Mrsailiek/shan-dataset huggingface dataset:
ၶွင်ႇသီႇဢဝ်ၶိုၼ်းၸိုင်ႈတႆး - တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး
ပဵၼ်ၸုမ်းၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်မီးၸွမ်သိုၵ်း ယွတ်ႈသိုၵ်း တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး ပဵၼ်ၸဝ်ႈႁူဝ်ပဝ်ႈ လႄႈ ၸွမ်ႁၢၼ်ၸၢႆးယီႈ တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး ပဵၼ်ၵႅမ်ႁူဝ်ပဝ်ႈ။ ၶွင်ႇသီႇဢဝ်ၶိုၼ်းၸိုင်ႈတႆး လႆႈၵေႃႇတင်ႈမႃးမိူဝ်ႈ 27.May.200။ ၶွင်ႇသီႇဢဝ်ၶိုၼ်းၸိုင်ႈတႆး ပဵၼ်ၸုမ်းၵၢၼ်မိူင်းၶွင်တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး(ၸၢၼ်း)။
ၶွၼ်ႉတွမ်ႇ
ၶွၼ်ႉတွမ်ႇ (Condom) ၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈၸႂ်ႉ ဢၼ်လႆႈၸႂ်ႉမိူဝ်ႈ တႃႇႁဵတ်းလွင်ႈ ႁွမ်းသွင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶွၼ်ႉတွမ်ႇၼႆႉ ႁဝ်းၶႃႈ ဢဝ်သူပ်းသႂ်ႇတီႈ ၵႂႆးဢၼ်တင်ႈ၊ ဢၼ်ၶႅင် သေ တွၼ်ႈတႃႇႁႄႉၵင်ႈ ယႃႇႁႂ်ႈ ၼမ်ႉငၢၼ် ဢၼ်တေၸိတ်းၶဝ်ႈၵႂႃႇၸူး တီႈၼႂ်း တူဝ်ၼၢင်းယိင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶွၼ်ႉတွမ်ႇၼႆႉ ႁဝ်းၶႃႈၸႂ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇ ႁႄႉၵင်ႈဢဝ်လုၵ်ႉဢွၼ်ႇ လႄႈ တွၼ်ႈတႃႇ ၵႅတ်ႇၶေႇႁႄႉၵင်ႈ တၢင်းပဵၼ် ဢၼ်ၸပ်းၸွႆး လွင်ႈႁွမ်းသွင် ၼႆၶႃႈယဝ်ႉ။
ၶွၼ်ႇတွမ်ႇၼႆႉ ယွၼ်ႉမၼ်း ႁေႉလႆႈၼမ်ႉသေ ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ ၵႅၼ်ႇၶႅင်ဝႆႉလႄႈ ထႅင်ႈတၢင်ႇတီႈ တၢင်ႇလႅၼ်ၵေႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းဝႆႉယူႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ၸႂ်ႉတႃႇႁႄႉၼမ်ႉ တႄႇဢဝ် မႅၵ်ႉလၢတ်ႈၵႂၢမ်း တေႃႇပေႃးထိုင် လွတ်ႉႁူးၵွင်ႉရၢႆႇၽၢႆႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸႂ်ႉတီႈယမ်ယမ်.
 - ၶွၼ်ႉတွမ်ႇ ၽူႈၸၢႆးၼႆႉ ၸႂ်ႉတႃႇၵႅတ်ႉၶႄႁႄႉၵင်ႈပၼ် လွင်ႈတၢင်းပဵၼ်ဢဵၼ်ႁႅင်းယွမ်း ဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈတၢင်းပဵၼ် ဢၼ်ၸၢင်ႈလုၵ်ႉတီႈ ႁွမ်းသွင်ၵၼ်သေ ၸပ်းပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ မၼ်းပဵၼ်ၶိူင်ႈဢၼ်လဵဝ် ဢၼ်ၸၢင်ႈ ၵႅတ်ႇၶေႁႄႉၵင်ႈပၼ် တွၼ်ႈတႃႇ ယႃႇႁႂ်ႈၸပ်းတွင်ႉပႃးတွင်ႉလႄႈ ယႃႇႁႂ်ႈၸပ်းတၢင်းပဵၼ် ၼႆယဝ်ႉ။
 - ၼင်ႇႁိုဝ် ပေႃးတေၸၢင်ႈ ၵႅတ်ႇၶေႁႄႉၵင်ႈလႆႈ လီလီၼၼ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈႁွမ်းသွင်မိူဝ်ႈလႂ်ၵေႃႈ ထုၵ်ႇလီၸႂ်ႉတိုဝ်း ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈယူႇယဝ်ႉ။
 - ၵူၼ်းတေႁွမ်းသွင် တင်းသွင်ၼႆႉ ထုၵ်ႇလီလႆႈမီး လွင်ႈႁူမ်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ၸွမ်းၵၼ်။ မိူဝ်ႈပႆႇႁွမ်းသွင်ၼၼ် ထုၵ်ႇလီတၢၼ်ႊၶႆႈလွင်ႈ ၶွၼ်ႉတွမ်ႇသေ ထုၵ်ႇလီလၢတ်ႈပၼ် ႁႂ်ႈၵေႃႉတေႁွမ်းသွင်ၸွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၽွမ်ႉၸႂ်ႉ ၶွၼ်ႉတွမ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။
လၢႆးႁဵတ်းၵၢၼ်.
ၶွၼ်ႉတွမ်ႇၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ၵၢၼ်ႁေႉၵင်ႈပၼ် ယႃႇႁႂ်ႈ ၼမ်ႉငၢၼ် ၵူၼ်းၸၢႆး လႆႈၶဝ်ႈၵႂႃႇတီႈၼႂ်း တူဝ်ၼၢင်းယိင်းၼႆၶႃႈယဝ်ႉ။
လွင်ႈတိူဝ်ႉယမ်.
သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၸွမ်း လွၵ်းလၢႆးမၼ်းၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၼႆ မၼ်းၵေႃႈ တိူဝ်ႉယမ်ဝႆႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပေႃးၸႂ်ႉတိုဝ်းၸွမ်း လွၵ်းလၢႆးမၼ်း ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၼႆ ၼႂ်းၽူဝ်မေး 100 ၼၼ်ႉ မွၵ်ႈသွင်ၵေႃႉၼႆႉၵူၺ်း တေၸၢင်ႈပႃးတွင်ႉ။ ၽူဝ်မေး ၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႉၸွမ်း လွၵ်းလၢႆးမၼ်းၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၼႆႉတႄႉ ၼႂ်းၵႃႈ 100 ၵေႃႉၼႆႉ တေၸၢင်ႈပႃးတွင်ႉမွၵ်ႈ 15 ၵေႃႉၼႆႉၼႆယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းထုၵ်ႇလီၸႂ်ႉ ၶွၼ်ႉတွမ်ႇ.
 - ၸိုဝ်းၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၵႃႇလ ၵလၢင်ႇ (ဢမ်ႇၼၼ်) ၸိူဝ်းမီးၽေးၶႅၼ် ဢၼ်ၸၢင်ႈၸပ်း တၢင်းပဵၼ် မူင်ႈမႅၼ်း HIV (ဢမ်ႇၼၼ်) ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵေႃႉၵူႈ (ၸၢႆးယိင်း)
 - တွၼ်ႈတႃႇၼၢင်းယိင်း ၸိူဝ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈ ႁႄႉႁၢမ်ႈလႆႈလီ ယွၼ်ႉပဵၼ် တၢင်းပဵၼ်တၢင်ႇၸိူဝ်း
 - မႄႈလုၵ်ႈဢွၼ် ဢၼ်လႆႈလဵင်ႉၼူမ်း ဢၼ်လူဝ်ႇလႆႈ ယၢၼ်လွင်ႈဢဝ်လုၵ်ႈ၊ လွင်ႈမီးလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ လွင်ႈပႃးတွင်ႉ
ၶၢဝ်းတၢင်းမႃႇၵထ
ၸဝ်ႈၸၢႆးသိတ်ႉထတ်ႉထ ၼုင်ႈဝႆသၢင်ႇၵၢၼ်းသေ ၶၢမ်ႈပူၼ်ႉမႄႈၼမ်ႉ ဢၼေႃႇမႃႇယဝ်ႉ သိုပ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၽႅဝ်ႇမႃးတိူင်းမႃႇၵထယူႇယဝ်ႉ။ ၽႅဝ်သႂ်ႇတီႈသူၼ်မၢၵ်ႇမူင်ႈ ဢၼ်မီးႁိမ်း ဢၼုပရီႇယၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတေသွၼ်ႁဵၼ်းဢဝ် လွၵ်းလၢႆးပၢႆးၽႃႇဝၼႃႇတြႃးၼၼ်ႉ ၸင်ႇလၢတ်ႈၸူးဝဵင်းရႃႇၸၵျူဝ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈ ဝဵင်းတိူင်းမႃႇၵထ ဢၼ်သြႃႇလူင် ဢႃႇလႃႇရၵႃႇလႃႇမယူႇသဝ်းၼၼ်ႉသေ ႁႃတုင်းသွမ်းၼႂ်းဝဵင်းရႃႇၸၵျူဝ်ႇလႄႈ ၵူၼ်းၼႂ်းဝဵင်းၸိူဝ်းလႆႈႁၼ် ၼႃႈတႃတူဝ်ၶိင်းၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈမႂ်ႇသႂ်ၶႅမ်ႉလႅၿ်ႈသပၢႆႇဝႆႉလႄႈ ဢွၼ်တၢင်းဢမ်ႇယၢမ်ႈႁၼ်လႄႈ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ဢၢမ်းဢေႃးဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း တိူင်းမႃႇၵထၵေႃႈ ဢၢမ်းၼႃႇလူင်လၢင်လႄႈ ၼင်ႇႁိုဝ်တေလႆႈႁူႉလွင်ႈရႁၢၼ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇၸႂ်ႉၶႃႈၸႂ်ႉၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸွမ်းလင်ၸွပ်ႇထၢမ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ပေႃးတွင်းလႆႈသွမ်းတဵမ်ထူၼ်ႈယဝ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈၵိၼ်သွမ်းၼႂ်းထမ်ႈပၼ်ႇတု ဢၼ်မီးတီႈႁၢင်ဝဵင်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းပိမ်ႇပိသႃႇရၼႆႉ ဢဝ်တူဝ်မၼ်းသုတ်ႉၸူးၸမ်တမ်ႈတီႈ ၼေႃႇၶမ်းၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသေ "ဢေႃး... ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းဢိူၺ်း၊ ၸဝ်ႈၼႆႉ လႅပ်ႈပဵၼ်ၶိူဝ်းၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်ဢေႃႈ၊ ၸဝ်ႈပဵၼ်ၽႂ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၶႅၼ်ႈတေႃႈလၢတ်ႈပၼ်သေၵမ်းၶႃႈ" ထမ်ၼင်ႇၼႆႇ၊ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၵေႃႈ ၸင်ႇဝႃႈ ၸဝ်ႈပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၶုၼ်ႁေႃၶမ်း တိူင်းၵေႃးသလဢၼ်မီးတီႈတိၼ်လွႆ ႁိမဝၼ်ႇတႃႇၼၼ်ႉဢိူဝ်ႈ။ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသၵျ ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈ ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်သူႇရိယဢိူဝ် - တွပ်ႇဝႃႈၼင်ႇၼႆယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းပိမ်ႇပိသႃႇရႃၵေႃႈ လွင်ႈဝႃႈပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၶုၼ်ႁေႃၶမ်း သၵျသုတ်ႉထေႃးတၼ မိူင်းၵေႃးလိယၼႆ ႁူႉထိုင်ၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးယဝ်ႉ ထၢင်ႇဝႃႈ လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈၸွမ်ၼႆႉ ၽိတ်းမေႃးၵၼ်တင်းႁၢင်ႈႁေႃသေ ၸင်ႇၼုင်ႈသၢင်ႇၵၢၼ်းၵႂႃႈ ဝူၼ်ႉထၢင်ႇၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ ၸင်ႇဝႃႈ ပေႃးၸဝ်ႈၶႂ်ႈလႆႈတႄႉ တေပၼ်မိူင်းၶႃႈၶဝ်ၶိုင်ႈၼိုင်ႈ၊ ၸွမ်ႈမိူဝ်းဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းသေၵမ်း - ၸင်ႇၽိတ်ႈမွၵ်ႇၼင်ႇၼႆ။ ၵူၺ်းၵႃႈၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပေႃးတႅပ်းတတ်းၸႂ်ဝႃႈ တေႁႃႁႂ်ႈႁၼ်သတ်ႉၸႃႇတြႃးဢၼ်ပူၼ်ႉလွတ်ႈပႅၼ် လႅၼ်မိူင်းတင်းသဵင်ႈဝႃႈၼႆသေ ၸင်ႇၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းထိူၼ်လႄႈ ဢမ်ႇႁပ်ႉလႆႈလွင်ႈၽိတ်ႈမွၵ်ႇၶုၼ်ႁေႃၶမ်း- ၸင်ႇလၢတ်ႈၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။<br>
<br>
ပေႃးၶုၼ်ႁေႃၶမ်းပိမ်ႇပိသႃႇရႃႇ လႆႈႁူႉဝႃႈ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ် တေဢၢၼ်းပႆထိုင်တီႈယိူင်းမၢႆတေႃႇပေႃးသုတ်းယွတ်ႈႁွတ်ႈတီႈပၢႆၼႆၵေႃႈ ၸင်ႇဝႃႈတီႈၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈ "ပေႃးပဵၼ်ၽြႃးမႃးၼႆ ၶႅၼ်းတေႃႈယေႃးၶိင်းမႃးမိူင်းရႃႇၸၵျူဝ်ႇသေ မႃးႁေႃးၼႄပၼ်တြႃးၼမ်ႉၸိုမ်းသႅင် သေၵမ်ႈတီႈၶႃႈ" ၸင်ႇလဝ်ႈလၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၵေႃႈ လႆႈၸႂ်ႁပ်ႉဢဝ်သေ သိုပ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၸဝ်ႈၵႂႃႇထႅင်ႈယဝ်ႉ။
ၶၼ်ႇထႃႇ ႁႃႈပိူင်
 - ရူပၵ်ၶၼ်ꩪႃ = သၽေႃး ၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈတြႃး ၸူႉတုမ်ပဵၼ်လူႉ။ (ရုပ်ႈ)<br>
 - ဝေၻၼၢၵ်ၶၼ်ꩪႃ = သၽေႃး ၸၢင်ႈၸၢမ်ႇပူၺ်ႈ (ယိၼ်း) တြႃးၸူႉတုမ်ပဵၼ်လူႉ။ (ၼၢမ်ႇ)<br>
 - သၺ်ၺၵ်ၶၼ်ꩪႃ = သၽေႃး ၸၢင်ႈမၢႆတွင်းတြႃးၸူႉတုမ်ပဵၼ်လူႉ။(ၼၢမ်ႇ)<br>
 - သင်ၶႃရၵ်ၶၼ်ꩪႃ = သၽေႃး ၸၢင်ႈၶိုင်ပွင် တိုၵ်းသူၼ်းၸေႇတၼႃႇဢွၼ်ႁူဝ်တြႃးၸူႉတုမ်ပဵၼ်လူႉ။(ၼၢမ်ႇ)<br>
 - ဝိၺ်ၺႃၼၵ်ၶၼ်ꩪႃ = သၽေႃးၸၢင်ႈမေႃႁူႉ (ၸႂ်)တြႃးၸူႉတုမ်ပဵၼ်လူႉ။(ၼၢမ်ႇ)
ၶႅၵ်ႇ၊ ပပ်ႉၸိူင်း
ပပ်ႉၸိူင်း ၶႅၵ်ႇ ၼႆ့ ပဵၼ် ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း) တႅမ်ႈဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈပီ 1997။ ပဵၼ်ပပ်ႉၸိူင်း မၢႆ(5) ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင်သေ ပပ်ႉဢၼ်ၼႆႉ ၽႂ်တူၺ်းၵေႃႈ ၼမ်ႉတႃတူၵ်းၵမ်ႉပႃႈၼမ်။ ပဵၼ်ပပ်ႉမၢတ်ႇၸပ်းၸႂ် ၽူႈလူႁၼ်ၶဝ် ပပ်ႉၼိုင်ႈ။ ၼႃႈလိၵ်ႈမီး 318 ၼႃႈ၊ တွၼ်ႈမၼ်းမီး 37 တွၼ်ႈ။ ၽၢႆႇလင်မၼ်း မီးလွင်ႈထၢမ်တွပ်ႇလႄႈ လိၵ်ႈဢၼ်ၽူႈလူလိၵ်ႈ ပၼ်ၸူး ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင်။ ၽူႈၸၼ်ႁၢင်ႈ ၼႃႈသိူဝ်ႈပပ်ႉပဵၼ် တိၼ်ႇသူၺ်ႇၶျူဝ်ႇ တႃႈၵုင်ႈ။
ၾိမ်းဢွၵ်ႇတီႈ မွၵ်ႇၵူႈသွႆႈလႅင် ဝၢၼ်ႈတႆး 9 လၵ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းမယၢၼ်းၵူင်း၊ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ။ ပွၵ်ႈၵမ်း (1) ၼိုင်ႈႁဵင်ပပ်ႉ။ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင် ၾိမ်းဢွၵ်ႇထႅင်ႈ 2000 ပပ်ႉ၊ တီႈ ၸၢၵ်ႈဢိတ်ႇလိၵ်ႈ ဢေး သဵၼ်ႈတၢင်း 35 ၵျွၵ်ႉတတႃး၊ တႃႈၵုင်ႈ။
ႁွင်းလင်.
တီႈဝၢၼ်ႈၼႃးၶေႃ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉမႄး ပဵၼ်ပွႆးတိုၵ်းၵၼ် ၵၢင်ၶမ်ႈလႄႈ ၽႆးမႆႈဝၢၼ်ႈ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈပၢႆႈသေ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၸၢႆးဢွၼ်ႇ သွင်ၵေႃႉပီႈၼွင်ႉ ဢူႈမႄႈတၢႆသေ ၶႃလႆႈၽၢတ်ႇၵၼ်။ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ မၢတ်ႇတိူဝ်ႉၵွင်ႈသေ ပၢႆႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မိူင်းလႅင်း ၵႃးမေႃယႃသွင်ၽူဝ်မေး လမ်းၼိုင်ႈ မႃးႁၼ်မၼ်းၸၢႆး ဢဝ်ၵႂႃႇယူတ်းယႃပၼ်သေ ဢဝ်ၵဵပ်းႁဵတ်းလုၵ်ႈ၊ မၼ်းပဵၼ် ၸၢႆးၸၢႆးၼႆသေ မိူဝ်းယႂ်ႇတႃႈၵုင်ႈ။
ၼွင်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸၢႆးၼွင်ႉ ၼၼ်ႉ ၼၢႆးၶဝ် ဢဝ်မၼ်း ပၢႆႈမႃးယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈယေႇငႄႇ ၸႄႈဝဵင်းမေႇမဵဝ်ႉ။ မၼ်းၸၢႆးယူႇႁူင်းႁဵၼ်း ဢွင်ႇပူၼ်ႉၸၼ်ႉပႅတ်ႇၵူၺ်း။ မၼ်းႁေႃႈလေႃႉမႃႉသေ ၵႂႃႇၺႃး ၽူၺ်း(တႃႈၵုင်ႈ)သေ ႁူႉၸၵ်းၵၼ်ၵႂႃႇ။ ဝၢႆးသေ ၼၢႆးမၼ်း လူႉႁၢႆတၢႆယဝ်ႉ ၸၢႆးၼွင်ႉ ဢွၵ်ႇၽၢတ်ႇယၢၼ် တီႈဝၢၼ်ႈယေႇငႄႇသေ ၽႅဝ်ထိုင်မႃး တႃႈၵုင်ႈ။ ၶိုၼ်းမႃးၺႃး ၽူၺ်း။ ၸၢႆးၼွင်ႉ လႆႈၵၢၼ်ႁေႃႈၵႃး ထႅၵ်ႉသီႇ။ ဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇ ၸင်ႇၵႂႃႇလႆႈၵၢၼ် တမ်ႈတီႈႁိူၼ်း ၸၢႆးၸၢႆး ဢၼ်ပဵၼ်ပီႈဢၢႆႈဢွၵ်ႇဢွၵ်ႇမၼ်း။ ပီႈဢၢႆႈမၼ်း တႄႉ ဢမ်ႇႁူႉၸၵ်းမၼ်း။ မၼ်းတႄႉ ႁူႉၸၵ်းပီႈဢၢႆႈမၼ်းယူႇ။ ၽွင်းယူႇၸွမ်းၵၼ် ပီႈဢၢႆႈမၼ်း ပႄႉၵိၼ်မၼ်းလႂ်၊ လွင်ႈတၢင်းႁၵ်ႉ မၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ် ၸၢႆးၸၢႆး၊ ၸၢႆးၼွင်ႉ ဢိၵ်ႇၽူၺ်း ၶဝ်သၢမ်ၵေႃႉၼၼ်ႉလႂ်၊ လွင်ႈၸၢႆးၼွင်ႉ ၶိုၼ်းၶတ်းၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈပီႈဢၢႆႈမၼ်း ႁူႉၸၵ်းမၼ်းၼၼ်ႉလႂ်၊ လွင်ႈၸၢႆးၸၢႆး ၶိုၼ်းပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်းၼၼ်ႉလႂ် ႁၢင်ႈၶိူင်ႈတႅမ်ႈၵႂႃႇ ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်လီၶဝ်ႈၸႂ်၊ လီၶေႃးၶူမ်ပပ်ႉၼိုင်ႈသေ ၽႂ်လႆႈလူၵေႃႈ ဢိုၵ်ႉၼိုၵ်ႉၸႂ်ဝႆႉယူႇ။
ၶႅၵ်ႇ၊ ဝွၵ်း
ၶႅၵ်ႇ
ၽွင်းမိူဝ်ႈမႃးၵေႃႈ တေႃႈမႃးႁင်းၵူၺ်း
ဢမ်ႇပႃးဢူၺ်းၵေႃႉ တႃႇတေႃႉၸုင်မိုဝ်း
ၶူဝ်းႁွႆႈတိုဝ်းၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇပႃးသင်။
ၽွင်းမိူဝ်ႈမိူဝ်းၵေႃႈ တေႃႈမိူဝ်းႁင်းၵူၺ်း
ဢမ်ႇပႃးဢူၺ်းၵေႃႉ တႃႇတေႃႉၸုင်မိုဝ်း
ၶူဝ်းႁွႆႈတိုဝ်းၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇပႃးသင်။
ၽႅဝ်သေမႃးလိုဝ်ႈ ၽွင်းပႆႇယိုဝ်ႈၵႂႃႇ
မႃးၽႃႇၸိူၵ်ႈၶိုမ်း ႁုတ်ႉၵိုမ်းမတ်ႉမၼ်ႈ
လိမ်ႇၽၼ်ႈၵဵဝ်ႈတူဝ် လႆႈၶူဝ်လႆႈႁႆႈ
လႆႈမႆႈလႆႈႁၵ်ႉ ဢမ်ႇမၵ်ႉတေႃးသ
မၵ်ႉလေႃးၽပဵၼ် ဢမ်ႇယဵၼ်လႆႈမႃႈ
ၵျွၵ်းၵႃႈၵူႈလွင်ႈ ၵၢမ်ႇယွင်ႈသဵင်ႈမူတ်း
လႆႈပူတ်းပွႆႇၽႃႈ ဝၢႆႇၼႃႈပႅတ်ႈၵၼ်
ယၼ်သိုပ်ႇတၢင်းၸႅၵ်ႇ ထုင်းၸဝ်ႈၶႅၵ်ႇ။
ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း)
ၸႄႈဝဵင်းၸမ်ႇပူႇသီႇရိ
ၸႄႈဝဵင်းၸမ်ႇပူႇသီႇရိ ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးတီႈၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၼေႇပျီႇတေႃႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးဢိင်ၼိူဝ် သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉၼႆ တီႈ ၸႄႈဝဵင်းပုပ်ႉပသီႇရိ ၼႆႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီး ၁၀၉,၃၃၄ ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၸရိယႃႇသၢမ်ပိူင်
ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၸိုၵ်ႉထႅမ်သၢင်ႈပႃႇရမီႇယူႇၼၼ်ႉ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈ တမ်းဝၢင်းဝႆႉ ၽႅၼ်ၵၢၼ်လူင် သၢမ်ပိူင်သေ ႁဵတ်းသၢင်ႈႁၢင်ႈပွင်ၵႂႃႇယူႇ။ ၽႅၼ်ၵၢၼ်လူင်ၸဝ်ႈ သၢမ်ပိူင်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ "ၸရိယႃႇသၢမ်ပိူင်" ၼႆယဝ်ႈ။<br>
 - လေႃၵတ်ထၸရိယႃ = တၢင်းတိုဝ်းၵမ် ပုၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းၼႂ်းလေႃးၵႃႉ ၶူင်းၵၢင်၊ သတ်ႉတဝႃႇတင်းလၢႆ တေမီးၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီ။
 - ၺႃတတ်ထၸရိယႃ = တၢင်းတိုဝ်းၵမ် ပုၼ်ႈတႃႇဝၢၼ်ႈမိူင်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တေမီးၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီ။
 - ၿုတ်ꩪတ်ထၸရိယႃ = တၢင်းတိုဝ်းၵမ် ပုၼ်ႈတႃႇပဵၼ်ၽြႃးသေ ဢွၼ်ဢဝ် သတ်ႉတဝႃႇတင်းလၢႆ ဢွၵ်ႉမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွတ်ႈ ၸိူဝ်းၽွတ်ႈသမ်ႇသရႃႇ... ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႈ။ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၼႆႉ တိုဝ်းၵမ် ႁဵတ်းသၢင်ႈထႅမ်သၢင်ႈ ပႃႇရမီႆ ၸရိယႃႇသၢမ်ပိူင်ၼႆႉ ၵူႈၸၢတ်ႈၸၢတ်ႈယဝ်ႈ။ <br>
ဝၢၼ်ႈၸလွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း
ဝၢၼ်ႈၸလွင်း (Zalaung, Wɑ᷆n ʦa lɔ́ŋ, ဝမ်စလောင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၸလွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၸဝ်ႈတူၼ်ၶူး ၸဝ်ႈထမ်ႇမတိင်ႇၼ
ပိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်.
ပီၵိူတ်ႇ - ပီတႆး-1636 ၼီႈ (ပီၶရဵတ်ႈ-1542)၊ လိူၼ်သိပ်းသွင်မႂ်ႇ(9)ၶမ်ႈ ဝၼ်းသဝ်။
ၸိုဝ်ႈမိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ - ၸၢႆးၶမ်းတိုၼ်း။
ၸိုဝ်ႈဢူႈ - လုင်းထမ်းဢူ။
တီႈၵိူတ်ႇ - ဝၢၼ်ႈၶၢင်၊ ၸႄႈႁၵ်ႉ၊ ဢိူင်ႇမိူင်းတိင် (မိူင်းၶႄႇ)
ၵၢၼ်ႁဵၼ်းလႄႈလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်.
မိူဝ်ႈဢယုၸဝ်ႈလႆႈ(8)ၶူပ်ႇယူႇဝတ်ႉ(ၵျွင်း)ပဵၼ်ၵပ်ႉပီႇ၊ ဢယု(9)ၶူပ်ႇၼုင်ႈသၢင်ႇၵၢၼ်း၊ ပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇ ၸိုဝ်ႈယူႇၵျွင်းႁွင်ႉၸဝ်ႈထမ်ႇမတိင်ႇၼႃႉ (ꩪမ်မၻိၼ်ၼ) မိူဝ်ႈဢႃယုၸဝ်ႈလႆႈ(20)ၶၢမ်ႇပဵၼ်ၸၢင်း၊ ၸိုဝ်ႈၸဝ်ႈထမ်ႇမတိင်ႇၼၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ ၸဝ်ႈၸၢင်းၼႆႉ ယွၼ်ႉၺၢၼ်ႇၽၢႆ လႅတ်းဝႆးၸဵမ်လဵၵ်ႉ ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇသႅၼ်ပိူင်၊ မိူၼ်ၼင်ႇၸဝ်ႈတူၼ်ၶူးလူင်-ဝတ်ႉ(ၵျွင်း)ဝၢၼ်ႈၶၢင်ၸႄႈႁၵ်ႉ၊ ဢၼ်ပဵၼ်သြႃႇဢုပၸ်ႉသေႇတူၼ်ငဝ်ႈၸဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈၸၢင်းထမ်ႇမတိင်ႇၼ ဝႃႇတေႃႇယႂ်ႇမႃး ၸိုဝ်ႈသဵင်ၵေႃႈလိုဝ်းလင်မႃးသေ ၸင်ႇၼၼ်ႉၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းသႅၼ်ဝီလူင် ၸဝ်ႈၶမ်းၶႅင်ႇၾႃႉ ပၢင်းၶၢႆႉမႃးႁဵတ်းသြႃႇတေႃႇၼင်ႈဝတ်ႉဝဵင်းသူပ်းတၢတ်ႇ မိူဝ်ႈပီတႆး-1684ၼီႈ (ပီၶရဵတ်ႈ-1590) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းသူပ်းတၢတ်ႇၼႆႉ မိူဝ်ႈလဵဝ် ပဵၼ်တီႈၸေႈဢူယဝ်ႉ။ ဝဵင်းသူပ်းတၢတ်ႇ လႆၢႈပဵၼ်ၸိုဝ်ႈဝဵင်းၸေႈဢူ ၼႂ်းပၢၼ်ၸဝ်ႈသိူဝ်ႁူင်ၽႃႉ မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ 967 (မႅၼ်ႈပီၶရိတ်ႉ 1606) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 
မိူဝ်ႈပွၵ်ႈၼိုင်ႈ တင်းၸဝ်ႈၾႃႉလူင်လူင်းဝႆႈၽြႃးၸဝ်ႈၵၢင်ႉမေႃႇ(ပေႃႇၵျူဝ်ႇ)ဝဵင်းသီႇပေႃႉပွၵ်ႈၶိုၼ်းမိူဝ်း၊ဢမ်ႇႁိုင်သင် သြႃႇတေႃႇၸဝ်ႈထမ်ႇမတိင်ႇၼ လႆႈထႂၢၵ်ႈလူင်းဝတ်ႉ(ၵျွင်း)သေတေႇၼႃႈႁိူၼ်းယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈၶိင်းလူင်ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ယၢမ်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူၼ်ႈၸဝ်ႈသူင်ႁတ်ႉသၢႆႁၢင်ႉ-သၢႆၵႅတ်းၼႃႇလႄႈ ၸပ်းၸိုဝ်ႈဝႃႈၸဝ်ႈ ၶိင်းလူင်သၢႆႁၢင်ႉၼႆၵေႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ 
မိူဝ်ႈပီတႆး-1694ၼီႈ (ပီၶရေတ်ႈ-1600)၊ၼၼ်ႉယွၼ်ႉဝႃႈၼႂ်းဝၢင်းႁေႃ မီးလွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈၽိတ်းၽႅၵ်ႇၵၼ်လႄႈ ၸဝ်ႈၶိင်းလူင်သၢႆႁၢင်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႈဢွၵ်ႇယၢၼ်ဝၢင်းႁေႃသေ မိူဝ်းယူႇသဝ်းတီႈၸႄႈလၢၼ်ႉႁိမ်းၼမ်ႉၶမ်းၼႆယဝ်ႉ။
သဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်.
ၸဝ်ႈထမ်ႇမတိင်ႇၼ (ၸဝ်ႈၶိင်းလူင်သၢႆႁၢင်ႉ)ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇလွင်ႈလိၵ်ႈလၢႆး လင်ႇၵႃႇ၊ လွင်ႈထၢတ်ႈပိင်းတေႃး ၽၢႆႇယူတ်းယႃ၊ ၽၢႆႇၼၢၵ်ႈၶၢတ်ႈ လိူၼ်လၢဝ် ပေႇတၢင်ႇၵႃႇလႃး၊ ပဵၼ်ပေႃႈလဵင်ႉ ပေႃႈပိုင်ႈပိူၼ်ႈတင်းလၢႆႊ၊ တေႃႇထိုင်ဢယုထူၼ်ႈထိုင်(99)သေသဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ ပီတႆး-1734ၼီႈ (ပီၶရဵတ်ႈ-1641) လိူၼ်ႁူၵ်းလွင်ႈ ၵဝ်ႈၶမ်ႈဝၼ်းသဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မူႇလိၵ်ႈၽိုၼ်ထမ်းဢၼ်ၸဝ်ႈတႅမ်ႈဝႆႉ.
 - သုတ်ႉတၼိပ်ႉပၢၼ်ႇၼ မွၼ်းထမ်း
 - ပရမၢတ်ႈသုတ်ႉတၢၼ်ႇၶဵဝ်ဢူမ်သႅင်
 - ဢၼိၵ်ႉၸမူႇလသၢၵ်ႈသေႇ
 - ၵုရုꩪမ်မ ၷမ်ၽီရၻေသၼႃ
 - လိၵ်ႈၼမေႃးလူင်
 - လိၵ်ႈၸဝ်ႈႁူဝ်ထမ်း
 - မင်ႇၵႃႇလသုတ်ႈလူင်
 - သၢမ်ၵွင်လူင်
 - ၸဝ်ႈသၢင်ႇထၢမ်ၸႃး
 - ၸၢတ်ႈလွင်းတေႃႇၸဝ်ႈတေမိ
 - သုၵ်ႈသီလၶၢၼ်း တွႆးငဝ်ႈ
 - ဝေႃးၵႃႇလသုတ်ႈ
 - သင်ႇၶေႇပပိုၼ်းတႆး
 - ဝၢင်ႇၵူဝ်းဝၢင်ႇ
 - ထမ်ႇမဝဝတ်ႈသိပ်းသွင် 
 - ဢၽိꩪမ်မႃ ဝီထိပႅင်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပႆႇထူပ်းႁၼ်မႅၼ်ႈၵေႃႈ တေမီးထႅင်ႈတင်းၼမ်ယူႇ။
ၸဝ်ႈတူၼ်ၶူးလူင် ဢႃလေႃၵ
ၸဝ်ႈငမ်းပၢႆးလူင် သႅၼ်ႈဝီ ၸဝ်ႈတူၼ်ၶူးလူင် ဢႃလေႃၵ<br>
(ဢၵ်ၵမႁႃပၼ်တိတ)<br>
ဢေႃဝႃတႃၸရိယ ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင် သင်ၶႃႇၸိုင်ႈတႆး<br>
ၸႃႇတိလႄႈပေႃႈမႄႈ.
ၸဝ်ႈတူၼ်ၶူးလူင်ၼႆႉ ၵိူတ်ႇမႃးမိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ 1259 ၼီႈ၊ လိူၼ်ႈႁႃႇမႂ်ႇ ႁူၵ်းၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းဢႃႈတိတ်ႉ တၢမ်းၶမ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်း 4 မွင်း၊ တီႈဝၢၼ်ႈၼမ်ႉၵတ်း၊ ၸေႈဝဵင်းလွၵ်ႉၸွၵ်ႇ။ ၸိုဝ်ႈပေႃႈမႄႈၸဝ်ႈ ႁွင်ႉဝႃႈ လုင်းလွႆၸိုၼ်ႈထမ်းဢိင်ႇတၵ+ ပႃႈလွႆၸိုၼ်ႈထမ်းသူၺ်ႇဢိင်ႇ။ ၸိုဝ်ႈမိူဝ်ႈလဵၵ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ ဢၢႆႈၵႅင်း ၼႆယဝ်ႉ။
တီႈၸဝ်ႈသွၼ်ႁဵၼ်းမႃး.
မၼ်းၸဝ်ႈ ပဵၼ်သၢင်ႇမိူဝ်ႈပီႈ 1272 ၼီႈ၊ ပဵၼ်ၸၢင်းမိူဝ်ႈပီ 1279 ၼီႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈယၢမ်ႈသွၼ်ႁဵၼ်းမႃး တီႈၵျွင်းမႁႃႇဝိသုတ်ႉထႃႇရုင်ႇ ဢလေႇတဵၵ်ႉ ၵျီးဢၼွၵ်ႉပျိၼ်ႇ တီႈၸဝ်ႈသြႃႇမၸူဝ်းယိင်ႇ တီႈၵျွင်းသူၺ်ႇယေးသွင်ႇ တွင်ႇပျိၼ်ႇ၊ တီႈ ဝဵင်းပၶူၵ်ႉၵူႇ ဝဵင်းလႅတ်ႉပတၢၼ်း၊ ဝဵင်းပတဵင်ႇ၊ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ ဝဵင်းသထုင်၊ ဝဵင်းဢမရပူရ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇဢၼ်ၸဝ်ႈႁဵတ်းမႃး.
ပီ 1290 ၼီႈ ၼင်ႈၵျွင်းၵူတ်ႉၶၢႆ။ <br>
ပီ 1299 ၼီႈ မႃးယူႇသဝ်းတီႈ ၵျွင်းထမ်ႈသႅၼ်ႈဝီ။ <br>
ပီ 1303 ၼီႈ ၸဝ်ႈၾႃႉလူင် ၸဝ်ႈၶမ်းႁူမ်ႇၾႃႉ လူႇတၢၼ်းၸုမ်ႈၸိုဝ်ႈ ၸဝ်ႈဢႃႇလေႃးၵထမ်ႇမၵထိၵ။ <br>
ပီ 1307 ၼီႈ ၸဝ်ႈဢမၢတ်ႈၶျုၵ်ႈၸိုၼ်ႈလၢႆးဢူ ပၢင်းမိူဝ်း သႅၼ်ႈဝီသေ ႁဵတ်းၵျွင်းၶႃးလူႇပၼ်ၸဝ်ႈ တီႈၵျွင်းမင်ႇၵလႃႇရုင်ႇ ၵၢင်ဝဵင်း။ <br>
ပီ 1308 ၼီႈ လႆႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၵွၼ်းပၢႆး သႅၼ်ဝီ။ <br>
ပီ 1309 ၼီႈ ၸဝ်ႈႁဝ်းဢွၼ်ဢဝ် သၢင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ 10 တူၼ် မိူဝ်းပွင်ၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇ ၼႂ်းမိူင်းဝႃႉပီပၢႆ။ <br>
ပီ 1313 ၼီႈ လႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈငၢမ်းပၢႆးလူင် သႅၼ်ႈဝီ။<br>
ပီ 1318 ၼီႈ ပွႆးတၢင်ႇသင်ႇၵႃယၼႃႇၵမ်းႁူၵ်း တီႈတႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ် ဢေႃဝႃတႃၸရိယ။<br>
ဝႆးၼၼ်ႉ လႆႈမႃးၸွႆႈၵၢၼ် ပိၼ်လိၵ်ႈပိတၵတ်ႉတႆး တီႈဝတ်ႉပိတၵၢတ်ႈ ဝဵင်းပၢင်လူင်။ ပီ 1321 ၼီႈ လႆႈ "ဢၵ်ႉၵမႁႃႇပၼ်ႇတိတ"။ ပီ 1329 ၼီႈ ၽွင်းဢႃႇယူႉၸဝ်ႈလႆႈ 70 ပီတဵမ်ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈႁဝ်းဢဝ်ၵၢၼ်ၵျွင်းၶွင်သႅင်တင်းသဵင်ႈ ဢၢပ်ႈပၼ် ၸဝ်ႈသုမင်ႇၵလယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်တၢင်းလီ ပုၼ်ႈတႃႇသႃသၼႃႇ ဢၼ်ၸဝ်ႈလႆႈႁဵတ်းသၢင်ႈႁၢင်ႈပွင်မႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႁၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်းတႅမ်ႈမၢႆဝႆႉ လႆႈၵေႃႈထၢတ်ႈၵွင်းမူး 160 သူႇ၊ လႆႈသမ်ႇမုတ်ႈသိမ်ႇ 36 တီႈ၊ လႆႈၶၢမ်ႇပၼ်ရႁၢၼ်း 550 တူၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ သြႃႇၸဝ်ႈႁဝ်ႈၼႆႉ လူင်ႉလႅၼ်ႇလိၵ်ႈထမ်းၸဝ်ႈသေဢမ်ႇၵႃး ၽၢႆႇႁေႃးတြႃးၵေႃႈ လူင်ႉလႅၼ်ႇ ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
လႆႈႁပ်ႉမိူင်ႈၾႃႉ ယႃႇမိူင်းလူမ်ႈ.
ၸဝ်ႈႁဝ်းလႆႈႁပ်ႉမိူင်းၾႃႉ ယႃႇမိူင်းလူမ်ႈ မိူဝ်ႈပီ 1333-ၼီႈ၊ လိူၼ်ၸဵင်လပ်း။ ဢႃႇယူႉၸဝ်ႈလႆႈ 74 ပီ၊ ဝႃႇၸဝ်ႈလႆႈ 55 ဝႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈတူၼ်ၶူးလူင် ၵုၼပိယ
ၸဝ်ႈတူၼ်ၶူးလူင် ၵုၼပိယ (ဢၵ့်ၵမႁႃႇပၼ်ႇတိတ) <br>
ႁူဝ်ပဝ်ႈလူင် မၢႆ (5)<br>
ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ့်ၸုမ်းလူင် သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး<br>
ဝတ့်ပိတၵၢတ်ႈတႆး တူၼ်ႈတီး<br>
ၸႃႇတိလႄႈပေႃႈမႄႈ.
ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်ၼႆ့ ပေႃႈမႄႈၸဝ်ႈ ပဵၼ်လုင်းၸိင်ႇတႃႇ+ပႃႈၼၢင်းၽၢၼ်ႇ၊ ၵိူတ်ႇမႃးမိူဝ်ႈပီ 1295 ၼီႈ၊ လိူၼ် (12) မႂ်ႇ (6) ၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းၸၼ်၊ တီႈဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈမၢၵ်ႇၽိူင်း ၸေႈဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ။ ၸိုဝ်ႈမိူဝ်ႈလဵၵ့် ႁွင့် ၸၢႆးၽူင်းမိၼ့်။
ပဵၼ်သၢင်ႇလႄႈပဵၼ်ၸၢင်း.
ပဵၼ်ၸဝ်ႈပဵၼ်သၢင်ႇ မိူဝ်ႈပီ 1307 ၼီႈ၊ ပဵၼ်ၸၢင်းမိူဝ်ႈပီ 1316 ၼီႈ။ 
တီႈၸဝ်ႈႁဵၼ်းသွၼ်လိၵ်ႈမႃး.
မၼ်းၸဝ်ႈယၢမ်ႈသွၼ်ႁဵၼ်း တီႈၵျွင်းမင်ႇၵလႃႇရႃႇမ ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး၊ ၵျွင်းသူၺ်ႇၵူႇ ဝဵင်းယွင်ႈႁူၺ်ႇ၊ ၵျွင်းသတ့်ထမႃႇလင်ႇၵႃႇရ ဝၢၼ်ႈဢိၼ်းၶျၢၼ်ႇ ၼႂ်းၼွင်၊ တီႈသူၺ်ႇႁင်းသႃႇ တေႃးယ ပႃႇလိတၵ့်ၵသူဝ်ႇ တီႈဝဵင်းၺွင်ႇတူင်း။ တိူင်းဢေႇရႃႇဝတီႇ တီႈၵျွင်းတွင်ႇပွၵ့် ဝဵင်းမေႃႇလမျဵင်ႇ မိူင်းမွၼ်း တီႈၵျွင်းဢလူင်ႇတိူၵ်ႈမႂ်ႇ၊ ဝဵင်းယၢၼ်ႇၵူင်ႇ၊ တီႈၵျွင်းဢလေႇတေႃးယ ပႃႇလိတၵ့်ၵသူဝ် ဝဵၼ်းယၢၼ်ႇၵူင်ႇ။
ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇဢၼ်ၸဝ်ႈႁဵတ်းမႃး.
ပီ 1325 ၼီႈ၊ လႆႈဢုပ့်ထိင်း သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈတီႈၵျွင်းၵုင်းပိၼ်း ဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ။ ပီ 1327 ၼီႈ ႁဵတ်းၶူးသွၼ် တီႈၵျွင်းမိၼ်းၵုၼ်း ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး။ 1332 ၼီႈ၊ လိူၼ်သၢမ်မႂ်ႇႁူၵ်းၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းၸၼ် ပိုတ်ႇတိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ၊ ၵျွင်းပုပ့်ပႃႇရူင်ႇ ဝဵင်းလွႆၵေႃႇ။ မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈၶဝ်ႈပွႆးထၢမ်လိၵ်ႈ ဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ ဝဵင်းယွင်ႈႁူၺ်ႇ၊ ဢၽိထမ်ႇမႃ၊ ဝိၼႄးၽြႃးၽိူၵ်ႇ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ ၽၢႆႇယႃႈယႃ လႄႈ ဢွင်ႇၸၼ့်ၶူးသွၼ် ထမ်ႇမႃႇၸရိယ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇႁဝ်းၼႆ့ ဢွၼ်တႄႇဝႆ့တိူၵ်ႈ သွၼ်လိၵ်ႈမီးယူႇ 25 တိူၵ်ႈယူႇယဝ့်။
ၵၢၼ်ဢၼ်ၸဝ်ႈသြႃႇလႆႈႁဵတ်းသၢင်ႈ.
1။ ႁူဝ်ပဝ်ႈပွႆးထၢမ်လိၵ်ႈ မိူင်းယၢင်းလႅင် ဝဵင်းလွႆၶေႃ။ <br>
2။ ၵမ့်ႁူဝ်ပဝ်ႈပၢင်ပွႆး တႅမ်ႈတွပ်ႇ/ၶူၼ့်ၶႆႈလိၵ်ႈ ပရိယတ့်တိသတ့်ထမ်မပႃႇလၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈၸိုင်ႈတႆး ဝဵင်းပၢင်လူင်။<br>
3။ ၽူႈထုၵ်ႈၶေႃႈထၢမ် ၸၼ့်ၶူးသွၼ် ၼႂ်းပွႆးထၢမ်လိၵ်ႈ ဝဵင်းပၢင်လူင် လႄႈ ဝဵင်းယွင်ႈႁူၺ်ႇ။<br>
4။ ပီ 1347/1353 ၼီႈ၊ လႆႈပဵၼ်ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း ၽၢႆႁၢပ်ႇၵၢၼ် သင်ႇၶၸိုင်ႈမိူင်း လႄႈ ၽၢႆတႅပ်းတတ်း တြႃးသင်ႇၶၸိုင်ႈမိူင်း။<br>
ၸုမ်ႈဢၼ်ႈသြႃႇၸဝ်ႈလႆႈ.
မိူဝ်ႈပီ 1353 ၼီႈ၊ လႆႈ ဢၵ့်ၵမႁႃႇပၼ်ႇတိတ
လႆႈႁပ့်မိူင်းၾႃ့ယႃႇမိူင်းလုမ်ႈ.
သြႃႇၸဝ်ႈလူင်ႁဝ်း လႆႈႁပ့်မိူင်းၾႃ့ယႃႇမိူင်းလုမ်ႈ ၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပီ 2001 လိူၼ်မေႇ (26)ဝၼ်းၼၼ့်ယဝ့်။
ၸဝ်ႈပိုၼ်ၵၢင်ႇၵတ်ႉၵျႃႉ
ၸဝ်ႈၸၢႆးသိတ်ႉထတ်ႉထၼႆႉ ယူႇတီႈပဵၼ်ၶိူဝ်းၸဝ်ႈလၢႆးၶတ်ႉတိယသေ တေလႆႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇလႅတ်းၽၢႆ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းတၢင်းမေႃ ၸႂ်ႉတုိဝ်းလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေလႆႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၽၢႆႇလွင်ႈ "တၢင်းမေႃၵၢင်ႇ" ၼၼ်ႉတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ။ ၵွပ်ႈၼၼ် မၼ်းၸဝ်ႈၸင်ႇၽိုၵ်းၽွၼ်ႉလွင်ႈ "တၢင်းမေႃၵၢင်ႇ" ၼၼ်ႉ ႁၢဝ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းႁႅင်း။ ၸဝ်ႈၸၢႆးၸိူဝ်းတၢင်ႇၵေႃႉတႄႉ ဢွၼ်ၵၼ် ၽိုၵ်းပိုတ်းယိုဝ်း ပဝ်ႉမၢႆၸိူဝ်းဢၼ်မီးၸႂ်ၼၼ်ႉယူယဝ်ႉ။ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈတႄႉ မီးၸႂ်ဢီးလူႁႅင်းၼႃႇ။ ဢူၺ်းၵေႃႉမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ဢဝ်ၵွင်ႉတႃးပိုၼ်ၵၢင်ႇသေ ယိုဝ်းသႂ်ႇတူၼ်ႈမႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ တူၼ်ႈမႆႉပေႃးလႆႈတၢႆၵႂႃႇတင်းၼမ်။ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈတႄႉ ဢဝ်ၶႅပ်းပႅၼ်ႈ မတ်ႉၸပ်းတူၼ်ႈမႆႉသေ ၸင်ႇယိူင်းပိုတ်ႈယိုဝ်းသႂ်ႇ ပဝ်ႉမၢႆၼိူဝ်ၶႅပ်းပႅၼ်ႈယူယဝ်ႉ။<br>
<br>
လွင်ႈႁၵ်ႉပႅင်းဢီးလူ ၶွင်ႈၸဝ်ႈၸၢႆးသိတ်ႉထတ်ႉထ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵေႃးတမတႄႉ မီးၼင်ႇၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၽႅၼ်ႇပူၵ်ႉတႃသေ ၽိုၵ်းပိုတ်းယိုဝ်းသႂ်ႇ ပဝ်ႉမၢႆဢၼ်လႆႈငိၼ်းသဵင်ၼၼ်ႉ တေႃႇပေႃးၵတ်ႉၶႅၼ်ႇယဝ်ႉ။ ယင်းယိုဝ်းတိူဝ်ႉလႆႈ ပဝ်ႉမၢႆ ဢၼ်မီးမွၵ်ႈသဵၼ်ႈၶူၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉလူးၵွၼ်ႇ။ ယွၼ်ႉၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ မေႃၸႂ်ႉတိုဝ်း လၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈၵူႈပိူင်ပိူင်လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းဢွၼ်ၵၼ်ထၢင်ႇယႂ်ႇ လႆႈၸႂ်ၼမ်ႉၵတ်ႉၸဝ်ႈၸၢႆးတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ။<br>
<br>
ၵေႃႉဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈပေႃႈ သုတ်ႉထေႃးတၼၼႆႉ ႁၢၼ်ႉၸႂ်ၸူမ်းၸွမ်း လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈ ဢၼ်မေႃၸႂ်ႉတိုဝ်းလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈၼၼ်ႉတႄႉတႄႉ။ ၸဝ်ႈၸၢႆးသိတ်ႉထတ်ႉထၼႆႉ ၶိုင်တႄႇၶဝ်ႈၸႂ် ၵၢၼ်ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်မိူင်းမႃးယဝ်ႉၼႆ မၼ်းၸဝ်ႈယုမ်ႇယမ်ဝႆႉ။ ၸႂ်ဢၼ်မႆႈယွၼ်ႉလုၵ်ႈၸၢႆး ၸၢင်ႈဢိမ်ႇမိူဝ်ႇၸၢၼ်ႈ ပၢၼ်ၽဝ ၼႃႈႁေႃတေႃႁိူၼ်းသေ ၶဝ်ႈထိူၼ်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ယေႃႈယွမ်းမႃးလွႆးလွႆးယူႇယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈရသေး တႃႇရုၸီႇရီႇယ
ဝဵင်းၼၼ်ႇလႃႇသုပ်ႉပႃႇရႃႇၵၼႆႉ ၵႆယၢၼ်တင်း ဝဵင်းမုမ်ႇပၢႆးယမ်းလဵဝ် 50 လၵ်း၊ ၸဵမ်မိူဝ်ပူၼ်ႉမႃးပီမိူင်း 2500 လိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝဵင်းမီးတႃႈႁိူဝ်း ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင် ၼႂ်းဝဵင်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးဝဵင်းၼိုင်ႈ။<br>
<br>
မိူင်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ ၼႂ်းဝဵင်းသုပ်ႉပႃႇရႃႇၵၼႆႉ မီးရသေးထဝ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၼုင်ႈၶူဝ်းမၼ်ႈ ဢၼ်ဢဝ်ပိူၵ်ႇမႆႉယွမ်ႉဝႆႉၵွႆး။ ပိူၼ်ႈဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉမၼ်းဝႃႈ ရသေး တႃႇရုၸီႇရီယ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ မီးဝၼ်းၼိုင်ႈ ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ်ၶႂ်ႈႁႂ်ႈမီးၽွၼ်းလီတႃႇရသေးၼၼ်ႉ ၸင်ႇဝႃႈ "ၸဝ်ႈၼႆႉ တေႃႈယၢမ်းလဵဝ်ပႆႇပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇ၊ ၸဝ်ႈၼႆႉ ပႆႇၽႅဝ်ၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇၶဝ်ၽိုၵ်းသႃၵွၼ်ႇ" ဝႃႈၼႆႉ၊ ယၢမ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈရသေးၵေႃႈ တိူဝ်ႉၸႂ်မၼ်းၵႂႃႇသေ "ပေႃးဝႃႈၼၼ် ၼႂ်းလေႃးၵလူင်ၼႆႉ ၸွင်ႇမီးရႁၢၼ်းတႃႇသေၸဝ်ႈၸဝ်ႈႁႃႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၸွင်ႇမီးၽူႈဢၼ်တေၸီႉၼႄ ႁႂ်ႈပေႃးပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇႁႃႉ"၊ "မီးဢေႃႈ၊ တေႃႈလဵဝ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ သမ်ႇမႃႇသမ်ႇပုတ်ႉထ မီးဝႆႉယူႇမိူင်းသႃႇဝတ်ႉထိ တီႈၵျွင်းၸေႇတဝၼ်ႇၼၼ်ႉဢေႃႈ"<br>
<br>
ပေႃးလႆႈငိၼ်းၵႂၢမ်းဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈရသေးၼႆႉ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉဢွၵ်ႇၵႂႃႇၸူးမိူင်းသႃႇဝတ်ႉထိၵမ်းလဵဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ လတ်းပႆၶၢဝ်းတၢင်းၵႆယၢဝ်းသေ ပေႃးဝႃႈ ၽႅဝ်ၵႂႃႇတီႈၵျွင်းၸေႇတဝၼ်ႇၵေႃႈ ပိူၼ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်မီးယူႇတီႈၵျွင်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇဝႃႈ "ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတိုၵ်ႉၵႂႃႇတုင်းသွမ်းၼႂ်းဝဵင်းဢိူဝ်ႈ၊ ပေႃးၵႅပ်ႉၼိုင်ႈ တေၽႅဝ်မႃးၶိုၼ်းယဝ်ႉ၊ ယင်ႉလိုဝ်ႈၵွၼ်ႇလႄႈ" ဝႃႈၼႆႁင်းမၼ်း။<br>
<br>
ၵူၺ်းၵႃႈ ရသေးလူင် ၵေႃႉလႆႈထမ်ႇမသင်ႇဝေႇၵယူႇၼႆႉ ဢမ်ႇမီးၸႂ်ၶႂ်ႈယင်ႉလိုဝ်ႈ။ မၼ်းၸင်ႇသိုပ်ႇၶဝ်မႃးၼႂ်းဝဵင်းၵမ်းလဵဝ်။ ပေႃးပႆမႃးယဝ်ႉတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ လႆႈထူပ်ႁၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ တိုၵ်ႉပႆတုင်းသွမ်းယူႇ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ မၼ်းၸင်ႇၵႂႃႇၶုပ်ႉၶဝ်ႇၽၢႆႇၼႃႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသေ ၼွမ်းႁူဝ်ဝႆႈသႃတီႈတိၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
"ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတီႈၶႃႈ၊ ၶႅၼ်းတေႃႈ သွၼ်ပၼ်ထမ်ႇမတြႃး ဢၼ်ၸိုဝ်ႈၸႂ်မၼ်း ပၼ်ၶႃႈႁဝ်းယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉသေၵမ်းတီႈၶႃႈ"<br>
"တႃႇတေသွၼ်ပထမ်ႇမတြႃးၼၼ်ႉ ပႆႇမႅၼ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းမၼ်းၵွၼ်ႇ ရသေးဢိူၺ်း၊ မိူဝ်းၽႅဝ်ႇၵျွင်းၸင်ႇတေသွၼ်ပၼ်ၵႂႃႈ"<br>
"ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတီႈၶႃႈ၊ ၸူဝ်ႈပၢၼ်ၵူၼ်းၼႆႉ တေလႆႈႁဵတ်းႁိုဝ်ယုမ်ႇၶႃႈလႃႇ၊ ၶႅၼ်းတေႃႈသွၼ်ပၼ်ထမ်ႇမယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉၶႃႈလႃႈ"<br>
ၸဝ်ႈရသေးလူင်ယိုၼ်ႈယွၼ်းမႃး သၢမ်ပွၵ်ႈသၢမ်ၵမ်းလႄႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ ၸင်ႇယူႇၼိူဝ်တၢင်းသေ ႁေႃးၼႄထမ်ႇမတြႃးတီႈၵႅပ်ႈမၼ်မၼ်းယူႇယဝ်ႉ။<br>
"ၽိုၵ်းၵျၢင်ႉၼင်ႇၼႆလႄႈ။ ꩦိတ်ထေ တိတ်ꩧမၼ်တံ ꧤဝိသ်သတိ" ပေႃးႁၼ်ၵေႃႈႁၼ်၊ ႁဵၼ်းႁႂ်းႁႈႉယူႇႁဵၼ်းၼၼ်ၵွႆးလႄႈ"<br>
ရသေးလူင်ၵေႃႈ လႆႈႁူႉႁၼ်ၵႂႃႇတေႇသၼႃႇ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတီႈၵႅပ်ႈမၼ်းလိုၵ်ႉလိုၵ်ႉလမ်ႇလမ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ တီႈဢိတ်ႇတရေႇ ဢၼ်လႂ်ဢမ်ႇဝႃႈ လွင်ႈၵမ်းမၢႆဢဝ်ဝႆႉ၊ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇၶိုၼ်း၊ လွင်ႈလႆႈသမ်ႇဝေႇၵ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵိုတ်းယိုတ်းၵႂႃႇယႅတ်ႈယူႇယဝ်ႉ။<br>
ရသေးလူင်ၼႆႉ ယွၼ်ႉပႃႇရမီႇၸဝ်ႈ ထႅမ်မႃးလၢႆလၢႆၽဝလႄႈ လႆႈဢွၵ်ႇမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွတ်ႈၽဝသမ်ႇသရႃႇၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ လႆႈၸူမ်းသိူဝ်းသေ လွတ်ႈဢွၵ်ႇလင်ႈမိုတ်ႈမၵ်ႉယဝ်ႉ လႆႈၽႅဝ်ထိုင်ၸၼ်ႉၼိပ်ႉပၢၼ်ႇၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ပၺ်ၺႃႇၽေႃးၵ
ပဵၼ်သၢင်ႇလႄႈၸၢင်း.
ပီ 1268-ၼီႈၼၼ်ႉ ပေႃႈမႄႈ ဢဝ်မိူဝ်းယူႇၵျႂင်းသေ ပီ 1270-ၼီႈၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈသၢင်ႇ တၢင်ႇၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈပၺ်ၺႃၽေႃၵ တမ်ႈတီႈၸဝ်ႈသြႃႇလူင်ၽၵ်းၵျီး၊ ဢိူင်ႇမိူင်းၶၢင်ယဝ်ႉ။
ပီ 1274-ၼီႈ၊ လိူၼ်သၢမ်မႂ်ႇ (7)ၶမ်ႈၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸၢင်း တီႈၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ၵျွင်းပႃတႅပ်း ၼႂ်းသိမ်ႇၵျွင်းဝၢၼ်ႈယူၵ်ႇ၊ ဝဵင်းၵျေးသီး။ ပူႇလွႆမၢၼ်ႇသႅင်+ၼၢႆးလွႆမၢၼ်ႇသႅင်၊ ၼၢင်းသႅင်သူၺ်ႇၶဝ် ႁဵတ်းတၵႃႇၸဝ်ႈယဝ်ႉ။
တီႈၸဝ်ႈသွၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း.
မၼ်ႈၸဝ်ႈ ယၢမ်ႈသွၼ်ႁဵၼ်းမႃး တီႈၵျွင်းၽၵ်းၵျီး မိူင်းသူႈ၊ ၵျွင်းယွတ်ႈ ၵျွၵ်ႉမႄး၊ ၵျွင်းဝၢၼ်ႇၶႃႇ ၵျွၵ်ႉမႄး၊ ၵျွင်းယမေးတိၼ်း ဝဵင်းလိူဝ်ႇ၊ တိူၵ်ႈ ဝိသုတ်ႉထႃႇရူင်ႇ ဝဵင်းလိူဝ်ႇ၊ ၵျွင်းၵႅၵ်ႉၵသၢၼ်ႇ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ ၵျွင်းပုပ်ႉပႃႇရူင်ႇ ဝဵင်းပႃႇၵိူဝ် လႄႈ တႄႇဢဝ်ပီ 1289-ၼီႈ တေႃႇ 1293-ၼီႈၼၼ်ႉ ၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈ ၵႂႃႇဝႆႈၽြႃး တီႈမၸ်ႉသိမတေႇသ မိူင်းဢိၼ်ႇတီးယႃးသေ သိုပ်ႇပူၼ်ႉၵႂႃႇ သွၼ်ဢဝ်လိၵ်ႈပႃႇလိ၊ သၵ်ႉၵတ၊ မႃႇၵထ၊ ႁိၼ်ႇတူႇ လႄႈ ဢၢင်းၵိတ်း ဝဵင်းၵူဝ်ႇလၢၼ်ႇပူဝ်ႇ မိူင်းသီႇႁူဝ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸိုဝ်ႈၸုမ်ႈ ဢၼ်လူႇတၢၼ်းၸဝ်ႈသြႃႇလူင်.
1။ ပီၵေႃးၸႃႇ 1287-ၼီႈ ၸဝ်ႈၾႃႉသီႇပေႃႉၸဝ်ႈၶုၼ်ၶျေႇ ၼွပ်ႇဢၢပ်ႈလူႇတၢၼ်း ၸုမ်ႈ ပၺႃႇၽေႃၵ ၵၼဝႃၸၵ ထမ်မရႃၸၵုရု <br>
2။ ပီ 1295-ၼီႈ ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းသူႈ ၼွပ်ႇဢၢပ်ႈၸုမ်ႈ သူၺ်ႇၵျိၼ်ႇၼိၵႃယ မႁႃၼႃယၵ ရႃၸၵုရု <br>
3။ ပီ 1301-ၼီႈ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ၵိူင်းသူၺ်ႇၵိၼ်ႇ ပၼ်ၸုမ်ႈ သျၢၼ်းပျီႇၼႄႇတွင်ႇပႅင်း ပုတ်ႉထသႃသၼႃပျူႉ ၵၼဝႃၸၵ ထမ်မၵထိၵ <br>
4။ ပီ 1318-ၼီႈ ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ တွၵ်ႉတႃႇပဢူး ၼွပ်ႇဢၢပ်ႈၸုမ်ႈ သတ်ထသင်ၵီတိ ဢေႃဝႃတႃ သင်ၶၼႃယၵ <br>
5။ ပီ 1319-ၼီႈ သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆးပတ်းပိုၼ်ႉ ယုၵ်ႉယွင်ႈၸဝ်ႈၶိုၼ်ႈပဵၼ် မႁႃႇၼႃႇယၵလူင် ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင် သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး <br>
ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇ.
-ပီ 1319-ၼီႈၼၼ်ႉ ဢွၼ်ႁူဝ်သင်ႇၶႃႇ ပိၼ်ႇပိတၵၢတ်ႈၽႄတႆး ယဝ်ႉၵႂႃႇ 35 ပပ်ႉ။ <br>
-ပီ 1320-ၼီႈ၊ လိူၼ်သိပ်းသွင်မႂ်ႇ (8)ၶမ်ႈၼၼ်ႉ မႃးၼင်ႈၵျွင်းပိတၵၢတ်ႈ ဝဵင်းပၢင်လူင်သေ သိုပ်ႇပိၼ်ႇပိတ်ၵၢတ်ႈၸဝ်ႈလႄႈ ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပီ 1321-ၼီႈ။ <br>
-တူၺ်းႁၼ်ထိုင် ပုၼ်ႈတႃႇသႃႇသၼႃႇ တေႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ် ႄႈတိူၼ်းယိုၼ်းယၢဝ်းၵႂႃႇ မိူဝ်းၼႃႈသေ ဝတ်ႉပိတၵၢတ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈၽုၺ်ႇပဵၼ် တိူၵ်ႈ သွၼ်လိၵ်ႈပရိယၢတ်ႈၵႂႃႇသေ ႁဵတ်းသၢင်ႈပၢင်ပွႆး ၶူၼ်ႉၶႆႈ/တႅမ်ႈတွပ်ႇလိၵ်ႈ ပရိယတ်ႉတိသတ်ႉထမ်ႇမပႃႇလ ၵႅၼ်ႇၸဝ်ႇ ၸိုင်ႈတႆးမႃႈဝႆႉပၼ်ယဝ်ႉ။
သြႃႇၸဝ်ႈလူင် မိူင်းသူႈၼႆႉ ႁဵတ်းၼႆႁၢပ်ႇၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇသေ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်မီး ၽုင်းၵၢမ်ႇပႃႇရမီႇယႂ်ႇ၊ မီးဢူငဝ်း ဝိနယဂရုက လဇ္ဇီ ပေသလ သိက္ခာကာမ ဂန္ထန္တရ ဗဟုသစ္စ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လႆႈႁပ်ႉမိူင်းၾႃႉ ယႃႇမိူင်းလုမ်း.
ထိုင်မႃးပီ 1333-ၼီႈ၊ လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းလွင်ႈ (14)ၶမ်ႈ၊ ဢႃႇယုၸဝ်ႈလႆႈ (79)ပီ၊ ဝႃႇၸဝ်ႈလႆႈ (59)ဝႃႇၼၼ်ႉ လႆႈႁပ်ႉမိူင်းၾႃႉ ယႃႇမိူင်းလုမ်း တီႈႁူင်းယႃမျုႉယတၼႃႇ၊ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉတင်းလၢႆၵေႃႈ ပၢင်းဢဝ်ၶၢပ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈ မႃးၶိုၼ်းပၢင်လူင်သေ ႁဵတ်းပွႆးလုမ်းလႃးသၢင်းၵျူဝ်ႇၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပီ 1334-ၼီႈ၊ လိူၼ်သီႇမႂ်ႇ (11)ၶမ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် ႁႂ်ႈပေႃးပဵၼ်တီႈ မၢႆတွင်းၵိုမ်း ၼပ်ႉယမ်ဝႆႈသႃၼၼ်ႉ ဢဝ်ထၢတ်ႈလုပ်ႇၸဝ်ႈတႄႇတင်ႈဝႆႉပဵၼ် ၵွင်းမူးလူင်မႁႃႇၼႃႇယၵ တီႈၵျွင်းပိတၵၢတ်ႈ ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင် သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး ဝဵင်းပၢင်လူင်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈ ၸဝ်ႈလူင်ပၺႃၽေႃၵ တႅမ်ႈဝႆႉ.
1။ ပႃလိပၵုၼ <br>
2။ ၽိၵ်ႉၶုပႃႇတိမွၵ်ႈ ၽႄတႆး <br>
3။ ၵတ်ႈၸေးသတ်ႈတႃႇသုၵ်ႈၼၢၵ်ႈၽႄတႆး <br>
4။ ငဝ်ႈတေႇသၢင်းၵျူဝ်ႇ ၽႄတႆး <br>
5။ ၶုတ်ႉတသိၵ်ႈၶႃႇၽႄတႆး <br>
6။ မူလသိၵ်ႈၶႃႇၽႄတႆး <br>
7။ ၵမ်ႇပေႃးၸႁိတရႃႇသိႇၵျၢမ်း <br>
8။ ၸဝ်ႈသၢင်ႇတိုဝ်းၵမ် <br>
9။ ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၢမ်းၼႃႈ ပိၼ်ႇပိတၵၢတ်ႈ သၢမ်ၵွင်ၽႄတႆး 35 ပပ်ႉ။ <br>
တူၼ်ၶူးလူင် ဝိပသ်သၼ
ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ဝိပသ်သၼ (ထမ်မၵထိၵပႁုၸၼႁိတထရ)<br>
ၽူႈမၢႆလူင် မၢႆ (4)<br>
ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင်သၢင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး<br>
ဝတ်ႉပိတၵၢတ်ႈတႆး၊ ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး<br>
ၸႃႇတိလႄႈပေႃႈမႄႈ.
ၸဝ်ႈသြႃႇၼႆႉ ၵိူတ်ႇမႃးမိူဝ်ႈပီ 1283 ၼီႈ၊ လိူၼ်ၵမ်လွင်ႈ (13)ၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းပုတ်ႉ (25.1.1922)၊ တီႈဝၢၼ်ႈႁၢႆးသႅင်၊ ဢိူင်ႇမိူင်းယၢႆး၊ ဝဵင်းမိူင်းၼွင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃႈမႄႈၸဝ်ႈပဵၼ် လုင်းတေႇဝိၼ်ႇ+ပႃႈၵျွင်းဢူႉ။
ပဵၼ်သၢင်ႇလႄႈပဵၼ်ၸၢင်း.
မၼ်းၸဝ်ႈ ပဵၼ်သၢင်ႇ မိူဝ်ႈပီ 1399-ၼီႈ၊ ပဵၼ်ၸၢင်း မိူဝ်ႈ 1307 ၼီႈ။
သွၼ်ႁဵၼ်းလိၵ်ႈမႃး.
ယၢမ်ႈသွၼ်ႁဵၼ်းလိၵ်ႈ တီႈၵျွင်းႁိၼ်ႁေႈ မိူင်းယၢႆး၊ ၵျွင်းဝၢၼ်ႈၼႃး မိူင်းၼၢင်း။ ဝတ်ႉမႁႃႇ ဝိသုတ်ႉထႃႇရုင်ႇ ဝဵင်းမေႇမျဵဝ်ႉ၊ ၵျွင်းယွတ်ႈ ဝဵင်းၵျွၵ်းမႄး ၵျွင်းဢၽယႃႇရႃႇမသူၺ်ႇၵူႇ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ၊ ဝတ်ႉၵေႇဝလမၢၼ်ႇဢွင်ႇ ဝဵင်းၵူတ်ႉၶၢႆ။
ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇဢၼ်လႆႈႁဵတ်းမႃး.
ပီ-1318 ၼီႈ မႃးၼင်ႈၵျွင်းလူင် မိူင်းၼၢင်းသေ တေႇၽုၺ်ႇတိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ။ ပီ-1319 ၼီႈ တင်းၸဝ်ႈသြႃႇမိူင်းၼွင်လႄႈ ၸဝ်ႈသြႃႇသေႃးၽၼမိူင်းၼွင် သၢမ်တူၼ် ႁူမ်ႈၵၼ်သေ ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇ "ပွႆးၶူၼ်ႉၶႆႈတႅမ်ႈတွပ်ႇလိၵ်ႈဝိၼယႃႇတိၼုၵ်ႉၵႁ" မိူင်းၼၢင်း။ ပီ-1328 ၼီႈ မိူဝ်းႁဵၼ်းဢဝ်ၵမ်ႇမထၢၼ်း တမ်ႈတီႈသြႃႇၸဝ်ႈလူင် ဢႃႇလေႃးၵ သႅၼ်ႈဝီ။ ပီ-1329ၼီႈ သြႃႇၸဝ်ႈလူင် မႁႃႇၼႃႇယၵ ႁွင်ႉၸဝ်ႈမႃးႁဵတ်းၽူႈထတ်းလိၵ်ႈ ပိတၵၢတ်ႈတႆး။
ပီ 1331-1333 ၼီႈ သြႃႇၸဝ်ႈလူင် မႁႃႇၼႃႇယၵ မိူင်းသူႈ ဢမ်ႇပေႃးယူႇလီလႄႈ ၸဝ်ႈႁဝ်း လႆႈလုမ်းလႃးႁဵတ်းဝေႇယႃႇဝတ်ႉၸမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈပၢင်လူင်။ ပီ 1333 ၼီႈ၊ လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းမူၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈပၢင်းဢဝ်သြႃႇၸဝ်ႈလူင်ပၺႃႇၽေႃးၵ လူင်းၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းယႃလူင် "မျရတၼႃႇ"တႃႈၵုင်ႈ။ လိူၼ် (11) လပ်းမႃး သြႃႇၸဝ်ႈလူင် ပၺႃႇၽေႃးၵ ႁပ်ႉမိူင်းၾႃႉယႃႇမိူင်းလုမ်ႈ ၵႂႃႇလႄႈ လိူၼ် (12)မႂ်ႇ(6)ၶမ်ႈၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းပၢင်းဢဝ်ရုပ်ႈၵလၢပ်ႈၶၢပ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈ တၢင်ႇႁိူဝ်းမိၼ် တီႈမင်ႇၵလႃႇတူင်ႇ မႃးလူင်းတီႈ ဝဵင်းၼမ်ႉၸၢင် သိုပ်ႇတၢင်ႇၵႃး ပၢင်းမႃးပၢင်လူင်သေ မိူဝ်ႈပီ 1334 ၼီၼၼ်ႉ လႆႈဢွၼ်ႁူဝ်လုမ်းလႃးသၢင်းၵျူဝ်ႇ သြႃႇၸဝ်ႈလူင် မိူင်းသူႈယဝ်ႉ။
ပီ 1334 ၼီႈ တင်းၸဝ်ႈသြႃႇၵိတ်ႉတိသႃႇရ လၢင်းၶိူဝ်း လႆႈၵႂႃႇႁဵတ်းၵၢၼ် သႃႇသၼႃႇ ၼႂ်းမိူင်းၵမ်ႇပေႃးတီယႃး တီႈပေႃးထိမႃးရၢမ်းဝတ်ႉၽႃးႁိ။ ပီ 1338 ၼီႈ မႃးမိူင်းတႆးၶိုၼ်း။ 
လႆႈႁပ်ႉမိူင်းၾႃႉယႃႇမိူင်းလုမ်ႈ.
ပီ 1341 ၼီႈ တင်းၸဝ်ႈသြႃႇလူင် မိူင်းၼွင် တေႇတင်ႈ ဝတ်ႉပိတၵၢတ်ႈတႆး ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး။ မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈႁပ်ႉမိူင်းၾႃႉယႃႇမိူင်းလုမ်ႈ မိူဝ်ႈပီ 2005 ယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈ ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတႅမ်ႈဝႆႉမီး 12 ပပ်ႉပၢႆ ယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ၵိတ်ႉတိသႃႇရ
ပဵၼ်သၢင်ႇလႄႈပဵၼ်ၸၢင်း.
ပဵၼ်သၢင်ႇ မိူဝ်ႈပီ 1305 ၼီႈ၊ ပဵၼ်ၸၢင်းမိူဝ်ႈ 1312 ၼီႈ။ 
တီႈၸဝ်ႈယၢမ်ႈႁဵၼ်းသွၼ်လိၵ်ႈမႃး.
ယၢမ်ႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈမႃး တီႈၵျွင်းဝႃႇသူဝ်ႇ လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၵျွင်းပၢင်ဝွၵ်၊ ၵျွင်းမႁႃႇဝိႁႃႇရ လၢင်းၶိူဝ်း၊ ၵျွင်းမူႇလပထၢၼ်း ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ။
ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃ ဢၼ်ၸဝ်ႈႁဵတ်းမႃး.
 - ပီ 1319 ၼီႈ လႆႈပဵၼ် ၵႅမ်ၽူႈမၢႆ မုၵ်ႉၸုမ်းလူင်သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး။<br>
 - လႆႈပဵၼ်ၽူႈၶဝ်ႈပႃးၸုမ်းပိၼ်ႇပိတၵၢတ်ႈတႆး တႄႇငဝ်ႈတေႃႇပၢႆသေ လႆႈႁပ်ႉတင်းယုၵ်ႉယွင်ႈ ပဵၼ်ႁူဝ်ပဝ်ႈ ၸုမ်းထမ်မၵထိၵ ၼႂ်းသင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး။<br>
 - မိူဝ်ႈပိၼ်ႇပိတၵၢတ်ႈတႆးၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ ပဵၼ်ၽူႈသူၼ်းတုမ်လူႇၶၢမ်ႇငိုၼ်း တႃႇပိၼ်ႇပိတၵၢတ်ႈတႆး ႁွတ်ႈထိုင်မိူင်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးဝၢၼ်ႈတႆး၊ ႁွတ်ထိုင်မိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ၊ ပွတ်းၸၢၼ်း၊ ပွတ်းၵၢင်ၵူႈတီႈယဝ်ႉ။<br>
 - မိူဝ်ႈၽွင်း မုၵ်ႉၸုမ်းသႃႇသၼႃႇၽႄႈ တိူၼ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မိူင်းမၢၼ်ႈ တႄႇတင်ႈ ၽွတ်ႈပဵၼ်ၵေႃမႃးၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈပဵၼ်ၽူႈတၢင်တူဝ်သင်ႇၶႃႇမိူင်းတႆး သင်ႇၶသမ်ႇမုတိ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈသေ ၶိုၼ်ႈႁွတ်ႈပၢင်ၵုမ်လူင် ၵူႈတီႈၵူႈၸုမ်း တီႈၵမ်ႇၽႃႇဢေး၊ တႃႈၵုင်ႈ။<br>
 - ဝၢႆးသေဢႃႇယူႉၸဝ်ႈယႂ်ႇမႃးယဝ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈႁပ်ႉတၢင်းယုၵ်ႉယွင်ႈ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ဢေႃးဝႃႇတႃႇၸရိယ ၼႂ်းငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင်သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး။<br>
 - လိူဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈႁပ်ႉတၢင်းယုၵ်ႉယွင်ႈၶိုၼ်ႈပဵၼ် ႁူဝ်ပဝ်ႈလူင်သင်ႇၶၼႃႇယၵ ၸေႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်းတေႃႇပေႃးလွၼ်ႇယဝ်ႉ။<br>
 - လႆႈႁပ်ႉတၢင်းသင်ႇၶႃႇ လႄႈ တၵႃႇ ယုၵ်ႉယွင်ႈၶိုၼ်ႈပဵၼ်ႁူဝ်ပဝ်ႈလူင် ပၢင်ပွႆးတႅမ်ႈတွပ်ႇၶူၼ်ႉၶႆႈလိၵ်ႈ ပရိယတ်ႉတိသတ်ႉထမ်မပႃႇလၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈၸဝ်ႈၵေႃၽႄ ဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း တေႃႇပေႃးလွၼ်ႇယဝ်ႉ။<br>
 - မိူဝ်ႈပီ 1992 ၼီႈၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ တၢင်တူဝ်သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆးသေ လႆႈမိူဝ်းမိုတ်ႇပၼ် ပၢင်ပွႆးတႅမ်ႈတွပ်ႇ/ၶူၼ်ႉၶႆႈလိၵ်ႈ ၵေႃၽႄတီႈ ဝဵင်းမိူင်းသူႈ။<br>
လႆႈႁပ်ႉမိူင်းၾႃႉယႃႇမိူင်းလုမ်ႈ.
သြႃႇၸဝ်ႈလူင်ႁဝ်းၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉမိူင်းၾႃႉယႃႇမိူင်းလုမ်ႈ ၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ 1366-ၼီႈ၊ လိူၼ်သိပ်းမႂ်ႇ (12)ၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းပုတ်ႉ၊ တီႈတိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ မႁႃႇဝိႁႃႇရ ဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်ရႃၸိၼ်တ
ပဵၼ်သၢင်ႈလႄႈၸၢင်း.
မၼ်းၸဝ်ႈ ပဵၼ်သၢင်ႇ မိူဝ်ႈပီ 1304 ၼီႈ။ ပဵၼ်ၸၢင်းမိူဝ်ႈ 1312 ၼီႈ။ 
ယၢမ်ႈသွၼ်ႁဵၼ်းမႃး.
ယၢမ်ႈသွၼ်ႁဵၼ်းမႃးတီႈၵျွင်းလူင် မိူင်းၼၢင်း၊ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်သေ ပီ 1322 ၼီႈၼၼ်ႉ ဢွင်ႇၸၼ်ႉၶူးသွၼ် သႃႇသၼထၸသိရီပဝရထမ်ႇမႃႇၸရိ။ ဝၢႆးဢွင်ႇၸၼ်ႉၶူးယဝ်ႉ ၵႂႃႇၸွႆႈထတ်းပိတၵၢတ်ႈတႆး တႄႇလိူၼ် 12 တေႃႇ လိူၼ်သီႇ။ ပီ 1324 ၼီႈ မႃးၶိုၼ်းတီႈၵျွင်းလူင်မိူင်းၼၢင်းသေ သွၼ်ပၼ်လိၵ်ႈ၊ ဢွၼ်ႁူဝ်ႁဵတ်းပဵၼ်ပၢင် ပွႆးၶူၼ်ႉၶႆႈ/တႅမ်ႈတွပ်ႈလိၵ်ႈၵူႈပီပီယဝ်ႉ။
ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇဢၼ်ၸဝ်ႈႁဵတ်းမႃး.
မိူဝ်ႈပီ 1350-ၼီႈ လႆႈပဵၼ် ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းၽၢႆႇႁၢပ်ႇၵၢၼ် ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်း လူင်သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈမိူင်း လႄႈ ၽူႈတတ်းသိၼ်ၽၢႆႇသင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈမိူင်း၊ ပီ 1352-ၼီႈ လႆႈ ဢၵ်ႉၵမႁႃပၼ်ႇတိတ၊ လႆႈ ပဵၼ်ႁူဝ်ပဝ်ႈလူင် ငဝ်ႈငုၼ်းၸုမ်းလူင်သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆးယဝ်ႉ။
လႆႈႁပ်ႉမိူင်းၾႃႉ၊ ယႃႇမိူင်းလုမ်ႈ.
ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်ႁဝ်းၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉမိူင်းၾႃႉ၊ ယႃႇမိူင်းလုမ်ႈ မိူဝ်ႈပီ 1358-ၼီႈ၊ လိူၼ်ႁူၵ်းလွင်ႈ 14 ၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းပုတ်ႉ၊ ယၢမ်းၵၢင်ၼႂ် 11:15 တီႈႁူင်းယႃသင်ႇၶႃႇ ဝဵင်းၵျေးသီး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇဝႆႉ.
 - ၾိင်ႈငႄႈပုတ်ႉထ
 - ၸၼ်ႉသွၼ်ဢၽိထမ်ႇမႃႇ
 - သၢင်ႇတိုဝ်းၵမ်ထၢမ်/တွၵ်ႇ
 - ပႃႇတိမွၵ်ႈၽၢႆႇတႆး
 - သၢင်းၵျူဝ်ႇၽၢႆႇတႆး
 - သတ်ႉတႃႇၽၢႆႇတႆး
 - မိလိၼ်ႇတထၢမ်/တွပ်ႇမၢႆ 1
 - ၵမ်မဝႃႇၸႃႇ 9 တွၼ်ႈ
 - သံယုတ်ႉတၼိၵႃႇယ ၽၢႆတႆး
 - ႁိတေႃးပတေႇသ
 - ၸဝ်ႈမႁေႃႇသထႃႇ
 - ၵႃႇလီႇတႃႇသ
 - ပိုၼ်းၼၢင်းသုၼၼ်ႇတႃႇရီႇ
 - မိလိၼ်ႇတထၢမ်/တွပ်ႇမၢႆ 2
 - ထမ်မပတ
 - ဢင်ႇၵုတ်ႉတရၼိၵႃႇယၽၢႆႇတႆး
ၸဝ်ႈသြႃႇဢႃႇၸေႇယႃႉ
ၸဝ်ႈသြႃႇဢႃႇၸေႇယႃႉ <br>
ဝတ်ႉထမ်ႇမေႃးတယ ဝဵင်းၵဵင်းတုင်<br>
သႃႇသၼထၸထမ်ႇမႃႇၸရိယ၊ ဢၵ်ႉၵမႁႃႇပၼ်ႇတိတ<br>
ပေႃႈမႄႈလႄႈပီႈၼွင်ႉ.
ၸိုဝ်ႈမိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ ၸၢႆးၵမ်ႇ<br>
ၸိုဝ်ႈပေႃႈမႄႈ လုင်းသၢင်ႇသု ပႃႈၼၢင်းဝူဝ်<br>
ပီၵိူတ်ႇ ပီၵေႃးၸႃ 1289 ၼီႈ၊ လိူၼ် (12)လွင်ႈ (1)ၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းဢႃးတိတ်ႉ<br>
တီႈၵိူတ်ႇ ပွၵ်ႉသူၼ်တၢၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈပႃႇမၼ်ႈပွၵ်ႉသီႇ၊ ဝဵင်းၵဵင်းတုင်<br>
ပီႈၼွင်ႉႁူမ်ႈၵၼ် မီႈပီႈၼွင်ႉႁူမ်ႈၵၼ် သီႇၸၢႆးပီႈၼွင်ႉ၊ ၸဝ်ႈသြႃႇပဵၼ်ၵေႃႉလိုၼ်း၊<br>
ပဵၼ်သၢင်ႇ ပီၵေႃးၸႃႇ 1301 ၼီႈ၊ လိူၼ်ႁူၵ်းမႂ်ႇ 13 ၶမ်ႈ၊ ႁွင်ႉၸဝ်ႈသၢင်ႇ ဢႃႇၸေႇယႃႉ၊<br>
ပဵၼ်ၸၢင်း ပီၵေႃးၸႃ 1309 ၼီႈ၊ လိူၼ်ၸဵင်မႂ်ႇ 1 ၶမ်ႈ။<br>
ပၢႆးပၼ်ႇၺႃႇ.
တင်ႈဢဝ်ပီၵေႃးၸႃႇ 1311 ၼီႈတေႃႇထိုင် 1318 ၼီႈ၊ ၼႂ်းၽွင်း 7 ပီလုမ်းလုမ်း လႆႈၵႂႃႇႁဵၼ်း ဢဝ်ႈလိၵ်ႈတမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ဝိမလႃၽိဝမ်ႇသ ဝတ်ႉၼွင်လူင်၊ ဝဵင်းယွင်ႈႁူၺ်ႈ၊ မိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်း၊ ယဝ်ႉၸၼ်ႉသတ်ႉတမ ၼႂ်းမိူင်းတႆးပတ်းပိုၼ်ႉ ဢိၵ်ႇတင်းၸၼ်ႉၶူး ထမ်ႇမႃၸရိယ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်။ တၼ်းႁဵင်းၸဝ်ႈႁဝ်းပီၶသ 1973 လႆႈၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸဝ်ႈငၢမ်းပၢႆး။ ၼႂ်းၸုမ်းသင်ႇၶသမၵ်ႉၵသင်ႇၶႃႇၽႆႇတႆး ပွင်းဢွၵ်ႇၶူင်း။ ပီ ၶသ 1978 လႆႈၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸဝ်ႈၵွၼ်းပၢႆး ၼႂ်းၸုမ်းသင်ႇၶသမၵ်ႉၵသင်ႇၶႃႇ ၽၢႆႇတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇၶူင်း။ ပီ ၶသ 1991 လႆႈႁပ်ႉၸုမ်ႈဢၵ်ႉၵမႁႃႇပၼ်ႇတိတ တီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းမၢၼ်ႈ။ ပီ ၶသ 1989 လႆႁပ်ႉလိူၵ်ႈပဵၼ် ၸုမ်းသင်ႇၶၼႃႇယၵ ၸေႈမိူင်း မိူင်းတႆး ထႃဝွၼ်း။
ၶၢဝ်းတၢင်းလႄႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇ.
မိူဝ်ႈပီ သႃႇသၼႃ 2500 ၼၼ်ႉ ပူၵ်းတင်ႈတိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈထမ်ႇမူဝ်းတယသေႁဵတ်း ပွႆးထၢမ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႆႈလိၵ်ႈ ဢွၼ်ႁူဝ်တၵ်ႉၵႃႇသတ်ႇထႃးတင်းၼမ် ၵေႃႇၵုမ်းလုမ်းလႃး ပူၵ်းသၢင်ႈထမ်ႇမႃႇရုင်ႇ တိူၵ်ႈပိတၵၢတ်ႈႁူင်းပီၵွၼ်းငိုၼ်း၊ ၵျွင်းဢႃၵၼ်တု၊ မႄးၵုမ်းၵွင်းမူး ၼႂ်းၵျွင်းလႄႈ ႁေႃးတြႃးပၼ်တၵ်ႉၵႃႇသတ်ႉထႃး ဢမ်ႇလိုဝ်ႈဢမ်ႇသဝ်း၊ သြႃႇၸဝ်ႈလူင် ပိုတ်ႇတိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈၽေ ပရိယတ်တိထမ်မိၵ ပုပ်ႉၽႃရုင်ႇ ၵျွင်းၵၢတ်ႇတဝ်ႇ ဢိူင်ႇၵၢတ်ႇတဝ်ႇ လႄႈ ပရိယတ်တိထမ်ႇမူဝ်းတၵျွင်းၽြႃးလူင် ဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း၊ ၵေႃႇတင်ႈၸုမ်းထမ်ႇမူဝ်းတယၵႃႇရီႇ၊ ၸုမ်းဢုပႃႇသၵႃႇ၊ ၸုမ်းဝိသႃႇၶႃ၊ ၸုမ်းထမ်ႇမၸၵျႃ်ႇ၊ ၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇလုၵ်ႈႁဵၼ်းဢွင်ႇလိၵ်ႈ ႁႃႈႁဵင်ပၢႆယူႇ။ လဵင်ႉဢွၵ်ႇလႆႈၶူးသွၼ်ဢွၼ်ႁူဝ်တင်းၼမ် လၢႆၸဝ်ႈလၢႆတူၼ်လႄႈ ဢဝ်တြႃးမၼ်းၸဝ်ႈ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇပႅတ်ႇမိုၼ်ႇသီႁဵင်ၶူၺ်ႇယဝ်ႉ။
ၽႅၼ်ႇလိၼ်ၵူႇၵိူဝ်ႇ
Google Maps ၼႆႉ ပဵၼ် ၵၢၼ်ၸွႆႈသၢင်ႈ web mapping ၶွင် ၶွမ်ႇပၼီႇ Googleၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းသၢင်ႈပၼ် ႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇတီႈလၢဝ်ထိမ်း ၵဵဝ်လူၺ်ႈတၢင်းဢၼ်ၵူၼ်းတင်းၼမ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇၵႂႃႇမႃး၊ တႃႇလူတ်ႉၵႃး၊ တႃႇလူတ်ႉၶိူင်ႈ၊ တႃႇသဵၼ်ႈတၢင်းပႆတိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ Google Maps ၼႆႉ တႄႇပိုတ်ႇတၢင်ႇၶိုၼ်ႈ မိူဝ်ႈပီ 2015 လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။။ Google Maps ၼႆႉ ယွၼ်ႉမၼ်းၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် API လႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် ဝႅပ်ႉသၢႆတီႈသၢမ် third-party ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႈဢဝ်ၽင်သႂ်ႇ ႁဵတ်း embedded လႆႈယူႇယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ Google Map Maker သေၵေႃႈ ႁႂ်ႈၵူၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်း ပတ်ႉပိုၼ်ႉလုမ်ႈၾႃႉ ၶဝ်ႈႁူမ်ႈသေ ၶႂၢၵ်ႈႁဵတ်း ႁႂ်ႈပေႃးတဵမ်ထူၼ်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။ Google Maps ၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးတူၺ်းၼူၵ်ႉ ဢၼ်ၵူမ်ႈတူၺ်းၽၢႆႇတႂ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝဵင်ဢၼ်မုင်ႈယဵမ်ႈ ဝဵင်းလူင်ၼႆ ၸႂ်ႉဝႆႉ ၶႅပ်းႁၢင်ႈလၢဝ်ထိမ်း ဢၼ်ထႆႇဝႆႉ လုၵ်ႉတီႈသုင် ယၢၼ် 900 ထတ်း တေႃႇ 1500 ထတ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဂြိုဟ်တုပုံရိပ် အတော်များများသည် ၃ နှစ် ကြာမြင့်နေပြီး ပုံမှန် အဆင့်မြင့်တင်ပေးသည်။ Google Maps ၼႆႉ ယွၼ်ႉမၼ်းၸႂ်ႉဝႆႉ Mercator projection လႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် လႅၼ်လိၼ် ဢၼ်မီးတီႈၽင်ႇၵၢၼ်းၵမ်ႇၽႃႇၼၼ်ႉတႄႉ တေဢမ်ႇၸၢင်ႈ ဢွၵ်ႇၼႄပၼ်လႆႈလီလီ။ ဢၼ်ပဵၼ်မၢႆဢွၵ်ႇ Google Maps ဢၼ်ၸၢင်ႈၸႂ်ႉလႆႈတီႈၼႂ်း ၶွမ်းတၢင်ႇၽိူၼ် Desktop ၼၼ်ႉ လႆႈပိုၼ်ဢွၵ်ႇမႃးပၼ်မိူဝ်ႈ ပီ 2013 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇၾူင်းမူဝ်ႇပၢႆးၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးပၼ် မိူဝ်ႈပီ 2008 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး ပီ 2013 ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် App Google Map ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းသဵၼ်ႈမၢႆဢႅပ်ႉ ဢၼ်ၵူၼ်းၸႂ်ႉၼမ်သေပိူၼ်ႈၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 2012 ၼၼ်ႉ ၶွမ်ႇပၼီႇ Google ၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇတေပေႃႉထႆႇဢဝ်ၶႅပ်းႁၢင်ႈတႃႇ Google Maps ၼႆႉ မီးဢဵၼ်ႁႅင်းၵူၼ်းႁၢပ်ႇၵၢၼ် 7100 ၵေႃႉ ၼႆ လႆႈပိုၼ်ၶၢဝ်ႇဢွၵ်ႇဝႃႈၼၼ်ယဝ်ႉ။
ၾူင်း
တႃႇတေလၢတ်ႈတေႃႇၵၼ် ႁဵတ်းလဵၼ်ႈ တၢင်းၵျေႃႇမူၼ်ႈၼၼ်ႉ တႆးႁဝ်း ဢဝ်မူၵ်ႇမႆႉဢွၼ်ႇသွင်ပွတ်း သႂ်ႇဢၼ်ဢိုတ်းမၼ်း ၽၢႆႇၼိုင်ႈ။ သမ်ႉဢဝ်သၢႆယၢဝ်းယၢဝ်း သိုပ်ႇသေ လၢတ်ႈတေႃႇၵၼ်၊ ဢၼ်ၼၼ်ႉ ႁဝ်းႁွင်ႉဝႃႈ မူၵ်ႇသွပ်ႉသႅပ်ႉသေ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ငဝ်ႈငႃႇၾူင်း ၵၢပ်ႈပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ်ယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၾူင်း (ဢမ်ႇၼၼ်) ထႄႇလီႇၾူင်းၼၼ်ႉတႄႉ ၸႂ်ႉသၢႆၾႆးၾႃႉ ထၢတ်ႈၾႆးၾႃႉသေ ႁႂ်ႈၸၢင်ႈလႆႈ လၢတ်ႈတေႃႇၵၼ် တီႈၸမ်တီႈၵႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထႄႇလီႇၾူင်းၼႆႉ မိူဝ်ႈ 1876 ၼီႈၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ဢလႅၵ်ႉၸၼ်းတႃး ၵရေႇႁမ်ႇပႄးလ် (Alexander Graham Bell) ၵေႃႉၶူင်သၢင်ႈႁဵတ်းပဵၼ်။ ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 1875 ၼႂ်းၵၢင်လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ဢဝ် သၢႆဝႃႇယႃႇသဵၼ်ႈလဵဝ်သေ သူင်ႇၶၢဝ်ႇၸွမ်းသၢႆ (ထႄႇလီႇၵရၢပ်ႉ)ယူႇၼၼ်ႉ မၼ်းဝူၼ်ႉဢွၵ်ႇမႃးလႄႈ ၸင်ႇၸၢမ်းတူၺ်း တမ်ႈတီႈ ဝဵင်းပေႃႉၸတွၼ်ႇယဝ်ႉ။ မၼ်းၸင်ႇဢဝ် ၸပရိင်ႇသွင်သဵၼ်ႈ ၶဵၼ်း လဵၵ်းလွၼ်ႉသေ ႁဵတ်းတူၺ်း။
မၼ်းယူႇဝႆႉ တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းလုၵ်းဢၼ်မီးဝႆႉ ၸၢၵ်ႈဢတ်းသဵင်သေႁဵတ်း။ ၽူႈၵႅမ်မၼ်း သေႃးမၢတ်ႉသဝပ်ႉသိၼ်ႇသမ်ႉ ယူႇၼႂ်းလုၵ်း ဢၼ်မီးဝႆႉ ၸၢၵ်ႈသူင်ႇသဵင်သေႁဵတ်း။ ၶႃလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်း ၽွင်းမိူဝ်ႈသဵင်သၼ်ႇဝႆႉယူႇၼိူဝ်မေႈလဵၵ်း လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ထၢတ်ႈၾႆးၾႃႉ လတ်းမႃးၼိူဝ်သၢႆဝႃႇယႃႇ တမ်ႈတီႈလႅမ်ႈလဵၵ်းလွၼ်ႉၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇၶူင်သၢင်ႈ ႁဵတ်းပဵၼ်မႃးလႆႈ ထႄႇလီႇၾူင်း။
 - ၵေႃႉၶူင်သၢင်ႈ ... ... ဢလႅၵ်ႉၸၼ်းတႃး ၵရေႇႁမ်ႇပႄးလ်။
 - ၶိူဝ်းၵူၼ်း ... ... ၶၼေႇတႃႇ။
 - ပီၶူင်သၢင်ႈ ... ... 1860။
 - ယိူင်းဢၢၼ်း ... ... တႃႇတေဢဝ်ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၸူးၵၼ်တီႈၵႆ။
 - ၽွၼ်းလီ ... ... လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၵၢပ်ႈပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ်၊ ၾူင်းၵူႈပိူင် ပႃးၸဵမ်ၽူင်းမူဝ်ႇပၢႆး တေႃႇထိုင် ၾူင်းတိလၢႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ် ငၢႆႈငႅမ်ႈ။
ၾွင်ႇတေးသျိၼ်း ပၺ်ႇၺႃႇပႃႇရမီႇ
ၾွၼ်းတေးသျိၼ်း ပၺ်ႇၺႃႇပႃႇရမီႇၼႆႉ ၸဝ်ႈသြႃႇသုၶမ်း ဢဝ်ငိုၼ်းၸဝ်ႈ (500) သႅၼ် ၽုၵ်ႇၽင်ဝႆႉ ၼႂ်းယေးငိုၼ်း ၵမ်ႇပေႃးၸသေ တႄႇတင်ႈဝၢၼ်ႇၸိူဝ်ႉၽၼ်း မိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ (01.02.2012) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး (29.05.2012) ၸင်ႇၽွတ်ႈပဵၼ်ၸုမ်း တမ်ႈတီႈ လွႆတိုင်ၶမ်း ဝဵင်းမူႇၸေႈသေ ဝႆႉပဵၼ် ငဝ်ႈၸိုင်ႈၸုမ်းၵႂႃႇယူႇ။ ၸုမ်းၽႄ ၸႄႈဝဵင်းလႂ် ၸႄႈဝဵင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တေသိုပ်ႇၽွတ်ႈၵႂႃႇသေ တေလႆႈ ၸွႆႈႁႃပၼ် ႁႂ်ႈၸဝ်ႈတႃႇၼၶဝ် ပေႃးလႆႈပဵၼ် ပၺ်ႇၺႃႇပႃႇရမီႇ ၵႂႃႇၼၼ်ႉယူႇ။
ယိူင်းဢၢၼ်း.
 - ၸွႆႈထႅမ် လုၵ်ႈဢွၼ်ႇႁဵၼ်း ၸိူဝ်းပူၼ်ႉ ၸၼ်ႉသိပ်းသေ ထူပ်းၺႃးတၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ လွင်ႈငိုၼ်းတွင်း တႃႇတေသိုပ်ႇၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉၸွမ် ႁႂ်ႈပေႃးယဝ်ႉတူဝ်ႈ။
 - ၸွႆႈထႅမ် ႁူင်းႁဵၼ်းပၺ်ႇၺႃႇမုၼ်ၸဝ်ႈ ဢၼ်မီးတၢင်းယၢပ်ႇ။
 - ၸွႆႈထႅမ် ပၢင်သွၼ်ၽိင်ႈငႄႈပုတ်ႉထလႄႈ လိၵ်ႈတႆးၶၢဝ်းမႆႈ။
ၽႅၼ်ၵၢၼ်ႁပ်ႉငိုၼ်းလူႇ.
တႃတေလႆႈငိုၼ်း တၢင်းလူႇ/ငိုၼ်းၸွႆႈထႅမ်ၼၼ်ႉ တေႁပ်ႉဢဝ် တမ်ႈတီႈၸုမ်းလႄႈ ၸဝ်ႈတႃႇၼ ၸိူဝ်းတီႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇ။
 - ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ သေၸုမ်းၸုမ်း လူႇတၢၼ်းမႃး။
 - ၸုမ်း NGO ဢႅၼ်ႇၵျီႇဢူဝ်ႇ လူႇတၢၼ်းမႃး။
 - ၸုမ်း UN သေၸုမ်းၸုမ်း လူႇတၢၼ်းမႃး။
 - ၸဝ်ႈတႃႇၼ ပုၵ်ႉၵလိၵ လူႇတၢၼ်းမႃး။
 - ႁဵတ်းပပ်ႉႁွမ်ငိုၼ်းသေ ၵဵပ်းငိုၼ်းလူႇ ၵူႈလိူၼ်။
 - မွၵ်ႇမၢၵ်ႇငိုၼ်း ၼႂ်းယေးငိုၼ်း ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃး။
ၽႅၼ်ၵၢၼ်ၸႂ်ႉငိုၼ်းလူႇ.
ငိုၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ-
 - တေဢဝ်သႂ်ႇဝႆႉ ၼႂ်းယေးငိုၼ်း တေဢမ်ႇတိူဝ်ႉ ၼိူဝ်ႉငိုၼ်းသေ တေဢဝ် မွၵ်ႇမၢၵ်ႇမၼ်း လူႇၵႂႃႇ ပီလႂ်ပီၼၼ်ႉ။
 - တႃႇတေ ၸွႆႈထႅမ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းလႄႈ ႁူင်းႁဵၼ်း ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ မုၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ တေလႆႈပႃႇၸႃးလိူၵ်ႈဢဝ် ၸိူဝ်းဢၼ်ထူပ်း တၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ ငိုၼ်းတွင်း လိူဝ်ပိူၼ်ၼၼ်ႉသေ ၸွႆႈထႅမ်ၵႂႃႇ ႁႂ်ႈမီးၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီ။
 - တႃႇတေၸွႆႈထႅမ်ၼၼ်ႉ မူႇၸုမ်း တေလႆႈဢုပ်ႇၵၼ် လႆႈၸႂ်ၵၼ်ၵႂႃႇ ႁႂ်ႈမီးၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီ။
 - လုၵ်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်ထူပ်းတၢင်းယၢပ်ႇၼၼ်ႉ ၽူႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းတေလႆႈ ၸွပ်ႇႁႃသေ ၵဵပ်းႁွမ်သဵၼ်ႈမၢႆ တၢင်ႇထိုင်ၸုမ်း
 - တူဝ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းၵေႃႈ တၵ်းတေလႆႈမီးၵၢင်ၸႂ် ၽိူၵ်ႇၸိုၼ်ႈၶၢဝ်သႂ် ၶႂ်ႈလႆႈတၢင်းၸွႆႈထႅမ်သေ တုၵ်းယွၼ်း တၢင်ႇထိုင်မႃး။
 - ၵၢင်ၸႂ် မူႇၸုမ်း ၸဝ်ႈတႃႇၼ/ ၵၢင်ၸႂ် ပုၵ်ႉၵလိၵၶဝ် ယိူင်းဢၢငၼ်း ၶႂ်ႈလူႇၸိူင်ႉၼင်ႇႁိုဝ်ၵေႃႈ တေၸွႆႈထႅမ် ႁဵတ်းပၼ်ၵႂႃႇ။
မၢႆမီႈၸုမ်း.
 - ဢႃႇယု ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းၵေႃႇမတီႇ ဝႆႉပၼ် (4) ပီ။
 - ၼိုင်ႈလိူၼ် ႁဵတ်းပၢင်ၵုမ် ၼိုင်ႈပွၵ်ႈသေ တမ်းၶေႃႈမၵ်းမၢႆ။
 - ဢမ်ႇမီးလွင်ႈတၢင်း ၼႅၼ်ႈၼႃသင်သေ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း တေဢမ်ႇလႆႈလုတ်ႈႁၢမ်း ပၢင်ၵုမ်။
 - ၽူႈၶိုၼ်ႈပၢင်ၵုမ် ပေႃးမီးၶိုင်ႈလိူဝ်ၸိုင် ပၢင်ၵုမ်ဢွင်ႇယဝ်ႉ။
 - ငိုၼ်းလူႇမႂ်ႇၸိူၼ်းၼၼ်ႉ ၼႂ်းလိူၼ်မႂ်ႇ 5 ဝၼ်း တေလႆႈသႂ်ႇ ယေးငိုၼ်းၵမ်ႇပေႃးၸႃႉ မူႇၸေႈ မၢႆ 009122003793။
 - ၽူႈၶဝ်ႈၵေႃ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းတင်းသဵင်ႈ မီးပုၼ်ႈၽွၼ်းဢၼ်လႂ်ၵေႃႈ တေလႆႈ ပႃးၸႂ်ပႃးၶေႃး ႁဵတ်းၵႂႃႇ။
 - သဵၼ်ႈမၢႆ ငိုၼ်းၶဝ်ႈ/ဢွၵ်ႇ၊ ငိုၼ်းၼႂ်းယေးငိုၼ်း ဢိၵ်ႇသဵၼ်ႈမၢႆ တၢင်ႇၸိူဝ်ႉတၢင်ႇပိူင်ၼၼ်ႉ တေလႆႈတႅမ်ႈမၢႆဝႆႉလီလီ။
 - သဵၼ်ႈမၢႆ သပ်းလႅင်းငိုၼ်း တေလႆႈတၢင်ႇၼႄ တမ်ႈတီႈ ပၢင်ၵုမ်ၵူႈလိူၼ်သေ ဢဝ်ၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈၵႂႃႈ။
 - မိူၵ်ႈလိူၵ်ႈ ၽူႈတေႁပ်ႉငိုၼ်းၸွႆႈထႅမ်ၼၼ်ႉ ၼင်ႇႁိုဝ် တေပဵၼ် ထမ်ႇမတဵၵ်ႉထၢၼ်ႇၼႆ တၵ်းတေလႆႈဢဝ် ၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈ ၽူႈၶဝ်ႈၵေႃ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းၶဝ် ဢၼ်ႁဵတ်းၸွမ်း မၢႆမီႈၶေႃၶေႃ ၵႂႃႇ။
ၾၢႆႇပိုၼ်းသုၼ်ႇလဵဝ်
ၸဝ်ႈမိူင်းၼွင်
ၸိုဝ်ႈ - ၸဝ်ႈမိူင်းၼွင်(မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ သႃႇဢွင်ႇ/မွင်ႇငႄႇ)
ပီၵိူတ်ႇ - ပသ 2398 ၼီႈ၊ လိူၼ်သိပ်းသွင်ႇမႂ်ႇ 4 ၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းသုၵ်း။
ပီၶွႆႈ - ပသ 2449 ၼီႈ၊ လိူၼ်သိပ်းလႆႈ(18) ၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းသဝ်။
တီႈၵိူတ်ႇ - ဝၢၼ်ႈပၢင်ႇၸူင်ယၢဝ်း၊ ဢိူင်မိူင်းၼွင်။
ၵၢၼ် - တႅမ်ႈလိၵ်ႈ၊ လူလိၵ်ႈလင်ၵႃႇတႆး။
ပေႃႈမႄႈ -ၽြႃးတၵ်ႉၵႃႇ လုင်းမၢၼ်ႇၸီႇ၊ ပႃႈမၢၼ်ႇၸီႇ။
တႄႇယူႇဝတ်ႉ မိူဝ်ႈၸဵတ်းၶူပ်ႇ၊ ပဵၼ်သၢင်ႇမိူဝ်ႈပႅတ်ႇၶူပ်ႇ။ ၸိုဝ်ႈသၢင်ႇ သေႃးပိၼ်ႇၼႃႉ၊ တီႈဝတ်ႉသူၺ်ႇပုတ်ႈထေႃး ဝၢၼ်ႈၸိင်း၊ မိူင်းၼွင်။ ၶိုၼ်းၶၢႆႉမိူဝ်းယူႇတီႈဝတ်ႉၵျွင်းၶူဝ်ဢုင်၊ ဢိူင်ႇႁႃႈဝၢၼ်ႈ၊ ၸေႊဝဵင်းၵေးသီး ဝၢၼ်ႈၸၢမ် မိူဝ်ႈသိပ်းဢဵတ်းၶူပ်ႇ။ ယူႇတီႈၼၼ်ႉၶူပ်ႇၼိူင်ႈသေ ၶၢႆႉယူႇဝတ်ႉမိူင်းၼိမ်ထႅင်ႈ လႆႈႁူၵ်းပီ ၸင်ႇထၢၵ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းႁိူၼ်း မိူဝ်ႈသိပ်းပႅတ်ႇၶူပ်ႇ။ ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းၼွင်ၸဝ်ႈၶုၼ်ထုၼ်း ႁွင်ႉမိူဝ်းယူႇဝၢၼ်ႈပၢင်ႇသႃႇ၊ ဝဵင်းမိူင်းၼွင် မိူဝ်ႈလႆႈသိပ်းၵဝ်ႈၶူပ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၸဝ်ႈၾႃႉဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ်လႄႈ ဢွၵ်ႇဢႅဝ်ႇမိူင်းမႃးတၢင်းလၢႆးၶႃႈ၊ မၢၼ်ႈပႂ်ႉသတႃး၊ ဝေႃးရၶႄႉသေ တႅမ်ႇဢွၵ်ႇလိၵ်ႈၵႂႃႇၸွမ်းသၢႆတၢင်း။ သိုပ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းထႅင်ႈၼႂ်းမိူင်းယူၼ်း၊ မိူင်းထႆး၊ ဢွၵ်ႇမၢင်းတၢင်းၵဵင်းတုင်၊ မိူင်းလိူၼ်း။ ပွၵ်ႈၶိုၼ်းမႃးၼႂ်းပီ 2431 ယဝ်ႉ။ ပီ 2444 ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်မိူင်းၵိုင် ၸဝ်ႈၶုၼ်မုင်ႇ ပၼ်ထႃႇၼၼ်ႇတရႃႉၼႃႈၵၢၼ် “ပၼ်တီႉတႃႉ မႁႃႇသူႉၶမိၼ်ႇ မင်ႇၵလႃႇ ဢမၢတ်ႈၵျီး” ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီ 2448 လိူၼ်သိပ်းသွင်မႂ်ႇ (8) ၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းၽတ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်းမႃးပၢင်းလႄႈ ၸွမ်းၶိုၼ်ႈမိူဝ်းယူႇ မိူင်းသႅၼ်ဝီလူင်ယူႇယဝ်ႉ။ ပီ 2449 လိူၼ်ၸဵင်လႆႈ (23)ၶမ်ႈ၊ မၼ်းၸဝ်ႈမိူဝ်းသိုဝ်ႉ ၸၢၵ်ႈဢိတ်ႇလိၵ်ႈ တီႈဝဵင်းတႃႇလိူဝ်ႇ ဢဝ်မႃးတင်ႈတီႈဝဵင်းသႅၼ်ဝီယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈဢမ်ႇပေႃးမိူၼ်ၼင်ႇၵၢင်ၸႂ်လႄႈ ၶိုၼ်းပွၵ်ႈမိူဝ်းမိူင်းၵိုင် ၼႂ်းပီ 2449 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပီၼၼ်ႉ လိူၼ်သိပ်းမႂ်ႇ ႁႃၶၢႆလိၵ်ႈတၢင်းၵျွၵ်ႉမႄး၊ ထိုင်မႃးလိူၼ်သိပ်း လႆႈ (18) ၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းသဝ် ၵၢင်ၼႂ် (9:00) မူင်း၊ ၸူဝ်ႊၶူပ်ႇမၼ်းၸဝ်ႈလႆႈ ႁႃႈသိပ်းဢဵတ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈလပ်းတႃလိုမ်းမိူင်းၵႂႃႇ ၵႃႊတီႈဝၢၼ်ႈၵွင်းမူးပုတ်း၊ ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉမႄးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇဝႆႉ မီးၽိုၼ်မၼ်း သွင်ပၢၵ်ႇလိူဝ်လိူဝ်။
မူႇတြႃးၸဝ်ႈမိူင်းၼွင်တႅမ်ႈဝႆႉ(ၵမ်ႈၽွင်ႈ)
 - မႁႃႇသတီႉပထၢၼ်ႇ 
 - မႁေႃႇသထႃႇ တွႆး(1-2-3-4) 
 - ၸၢင်ႉၽိူၵ်ႇသတ်ႉတၢၼ်ႇမင်း 
 - ထႃႇတူႉဝီႉၽႃႇၵ တီႇပၼီႇ 
 - ဢၼႃႇၵသိၼ်ႇ မီႉလိၼ်ႇတႃႉၵျၢမ်း 
 - ႁီႉရီႉဢွတ်ႉတပ်ႉပႃႉ သင်ဝူၺ်ႇၵၶၢၼ်း 
7.ဢွင်ႇပႅတ်ႇပိူင် 
8.ၼရသႃႇသၼႃႇၵျၢမ်း 
9.ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇဢေႃးၸႃႇ 
10.သတ်ႉတူႉပႃႇလ 
11.ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇသူၺ်ႇလၢၼ်း သီႇလၶၢၼ်း 
12.ၶၼ်ႇထႃႉ တီႇပၼီႇၵျၢမ်း 
13.ရႃႇၸႃႇႁီႉတ တီႇပၼီႇ
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် လိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် တီႈ ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်း Gregorian လႄႈ Julian ယဝ်ႉ။
ဝၼ်းပွႆး.
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 2 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းလိၼ်ၶၢႆးလုမ်ႈၾႃႉ - World Wetlands Day
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 4 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ ရေႃးၵႃႇမၢၵ်ႇႁႅင်း - World Cancer Day (UN, WHO)
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 6 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ သၢၼ်ၶတ်းတေႃႇ ၵၢၼ်ပၢတ်ႇ ၶိူင်ႈသိုပ်ႇၾၼ်း ၶွင်ၼၢင်းယိင်း - International Day of Zero Tolerance to Female Genital Mutilation (WHO)
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 7 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး (မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မျၢၼ်ႇမႃႇ)
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 11 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းၵူၼ်းၸဵပ်းပူၺ်ႇလုမ်ႈၾႃႉ - World Day of the Sick (Instituted by Pope John Paul II)
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် (မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မျၢၼ်ႇမႃႇ)
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 13 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းဢွမ်လူမ်းလုမ်ႈၾႃႉ - World Radio Day (UN, UNESCO)
 - ဝၼ်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇလုမ်ႈၾႃႉ
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 14 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းဝႄႇလႅၼ်ႇတၢႆး - World Valentine Day
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 15 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းၵႅၼ်ႇသႃႇတေႃႈၼမ်ႉလီလုမ်ႈၾႃႉ - World Cholangiocarcinoma Day
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 20 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ ၽဵင်ႇပဵင်းၸွမ်းထမ်း ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း - World Day of Social Justice (UN)
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 21 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းၽႃႇသႃႇမႄႈလုမ်ႈၾႃႉ - International Mother Language Day (UN, UNESCO)
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 22 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းဢမ်ႇမီးၶၢဝ်ႇငၢဝ်း - A Day Without News
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 27 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းၸုမ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ - World NGO Day
<br><br>
 - ဝၼ်းၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း (မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ) - ဝၼ်းၸၼ် ဝူင်ႈထီႉသၢမ်
 - လိူၼ်ပိုၼ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း မိူင်းဢၽရိၵ (မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ)
ငဝ်ႈ.
 - လိူၼ်ဢင်းၵိတ်ႉ
← ၵႂႃႇၸူး လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ <br>
→ ၵႂႃႇၸူး လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်
ၿျသၼတြႃးႁႃႈပိူင်
ၿျသၼတြႃးႁႃႈပိူင် = လွင်ႈလုသုမ်းလုလႅဝ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၿျသၼယဝ်ႉ။<br><br>
 - ပီႈၼွင်ႉၸိူဝ်းၶိူဝ်းလုလႅဝ် (ဉာတိဗျသန)
 - ၶူဝ်းၶွင်ဢုၸ်ႉၸႃႇလုလႅဝ် (ဘောဂဗျသန)
 - ပဵၼ်ရေႃးၵႃႇတၢင်းပဵၼ်သေ လုလႅဝ် (ရောဂဗျသန)
 - ဢဝ်ဝႃႇၻၽိတ်းသေ ဝႃႇၻဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈလုလႅဝ် (ဒိဋ္ဌိဗျသန)
 - သိၼ်သီႇလလုလႅဝ် (သီလဗျသန)
ဢူမ်သူပ်း.
ပီႈၼွင်ႉဢုၸ်ႉၸႃႇ၊ ရေႃးၵႃႇဝႃႇၻ၊ သိၼ်သီႇလ၊ ၿျသၼႁႃႈယိူင်ႈ။
ၿြမၸူဝ်ႇတြႃး သီႇပိူင်
 - မဵတ်ႉတႃႇ = လွင်ႈမီးၸႂ်ႁၵ်ႉႁွမ် ၶႂ်ႈႁႂ်ႈသတ်ႉတဝႃႇတင်းသဵင်ႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင် ၵတ်းယဵၼ်သိူဝ်းသႃႇ။
 - ၵရုၼႃႇ = လွင်ႈမီးၸႂ်ဢီးလူ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈသတ်ႉတဝႃႇဢၼ်တုၵ်ႉယၢၵ်ႈတင်းသဵင်ႈ ဢွၵ်ႇမူၼ်ႉပူၼ်ႉလွတ်ႈတၢင်းယၢၵ်ႈၶၢၼ်ၸႂ်။
 - မုၻိတႃႇ = လွင်ႈမီးၸႂ်ၸူမ်းသိူဝ်း တီႈၼိူဝ်သတ်ႉတဝႃႇၸိူဝ်းဢၼ်လႆႈ မၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ်ၵတ်းယဵၼ်သိူဝ်းသႃႇ။
 - ဢုပဵၵ်ႉၶႃႇ = တီးၼိူဝ်သတ်ႉတဝႃႇ ၶဝ်ၼၼ်ႉ လွင်ႈဢမ်ႇမီးၸႂ်ႉႁၵ်ႉၸႂ်ၸင်းသေ ဝႆႉၽဵင်ႇၵၼ်။
ႁိူၼ်းတႆး
"ႁိူၼ်းတႆး" ၵမ်ႈၼမ်ပဵၼ်ႁိူၼ်းမႆႉ ယုၵ်ႉပိုၼ်ႉသုင်၊ မီးၽၢင်ႁၢင်ႈၶႅမ်ႉလႅပ်ႈ၊ ႁဵတ်းငၢႆႈ ႁႂ်ႈပေႃးၶဝ်ႈၸွမ်းသၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ႁဝ်းတေလႆႈယူႇသဝ်းသေ ႁဵတ်းသၢင်ႈမႃး၊ တီႈၼိုင်ႈလႄႈ တီႈၼိုင်ႈ ႁူႉၵႃးမီး လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ယူႇ မိူၼ်ၼင်ႇ - <br>
 - ႁိူၼ်းတႆးလူင် (ၼႂ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီ)
 - ႁိူၼ်းတႆးၶိုၼ် (မိူင်းၵဵင်းတုင်)
 - ႁိူၼ်းတႆးလိုဝ်ႉ (သိပ်းသွင်ပၼ်းၼႃး)
 - ႁိူၼ်းတႆးမၢဝ်း (မိူင်းၼမ်ႉၶမ်း)
 - ႁိူၼ်းတႆးၶမ်းတီႈ (မိူင်းပူႇတဝ်ႈ) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။<br>
ႁိူၼ်းတႆးၵူႈပွၵ်ႈ ယူႇသဝ်းၼႂ်းထမ်ႈ၊ မီးသၢၵ်ႈသေႇ (လၵ်းထၢၼ်) လႆႈႁူပ်ႉႁၼ်ၼႂ်းမိူင်းတႆးလႄႈ ၸေႈဝဵင်းမႄႈႁွင်ႈသွၼ် (တီႈဢၼ်တႆးႁဝ်း ယူႇသဝ်းမႃးဢွၼ်တၢင်း) ပဵၼ် "ထမ်ႈၽီမႅၼ်း" ပဵၼ်တီႈယူႇၵူၼ်းတႆး မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ၊ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး 1200 ထိုင် 7000 ပီ၊ ႁၼ်မႅၼ်ႈတီႈထမ်ႈလွတ်ႈ မိူင်းမႄႈႁွင်ႈသွၼ် ၸိုင်ႈထႆး။<br>
ၸွမ်းၼင်ႇပိုၼ်း "ၽူမ်းသၢင်ႈလူၵ်ႈ" တွၼ်ႈ 13 ၶွင်ၸၢဝ်းတႆးလိုဝ်ႉမီးဝႆႉဝႃႈ- <br>
 - သုမ်ႉတွင်ၵူၺ်ႈ၊
 - သုမ်ႉၵၢႆႇၼႃး (သုမ်ႉမႃငႅၼ်)
 - ႁိူၼ်းသုမ်ႇပိုၼ်ႉ၊ <br>
ဢင်ႇၵႃႇ လၢၵ်ႈၶၼႃႇႁိူၼ်းတႆး၊ တေလႆႈမီး - <br>
 - ၶူႈလၢႆ
 - ၶဵင်ႇၼမ်ႉ
 - ၸၢၼ်း
 - တုပ်ႈၼွၵ်ႈ
 - ၽီးၽႆး
 - ၶဵင်ႇၽြႃး
 - တီႈၼင်ႈပေႃႈၸဝ်ႈႁိူၼ်း
 - ႁွင်ႈႁပ်ႉၶႅၵ်ႇ
 - တီႈၼင်ႈမႄႈၸဝ်ႈႁိူၼ်း
 - ႁွင်ႈၼွၼ်း
 - ယေးၶဝ်ႈ
 - ဝႃးၽိုၼ်း
 - ၵၢင်ႉၽိူင်း
 - ၶူၵ်ႉမွင်း ၸိူဝ်းၼႆႉႁူမ်ႈၵၼ် ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ ႁိူၼ်းတႆးၼိုင်ႈလင်ယဝ်ႉ။
ႁူင်းႁေႃၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈ
ႁူင်းႁေႃၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈ ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ ပဵၼ် ယူင်ႉသၢင်ႈၶူဝ်းပူၺ်ႈၵဝ်ႇမွၼ်ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈပၵ်းလုမ်း ၵေႃႇမတီႇ ဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်း ၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ ႁူင်းႁေႃၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈၼႆႉ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၽၢႆႇၵၢၼ်မိုဝ်း ၸီႇတူႇဢူးတိၼ်ႇ ၵေႃႉၸၼ်ႁၢင်ႈဢွၵ်ႇသေ ၵေႃႇသၢင်ႈမႃးယဝ်ႉ။ တႄႇၵေႃႇသၢင်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီ ၁၉၂၆ ၼၼ်ႉသေ ယဝ်ႉတူဝ်ႈ မိူဝ်ႈပီ ၁၉၃၆ လိူၼ်မေႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းတႄႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ယူင်ႉသၢင်ႈ ယၢၼ်ႇၵူင်ႇမျူႇၼီႇၸီႇပႄႇ ၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်း ဝႃႈၼႆသေ ၸိူဝ်းပဵၼ်ႁူဝ်ပဝ်ႈ ၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်းၼၼ်ႉ တႄႇဢဝ်ပီ ၁၉၃၄ မႃး လႅၵ်ႈလၢႆႈႁွင်ႉဝႃႈ ၶုၼ်ၵွၼ်းဝဵင်း (မြို့တော်ဝန်) ၼႆယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇၵေႃႇသၢင်ႈ ႁူင်းႁေႃၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈ ၽၢႆႇၼႃႈ သူၼ်မွၵ်ႇ မႁႃႇပၼ်ႇတုလၼၼ်ႉ လႆႈတႅပ်းတတ်းမႃးတီႈ ပၢင်ၵုမ်မျူႇၼီႇၸီႇပႄႇ ဢၼ်ၸတ်းႁဵတ်းတီႈ ရိတ်ႉပုၼ်ႇႁေႃး မိူဝ်ႈ ၁၉၂၈ လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ ၉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶုၼ်လူင်ၵေႃႇမသျိၼ်ႇၼႃႇ ဢဝ်ပိူင်ႁၢင်ႈ ဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇၼီႇယႃႇပရေးၼၼ်ႉ ၼႄတူၺ်းသေ မၼ်းဢမ်ႇဢွၵ်ႇႁၢင်ႈမျၢၼ်ႇမႃႇႄလႈ ဢူးပပေႇ ၸင်ႇလႆႈသၢၼ်ၶတ်းယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ၁၉၂၉ ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ ၅ တီႈပၢင်ၵုမ်ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းပၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ဢူးတိၼ်ႇ တွၼ်ႈတႃႇၼပ်ႉသွၼ်ႇတၢင်ႇလၢတ်ႈၼႄယဝ်ႉ။ ဢွၼ်ၵၼ်ၽွမ်ႉၸႂ်လႄႈ ထိုင်မႃး ပီ ၁၉၃၄ လိူၼ်ဢေႇပရႄႇမႃး တႄႇၵေႃႇသၢင်ႈမႃးယဝ်ႉ။
ဝဵင်းႁူဝ်တဝ်း
ဝဵင်းႁူဝ်တဝ်း (hǒ tàu), (ဟိုတောင်းမြို့), (Hotaung), (Hotao) ၼႆႉ မီႈတီႈၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်ႈဝႃႉ မၢႆ 2 မိူင်းပွၵ်ႉ၊ တိူင်းဝႃႉၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸိုင်ႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မျႅၼ်ႇမႃႇ ၶႃႈဢေႃႈ။
ႁူဝ်တီးလွင်ႈၽႄႈတိူၼ်းၽႃႇဝၼႃႇၵမ်ႇမထၢၼ်းၸဝ်ႈၸၢႆး
ငဝ်ႈၸိုင်ႈဝဵင်းလူင် ၶိူဝ်းသၵျသႃႇၵီႇၶဝ် ဢၼ်မီးယူႇတီႈတိၼ်လွႆႁိမဝၼ်ႇတႃႇၼၼ်ႉ ယႂ်ႇၵႂၢင်ႈတႄႉတႄႉ။ လိၼ်ႁႆႈလိၼ်ၼႃးၵေႃႈ ၽုၼ်ႇငႂ်ႈၶႅမ်ႉလီ ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်တႄႉတႄႉ။ ၵၢၼ်ႁႆႈၵၢၼ်ၼႃးၵွႆး ဢၼ်ထႅမ်ပၼ်ၽၼ်ႇတႃႇၸဝ်ႈၸွမ်လႄႈ ၽၼ်ႇတႃႇၵူၼ်းမိူင်း။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၵၢၼ်ႁႆႈၵၢၼ်ၼႃးၼႆႉ ၸဵမ်ၶုၼ် ဢိၵ်ႇၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ဢွၼ်ၵၼ်ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းတႄႉတႄႉ။ ၸူဝ်ႈပႆႇထႆပႆႇထိူၼ်ႇၼၼ်ႉ ဝႆႉပဵၼ်ပိူင်ယႂ်ႇတႄႉတႄႉ။ တူဝ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၵေႃႉႁဵတ်းပဵၼ်ပၢင်ႇမင်ႇၵလႃႇထႆႇၼႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၶႆႇသႅင်ၾၼ်းၶမ်း ၽွင်းမိူင်းၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်ၶိုၼ်ႈႁွတ်ႈလႄႈ ပဵၼ်ပၢင်ပွႆးၵိုၼ်းၵႂၢင်ႈလူင်တႄႉတႄႉ။ တီႈပၢင်ပွႆးမင်ႇၵလႃႇထႆၼႃးၼၼ်ႉ ပႃးလွင်ႈႁႆႇလွင်ႈတိုင်ႈ၊ လွင်ႈၵႃႈလွင်ႈဝႅၼ်သေ ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်မႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၶဝ်ႈပွႆးလႄႈ သမ်ႉပေႃးၵိုၼ်းဢိုၵ်ႉဢိုၵ်ႉယဝ်ႉ။<br>
<br>
ပီၼိုင်ႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမႁႃႇသုတ်ႉထေႃးထၼ ႁဵတ်းပဵၼ်ပၢင်မင်ႇၵလႃႇထႆၼႃးၼႆလႄႈ ႁွင်ႉဢဝ်ပႃးလုၵ်ႈၸၢႆး ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈသိတ်ႉထတ်ႉထ တင်းၵူၼ်းပႂ်ႉလုမ်းလႃးမၼ်းၸဝ်ႈၵႂႃႇၸွမ်း။ တီႈပၢင်ပွႆးၼၼ်ႉ တေႁိုင်ဝႆႉလႄႈ ၼင်ႇႁိုဝ်ၸဝ်ႈၸၢႆးဢွၼ်ႇ တေဢမ်ႇလႆႈႁိူဝ်ႉၸႂ်ၼၼ်ႉ ဢဝ်ၽႃႈဢဝ်မွၼ် သိူဝ်ႇပၢႆးဝႆႉပၼ်သေ ဢဝ်ၸဝ်ႈၸၢႆးတမ်းဝႆႉပၼ်တီႈၼၼ်ႈ။ ၸဝ်ႈၸၢႆးဢွၼ်ႇၼႆႉ ပေႃးလႆႈႁၼ်လွင်ႈပဵၼ်လွင်ႈလူႉယူႇႁိမ်းႁွမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸႂ်ဢမ်ႇပေႃးပိုတ်ႇၵီႈလီ (had little interest) ဢၼ်ပဵၼ်ၶႂ်ႈငဝ်ၼွၼ်းမႃး။ ၵူၼ်းလုမ်းလႃးၸဝ်ႈၸၢႆးၵေႃႈ ႁႂ်ႈၸဝ်ႈၸၢႆးၼွၼ်းၼိူဝ်ၽႃႈၵွပ်းၼၼ်ႉ။ ၸဝ်ႈၸၢႆးဢွၼ်ႇၵေႃႈ ၼွၼ်းလပ်းၵႂႃႇၵမ်းလဵဝ်။ ၵူၼ်းထိင်းလႄႈ ၸိူင်ႉၼၢင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်ၸဝ်ႈၸၢႆးဝႆႉတီႈငဝ်ႈ ႁူမ်ႈမႆႉလူင်သေ ဢွၼ်ၵၼ်ၵႂႃႇၶဝ်ႈပွႆးယူႇယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇႁိုင် ၸဝ်ႈၸၢႆးလုၵ်ႉတိုၼ်ႇမႃး တူၺ်းသၢႆႉ၊ တူၺ်းၶႂႃ ဢမ်ႇႁၼ်ၽႂ်ႁိမ်းမၼ်းၸဝ်ႈသေၵေႃႉ၊ ၽွင်းယၢမ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၸၢႆးၼႆႉ မႃးၼင်ႈၶႂႆၵုတ်ႇသေ ဝူၼ်ႉသၢင်ႈၶိုၼ်းပၢၼ်ၽဝဝၼ်းၵွၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇႁိုင်သင် ၾၢင်ႉႁၼ်မႅၼ်ႈမႃး လူမ်းၶဝ်ႈလူမ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ႄၽႈတိူၼ်းဢႃႇၼႃႇပႃႇၼၵမ်ႇမထၢၼ်းဢၼ်ပဵၼ် ၾိင်ႈသၽႃႇဝၼၼ်ႉသေ သမႃႇထိၵေႃႈ ႁႅင်းယႂ်ႇမႃးလႄႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းပွတ်းဢွၼ်ႇၵွႆး လႆႈၶုၺ်ႉႁၼ်ၸၢၼ်ႇၸၼ်ႉၼိုင်ႈ (The First Jhana) ယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ဢမ်ႇႁိုင်သင် ၵူၼ်းထိင်း၊ ၵူၼ်းလုမ်းလႃးၸဝ်ႈၸၢႆး ဢွၼ်ၵၼ်ၽႅဝ်မႃးသေ လႆႈႁၼ်ၸဝ်ႈၸၢႆးၽႄႈတိူၼ်းၽႃႇဝၼႃႇၵမ်ႇမထၢၼ်းယူႇလႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်ဢၢမ်းၵႂႃႇ။ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ၵႂႃႇလဝ်ႈလၢတ်ႈတီႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းလႄႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၸင်ႇၸွမ်းမႃးတူၺ်းၸဝ်ႈၸၢႆးဢွၼ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ လႆႈႁၼ်မႅၼ်ႈ လုၵ်ႈၸၢႆးဢွၼ်ႇမၼ်းၸဝ်ႈ ၶဝ်ႈၸၢမ်ႇသမႃႇထိၸၢၼ်ႇယူႇလႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်မိုင်ၵႂႃႇ၊ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႁေႃၶမ်း ၸင်ႇၵႂႃႇၶုၵ်းၸႂ်လႆႈၶိုၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်ရသေး ဢႃႇသိတတေႇဝ (Asita Devala) ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသၵျသႃႇၵီႇ ႁေႃးၼိမိတ်ႈဝႆႉပၼ် ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၼိမိတ်ႈၼၼ်ႉတႄႉဝႃႈ "ၸဝ်ႈၸၢႆးဢွၼ်ႇၼႆႉ တိုၼ်းတေပဵၼ် သမ်ႇမႃႇသမ်ႇပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ဢမ်ႇႁၢင်ႉ" ႁေႃးလၢတ်ႈဝႆႉပၼ်ၼင်ႇၼႆယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၶုၼ်လူင်သုတ်ႉထေႃးထၼၵေႃႈ ပေႃးလႆႈႁၼ်ပိူင်ပဵၼ်ဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ မီးၸႂ်ႁၵ်ႉသႃ သတ်ႉထႃႇတြႃးၽိူၵ်ႇၸိုၼ်ႈၶၢဝ်သႂ်ၼႃႇလႄႈ ၸင်ႇၵုမ်ႈၵွမ်းတူဝ်းသေ ဢဝ်မိုဝ်းယုၵ်ႉဝႆႈၸဝ်ႈၸၢႆးယူႇယဝ်ႉ။
ဝဵင်းႁူဝ်ပူင်း
ဝဵင်းႁူဝ်ပူင်း (hǒ póŋ), (ဟိုပုံး), (Hopong), (Hopong) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းႁူဝ်ပူင်း၊ ၼႃႈလိၼ်ပဢူဝ်းၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇဢေႃႈ။ 
သၢႆပိုၼ်း.
ၵွင်းမူးမူၺ်ႇတေႃႇႁူဝ်ပူင်းၼၼ်ႉ လႆႈတႄႇၵေႃႇတင်ႈႁဵတ်းၼႂ်းပၢၼ်ၶုၼ်ၵျႃႇ မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ 1171 ၼီႈ (မႅၼ်ႈပီၶရိတ်ႇ 1809)။
ၸႄႈဝဵင်းႁူဝ်ပူင်း
ၸႄႈဝဵင်းႁူဝ်ပူင်း (hǒ póŋ), (ဟိုပုံးမြို့နယ်), (Hopong Township), (Zewaeng Hopong) ၼႆႉပဵၼ်ႄၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်ပဢူဝ်းၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတူၼ်ႈတီး၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဝဵင်းႁူဝ်ပူင်းယဝ်ႉ။။
သၢႆပိုၼ်း.
မိူင်းႁူဝ်ပူင်း တႄႇမီးၶုၼ်ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃမႃးမိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ 1145 ၼီႈ (ပီၶရိတ်ႉ 1783)။ ဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉတႄႉ ထုင်ႉယွမ်ႇႁူဝ်ပူင်းၼႆႉ ယူႇတႂ်ႈၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၸဝ်ႈၾႃႉၼွင်ဝွၼ်ယဝ်ႉ။ ၵွင်းမူးမူၺ်ႇတေႃႇႁူဝ်ပူင်းၼၼ်ႉ လႆႈတႄႇၵေႃႇတင်ႈႁဵတ်းၼႂ်းပၢၼ်ၶုၼ်ၵျႃႇ မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ 1171 ၼီႈ (မႅၼ်ႈပီၶရိတ်ႇ 1809)။
ဝဵင်းႁူဝ်ပၢင်ႇ
ဝဵင်းႁူဝ်ပၢင်ႇ (hǒ pɑ̀ŋ); (ဟိုပန်), (Hopan), (Hopaang) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းႁူဝ်ပၢင်ႇ၊ တိူင်းဝႃႉၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇဢေႃႈ။
ၸႄႈတွၼ်ႈႁူဝ်ပၢင်ႇ
ၸႄႈတွၼ်ႈႁူဝ်ပၢင်ႇ (hǒ pɑ̀ŋ); (ဟိုပန်ခရိုင်), (Hopan District), (Zetaun Hopaang) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼႂ်းၵႃႈ ၸႄႈတွၼ်ႈသွင်ဢၼ် ဢၼ်မီးၼႂ်း တိူင်းဝႃႉၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈတႄႇၽွတ်ႈႁႅၼ်းမႃး မိူဝ်ႈပီ 2011 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈ ၼႃႈသုင်ပၢင်ႇလၢႆႇ မီး ၁၅၈၁ ထတ်း (၄၈၂ မီႇတိူဝ်ႇ)ယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼမ်ၵူၼ်း တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈႁူဝ်ပၢင်ႇၼႆႉ ပေႃးဢဝ် သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်ၵူၼ်း မိူဝ်ႈပီ 2014 ၼၼ်ႉဝႃႈ မီးၵႂႃႇ ၃၂၆,၈၄၅ ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်း လႄႈ ဝဵင်း.
ၸႄႈဝဵင်းလႄႈဝဵင်း ၸိူဝ်းၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈႁူဝ်ပၢင်ႇၼႆႉ မီးၼင်ႇၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
 - ၸႄႈဝဵင်းႁူဝ်ပၢင်ႇ
 - ဝဵင်းႁူဝ်ပၢင်ႇ
 - ဝဵင်းၼမ်ႉတိုၵ်း
 - ဝဵင်းပၢင်ႇလူင်
 - ၸႄႈဝဵင်းပၢင်သၢင်း
 - ဝဵင်းပၢင်သၢင်း
 - ဝဵင်းမၢၼ်ႈၵၢင်
 - ၸႄႈဝဵင်းၼႃးၽၢၼ်း
 - ဝဵင်းၼႃးၽၢၼ်း
 - ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ဝၢႆ
 - ဝဵင်းပၢင်ဝၢႆ
 - ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းမႂ်ႇ
 - ဝဵင်းမိူင်းမႂ်ႇ
ၸႄႈဝဵင်းႁူဝ်ပၢင်ႇ
ၸႄႈဝဵင်းႁူဝ်ပၢင်ႇ (hǒ pɑ̀ŋ); (ဟိုပန်မြို့နယ်), (Hopan Township), (Zewaeng Hopaang) ၼႆႉပဵၼ်ႄၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း တိူင်းဝႃႉၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဝဵင်းႁူဝ်ပၢင်ႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ပီ 2011 ၼၼ်ႉ ဢဝ် ၸႄႈဝဵင်းႁူဝ်ပၢင်ႇၼႆႉ ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇၵႃႈတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈၵုၼ်လူင်သေၶိုၼ်းၽွၼ်ႈႁႅၼ်းပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈႁူဝ်ပၢင်ႇမႃးယဝ်ႉ
ဝဵင်းႁူဝ်မိူင်း
ဝဵင်းႁူဝ်မိူင်း (hǒ mɤ́ŋ), (ဟိုမိန်းမြို့), (Homain), (Homoeng) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးၸၼ်ႉ ၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။။
ဢိူင်ႇ မႄႈဢေႃႈ (ဢေႃး).
 - ဝၢၼ်ႈမႄႈဢေႃႈ (ဢေႃး)
 - ဝၢၼ်ႈၼႃးမူၼ်းလူင်
 - ဝၢၼ်ႈၼႃးမူၼ်းဢွၼ်ႇ
 - ဝၢၼ်ႈၵွင်းမႆႉႁုင်း
 - ဝၢၼ်ႈမႆႉၵတ်း
 - ဝၢၼ်ႈၶၢၼ်မူၼ်ႇ
 - ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈလႆ
 - ဝၢၼ်ႈလွႆလၢၼ်း
 - ဝၢၼ်ႈပၢင်ၸပေႇ
 - ဝၢၼ်ႈမႂ်ႇ (ဢိူင်ႇမႄႈဢေႃႈ (ဢေႃး))
 - ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈႁ
 - ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈၶၢၼ်မူၼ်ႇ
ဝၢၼ်ႈႁူဝ်ၵုၼ်၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း
ဝၢၼ်ႈႁူဝ်ၵုၼ် (Hokun, hǒ kǔŋ, ဟိုကွန်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁၢတ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဝၢၼ်ႈႁူဝ်ၽၢႆ၊ ဢိူင်ႇမႆႉႁႆး
ဝၢၼ်ႈႁူဝ်ၽၢႆ (Hophaai, hǒ pʰɔ̌i , ဟိုဖိုင်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇမႆႉႁႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဝၢၼ်ႈႁူဝ်ႁ၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း
ဝၢၼ်ႈႁူဝ်ႁ (Hoha, wɑ᷆n hǒ ha, ဟိုဟ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇႁၢႆးၵူၺ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈသိမ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း
ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈသိမ်ႇ (Hoisim, wɑ᷆n ho᷆i sʰìm, ဟွေဆိမ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်လူင်၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈႁိူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း
ဝၢၼ်ႈႁူၺ်ႈႁိူဝ်း (Hoihoe, wɑ᷆n ho᷆i hɤ́, ဟွေးဟေး) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇပုၼ်းထုၼ်၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဝၢၼ်ႈႁေႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး
ဝၢၼ်ႈႁေႈ (Waanhae, wɑ᷆n he᷆, ဝမ်ဟေ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁေႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ႁဵင်းတီႈမုၼ်ၶမ်းၽြႃး ဢဝ်ဝႃႇ
မႁႃႇသၵ်ႈၵရၢၸ်ႈ 103 ပီ၊ ဝၼ်းလိူၼ်ႁူၵ်းမူၼ်းၼၼ်ႉ ဝၢႆးသေ လႆႈၺၢၼ်ႇသပ်ႉပၼ်ႇၺု ပဵၼ်ၽြႃးမႃးယဝ်ႉ မုၼ်းၶမ်းၽြႃးဢဝ်ဝႃႇတီႈႁဵင်း ၸွမ်းၼင်ႇ တီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။<br>
 - ဝႃႇ (1) = ထိူၼ်ႇဢိသိပတၼ မိၵၻႃႇဝၼ်ႇ၊ မိူင်းပႃႇရၼသီႇ။
 - ဝႃႇ (2, 3, 4) = ၵျွင်းဝေႇꩮုဝၼ်ႇ၊ မိူင်းရႃႇၸၵႁ။
 - ဝႃႇ (5) = ၵျွင်းၵုꩦႃႇၷႃႇရသႃႇလႃႇ၊ ထိူၼ်မႁႃႇဝၼ်ႇ၊ မိူင်းဝေႇသႃႇလီ။
 - ဝႃႇ (6) = ၶိူၼ်ႇၶႅတ်ႉလႃး၊ လွႆမၵုလ။
 - ဝႃႇ (7) = မိူင်းၽီ တႃႇဝတိံသႃႇ။
 - ဝႃႇ (8) = ထိူၼ်ႇၽေႇသၵလႃႇ မိၷၻႃႇဝၼ်ႇ၊ ႁိမ်းၶႅမ်ႇၽၵ်ႉၵႃႇသယ မိူင်းသံသုမႃရၷိရိ၊ တိူင်းၽၵ်ႉၵ။
 - ဝႃႇ (9) = ၵျႂင်းၶေႃးသိတႃႇရႃႇမ၊ ၵုၵ်ႉၵုတႃႇရႃႇမ၊ ပႃႇဝႃႇရိၵႃႇရႃႇမ၊ မိူင်းၵေႃးသမ်ႇပီႇ။
 - ဝႃႇ (10) = ထိူၼ်ႇပႃႇလိလေယျၵ (ထိူၼ်ႇပလလႄး)။
 - ဝႃႇ (11) = ၵျွင်းၼႃႇꩮိၵႃႇရႃႇမ၊ ဝၢၼ်ႈပုၼ်ႇၼႃးၼႃႇလိၵ။
 - ဝႃႇ (12) = တႂ်းတူၼ်ႈမႆႉသလဵမ်း (မႆႉတမႃႇ)၊ တိူင်းဝေႇရၼ်ႇတ။
 - ဝႃႇ (13) = လွႆၸႃႇလိယ။
 - ဝႃႇ (14) = ၵျွင်းၸေႇတဝၼ်ႇ၊ မိူင်းသႃႇဝတ်ႉထိ။
 - ဝႃႇ (15) = ၵျွင်းၼိၵျေႃးထႃႇရႃႇမ၊ မိူင်းၵပိလဝတ်ႈ။
 - ဝႃႇ (16) = ၵျွင်းမႁႃႇဝၼ်ႇ၊ ႁိမ်းမိူင်း ဢႃႇꩮဝီႇ။
 - ဝႃႇ (17) = ၵျွင်းဝေႇꩮုဝၼ်ႇ၊ မိူင်းရႃႇၸၵႁ။
 - ဝႃႇ (18-19) = လွႆၸႃႇလိယ။
 - ဝႃႇ (20) = ၵျွင်းဝေႇꩮုဝၼ်ႇ၊ မိူင်းရႃႇၸၵႁ။
 - ဝႃႇ (21-39) = ၵျွင်းၸေႇတဝၼ်ႇ၊ မိူင်းသႃႇဝတ်ႉထိ။
 - ဝႃႇ (40-44) = ၵျွင်းပုၿ်ႉၿႃႇရႃႇမ၊ မိူင်းသႃႇဝတ်ႉထိ။
 - ဝႃႇ (45) = ဝၢၼ်ႈဝေႇꩮုဝ။