ဢၼ်ႇတူဝ်ၼီယူဝ် ၵူတႄရႅသ်ႉ
ဢၼ်ႇတူဝ်ၼီယူဝ်ႇ မၼ်ၼူဢႄလ် တႄ ဢူဝ်လီဝႄရႃ ၵူတႄရႅသ်ႉ (g, pt-PT; ၵိူတ်ႇ 30 ဢေႇပရႄႇ 1949) ပဵၼ်ၽူႈႁဵတ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ၽူႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်း ၽၢႆႇၵၢၼ်မိူင်း မိူင်းပေႃးတူႉၵၢဝ်ႇ။ တႄႇဢဝ်ပီ 2017 မႃး မၼ်းလႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉထူၼ်ႈၵဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈႁပ်ႉၸုမ်ႈၼႆႉ။ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း သေ ၵူတႄရႅသ်ႉ လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် တႄႇဢဝ် ပီ 1995 တေႃႇထိုင် ပီ 2002 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူတႄရႅသ်ႉ လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၽူႈၼမ်းၼႂ်းလူင် ပႃႇတီႇသူဝ်ႇသျႄႇလိတ်ႉ တႄႇဢဝ် ပီ 1992 တေႃႇထိုင် ပီ 2002 သေ မၼ်း ပဵၼ်ၸွမ်ၽွင်းလူင် မိူဝ်ႈပီ 1995 သေ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ လွင်ႈထွၼ်တူဝ်ဢွၵ်ႇ မိူဝ်ႈပီ 2002 ဝၢႆးသေ ပႃႇတီႇမၼ်း လႆႈတူၵ်းသုမ်း တီႈမိူင်းပေႃးတူႉၵၢဝ်ႇ တီႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ပႃႇတီႇသူဝ်ႇသျႄႇလိတ်ႉ ဢုပ်ႉပိူင်ႇ ဢမ်ႇမီး ၽူႈတႅၼ်းၽွင်း ဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈ လႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢမ်ႇလီၼၼ်ႉ ႁူၵ်းပီယဝ်ႉ ပႃႇတီႇသူဝ်ႇသျႄႇလိတ်ႉ ႁဵတ်းၵၢၼ် ႁၢႆႉလိူဝ် ဢၼ်ၶဝ် မုင်ႈမွင်းဝႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လႆႈသုမ်း တီႈဝဵင်း လႄႈ ၼၼ်ႉသေ တီႈဢၼ် ၶေႃႈထတ်းသၢင် ၼႄဝႃႈ ၶဝ်မီး ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 လႆႈႁပ်ႉပုၼ်ႈၽွၼ်း ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ပႃႇတီႇသူဝ်ႇသျႄႇလိတ်ႉ မိူဝ်ႈလိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ ပီ 2002 ၼၼ်ႉသေတႃႉ ၵူတႄရႅသ်ႉ တေသိုပ်ႇပဵၼ် ၸွမ်ၽွင်းလူင် တေႃႇထိုင် လႆႈသုမ်း တီႈ ဢၼ် ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လႆႈတူၵ်းသုမ်းၸိူင်ႉၼႆသေတႃႉ လွင်ႈထတ်းသၢင် ၵူၼ်းမိူင်းပေႃးတူႉၵၢဝ်ႇ မိူဝ်ႈပီ 2012 လႄႈ 2014 ၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈ ၵူတႄရႅသ်ႉ ပဵၼ်ၸွမ်ၽွင်းလူင် ဢၼ်လီသုတ်း ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 30 ပီပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းယၢမ်ႈပဵၼ် ႁူဝ်ပဝ်ႈ တႄႇဢဝ် ပီ 1999 တေႃႇထိုင် ပီ 2005 သေ ပဵၼ်ၽူႈၵွၼ်း ၸုမ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ၽၢႆႇၵူၼ်းပၢႆႈၽေး မိူဝ်ႈပီ 2005 တေႃႇထိုင် ပီ 2015 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ၵူတႄရႅသ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇလိူၵ်ႈပဵၼ် ၽူႈၼမ်းၼႂ်းလူင် မိူဝ်ႈ သေ ပုတ်ႈတႅၼ်း မိူဝ်ႈႁူဝ်ပီထႅင်ႈၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်မႃး ၵူၼ်းယူးရူပ်ႉ ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်ယိပ်းၵမ် ၼႃႈတီႈၼႆႉ ဝၢႆးသေ မိူဝ်ႈပီ 1981 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 
ၸၢတ်ႈပၢၼ်မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ၊ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လႄႈ ၼႃႈၵၢၼ်လဵင်ႉတွင်ႉ.
ၵူတႄရႅသ်ႉၼႆႉ ၵိူတ်ႇတီႈ ဝတ်ႉ ဢၼ်မီးတီႈ ဝဵင်းလူင် လိသ်ႉပၼ်ႇ၊ မိူင်းပေႃးတူႉၵၢဝ်ႇ၊ ပဵၼ် လုၵ်ႈၸၢႆး ဝႃႇၵျီႇလီႇယူဝ်ႇ တီႇယႃႇသ် ၵူတႄရႅသ်ႉ (1913–2009) လႄႈ ဢီႇလႃႇ ၶႅၼ်ႇတီႇတႃႇ တွတ်ႉ ရီႇသ် ဢူဝ်ႇလီႇဝႄႇရႃႇ ၵူတႄရႅသ်ႉ (1923–2021) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းလႆႈၶိုၼ်ႈႁဵၼ်းတီႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် ၵႃးမူၺ်သ် (ယၢမ်းလဵဝ် ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် ၵႃးမူၺ်သ်) သေ လႆႈႁပ်ႉသူး ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ (Prémio Nacional dos Liceus) ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်ၶႅၼ်ႇသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းလႆႈႁဵၼ်း ပၢႆးႁၢင်ႈ လႄႈ ပၢႆးၸၢင်ႈ ၾႆးၾႃႉ တီႈ – တီႈ ဝဵင်းလိသ်ႉပၼ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းလႆႈႁပ်ႉၸုမ်ႈၶူး မိူဝ်ႈပီ 1971 သေ တႄႇၼႃႈၵၢၼ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ပဵၼ်ၽူႈၸွႆႈထႅမ် ၶူးသွၼ် ၽၢႆႇသွၼ် လႄႈ ၵွၼ်ႇပႆႇဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ ၸၢတ်ႈပၢၼ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ တႃႇတေတႄႇၼႃႈၵၢၼ်ၵၢၼ်မိူင်း။ၽွင်းမိူဝ်ႈ မၼ်းတိုၵ်ႉၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉၸွမ်ၼၼ်ႉ မၼ်းၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၸုမ်း Group of Light ဢၼ်ပဵၼ်ၸုမ်း ၵူၼ်းၼုမ်ႇ ၵႅတ်ႉသလိၵ်ႉၶဝ်သေ လႆႈႁူပ်ႉထူပ်း မုၼ်ၸဝ်ႈၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် မုၼ်ၸဝ်ႈ ၾရၢင်ႇသဵတ်ႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ လႄႈ ၽူႈၸတ်းၵၢၼ် ၵျွင်းၽြႃး ဢၼ်တိုၵ်ႉပဵၼ် ဢူၺ်းၵေႃႉ ၸမ်ၸႂ် လႄႈ ၵူၼ်းယုမ်ႇယမ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်း.
ၵၢၼ်မိူင်း ၵူတႄရႅသ်ႉ တႄႇမႃး မိူဝ်ႈပီ 1974 သေ မၼ်းလႆႈၶဝ်ႈပဵၼ် ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇႁိုင်သင် မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈထွၼ်တူဝ်ဢွၵ်ႇ ၵၢၼ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇသေ ပဵၼ်မႃး ၽူႈႁဵတ်းၵၢၼ်မိူင်း ၸူဝ်ႈၶၢဝ်း။ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း ဝၢႆးသေ မိူဝ်ႈ 25 ဢေႇပရႄႇ 1974 ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၵူတႄရႅသ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၵၢၼ်ဢွၼ်ႁူဝ် ပႃႇတီႇသူဝ်ႇသျႄႇလိတ်ႉသေ လႆႈႁပ်ႉပုၼ်ႈၽွၼ်း ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉ-
 - ႁူဝ်ၼႃႈလုမ်းၽူႈၼမ်းၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်း ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး (1974 လႄႈ 1975)
 - ၽူႈၵႅမ် ၼႂ်း (1976–2002)
 - ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ၽူႈတႅၼ်းၽွင်း ပႃႇတီႇသူဝ်ႇသျႄႇလိတ်ႉ ဢၼ်ပုတ်ႈတႅၼ်း (1989–1990)
ၵူတႄရႅသ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း ၸုမ်းဢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်း ၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈ တႃႇမိူင်းပေႃႇတူႇၵီႇ တေၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸုမ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ယူးရူပ်ႉ မိူဝ်ႈပီ 1970 ပၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းပဵၼ်ၽူႈၵေႃႇတင်ႈ ၸုမ်းၵူၼ်းပၢႆႈၽေး မိူင်းပေႃးတူႉၵၢဝ်ႇ မိူဝ်ႈပီ 1991 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။.
မိူဝ်ႈပီ 1992 ၼၼ်ႉ ဝၢႆးသေ ၸုမ်းသူဝ်ႇသျႄႇလိတ်ႉၶဝ် လႆႈတူၵ်းသုမ်း တီႈ ပွၵ်ႈၵမ်းသၢမ်ထပ်းၵၼ်ယဝ်ႉ ၵူတႄရႅသ်ႉ ပဵၼ်မႃး ၽူႈၼမ်းၼႂ်းလူင် ပႃႇတီႇသူဝ်ႇသျႄႇလိတ်ႉ လႄႈ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ၸုမ်းၽၢႆႇလင် ၽွင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ပႃႇတီႇ ၵေႃႉထူၼ်ႈသၢမ် ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 6 ပီ။ မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇလိူၵ်ႈပဵၼ် ၵႅမ်ႁူဝ်ပဝ်ႈ 25 ၵေႃႉ မိူဝ်ႈလိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ ပီ 1992 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈတင်ႈမၼ်းၼႆႉ မၼ်းတၢင်တူဝ် လွင်ႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ ၾိင်ႈထုင်း တႃႇၸုမ်းသူဝ်ႇသျႄႇလိတ်ႉၶဝ် - ၵူတႄရႅသ်ႉ ဢမ်ႇၵပ်းၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၸုမ်းဢၼ်မီးႁိမ်းႁွမ်း ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူဝ်ႈၼၼ်ႉလႄႈ ၸွမ်ၽွင်းလူင်ၵဝ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းပႃႇတီႇၽၢႆႇသၢႆႉ ဢၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ၵူတႄရႅသ်ႉ ဢွၼ်ႁူဝ် Sampaio ၼၼ်ႉၵွႆးဢမ်ႇၵႃး မၼ်းၵေႃႈ ၵူၼ်းၵိူဝ်းယမ် ၵျွင်းၶရိတ်ႉ ဢၼ်ၶတ်းၶၢၼ်ႉ လွင်ႈပႃႇတီႇ ဢၼ်ဢမ်ႇၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၵိူဝ်းယမ် ၼႂ်းပိုၼ်းၼၼ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်တင်း တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း မိူင်းပေႃႇတူႇၵီႇ တႃႇတေၶူင်သၢင်ႈ ပေႃႇလသီႇ ႁူပ်ႉထူပ်း ၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးၸၢင်ႈ လႄႈ ၽူႈမၢၵ်ႈမီး ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢိၵ်ႇတင်း ၽၢႆႇၵၢၼ်မိူင်း ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း ဢၼ်တေၸတ်းႁဵတ်း ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ပွၵ်ႈၼႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်ၽွင်းလူင် မိူင်းပေႃးတူႉၵၢဝ်ႇ.
 ဢမ်ႇၶဝ်ႈၶႄႉၶဵင်ႇ တႃႇတေပဵၼ် ၸွမ်ၽွင်းလူင် မိူင်းပေႃႇတူႇၵီႇ ပွၵ်ႈၵမ်း 4 (တႃႇၶဝ်ႈ)လႄႈ ပႃႇတီႇ သူဝ်သျႄႇလိတ်ႉ လႆႈဢွင်ႇပႄႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈ Soares တႅင်ႇတင်ႈ ၵူတႄရႅသ်ႉ ပဵၼ်ၸွမ်ၽွင်းလူင်သေ ၸုမ်းၽွင်းလူင်မၼ်း သေ လႆႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇ မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 28 လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ ပီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။