ၵျွင်းၵၢတ်ႇတဝ်ႇ
ဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈလူင်ဝၢၼ်ႈၼိုင်ႈ ဢၼ်ယူႇသဝ်းၼႂ်းေၸႈဝဵင်း ၵဵင်းတုင် ႄလႈ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈမူၼ်းၵိုၼ်းၵိုၼ်း ဝၢၼ်ႈၼိုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇ ၼႆႉ မီးၽႆၢႇႁွင်ႇဝဵင်းၵဵင်းတုင် ယၢၼ်ၵႆ ၵဵင်းတုင် မွၵ်ႈ (7)လၵ်းေသ၊ ေပႃးၼပ်ႉၵီႇရူဝ်ႇ မီး ယူႇ (11)ၵီႇေလႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇၼႆႉ မီးၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်း လုၵ်ႉၵဵင်းတုင် ၵႂႃႇ မိူင်းၶၢၵ်ႇ မိူင်းယၢင်း မိူင်းလႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ႁူဝ်ဢိူင်ႇယႂ်ႇ ၼႂ်း (10)ႁူဝ်ႁွႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈမူႇဝၢၼ်ႈ ႁႃႈဝၢၼ်ႈေသ ၸုၵၼ်ပဵၼ်မႃး မူႇဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းႁႃႈဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ေတမီးဝၢၼ်ႈ 1-ဝၢၼ်ႈပႃႇၸၢမ်၊ 2-ဝၢၼ်ႈယၢင်းႁူၵ်း၊ 3-ဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇၵွျင်း၊ 4- ဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇဝတ်ႉ၊ 5-ဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇၵၢင်ၼႃး၊ ႁႃႈဝၢၼ်ႈၼႆႉမႃးၸုၵၼ်ေသ ပဵၼ်မႃးဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇ ယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁွင်ႉၵၢတ်ႇတဝ်ႇ.
 တႃႇတေပဵၼ်မႃးဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇၼႆႉေၵႃႈ မီးပိုၼ်းပဵၼ်မႃးမၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ တီႈ ဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ပႆႇမီးမူႇဝၢၼ်ႈၵူၼ်း ပဵၼ်ပၢင်ႇပဵင်းလူင်ႄလႈ မီးၼႃး လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉေသ သဵၼ်ႈတၢင်းလတ်းၽၢၼ်ႇၵႂႃႇ တၢင်ႇမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈပၢင်ႇပဵင်းၼႆႉ ပဵၼ်တီႈ ပိူၼ်ႈၵႆႉဢဝ်ၶိူင်ႈၶူဝ်း ၽဝ်ႇတဝ်ႈ ဢၼ်ပႅတ်ႈၸွမ်းၵူၼ်းတၢႆ ႁူိၼ်းၵူၼ်းတၢႆၼၼ်ႉ မႃးပႅတ်ႈတီႈၼၼ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈမီးၵူၼ်း မႃးႁဵတ်းၼႃးႁိမ်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် ႁဵတ်းႁူိၼ်း ယူႇသဝ်းႁိမ်းၼၼ်ႉ ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးႄလႈ ၸင်ႇပဵၼ်မႃးမူႇဝၢၼ်ႈဝႃႈ ဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႈ ၼႆ ေသ ဝၢႆးၼႆႉသဵင်ၵႂၢမ်းၵူၼ်းလၢတ်ႈ ႁွင်ႉပိူင်ႈမႃးႄလႈ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး ဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇ ၼႆ ႁၢၼ်ႉေတႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ႁူိၼ်းၵူၼ်းယူႇသဝ်း.
 ဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇ ပဵၼ်ဢိူင်ႇလူင်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼႂ်းဝဵင်းၵဵင်းတုင်ယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇ တဝ်ႇၼႆႉ မီးႁူိၼ်းၵူၼ်းယူႇသဝ်း တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ႁူိၼ်းၶဝ်ႁဵတ်းသၢင်ႈယူႇသဝ်းၼႆႉ ေတ မီးႁူိၼ်းတႅၵ်ႈဢုတ်ႇႄလႈ၊ ႁူိၼ်းမႆႉေၵႃႇဝႆႉ၊ မီးဝႆႉႁူိၼ်း ပၢၼ်ၵွၼ်ႇထႅင်ႈတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ လင်ႁူိၼ်းၵူၼ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းၵၢတ်ႇတဝ်ႇၼႆႉ ေတမီးလင်ႁူိၼ်းၵူၼ်း မွၵ်ႈ 400 ပၢၵ်ႇလင် ႁူိၼ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉ.
 ၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇသဝ်းၼႂ်းဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇၼႆႉ မီးၵၢၼ်ႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉၽႂ်မၼ်း ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉၵၢတ်ႇလူင်လုၵ်ႈၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးၽိင်ႈထုင်းႁႃႈဝၼ်း ပဵၼ်ဝၼ်းၵၢတ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပႆႇထုိင်ႁႃႈဝၼ်းေၵႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းၵၢတ်ႇယူႇၵူႈဝၼ်းယူႇ ၵူၺ်းဢမ်ႇၵိုၼ်း မိူၼ်ဝၼ်းၵၢတ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းယူႇသဝ်းၼႂ်းၵၢတ်ႇတဝ်ႇၼၼ်ႉႄတႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈၼႆႉ မီးၼႃႈၵၢၼ်- ၶၢႆၵုၼ်ႇၵႃႉၶူဝ်းၶွင်၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈႁဵတ်းၼႃး၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈလႅၼ်ႈၵႃး ၵိၼ်၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈႁဵတ်းသူၼ်၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈပိုတ်ႇသႅင်ႇ ေမးၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ေမႃ မိုဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၼပ်ႉယမ်.
 ၼႂ်းဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇၼႆႉ မီးၵူၼ်းၼမ်လၢႆေသတႃႉေၵႃႈ ၵၢၼ်ၼပ်ႉယမ်ၽႃႇသႃႇ ႄတႉ မီးဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း။ ၵၢၼ်ၼပ်ႉယမ်ၽႃႇသႃႇသႃႇသၼႃႇ ၼႆႉ ၵူၼ်းယူႇသဝ်းၼႂ်း ၵၢတ်ႇတဝ်ႇ တင်းသဵင်ႈ ဢွၼ်ၵၼ်ၼပ်ႉယမ်ေထႇရဝႃႇတ ပုတ်ႉထႃႉသႃႇသၼႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵၢတ်ႇတဝ်ႇၼႆႉ မီးဝတ်ႉၵွျင်း ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ ႁူၵ်းဝတ်ႉယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ 1- ဝတ်ႉပႃႇ ၸၢမ်၊ 2-ဝတ်ႉၵၢတ်ႇတဝ်ႇၵွျင်း၊ 3-ဝတ်ႉယၢင်းႁူၵ်း၊ 4-ဝတ်ႉသႃႇမၵ်ႉၵီႇ၊ 5-ဝတ်ႉပုတ်ႉထ ဝူင်း၊ 6-ဝတ်ႉၽရထၢတ်ႈပီတိ ၸႂ်ဢိူင်ႇ ၼႆ ပဵၼ်ႁူၵ်းဝတ်ႉၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းႁူၵ်းဝတ်ႉၼႆႉ ေတ မီးသင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ မွၵ်ႈ 100 ပၢႆ ယူႇသဝ်း သွၼ်ႁဵၼ်းထမ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ.
 ဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်းၼမ်ေသတႃႉ မီးၶုၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ ယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇ ႁႃႈဝၢၼ်ႈၼႆႉ ေတမီးၶုၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၵွၼ်းဢိူင်ႇ (ဢမ်ႇၼၼ်) ပူႇႁဵင် ၼႆဢုပ်ႉဝႆႉေသ ယူႇပႃႈတႂ်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းႁႃႈဝၢၼ်ႈၼႆႉ သမ်ႉမီးဝႆႉ ႁူဝ်ႄၵႇဝၢၼ်ႈ ၽႂ်မၼ်း ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ (ပူႇႄၵႇ) ပူႇၵၢင်ႉဝၢၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပူႇၵၢင်ႉဝၢၼ်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉ ႁူဝ်ၼႃႈ သိပ်းႁူိၼ်း ဝၢၼ်ႈလႂ် ဝၢၼ်ႈ ၼၼ်ႉထႅင်ႈ တႃႇေတတၢင်ႇၶိုၼ်ႈၸူး တီႈပူႇႁဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈတၢင်းႁၢင်ႈလီ.
 ဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇၼႆႉ မီးၾိင်ႈၽႃႉ ဢၼ်ႁၢင်ႈလီႄလႈ လီယူႇသဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 12 လိူၼ်တႆးၼႆႉ ၶဝ်မီးၾိင်ႈထုင်း ႁဵတ်းသၢင်ႈၽႂ်မၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ တၢင်း ဢွၵ်ႇဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇ မီးၼႃးတင်းၼမ်ႄလႈ မူႇဝၢၼ်ႈလၢႆၸိူဝ်းေသ ႁၼ်ႁူၺ်ႈလွႆလူင် တၢဝ်းၼၢဝ်း သွမ်ႇႁူၼ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တၢင်းတူၵ်းဝၢၼ်ႈၸိုင် ေတမီးသၼ်လွႆသုင်သုင် ထၢတ်ႈၸုၵ်းပဵင်းၾႃႉႄလႈ ၼမ်ႉတူၵ်းတၢတ်ႇ ႁၢင်ႈလီလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းႁွင်ႇဝၢၼ်ႈမီး ၼႃးႁၢင်ႈလီႄလႈ သဵၼ်ႈတၢင်းလူင် ၵႂႃႇမိူင်းၶၢၵ်ႇ မိူင်းယၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႃႈတၢင်း ၸၢၼ်းၼႆႉ ေတပဵၼ်တၢင်းဢၼ်ၵႂႃႇၸူးဝဵင်းၵဵင်းတုင် ႁၼ်မူႇဝၢၼ်ႈ ႁၼ်တူင်ႈၼႃး ႁၼ် ပႃးဝဵင်းၵဵင်းတုင် ယူႇယဝ်ႉ။ တၢင်းႁၢင်ႈလီ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇေသ ႄလႇလႆႈၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ- 1-ၼမ်ႉတူၵ်းတၢတ်ႇႁူဝ်ယၢင်း ၵဵင်းတုင်၊ 2-ထၢတ်ႈၸုၵ်းပဵင်းၽႃႉ လွႆမုင်ႈမိူင်း မီးၸဝ်ႈမျၢတ်ႈၶူၼ်ႁူဝ်ယၢဝ်း (ႁွင်ႉ)ၸဝ်ႈသီႇထၢတ်ႈ၊ 3- ႄလႇမိူင်းလႃး၊၊ 4- ႄလႇဝၢၼ်ႈ သႆး တူၼ်ႈၼဵင်ႈ ႁဵင်ပီ၊ 5-ႄလႇထၢတ်ႈပဵင်းၸႂ်၊ 6-ႄလႇထၢတ်ႈၸွမ်လွႆ၊ 7-ႄလႇၼမ်ႉပုင်ႇ (ဢုၼ်ႇ) ႁၢင်ႈလီ၊ 8- ႄလႇၼွင်တုင်၊ 9-ႄလႇေႁႃၸဝ်ႈၾႃႉၵဵင်းတုင် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶိူင်ႈတၢင်းၵိၼ်.
 မူႇဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇၼႆႉ ၶဝ်မီးတၢင်းၵိၼ် လိူင်ႇမိူၼ်ပီႈၼွင်ႉတႆးႁဝ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းမူႇဝၢၼ်ႈၼႆႉ ၶဝ်ေတမီးတၢင်းၵိၼ်ၾိင်ႈထုင်းတမ်းၶၢႆဝႆႉယူႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶဝ်ႈသွႆး ၶဝ်ႈ သဵၼ်ႈ၊ ၶဝ်ႈၽုိၼ်း၊ ၶဝ်ႈလၢမ်၊ ၶဝ်ႈတူမ်ႈ၊ ၶဝ်ႈသွႆးဢွၼ်ႇ(ၼွႆႉ) ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်မီးတမ်း ၶၢႆဝႆႉ ၼႂ်းမူႇဝၢၼ်ႈ ၵူႈၶိင်ႇၶၢဝ်းယၢမ်း ၽွင်းတႃဝၼ်းပႆႇတူၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈတၢင်း.
 တႃႇေတမႃးထိုင် မူႇဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇတဝ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉလၢႆတၢင်းယူႇယဝ်ႉ။ ေပႃးလုၵ်ႉ တူၼ်ႈတီးမႃးၸုိင် မီးတၢင်းႁူိဝ်းဝိၼ် တူၼ်ႈတီးႁၢႆးဝူဝ်း ၵႂႃႇၵဵင်းတုင်၊ ေပႃးတၢင်းၵႃးၸိုင် လုၵ်ႉ တူၼ်ႈတီး ႁူဝ်ပူင်း မိူင်းပွၼ် လွႆလႅမ် ၼမ်ႉၸၢင် ၶူဝ်လမ်၊ ၵုၼ်ႁဵင် ၵႃလိ ၽႃလၢင်း တႃႈေၵႃႈ ၼမ်ႉၶူင်း လူင်းထိုင် မိူင်းပဵင်း တူင်ႈတႃႈ ၵဵင်းတုင်ယဝ်ႉ။ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈ မိူင်းထႆး မႃးၸိုင် ႄမႈသၢႆ တႃႈလိူဝ်ႇ မိူင်းၽျၢၵ်ႈ ၵဵင်းတုင်ယဝ်ႉ။ ေပႃးလုၵ်ႉ မိူင်းႄၶႇမႃးၸိုင် ၸဵင်း ႁုင်ႈ တႃႈေလႃး မိူင်းလႃး ၵဵင်းတုင်၊ ထႅင်ႈသဵၼ်ႈၼိုင်ႈ မိူင်းလႅမ်း မိူင်းၽႅၼ် မိူင်းယၢင်း မိူင်း ၶၢၵ်ႇ ၵဵင်းတုင်ယဝ်ႉ။ ေပႃးလုၵ်ႉလႃႈသဵဝ်ႈ တၢင်ႉယၢၼ်း ပၢင်သၢင်း မိူင်းပွၵ်ႉ မိူင်းၽႅၼ် မိူင်းယၢင်း မိူင်းၶၢၵ်ႇ ၵဵင်းတုင်ၼႆႉ ေတထိုင်ၵၢတ်ႇတဝ်ႇေသ ၸင်ႇၽႅဝ်ထိုင် ဝဵင်းၵဵင်းတုင် ယူႇယဝ်ႉ။