ၵွင်းမူးသႃးသႅင် (ပၢင်ႇၶမ်း)
ပိုၼ်းၵႅပ်ႈ ၵွင်းမူးသႃးသႅင် တီႈမၢၼ်ႈပၢင်ႇၶမ်း.
မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ပၢၵ်ႇပီပၢႆပၢႆၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈပိူင်ႇၼမ်ႉငမ်းလိၼ် ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉၶုၼ်သၢမ် ဢမ်ႇၼၼ် ႁွင်ႉဝႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉၶုၼ်သႃႇ ၵူၼ်းမိူင်းတင်းၼမ် ႁွင်ႉဝႃး ၸဝ်ႈၾႃႉထဝ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈၶဝ်ပီႈၼွင်ႉ မီးသီႇၸဝ်ႈ
 - ၶုၼ်ဢၢႆႈ
 - ၶုၼ်ယီႈ
 - ၶုၼ်သၢမ်
 - ၶုၼ်ၶမ်းလိုၼ်း
ၸဝ်ႈၾႃႉၶုၼ်သၢမ် (ၶုၼ်သႃႇ) ၸမ်း ပဵၼ်ၽူႈမီးဢမ်းၼၢတ်ႈ (ဢႃႇၼႃႇ) ဢူမုၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈလၢႆယိူင်ႈၼႆလႄႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ ပိူင်ႇၼမ်ႉၽွင်းလိၼ် တီႈထႃႇၼ ဝဵင်းပၢင်ႇၶမ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၸဝ်ႈၾႃႉၶၢႆႉၵႂႃႇ တင်ႈဝဵင်းၸေႊလၢၼ်ႉသေ တီႈဝဵင်းပၢင်ႇၶမ်း ၸမ်း ႁွင်ႉဝႃး မၢၼ်ႈပၢင်ႇၶမ်း မီးယူႇတေႃႇထိုင် မိူဝ်ႈလဵဝ် ယူႇဢိူင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ လွႆၵိဝ်ႇၼွၵ်ႇ လုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းမူႇၸေႊၵႂႃႇ တၢင်းၵႆမီး သၢမ်လၵ်း၊ လုၵ်ႉတီႈဝဵင်းၸေႊလၢၼ်ႉမႃးၼႆၵေႃႈ မီးသၢမ်လၵ်းတဵမ်ၼင်ၵၼ်၊ တေႃႈလဵဝ် ယူႇၼႂ်းတူင်ႇဝဵင်းမူႇၸေႊယဝ်ႉ။
ၵမ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉထဝ်ႈၵေႃႈ ၽုတ်းပေႃႇ မီးၸႂ်ၸေႇတၼႃႇ သတ်ႉထႃႇတြႃးတဵမ်ထူၼ်ႈသေ ၶႂ်ႈၵုမ်းၵေႃႇ ၵွင်းမူးၼႆလႄႈ ၸင်ႇဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ် ၶိူဝ်းၾႃႉတင်းသဵင်ႈ လႆႈၸႂ်ၵၼ်သေ ၸင်ႇလိူၵ်ႈ ဢွင်ႈတီႈထႃႇၼ ဢၼ်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈ သၢင်ႇထုၵ်ႇယဝ်ႉ ၸင်ႇလိူၵ်ႈလႆႈ တီႈတႄႇၵွင်းမူး ဢၼ်မီးယူႇ တေႃႈလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဢွင်ႈထႃႇၼ ပတိရူႇပ တီႈလီဢွင်ႈသၢင်ႇထုၵ်ႇ ဢမ်ႇၵႃး ၽႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ ပေႃးလႆႈပူႇၸေႃႇ ၶုပ်ႉၵၢၼ်းဝၢၼ်းဝႆႈၼႆ တၵ်းမၢၵ်ႈမီး သီႇရိမင်ႇၵလႃႇ တဵမ်ထူၼ်ႈၼႆယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ သၵ်ႉၵရဵတ်ႉ 1239 ၼီႈ လိူၼ် 3 မႂ်ႇ ၸဝ်ႈၾႃႉထဝ်ႈ ဢွၼ်ႁူဝ်ၼမ်းၼႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆသေ တေၵုမ်းၵေႃႇ ၵွင်းမူးၼႆလႄႈ ၸၢင်ႈၵေႃႇ (ပန်းရံ) ပဵၼ် ၵူၼ်မၢၼ်ႈသွၼ်းလူင် ယူႇၼႂ်းဢိူင်ႇၼမ်ႉၶမ်း ပဵၼ်ၸၢဝ်းတႆးၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵေႃႇသၢမ်ပီ ၸင်ႇယဝ်ႉတူဝ်ႈလီငၢမ်း ဢၢင်းၵတေႇတႃးလိုမ်ႉ သွင်ၸၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽၢႆႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၵွင်းမူးၼၼ်ႉ ၶူတ်ႉႁဵတ်းၼွင်မင်ႇၵလႃႇ သီႇၸဵင်ႇ၊ ႁွင်းဝဵင်းလုၵ်ႈၼိုင်ႈ ဢမ်ႇၵႃး မိူဝ်ႈၵူၼ်းမႃးလူႇ မၢးတၢၼ်း ႁႂ်ႈလႆႈမီး ၼမ်ႉၵိၼ်ငၢႆႈၼၼ်ႉ ၶူၼ်ႉၼမ်ႉမေႃႇ ၵိုၵ်းဝႆႉ ၽၢႆႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၵွင်းမူးဝႆႉမေႃႇၼိုင်ႈ ႁွင်ႉဝႃႇႈ ၼမ်ႉမေႃႇၽိူၵ်ႇၼႆယဝ်ႉ။
တႃႇတေသႂၢင်း ထၢတ်ႈၵွင်းမူးၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉထဝ်ႈ ၸင်ႇတူၵ်းၵူၼ်းၸႂ်ႉ သွင်ၵေႃႉ တႃႇၵႂႃႇပၢင်းဢဝ် ၶႃႈၽေႃးထိ (ၵိင်ႇမႆႉၽေႃးထိ) တီႈမိူင်းဢိၼ်ႇတိယၼႆလႄႈ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇ ႁိုင်ႁူဝ်လိူၼ်မၼ်း ၸင်ႇတေထိုင် တူၼ်ႈၽေႃးထိယဝ်ႉ ၸင်ႇယွၼ်းၶႂၢင်း တီႈၵေႃးပၵ ၽူႈပႂ်ႉတူၼ်ႈၽေႃးထိၶဝ် ႁႂ်ႈလႆးယွၼ်းၶႃႈၽေႃးထိၶဝ် တႃႇတေမိူဝ်းသျၢင်းထၢတ်ႈ ၵွင်းမူး မိူင်းၶူၶႃႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၵေႃးသမ်ႇၽီႇ သီႇဝိရတ်ႉထ မိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ ၼႆလႄႈ၊ ၵေႃးပၵၶဝ်ၵေႃႈဝႃႈ တႃႇတေၽၼ်းဢဝ် ဢမ်ႇၸၢင်ႈဝၢင်းၶႂၢင်ႉပၼ်လႆႈ ပေႃးထိူၵ်ႈသူၸဝ်ႈ ပိုင်ႈဢိင်ၼႆ သူယွၼ်း (ဢတိတ်ႉထၢၼ်ႇ)ဢဝ်တႃႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ၶႃသွင်ၵေႃႉၵေႃႈ သူးယွၼ်းသေ မိူဝ်ႈထိုင်ၵၢင်ၶိုၼ်းမႃး ၽူၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇတူၵ်း လူမ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇမႃး ၶႃႈၽေႃးထိၼႃႈတၢင်းၸၢၼ်း လူဝ်ႇလူဝ်ႇတူၵ်းလူင်း ႁင်းၶေႃၼင်ႇ ၶႃသူးယွၼ်း တႄႉၼင်ႇဝႃႈယဝ်ႉ။
ၶႃၵေႃႈ ၸူမ်းသိူဝ်းၼႃႇလူင်လၢင်သေ လႆႈမႃး ၵႅဝ်ႈဢၢပ်ႈထိုင်မိုဝ်း ၸဝ်ႈၾႃႉထဝ်ႈ လႆႈသႂၢင်းထၢတ်ႈၵွင်းမူး ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ ထၢတ်ႈတေႃႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသေ ၶိူင်ႈၵူဝ်းၶိူင်းႁွမ်း တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
ပိူင်ႁၢင်ႈၵွင်းမူး.
ႁၢင်ႈပိူင် ၵွင်းမူးၸမ်း မီးၼေႃႇ ၵွင်းမူးဢွၼ်ႇ 8 သူႇ၊ မီးမုၵ်ႉလိုင်ႇ သီႇၼႃႈမိူင်း၊ ယေႈၼႃႈ မီးမုၵ်ႉသွၼ်ႉ သၢမ်မုၵ်ႉ မိူၼ်သိၵ်ႈၶူဝ်လႆသေ လူင်းမႃး ၵူႈၽၢႆႇ ၵူႈၼႃႈ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ ၵွင်းမူးသႃးသငႄ် ယိူင်းၸူးၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၵေႃးတမႁဝ်း မိူဝ်ႈလႆႈ 7 ဝႃႇသႃ ၶျွတ်ႈဢဝ် မႄႇတေႃႇသီႇရိမႃႇယႃႇ (ဢၼ်ပဵၼ် ၶုၼ်ၽီသၼ်ႇတုသိတ) တီႈမိူင်းၽီႇ တႃႇဝတိင်ႇသႃႇၼၼ်ႉသေ လူင်းၸွမ်း သႃးၶမ်း သႃးသႅင် သႃးငိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းႁိုင်ၵွင်းမူး တေႃႇထိုင်မိူဝ်ႈလဵဝ် (1995) မီးမႃး 113 ပီ၊ မီးႁွႆးတႅၵ်ႇဢႃႈ လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇ ၵမ်ႈၽွင်ႈၼႆၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉႁၢင်ႈလီ သပၢႆႇယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1349 လိူၼ်ၸဵင်လႆႈ 23 ဝၼ်း ပွၵ်ႈၼိုင်ႈ၊ 25 ဝၼ်းပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ၶၢဝ်းၸဵင်ႈၶိုၼ်းၼၼ်ႉ ၼႄဢူမုၼ် လၢၵ်ႇလၢၵ်ႇလၢႆးလၢႆးယဝ်ႉ။
ပီၵေႃးၸႃႇ သၵ်ႉၵရၢတ်ႉ 1242 ၼီႈ လိူၼ်ႁူၵ်းမႂ်ႇ 15 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝၼ်းယၢတ်ႇၼမ်ႉ ၽမ်ႈမူၺ်ၵႂႃႇ လီလီငၢမ်းငၢမ်းယဝ်ႉ။ 
ၸဝ်ႈသတ်ႉထႃႇ တႃႇၼ တူင်ႇထီးၸမ်း ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉလူင် ဢိူင်ႇမိူင်းၼမ်ႉၶမ်းယဝ်ႉ။ ၵွင်းမူးသူႇၼႆႉ ပဵၼ်ၵွင်းမူး ၵိုၵ်းၵပ်းသိူၵ်ႈပိုၼ်း ၼမ်ႉလိၼ်ႁိၼ်ၽႃ တႆးႁဝ်းမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈၵဝ်ႇႁိုင် ၸိုဝ်ႈသဵင် လိုဝ်းလင်မႃးသေ ပီႈၼွင်ႉတႆးႁဝ်း ထုၵ်ႇလီႁူႉၸၵ်းဝႆႉယူႇဢေႃႈ။
ပိုၼ်းမႄးၵုမ်းၵေႃႇ.
မိူဝ်ႈထိုင်မႃး ပီသႃႇသၼႃႇ 2537 ပီၵေႃးၸႃႇ 1345 ၼီႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇမီးၸဝ်ႈသတ်ႉထႃႇၸေႇတၼႃႇ ၶိင်းယေႈသႅင်ဢၢႆႈၽူႈ ၼၢႆးယေးသႅင်သေႃး (မောရွှေလီထမင်းဆိုင် မန္တလေး) ၶဝ်ပူႇဢွၵ်ႇ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ လုၵ်ႈလၢၼ် မူႇပီႈၸုမ်းၼွင်ႉ တင်းသဵင်ႈ သၼ်ႇတၵၢင်ၸႂ် ပေႃႉပွၵ်ႈမႃး ၶႂ်ႈမႄးၵုမ်းၵေႃႇ ၵွင်းမူးၼႆလႄႈ ၸင်ႇမႃး ဝႆႈလဝ်ႈထိုင် သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ ၼႂ်းတူင်ႇဝဵင်း ၼင်ႇၵၢင်ၸႂ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၶႂ်ႈပဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉသေ ႁဵတ်းငဝ်ႈ ၸဝ်ႈတႃႇၼၵႃႈမႃႇႁႅင်း ပဵၼ်လႆႈၼၼ်ႉ လႆႈဢွၼ်ၵၼ် လူႇတၢၼ်းႁဵတ်းတိုၼ််းငဝ်ႈမၼ်းယဝ်ႉ။
ၵွင်းမူးသႃးသႅင် ဢၼ်မႄးၵုမ်းၵေႃႇ သူႇမႂ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်သင်ႇၶၼႃႇယၵ ၼႂ်းတူင်ႇဝဵင်းလႄႈ ၸဝ်ႈသြႃႇၶဝ်ၸဝ်ႈ ဢွၼ်ႁူဝ် ၼၢမ်းၼႃႈသေ ၼင်ႇႁိုဝ် ပေႃးတေယဝ်ႉတူဝ်ႈလီငၢမ်း လႆႈတၢင်ႇပီသႅင်ၵႂႃႇ လီလီငၢမ်းငၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵႃႈပဵၼ် တၵႃႇ ဢုပႃႇၸၢႆးယိင်း ၶိင်းၼၢႆး တီႈၸမ်တီႈၵႆ ပေႃးဝႃႈ လႆႈႁူႉငိၼ်းယဝ်ႉၼႆ ၸေတၼႃႇသတ်ႉထႃႇ တြႃးၽႂ်ၵေႃႈ ပေႃႇမႃး ဢမ်ႇထၢတ်ႇဢမ်ႇဝၢႆး လူႇလူႇတၢၼ်းတၢၼ်းၵႂႃႇ ဢမ်ႇတၼ်းႁိုင် ပဵၼ်ဢၼ်ယဝ်ႉတူဝ်ႈ လီငၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၽုင်းဢူ ၵွင်းမူးၼႆႉၵေႃႈ ဝႃႈယဝ်ႉ။ ဝၼ်းႁႅၵ်ႈၼႃႈလိၼ် ၵွင်းမူး 1345 လိူၼ်ၸဵင်မႂ်ႇ 7 ဝၼ်း၊ ဝၼ်းၸၼ် ယၢမ်း 9 မွင်း။
ဝၼ်းၾင်ပိုၼ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈ ဢုတ်သႅင် ၶမ်းငိုၼ်း 1345 လိူၼ်ၸဵင်မႂ်ႇ 11 ဝၼ်း ဝၼ်းသုၵ်း ယၢမ်းၼႂ် 7:48 မိၼိတ်ႉ။
တိၼ်ၵွင်းမူး ယေႈၼႃႈမီး 28 သွၵ်ႇ၊ တၢင်းသုင်မီး 36 သွၵ်ႇယူႇယဝ်ႉ။
ၸွမ်သႅင် မူႇၸေႊ