ဝဵင်းယွင်ႁူၺ်ႈ
ဝဵင်းယွင်ႁူၺ်ႈ (jɔ̌ŋ hǒi), (ညောင်ရွှေမြို့), (Nyaung Shwe), (Yaungshoi) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းယွင်ႁူၺ်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတူၼ်ႈတီး၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ဝဵင်းယွင်ႈႁူၺ်ႈၼႆႉ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉလူၺ်ႈ ပွၵ်ႉ (8) ပွၵ်ႉ၊ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉပဵၼ် မိူင်းလီ၊ ၼၼ်ႇတဝူၼ်ႇ၊ ၵၢင်ဝဵင်း၊ ဝိၼ်း၊ ၼၢင်းပၢင်ႇ၊ မင်ႇၵလႃ၊ ၵၢၼ်ႇတႃႇ လႄႈ တႃႇၸီႇ 8 ပွၵ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 2014 ၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼႂ်းဝဵင်း မီး (14,072) ၵေႃႉ။ ထိုင်မႃး ပီ 2019 ၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီး (14,007) ၵေႃႉ။ ပွၵ်ႉၼၼ်ႇတဝူၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ပွၵ်ႉဢၼ်ၵူၼ်းယူႇၼမ်သေပိူၼ်ႈသေ ၼႂ်းပီ 2019 ၼၼ်ႉ မီးၵူၼ်းယူႇ (5,852) ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းယွင်ႈႁူၺ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢင်ၵႅၼ် ဢၼ်ၵူၼ်းဢႅဝ်ႇယဵမ်ႈမႃးၸူး တႃႇၵႂႃႇဢႅဝ်ႇ ၼွင်ႁၢႆးယႃႈ (ၼွင်ဢိၼ်းလေး) လႄႈ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈၵုမ်းထိင်း ၼႃႈလိၼ်ယမ်း ၼွင်ဢိၼ်းလေးယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းဝဵင်းၼႆႉ မီးသဵၼ်ႈတၢင်းလူင် သဵၼ်ႈၼိုင်ႈ လႄႈ မီးတၢင်းၽႄ တင်းၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။ ႁိမ်းႁွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းလူင်ၼၼ်ႉ မီးႁၢၼ်ႉၶၢႆၶူဝ်းတင်းၼမ်၊ ႁၢၼ်ႉဢႃႇႁႃႇရ၊ ၵွင်းမူး၊ ႁၢၼ်ႉၽၢႆႇၵၢၼ်ဢႅဝ်ႇယဵမ်ႈ လႄႈ ၵၢတ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ 
ဝဵင်းလုၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်မိူၼ်တႃႈႁိူဝ်း တွၼ်ႈတႃႇ ႁိူဝ်းႁၢင်ယၢဝ်းတင်းၼမ် ဢၼ်တေႃႉသူင်ႇ ၵူၼ်းဢႅဝ်ႇယဵမ်ႈ ၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းၼွင်၊ ၼွင်လူင်ၼၼ်ႉတႄႉ မီးၽၢႆႇၸၢၼ်းဝဵင်း ယၢၼ်ၵႆမွၵ်ႈ 2-3 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇသေ လႆႈလတ်းၵႂႃႇၸွမ်း ႁွင်ႈၼမ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတေမႃး ယွင်ႈႁူၺ်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႈၶီႇၵႃးပတ်ႉသ်၊ ၵႃးသုၼ်ႇတူဝ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၶီႇႁိူဝ်းမိၼ် မႃးလူင်းတီႈ ဝဵင်းႁၢႆးဝူဝ်း ဢၼ်ၵႆယၢၼ် တၢင်းၵႃး မွၵ်ႈၼိုင်ႈၸူဝ်ႈမူင်းၼၼ်ႉလႆႈယူႇ။ တီႈဝဵင်းသူၺ်ႇၺွင်ႇ ဢၼ်ယူႇၸမ်ၵၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးတႃႈရူတ်ႉလဵၼ်း ဢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇၸူး သဵၼ်ႈတၢင်းလူင် တီႈဝဵင်းထႃႇၸီႇ၊ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႉသေ သိုပ်ႇၵႂႃႇလႆႈ တႃႈၵုင်ႈ လႄႈ ဝဵင်းလိူဝ်ႇငၢႆႈယူႇယဝ်ႉ။
သႆၢပိုၼ်း.
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸၢဝ်းမၢၼ်ႈၶဝ် ႁွင်ႉ မိူင်းတႆးဝႃႈ "မိူင်းၵဝ်ႈမိူင်း" (Nine Cities/Countries) ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ပႃးမိူင်းယွင်ႈႁူၺ်ႈၼႆႉ မိူင်းၼိုင်ႈသေ၊ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉယွင်ႈႁူၺ်ႈ လႆႈမီးဢႃႇၼႃႇ ဢုပ်ႉပိူင်ႇၼိူဝ် မိူင်းလဵၵ်ႉမိူင်းၼွႆႉ (39) မိူင်း။ လႅၼ်လိၼ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၵႂၢင်ႈလိူဝ်သေ ၼႃႈလိၼ်မိူင်း ဢၼ်မီးယူႇယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉတႄႉတႄႉ။ မိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်းၼႆႉ မိူၼ်တင်းဝႃႈ လႆႈတႅၵ်ႇပဵၼ်သွင်ၽၢၵ်ႇ ၼႂ်းၵႄႈ ယွင်ႈႁူၺ်ႈ လႄႈ မိူင်းၼၢႆး သေ ဢဝ်မႄႈၼမ်ႉပွၼ် (Nam Pawn) ၶႅၼ်ႈၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၵဝ်ႇၵႄႇၶုၼ်ႁေႃၶမ်း.
ၸဝ်ႈၾႃႉယွင်ႈႁူၺ်ႈၼႆႉ မီးၶိူဝ်းမႃးတီႈ ၶုၼ်ပဵၼ်ႇၼၵယိတ်ႉ (Bainna-kayit) ႁွင်ႉမိူင်းတၵွင်း (Tagaung)၊ ၽွင်းပၢၼ်ၼၼ်ႉ မိူင်းတၵွင်း ထုၵ်ႇၶႄႇၶဝ် ၶဝ်ႈတိုၵ်းလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်း လႆႈပၢႆႈၶဝ်ႈမႃး ၼႂ်းမိူင်းတႆး။ ဝႃႈၵၼ်ဝႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉ ဢၼ်မႃးတႄႇတင်ႈ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉ လႆႈသၢင်ႈဝဵင်းလူင် ဝဵင်းၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ၵေႃးသမ်ႇပီႇ" (Kaw Hsam Hpi) တီႈၼႃႈလိၼ် ၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝဵင်းယွင်ႈႁူၺ်ႈ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၵေႃးသမ်ႇပီႇၼႆႉ ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်သိုပ်ႇပုတ်ႈၵၼ်မႃးပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် လၢႆလၢႆၸဝ်ႈ၊ တေႃႇပေႃးထိုင်ပၢၼ် ၶုၼ်ဢလွင်းၸီႇတူႇ (လၢၼ်ဢၼေႃႇရထႃႇ မိူင်းပူးၵမ်ႇ) ၼၼ်ႉ ၶႄႇၶဝ်ႈမႃးသေ ယႃႉလူႉဝဵင်းပႅတ်ႈ။ ဝၢႆးသေ ဝဵင်းၵေႃးသမ်ႇပီႇ လူႉယဝ်ႉ၊ လႆႈမီးဝဵင်းသွင်ဝဵင်း တႄႇတင်ႈမႃးၼႂ်းၼွင်၊ ၼၼ်ႉပဵၼ် မိူင်းသွၵ်ႇ (Möng Hsawk/Maing-thauk) လႄႈ သလႄးဢူႇ (Tha-lè-u)။ ဝႃႈၵၼ်ဝႃႈ မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈၼွင်ၼႆႉ ဢမ်ႇယႂ်ႇၵႂၢင်ႈမိူၼ်ယၢမ်းလဵဝ်၊ ၵွပ်ႈၼႆ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် တိုၵ်ႉႁၼ်လႆႈ လၵ်းႁိူၼ်းၵဝ်ႇ တႂ်ႈၼမ်ႉသေ ပဵၼ်လၵ်းထၢၼ် ဝၢၼ်ႈဢိၼ်းတေႃႇ (Indaw-ywa) မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈတႄႇတင်ႈဝဵင်း လႄႈ ၵူၼ်းဢၢင်းသႃး.
ဝဵင်းယွင်ႈႁူၺ်ႈ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ လႆႈတႄႇတင်ႈမိူဝ်ႈ ပီၵေႃးၸႃႇ 721 (ပီၶရိတ်ႉ 1359)၊ ပၢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ သိူဝ်သႅင်ၾႃႉ။ ၼႂ်းပၢၼ်ၼၼ်ႉ မီးပီႈၼွင်ႉသွင်ၵေႃႉ လုၵ်ႉတီႈ မိူင်းထဝႄႇ (Tavoy) မႃးႁၢပ်ႇၵၢၼ်ၸွမ်းၸဝ်ႈၾႃႉ၊ ၸိုဝ်ႈၶႃဝႃႈ ငႃႉတွင်း လႄႈ ငႃႉၼွင်ႇ (Nga Taung and Nga Naung)။ လူၺ်ႈၶေႃႈဢၼုယၢတ်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်ၸွႆႈထႅမ် ၸဝ်ႈၾႃႉသေ ပီႈၼွင်ႉသွင်ၵေႃႉ ၶိုၼ်းမိူဝ်းတီႈထဝႄႇသေ ၵႂႃႇဢဝ်ၵူၼ်းႁိူၼ်း (36) ႁိူၼ်း ၶၢႆႉမႃးယူႇတီႈ ယွင်ႈႁူၺ်ႈ။
ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ တႄႇဢဝ်တီႈယူႇ တီႈ ၼၼ်ႉတႄး (Nan Thè) ၽၢႆႇႁွင်ႇဝဵင်းယွင်ႈႁူၺ်ႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶၢႆႉလူင်းၽၢႆႇၸၢၼ်းလွႆးလွႆး တေႃႇပေႃးတဵမ်ၵႂႃႇ ၼႂ်းၼွင်တင်းမူတ်း။ လုၵ်ႈလၢၼ်ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မႃး ၵူၼ်းဢၢင်းသႃး (Inthas) ၸိူဝ်းဢၼ်မီးႁူဝ်ပၢၵ်ႇ (40%) ၶွင်ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတင်းမိူင်း ၼႂ်းယၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈ ၸဝ်ႈၾႃႉ ဢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် "သိူဝ်သႅင်ၾႃႉ" (Si Seng Hpa) မီးၼင်ႇၼႆ:.
 - သိူဝ်သႅင်ၾႃႉ (Hso Seng Hpa): ပီ 796 (1434 A.D.)
 - သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ (Hsö Hung Hpa): ပီ 839 (1477 A.D.)
 - သိူဝ်ယွၵ်ႈၾႃႉ (Hsö Yawk Hpa): ပီ 880 (1518 A.D.)
 - ၸဝ်ႈမေႃႇၶမ်း (Saö Maw Hkam): ပီ 919 (1557 A.D.)
 - ၵၢင်ႁူမ်ႇၾႃႉ (Kang Hôm Hpa): ပီ 936 (1574 A.D.)
ၵၢင်ႁူမ်ႇၾႃႉ လႆႈၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇ ဢမ်ႇမီးလုၵ်ႈၸၢႆး သိုပ်ႇပၢၼ်၊ ၵွပ်ႈၼႆ လၢၼ်ၸၢႆးမၼ်း ၸဝ်ႈထွႆး (Sao Htoi) ၸင်ႇၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ မိူဝ်ႈပီ 970 (1608 A.D.)။ ၽွင်းၸဝ်ႈထွႆး တိုၵ်ႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မီးၼၢင်းယိင်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈ ၼၢင်းၼွင်ႉပႅင်း (Nang Nawn Pè)၊ မေးၼၢင်း "ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶမ်း" (Hsô Hkam - ၸဝ်ႈၾႃႉၵေႃႉၵွၼ်ႇၼႃႈၼႆႉ) လႆႈပဵၼ်ၵေႃႉၵုမ်းထိင်းဝၢၼ်ႈမိူင်းပၼ်။
ဝၢႆးသေ ၸဝ်ႈထွႆးယဝ်ႉ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၸဝ်ႈၶမ်း (Sao Hkam) ၶိုၼ်ႈပဵၼ် မိူဝ်ႈပီ 977 (1615 A.D.)၊ သမ်ႉၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇ ၼႂ်းပီၼၼ်ႉၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵွပ်ႈၼႆ ဢႃႇၼႃႇၵုမ်းထိင်းဝၢၼ်ႈမိူင်း ၸင်ႇတူၵ်းၼႂ်းမိုဝ်း ၼၢင်းၼွင်ႉပႅင်း ၶိုၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ ၼၢင်းၼွင်ႉပႅင်း သဵင်ႈၵၢမ်ႇယဝ်ႉ ဝၢၼ်ႈမိူင်းဢမ်ႇမီး ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇ မွၵ်ႈ (12) ပီ။ ထိုင်တီႈ လႆႈႁူႉဝႃႈ လၢၼ်ၸၢႆး ၸဝ်ႈၾႃႉၵဝ်ႇ ၵေႃႉၼိုင်ႈ မီးဝႆႉတီႈ မိူင်းမိတ်ႈ (Möng Mit) (မႄႈမၼ်းပဵၼ် လုၵ်ႈယိင်းၸဝ်ႈမိူင်းမိတ်ႈ)။ 
လုၵ်ႈၸၢႆးၵေႃႉၼၼ်ႉ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈဢွင်ႇၶမ်း (Sao Awng Hkam)၊ ၼႂ်းၽွင်းဢႃႇယု လႆႈ (15) ၶူပ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇႁွင်ႉမႃးပဵၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉယွင်ႈႁူၺ်ႈယဝ်ႉ။ တႄႇၼၼ်ႉမႃး လွင်ႈသိုပ်ႇပၢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈသင်ထႅင်ႈ တေႃႇပေႃးထိုင်ပၢၼ် သိမ်းဢဝ်မိူင်းမၢၼ်ႈပွတ်းၼိူဝ် (Annexation of Upper Burma) ယဝ်ႉ။
လွင်ႈသိုပ်ႇပၢၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉ.
ဝၢႆးသေ ၼၢင်းၼွင်ႉပႅင်း (Nang Pè) သဵင်ႈၵၢမ်ႇယဝ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈမိူင်း လႆႈႁၢမ်းၶုၼ်မွၵ်ႈ (12) ပီ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ လႆႈႁူႉဝႃႈ လၢၼ်ၸၢႆးၸဝ်ႈၾႃႉၵဝ်ႇ ၵေႃႉၼိုင်ႈ မီးဝႆႉတီႈ မိူင်းမိတ်ႈ၊ မႄႈမၼ်းပဵၼ် လုၵ်ႈယိင်းၸဝ်ႈမိူင်းမိတ်ႈ။ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၵေႃႉၼၼ်ႉ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈဢွင်ႇၶမ်း (Sao Awng Hkam)၊ ၽွင်းဢႃႇယုလႆႈ (15) ၶူပ်ႇ လႆႈထုၵ်ႇႁွင်ႉမႃး ႁပ်ႉၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၽူႈသိုပ်ႇပုတ်ႈၸဝ်ႈၾႃႉၵႂႃႇထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ 
သဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈ ၸဝ်ႈၾႃႉ ဢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် "ၸဝ်ႈဢွင်ႇၶမ်း" မီးၼင်ႇၼႆ.
 - ၸဝ်ႈၵၢင်ႁူမ်ႇၾႃႉ (Sao Kang Hôm Hpa): ပီၵေႃးၸႃႇ 1020 (1658 A.D.)
 - ၸဝ်ႈသုဝ (Hsu Wa): ပီၵေႃးၸႃႇ 1025 (1663 A.D.)
 - ၵျုၼ်းတွင်းၸႃး (Kyundaung Sa): ပီၵေႃးၸႃႇ 1049 (1687 A.D.)
 - ၸဝ်ႈၶမ်းလႅင် (Hkam Leng): ပီၵေႃးၸႃႇ 1057 (1695 A.D.)
 - ထွၵ်ႉသႃးၸႃး (Htawk Sha Sa): ပီၵေႃးၸႃႇ 1095 (1733 A.D.)
 - သီႇတူင်ႇၸႃး (Hsi Tôn Sa): ပီၵေႃးၸႃႇ 1098 (1737 A.D.)
 - ၶႄႇသဝ (Hke Hsa Wa): ပီၵေႃးၸႃႇ 1108 (1746 A.D.)
 - ၼေႃႇမိူင်း (Naw Mông): ပီၵေႃးၸႃႇ 1120 (1758 A.D.)
 - ယွတ်ႈၶမ်း (Yawt Hkam): ပီၵေႃးၸႃႇ 1120 (1758 A.D.)
 - ၽူင်းၾႃႉၵသႃး (Hpong Hpa Ka-sa): ပီၵေႃးၸႃႇ 1123 (1761 A.D.)
 - ၸဝ်ႈယုၼ်း (Sao Yun): ပီၵေႃးၸႃႇ 1124 (1762 A.D.)
 - ၸဝ်ႈဢူႇ (Sao U): ပီၵေႃးၸႃႇ 1177 (1815 A.D.) 
 - ၸဝ်ႈသိူဝ်ႇႁူမ်ႇ (Sao Sè Hôm): ပီၵေႃးၸႃႇ 1214 (1852 A.D.)
 - ၸဝ်ႈၼေႃႇၾႃႉ (Sao Naw Hpa): ပီၵေႃးၸႃႇ 1220 (1858 A.D.)
 - ၸဝ်ႈမွင်ႇ (Sao Mawng): ပီၵေႃးၸႃႇ 1226 (1864 A.D.)
ပိုၼ်းဢၼ်မီးလၵ်းထၢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ (Authentic History)
တႄႇဢဝ်ပၢၼ် ၸဝ်ႈမွင်ႇ (Sao Mawng) ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈမႃးၼၼ်ႉ ပိုၼ်းဢၼ်မီးလၵ်းထၢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ လႄႈ ဢၼ်တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉတဵမ်ထူၼ်ႈ ၸင်ႇတႄႇမီးမႃးယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈမွင်ႇၼႆႉ ၽွင်းဢႃႇယုလႆႈ (5) ၶူပ်ႇ ပေႃႈမၼ်းၸဝ်ႈ ထုၵ်ႇပိူၼ်ႈလွမ်ႇၶႃႈႁႅမ်ပႅတ်ႈ။ မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈၸွမ်းမႄႈမၼ်း ၵႂႃႇယူႇတီႈ တႃႈလိူဝ်ႇ သေ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမင်းတုင်း ႁပ်ႉဢဝ်ပဵၼ် လုၵ်ႈလဵင်ႉ ယူႇသဝ်းၼႂ်းႁေႃၶမ်းယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈၼေႃႇၾႃႉ (Sao Naw Hpa) ၼႆႉ တီႈတႄႉမၼ်း ပဵၼ်ၽူႈၵုမ်းထိင်းဝၢၼ်ႈမိူင်း (Regent) တၢင် ၽွင်းၸဝ်ႈမွင်ႇ ယင်းတိုၵ်ႉလဵၵ်ႉယူႇ။ ဝၢႆးသေ ၶုၼ်မင်းတုင်း ႁပ်ႉဢဝ် ၸဝ်ႈမွင်ႇ ပဵၼ်လုၵ်ႈမွၵ်ႈ (12) ပီၼၼ်ႉ၊ ၸဝ်ႈၼေႃႇၾႃႉ လႆႈၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း လွင်ႈလၵ်ႉႁဵတ်းၽႅၼ်ၵၢၼ်ႁၢႆႉ ႁူမ်ႈၵၼ်တင်း ၵႅမ်မိူင်း (Einshe Min - ဢိမ်ႇသျေႉမိၼ်း)၊ ၵွပ်ႈၼႆ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၸင်ႇသူင်ႇ တပ်ႉသိုၵ်း (5,000) ၵေႃႉ မႃးတိုၵ်း တီႈယွင်ႈႁူၺ်ႈ။ ဝၢႆးသေ တိုၵ်းၵၼ်မွၵ်ႈ သၢမ်သီႇလိူၼ်ယဝ်ႉ ၸဝ်ႈၼေႃႇၾႃႉ သုမ်းသိုၵ်းသေ လႆႈပၢႆႈၵႂႃႇ တီႈဝဵင်းတွင်ႇဢူႇ၊ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႉ သိုပ်ႇၵႂႃႇ တႃႈၵုင်ႈ သေ ၵႂႃႇႁူမ်ႈမိုဝ်းတင်း ၸဝ်ႈၾႃႉမျိၼ်းၵုၼ်း (Myingun Prince) ယဝ်ႉ ၵႂႃႇယူႇတီႈ မိူင်းယၢင်းလႅင်။ ဝၢႆးမႃး မၼ်းၸဝ်ႈ သိုပ်ႇၵႂႃႇယူႇတီႈ မိူင်းထႆး (Siam) သေ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇ တီႈမိူင်းထႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပီ 1864, ၸဝ်ႈမွင်ႇ.
ၸဝ်ႈမွင်ႇ လႆႈၶိုၼ်ႈၵုမ်းၵမ် ဝဵင်းယွင်ႈႁူၺ်ႈ မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ 1226၊ လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်း (Thadingyut) လွင်ႈ (8) ၶမ်ႈ (ဝၼ်းတီႈ 23, ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 1864)။ ၽွင်းၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ ဢႃႇယုလႆႈ (17) ပီ၊ သေ ဝဵင်းယွင်ႈႁူၺ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈသင် တေႃႇပေႃးထိုင် ပီ 1885။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈမွင်ႇ ၵႂႃႇဝႆႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်း တီႈတႃႈလိူဝ်ႇ (မၢၼ်ႈတလေး)၊ ၼွင်ႉပီႈဢၢႆႈၼွင်ႉမၼ်း (Cousin) ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၶျိတ်ႉၸု (Saw Chit Su) ၸင်ႇၵဵပ်းႁွမ်ၵူၼ်းသေ ႁၢင်ႈသိုၵ်း ပႂ်ႉတိုၵ်းမၼ်း။ ၽွင်းၸဝ်ႈမွင်ႇ ပွၵ်ႈမႃးၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်း တီႈလွႆထၢၼ်ႇ (Loi Htan) ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ဝဵင်းယွင်ႈႁူၺ်ႈ၊ ၸဝ်ႈမွင်ႇ လႆႈတၢင်းမၢတ်ႇၸဵပ်း တီႈၶႃတင်းသွင်ၶွၼ်။ မၼ်းလႄႈ တပ်ႉသိုၵ်းမၼ်း လႆႈထွႆမႃးတီႈ ဝဵင်းယွင်ႈႁူၺ်ႈ၊ ၼႂ်းဝၼ်းၼၼ်ႉၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ ၶၢႆႉၵႂႃႇတီႈ ၵျွၵ်ႉတၢပ်ႇ (Kyawk Htap)။
ပီ 1889, ၸဝ်ႈဢူင်း (Sao Ôn).
လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ ႁွင်ႉဢဝ် ၸဝ်ႈဢူင်း (Sao Ôn) (ဢၢႆႈတၢင်ႇမႄႈမၼ်း)၊ ဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈမျူဝ်ႉၸႃး ဢၢင်ႇတဵင်း (Indein) မႃး။ ၸဝ်ႈမွင်ႇ ၸင်ႇလူင်းၵႂႃႇမိူင်းမၢၼ်ႈ (Burma) တႃႇယူတ်းယႃတၢင်းၸဵပ်းမၼ်း၊ မၼ်းၸဝ်ႈ ပွႆႇႁႂ်ႈ ၸဝ်ႈဢူင်း ၶိုၼ်းတိုၵ်းဢဝ်ဝၢၼ်ႈမိူင်း တီႈမိုဝ်း ၸဝ်ႈၶျိတ်ႉၸု လႄႈ ၸႂ်ႉႁႂ်ႈၵုမ်းထိင်းဝၢၼ်ႈမိူင်းဝႆႉ တေႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ တေပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်း။ ၸဝ်ႈဢူင်း တိုၵ်းလမ်းပႅတ်ႈ ၸဝ်ႈၶျိတ်ႉၸု လႆႈငၢႆႈငၢႆႈသေ ၶိုၼ်ႈၵုမ်းထိင်းဝၢၼ်ႈမိူင်းယဝ်ႉ။
လွင်ႈၼႆႉ ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈ ဝၢႆးသေ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် သိမ်းဢဝ် တႃႈလိူဝ်ႇ (မၢၼ်ႈတလေး) ယဝ်ႉၵမ်းလဵဝ်။ ၸဝ်ႈၶျိတ်ႉၸုၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၽၢႆႇ ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်လိမ်းပိၼ်ႇ (Limbin Prince)၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈဢူင်း လမ်းပႅတ်ႈ ၸဝ်ႈၶျိတ်ႉၸုလႄႈ မၼ်းမိူၼ်တင်းဝႃႈ ပဵၼ်ၽူႈၶဵၼ် တေႃႇၸဝ်ႈၾႃႉလူင်လိမ်းပိၼ်ႇယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း တပ်ႉသိုၵ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ (Confederacy) တင်းမူတ်း လႆႈႁူမ်ႈၵၼ်မႃးတိုၵ်း တႃႇလမ်းပႅတ်ႈ ၸဝ်ႈဢူင်း။
ၼႂ်းၽွင်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈဢူင်း လႆႈလိုမ်းပႅတ်ႈ ၵႂၢမ်းမၼ်ႈၵတိမၼ်း ဢၼ်ဝႃႈ တေဢဝ်ဝၢၼ်ႈမိူင်း ဢၢပ်ႈပၼ်ၶိုၼ်း ၸဝ်ႈမွင်ႇ ပေႃးဝႃႈ ၸဝ်ႈမွင်ႇယူတ်းယႃတၢင်းၸဵပ်း ႁၢႆယဝ်ႉၼၼ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈ ၶိုၼ်ႈၼင်ႈတၼ်းႁဵင်း ၸဝ်ႈၾႃႉသေ ယွၼ်းတၢင်းၸွႆႈထႅမ် တီႈဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် ႁႂ်ႈမႃးၵႅတ်ႇၶႄပၼ် (Protection) ယူႇယဝ်ႉ။