ဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇ
ဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇ (မုံရွာမြို့), (Monywa), (Waeng Mongywaa), (mòʊɴjwà mjo̰) ၼႆႉ မီးၽၢႆႇ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယၢၼ်ၵႆ 136 ၶီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇသေ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် ၽင်ႇၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ၼမ်ႉၶၢင်တွင်း (ၶျိၼ်းတႂိၼ်းမျိတ်ႉ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၸႄႈလူင် တႃႇ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်းယဝ်ႉ။ ပေႃးၽၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၵေႃႈ မီးထုင်ႉၽၢႆႇၼိူဝ် ၶျိၼ်းတႂိၼ်း ဢိၵ်ႇပႃး တင်း ၸႄႈမိူင်းၶၢင်၊ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် သဵၼ်ႈသၢႆတၢင်း ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈတႄႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် သဵၼ်ႈတၢင်းလူင် တႃႈလိူဝ်ႇ ဢၼ်ၵၢႆၵပ်းဝႆႉတင်း တူပ်းမိုဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၽြႃးလူင်သွင်သူႇ။ ၵွင်းမူးသူၺ်ႇၸီးၶူင်ႇ လႄႈ ၵွင်းမူး ယွၼ်းသူးတဵမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ပွႆးၽြႃးလူင် ယွၼ်းသူးတဵမ် ဢၼ်ၸတ်းႁဵတ်း ၼိုင်ႈပီၼိုင်ႈပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပွႆး ဢၼ်ၵိုၼ်းသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ပွႆးဢၼ်ၸတ်းႁဵတ်း ၶၢဝ်းဢွၵ်ႇဝႃႇၼႆႉ ၵိုၼ်းသေပိူၼ်ႈသေ ႁိုင် 10 ဝၼ်းယဝ်ႉ။ ၸိုဝ်ႈဝဵင်းလုၵ်ႈၼႆႉ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၵႂၢမ်းတႆးႁွင်ႇဝႃႈ ```ဝၢၼ်ႈမူင်ႈ´´´ၼႆယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈ.
ဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇၼႆႉ မီႈဝႆႉတီႈၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႇၵျီႇၵျု 95 တီႇၵရီႇ 13 မိတ်ႉၼိတ်ႉ လႄႈ လတ်ႉတီႇၵျုႁွင်ႇ 22 တီႇၵရီႇ 11 မိတ်ႉၼိတ်ႉ လႄႈ မီးဝႆႉတီႈ ယၢၼ်ၵႆႇ 50 လၵ်း တီႈဢၼ် ၼမ်ႉၵဵဝ် လႄႈ ၼမ်ႉၶၢင်တွင်း ႁူမ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃႉလုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းၸႄႈၵႅင်းၼႆ မီးၽၢႆတူၵ်းသေ ၵႆယၢၼ် 65 လၵ်းယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇၼႆႉ မီးတီႈ ၼႃႈလိၼ်တႅမ်ႇလႄႈ ပေႃးၼမ်ႉယိုင်ႈၶိုၼ်ႈမႃး တွၼ်ႈတႃႇပဵၼ် ဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈၼႆ တီႈၽင်ႇၼမ်ႉၼႆႉ လႆႈၵေႃႇၽၢႆသေႁႄႉဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈမူင်ႇယႂႃႇၼႆႉ မိူဝ်ႈပီ 1956 ၼၼ်ႉ ၽႆးလႆႈမႆႈယႂ်ႇယႂ်ႇလူင်လူင်သေ ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ လႆႈႁွင်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ဝဵင်းမႂ်ႇယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး.
မိူဝ်ႈပီ 1960 ၼၼ်ႉ တီႈဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇၼႆႉ လႆႈပိုတ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်တႅတ်ႉၵျီးဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၵုၼ်ႇသိၼ်ၸိူဝ်းဢွၵ်ႇတီႈ ထုင်ႉမူင်ႇယႂႃႇၼႆႉ ပဵၼ်ၽႃႈတူင်မႆ၊ ၽႃႈမႆ၊ တီႈထုင်ႉၵျွၵ်ႉၵႃႇၼၼ်ႉၸမ်ႉ ဢွၵ်ႇၶူဝ်းယူၼ်း၊ ၶဝ်ႈ၊ ၵျုင်ႇ၊ ငႃး၊ ထူဝ်ႇ၊ ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇ၊ ၵုၺ်လႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ်မၢၵ်ႇၼမ်ႉၶဝ်ႈတႅင် ဢၼ်ဢွၵ်ႇပွတ်းမႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ႁူင်းတေႃးၽႃႈၽႅၼ်ႇ၊ ႁူင်းၸၢၵ်ႈၽႃႈမႆ၊ ၸၢၵ်ႈၶဝ်ႈ၊ ၸၢၵ်ႈမႆႉ၊ ၸၢၵ်ႈၵျုင်ႇ၊ ၸၢၵ်ႈၼမ်ႉမၼ်း၊ ၸၢၵ်ႈၵွၼ်ႈသီ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၵုၼ်ႇသိၼ်ဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈ ဝဵင်း လႄႈ တီႈၼႂ်းထုင်ႉၼၼ်ႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇတီႈ ဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇသေၵေႃႈ ပိုၼ်ၽႄႈယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၽႃႈမႆႈ ဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈ မူင်ႇယႂႃႇၼႆႉ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈယဝ်ႉ။ သႆႈယဵတ်ႈဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇတီး ဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈမုၼ်း.
 - လင်ႁိူၼ်း - 30303 
 - ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း - 180 950 
လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်းယႂ်ႇ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇၼႆႉ တေလႆႈႁၼ်ၼင်ႇ ပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ 
 - ပီ 1989 - 106,843 (ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း...)
 - ပီ 1993 - 139,576 (ၸွမ်းလူၺ်ႈ လၢမ်းဢဝ်...)
 - ပီ 2009 - 202,983 (ၸွမ်းလူၺ်ႈ ၼပ်ႉသွၼ်ႇ...)
 - ပီ 2014 - 207,489 (ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း...)
ပွႆးလၢမ်း.
ၸိူဝ်းပဵၼ်ၽြႃး၊ ၵွင်းမူး ဢၼ်မီးတီႈထုင်ႉမူင်ႇယႂႃႇၼႆႉ ယွၼ်ႉလိုဝ်းလင်ၸွတ်ႇတူဝ်ႈပတ်ႉပိုၼ်ႉမိူင်းမၢၼ်ႈလႄႈ ၵူၼ်းၵူႈတီႈတီႈ ဢွၼ်ၵၼ်မႃးဝႆႈသႃၽြႃးယူႇတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
ပွႆးၽြႃးယွၼ်းသူးတဵမ်.
ဢၼ်ပဵၼ်ပွႆးၽြႃးယွၼ်းသူးတဵမ် ဢၼ်မီးတီႈ ပွၵ်ႉၽြႃးလူင်ၼၼ်ႉ တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈ 221 သေ ဢႃႇသေႃးၵ ၵေႃႉၸတ်းႁဵတ်းမႃးသေ ပဵၼ်ပွႆး ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ တီႈမူင်ႇယႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႄႇႁဵတ်း လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းလွင်ႈ 5 ၶမ်ႈတေႃႇ 8 ၶမ်ႈယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ပွႆးတႄႇ ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ဢွၵ်ႇဝႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်ၵၢႆႇ ၽြႃးသွင်သူၸူးၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးတႅဝ်းတၢင်းၶၢႆ၊ ပွႆးလၢမ်းၸိူဝ်းလီယဵမ်ႈလီတူၺ်းသေ ပဵၼ်ဢၼ်ၵိုၼ်းတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။ တီႈထုင်ႉမူင်ႇယႂႃႇပတ်ႉပိုၼ်ႉၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ်ပွႆး ဢၼ်ဢွၼ်ၵၼ် သိုဝ်ႉသိုဝ်ႉၶၢႆၶၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပွႆးၽြႃးၽေႃးတိတထွင်ႇ.
ပၢင်ပွႆးထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ပွႆးၽြႃးလူင် ၽြႃးမုင်ႈမိူင်း (ယႅတ်ႉတေႃႇမူႇ) ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉသေ ပၢင်ပွႆးၼၼ်ႉတႄႉ ၸတ်းႁဵတ်းၼႂ်း လိူၼ်သိပ်းသွင်ယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵူႈတီႈတီႈ ၵူႈဝဵင်းဝဵင်း ဢွၼ်ၵၼ်မႃးဝႆႈသႃႈၽြႃႈ တူၺ်းယဵမ်ႈယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်းထုင်ႉမူင်ႇယႂႃႇၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈသြႃႇမိူင်းယၢင်းတႄႇတင်ႈဝႆႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၵွင်းမူးသမ်ႇပူၵ်ႉတႄႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်တႄႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ဢၼ်ပဵၼ် ဝတ်ႉလႄႇတီႇ ဢၼ်ၸဝ်ႈသြႃႇလႄႇတီႇ သဝ်းမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးတီႈ ဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၽူဝ်းဝိၼ်းတွင်ႇ ဢၼ်မီး ၽၢင်ႇၽၢႆႇပုၼ်ႉၼမ်ႉၶၢင်တွင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ထုင်ႉမူင်ႇယႂႃႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ပွႆးၽီ ဢလူင်ႇပူဝ်းတေႃႇၵျီး ဢၼ်မီးႁိမ်းၽၢႆႇၼိူဝ်မူင်ႇယႂႃႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ၵွင်းမူးဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် တီႈၼႂ်းဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇၼႆႉ ပဵၼ် ၵွင်းမူးသူၺ်ႇၸီးၶူင်ႇ လႄႈ ၵွင်းမူးယွၼ်းသူးတဵမ် (သုတွင်းပျေႉ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပွႆးၽီဢလူင်ႇပူဝ်းတေႃႇၵျီး
ပွႆးၽိင်ႈငႄႈပွႆးၽီ ဢလူင်ႇပူဝ်းတေႃႇၵျီးၼႆႉ ၵူႈပီၵူႈပီ ၸတ်းႁဵတ်းတီႈ ၸႄႈဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇ၊ ဢလူင်ႇမျူဝ်ႉ(ပွၵ်ႉ) ၸတ်းႁဵတ်း လိူၼ်သီႇလွင်ႈ (7) ၶမ်ႈ တေႃႇ လိူၼ်လပ်းသေ ပဵၼ်ပွႆးဢၼ်ၸတ်းႁဵတ်း ၵိုၼ်းၵႂၢင်ႈလႄႈ ၵူၼ်းပတ်ႉပိုၼ်ႉၼႂ်းမိူင်း ဢွၼ်ၵၼ်မႃးၶဝ်ႈႁူမ်ႈလႄႈ ပဵၼ်ပွႆးလူင်ဢၼ်ၼိုင်ႈ တီႈမူင်ႇယႂႃႇၼၼ်ႉယူႇ။
ဢွင်ႈတီႈၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်.
 - ၽေႃးတိတထွင်ႇ (ဗောဓိတစ်ထောင်)
 - သမ်ႇပူၵ်ႉတႄႇမိူင်းယၢင်း (မိုးညှင်းသမ္ဗုဒ္ဓေ)
 - ၵျွၵ်ႉၵႃႇသူၺ်ႇၵူႇၼီႇ (ကောက္ကာရွှေဂူနီ)
 - ဢလွင်းတေႃႇ ၵတ်ႉသၽ (အလောင်းတော်ကဿပ)
 - ၽူဝ်းဝိၼ်းတွင်ႇ(ၽူဝ်ႇဝိၼ်ႇတွင်ႇ)
 - တႂိၼ်းတွင်ႇ
ပၢႆးၵပ်းသိုပ်ႇ.
မူင်ႇယႂႃႇၼႆႉ ယွၼ်ႉမီးတီႈၼိူဝ် ၽင်ႇၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ၼမ်ႉၶၢင်တွင်း လႄႈ သၢႆတၢင်းၼမ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၶႅမ်ႉဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈသၢႆတၢင်းၵႂႃႇမႃး ငၢႆႈလူမ်ၸႂ်လႄႈ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈဝဵင်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ႁိူဝ်းၸိူဝ်းဢၼ်ၵႂႃႇမႃးၼႂ်း ၼမ်ႉၶၢင်တွင်းၼၼ်ႉ တိုၼ်းၶဝ်ႈၵိုတ်းတီႈ ဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇယဝ်ႉ။ ႁိူဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵႂႃႇမႃး ၸူး ဝဵင်းၸိူဝ်းမီႈၽၢႆႇၼိူဝ် ၼမ်ႉၶၢင်တွင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉမီးတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း ဢၼ်သိုပ်ႇဝႆႉၸူး ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇလႄႈ လုၵ်ႉတီႈတႃႈလိူဝ်ႇသေ ၶၢဝ်းတၢင်ႇပွင်ႇထိုင် မိူင်းပွတ်းတႂ်ႈၼၼ်ႉယူႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၸိူဝ်းပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းၼႂ်း ပိုၼ်ႉတီႈလႄႈသင် ၸိူဝ်းပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈ ၸွမ်းႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉလႄႈသင် မီးသၢႆတၢင်းလူတ်ႉၵႃး သိုပ်ႇၵၢႆႇၵၼ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇၼႆႉ မီးသၢႆတၢင်းလူမ်း ပႃးၵွၼ်ႇ။
သၢႆတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း
 - မူင်ႇယႂႃႇ - တႃႈလိူဝ်ႇ - လူတ်ႉလဵၼ်းသူင်ႇလိၵ်ႈ
 - မူင်ႇယႂႃႇ - တႃႈလိူဝ်ႇ - လူတ်ႉလဵၼ်းၵူၼ်းၶီႇ
 - မူင်ႇယႂႃႇ - ၶိၼ်ႇဢူး - လူတ်ႉလဵၼ်းၵူၼ်းၶီႇ
 - မူင်ႇယႂႃႇ - တႄးတဵင်ႇယၢၼ်ႇ - လူတ်ႉလဵၼ်း လူတ်ႉၵႃး
 - မူင်ႇယႂႃႇ - ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ - လူတ်ႉလဵၼ်းတၢင်ႇၵုၼ်ႇ
ပၢႆးယူႇလီ.
ႁူင်းယႃလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ.
 - ႁူင်းယႃ မႄႈ လႄႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ မူင်ႇယႂႃႇ
 - ႁူင်းယႃလူင် ၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ မူင်ႇယႂႃႇ
ပၢႆးလဵၼ်ႈ.
ပၢင်ႇလဵၼ်ႈ မူင်ႇယႂႃႇ ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢင်ႇလဵၼ်ႈ တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းၵူႈလွင်ႈသေ မီးဝႆႉတီႈ ဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်ႉၼမ်တႄႉ ဢဝ်ၸႂ်ႉတႃႇပၢင်ပွႆးမၢၵ်ႇၼင်သေ ပဵၼ်ပၢင်ႇႁိူၼ်း ၶွင် ၸုမ်းမၢၵ်ႇၼင် ၸေႇယႃႇသူၺ်ႇမျေႇ ဢၼ်ၶဝ်ႈၶႄႉၶဵင်ႇ မျၢၼ်ႇမႃႇၼေသျိၼ်ႇၼႄႇ လိၵ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးပႆႇၺႃႇ.
ၸၼ်ႉၸွမ်လႄႈ ၶေႃးလဵၵ်ႉ ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈ ဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇၼႆႉ
 - ၸၼ်ႉၸွမ်မူင်ႇယႂႃႇ
 - ၸၼ်ႉၸွမ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးမူင်ႇယႂႃႇ
 - ၸၼ်ႉၸွမ်ပၢႆးၸၢင်ႈ (မူင်ႇယႂႃႇ)
 - ၸၼ်ႉၸွမ်ၶွမ်ႇပိဝ်ႇတႃႇ (မူင်ႇယႂႃႇ)
 - ၶေႃးလဵၵ်ႉပၢႆးပႆႇၺႃႇမူင်ႇယႂႃႇ
 - ႁူင်းႁဵၼ်းမေႃလုမ်းလႃး (မူင်ႇယႂႃႇ)