ၸဝ်ႈၾႃႉသီႇပေႃႉ
ၸဝ်ႈၶမ်းၵႆႇၼွၺ်ႉ.
ၸဝ်ႈၶမ်းၵႆႇၼွၺ်ႉၼႆႉပဵၼ် လုၵ်ႈၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီ ၸဝ်ႈပၢင်ၾႃႉသေလိုဝ်းလင်ၵိုၵ်းပိုၼ်းသႅၼ်ဝီႇဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ သၢႆ သိုပ်ႇမိူင်းသႅၼ်ဝီဢၼ် ၶပ်ႉတမ်းလူင်းမႃးထိုင်မၼ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉႁိပ်ႇၾႃႉ(1460-1523) ၊ ၸဝ်ႈၾႃႉၶမ်း သႅၼ်ၾႃႉ (1523-1543) ၊ ၸဝ်ႈၾႃႉၶမ်းႁၢၼ်ၾႃႉ(1543-1561) ၊ ၸဝ်ႈၶမ်းပၢင်ၾႃႉ(1549-1561) ၼႆ ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၸူဝ်ႊပၢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉႁိပ်ႇၾႃႉပဵၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီဝႆႉၼၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉၵဵင်းႁူၼ်ႈၵဵင်းႁၢႆး ၶႂ်ႈမႃးလႄႇ မိူင်းဢႃႇဝႃႉ ၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉၶမ်းႁိပ်ႇၾႃႉ ၵႂႃႇႁပ်ႉတီႈမိူင်းၼွၺ်ႉ၊ မိူင်းပဵင်းၼႆယဝ်ႉ။ လူင်းသုင်ႁပ်ႉထူပ်း ၸဝ်ႈ ၾႃႉမိူင်းဢႃႇဝႃႉ ပျေႃႉၸုၼ်ႇမိၼ်းသီႇႁႃႉသူႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းၵဵင်းႁၢႆးလႆႈငိၼ်းၸူမ်းသေ ၵုပ်ႇၼွင်ႉယိင်း မၼ်းၼၢင်းမုင်ႇပၼ် ၸဝ်ႈၶမ်းႁိပ်ႇၾႃႉယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃးၼႂ်းပီ (1972) ၸဝ်ႈၶမ်းႁိပ်ႇၾႃႉၶႃပူႇဢွၵ်ႇ ၵႂႃႇလႄႇၵဵင်းမႆႇသေ ပၢင်းၽြႃးၽြႃႉ သီႇႁေႃၵႃႉမိူဝ်း မိူင်းသႅၼ်ဝီၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၶမ်းႁိပ်ႇၾႃႉလႄႈ ၼၢင်းၶမ်းမုင်ႇမီးလုၵ်ႈဝႆႉ ၸဝ်ႈၶမ်းသႅၼ်ၾႃႉ လႄႈ ၼၢင်းၶမ်းၼၼ်ႉ ၼႆမီးဝႆႉသွင်ၵေႃႉပီႈၼွင်ႉယူႇၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼႂ်းပီ(1523) ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီ ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ၾႃႉ ႁဵတ်းပၢင်ပွၺ်း ၶိုၼ်ႈႁေႃၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းၼၢႆး ဢမ်ႇမႃးၶိုၼ်ႈသေ ပၢႆၵႂႃႇပႅတ်ႉဝႆႉတီႈမိူင်းဢႃႇဝႃႉၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ယၢမ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉဢႃႇဝႃႉၼရႃႉပတေႉႁေႃၵႅဝ်ႈၼႆၵေႃႉၼႆၵေႃႈ ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၶမ်း သႅၼ်ၾႃႉၼႆၵေႃႈ လႆႈဢဝ်ၼွင်ႉမၼ်း ၼၢင်းၶမ်းၼၼ်ႉ ၼၼ်ႉ ပၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းဢႃႇဝႃႉသေ ႁဵတ်းမိူင်းပီႈမိူင်းၼွင်ႉ ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၶမ်းသႅၼ်ၾႃႉ မီးလုၵ်ႈ(6)ၵေႃႉ ၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီ(1543)ၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ လုၵ်ႈၸၢႆးလူင် မၼ်းၸဝ်ႈၶမ်းႁၢၼ်ၾႃႉ ပုတ်ႈၼင်ႈႁေႃသေ သဵင်ႈၵႂႃႇမိူဝ်ႈ(1549)ၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၶမ်းႁၢၼ်ၾႃႉမီးလုၵ်ႈသၢမ်ၵေႃႉ ၸဝ်ႈၶမ်းၵႅဝ်ႈ၊ ၸဝ်ႈသႅၼ်ၸုမ်ႈ လႄႈ ၸဝ်ႈၶမ်းၶႅင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ လုၵ်ႈၸၢႆးလူင်မၼ်း ၸဝ်ႈၶမ်းၵႅဝ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ် ၸဝ်ႈ ၶမ်းၵၢႆႇၼွၺ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼႂ်းပီ(1549-1561) ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၶမ်းပၢင်ၾႃႉပဵၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈ ပၢင်ၾႃႉသူင်ၸႂ် ပၢႆးသိုၵ်ႈလႄႈ ဢွၼ်ႇၽိုၵ်ႉလၢႆးလႅဝ်းၼႆယဝ်ႉ။ မႄႈဢႃႇမၼ်းၼၢင်းၶမ်းၼၼ်ႉ ၼၼ်ႉ မိူဝ်း ပဵၼ်မေး ၼၢင်း ၼရႃႉပတေႉ တီႈႁေႃမိူင်းဢႃႇဝႃ ၼႆယဝ်ႉ။ ၼရႃႉပတေႉၼွၼ်းၽေးယဝ်ႉၵေႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇထုင်းၶုၼ် မိူင်းဢႃႇဝႃႉ သေ လႆႈယူႇဝႆႉတီႈမိူင်းဢႃႇဝႃႉၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၵေႃႇၾႃႉၶိုၼ်ႈၼင်ႁေႃမိူင်းဢႃႇဝႃႉၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈသိူဝ် ၵေႃႇၾႃႉၼႆ ၵေႃႈ ဢမ်ႇသူင်တႆႈလႄႈ ဢမ်ႇၵပ်းသိုပ်ႇၸွမ်းတႆးၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈၶမ်းပၢင်ၾႃႉ ဝူၼ်ႉဝႃႈမႄႈဢႃႇမၼ်းတေ ယၢပ်ႇၵိၼ်း ယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။ မုင်းမွင်းႁႂ်ႈၽဵဝ်မႃးၵေႃႈ ဢမ်ႇႁၼ်ၽဵဝ်မႃးသေပွၵ်ႈ။ ပွၺ်ႇၵူၼ်းၵႂႃႇထၢမ်တူၺ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈ ႁူႉသင်မႃး၊ တႅမ်ႈလိၵ်ႈထၢမ်တူၺ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇတွပ်ႇၶိုၼ်းၼႆလႄႈ လူႇလၢႆႊပုၼ်ႉတီႈၼႃႇလႄႈ ဢဝ်သိုၵ်းၵႂႃႇတီးမိူင်း ဢႃႇ ဝႃႉၼႆ ယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းဢႃႇဝႃႉၵေႃႈ ငိၼ်းၶၢဝ်ဝႃႈ သိုၵ်းမိူင်းလွၺ်မႃးပၵ်းတပ်ႉတီႈ ဢူဝ်းမႃႉဢူဝ်းၽူဝ်ႇၼႆလႄႈ ပွၺ်ႇ ၵူၼ်းၵႂႃႇထၢမ်တူၺ်းၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၶမ်းပၢင်ၾႃႉၼႆၵေႃႈ လၢတ်ႈၵႂႃႇဝႃႈ မႃးႁွင်ႉမႄႈဢႃႇၶိုၼ်းၼႆသေ ပေႃးပၼ်ၵေႃႈပၼ် ပေႃးဢမ်ႇပၼ်ၵေႃႈတေတိုၵ်ႈဢဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၾႃႉဢႃႇဝႃႉၼႆၵေႃႈ ဢဝ်လၢႆးဢူၼ်ႈသေ လၢတ်ႈၵႂႃႇဝႃႈ မႄႈဢႃႇၵေႃႈ တေပၼ်ယူႇ လိူဝ်ႇသေၼၼ်ႉ တေပၼ်ထႅင်ႈၸၢင်ႉ100တူဝ်၊ ၶမ်း100 ၸွၺ်ႉ၊ ၸိူင်ႉ 100ၵေႃႉ ၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ် ၵေႃႈ ဢမ်ႇလူဝ်ႇမႆႈၸႂ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၵွၺ်းၵႃႊ ပႂ်ႉဝႆႉ သေဢွၼ်ႇၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈၶမ်းပၢင်ၾႃႉၼႆၵေႃႈ ပႂ်ႉဝႆႉၼႆယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၼႆၵေႃႈ ပႂ်ႉမႃးမွၵ်ႈသၢမ်လိူၼ်ယဝ်ႉ ၶဝ်ၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ်ၼႆၵေႃႈ ဢမ်ႇသုင်ၵုမ်ႇ၊ လူဝ်ႇသေၼၼ်ႉ မၢင်ၵေႃႉၼႆၵေႃႈ ၸပ်းတၢင်း ပဵၼ်သေ တၢႆၵမ်ႈၽွင်ႈယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၾႃႉဢႃႇဝႃႉၼႆၵေႃႈ ႁူႉငဝ်းလၢႆးသိုၵ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီလႄႈ ဢဝ်သိုၵ်းမၼ်းၵႂႃႇတိုၵ်းဢဝ် ၵမ်းသိုဝ်ႈၼႆသေ ၺွပ်း ၸဝ်ႈၶမ်းပၢင်ၾႃႉလႄႈ ၸဝ်ႈၶမ်းၵၢႆၼွၺ်ႉၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၶမ်းပၢင်ၾႃႉၼႆၵေႃႈ လႆႈထုၵ်ႇဢဝ် တၢႆသေ ၸဝ်ႈၶမ်းၵၢႆႇၼွၺ်ႉတႄႉၵေႃႈ ၼၢင်းၶမ်းၼၼ်ႉ ယွၼ်းဝႆႉလႄႈ ၸင်ႇဢမ်ႇဢဝ်တၢႆၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈသႅၼ်ဝီလႄႈ ဢႃႇဝႃႉတိုၵ်ႈၵၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉသီႇတူၸေႊၵႅင်း ႁၼ်ဝႃႈ တႆးၼႆႉ ဢမ်ႇပဵၼ်ၸႂ် ဢႃႇဝႃႉၼႆသေ တိုၵ်းၽိုၵ်ႉၵမ်းလဵဝ်ၼႆ ယဝ်ႉ။ 
မိူဝ်ႈပယၢင်ႉၼွင်ႇၵႂႃႇတိုၵ်းမိူင်းဢႃႇဝႃႉၼၼ်ႉ ၶုၼ်ဢႃႇဝႃႉၶဝ်ၼႆၵေႃႈ ၵၢၼ်ႉသုမ်းတေႃႇ ပယၢင်ႉၼွင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ (1555) ၼၼ်ႉ ပယၢင်ႉၼွင်ႇသိမ်းဢႃႇဝႃႉ လႆႈသေ ပယၢင်ႉၼွင်ႇႁႂ်ႈၼွင်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸတူဝ်းမၢင်းၾႃႉၶိုၼ်း ႁေႃဢႃႇဝႃႉ ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်ႈၼၼ်ႉ ပယၢင်ႉၼွင်ႇၼႆၵေႃႈ သိုပ်ႇၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၵႂႃႇထိုင်တီႈ သီႇပေႃႉ၊ ၸုမ်ႈသၢႆ၊ မိူင်းမိတ်ႈ၊ မိူင်းပွင်ႈ၊ မိူင်း ယၢင်း၊ၵဵင်းမႆႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်ႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီၼႆၵေႃႈ ဢဝ်ၼွင်ႇၸဝ်ႈၶမ်းၵႆႇၼွၺ်ႉသေ လၢတ်းၽၢၼ်ႇၵႂႃႇၼႂ်း ၸဝ်ႈၾႃႉတႆးၽၢႆႇၼိူဝ်မိူင်းမၢဝ်းၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ(1557) ၼၼ်ႉ ပယၢင်ႉၼွင်ႇၼႆၵေႃႈ သိုပ်ႇၶႂၢၵ်ႈ မိူင်းၵႂႃႇထႅင်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးယဝ်ႉ တီႉၺွပ်းဢဝ်ၸဝ်ႈၾႃႉလႄႈ တၢင်းၽူႈယိူင်ႈယႂ်ႇၵူႊတီႈတီႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၽွမ်ႉၸွမ်း မၼ်းၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်လႆႈႁဵတ်းၸွမ်း ဢၼ်ပယၢင်ႉၼွင်ႇလၢတ်ႈၼၼ်ႉ ပေႃးဢမ်ႇႁဵတ်းၸွမ်းၼႆ တိုၵ်းႁႂ်ႈ မိူင်းပေႃးလူႉလႅဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးပယၢင်ႉၼွင်ႇၵႂႃႇတိုၵ်းသိုၵ်းၼႆ ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ် တေလႆႈပၼ်သိုၵ်း၊ ၸၢင်ႉ၊ လႄႈ တၢင်း ၵိၼ်ၽႂ်မၼ်းသေ ၵႂႃႇတိုၵ်းၸွမ်းၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်တေလႆႈႁဵတ်းၸွမ်းတႄႉ တေမီးယူႇသွင်ၶေႃႈ 1) ပေႃး ပယၢင်ႉၼွင်ႇတေၵႂႃႇတိုၵ်းသိုၵ်းၼႆ တေလႆႈပၼ်သိုၵ်းႁၢၼ်၊ ၸၢင်ႉ သေ ပႃးတၢင်းၵိၼ်ၽႂ်မၼ်းၼႆယဝ်ႉ။ 2) ႁႂ်ႈလႆႈ ႁူႉၽိင်ႈၵၼ်၊ ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇ ၵပ်းသၢၼ်ၵၼ်ၵေႃႈ ႁႂ်ႈငၢႆႈၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉတေလႆႈဢဝ် လုၵ်ႈ၊ လၢၼ်၊ ၼွင်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ငိူင်ႈၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ် ၼိူင်းၵေႃႉသေ ပၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းႁၢင်းသႃႉဝတီႇၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ (1563) ၼၼ်ႉ ပယၢင်ႉၼွင်ႇငိၼ်း ၶၢဝ်ႇဝႃႈ မိူင်းထႆးမီးၸၢင်ႉၽိုတ်ႇသီႇတူဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ပယၢင်ႉၼွင်ႇၼႆၵေႃႈ ယွၼ်းၸၢင်ႉၽိုတ်ႇသီႇတူဝ် တီႈမိူင်းထႆး၊ မိူင်း ထႆးဢမ်ႇပၼ်ၼႆလႄႈ တိုၵ်းဢဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပယၢင်ႉၼွင်ႇတေၶႂၢၵ်ႈၵႂႃႇတိုၵ်းမိူင်းထႆးၼၼ်ႉ မၼ်းယွၼ်းသိုၵ်းတီႈ ၼွင်ႉမၼ်းၸတူဝ်းမၢင်းၾႃႉႁႂ်ႈ ၸဝ်ႈၶမ်းၵႅဝ်ႈၶီႇၸၢင်ႉၵႂႃႇၸွမ်းၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ(1565-1593) ၼၼ်ႉ ၼွင်ႉၸဝ်ႈၶမ်း ၵႅဝ်ႈ ၸဝ်ႈၶမ်းသႅၼ်ၸူဝ်ႈ ၽွင်းငၢမ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီၼၼ်ႉ သဵင်ႈၵႂႃႇသေ ၼွင်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၶမ်းၶႅင်ႇ ၶိုၼ်ႈပုတ်ႈၽွင်ႈငၢမ်း သႅၼ်ဝီၼႆယဝ်ႉ။