ႈမႅင်း ဢၼ်ၸပ်းၸွမ်း တီႈတူဝ်ဝူဝ်းၵႂၢႆးၼၼ်ႉယဝ်ႈ။ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် ၶဝ်ယင်း မေႃၵႂႃႇႁိမ်ဢဝ် တၢင်းၵိၼ်တမ်ႈတီႈ ၼူၵ်ႉတၢင်ႇၸိူဝ်းလူးၵွၼ်ႇ။ ၼူၵ်ႉသႅဝ်းၼႆႉ ၵူၺ်းၵိၼ် မူင်ႈမႅင်းၵူၺ်းလႄႈ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၼူၵ်ႉဢၼ် ၸွႆႈထႅမ်ႁဵတ်းၽွၼ်းလီပၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းယူႇ။
ၶဝ်တူၵ်းၶႆႉ မိူဝ်ႈလိူၼ်ဢေႇပိူဝ်ႇလ်လႄႈ လိူၼ်မေႇ။ ၶဝ်ႁဵတ်းႁၢင်းၶဝ် တီႈၼိူဝ်ၶႃႈမႆႉ ႁၢမ်ႉသုင်သုင်ၼၼ်ႉသေ ဢဝ်ယိူဝ်ႈႁႅင်ႈ မႆႉႁႅင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းဝႆႉၶႅမ်ႉၶႅမ်ႉယဝ်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပိုၼ်ႉႁၢင်းၶဝ် မၢင်ၼႃႇလႄႈ ယူႇတႂ်ႈမၼ်းတူၺ်း ယင်းႁၼ်လႆႈ ၶႆႇမၼ်းယူႇ။ ၶႆႉၼူၵ်ႉသႅဝ်း ၸၢင်ႈမီးယူႇ 2 လုၵ်ႈတေႃႇထိုင် 5 လုၵ်ႈသေ မီးဝႆႉသီၵူႈပိူင်ပိူင်။ ပေႃးၶဝ်မႃးလဵင်ႉ တၢင်းၵိၼ်လုၵ်ႈၶဝ်ၸိုင် ၶဝ်ႁၢၵ်ႈသေ ဢဝ်ႁၢၵ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ လဵင်ႉလုၵ်ႈၶဝ်ယဝ်ႉ။
ၼူၵ်ႉသႅဝ်းၼႆႉ ဢၼ်လႆႈႁၼ်ၼမ်ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢေးသျႃးပွတ်းၸၢၼ်းလႄႈ ဢေးသျႃးၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းမိူင်းတႆးၵေႃႈ ၸၢင်ႈလႆႈႁၼ် ၼူၵ်ႉသႅဝ်း မီးဝႆႉယူႇ ၵူႈတီႈ။ ၼူၵ်ႉသႅဝ်းမၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ မိုတ်ႈယူႇသဝ်း တီႈလဵဝ်သေတႃႉ မၢင်ၸိူဝ်းတႄႉ ၶၢႆႉၵႂႃႇတီႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ တီႈၼိုင်ႈၵေႃႈမီးယူႇ။ ပိူင်လူင်မၼ်း ၶၢဝ်းမႆႈၼၼ်ႉ ၶဝ်ၵႆႉၶၢႆႉလုၵ်ႉၽၢႆႇၸၢၼ်းသေ ၵႂႃႇ ႁႃၶႆႉတၢင်းၽၢႆႇႁွင်ႇ လႄး ၽၢႆႇပွတ်းၵၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးထိုင် လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပိူဝ်ႇမႃးတႄႉ ၶိုၼ်းၽႅဝ်မႃးၶိုၼ်း တီႈယူႇၵဝ်ႇၶဝ်ယဝ်ႈ။
ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇ
ၼူၵ့်ၵဵဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉယူႇ မဵဝ်းပွင်းမၼ်း တင်းၼမ်။ တူၺ်းဢဝ် သီမၼ်း လွင်ႈသၽႃႇဝမၼ်းသေ ၸႅၵ်ႇၽႄဝႆႉ လၢႆလၢႆမဵဝ်းယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ႁၢင်ႈၽၢင် ၸၢဝ်းၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇ ၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးပိူင်ႈၵၼ်ယႂ်ႇလူင်လၢင် ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းမိူင်းတႆး မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉတႄႉ ပေႃးဢဝ် ပၢႆးသတ်းဝႃႈၸိုင် ၸိုဝ်ႈမၼ်းၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းသႅၼ်း Acridotheres tristis ဢႅၵ်ႉၶရီႇၻူဝ်ႇတီးရီးထရၢႆႉသ်ယဝ်ႉ။ ငဝ်ႈၶိူဝ်းမၼ်းတႄႉ ပဵၼ်ၸတႃႇၼီႇၻီး ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး ၼူၵ်ႉဢဵင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇၼႆႉ တၢင်းယၢဝ်းမၼ်း မီးယူႇ မွၵ်ႈ 9 ႁၵ်းမိုဝ်း၊ ၽွင်းမိူဝ်ႈ မိၼ်ၼၼ်ႉ တီႈပၢႆႁၢင်လႄႈ တီႈပိၵ်ႇမၼ်းၼၼ်ႉ တေလႆႈႁၼ် ၶူၼ်ၽိူၵ်ႇမၼ်းယူႇ။ ပဵၼ်ၼူၵ်ႉ ဢၼ်သဵင်လင်သဵင်ႁႅင်း မေႃးပၼ်းဝႆႉလႄႈ ပေႃးၵိၼ်ၶဝ်ႈသေ ဢုပ်ႇၵၼ်ၼႆ ပီႈၼွင်ႉတႆးႁဝ်း ၵႆႉသင်ႇသွၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇဝႃႈ "ၵိၼ်ၵိၼ်မေႃးမေႃး တၢႆပဵၼ်ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇ" ၼႆယူႇ။ ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇပေႃႈၼႆႉ ၵႆႉယူႇၽၢႆႇၼႃႈ ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇမေႈသေ ငွၵ်ႁူဝ်မၼ်း ႁွင်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၶဝ်တိုၵ်ႉၵိၼ်ယူႇၼၼ်ႉ ပေႃႈၵႂႃႇ ႁေႃႈလိုပ်ႈၶဝ်ၸိုင် ၶဝ်မေႃႁွင်ႉ သဵင်လင်လင်သေ မိၼ်ပၢႆႈယဝ်ႈ။ ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးမေႃၵူဝ်ႁႄ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၵႃလမ်။ ၶဝ်ႁတ်းႁၢၼ်၊ လႅၼ်းသႅဝ်းဝႆႉ။ မိူဝ်ႈႁႃၵိၼ်ၵေႃႈ မေႃႁွင်ႉသေ ႁႃၵိၼ်တၢင်းၵိၼ်ယူႇ။ 
ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇၼႆႉ ၵႆႉလႆႈႁၼ် ၸွမ်းႁိမ်းဝၢၼ်ႈ ႁိမ်းဝဵင်းယူႇ။ ၵႆႉလေႇႁၼ် ယူႇသဝ်းၸွမ်းၵၼ် သွင်တူဝ်သေ လႅပ်ႈမီးၸႂ်ႁၵ်ႉပႅင်းၵၼ်ဝႆႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၵႂႃႇႁႃတင်းၵိၼ် ၸွမ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ တူဝ်ၼိုင်ႈလႄႈ တူဝ်ၼိုင်ႈ မေႃဢဝ်သူပ်းသေ မႄးပၼ် ၶူၼ်ၵၼ်ယဝ်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးၶဝ် ၽိတ်းၵၼ်မႃးၸိုင် တူဝ်ၼိုင်ႈလႄႈ တူဝ်ၼိုင်ႈ လမ်းသၵ်းၵၼ် ပေႃးၵိင်ႈၵူမ်ၵိင်ႈၵူမ်ၵႂႃႇ ၼိူဝ်လိၼ်ၵေႃႈ လႆႈႁၼ်ယူႇ။ ပေႃးထိုင်မႃး ႁူဝ်ၶမ်း ၶဝ်ၵႆႉၵႂႃႇၼွၼ်း တီႈၼႂ်းပႃႇမႆႉ၊ ပႃႇဢွႆႈ ၸွမ်းၵၼ်တင်းၼမ်။ ၽွင်းႁူဝ်ၶမ်ႈ မိူဝ်ႈၶဝ် ၽႅဝ်တီႈၼွၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႁွင်ႉႁွင်ႉမေႃးမေႃး ပေႃးပၼ်းလူင်ၵႂႃႇလႄႈ ၸဝ်ႈရေးတႅမ်ႈလိၵ်ၶဝ် ယင်းၵွႆ တႅမ်ႈလိၵ်ႈမၢၵ်ႇဝႃႈ "ၵၢင်ဝၼ်းတူၵ်းၵႃႈပုၼ်ႉ ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇ ႁုၼ်ႉၵၼ်ၼွၼ်း" ၼႆယူႇ။ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် ၵၢင်ၶမ်ႈၵၢင်ၶိုၼ်းၵေႃႈ ၶဝ်ၵႆႉၸၢင်ႈႁွင်ႉယဝ်ႈ။ 
ၶၢဝ်းၶႆႇၶဝ်တႅၵ်ႇတႄႉ ပဵၼ်ၼႂ်းလိူၼ်ဢေႇပိူဝ်ႇလႄႈ ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပိူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႈ။ ႁၢင်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၵႆႉလေႇႁဵတ်းၸွမ်း ၸွမ်ႁိူၼ်း၊ ၼႂ်းၵူင်မႆႉ၊ ၸွမ်းႁူးၽႃ ၼမ်ႉမေႃႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ဢဝ် ၽိူင်း၊ မႆႉႁႅင်ႈ လႄႈ ၶူၼ်ၼူၵ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းပဵၼ်ႁၢင်းၶဝ်ႁၢင်ႇႁီႈ ႁၢင်ႇႁၢႆးဝႆႉယဝ်ႈ။ တမ်ႈတီႈ ႁၢင်းႁုင်ႉ။ ႁၢင်းၵႃ၊ ႁၢင်းၸွၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ၶိုၼ်း မေႃမႄးဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ်ႁၢင်းၶဝ်ယဝ်ႈ။ ၼိုင်ႈႁၢင်းၼႆႉ ၶႆႇၶဝ်မီး 3 လုၵ်ႈ တေႃႇထိုင် 6 လုၵ်ႈ။ ၶဝ်ၶဝ် မီးသီသွမ်ႇၼုမ်ႇသေ ဢမ်ႇလဵၼ်းဢမ်ႇလၢႆး။ တမ်ႈတီႈ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယ၊ မိူင်းမၢၼ်ႈ၊မိူင်းသီႇႁူဝ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇတင်းၼမ်။ ၼႂ်းမိူင်းတႆးတႄႉ ဢၼ်ၵႆႉလႆႈႁၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ် ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇလမ်၊ ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇလၢင်ႇ၊ ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇႁူဝ်ယွႆး ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ သဵင်ႁွင်ႉ ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇ မိူၼ်ၵၼ်ၵမ်ႉပႃႈၼမ်သေတႃႉ သဵင်ႁွင်ႉ ၼူၵ်ႉၵဵဝ်ႇလၢင်ႇမိူဝ်ႈမိၼ်ပၢႆႈၼၼ်ႉ မေႃးဝႃႈ"တီးလိူၼ် တီးလိူၼ်" ၼႆလူဝ်လူဝ်။
ၼူၵ်ႉၶဵဝ်
ၼူၵ်ႉၶဵဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၼူၵ်ႉႁၢင်ႈလီ မဵဝ်းၼိုင်ႈ။ သူပ်းၼူၵ်ႉၶဵဝ်ၼႆႉ လႅင်ၸွင်းႁွင်းသေ ပၢႆဢွၼ်ႇမၼ်း ၵူတ်ႉငေႃးလူင်းတႂ်ႈဝႆႉ။ ၶူၼ်မၼ်း ပိၵ်ႇမၼ်းၵေႃႈ မီးသီၶဵဝ် မိူၼ်မႂ်မႆႉဝႆႉ။ ၼူၵ်ႉၶဵဝ်ၼႆႉ ၵွၵ်းႁူဝ်ယႂ်ႇ၊ ႁၢင်ယၢဝ်းသေး၊ တိၼ်ပွတ်း။ ၼိဝ်ႉတိၼ်မၼ်း ဢွၵ်ႇဝႆႉ ၽၢႆႇၼႃႈ ၽၢႆႇလင် ၵူႈတေႃႇၵူႈ။ လိူဝ်သေ မိူင်းယူးရူပ်ႉၼၼ်ႉ ၼူၵ်ႉၶဵဝ်ၼႆႉ လႆႈႁၼ် မီးဝႆႉ တင်းၵမ်ႇၽႃႇယူႇ။ 
ၼူၵ်ႉၶဵဝ်ၼႆႉ ၶဝ်မေႃယူႇၸွမ်းၵၼ် ပဵၼ်မုၵ်ႉပဵၼ်ၽုင်။ ၶဝ်မေႃဢဝ် တိၼ်ၶဝ် ယၵ်းယၢႆးတူၼ်ႈမႆႉသေ တႆႉၶိုၼ်ႈ ၵွပ်ႈၶိုၼ်ႈၵႂႃႇသေ ၵႂႃႇမိုတ်ႈယူႇၸွမ်း တူၼ်ႈမႆႉလမ်းသုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႈ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၶဝ်မႃႈဢဝ်ၵိၼ်တၢင်းၵိၼ် တၢင်းယႅမ်ႉၶဝ် ၸွမ်းႁႆႈၸွမ်းသူၼ်ပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ ၶဝ်ဢူၼ်မေႃးတႄႉတႄႉ။ ဢၼ်ၶဝ်ယႃႉလႅဝ် ၶူဝ်းသူၼ်ပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ ၼမ်လိူဝ်သေ ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ်ၼၼ်ႉၵွၼ်ႇ။ ၼူၵ်ႉၶဵဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းႁၢင်း၊ ၶဝ်ၵူၺ်းၶႆႉတီႈၼႂ်းၵူင် ၼႂ်းႁူးၵူၺ်း။ ၶႆႉၶဝ် ပဵၼ်သီၶၢဝ်၊ ၶႆႉၶဝ်ၼၼ်ႉ တၢင်းယၢဝ်း တၢင်းယႂ်ႇမၼ်း တေမီးမွၵ်ႈ 1 ႁၵ်းမိုဝ်း 2 ႁၵ်းမိုဝ်း။
ၶၢဝ်းၶႆႉၶဝ်တႅၵ်ႇတႄႉ ပဵၼ်ၶၢဝ်းမႆႈ။ ၼူၵ်ႉၶဵဝ်ၼႆႉ ဢႃႇယုၶဝ် ယၢဝ်းထိုင်လႆႈ 70 ပီၼႆယဝ်ႈ၊ ၼူၵ်ႉၶဵဝ်ၼႆႉ မေႃယိူင်ႈလၢတ်ႈ သဵင်ၵူၼ်းယဝ်ႈ။ ပေႃးသွၼ်မၼ်းဝႆႉ ၵႂၢမ်းၶေႃႈဢမ်ႇပေႃးၼမ်ၸိုင် မၼ်းမေႃဝႃႈၸွမ်းယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၼွင်တယႃး
ဝဵင်းၼွင်တယႃး (nɔ̌ŋ ta jɑ́), (နောင်တရားမြို့), (Naungtayar), (Naungtayaa) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းပၢင်လွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတူၼ်ႈတီး၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးၸၼ်ႉ ၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။။
ဝဵင်းၼွင်ၶဵဝ်
ဝဵင်းၼွင်ၶဵဝ် (nɔ̌ŋ kʰěu), (နောင်ချိုမြို့), (Nawnghkio), (Naungkhaeo) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၼွင်ၶဵဝ်၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်းမႄး၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းၼွင်ၶဵဝ်ဢေႃႈ။
ၸႄႈဝဵင်းၼွင်ၶဵဝ်
ၸႄႈဝဵင်းၼွင်ၶဵဝ် (nɔ̌ŋ kěo), (နောင်ချိုမြို့နယ်), (Nawnghkio Township), (Zewaeng Naungkhaeo ၼႆႉပဵၼ်ႄၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်းမႄး၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဝဵင်းၼွင်ၶဵဝ်ယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၼွင်ၶဵဝ် ၼႆႉ မီးဝႆႉၼႂ်းၵႄႈ လတ်ႉတီႇတုတ်ႉႁွင်ႇ 22° 45' နှင့် 23° 15'၊ လွင်ႇၵျီႇတုတ်ႉဢွၵ်ႇ 96° 00' နှင့် 97° 00' ဢေႃႈ။ တၢင်းသုင်ၼႃႈပၢင်ႇလၢႆႇ တီႈတဵမ်ႇသုတ်း မီးမွၵ်ႈ 700 ထတ်းသေ တၢင်ႉသုင်သုတ်းမၼ်းတႄႉ ပဵၼ် 4300 ထတ်းလႄႈ ပေႃးၽတ်ႉၽဵင်ႇၵၼ်ၸိုင် ပဵၼ် 2,759 ထတ်းယဝ်ႉ။ ၼႃႈလိၼ်ၶိုင်ႈ ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်ပဵင်ႈသေ ဢၼ်ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်လီၽုၵ်ႇသွမ်ႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ သၼ်လွႆလူင်ၵေႃႈ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉ။ ဢေႇရိယႃႇၼႃႈလိၼ်ၶိုင်ႈၼိုင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထိူၼ်ႁိုဝ်ႉ ယဝ်ႉ။ ၼိူင်ႈပီၼႆႉ ၽူၼ်ၵႆႉမႃး မွၵ်ႈ 90 ဝၼ်းတေႃႇ 130 ဝၼ်းလႄႈ ၼိူင်ႈပီၼႆႉ တၢင်ႉၼမ်ႉၽူၼ် မီး 47 ၼဵဝ်ႉ တေႃႇ 70 ၼဵဝ်ႉ ယဝ်ႉ။ တၢင်ႉလူမ်းမႆႈတႄႉ ပေႃးၶၢဝ်းၵတ်း မီး 43° တေႃႇ 81° ၽႃႇရိၼ်ႇႁၢႆႉ သေ ပေႃးၶၢဝ်းမႆႈတႄႉ မီးၵႂႃႇ 61° တေႃႇ 96° ၽႃႇရိၼ်ႇႁၢႆႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼွင်ၶဵဝ်ၼႆႉ မီးမႄႈၼမ်ႉ ႁွင်ႈၼမ်ႉလႆလူင်းတင်းၼမ်သေ မၢင်တီႈၼႆႉ ၵႂႃႇမီး ၼမ်ႉတူၵ်းတၢတ်ႇ ႁၢင်ႈလီလီသေၵွၼ်ႇဢေႃႈ။ ၼမ်ႉတူၵ်းတၢတ်ႇ ဢိၼ်းဝၢႆး၊ ဢိၼ်းၽူဝ်ႇ၊ ၶျွင်းလူင်၊ တပျေႇတူဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉတူၵ်းတၢတ်ႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်ဢေႃႈ။ တီႈႁိမ်းဝၢၼ်ႈသဵၵ်ႉၽူးၼၼ်ႉ မၼ်းဝႆႉ ၼမ်ႉဢုၼ်ႇဢၼ်ၼိုင်ႈၵွၼ်ႇ။ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼွင်ၶဵဝ်ၼႆႉ လႆႈႁဵတ်းၽၢႆဢွၼ်ႇဝႆႉ မီးမွၵ်ႈ 30 သေ ပဵၼ်ဢၼ်ၸႂ်ႉဝႆႉ တွၼ်ႈတႃႇ ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈယဝ်ႉ။
သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ်.
သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ် ဢၼ်ၸပ်းၵၼ်ဝႆႉတင်း ၸႄႈဝဵင်းၼွင်ၶဵဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်း
 - ၽၢႆႇႁွင်ႇၼႆႉ မီး ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
 - ၽၢႆႇဢွၵ်ႇလႄႈ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇႁွင်ႇ မီးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်းမႄး
 - ၽၢႆႇၸၢၼ်း ၸႄႈဝဵင်းလွၵ်ႉၸွၵ်ႇ
 - ၽၢႆႇတူၵ်း လႄႈ ၽၢႆတူၵ်းၸၢၼ်း မီးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈဝဵင်းမၢတ်ႈတယႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ ယဝ်ႉ။
ဝဵင်းဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်း ၼွင်ၶဵဝ်.
 - ဝဵင်းၼွင်ၶဵဝ်
ၼွမ်းႁူဝ်ဝႆႈသႃတီႈ တိၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ
ၶုၼ်လူင်ပသေႇၼတီႇၵေႃးသလၼႆႉ ဢႃႇယုၵေႃးၸမ်ပႅတ်ႇသိပ်းယဝ်ႉ။ လႆႈယူႇၸမ်ႁိမ်းၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၶၢဝ်းတၢင်းသီႇသိပ်းပီယဝ်ႉ လႆႈဝႆႈသႃထွမ်ႇငိၼ်းထမ်ႇမတေႇသၼႃႇ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတႃႇသေႇယူႇ။ ၵျၢင်ႉၵမ်ၸွမ်း ထမ်ႇမတေႇသၼႃႇလႄႈ လႆႈတၢင်းသိူဝ်းသႃႇ ၼႂ်းၸူဝ်ႈပၢၼ်မၼ်းတႄႉတႄႉႉ။ လႆႈႁူပ်ႉထူပ်းယူႇၸမ်တင်းၽိၵ်ႉၶု၊ တႃႇယၵႃႇ၊ တႃႇယိၵႃႇ ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉသႃႇဝၵ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၼၢင်းယိင်းဢၼ်လႆႈၸိုဝ် သုၼ်ႇတရီႇၼႆႉ ပွႆႈပႅတ်ႈၼႃႈႁိူၼ်းမႃးသေ သမ်ႉလႆႈထုၵ်ႇတၢင်းဢဝ်တၢႆလႄႈ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်မႃးႁႃ တီႈၵျွင်း ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယူႇသဝ်းၼၼ်ႉ။ ၵဵဝ်ႇလွင်ႈၼႆႉသေ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ဢမ်ႇတိူဝ်ႉၼိူဝ်ႉသင်။ ထႅင်ႈဝူင်ႈၼိုင်ႈ ၺွပ်းလႆႈ ၵူၼ်းဢၼ်ၶႃႈႁႅမ်သုၼ်ႇတရီႇလႄႈ ၸင်ႇမွတ်ႇလႆႈလွင်ႈၼႄးသႂ်ႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈလႄႈ ၽိၵ်ႉၶုသင်ႇၶႃႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၽွင်းမိူဝ်ႈၶုၼ်လူင်ပသေႇၼတီႇၵေႃးသလလႄႈ ၵူၼ်ႈၼမ်တိုၵ်ႉၵုမ်ၵၼ် ပႃႈၼႃႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ၸိၼ်ႇၸႃႇၼၽႅဝ်မႃးႁိၼႄး မၢပ်ႇမႂ်သႂ်ႇၵႂၢမ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸိုဝ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႈတေႃႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မႆႉပွတ်းဢၼ်ဢဝ်ႁဵတ်းႁၢင်ႈပႃးတွင်ႉပုမ်လူင်ၼၼ်ႉ ဢဝ်မႃႇယႃႇသေ ႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ယၢတ်ႇတူၵ်းမႃးမႅတ်ႈလႄႈ လွင်ႈမၢပ်ႇမႂ်မၼ်းၼၢင်း ဢမ်ႇပဵၼ်ၵၢၼ်။ ပဵၼ်လွင်ႈမၢပ်ႇလႅၼ်ၵွႆးၼႆ ႁူႉၸႅင်ႈလႅင်းလီၼႃႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၶုၼ်လူင်ပသေႇၼတီႇၵေႃးသလၼႆႉ လႆႈႁူႉလႆႈႁၼ် လွင်ႈပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ တၢင်းယုမ်ႇယမ်ၼိူဝ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ယိုင်ႈၶႅၼ်းမၼ်ႈၵိုမ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ၶုၼ်လူင်လၢတ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်မႃးလွင်ႈတၢင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေ တိူဝ်ႉယမ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။<br>
<br>
မီးပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ၶုၼ်လူင်ပသေႇၼတီႇၼႆႉ ၽႅဝ်မႃးမေႇထလမ်ႇပ ဢၼ်ပဵၼ်လိၼ်မိူင်းၶိူဝ်းသၵျၶဝ်၊ ယၢမ်းၼၼ်ႉ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ ၽႅဝ်ဝႆႉယူႇလႄႈ ၸင်ႇၵႂႃႇၸူးၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးၽႅဝ်တီႈၵျွင်းဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ယူႇသဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢဝ်မိုဝ်းမၼ်း ပွတ်ႈတိၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ၊ ၼူမ်တိၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈလႄႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၸင်ႇထၢမ်ဝႃႈ "ဢေႃး ၶုၼ်လူင်၊ ႁဵတ်းသင်လႄႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼႆႉ ပႄႉမႃးၼွမ်းတူဝ် ၵူဝ်ယမ် ၵိူဝ်းလီပေႃးတၢၼ်ႇၼႆႉလႃႇ" ၼႆယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၶုၼ်လူင်ၵေႃးသလၸင်ႇတွပ်ႇဝႃႈ "ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတီႈၶႃႈ၊ ၶႃႈႁဝ်းႁူႉဝႃႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်သမ်ႇမႃႇသမ်ႇပုတ်ႉထ ဢၼ်တြႃးထမ်ႇမပေႃးၸုမ်ႇၵူႈတဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉ လီၼႃႇၶႃႈဢေႃႈ၊ တြႃးဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈ ႁေႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸႅင်ႈလႅင်းလီၼႃႇ၊ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ ၸိူဝ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉသႃႇဝၵၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ပႆယၢင်ႈႁဵတ်းၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ ၼႆၶႃႈဢေႃႈ"<br>
<br>
"ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်းတီႈၶႃႈ၊ ၵူၼ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉလေႃးၵလူင်ၼႆႉ ဢၼ်ပေႃးမီးၵႂႃႇၸွတ်ႇၵူႈတီႈၼၼ်ႉ ၶဝ်ၼင်ႇၵၼ် ၵႆႉၵႆႉထဵင်ၵၼ်၊ ၵႆႉၵႆႉတိုၵ်းၵၼ်ၼႆသေတႃႉၵေႃႈ လုၵ်ႈၼွင်ႉသႃႇဝၵၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်း ၸိူဝ်းပဵၼ်သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ်တႄႉ ဢမ်ႇထဵင်ၵၼ်၊ ဢမ်ႇတိုၵ်းၷၼ် လႆႈႁၼ်ယူႇ ၵတ်းၵတ်းယဵၼ်ယဵၼ်၊ ၽဵင်ႇၽဵင်ႇပဵင်းပဵင်းဝႆႉၶႃႈဢေႃႈ"။ "ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတီႈၶႃႈ၊ မိူဝ်ႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်း ႁေႃးတြႃးၸဝ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် ဢၢၼ်ႇႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း ဢွၼ်ၵၼ်ဢဝ်ဢႃႇရုမ်ႇပၵ်းသႂ်ႇသေ ယူႇတဵတ်ႇတဵတ်ႇဝႆႉၶႃႈဢေႃႈ၊ သဵင်ဢႆၵွႆးၵေႃႈ သမ်ႉပေႃးဢမ်ႇငိၼ်း၊ မီးပၵ်းပိူင်သေ ၼပ်ႉယမ်ထွမ်ႇငိၼ်းဢဝ်ၼၼ်ႉ လီဢၢမ်းတႄႉတႄႉဢေႃႈ"<br>
<br>
"ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတီႈၶႃႈ၊ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶတ်ႉတိယသေမႃး၊ ၶႃႈၵေႃႈ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶတ်ႉတိယၼင်ႇၵဝ်ႇၶႃႈဢေႃႈ၊ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်းယူႇတီႈတိူင်းၵေႃးသလ၊ ၶႃႈႁဝ်းၵေႃႈ ယူႇတီႈတိူင်းၵေႃးသလ၊ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်းၼႆႉ တေႃႈလဵဝ် ဢႃႇယုပေႃးမီးပႅတ်ႇသိပ်းယဝ်ႉ၊ ၶႃႈႁဝ်းၵေႃႈ မီးပႅတ်ႇသိပ်းယဝ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇၶႃႈဢေႃႈ။ ၵွပ်ႈလွင်ႈတၢင်းၸိူင်ႉၼၼ်သေ ၸင်ႇမႃးၼွမ်းတူဝ်ၵူဝ်ယမ်ၵိူဝ်းလီၼင်ႇၼႆၶႃႈဢေႃႈ"။<br>
<br>
ၶုၼ်လူင်ၼႆႉ လဵပ်ႈပၼ်ႇပူႇၸေႃႇၽၢႆႇၶႂႃၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉ ၶိုၼ်းဢွၵ်ႇၵႂႃႇၶိုၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
ၼွၼ်းၾၼ်လူင်ႁႃႈပိူင် ပွၵ်ႈၵမ်းဢွၼ်တၢင်း
ၸူဝ်ႈပႆႇၽႅဝ်လိူၼ်ႁူၵ်းမၼ်း ဢၼ်ႁွမ်းၼၢင် ဝိသႃႇၶႃႇၼၵ်ႉၶၢတ်ႈ မိူဝ်ႈလိူၼ်မႂ်ႇ(14)ၶမ်ႈၼၼ်ႉ ၼေႃႇၶမ်း်ၸဝ်ႈၼႆႉ ၵုမ်ႇၽႄႈတိူၼ်းၽႃႇဝၼႃႇတင်းၶိုၼ်းလႄႈ ၸင်ႇႁိူဝ်ႉမွႆႈဝႆႉယူႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ တႃႇလိုဝ်ႈႁိူဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸင်ႇၼွၼ်းၼိူဝ်ပႃႈတႂ်ႈမႆႉၺွင်ႇၼၼ်ႉသေ ဢမ်ႇတၼ်းႁိုင်သင်ၼွၼ်းလပ်းၵႂႃႇ။ ၽွင်းၼွၼ်းလပ်းယူႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇၼွၼ်းၾၼ်ႁၼ် ၾၼ်လူင်ႁႃႈပိူင် ဢၼ်ၸီႉၼႄလွင်ႈမိူဝ်းၼႃႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တေပဵၼ်ထႅၼ်ႈၶိုၵ်ႉလႅမ်ႉတွၼ်းတၢင်ႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။<br>
ၼွၼ်းၾၼ်ၵမ်းဢွၼ်တၢင်း.
တူဝ်ၶၼ်ႇထႃႇသိတ်ႉထတ်ႉထၵေႃးတမ ဢၼ်ၼွၼ်းယူႇၼိူဝ်ၼင်လိၼ်မိူင်းၼၼ်ႉ ယႂ်ႇၵႂၢင်ႈၵႂႃႇသေ ႁူမ်ႇငမ်းပႃးမိူင်းၼီႇပေႃးလ်လႄႈ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးၵႂႃႇပႅတ်ႈ။ ဢဝ်ၸၵ်းလွႆႁိမဝၼ်ႇတႃႇ ၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇၼၼ်ႉ ႁဵတ်းပဵၼ်မွၼ်ႁူဝ်သေ ၶႅၼ်မိုဝ်းၽၢႆႇသၢႆႉလႄႈ ၽၢႆႇၶႂႃၵႂႃႈ ၽႅဝ်ထိုင်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႈပင်းၵလႃးယဝ်ႉ၊ ႁွၼ်ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ ၸင်ႇပေႃးမႃးၽၢင်ႇၽၢပ်ႈသႂ်ႇမိုဝ်းၸဝ်ႈ။ တိၼ်သွင်ၶွၼ်ၵေႃႈ ၽႅဝ်ထိုင်ၼမ်ႉသမ်ႇမုတ်ႉတရႃႇဢိၼ်းတီးယႃးသေ ႁွၼ်ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆပေႃးလႄႇမႃး ၽၢင်ႇၽၢပ်ႈၺႃးတိၼ်ၸဝ်ႈ တင်းသွၼ်ၶွၼ်ယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၼွၼ်းၾၼ်ဢၼ်ၼႆႉ ၸီႉၼႄပၼ်ၶွပ်ႇၼမ်ႉလႅၼ်လိၼ်မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးလႄႈ မိူင်းၼီႇပေႃးလ် ဢၼ်ဢမ်ႇၼႄဝႆႉမႃးသေပွၵ်ႈ ၸဵမ်မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းသေ ၸီႉၼႄဝႃႈ ၼႃႈလိၼ်တင်းသဵင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၸမ်ႇပူႇတီႇပႃႇ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးမိူင်းဢိၼ်းယႃး၊ ပႃႇၵိတ်ႉသတၢၼ်ႇ၊ ပင်းၵလႃးတဵတ်ႉသျ်လႄႈ မိူင်းၼီႇပေႃးလ် ပၢၼ်းယၢမ်းလဵဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ တေသူင်ႁပ်ႉဢဝ် တြႃးၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၼိမိတ်ႈလူင် ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ - တေႇသၼႃႇၸဝ်ႈၼႆႉ တေပူၼ်ႉသေ သၼ်လွႆႁိမဝၼ်ႇတႃႇယဝ်ႉ တေၽႅဝ်မိူဝ်းၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆလႄႈသင်၊ တေပူၼ်ႉၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ၊ တေၽႅဝ်ပႃးမိူင်းတႃႈတၢင်းၸၢၼ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆလႄႈသင်၊ တေၽႅဝ်ၸွတ်ႇၽႄႈလၢမ်းထိုင် ၵူၼ်းတင်းသဵင်ႈၵႂႃႇ - ၼႆယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၸိုဝ်ႈသဵင်ၸိၵ်းလွႆဢေႇဝရႅတ်ႉ ဢၼ်သုင်သုတ်း သၼ်လွႆႁိမဝၼ်ႇတႃႇ မိူင်းၼီႇပေႃးလ်ၼႆႉ ပဵၼ် မႃႇထႃႇၵုမ်ႇဝရ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ပွင်ႇဝႃႈ တီႈၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈသိတ်ႉထတ်ႉထမွၼ်ႁူဝ် - ၼႆယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၽႅၼ်ႇလိၼ်မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး.
ႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးလႄႈ မိူင်းၼီႇပေႃးလ်ၼႆႉ မိူၼ်မၢၵ်ႇၸမ်ႇပုသပေႇဝႆႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၽႅၼ်ႇလိၼ်ဢၼ်ၼႆႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ ၸမ်ႇပူႇတီႇပႃႇ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈပူင်ၵႂၢမ်းဝႃႈ - တီႈလႅၼ်လိၼ်ၸိူဝ်းမီးပွတ်းႁွင်ႇမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးၼၼ်ႉဝႃႈ "ဢဝ်မႄႈၼမ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇလႄႈ ပွတ်းဝၼ်းတူၵ်းလႆၶဝ်ႈသေ ၼမ်ႉသမ်ႇမုတ်ႉတရႃႇၸင်ႇတဵမ်ယဝ်ႉ" ၼႆ။ (ဢႃတႃၼႃတိယသုတ်တ)<br>
<br>
ၶေႃႈပူင်ၵႂၢင်းပႃႈၼိူဝ်ၼႆႉ ၼႄဝႆႉတႃႇၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇလႄႈ ၼႃႈတၢင်းတူၵ်း ၶွင်မိူင်းဢိတ်းတီးယႃး ပွတ်းၸၢၼ်းၵွႆး။ တီႈပွတ်းၸၢၼ်းသုတ်းၼၼ်ႉတႄႉ မီးၵုၼ် သီႇရိလင်းၵႃး ဢၼ်ဢမ်ႇမီးမႄႈၼမ်ႉသင်လႆလူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼႆႉ ၼႄဝႆႉၽႅၼ်ႇလိၼ်ၼိုင်ႈပွတ်းၼိုင်ႈတွၼ်ႈ ၶွင်မိူင်းဢိတ်းတီးယႃးသေ ဢမ်ႇလႆႈႁၼ်လွင်ႈတႅမ်ႈမၢႆဝႆႉ ႁႂ်ႈပေႃးၸဝ်ႉသေၼႆႉ။
ၼွၼ်းၾၼ်းထီႉသွင်တေႃႇႁႃႈ
ၼွၼ်းၾၼ်ထီႉသွင်.
တူၼ်ႈမႆႉဢွၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈသၢႆလီၸဝ်ႈၼၼ်ႉ သုင်ၶိုၼ်ႈသုင်ၶိုၼ်ႈသေ ၽႅဝ်ၵႂႃႇၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ်ယဝ်ႉ။ ၼွၼ်းၾၼ်ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၾၢင်ႁၢင်ႈ လွင်ႈတြႃးမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈမိူဝ်းၼႃႈ ဢၼ်တေမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သိတ်ႉထတ်ႉထၼႆႉ ၶၢဝ်းယၢမ်းမိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉ တေပဵၼ်သြႃႇၵူၼ်းၼိူဝ်ၼင်လိၼ်ၵွႆးဢမ်ႇၵႃး တေပဵၼ်ပႃးသြႃႇၽီသၢင်ၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ တေႁဵတ်းပၼ်ၽွၼ်းလီၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ တေပဵၼ် "သတ်တႃၻေဝမၼုသ်သၼံ" ယဝ်ႉ။ တေႁဵတ်းသၢင်ႈပၼ်ၽွၼ်းလီ သတ်းတဝႃႇတင်းလၢႆးယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၼွၼ်းၾၼ်ထီႉသၢမ်.
ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ႁူဝ်လမ်သေ ၼုင်ႈတင်းၶူဝ်းၽိူၵ်ႇၶူဝ်းၶၢဝ်ယဝ်ႉ မီးၼမ်ၼႃႇ လၢႆဢသင်ႇၶေႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်မႃးဝႆႈသႃၵိူဝ်းယမ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇဝႆႉ။ ၼွၼ်းၾၼ်ဢၼ်ၼႆႉၵေႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းပွတ်းႁူဝ်ၶၢဝ်လမ်သေ ၼုင်ႈၶူဝ်းၽိူၵ်ႇၶူဝ်းၶၢဝ် ဢၼ်မီးၼမ်ၼႃႇ လၢႆဢသင်ႇၶေႇၼၼ်ႉ တေမႃးသေႃႉႁူမ်ႈၸဝ်ႈၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းလမ် ၸိူဝ်းပၼ်ႇဝိုၼ်းယူႇၼႂ်းတၢင်းႁၼ်ထိုင် ယုမ်ႇလိပ်းယုမ်ႇတၢႆ ၸိူဝ်းလႆႈၶၢမ်ႇမတ်ႉၶင် လွင်ႈယုမ်ႇယမ်လၢႆပိူင် ဢၼ်ၼမ်ၼႃႇ မီးလၢႆဢသင်ႇၶေႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တႃႇတေလႆႈတြႃးဢၼ်တႄႉ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ ဢၼ်သႅၼ်ႈသႂ် ဢွၼ်ၵၼ်ၸူမ်းသိူဝ်း ပဵၼ်ပီႇတိသေႃးမၼသ်ႉယဝ်ႉ တေပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉသႃႇဝၵသေ တေလႆႈၸၢမ်ႇပူၺ်ႈၽွၼ်းလီၼမ်လၢႆ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၼွၼ်းၾၼ်ထီႉသီႇ.
ၼူၵ်ႉၸိူဝ်းမီးသီႇသွမ်ႇ၊ သီလိူင်၊ သီလႅင်၊ သီမူၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတၢင်းသီႇၼႃႈမိူင်းသေ ပေႃးၽႅဝ်မႃးၵႄႈဝၢင်ႈဢူၵ်းၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်ၼူၵ်ႉသီၶၢဝ်ၵႂႃႇသဵင်ႈသဵင်ႈယဝ်ႉ။ ၼွၼ်းၾၼ်ဢၼ်ၼႆႉၵေႃႈ ၸီႉၼႄပႃႈၼႃႈဝႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းပဵၼ် ပရမ်ႇမၼ၊ ၶတ်ႉတိယ၊ ဝိသ်သ၊ သုတ်ႉတ သီႇမဵဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေမႃးတမ်ႈတီႈၸဝ်ႈသေ ႁဵၻ်းရႁၢၼ်းယဝ်ႉ တေပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇၵႂႃႇ၊ တေလႆႈၽဝ ဢၼ်ဢွၵ်ႇမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွတ်ႈၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၼမ် ၸိူဝ်းပဵၼ်လၢႆၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉ တေပဵၼ်မႃးလုၵ်ႈၼွင်ႉၸဝ်ႈသေ တေဢွၵ်ႇမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွင်ႈၶွတ်ႇမတ်ႉ ၸၢတ်ႈသုင်ၸၢတ်ႈတႅမ်ႇယဝ်ႉ တေပဵၼ်မႃး ၸဝ်ႈတြႃး ထမ်ႇမိၵယူႇယဝ်ႉ။ တေဢမ်ႇဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၸၢၵ်ႈၸၢဝ်းသေ တေဢွၼ်ၵၼ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၾိင်ႈယၢမ်ႈသိၵ်ႉၶႃႇယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၼွၼ်းၾၼ်ထီႉႁႃႈ.
ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ပႆၽၢႆႈၼိူဝ်ၼင်လိၼ် ဢၼ်ၼုၵ်းဢိူၵ်ႇၽၢႆႈလူင်ၽၢႆႈၼွႆႉ ယူႇၼၼ်သေတႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၼုၵ်းဢိူၵ်ႇၺႃးတင်းဝူၺ်ႇႁင်ႈဢီႈသင် ၼႆယဝ်ႉ။ ၼွၼ်းၾၼ်ဢၼ်ၼႆႉၵေႃႈ ၸီႉၼႄဝႃႈ ယူႇၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇလေႃးၵလူင် ဢၼ်ၵိလေႇသႃႇတဵမ်ဝႆႉယူႇသေတႃႉၵေႃႈ လွင်ႈဝူၺ်ႇႁင်ႈဢီႈသင်ၵေႃႈ ဢမ်ႇမႃးၼုၵ်းဢိူၵ်ႇတိူဝ်ႉၺႃး ၸဝ်ႈၵဝ်ႇသင် ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇလေႃးၵလူင်ၼႆႉ လွင်ႈဝူၺ်ႈင်ႈ သမ်ႉပေႃးတဵမ်လူင်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတႄႉ ဢမ်ႇႁႂ်ႈလွင်ႈႁူၺ်ႇႁင်ႈ ၼုၵ်းဢိူၵ်ႇၸဝ်ႈၵဝ်ႇသေ တေယူႇၵႂႃႇၶႅပ်ႉလႅပ်ႈသႅၼ်ႈသႂ်ႇ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၼၢင်းယိင်းသၢဝ် ၵေႃႉၸၢတ်ႈတႅမ်ႇ
လွၵ်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ ၸၢတ်ႈတႅမ်ႇၸၢတ်ႈသုင် ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၾိင်ႈၵူၼ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးလူႉလႅဝ်ၼႆႉ တႄႇမႃးယၢမ်းလႂ်ၼႆ ယင်းဢမ်ႇႁူႉလႆႈ။ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပႆႇထိုင်ပီမိူင်းသွင်ႁဵင်ႁူၵ်းပၢၵ်ႇပီၼၼ်ႉ ၾိင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ပေႃးၽႄႈလၢမ်းၸွတ်ႇၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ ၶိူဝ်းပရမ်ႇမၼ ဢၼ်မျၢတ်ႈတွၼ်းလႄႈ ၶိူဝ်းၶတ်ႉတိယၶဝ်ၼႆႉ ပေႃးၶႄႉၶဵင်ႇၵၼ်မႃးဝႆႉယူႇတင်းႁိုင်ယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ - <br>
<br>
ၿြႁ်မꧣႃဝ ၿြႁ်မုၼေႃပုတ်တႃ၊ ...ၿြႁ်မၼေႃဝ သိထေႃဝꧣ်ၼေ၊ ႁီၼႃ ဢၼ်ၺေဝꧣ်ꧣႃ။<br>
(ၻီ၊ ၼီ၊ 3-114၊ဢၷ်ၷၼ်ၺသုတ်တ)<br>
ပေႃးဝႃႈၼၼ်ၵေႃႈ ၶတ်ႉတိယၶဝ်ၼႆႉ ၼႂ်းၶိူဝ်းသီႇၶိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁဝ်းၵွႆးပဵꧣ်ယႂ်ႇ၊ ယုမ်ႇယမ်ၸိူင်ႉၼႆ။ မိူၼ်ၼင်ႇ<br>
<br>
ၶတ်တိယႃ ၿြႁ်မꧣ ဝိသ်သႃ၊ သုၻ်ၻႃ ၸꧣ်တလပုၵ်ၵုသႃ။<br>
(ဝိမႃၼဝတ်ထု၊ 995)<br>
ၶဝ်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၼႂ်းတင်းသဵင်ႈၼႆႉ ၶတ်ႉတိယၵွႆး မျၢတ်ႈတွၼ်းလိူဝ်ပိူၼ်ႈ-ယုမ်ႇယမ်ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၶတ်တယေႃ ၻုၺ်ႉပၻံ သိၻ်ထေႃ။<br>
(သံယုတ်တၼိၵႃယ၊ သႃၵႃထႃဝၷ်ၷေႃ၊ 14၊ ၶတ်တယသုတ်တ)<br>
ၼႂ်းၶိူဝ်းပရမ်ႇမၼၼင်ႇၵၼ်ၵေႃႈ တိုၵ်ႉၸႅၵ်ႇၽႄၸၢတ်ႈသုင်ၸၢတ်ႈတႅမ်ႇထႅင်ႈၵွၼ်ႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ရႃႇတျႃႇယၼလႄႈ ဝႃသိတႉထၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၸၢတ်ႈပရမ်ႇမၼ ဢၼ်သုင်ဢၼ်မျၢတ်ႈဝႃႈၼႆလႄႈသင်၊ ၵေႃးသိယလႄႈ ꧤႃႇရတွႃႇၸၶဝ်ၸမ်ႉ ပဵၼ်ၸၢတ်ႈပရမ်ႇမၼ ဢၼ်တႅမ်ႇယေႃႈ-ႁပ်ႉၶၢမ်ႇၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ ၼႂ်းၶတ်ႉတိယၼင်ႇၵၼ်ၵေႃႈ ၸႅၵ်ႇၽႄၸၢတ်ႈသုင်ၸၢတ်ႈတႅမ်ႇထႅင်ႈ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶတ်ႉတိယ ၸၢဝ်းသၵျၶဝ်ၼႆႉ ဝႃႈၶဝ်ပဵၼ်ၸၢတ်ႈသုင်ၼႆလႄႈသင်၊ ဝႃႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းပသေႇၼတီႇၵေႃးသလၼႆႉ ပဵတ်ၸၢတ်ႈတႅမ်ႇၼႆလႄႈသင် ယုမ်ႇယမ်ၼင်ႇၼႆယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ႁဵတ်းၸိူင်ႉၼၼ်သေ ၾိင်ႈပရမ်ႇမၼၸၢတ်ႈသီႇဢၼ်ၼၼ်ႉ သုတ်ႉတၶဝ်ၼႆႉ ၵိူတ်ႇမႃးတီႈတိၼ်ၶုၼ်သၢင်ၼႆလႄႈ ပဵၼ်ၸၢတ်ႈတႅမ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸၼ်ႇတလလႄႈ ပုၵ်ႉၵုသၶဝ်သမ်ႉ တႅမ်ႇလိူဝ်သုတ်ႉတၶဝ်ၼႆသေ ဢွၼ်ၵၼ်ဝႄႈၵႆၵႆယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇႁႂ်ႈလႆႈတိူဝ်ႉမႅၼ်ႈၺႃးၶဝ်သေဢမ်ႇၵႃး သင်ဝႃႈၸၢတ်ႈသုင်ၵႂႃႇယဵပ်ႇၺႃးၵေႃႉငဝ်းၶဝ်ၵွႆးၵေႃႈ ပဵၼ်ၸၢတ်ႈတႅမ်ႈၵႂႃႇ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၽႂ်ယင်းဢမ်ႇတဵၵ်းၵိၼ်ၼမ်ႉ တီႈၼမ်ႉမေႃႇတႃႇၵူၼ်းၸၢတ်ႈတႅမ်ႇၶဝ်ၵွၼ်ႇ။<br>
<br>
မီးလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼိုင် မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၼၢင်းယိင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ပၵတိၼႆႉ ဢႃႇယုမီး (16)ၶူပ်ႇသေ ၵႂႃႇတဵၵ်းၼမ်ႉတႃႇႁိူၼ်းၶဝ်။ ၽၢၼ်ၼႃႇလႄႈ ၼုင်ႈတင်းၶူဝ်းယွၵ်းၶူဝ်းမွင်ၵွႆး။ မိူဝ်ႈၽွၼ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇ ၵေႃႉပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ လုၵ်ႉၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇသေ ယေႃးၶိင်းမႃး။ ဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇ ၵေႃႉပဵၼ်ၼွင်ႉၶႅၼ်ႈတွင်ႉၵၼ်တင်းၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ ႁၢင်ႈလီၾၢင်လီ၊ ၼိူဝ်ႉၼင်ၵေႃႈ ၶၢဝ်သွတ်ႇလွတ်ႇဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တူဝ်ၶိင်းၵေႃႈ မင်ႈသင်ႈလႅပ်ႈလီဝႆႉ။ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶတ်ႉတိယၼႆ ၸႅင်ႈလီၼႃႇ။ ယွၼ်ႉတၢမ်ႇလႅတ်ႇမႆႈလႄႈ၊ ဢူၼ်ႈၼူၼ်းသေ တွင်ႉမႆႈၼမ်ႉဝႆႉယူႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၸင်ႇလဵပ်ႈမႃးႁိမ်းၼမ်ႉမေႃႇသေ မႃးတုင်းယွၼ်းၼမ်ႉတႃႇၵိၼ်။ ပၵတိတူၵ်းၸႂ်တိုၼ်ႇၽၢၼ်ႈၵႂႃႇ၊ ပုၵ်ႉၵူဝ်ႇၵေႃႉၼႆႉ ပဵꧣ်ၽိၵ်ႉၶုသေ ပၢႆပဵၼ်ၸၢတ်ႈသုင်ၵွၼ်ႇ၊ ဢမ်ႇၵိုင်ႇလီၵိၼ်ၼမ်ႉမေႃႇဢၼ်ၼႆႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ပၵတိၸင်ႇလဝ်ႈလၢတႈဝႃႈ "သႃႇမၼ ၶႃႈၶဝ်ၼႆႉ ပဵꧣ်ၼၢင်းယိင်းသၢဝ်ၸၢတ်ႈတႅမ်ႈၶႃႈဢေႃႈ၊ ဢမ်ႇၶႂ်ႈဢဝ်ၼမ်ႉၼႆႉ ပၼ်တႃႇၸဝ်ႈႁဝ်းၵိၼ်တီႈၶႃႈ။"<br>
<br>
မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ် ၸဝ်ႈဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇ ၸင်ႇတွပ်ႇဝႃႈ-<br>
"ၼၢင်းသၢဝ်ဢိူၺ်း- ႁဝ်းၸဝ်ႈယွၼ်းတုင်းၼမ်ႉတီႈသူၵွႆး ႁဝ်းၸဝ်ႈဢမ်ႇထၢမ်ၸၢတ်ႈသုင်ၸၢတ်ႈတႅမ်ႇသႄႈ" ၼႆယဝ်ႉ။<br>
လွင်ႈသင်ႇသွၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇႁႂ်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၸၢတ်ႈသုင်ၸၢတ်ႈတႅမ်ႇၼၼ်ႉလႄႈ လုၵ်ႈၼွင်ႉၸိူဝ်းပဵၼ်လၢႆလၢႆၸၢတ်ႈ ၸိူဝ်းမႃးၽိုၵ်းသႃတိုဝ်းၵမ်လွင်ႈသင်ႇသွၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လီယုၵ်ႉယွင်ႈၵိူဝ်းယမ်ၶဝ်ၸဝ်ႈတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယူႇယဝ်ႉ။<br>
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၽိၵ်ႉၶုဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇတုင်းယွၼ်းယူႇလၢႆၵမ်းလႄႈ မၼ်းၼၢင်းၵေႃႈ ၸင်ႇသၼ်ႇသၢႆသေ လူႇတၢၼ်းၼမ်ႉၵိၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈဢႃႇၼၼ်ႇတႃၵေႃႈ ၸူမ်းသိူဝ်းယဝ်ႉ ၵိၼ်ၼမ်ႉသေ သိုပ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ၼၢင်းၶမ်းၵူႇ
ပိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်.
ၸိုဝ်ႈဢူႈ - ၸဝ်ႈၵၢင်းသိူဝ်။<br>
ၸိုဝ်ႈမႄႈ - ၼၢင်းသႅင်သူၺ်ႇ။<br>
ပီၵိူတ်ႇ - ပီ 2397 (ပီၵေႃးၸႃႇ 1215) လိူၼ်သိပ်းသွင်မႂ်ႇ 7 ၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းၸၼ်။<br>
တီႈၵိူတ်ႇ - မၢၼ်ႈၵႅင်း၊ ဝဵင်ႈလၢဝ်း တူင်ႇဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး။<br>
ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ.
မိူဝ်ႈဢယုလႆႈ(6)ၶူပ်ႇ၊လႆႈတေႇၽိုၵ်းႁဵၼ်းဢဝ်လိၵ်ႈတီႈ ဢူႈၵူၼ်းထဝ်ႈ ၸဝ်ႈၶူးမေႃလူင် ႁဝ်းၸဝ်ႈၵၢင်းသိူဝ်၊ ယူႇႁိုင်ၼၢၼ်းမႃး ၼၢင်းၵေႃႈဢယုယႂ်ႇၶိုၼ်ႈမႃးၵူႊဝၼ်းလႄႈ တင်းႁူႉတၢင်းမေႃၼၢင်းၵေႃႈတိူဝ်းယႂ်ႇသုင်ၶိုၼ်ႈၸွမ်းမိူၼ်ၵၼ်၊ ဢူႈၵူၼ်းထဝ်ႈသွၼ်ပၼ်တၢင်းမေႃ ၵူႊၸိူဝ်ႉၵူႊပိူင်သေ ၼၢင်းၵေႃႈႁဵၼ်းဢဝ်ၸွမ်း သမ်ႉပေႃးပဵၼ်မေႃသွၼ်လႆႈလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
ၼႃႈႁေႃတေႃႁိူၼ်း.
တင်ႈဢဝ်ႁူၵ်းၶူပ်ႇ ႁႅၼ်းဢဝ်လိၵ်ႈလၢႆး တီႈပေႃႈၵူၼ်းထဝ်ႈ ထိုင်ပဵၼ်ၶူးမေႃမႃးယဝ်ႉ။
တႄႇၼႃးႁိူၼ်းတင်း "သေႃးၸိၼ်ႇၼႃႉ" မိူဝ်ႈလႆႈသၢဝ်းၸဵတ်းၶူပ်ႇ ပီ 2424 လိူၼ်ၸဵင်မႂ်ႇ 8 ၶမ်ႈ။
မၼ်းၼၢင်းလႆႈယူႇထိုင် ႁူၵ်းသိပ်းသီႇၶူပ်ႇ။ သုတ်းမုၼ်သဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ 2461 လိူၼ်သၢမ်မႂ်ႇ 8 ၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းၸၼ်။<br>
ပပ်ႉဢၼ်တႅမ်ႈဢွၵ်ႇ.
လိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းၼၢင်းတႅမ်ႈဢွၵ်ႇဝႆႉၸမ်း - <br>
1. ဢလွင်းၼူၵ်ႉၶဵဝ်ဢွၼ်ႇသွင်မွၼ်း။<br>
2. ဢလွင်းၶႄၶမ်း။<br>
3. ဢလွင်းမွင်းသၢမ်ၼူမ်း။<br>
4. ဢလွင်းၵႂၢႆးၵႃသႅင်။<br>
5. လိၵ်ႈဝီႉသေႇသၼႃႇ ၵႃၶမ်း။<br>
6. လိၵ်ႈလေႃးၵႃႉ ဝီႉၼေႇယႃႉ။<br>
7. ၶုၼ်သၢမ်လေႃး ၼၢင်းဢူးပဵမ်ႇ။<br>
8. ၼၢင်းထၢမ်ၸႃး။<br>
9.ၼၢင်းဢွၼ်ႇၵမ်သိၼ်။<br>
10.ဢလွင်းဝူဝ်းၶဝ်လဵဝ်။<br>
ဢမ်ႇပႆႇႁၼ်ၵေႃႈ ယင်းမီးတင်းၼမ်။
ၼၢင်းၶႃႈၸႂ်ႉ ၶုတ်ႉၸုတ်ႉတရႃႇ
ၶုတ်ႉၸုတ်ႉတရႃႇၼႆႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈယိင်းၵေႃႉဢၼ်ႁဵတ်းၶႃႈၸႂ်ႉတီႈႁိူၼ်းၵူၼ်းမီးလူင်ၵေႃးသိတ မိူင်းၵေႃးသမ်ႇပီႇယူႇယဝ်ႉ။ ၸိုဝ်ႈမၼ်းပဵၼ်ဢုတ်ႉတရႃႇၼႆ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တီႈၵွင်းလင်မၼ်း မီးပူမ်လူင်ဢၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ ၶုတ်ႉတရႃႇ ၵွင်းလင်ပူမ်၊ ၶုတ်ႉတရႃႇၵွင်းလင်ၵွမ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈတၢင်းၼၼ်ႉသေ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃး ၸင်ႇလႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုတ်ႉၸုတ်ႉတရႃႇ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
မိူဝ်ႈၶုတ်ႉၸုတ်ႉတရႃႇပဵၼ်သၢဝ်မႃးၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇႁဵတ်းၶႃႈၸႂ်ႉၼၢင်းၸုမ်ႈလူင်မိူင်းၵေႃးသမ်ႇပီႇ၊ ၼၢင်းၸုမ်ႈလူင်ၼႆႉ ၼိုင်ႈဝၼ်းပၼ်ငိုၼ်းၶုတ်ႉၸုတ်ႉတရႃႇပႅၵ်ႇပၢၵ်ႇသေ ႁႂ်ႈသိုဝ်ႉမွၵ်ႇပၼ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶုတ်ႉၸုတ်ႉတရႃႇၼႆႉ ၵွႆးသိုဝ်ႉတႃႇငိုၼ်းသီႇပႃၵ်ႇသေ တႃႇသီႇပၢၵ်ႇတႄႉ ဢဝ်ဝႆႉတႃႇၸႂ်ႉၸၢႆႇသုၼ်ႇတူဝ်မၼ်းၼၢင်း။<br>
<br>
မီးပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ၶုတ်ႉၸုတ်ႉတရႃႇၵႂႃႇႁႃသိုဝ်ႉမွၵ်ႇတီးၵၢတ်ႇ၊ မိူဝ်ႈၽႅဝ်ပွတ်းတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်းလႆႈငိၼ်းသဵင်တြႃးထမ်ႇမၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ။ မိူဝ်ႈၽွင်းလႆႈငိၼ်းထွမ်ႇတြႃးယူႇၼၼ်ႉ တူၺ်းတွင်းလွင်ႈပဵၼ်လူႉၼႂ်းတူဝ်ၶၼ်ႇထႃႇမၼ်း။ ပဵၼ်ၸႂ်ၶႂ်ႈၽႅဝ်ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇဝႆႉယူႇၵမ်းလဵဝ်။ တူၺ်းဝိပသ်သၼႃႇသေ လႆႈပဵၼ်သေႃးတႃႇပၢၼ်ႇ (Sotapanna) ၵႂႃႇ။ ဝိပသ်သၼႃႇၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸူဝ်ႈပၢၼ်ၶုတ်ႉၸုတ်ႉတရႃႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇလူင်လူင်လၢင်လၢင်ယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
တေႃႈလဵဝ်တႄႉ ၶုတ်ႉၸုတ်ႉတရႃႇၼႆႉ ငိုၼ်းပႅတ်ႇပၢၵ်ႇၼၼ်ႉ ဢဝ်သိုဝ်ႉမွၵ်ႇတင်းမူတ်းမူတ်းယဝ်ႉ။ တႃႇတေလႆႈဢဝ်ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ပိူၼ်ႈဢမ်ႇပၼ်ၼၼ်ႉ ၼၵ်းၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။ မေႃပွင်ႇၸႂ်မႃးဝႃႈ လွင်ႈလၵ်ႉၶူဝ်းၶွင်ၼႆ ပဵၼ်ဢၵုသူဝ်ႇတုၸရိူၵ်ႈၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ယုမ်ႇယမ်ၶေႃႈသင်ႇသွၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသေ သရၼၵုင်ႇမၼ်းၼိမ်ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
"ဢၻိၼ်ၼႃၻႃၼႃ ဝေရမꧣိသိၵ်ၶႃပတံ ဝမႃၻိယႃမိ"
<br>
ၵဝ်ၼႆႉ တေတိုဝ်းၵမ်မၼ်ႈ သိၵ်ႈၶႃႇပုတ်ႈ (သီႇလမျၢတ်ႈၸဝ်ႈ) ဢၼ်ဝႃႈ ဝႄႈလွင်ႈလၵ်ႉၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၸဝ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပၼ်ၼၼ်ႉ လွတ်ႈႁေႃးၼင်ႇၼၼ်။<br>
<br>
ၼၢင်းၸုမ်ႈလူင် လႆႈႁၼ်လွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆးဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵူႈပွၵ်ႈၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆးတႄႉ လႆႈႁၼ်မွၵ်ႇၼႆႉ မီးၼမ်လိူဝ်တၢင်ႇဝၼ်း၊ ပဵၼ်ယွၼ်ႉၵွပ်ႈသင်ၼႆ မၼ်းၸင်ႇထၢမ်ႇၶုတ်ႉၸုတ်ႉတရႃႇ၊ ၶုတ်ႉၸုတ်ႉတရႃႇၵေႃႈ ၸင်ႇလွတ်ႈဢၢၼ်ႇသီႇလမျၢတ်ႈၸဝ်ႈ ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။<br>
"မုသႃဝၻႃ ဝေရမꧣိသိၵ်ၶႃပတံ သမႃၻိယႃမိ"
<br>
ဝႄႈလွင်ႈလၢတ်ႈၸႃၵႂၢမ်းဢမ်ႇၸိုဝ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ ၵႂၢမ်းဢမ်ႇမီးၽွၼ်းလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼၢင်းၸုမ်ႈလူင်ၵေႃႈ လႆႈႁူႉလွင်ႈပဵၼ်တႄႉမီးတႄႉမၼ်း၊ ၼၢင်းၸုမ်ႈလူင်သႃႇမႃႇဝတီႇ ၸင်ႇပူင်ၵႂၢမ်းႁႂ်ႈၶုတ်ႉၸုတ်ႉတရႃႇ ဢဝ်တေႇသၼႃႇဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁေႃးၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းႁေႃးၼႄပၼ်မၼ်းၸဝ်ႈၼၢင်း။ ၶုတ်ႉၸုတ်ႉတရႃႇၵေႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇၵၢင်ၸႂ်ၼၢင်းၸုမ်ႈလူင်သေ ၶိုၼ်းဢဝ်တေႇသၼႃႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ၼၼ်ႉ ႁေႃးၼႄပၼ်ၶိုၼ်း။ ၼၢင်းၸုမ်ႈလူင်လႄႈ ၸိူင်ႉၼၢင်းၼႂ်းႁၢင်ႈႁေႃၶဝ်ၵေႃႈ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ထွမ်ႇငိၼ်းတြႃးၸဝ်ႈသေ တင်းသဵင်ႈလႆႈပဵၼ်သေႃးတႃႇပၢၼ်ႇၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၶုတ်ႉၸုတ်ႉတရႃႇၼႆႉ ၺၢၼ်ႇလႅတ်းၽၢႆၼႃႇ။ ဝၢႆးမႃး ဢူမ်ဢၢၼ်ႇလႆႈ ပိတၵၢတ်ႈသၢမ်ၵွင်သေ ပဵၼ်မႃး "တိပိꩦၵၻရ" ယူႇယဝ်ႉ။ ၼၢင်းၸုမ်ႈလူင်သႃႇမႃႇဝတီႈၼႆႉ ႁႂ်ႈၶုတ်ႉၸုတ်ႉတရႃႇၼင်ႈတီႈသုင်သေ ၼၢင်းၸုမ်ႈလူင်သမ်ႉၼင်ႈတီႈတႂ်ႈတီႈတႅမ်ႇ။ မၼ်းၸဝ်ႈၼၢင်း ၼပ်ႉယမ်ႁၵ်ႉသႃၶုတ်ႉၸုတ်ႉတရႃႇတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ။ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးတႄႉ ၸင်ႇလူတ်းယွၼ်ႇပၼ် ဢၼ်လႆႈပဵၼ်ပၢၼ်ၶႃႈၸႂ်ႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၸင်ႇၵိူတ်ႇလဵင်ႉပၼ်ၸူဝ်ႈပၢၼ်ဢၼ်မႂ်ႇ တႃႇၶုတ်ႉၸုတ်ႉတရႃႇတႄႉတႄႉယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၸင်ႇဝႃႈ "ဢေၵတၷ်ၷံ ၽိၵ်ၶဝေ မႃမသႃဝၵႃၼံ ဢုပႃႇသိၵႃၼံ ၿႁုသုသ်သုၼံ ၶုꩡ်ၸုတ်တရံ" ၼႆသေ ၸင်ႇပၼ်ဢေႇၵတၵ်ႉၵယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ရႁၢၼ်းၶဝ်ဢိူၺ်၊ ၼႂ်းဢုပႃႇသိၵႃႇသႃဝၵ ၼႂ်းသႃႇသၼႃႇၵဝ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ တီႈဢၼ်မီးပိုၼ်ႉႁူႉယႂ်ႇၼမ်ၼၼ်ႉ ၶုတ်ႉၸုတ်ႉတရႃႇၼႆႉ တွၼ်းလိူဝ်၊ မျၢတ်ႈလိူဝ်ႈ၊ ၶိုၵ်ႉလိူဝ်ပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။<br>
ၼၢမ်ႇသႃႇၽိူၵ်ႇ
Sandal-Wood (နံ့သာဖြူ-စန္ဒကူးဖြူ).
 - Botany Term : Santalum album Linn
 - Species/Family : Santalaceae
 
ပုံသဏ္ဌာန် : -အမြဲစိမ်း အပင်လတ် မျိုးဖြစ်၍ အကိုင်း အခက်များ ကိုင်းဖြာကျ နေသည်။ လွန်းပုံ သဏ္ဌာန် အရွက်များ ရွက်ဆိုင် ထွက်သည်။ ရွက်နား ညီသည်။ ထိပ်ဖက် သို့မဟုတ် ကြားမှ အဆုပ်လိုက် ပွင့်သော ပန်းခိုင်မျိုး ဖြစ်သည်။ ခရမ်းရောင် သန်းသော အပွင့် ငယ်လေးများ ပွင့်သည်။ တစ်စေ့ခွံ သီးဖြစ်ပြီး လုံးဝိုင်းသည်။
အပင်
- အမြဲ စိမ်းလန်းသော ပင်လတ် တစ်မျိုး ဖြစ်၍ ပေ ၃၀ မှ ၄၀ အထိမြင့် ၏ ။သေးသွယ်၍ တွဲကျသော အကိုင်းအခက် များရှိ၏ ။ အခေါက်နီညို ၊ သို့မဟုတ် အညိုရင့် ရောင်ရှိ၍ အတွင်းခံ အနီရောင် ရှိသည်။ အတွင်းသား မာ၍ ချောမွတ်သည်။ အညိုရောင် သမ်းသည်။ အကာသား ဖြူသည်။ အပင်ငယ် စဉ်တွင် အပွေးများ ချောမွတ်သော် လည်း အပင်ကြီး လျှင် ကြမ်းတမ်း၍ အမြှောင်းလိုက် အက်ရာများ တွေ့ရသည်။
အရွက်
- ရွက်ဆိုင် ထွက်လေ့ ရှိသော်လည်း တစ်ခါ တစ်ရံ ရွက်လွှဲထွက် သည်ကိုတွေ့ ရသည်။၁၁/၂ လက်မမှ ၃ လက်မခန့် ရှည်သည်။ ဖျော့တော့သော စိမ်းဝါရောင် သို့မဟုတ် အစိမ်းရောင် ရှိသည် ။ အရွက် အပေါ် မျက်နှာပြင် ပြောင်ချော၍ အောက်မျက်နှာ ပြင်ထက် အရောင် ပိုရင့်သည်။ ရွက်နုများ တစ်နှစ်လျှင် နှစ်ကြိမ် ထွက်သည်။
အပွင့်
- အပွင့် အချင်း ၁/၄ လက်မ ရှိသည်။ ပထမ တွင် မြက်ခြောက်ရောင် ဖြစ်၍ နောက်ပိုင်းတွင် ခရမ်းညို ရောင် ဖြစ်လာသည်။ အနံ့ မရှိချေ။ ပင်သက် ၃-၄ နှစ်တွင် သီးပွင့်သည်။ တစ်နှစ်ပတ်လုံး အနည်း နှင့် အများ ပွင့်သည်။
အသီး
- လုံးဝိုင်းသည်။ ပုဏ္ဍရိတ် သီးနှင့် တူပြီး အနည်းငယ် ပိုကြီးသည်။ မှည့်သော အခါ ညိုနက်ရောင် ဖြစ်သွားသည်။ အသား အရည်ရွှမ်း သည်။ အစေ့ ့သေးငယ် ၍ မာသည်။ ငရုတ်ကောင်း စေ့ထက် အနည်းငယ် ကြီးသည်။
အသုံးပြုနိုင်သည့်
အစိတ်အပိုင်းများ : အနှစ်သား။
မြန်မာနိုင်ငံတွင်
တွေ့နိုင်သောနေရာများ : မြန်မာနိုင်ငံ အနေဖြင့် အိန္ဒိယ မှ မှာယူ၍ ရန်ကုန် ကမ္ဘာအေး လိုဏ်ဂူ ပတ်ဝန်းကျင် ၊ ပြင်ဦးလွင် နှင့် ပုပ္ပား တောင်ခြေ တို့တွင် အသင့်အတင့် စိုက်ပျိုးထား သည်ကို တွေ့ရသည်။
အသုံးဝင်ပုံ : အာနိသင်
- မြန်မာဆေး ကျမ်းများ အလိုအရ နံ့သာဖြူ သည် ခါး၏ ၊ အေး၏ ၊ နှလုံးကို အကျိုးပြု၏ ၊ အရောင်အဆင်း ကောင်းစေ၏ ။ သလိပ် ၊ သည်းခြေကို နိုင်၏ ။ အဆိပ်၊ ရေငတ် ၊ သွေးအန်၊ သွေးကျ ၊ အပူရောဂါ တို့ကို ပျောက်ကင်းစေ၏ ။
အသုံးပြုပုံ-
အနှစ်သား
၁။ ဖျား၍ အပူရှိန် အားကြီးခြင်း ၊ ကိုယ်သားကိုယ်ရေ ပရုတ်ကို သွေး၍ ဦးခေါင်းခွံ ၌ လိမ်းပေးခြင်း ဖြင့် အပူအခိုး များ ထွက်၍ ရောဂါ ပျောက်ကင်းစေသည်။
၂။ နံ့သာဖြူ နှင့် သံပရာရည် ဖျော်လူးပါက ယားယံခြင်း ပျောက်၏ ။
၃။ ဆန်ဆေးရည်နှင့် နံ့သာဖြူ သွေး၍ ပျားရည် ၊ သကြားတို့ နှင့် အနေတော် ရော၍ သောက်သော် ဆီးအောင့် ရောဂါ နှင့် ဝမ်းသွားရောဂါ ပျောက်၏ ။
၄။ ဒက်ပေါက်ခြင်း ၊ အနာစက် ပေါက်ခြင်း ဖြစ်သော် နံ့သာဖြူ ကို နှင်းဆီရည်နှင့် သွေး၍ နံနံစေ့ မြက်မွေး အနည်းငယ် ရောထည့် လိမ်းသော် ပျောက်၏ ။ နံ့သာဖြူ တစ်မျိုးတည်း လည်း လိမ်းပေး နိုင်၏ ။
၅။ ဆန်ဆေးရည်နှင့် နံ့သာဖြူ သွေး၍ သကြားခဲ နှင့် ရောသောက်သော် အပူလွန် ရောဂါ ၊ ကြို့ထိုးနာ တို့ ပျောက်၏ ။
၆။ ညောင်းညာ ကိုက်ခဲခြင်း ဖြစ်လျှင် နံ့သာဖြူ ၊ သွေးလိမ်းက ပျောက်၏ ။
ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်
တိူင်းပႃႇၵိူဝ် (ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး), (Bago Division), (Zetoeng Paakoe) ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼ[း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼႆႉဢေႃႈ။ ၸႄႈလူင်တႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပႃႇၵိူဝ် (ဍုၚ်ဗဂေါ) ယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈၼႂ်းတိူင်းပႃႇၵိူဝ် ဢိင်လူၺ်ႈၼိူဝ် သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈပီ 2014 ၼၼ်ႉၼႆ မီးၵႂႃႇ ၄,၈၆၇,၃၇၃ ဦး ၵေႃႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်ၼႆႉ မီး ၸႄႈဝဵင်း (28) ၸႄႈဝဵင်း၊ ဝဵင်း (51) ဝဵင်း၊ ပွၵ်ႉ (325) ပွၵ်ႉ၊ ဢိူင်ႇ (1410)၊ လႄႈ ဝၢၼ်ႈ (6441) ဝၢၼ်ႈယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈ.
ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်ၼႆႉ ၽၢႆႇႁွင်ႇ မီး ၼႃႈလိၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၼေႇပျီႇတေႃႇ လႄႈ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ ၽၢႆႇတၢင်းဢွၵ်ႇ သမ်ႉ မီး ၸႄႈမိူင်းယၢင်းၽိူၵ်ႇ လႄႈ ၸႄႈမိူင်းမွၼ်း၊ ၽၢႆႇတၢင်းၸၢၼ်း မီး ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ ၽၢႆႇတၢင်းတူၵ်း မီး ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ လႄႈ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ တိူဝ်ႉၸပ်းၵၼ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
မီးဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ လတ်ႉတီႇတုတ်ႉႁွင်ႇ 16 တီႇၵရီႇ 47 မိတ်ႉၼိတ်ႉတေႃႇ 19 တီႇၵရီႇ 20 မိတ်ႉၼိတ်ႉ၊ လွင်ႇၵျီႇၵျူႉဢွၵ်ႇ 94 တီႇၵရီႇ 35 မိတ်ႉၼိတ်ႉတေႃႇ 97 တီႇၵရီႇ 10 မိတ်ႉၼိတ်ႉ ယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်တၢင်းၵႂၢင်ႈ ဢေႇရိယႃႇမၼ်းဝႃႈ မီးဝႆႉ 9737043 ဢေႇၵ၊ ပေႃးဢဝ်လွၵ်းလၵ်းဝႃႈ မီး 15214.10 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း.
ဝၢႆးသေသိုၵ်းလူမ်ႇမိူင်း ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ယဝ်ႉ ပီ 1853၊ လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ (20)ဝၼ်းၼၼ်ႉ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် သိမ်းဢဝ်မိူင်းမၢၼ်ႈပွတ်းတႂ်ႈ ႁဵတ်းပဵၼ်ၶူဝ်းလၼီႇဢင်းၵိတ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇပိူင်ၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၶူဝ်းလၼီႇသေလႄႈ တႄႇၽွတ်ႈႁႅၼ်း ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်းၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်ႇၼႆႉ ဝဵင်းၼေႇပျီႇတေႃႇၵဝ်ႇ ဢၼ်လိုဝ်းလင်မႃးၼႂ်း ပိုၼ်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ၸဵင်ႇႁွင်ႇပွတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်ဝႃႈ ၵေႇတုမတီႇ ဢၼ်ပဵၼ် ဝဵင်းၼေႇပျီႇတေႃႇၵဝ်ႇ ဝဵင်းတွင်ႇငူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဵင်ႇႁွင်ႉဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉဝဵင်းၵဝ်ႇ ၶိူဝ်းၵူၼ်းပျူႇ ဢၼ်ပဵၼ် ဝဵင်းလူင် သရေႇၶတ်ႉတရႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၸႄႈလူင် ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ ဝဵင်းပႃႇၵိူဝ်ၼႆႉၵေႃႈ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်ဝဵင်းၼေႇပျီႇတေႃႇ ႁၢၼ်ႇတႃႇဝတီႇ ဢၼ်ၶုၼ်မွၼ်းၶဝ် ပၵ်းႁၢင်ႈပၵ်းႁေႃမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိင်ႈၽႃႉယႃႇသီႇ.
ပွတ်းၸၢၼ်း ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်ႇၼႆႉ မၼ်းမီးၽိင်ႈၽႃႉမူၵ်ႉတူင်ႇယမ်းလီသေ ပွတ်းႁွင်ႇတႄႉ မီးၽိင်ႈၽႃႉႁႅင်ႈႁွင်ဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈ ပႃႇၵိူဝ်၊ တွင်ႇငူႇ လႄႈ ပျီႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပေႃးဝႃႈထိုင်ၶၢဝ်းမႆႈသုတ်းၼႆ မီး 88 တီႇၵရီႇ တေႃႇ 90 တီႇၵရီႇ ၾႃႇရိၼ်ႇႁၢႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃးၽတ်ႉၽဵင်ႇၵၼ် တင်းၸႄႈတိူင်းၼႆ တၢင်ႉမႆႈၼႆႉ မီး 75 တီႇၵရီႇ ၾႃႇရိၼ်ႇႁၢႆႉယဝ်ႉ။ တၢင်ႉၼမ်ႉၽူၼ် ဢၼ်သုင်သုတ်းၼႆႉ တီႈ ဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး ၼႆႉယၢမ်ႈၽႅဝ်ထိုင် 132.36 ၼိဝ်ႉသေ တီႈတႅမ်သုတ်း ၵႃႈတီႈ ဝဵင်းပျီႇၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈလႆႈ 45.49 ၼိဝ်ႉယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်.
 - ႁၢင်ႈႁေႃ ၵမ်ႇပေႃးၸတႃႇတီႇ (ကမ္ဘောဇသာဒီ နန်းတော်)
 - ၽြႃးၵျႅၵ်ႉပုၼ် (ကျိုက်ပွန်ဘုရား)
 - ၽြႃးသူၺ်ႇမေႃတေႃး (ပႃႇၵိူဝ်) (ရွှေမော်ဓောဘုရား(ပဲခူး))
 - ၽြႃးသူၺ်ႇတႃႇလွင်း (ရွှေသာလျောင်း ရုပ်ပွားတော်ကြီး)
ၸႄႈတွၼ်ႈပႃႇၵိူဝ်
ၸႄႈတွၼ်ႈပႃႇၵိူဝ် (ပဲခူးခရိုင်), (Bago District), (Zetaun Paakoe) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ် ဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈတွၼ်ႈတႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပႃႇၵိူဝ် ယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈပႃႇၵိူဝ်ႇ ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉ မီးၵႂႃႇ ၁,၇၆၈,၃၃၅ ၵေႃႉ ယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းလႄႈ ဝဵင်း.
ၸႄႈဝဵင်း လႄႈ ဝဵင်း ၸိူဝ်းမီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပႃႇၵိူဝ်ၼႆႉ မီးၼင်ႇၽၢႆတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ 
 - ၸႄႈဝဵင်းပႃႇၵိူဝ်
 - ဝဵင်းပႃႇၵိူဝ်
 - ၸႄႈဝဵင်းတၼၢတ်ႉပိၼ်ႇ
 - ဝဵင်းတၼၢတ်ႉပိၼ်ႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းၵဝ
 - ဝဵင်းၵဝ
 - ၸႄႈဝဵင်းဝေႃး
 - ဝဵင်းဝေႃး
 - ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇလေးပိၼ်ႇ
 - ဝဵင်းၺွင်ႇလေးပိၼ်ႇ
 - ဝဵင်းမႃႉတွၵ်ႉ
 - ဝဵင်းပျုၼ်ႇတၢၼ်ႇသႃႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉတၵႃး
 - ဝဵင်းၵျွၵ်ႉတၵႃး
 - ဝဵင်းပႄးၼွႆႇၵူင်း
 - ၸႄႈဝဵင်းတၢႆႉဢူး
 - ဝဵင်းတၢႆႉဢူး
 - ၸႄႈဝဵင်းသူၺ်ႇၵျိၼ်ႇ
 - ဝဵင်းသူၺ်ႇၵျိၼ်ႇ
ၸႄႈဝဵင်းပႃႇၵိူဝ်
ၸႄႈဝဵင်းပႃႇၵိူဝ် (ပဲခူးမြို့နယ်), (Bago Township), (Zewaeng Paakoe) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပႃႇၵိူဝ်၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉၶႃႈဢေႃႈ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပႃႇၵိူဝ် ယဝ်ႉ။
ဝဵင်းပႄးၼွႆႇၵူင်း
ဝဵင်းပႄးၼွႆႇၵူင်း (ပဲနွယ်ကုန်းမြို့), (Penwegon), (Penauikong) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉတၵႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပႃႇၵိူဝ်၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 
ပႄးၼွႆႇၵူင်း (ပဲနွယ်ကုန်း) ၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ ပႄးၼွႆႇၵူင်ႇ (ပဲနွယ်ကုန်) သေလူင်းပဵၼ်မႃးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၽၼ်းၽဵဝ်ႈ ပႄးၼွႆႇ (ၶိူဝ်းထူဝ်ႇ) ႁႂ်ႈမူတ်းသဵင်ႈ သေတႄႇတင်ႈဝၢၼ်ႈမႃး ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ဝဵင်းမတယႃႇ
ဝဵင်းမတယႃႇ (Madaya), (မတ္တရာမြို့) ၼႆႉပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ သေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇဢေႃႈ။ မီးၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယၢၼ်ၵႆၵၼ် 15 လၵ်းယဝ်ႉ။ ပဵၼ်တီႈတၢင်းလူတ်ႉလဵင့် တႃႈလိူဝ်ႇ - မတယႃႇ သုတ်းၵေႃႈၸႂ်ႈယဝ်ႉ။
ပထဝီႇ.
ဝဵင်းမတယႃႇၼႆႉ မီးတီႈသုင်ၼႃႈပၢင်ႇလၢႆႇ 330 ထတ်းသေ ၵႆယၢၼ်ၵၼ်တင်း သူပ်းပၢၵ်ႇလၢႆႇပင်းၵလႃး 275 လၵ်း၊ ၵႆယၢၼ်ၵၼ်တင်း ၵူတ်ႉမူၵ်ႉတမ 415 လၵ်းပၢႆယဝ်ႉ။ ၼႃႈလိၼ် မတယႃႇၼႆႉ မၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ၽၼ်ၼမ်ႉသေ မီးႁူၺ်ႈလွႆၼမ်ယဝ်ႉ။ တီႈၼႃႈလိၼ်မတယႃႇၼႆႉ ယွၼ်ႉမီးႁွင်ႈၶုတ်း ဢၼ်သိုပ်ႇ မတယႃႇ တင်း မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ်ဝႆႉလႄႈ ၼမ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈတႄႉ ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈယူႇ။ တီႈမတယႃႇၼႆႉ ၵူၼ်း 5 ပုၼ်ႈ 3 ပုၼ်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈသေ ၵူၼ်းဢၼ်ၵိုတ်းလိူဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ႁဵတ်းလွင်ႈႁႃပႃသေ လဵင်ႉတွင်ႉယူႇယဝ်ႉ။ တီႈမတယႃႇၼႆႉ မၼ်းမီးသုၼ်ၶုၼ်မၢၼ်ႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇလႄႈ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈဝႆႉ မၢၵ်ႇမူင်ႈ၊ ၵူၺ်ႈ၊ မၢၵ်ႇၽႃႈ၊ မၢၵ်ႇဢိုၼ်ႈ၊ မၢၵ်ႇၵဵင်၊ တူၼ်ႈပု ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
သၢႆတၢင်းၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ.
သၢႆတၢင်းၵပ်းသိုပ်ႇမတယႃႇၼႆႉ ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈဝႆႉယူႇ။ တၢင်းလူတ်ႉၵႃး၊ တၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း၊ တၢင်းၼမ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁွတ်ႈၽႅဝ်ယူႇ။ လုၵ်ႉဢဝ်ဝဵင်းမတယႃႇ သေႁဵတ်းတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းၵႂႃႇၸူး ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ဝႆႉယူႇ။ ၸွမ်းၽင်ႇၶၢင်ႈ ႁွင်ႈသူၺ်ႇတၶျွင်းၵေႃႈ မီးတၢင်းလူတ်ႉၵႃး ထိုင် ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မီးတၢင်းထိုင် ၸႄႈမိူင်းတႆး ၵွၼ်ႇ။ ပေႃးဢဝ် တၢင်းၼမ်ႉဝႃႈ ၵႂႃႇၸွမ်းႁွင်ႈသူၺ်ႇတၶျွင်း၊ မႄႈၼမ်ႉမတယႃႇ (ၶျွင်းမၵျီး)သေ ႁိူဝ်း၊ ပႄးၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၵႂႃႇၵႂႃႇမႃးမႃးယူႇ။ ၽြႃးဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင် တီႈထုင်ႉမတယႃႇၼႆႉ ၵွင်းမူးသူၺ်ႇၵူႇၵျီး ဢၼ်မီးတီႈဝဵင်းမတယႃႇ၊ ၵွင်းမူးပႅတ်ႇၼႃႈ လႄႈ ၵွင်းမူးသူၺ်ႇၺွင်ႇတေႃႇ၊ ၵွင်းမူးသူၺ်ႇမုၼေႃး လႄႈ ၵွင်းမူးသူၺ်ႇပူင်ႇတႃႇ ဢၼ်မီးတီႈ ဝၢၼ်ႈလုၼ်းတွင်း၊ ၵွင်းမီး ယွၼ်းသူးတဵမ်ထူၼ်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ဝၢၼ်ႈတွင်ႇပျူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃး လိူၼ်ၵဝ်ႈ မႃး ၸတ်းႁဵတ်း ပွႆးၽီတွင်ႇပျူင်းလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈပတ်ႉပိုၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်မႃးႁွတ်ႈထိုင် ပၢင်ပွႆးယူႇယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းၸိုဝ်ႈငဝ်ႈငႃႇ.
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပိုၼ်းၶဝ်ဝႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈသင်လႆႈႁွင်ႉဝႃႈ မတယႃႇၼႆ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းတႄႉ မိူဝ်ႈပီသၵ်ႈၵရိတ်ႉ 395 ပၢၼ် ဢၼေႃႇယထႃႇမိၼ်းၸေႃးၼၼ်ႉ ၼႂ်းၵႄႈ ၵမ်ႇပေႃးၸ လႄႈ မိူင်းမၢၼ်ႈ ယႃႇပေႁႂ် ၸၢပ်ႈလေႃးၵၼ်တင်း တႆးယူၼ်းသေ ၸင်ႇလႆႈၸႅၵ်ႇၽႄပုၼ်ႈၽွၼ်းပၼ် ၽွင်းမိူင်းၶဝ်သေ တႄႇတင်ႈမႃး ဝဵင်း 43 ဝဵင်းၼၼ်ႉ ပႃးဝဵင်း မတယႃႇ ၼႆႉဝဵင်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ဢမၢတ်ႈၽွင်းမိူဝ်းၶဝ်ၵေႃႈတႄႇတင်ႈမႃးလႆႈ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ မတယႃႇ (မၢတ်ႈတယႃႇ) ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈဝႃႈ ၽွင်းမိူင်းဢမၢတ်ႈ 100 ၵေႃႉတင်ႈမႃးလႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ မၢတ်ႈတယႃႇ (ဢမၢတ်ႈပၢၵ်ႇၵေႃႉ) ၼႆၵေႃႈ ယုမ်ႇယမ်ဝႆႉဝႃႈၼၼ်။
ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ (Madaya), (မတ္တရာမြို့နယ်) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ဢေႃႈ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမတယႃႇယဝ်ႉ။
မတ်ႉသ၊ ၸၢတ်ႈ
34 - ꩡၢတ်ႈမၸ်ႉꧡ.
ပေႃးၸွမ်းလင်ၵႃႇမ ၊ ၸၢင်ႈတုၵ်ႉၶၽိတ်းတၢင်း
ဝတ်ႉထုပၸ်ႉၸုပၼ်ႇ.
ၽွင်းမိူဝ်ႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး တိုၵ်ႉယူႇသဝ်းတမ်ႈတီႈ မိူင်းသႃႇဝတ်ႉထိ ဝတ်ႉꩡေႇတဝၼ်ႇၼၼ်ႉ ဢိင်ပိုင်ႈလူၺ်ႈ လွင်ႈတၢင်း ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်း မေးၵဝ်ႇမၼ်း ႁူၺ်းၸၼ်လႄႈ ၸင်ႇတေ ႁေႃးၼႄ ꩡၢတ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵမ်းၼၼ်ႉ မုၼ်ၶမ်းၽြႃးၸင်ႇႁွင်ႉ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၼၼ်ႉသေ “လုၵ်ႈႁၵ်ႉ... လွင်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈ ဢမ်ႇသိူဝ်းသႃႇ ၼႂ်းသႃႇသၼႃႇ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၸွင်ႇၸႂ်ႈႁိုဝ်”ၼႆလႄႈ ၸင်ႇတွပ်ႇၶိုၼ်းဝႃႈ “ၸႂ်ႈတီႈၶႃႈ ဢေႃႈမုၼ်ၶမ်းၽြႃး... ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းႁူၺ်းၸၼ် ၼမ်ႉမိုဝ်းမေႃႁဵတ်းၽၢၵ်းဝၢၼ် မေးၵဝ်ႇ ၶႃႈတပႄးၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇဢမ်ႇသိူဝ်းသႃႇ ၼႂ်းသႃႇသၼႃႇၼႆႉ တီႈၶႃႈဢေႃႈ”ၼႆယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼၼ်ႉ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ၸင်ႇဝႃႈ “ၼၢင်းယိင်းၵေႃႉၼႆႉ ႁဵတ်းၽွၼ်းပဝ်ႇပၼ်မႂ်း ꩡၢတ်ႈၼႆႉၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး။ ꩡၢတ်ႈၵွၼ်ႇၵေႃႈ ဢိင်ပိုင်ႈ ၼၢင်းယိင်းၵေႃႉၼႆႉသေ ဢၢင်ႈၸမ်တၢႆယူႇၼၼ်ႉ ၵဝ်ၽြႃး လႆႈဢဝ်မႂ်း ပူၼ်ႉလွတ်ႈ တၢင်းတၢႆမႃးယူႇယဝ်ႉ ၼႆသေ ၸင်ႇတေႁေႃးၼႄ ꩡၢတ်ႈၵွၼ်ႇဝၼ်းလင် ၼႆႉယဝ်ႉ-
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ.
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တီႈမိူင်းၿႃႇရႃႇၼသီႇ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၿြႁ်မၻတ်ႈ ပဵၼ်ၶုၼ်ယူႇၼၼ်ႉ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃး သမ်ႉပဵၼ် ပုရေႃးႁိတ်ႈ တမ်ႈတီႈ ၶုၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၸႂ်ၸပ်းပႅၼ်း ပႃမႄႈ လႄႈ ပႃပေႃႈလူင်တူဝ်ၼိုင်ႈ ၸင်ႇၵႂႃႇၺႃး ၶႄ ဢၼ်တမ်ႇငႃႈၶဝ် ဝၢၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပႃမႄႈတႄႉ လႆႈလွတ်ႈၽေးၶဵၼ်ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ်ပႃမႄႈ လွတ်ႈၵႂႃႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ မၼ်းလႆႈငိၼ်းသႅဝ်ၶႄ လႄႈ ၸင်ႇငိူင်ႉဝႄႈ လွတ်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တႃႇတေပိင်ႈၵိၼ် ပႃလူင်တူဝ်ၼၼ်ႉ တမ်ႇငႃႈၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ် သႂ်ႇၽႆးသုမ်ၽႆးယူႇ။ ဝိတ်ႉမႆႉလႅမ်ယူႇ။ ပႃလူင်တူဝ်ၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈဝႃႈ “တၢင်းၶၢၼ်ၸႂ် ဢၼ်တေလႆႈၶၢမ်ႇပိင်ႈၽႆးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမႃးပဵၼ် လွင်ႈတုၵ်ႉၸႂ်ၵဝ်။ တၢင်းၶၢၼ်ၸႂ် ဢၼ်ပဵၼ်မႃးလူၺ်ႈ ပႃမႄႈၼၼ်ႉၵူၺ်းယဝ်ႉ မႃးပဵၼ် လွင်ႈတုၵ်ႉၸႂ်ၵဝ်ယဝ်ႉ”ၼႆသေ ၸင်ႇတေလွတ်ႈၷႃႇထႃႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ-
ပႃႇꩮိ.
 34 - ၼ မံ သီတံ ၼ မံ ဢုၼ်ႁံ၊ ၼ မံ ꩡႃလသမိ ၿႃꩪၼံ။
 ယၺ်ၸ မံ မၺ်ၺတေ မၸ်ꧡီ၊ ဢၺ်ၺံ သေႃ ရတိယႃ ၷတေႃ။
ပိၼ်ႇတႆး.
တၢင်းမႆႈ တၢင်းၵတ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမႃးပၼ်တၢင်းတုၵ်ႉၶၵဝ်လႆႈ။ လွင်ႈၸဵပ်းသႅပ်ႇၼႂ်းၶႄၼၼ်ႉ ၵေႃႈ ဢမ်ႇမႃးပၼ်တၢင်းတုၵ်ႉၶၵဝ်လႆႈ။ ဢၼ်မႃးပၼ် တၢင်းတုၵ်ႉၶၵဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်ပႃမႄႈ တေထၢင်ႇၽိတ်းဝႃႈ “ပႃပေႃႈတူဝ်ၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈၵႂႃႇသိူဝ်းလူၺ်ႈၸွမ်း ပႃမႄႈတၢင်ႇတူဝ်ယဝ်ႉ”ၼႆၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။
ပႃပေႃႈလူင်ၼၼ်ႉ ၼွၼ်းၼိူဝ်ႁၢတ်ႇသၢႆး မႆႈၸႂ်ၸွမ်း ပႃမႄႈတူဝ်ၼၼ်ႉသေ ႁႆႈယူႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃး ပုရေႃးႁိတ်ႈ ၸင်ႇႁူမ်ႈလူၺ်ႈလုမ်းလၢင်းမၼ်းသေ လူင်းမႃးတမ်ႈတီႈ တႃႈၼမ်ႉယဝ်ႉ။ ပုရေႃးႁိတ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်း ဢၼ်မေႃထွမ်ႇႁူႉပွင်ႇ သဵင်သတ်းၶဝ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ လႆႈငိၼ်းသဵင် ပႃလူင်တူဝ်ၼၼ်ႉႁႆႈၼႆ ၸင်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈ “ပႃတူဝ်ၼႆႉ ႁႆႈၵွပ်ႈတၢင်းမႆႈ ၵိလေႇသႃႇယူႇလူင်ၼႆႉ၊ ပေႃးဝႃႈ ႁဵတ်းၼႆသေ တၢႆၵႂႃႇၼႆ မၼ်းတေတူၵ်းငရၢႆးယူႇယဝ်ႉ။ ၵဝ်တေ ဢဝ်မၼ်းလွတ်ႈၵွၼ်ႇ”ၼႆသေ ၸင်ႇၵႂႃႇ ယွၼ်းဢဝ်ပႃ တမ်ႈတီႈတမ်ႇငႃႈယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ လႆႈပႃမႃးၼႆ “မိူဝ်ႈၼႆႉ သင်ဝႃႈ ၵဝ်ဢမ်ႇႁၼ်မႂ်း ၼႆၸိုင် မႂ်းတေလႆႈတၢႆ ဢမ်ႇႁၢင်ႉယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉၵႂႃႇ ယႃႇပေၸွမ်းၸႂ်ၵိလေႇသႃႇ”ၼႆသေ ၸင်ႇၶိုၼ်းပွႆႇပၼ် ၼႂ်းၼမ်ႉယဝ်ႉ။
 - ႁူမ်ႈꩡၢတ်ႈ ။ ။ ပုရေႃးႁိတ်ႈ မႃးပဵၼ် ၽြႃး။
ပႃပေႃႈလူင်ၼၼ်ႉ မႃးပဵၼ် ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇသိူဝ်းသႃႇ ၼႂ်းသႃႇသၼႃႇ။
ပႃမႄႈၼၼ်ႉ မႃးပဵၼ် မေးၵဝ်ႇၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - ၵၼ်သွၼ် ။ ။ (1) ၸႂ်ၸပ်းၸွမ်းၼၢင်းယိင်း၊ လႆႈလူႉၶိင်းတူၵ်းမႂ်ႈ။
 (2) ပေႃးၸွမ်းလင်ၵႃႇမ၊ ၸၢင်ႈတုၵ်ႉၶတူၵ်းၵိၼ်း။
 - ပႃႇရမီႇ ။ ။ တႃႇၼပႃႇရမီႇ။
 - မင်ႇၷလႃႇ ။ ။ “ၻႃၼ မင်ၷလႃ။
ၸႄႈဝဵင်းမယၢၼ်းၵူင်း
ၸႄႈဝဵင်းမယၢၼ်းၵူင်း (မရမ်းကုန်းမြို့နယ်), (Mayangone Township), (Zewaeng Mayaankong) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ပွတ်းႁွင်ႇ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းမယၢၼ်းၵူင်း ၼႆႉ ၽၢႆႇႁွင်ႇမီး ၸႄႈဝဵင်း|ၸႄႈဝဵင်းဢိၼ်းၸဵင်ႇ လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇၵလႃႇတူင်ႇ၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ မီး ၸႄႈဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူၵ်ႉၵလႃႇပ လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းယၢၼ်ႇၵိၼ်း၊ ၽၢႆႇတူၵ်း မီး မႄႈၼမ်ႉလႅင် လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းလႅင်ႇတႃႇယႃႇ လႄႈ ၽၢႆႇၸၢၼ်း မီး ၸႄႈဝဵင်းၵမႃႇယုတ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈၸႄႈဝဵင်းမယၢၼ်းၵူင်းၼႆႉ ဢဝ် ပွၵ်ႉ (20) သေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸၼ်ႉငဝ်ႈမီး (30) ႁူင်း၊ ၸၼ်ႉၵၢင်မီး (7) ႁူင်း၊ ၸၼ်ႉသုင်မီး (5) ႁူင်း ယဝ်ႉ။
ယူင်ႉသၢင်ႈ ၸိူဝ်းၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်.
ယူင်ႉသၢင်ႈၸိူဝ်းဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမယၢၼ်းၵူင်း ဢၼ်ၼႄဝႆႉၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉၼႆႉ ထိင်းသိမ်းဝႆႉပဵၼ် ၶူဝ်းပူၺ်ႈၵဝ်ႇမွၼ် တီႈဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၶႃႈဢေႃႈ။
ဝဵင်းမလႅင်ႇ
ဝဵင်းမလႅင်ႇ (မလှိုင်), (Mahlaing) ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႈယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမလႅင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း တႃႇၸီႇ-မျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ ဢၼ်မီး ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း ဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ လႄႈ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် တၢင်းလူတ်ႉၵႃး မဵၵ်ႉထီႇလႃႇ-မျိၼ်းၶျၢၼ်ႇဢေႃႈ။
ပေႃးလုၵ်ႉတီႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ ၵႂႃႇတင်းတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း ၼႆ ၵႆယၢၼ် 22 လၵ်းယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈ ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇၼႆႉ မီး 43.1 လၵ်းပၼ်ႇမူၼ်းယဝ်ႉ။ ၼႃႈလိၼ်ပူႇၵႄႇ မီး 54 ဢၼ်သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ 1956 ၼၼ်ႉ မီးမႃး 8917 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းမလႅင်ႇၼႆႉ မီး လုမ်ႉၶုၼ်ၽွင်းဝဵင်း၊ လုမ်းၽၢႆႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ၊ လုမ်းႁၢၼ် ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ မီးသူၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈယဝ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ် သဵၼ်မၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 1953 ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းယူႇၼိူဝ်ဝဵင်း မီးမႃးမွၵ်ႈ 6543 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းမလႅင်ႇၼႆႉ ယွၼ်ႉမီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် တၢင်းလူတ်ႉၵႃး တၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းလႄႈ လွင်ႈသိုဝ်ႉလွင်ႈၶၢႆၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈမလႅင်ႇၼႆႉ မီး ႁႃႈဝၼ်းၼိုင်ႈၵၢတ်ႇသေ ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းႁိမ်းႁွမ်း ဢွၼ်ၵၼ်မႃးသိုဝ်ႉမႃးၶၢႆယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမလႅင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၵုၺ် တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈလႄႈ မီးႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈၵုၺ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈမလႅင်ႇၼႆႉ မီးပႃး ၸၢၵ်ႈၼမ်ႉမၼ်းယဝ်ႉ။ မေႃႈလိၼ် ဢၢင်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁဵတ်းဢိတ်းဢွတ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပိူင်လူင်မၼ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တိူဝ်းၼမ်ယဝ်ႉ။
ၽြႃးဢၼ်လိုဝ်းလင် တီႈဝဵင်းမလႅင်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ၵွင်းမူးသူၺ်ႇမုၼေႃးသေ ႁဵတ်းပွႆးၽြႃးၵူႈပီယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း.
မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ဝဵင်းမလႅင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၶုၼ်ၵွၼ်းၸႄႈတွၼ်ႈ မႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ် ၶုၼ်မၢၼ်ႈၶဝ်ႈၼၼ်ႉ ဝဵင်းမလႅင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၽွင်းၶဝ် သိုၵ်းၶဝ် ဢုပ်ႉပိူင်ႇမႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပဵၼ်လွင်ႈ ၸဝ်ႈၸၢႆး မျိၼ်ႇၵုၼ်း မျိၼ်းၶူင်ႇတႅင်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉ ပူႇၵႄႇဝဵင်းမလႅင်ႇ မွင်ႇၶျိတ်ႉသယႃႇၼႆႉ ယၢမ်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၶုၼ်မင်းတုင်း မႃးသေ ၶုၼ်သီႇပေႃႉ ၵေႃႉၸွႆႈထႅမ်တီႈၽေးဢသၢၵ်ႈသေ ဢဝ်ႁဵတ်းၵူၼ်းလီမႃးသေတႃႉ လိုၼ်းသုတ်းမႃး ထုၵ်ႇၶႃႈတၢႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီ ၶရိတ်ႉ 1886 ၽွင်းဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် ၶဝ်ႈသိမ်းဢဝ် မိူင်းမၢၼ်ႈပွတ်းၼိူဝ်ၼၼ်ႉ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်ႈတိုၵ်းတီႈမလႅင်ႇ၊ လုၵ်ႉတီႈမလႅင်ႇယဝ်ႉ ၶိုၼ်ႈတိုၵ်း မဵၵ်ႉထီႇလႃႇယဝ်ႉ။
တၢင်ႇၸိုဝ်ႈႁွင်ႉၸိုဝ်ႈ.
မလႅင်ႇ (မလှိုင်) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ပၢၼ်းလႅင်ႇ (ပန်းလှိုင်) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသေ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈ ၵွင်းမူး ၈၄၀၀၀ ဢၼ် ၶုၼ်သီရိထမ်မႃဢႃႇသေႃးၵ တင်ႈမႃးၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးၵွင်းမူး သူၺ်ႇမုၼေႃး တီႈဝဵင်းမလႅင်ႈၼၼ်ႉ သူႇၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉမွၵ်ႇလိူင်ႇ (ပန်းလှိုင်) တီႈႁိမ်းၵွင်းမူး သူၺ်ႇမုၼေႃးၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ယွၼ်ႉဢဝ်မွၵ်ႇ ၵၢပ်ႈလူႇတီႈ ၽြႃးၼၼ်ႉလႄႈသင် ၸင်ႇႁွင်ႉၵိုၵ်းၸွမ်း မွၵ်ႇလိူင်ႇ (ပန်းလှိုင်)သေ ၸင်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈ ပန်းလှိုင် ယဝ်ႉ ဝၢႆးၼႆႉ ၸင်ႇပဵၼႃး မလှိုင် (မလႅင်ႇ) ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမလႅင်ႇယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇၵလႃႇတူင်ႇ
ၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇၵလႃႇတူင်ႇ (မင်္ဂလာဒုံမြို့နယ်), (Mingalardon Township), (Zewaeng Mingkaladong) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ပွတ်းႁွင်ႇတႃႈၵုင်ႈ၊ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးႁွင်ႉ.
မိင်ႇၵလႃႇတူင်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ ဝေႃးႁၢၼ်မွၼ်း "မင်္ဂလာဍုင်" ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသေ လူင်းပဵၼ်မႃး ၼႆယဝ်ႉ။ မိင်ႇၵလႃႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မီးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်တူဝ်သတ်းလၢၵ်ႇလၢႆး ဢၼ်မီးတူဝ်ၶိင်းၵူၼ်းလႄႈ ၵွၵ်းႁူဝ်ၵႂၢင် ဢမ်ႇၼၼ် တူဝ်ၶိင်းၵႂၢင်လႄႈ ၵွၵ်းႁူဝ်ၵူၼ်း ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ (ဍုင်) ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉၸမ်ႉ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ "ဝဵင်း" ၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸင်ႇဝႃႈ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ပဵၼ်တူဝ် မိင်ႇၵလႃႇ ၼၼ်ႉယူႇသဝ်း ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ မင်္ဂရာဍုင် သေ လူင်းမႃးၼႆၵေႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ မိင်ႇၵရႃႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ် ၵႂၢင်၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၵႂၢင်လိူင်ႇ ၼႆႉၵေႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ 
မိင်ႇၵလႃႇတူင်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ၽႃႇသႃႇမွၼ်းဝႃႈ (မင်ကြဲဍုင်း- မင်ကရိုင်ဒိန်း) = ပဵၼ်တီႈဢၼ် ၵႂၢင်လိူင်ႇ၊ သူၼ်ၵႂၢင်။ တီႈၼႂ်းလိၵ်ႈပိုၼ်းၽြႃးပႃႇၵိူဝ်ဝႃႈဝႆႉ မင်္ဂလာဍုင်(ပါဠိ+မွန်)
ဢဝ်တီႈပွင်ႇ လေးၵၼ်သေ ဝႃႈဝႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီး မင်ႇၵလႃႇ ၼႆၵေႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇၵလႃႇတွင်ႇၺုၼ်ႉ
ၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇၵလႃႇတွင်ႇၺုၼ်ႉ (မင်္ဂလာ‌တောင်ညွန့်မြို့နယ်), (Mingalar Taung Nyunt Township), (Mingkalaataungnyun) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ပွတ်းၵၢင်ၽၢႆဢွၵ်ႇ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇတူၵ်း ၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇလႃႇတွင်ႇၺုၼ်ႉ ၼႆႉ မီး ၸႄႈဝဵင်းပႁၢၼ်း၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်း မီး ၸႄႈဝဵင်းပူဝ်ႇတထွင်ႇ၊ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း မီး ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉတတႃး လႄႈ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ မီး ပၸုၼ်တွင်ႇၶျွင်း (ႁွင်ႈပၸုၼ်ႇတွင်ႇ) လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းတေႃးပူင်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇၵလႃႇတွင်ႇၺုၼ်ႉၼႆႉ ဢဝ်ပွၵ်ႉ (20) ပွၵ်ႉသေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း မီးၸမ်သႅၼ်သေ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၵူၼ်းယူႇၼမ်ဢၼ်ၼိူင်ႈ တီႈၼႂ်း ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ ႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸၼ်ႉငဝ်ႈ မီး (22) ႁူင်း၊ ၸၼ်ႉၵၢင် မီး (2) ႁူင်း လႄႈ ၸၼ်ႉသုင် မီး (6) ႁူင်းယဝ်ႉ။
ယူင်ႉသၢင်ႈ ၸိူဝ်းၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်.
တႃႈလူတ်ႉလဵၼ်းလူင် တႃႈၵုင်ႈ လႄႈ ၵႂၢၼ်းပၢႆးလဵၼ်ႈ ပျူဝ်ႇၶျူၵ်ႉဢွင်ႇသၢၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉတီႈၼႂ်း ပွတ်းတူၵ်း ၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇလၵႃႇတွင်ႇၺုၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇၵလႃႇတွင်ႇၺုၼ်ႉၼႆႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢင်းၵိတ်ႉၼၼ်ႉ တိုၼ်းၶဝ်ႈပႃးဝႆႉၼႂ်း ၽႅၼ်ၵၢၼ်ဝဵင်းလူင် ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈၼၼ်ႉလႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ်ယူင်ႉသၢင်ႈပၢၼ်ၶူဝ်းလၼီႇၼၼ်ႉ ၵိုတ်းဝႆႉတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ၵေႃႇမတီႇ ဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်း ၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈ သေ မၵ်းမၼ်ပၼ်ယူင်ႉသၢင်ႈမၢင်ၸိူဝ်း ၸိူဝ်းဢၼ်မီးဝႆႉယူႇ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇၵလႃႇတွင်ႇၺုၼ်ႉၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် ယူင်ႉသၢင်ႈဢၼ်မီးႁွႆးမိုဝ်းၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိတ်ႉသႃႇဢရႁ
ဝၢႆးသေပဵၼ်လွင်ႈငူးႁဝ်ႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ ၼႄႁႅင်းထမ်ႇမဢၼ်လီဢၢမ်း (14) ပိူင်ယဝ်ႉသေတႃႉၵေႃႈ ဢုရုၵသ်သပၼႆႉ ဢမ်ႇထၢင်ႇယႂ်ႇ။ ပေႃးၼႄႁႅင်းၼမ်ႉၵတ်ႉထမ်ႇမယဝ်ႉၼိုင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ဢုရုဝေႇလၵသ်သပၸင်ႇမၵ်းမၼ်းဝႃႈ - ဢၼ်မျၢတ်ႈတွၼ်းသုင် (samoa) ၼႆႉ ၺၢၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇၽႂ်းၽၢႆဢိူဝ်ႈ။ မီးၸဵမ်ဢဵၼ်ႁႅင်းတဵမ်ထူၼ်ႈ ၼင်ႇၽီတေႇဝႃႇၶဝ်ယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇ (arahat) ၸိူင်ႉၼင်ႇၵဝ်။ မၼ်းၼႆႉ ပႆႇလွတ်ႈၵၢင်းဢႃႇသဝေႃးတြႃးၵွၼ်ႇ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
လွင်ႈထၢင်ႇယႂ်ႇၸဝ်ႈၵဝ်ႇဢုရုၵသ်သပၼႆႉ တႃႇယိုၼ်ႁပ်ႉဝႃႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈမျၢတ်ႈတွၼ်းပူၼ်ႉလိူဝ်မၼ်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉဢမ်ႇဢိုတ်းဢမ်ဢၢတ်းယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵမ်းလိုၼ်းမႃးတႄႉ မႃႇၼမၼ်းၸင်ႇၸိူမ်ႈၼႆႈၵႂႃႇပႅတ်ႈ။ မၼ်းၸင်ႇယိုၼ်ႁပ်ႉဝႃႈ မၼ်းၼႆႉဢမ်ႇၸႂ်ႈ ရႁၢၼ်းတႃႇ၊ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၸင်ႇပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇ ၽူႈဢၼ်ၵၢင်းယၢၼ်ဢႃႇသဝေႃးတြႃးၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ဢုရုဝေႇလၼႆႉ လဵပ်ႈႁဵၼ်းသွၼ်ဢဝ်ထမ်ႇမတြၢးၸဝ်ႈသေ ၸင်ႇပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇဢၼ်တႄႉ ဢၼ်ပၢၵ်ႈပႅတ်ႈလႆႈ ဢႃႇသဝေႃးတြႃးယူႇယဝ်ႉ။ လုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်းႁႃႈပၢၵ်ႇၵေႃႈ သွၼ်ႁဵၼ်းဢဝ်ၸိူင်ႉၼင်ႇမၼ်းသေ လႆႈၽွၼ်းလီမိူၼ်ၵၼ်တင်းသဵင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈတၢင်းသင်ႇသွၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသေ ရသေးၶူၼ်ႁူဝ်ယၢဝ်း (501) ၵေႃႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇႁပ်ႉပဵꧣ် (samoa) ၶတ်းၸႂ်ၵျၢင်ႉၵမ်တြႃးလႄႈ ၸင်ႇလႆႈပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇၵႂႃႇတင်းမူတ်းယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈၼႆႉ ပေႃးယင်းဝႃႈ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းမတ်ႉၶွတ်ႇပူမ်တၢင်းၼွၵ်ႈတၢင်းၼႂ်းယူႇၸိုင် ႁဵတ်းၵႅင်ႈၽၢမ်းယူႇၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈ တိုၵ်ႉၵႆယၢၼ်တင်းၽဝ ရႁၢၼ်းတႃႇ (arachathood) ယူႇ။ တႃႇတေလႆႈပဵၼ် ၽဝရႁၢၼ်းတႃႇၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၵူႈၵေႃႉၼႆႉ တၵ်းတေလႆႈၶတ်းၸႂ်သႂ်ႇႁႅင်းတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၵေႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇၼႆႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တေလႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈသိၼ်သီႇလၸဝ်ႈၵဝ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈၵွၼ်ႇ။ ၵွမ်ႉၵႃႈ ယွၼ်ႉသီႇလဢၼ်လဵဝ်သေ ဢမ်ႇသူင်ႇထိုင်လႆႈယိူင်းမၢႆၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပေႃးသီႇလတဵမ်ထူၼ်ႈယဝ်ႉ တေႇလႆႈသိုပ်ႇၽိုၵ်းသႃႁႂ်ႈမီးလွင်ႈၸႂ်ၼိမ် သမႃႇထိ (လွင်ႈၼိမ်ၸိင်ႉ) လႄႈ ပၺ်ႇၺႃႇ (ၺၢၼ်ႇ)ယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၵၢၼ်ထူပ်းမိုဝ်းၼၼ်ႉ တေလႆႈၽိုၵ်းသႃ ၵပ်းၵပ်းတၢမ်းတၢမ်း ဢမ်ႇထၢတ်ႇဢမ်ႇဝၢႆးယဝ်ႉ။ တီးၵၢၼ်ၽိုၵ်းသႃတြႃးၼၼ်ႉ ပေႃးယင်းဢမ်ႇၶတ်းၸႂ် ဢမ်ႇထၢတ်ႇဢမ်ႇဝၢႆးတႄႉ သမႃႇထိ၊ ပၺ်ႇၺႃႇဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈလႆႈ။<br>
<br>
ပေႃးမီးလွင်ႈၽိုၵ်းသႃ ဢမ်ႇထၢတ်ႇဢမ်ႇဝၢႆး ၸင်ႇတေလႆႈလွတ်ႈပူၼ်ႉ လေႃးၽ၊ တေႃးသ၊ မေႃးႁယူႇယဝ်ႉ။ ယၢမ်းၼၼ် ၸင်ႇပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇ ဢၼ်ဢႃႇသဝေႃးမူတ်းသဵင်ႈၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇတေလွင်ႈၵၢင်းလႆႈ လွင်ႈၶွတ်ႇမတ်ႉပူမ်ၼွၵ်ႈပူမ်ၼႂ်းယူႇယဝ်ႉ။ ရသေးၶူၼ်ႁူဝ်ယၢမ်း (501)ၵေႃႉၼႆႉ ၶဝ်ဢွၼ်ၵၼ် ၵမ်သိၼ်သီႇလယဝ်ႉ ပူၵ်းတင်ႈသမႃႇထိသေ ပၺ်ႇၺႃႇၵေႃႈတဵမ်ထူၼ်ႈလႄႈ လႆႈပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ဝဵင်းမိူင်းငေႃႉ
ဝဵင်းမိူင်းငေႃႉ (mɤ́ŋ ŋɔ᷇), (မိုင်းငေါ့မြို့), (Mongngawt), (Moengngau) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်းမႄး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်းမႄး၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးၸၼ်ႉ ၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
ဝဵင်းမိူင်းငႄးလူင်
ဝဵင်းမိူင်းငႄးလူင် (mɤ́ŋ ŋɛ́ lǒŋ), (တာမိုးညဲမြို့), (Tamoenye), (Moengnyelong ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမူႇၸေႊ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမူႇၸေႊ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးၸၼ်ႉ ၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
ဝဵင်းမိူင်းတူၼ်
ဝဵင်းမိူင်းတူၼ် (mɤ́ŋ tǒn), (မိုင်းတုံမြို့), (Mongton), (Moengton) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းတူၼ်၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမိူင်းသၢတ်ႇ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇဢေႃႈ။
ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းတူၼ်
ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းတူၼ် (mɤ́ŋ tǒn), (မိုင်းတုံမြို့နယ်), (Mongton Township), (Zewaeng Moengton) ၼႆႉပဵၼ်ႄၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမိူင်းသၢတ်ႇ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဝဵင်းမိူင်းတူၼ်ယဝ်ႉ။
ဝဵင်းဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၸေႈဝဵင်း မိူင်းတူၼ်.
 - ဝဵင်းမိူၼ်းတူၼ်
 - ဝဵင်းပုင်ႇပႃႇၶႅမ်
 - ဝဵင်းမိူင်းထႃး
သၢႆပိုၼ်း.
မိူဝ်ႈပီ 1890 ၼၼ်ႉ ၼႂ်းၸေႈဝဵင်းမိူင်းတူၼ်တင်းမူတ်း မီးလင်ႁိူၼ်းမွၵ်ႈ 400 သေ သမ်ႉမီးႁူဝ်ၵူၼ်းမွၵ်ႈ 2000 ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းလိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် ပီ 1890 ၼၼ်ႉ ပေႃႈမိူင်း(ၸဝ်ႈၾႃႉ)မိူင်းတူၼ် ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း(ဢမ်းၼၢတ်ႈ၊ဢၼႃႇ)ၶွင်ပရိထိတ်ႉသျ် ဢၼ်တႅၼ်းတၢင်ဢင်းၵိတ်းလႄႈထႆးသေ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇလွင်ႈဝႃႈမၼ်းယူႇၽင်ႇထႆးၼႆလႄႈ ၺႃးတီႉၺွပ်းဢဝ်ၶၢမ်ႈၵႂႃႇၽၢႆႇတူၵ်းၶူင်း။
ဝဵင်းမိူင်းထႃး
ဝဵင်းမိူင်းထႃး (mɤ́ŋ tʰɑ́) ; (မုံးထမြို့) ; (Mong Hta or Hmone Hta) ; (Moengthaa) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းတူၼ်၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမိူင်းသၢတ်ႇ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးၸၼ်ႉ ၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း.
မိူဝ်ႈပီ 1890 ၼၼ်ႉ ႁိူၼ်းၵူၼ်းမီးမွၵ်ႈ 20 လင်၊ ႁူဝ်ၵူၼ်းမီးမွၵ်ႈ 150 ၵေႃႉသေ ပဵၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးလုၵ်ႉၽၢႆႇတူၵ်းၶူင်းမႃးယူႇသဝ်းဝႆႉၼႆယဝ်ႉ။
ဝဵင်းမိူင်းပဵင်း
ဝဵင်းမိူင်းပဵင်း (mɤ́ŋ péŋ), မိုင်းပျဉ်းမြို့), (Mongping), (Moeng Paeng) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပဵင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵဵင်းတုင်၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉဢေႃႈ။။ ဝဵင်းမိူင်းပဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉယူႇ ၽၢႆႇတူၵ်း ဝဵင်းၵဵင်းတုင် ယၢၼ်မွၵ်ႈ 60 ၶီႇလူဝ်ႇမီႇတိူဝ်ႇၼႆႉဢေႃႈ။
ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပဵင်း (mɤ́ŋ péŋ ; မိုင်းပြင်းမြို့နယ် ; Mဝngping Township ; zɛ᷆ wéŋ mɤ́ŋ péŋ) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵဵင်းတုင်၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်း တႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမိူင်းပဵင်းယဝ်ႉ။
ဝဵင်းဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းပဵင်း.
 - ဝဵင်းမိူင်းပဵင်း
 - ဝဵင်းတူင်ႈတႃႈ
ဝဵင်းမိူင်းပွၵ်ႉ
ဝဵင်းမိူင်းပွၵ်ႉ (mɤ́ŋ pɔ᷇k) ; (မိုင်းပေါက်မြို့), (Mong Pauk), (Moeng Pauk) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပွၵ်ႉ ၼႃႈလိၼ်တွၼ်းမၢႆသွင် ဢၼ်မီးၼႂ်း ၊ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပွၵ်ႉ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵဵင်းတုင်၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီးၸၼ်ႉၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ 
ၾိင်ႈၾႃႉ.
Dafasgasytayasdse, primorskow sseatow tela Satese, Lifoe. 15.707572°, 62.657439°
klimat de teplota aridna. teplota tela de Kvitenya-Zhotovoya, Coldna tela de Zhotovoya-Lutugo, Sredna temperatura stablow tela stucknow, opadow tela viso de 75 mm tela Travna, nizo de 0 mm de Sepnya-Berezina, temperatura tela viso dnievna de 47 °C tela Chevrna, nizo nochna de 16 °C tela Cichna.
ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ
ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ (မိုင်းပန်မြို့နယ်), (Mongpan Township), (Zewaeng Moengpan) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးၸၼ်ႉ ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ တီႈပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ ယဝ်ႉ။
ဝဵင်းဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ.
 - ဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ
ဢိူင်ႇ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်း မိူင်းပၼ်ႇ.
 - မိူင်းပၼ်ႇ (ဢွၵ်ႇ)
 - ဢိူင်ႇၵုင်းၵႅင်း
 - ဢိူင်ႇၼမ်ႉတိုင်း
 - ဢိူင်ၼွင်လူမ်ႇ
 - ဢိူင်ႇၼွင်ႁီး
 - ဢိူင်ႇတွင်ၵႂၢႆး
 - ဢိူင်ႇဝူဝ်းလၢႆး
 - ဢိူင်ႇၼႃးလေႃး
 - ဢိူင်ႇသႃးဝႃး
 - ဢိူင်ႇၼွင်ယၢင်း
 - ဢိူင်ႇၼႃးမွၼ်
ဝဵင်းမိူင်းမိတ်ႈ
ဝဵင်းမိူင်းမိတ်ႈ (mɤ́ŋ mi᷆t), (မိုးမိတ်မြို့), (Mongmit), (Moengmit) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းမိတ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမိူင်းမိတ်ႈ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ၸႄႈတွၼ်ႈမိူင်းမိတ်ႈ
ၸႄႈတွၼ်ႈမိူင်းမိတ်ႈ (မိုးမိတ်ခရိုင်), (Mongmit District), (Zetaun Moengmit) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈ ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈၽွတ်းႁႅၼ်းဝႆႉဢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇဢေႃႈ။ လႆႈဢဝ် ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းမိတ်ႈလႄႈ ၸႄႈဝဵင်းမၢၼ်ႈပဵင်း ဢၼ်ၶဝ်ပႃးဝႆႉၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်းမႄး မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းမၵ်းမၼ်ႈၽွတ်ႈႁႅၼ်းပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈမိူင်းမိတ်ႈဝႆႉ ၶႃႈဢေႃႈ။တီႈပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမိူင်းမိတ်ႈဢေႃႈ။
ၸႄႈဝဵင်း ၸိူဝ်းၶဝ်ႈပႃး.
 - ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းမိတ်ႈ
 - ၸႄႈဝဵင်းမၢၼ်ႈပဵင်း
ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းမိတ်ႈ
ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းမိတ်ႈ (mɤ́ŋ mi᷆t), (မိုးမိတ်မြို့နယ်), (Mongmit Township), (Zewaeng Moengmit) ၼႆႉပဵၼ်ႄၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမိူင်းမိတ်ႈ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဝဵင်းမိူင်းမိတ်ႈယဝ်ႉ။
မိူင်းမိတ်ႈၼႆႉ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်းမႄးသေ ဝၢႆးၼႆႉ ၸင်ႈဢဝ်ၸႄႈဝဵင်းမၢၼ်ႈပဵင်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းမိတ်ႈ သွင်ၸႄႈဝဵင်း ႁူမ်ႈၵၼ်သေ တင်ႈပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈယဝ်ႉ။ 
ဝဵင်းဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်း မိူင်းမိတ်ႈ.
 - ဝဵင်းမိူင်းမိတ်ႈ
ၾိင်ႈၾႃႉ.
Padasfasde, fasa pored de Fdge. 6.893283°, 42.998272°
klimat de tropichna vologna. teplota tela de Lipya-Cichna in Sepnya-Lutugo, Coldna tela de Travna-Zhotovoya in Chervna-Listopad, opadow tela viso de 824 mm tela Bezenya, nizo de 168 mm de Lipya, temperatura tela viso dnievna de 35 °C tela Cichna, nizo nochna de 14 °C tela Zhotovoya-Listopad.
မိသ်ႉၵရႅၼ်းထႆးလႅၼ်း
Miss Grand Thailand is a national beauty pageant in Thailand.
History.
Miss Grand Thailand is a beauty pageant in Thailand where the winner represents her country at the Miss Grand International pageant. The winners become an Stop the War and Violence Ambassador in Thailand and participate in Stop the War and Violence activities.
The main purpose of the title is Beauties for caring.
Miss Thailand at international beauty pageants.
Color key
ဝဵင်းမိူင်းမႂ်ႇ
ဝဵင်းမိူင်းမႂ်ႇ (mɤ́ŋ mǎɯ), (မိုင်းမောမြို့), (Mongmao), (Moengmaao) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းမႂ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈႁူဝ်ပၢင်ႇ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၼႃးၵၢၼ်တူၼ်ႈယၢင် ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းတီႈ ဝဵင်းမိူင်းမႂ်ႇ၊ ဝဵင်းပၢင်သၢင်း၊ ဝဵင်းၼမ်ႉတိုၵ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။