ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်
ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ် ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵွင်းမူး ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင် ၼႂ်းမိူင်းတႆး သူႇၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ လွင်ႈလႆႈလိုဝ်းလင်ၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ် ပိူဝ်ႈပွႆးလိူၼ်သီႇမၼ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇ ပေႃးဝႃႈၽွင်းပွႆး လိူၼ်သီႇၵဵင်းလိူၼ်ၼႆ ၵူၼ်းၵူႈဝၢၼ်ႈ ၵူႈမိူင်း ၽႃႈၵၢၼ်ၽႃႈငၢၼ်းသေ ဢွၼ်ၵၼ် မႃးၶဝ်ႈပွႆး၊ မႃးႁႃၵ ႁႃၶၢႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ပွႆးလႆႈဢိင်ၵွင်းမူးသေ ၵိုၼ်းမႃးၼၼ်ႉ ၵွင်းမူးၵေႃႈ လႆႈဢိင်လူၺ်ႈ ပွႆးသေလႄႈ ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်မႃးယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၼၼ်လႄႈ ပေႃးဝႃႈ ‘’’ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်’’’ ၼႆ ၵေႃႉဢမ်ႇႁူႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၵေႃႉဢမ်ႇယၢမ်ႈငိၼ်းၼၼ်ႉ ႁၢမ်ႉၶႂ်ႈၼၢၼ်းမီးဝႆႉယဝ်ႉ။
ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၵွင်းမူးသူႇလဵဝ်၊ ပဵၼ်ၵွင်းမူးသႅမ်းသေ မီးဝႆႉ ၵွင်းမူး တင်းၼမ်တင်းလၢႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးတင်းၼမ် ဝႃႈၼႆသေတၵေႃႈ ယွၼ်ႉၵေႃႇဝႆႉ တမ်ႇတိူဝ်း ႁူမ်ႈၵၼ် ဢၼ်လဵဝ်လႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႇ တူၺ်းငၢႆႈ၊ ဢမ်ႇမၢၵ်ႇမိူဝ်၊ ၽႂ်ၶႂ်ႈၵေႃႇတီႈလႂ်ၵေႃႈ ၵေႃႇထႅင်ႈလူင်ၵႂႃႇ မဵဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ။
ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်ၼႆႉ မီးဝႆႇ ၼႂ်းဢိူင်ႇၵဵင်းလိူၼ် (သီႇၶၵ်ႉ)၊ မီးၸဵင်ႇႁွင်ႉ ဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၵေးသီးဝၢၼ်ႈၸၢမ် ၶႂ်ႈပၢႆႉမိူဝ်း ၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇ ႁၢမ်ႉႁႅင်းသေ ယၢၼ်ဝဵင်းၵေးသီး မွၵ်ႈ 18 လၵ်း ၸူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ မီးၶႅပ်ႇ ၽၢႆႇႁွင်ႉ တၢင်းၵႃး ၵေးသီး မိူင်းသူႈထွင်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်း ဢၼ်လုၵ်ႉလႃႈသဵဝ်ႈ မိူင်းယႆသေ ၵႂႃႇၸူး မိူင်းသူးၼၼ်ႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉမႃး ၶွပ်ႈ သဵၼ်ႈတၢင်း ၵေးသီး မိူင်းသူး ၽၢႆႇတူၵ်းၵွင်းမူး ၵဵင်းလိူၼ်ၼၼ်ႉလႄႈ သင်ဝႃႈ လုၵ်ႉတၢင်း လႃးသဵဝ်ႈ မိူင်းယႆသေ ၶဝ်ႈၸူး ၵဵင်းလိူၼ်ၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႇ ယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵဵင်းလိူၼ်ၼႆႉ ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ် လွင်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၽွင်းငမ်း ယူႇဝႆႉ တႂ်ႈၵေးသီးဝၢၼ်ႈၸၢမ်၊ သွၼ်ႇပဵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝဵင်း ၵေးသီးဝၢၼ်ႈၸၢမ်သေတ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတႄႉ ယၢမ်ႈပဵၼ်ဝဵင်း။ မီးၶွပ်ႇတၢႆႈႁိမ်းလိၼ်၊ မီးၸဝ်ႈၽ ပိူင်ႇၼမ်ႉငမ်းလိၼ် ႁင်းၶေႃမႃးယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼၼ်ႉ တူၺ်းလိၵ်ႈ မႃႇသႃႇတေႃႇ ၵဵင်းလိူၼ် ဢၼ်မေႃလိၵ်ႈ မိူင်းယႆၵေႃႉၼိုင်ႈ တႅမ်ႈဝႆႉ တီႈပႅၵ်ႈသွင် ဢၼ်ဝႃး “ဢၼ်ပဵၼ် ရတ်ႉထၵမ်ႇပေႃးၸသိုင်ႇတိူင်း မိူင်းတႆး ၶိူဝ်းၶႆးလၢၼ်သၢင် လူင်းမႃး ၵုၼ်ၵၢင်ၸမ်းပူး ၽွႃးၼႂ်းၼၢၼ်းဢူးႁေႃႁွမ် ပဵၼ်ၸဝ်ႈပဵၼ်ၸွမ်ဝဵင်းလွႆ တီႈဢၼ်လီၶွႆဢၢမ်းၽုင်း လႅတ်ႉယုင်းၶွၼ်ၶႂႃ လႅတ်ႉယႃမိုဝ်းၶမ်း ဝၢင်းတမ်းၼိူဝ်မွၼ် သွင်ၶွၼ်လႅတ်ႉၺုၼ်း ဢုပ်ႉၼိူဝ်ၵျွၼ်းၵုၼ်ၵူမ် ၶႃႈၵူၼ်းၸူမ်းႁူမ်ဢၢမ်းငဝ်း ယင်းမီးမိူင်းၶမ်းၸဝ်ႈႁဝ်းၵဵင်းလိူၼ် ဢၼ်တၵ်းငၢႆးမိူၼ်ၼၢၼ်းမီး ဝၼ်းဢွၵ်ႇၵေးသီးဝၢၼ်ႈၸၢမ် ပႃႈၸၢၼ်းလွင်းႁၢမ်ထူဝ်းလႆ မိူင်းယႆပွတ်းၸၢတ်း ပႃႈႁွင်ႇမိူင်းၼွင်ၸပ်းတၢၼ်း ၸမ်ၵၼ်ဝၼ်းတူၵ်း မိူင်းလိူၼ်း (ၵိုၼ်းတွၼ်း) လီဝွၼ်းၸူမ်းယေႃး ပူၵ်းပႅၼ်ႁေႃၶေႃးၼၼ်းၸႅင်း ပၢတ်ႈဝႅင်းမွင်းလင် တီးမင်တူပ်းၶဝ်း ဢယဵၵ်ႉဢယႃႇ မႁႃႇပုၵ်ႉၵလပုၵ်ႉၵူဝ်ႇ ႁိၵ်ႈႁူဝ်ႇဢုပ်ႉၸၢမ်ႇ ၶၢမ်ႇပွႆး တင်ႈပွႆးၵၢမ်ႇၽုင်းသုင် လႄႈ ၶဝ်ႈၸိုဝ်ႈဢရုင်ႇၼဝတီႇ ၺီၺႃႇ မႁႃႇၼွႆႇယူဝ်း တၶူဝ်းထွင်ႇ မၼ်းဢွင်ႇပွႆးဢွင်ႇလၢမ်း မိူဝ်ႈယၢမ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မၢၼ်ႈ၊ ၸၢၼ်ႈဢိမ်ႈလိမ်ႈၵၢႆႇ ဝၢႆႇၵႂၢမ်း ၸၢပ်ႈၸၢမ်းၵလႃးပူဝ်ႇၶဝ်ၽျူဝ်ႇၵိင်း တြိင်းပျေႇလိုမ်ၸိုင်ႇ၊ ယၢမ်းဢတႂၢင်းငႃးသႄႇၵျေႃႇ လိူဝ်ဝႆႉတူဝ်ၼိုင်ႈပုၼ်ႉယဝ်ႉ” ၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈႁူႉထိုင် ၸႅင်ႈလႅင်းယဝ်ႉ။
လိၵ်ႈၽိုၼ်ၼၼ်ႉၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ တီႈပႅၵ်ႈ 3 ၼၼ်ႉသမ်ႉဝႃႈ “ၸင်ႇႁႂ်ႈဢရုင်ႇၼဝတီႇ သိုင်ႇမိူင်းၵဵင်းလိူၼ်လုၵ်ႈၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈၽွႆႉပႃး ဢပွင်းဢဝၢင်ႇ ဝၼ်းတူၵ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ပႃႈႁွင်ႇပႃႈၸၢၼ်း ႁၢပ်ႇၵၢၼ်းလႅမ်ႈၼိုင်ႈ ပျုပဵၼ်မျူဝ်ႉၸိုင်ႈတလုင်း ယင်းဢိတသွင်ႇ ၽၢႆႇႁွင်ႇတၢမ်းဢလႄႇလႅတ်ႉၼွၵ်ႉၽႅတ်ႉ ႁမ်ႇသႃႇဝတီႇ ဝၼ်းဢွၵ်ႇမိူဝ်းမီႇ မိူင်းသူႈ ဢူမ်ပူႈတၢတ်ႇလိင်ႇ ၸၢမ်ႇမူၼ်ႈၸေးၸိင်ႇ သမ်ႇမုတိၼၢၼ်ႈ ပွႆးၸၢတ်ႈၶၢမ်ႇယူႇသေႇသေႇ တႅင်းပျေႇၼႃႇၵရ ထၢတ်ႈတေႃႇၸဝ်ႈၵေႃႇတမ ၼရပတိၸေႇသူႇ ၶျတွၵ်ႇၸုမ်ႈ မၢႆၵပျီးၽေႃႇ ထၢတ်ႈမူၺ်ႇတေႃႇ မီးၵႃႈၵုင်းလုၵ်ႈလွႆသုင်၊ မိူင်းငႂ်ႈမီးၶွၼ်ႇ ၸဵမ်ၸူဝ်ႈမိုၼ်ႉသိုၼ်းၵွၼ်ႇ တွၼ်းပိူၼ်ႈတင်းၽုင်၊ ဝဵင်းဢရုင်ႇၶၢမ်ႇ ၸဝ်ႈၸူဝ်းၸၢမ်ႇ ပၵ်းတင်ႈလၵ်းသုင်” ၼႆယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈၽလူင်ၵဵင်းလိူၼ် ၸၢမ်ႇပူႈၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပမ 1287 ၼီႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼၼ်ႉ ၼႂ်းလိၵ်ႈမႃႇသႃႇတေႃႇၵဵင်းလိူၼ် တီႈပႅၵ်ႈ 12 ၼၼ်ႉ တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ “ဢလိူၵ်ႈဢလႄႇ ထိုင်မႃးၼီႈၼႅတ်ႈ ဢတႂၢင်းပီၼႆႉ သၵ်းၵရဵတ်ႈၵေႃႈ ၼပ်ႉလႆႈ ႁဵင်ၼိုင်ႈသွင်ပၢၵ်ႇ ပႅတ်ႈသိပ်းၸဵတ်းၶု ႁေႇမၼ်ႇတဢုတုမၵႃႇရ ဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈဢၸူဝ်းယ ၶွႃႉပိူင်ႇ ဢရူင်ႇၼဝတီႇ ၼႃႇမီႇသမ်ႇမုတိၽွႆႉဢၢပ်ႈ ဢသျိၼ်ႇတၶိၼ်ႇၸူဝ်းပႅင်ႇမိူင်းလုၵ်ႈ ဢုၵ်ႈၶျုၵ်ႈၸူဝ်းပျေႃႇ ဢသၢၵ်ႈတေႃႇ ပႅတ်ႇသိပ်းႁၢပ်ႇၶိုၼ်ႈ ဢူဝ်ႇၵိူင်ႈၸရႃႇ ထိုင်ၶႃႇၼၢင်းၼၢတ်ႈ ၽိတ်ႈဝၢတ်ႈပၢင်းပျၢၼ်ႇ ၼၢၼ်းႁၢၼ်ၼၢတ်ႈပျေႇ တႃႇသေမွင်းမုင်ႈ ဢမ်ႇပျၢတ်ႈ တူၵ်ႇလၢတ်ႈထၢမ်ၶၢဝ်ႇ လိုမ်ဝၢဝ်ႇယလဝထႃႇၼ သမ်ႉပၢင်းၵျွသူႇႁွတ်ႈ ႁေႃယွတ်ႈၼၼ်းတီႈတၢၼ်းပျေႃႇ - ဝဵင်းၼၢတ်ႈသႃးသိၵ်ႉၵျႃးသဝ်း ငဝ်းႁၢင်ႈႁေႃၸဝ်ႈမွင်ၵဝ်ႇ ငဝ်ဢူၼ်ႈလုမ်းလုမ်း ၽူၺ်းလေႇသႃႆသွင်ႇ မွင်ဢူၼ်ႈထုမ်းထုမ်း လုမ်းတေႃႈမွင်ဝႆႉႁင်းမၼ်း၊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းသူၺ်ႇၺႃႇတေႃႇ တူၺ်းၵေႃႈ မၼ်းပိူင်ႈလၢႆၸိူဝ်ႉလၢႆမဵဝ်း၊ ႁဵဝ်းမႆႉမိူင်းၸဝ်ႈၶီသူင်း၊ ပီၼႆႉ သူႇဢူဝ်ႇယႃႇယီႇ ၶျီႇၵိင်း ၽူႈယိင်းၼၢတ်ႈၶဝ်သမ်ႉဝွၼ်းလၢတ်ႈ ပၢင်းၸဝ်ႈႁဝ်း ၶိုၼ်ႈႁူၵ်းၶူင်းယဝ်ႉ” ၼႆယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ ၸဝ်ႈၽလူင်ၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇယဝ်ႉ မိူဝ်ႈပမ 1288 ၼီႈၼၼ်ႉ ၵလႃးၼႃႈၽိူၵ်ႇၶဝ် ဢဝ်ၵဵင်းလိူၼ် သွၼ်ႇၶဝ်ႈၼႂ်းၵေးသီးဝၢၼ်ႈၸၢမ်ၵွႃႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ဝဵင်းၵဵင်းလိူၼ် ဝွတ်ႈၵႂႃႇ ဝွတ်ႈၵႂႃႇ တေႃႇပေႃးထိုင်ထၢၼ်ႈ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇၵႂႃႇပႅတ်ႈ ၼင်ႇလႆႈႁၼ် ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်ယဝ်ႉ။ 
ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်ၼႆႉ ၼိူဝ်တမ်ႇတိူင်းမၼ်း ၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် မေႃသၢင်ႈၶဝ် ဢဝ်ဢုတ်ႇ ၵေႃႇႁဵတ်း ႁၢင်ႈ တိုင်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ဢွၼ်ၵၼ်ဝႃႈ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၽြႃး ဢလွင်းပဵၼ်တိုင်ၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈမႃးယူႇသဝ်းၵႂႃႇ ၼိူဝ်ၵုင်း ဢၼ်မီးၵွင်းမူး မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈသမ်ႉဝႃႈ “ယိူင်းၸူး မိူဝ်ႈပၢၼ်ၽြႃးဢလွင်း ပဵၼ် တိုင်သေလႄႈ ၵေႃႇၵွင်းမူးဝႆႉ” ၼႆၵေႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။
လွင်ႈၼၼ်ႉ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ မႃႇသႃႇတေႃႇ ၵဵင်းလိူၼ်ၵေႃႈ တီႈၼႂ်းလိၵ်ႈမၼ်း ပႅၵ်ႈပႅတ်ႇၼၼ်ႉ ဝႃႈ “ၵျွင်းမူၺ်ႇတေႃႇမၢၼ်ႇ ၶေႃးသၢင်ႉသၢမ်ၸၢႆး ငၢႆးသထေးဢၼႃႇထပိၼ်ႇလူႇ ပၢၼ်ၸဝ်ႈၽြႃးပႂၢင်း တႂၢင်းၸိုင်ႈၶုၵ်းၶုမ်ႉလိူၼ်ၵဵင်း၊ ဝဵင်းသႃႇယႃႇပျေႃႇ ၼႅင်ႇငၢၼ်ႇတေႃႇ မူၼ်းဝႆႉၵႂၢၼ်းၵႂၢၼ်း မိူင်းထၢတ်ႈတေႃႇမၢၼ်ႇ ပဵၼ်ၸၢတ်ႈတိုင်ၽၢၼ်း” ၼႆယဝ်ႉ။
တီႈတႄႉမၼ်း လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇပဵၼ်ၵႂၢမ်း ဢၼ်ၽူႈမီးတၢင်းႁူႉၶဝ် ယွမ်းႁပ်ႉလႆႈ။ ပိုၼ်းၽြႃး ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ယႃႇၼႅတ်ႈဝႃႈ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵႅၼ်,ၸဝ်ႈ တိုၵ်ႉပဵၼ်တူဝ်သတ်းသေ ပၼ်ႇႁွၼ်ႈယူႇ ၼႂ်းသမ်ႇသရႃႇၼၼ်ႉၵွၼ်ႇလႃႈ၊ တေႃႈၵႃႈ မိူဝ်ႈတႄႇၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်ၵူၺ်း ယင်းဢမ်ႇမၢႆဝႆႉလႄႈ သမ်ႉဝႃႈ “မိူဝ်ႈၽြႃးဢလွင်း ပဵၼ် တိုင် ယၢမ်ႈမႃးယူႇၼိူဝ်ၵုင်း ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်” ၼႆ ၽႂ်သမ်ႉ တၼ်းၸွမ်းႁၼ်၊ ၸွမ်းမၢႆဝႆႉ။ ဢၼ်ဝႃႈ “ယိူင်းၸူး မိူဝ်ႈၽြႃးဢလွင်း ပဵၼ်ၸၢတ်ႈတိုင်သေ တႄႇဝႆႉ” ၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပေႃးတေယိူင်းၸူး မိူဝ်ႈၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈ ပဵၼ်ဢလွင်းၸိုင် ဢမ်ႇၵိုင်ႇလီယိူင်းၸူး မိူဝ်ႈပဵၼ်ၽဝသတ်း၊ ၵိုင်ႇလီ ယိူင်းၸူး မိူဝ်ႈၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈ ပဵၼ်ပၢၼ်ၸၢဝ်ႈဝေႇသၼ်ႇၶဝ်၊ ၸဝ်ႈသုဝၼ်ႇၼသႃႇမၶဝ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေလီလိူဝ်ယူႇ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ၸၢတ်း ဢၼ်မီးတၢင်းႁူႉသေ ႁူႉမေႃၵိၼ် မေႃလူႇ မေႃၵမ် မေႃပၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တေႃႈမွၵ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပိူၼ်ႈတၢင်ႇမိူင်း ယင်းဢမ်ႇလႆႈႁၼ် ပိူၼ်ႈယိူင်းၸူးသေ ၵေႃႇသၢင်ႈၵွင်းမူး။ လွင်ႈၵေႃႇ ၵွင်းမူးၼမ်ၼႆႉ လႆႈႁူႉဝႃႈ ပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း သီႇရိထမ်ႇမႃႇသေႃးၵယဝ်ႉ။ ၵေႃႇၵႂႃႇ 84000 သူႇၼႆႉယဝ်ႉ။ တေႃႈ ၵွင်းမူးတင်းၵႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈႁၼ်ဝႃႈ မၼ်းယိူင်းၸူး ပၢၼ်ၽြႃးဢလွင်းသေလႄႈ ၵေႃႇဝႆႉသေသူႇ။ လႆႈႁူႉဝႃႈ မၼ်းယိူင်းၸူး တြႃးဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ႁေႃးၼၼ်ႉ ထမ်ႇမၵ်ႉၶၼ်ႇထႃႇမၼ်းမီး 84000 လႄႈ မၼ်း ၵေႃႇၵွင်းမူး လူႇ တႃႇၼိုင်ႈထမ်ႇမၵ်ႉၶၼ်ႇ ၼိုင်ႈသူႇယဝ်ႉ။ ယိူင်းၸူးတြႃးသေ ၵေႃႇၵွင်းမူး ပွင်ႇဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢၼ်ပိူၼ်ႈၵေႃႇ ၵွင်းမူးၼႆႉ လႆႈႁၼ် ပိူၼ်ႈ ယိူင်းၸူး ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသေ ၵေႃႇဝႆႉလၢႆလၢႆယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇႁၼ်ၽႂ် ယိူင်းၸူး မိူဝ်ႈပဵၼ် ပၢၼ်ဢလွင်းသေၵေႃႇ။
ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်ၼႆႉ ပႆႇတွၼ်ႉယၢမ်ႈႁၼ်ပိုၼ်းမၼ်း ဢၼ်ၵႅၼ်ႇၼႅၼ်ႈသေၽိုၼ်။ ဢၼ်လၢတ်ႈလူၺ်ႈ ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်ၼႆႉ လႆႈႁၼ်လိၵ်ႈလင်ႇၵႃႇလူင်ၽိုၼ်ၼိုင်ႈ တမ်ႈၸဝ်ႈသြႃႇမူး၊ ၵျွင်းၶိူဝ်းပွမ်း။ လိၵ်ႈၽိုၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸရေးသု သီႇၶၵ်ႉ သိုပ်ႇထုတ်ႇတႅမ်ႈ မိူဝ်ႈပမ 1324 ၼီႈသေ ပူႇလွႆလိုၼ်း ၶႃပူႇဢွၵ်ႇ ဝၢၼ်ႈမွၵ်ႇၸၢမ် သမ်ႉႁဵတ်း ၸဝ်ႈတႃႇၼမၼ်းသေလႄႈ လူႇတၢၼ်း မိူဝ်ႈပမ 1327 ၼီႈ၊ လိူၼ်ၵဝ်ႈလပ်း ၼႆ။ လိၵ်ႈၽိုၼ်ၼၼ်ႉ ငဝ်ႈၵဝ်ႉမၼ်း တႅမ်ႈယဝ်ႉမိူဝ်ႈ 1252 (ပသ 2434) ၼီႈ၊ လိူၼ်ၸဵင်မႂ်ႇ 3 ၶမ်ႈၼႆ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇလႆႈႁၼ်ပႃး ၸိုဝ်ႈၽူႈတႅမ်ႈ။ လႆႈႁူႉဝႃႈ ဢိင်ဢဝ်ၽၢႆႇမၢၼ်ႈသေ တႅမ်ႈ ၼႆၵူၺ်း။
ႁူဝ်ႁုပ်ႈမၼ်း ၼႂ်းလိၵ်ႈၽိုၼ်ၼ်ႉဝႃႈ “ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း သီႇရိထမ်ႇမႃႇသေႃးၵ တႄႇတင်ႈမႃး၊ မိူဝ်ႈတႄႇမၼ်း မီးသီႇသွၵ်ႇ၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၼရပတိၸီႇတူႇ မႃးမႄးၵုမ်းလႄႈ ၸင်ႇယႂ်ႇမႃး မွၵ်ႈပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်” ၼႆလူင်ၵႂႃႇ။ မိူဝ်ႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်း သီႇရိထမ်ႇမႃႇသေႃးၵ မႃးၼၼ်ႉ တင်းလုၵ်ႈၼွင်ႉတပႄးမၼ်း ဢွၼ်ၵၼ်ၶီႇၽွင်ႇၸၵျႃႇမႃး သႅၼ်ၼိုင်ႈၼႆ။ လွင်ႈၼႆႉ ဢဝ်ပိုၼ်းဝႃႈၵေႃႈ ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ၊ ဢဝ်သၽေႃး ပိူင်ပဵၼ်ဝႃႈၵေႃႈ ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ။ ပေႃးလၢတ်ႈလူၺ်ႈ လွင်ႈပိုၼ်းၼႆ မိူဝ်ႈၶုၼ်သီႇရိထမ်ႇမႃႇသေႃးၵ တႄႇၵျွင်း ၵွင်းမူး 84000 ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇၵႂႃႇ ၵူႈတီႈ၊ တူဝ်မၼ်းတႄႉ ဢွၼ်ႁူဝ် ႁဵတ်းသၢင်ႈ တီႈၵျွင်းဢသေႃးၵရႃႇမ ၼႆၼၼ်ႉ တီႈလဵဝ်သေ ဢၼ်ၵိုတ်း တၢင်ႇတီႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉၸႂ်ႉၶုၼ် တႂ်ႈမိုဝ်းမၼ်း ႁဵတ်းသၢင်ႈၵႂႃႇ၊ ႁိုင်ၶၢဝ်းတၢင်း သၢမ်ပီ၊ ထိုင်ဝၼ်းႁဵတ်းပွႆးလူႇၵျွင်းၼၼ်ႉ ၼင်ႇႁိုဝ် မၼ်းတေႁၼ်လႆႈတၢင်းလူႇမၼ်း တင်းမူတ်းၼၼ်ႉ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် ၸင်ႇဢဝ်ဢူမုၼ် ၽၢၼ်ႇၼႄမၼ်းၼႆ ဝႃႈဝႆႉ ၼႂ်းပႃႇရႃႇၸိၵၼ်ႇ ဢတ်ႉထၵထႃႇပပ်ႉငဝ်ႈ တီႈၼႃႈလိၵ်ႈ 37 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်း ၽၢႆႇသႃႇသၼႃႇ ဝႃႈဝႆႉ ၸိူင်ႉၼၼ်သေ ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ် သမ်ႉဝႃႈ “ၶီႇၽွင်ႇၸၵျႃႇမႃး” ၼႆၼၼ်ႉ မၼ်းၶႂၢင်ၵၼ်ႁႅင်းၼႃႇလႄႈ မၼ်းဢမ်ႇမိူၼ်ပိုၼ်း၊ ၽူႈမီးပၢႆးႁူႉပိုၼ်းၶဝ် ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉလႆႈ။ တေလႆႈသွၼ်ႇဝႃႈ မိူၼ်ဢပုမ်ႇၵူၺ်း။ ပိုၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ လူဝ်ႇမီး ပီ လိူၼ် ဝၼ်း ယၢမ်းမၼ်းဝႆႉ ၵႅၼ်ႇၼႅၼ်ႈၵွၼ်ႇ ၸင်ႇသွၼ်ႇပဵၼ်ပိုၼ်းလႆႈ။ ပေႃးဢမ်ႇၼၼ်တႄႉ ပဵၼ်ဢပုမ်ႇၵူၺ်းယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်ၼႆႉ လႆႈႁၼ် ၼႂ်းပပ်ႉမၢႆၶပ်ႉပိ တီႈၵျွင်းဝၢၼ်ႈႁႆး (တူင်ႇဝဵင်းၵေးသီး၊ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ မိူင်းၼွင်) ဢၼ်သြႃႇၸဝ်ႈၵျွင်းဝၢၼ်ႈႁႆး ၶဝ်ၸဝ်ႈ ၵူႈသိုပ်ႇသိုပ်ႇ တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉ တႃႇပီ 1269 ၼီႈၼၼ်ႉဝႃႈ “1269 ပီတႆး ႁူင်ႉသႂ်ႈ၊ လိူၼ်ႁႃႈသၢၼ်း 5၊ လိူၼ် 6 မႂ်ႇ 3 ၶမ်ႈ ပိူၼ်ႈထပၼႃႇ ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်” ၼႆ တီႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢၼ်မၢႆဝႆႉတႃႇပမ 1271 ၼီႈၼၼ်ႉ သမ်ႉဝႃႈ “ပိူၼ်ႈတၢင်ႇထီး ၵွင်းမူးသူၺ်ႇပုၵ်ႉထေႃး ၵဵင်းလိူၼ်” ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပပ်ႉမၢႆပီ ၵျွင်းဝၢၼ်ႈဝ (မီးၽၢႆႇၸၢၼ်း ၵဵင်းလိူၼ်၊ ယၢၼ်မွၵ်ႈသီႇလၵ်း) ၼၼ်ႉၵေႃႈ ဝႃႈၼၼ် ၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ လိၵ်ႈဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်လႄႈ ၵႅၼ်ႇၼႅၼ်ႈလီၼၼ်ႉ ႁၼ်မႅၼ်ႈ သွင်တီႈၼႆႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပမ 1341 ၼီႈၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉၼႂ်းၼႃႈတီႈ သုၵ်ႉယုင်ႈလႄႈ ပွႆးလိူၼ်သီႇၵဵင်းလိူၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇပဵၼ် လႆႈႁူႉၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၽွင်း ပမ 1340 လိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ သမ်ႉဢဝ်ႁဵတ်းတပ်ႉသေ ဝႆႉသိုၵ်းလႄႈ ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇတွၼ်ႉမီးႁူဝ်ႉၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးႁူဝ်ႉၼူတ်ႇမႃး။ မီးႁွင်ႈၶူးမႃးလႄႈ ဝူဝ်းၵႂၢႆး ဢမ်ႇၸၢင်ႈၶဝ်ႈတဝ်သေ ႁၢင်ႈလီမႃး ဝႆႉထႅင်ႈ လၢႆးၼိုင်ႈႁင်းမၼ်းယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ တင်းတပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆးၶဝ် ၵိုတ်းသိုၵ်းတေႃႇၵၼ်သေ ဢဝ်လွင်ႈၵတ်းယဵၼ်ယဝ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈႁူႉဝႃႈ ၸဝ်ႈသိုၵ်းလူင်ပၢင်ႇၽ (ႁူဝ်ၼႃႈ တပ်ႉၸုမ်းမၢႆၼိုင်ႈ၊ ၽူႈၵႂၢၼ်းသိုၵ်းတပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး) ၶၢမ်ႇသဵင်ႈငိုၼ်း ႁူဝ်လၢၼ်ႉမၼ်းသေ မႄးၵုမ်းလုမ်းလႃး တႃးၼမ်ႉယႃႈ တဵၵ်းၶမ်း ႁဵတ်းႁူင်းထမ်း သၢမ်လ်င (ၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇ၊ တၢင်းၸၢၼ်း၊ တၢင်းတူၵ်း) လူႇတၢၼ်းလႄႈ ၸင်ႇႁၢင်ႈလီမႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်း မႄးၵုမ်းလုမ်းလႃးၼၼ်ႉ သြႃႇၸဝ်ႈလူင် မုၼိၼ်ႇတ ၵျွင်းၶိူဝ်းပွမ်း ၵေႃႉလူလွမ်တူၺ်းထိုင်သေ ဢွၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ ႁၢင်ႈပွင်ယဝ်ႉ။
ၵွင်းမူးၵဵင်းလိူၼ်ၼႆႉ ပေႃးထိုင် လိူၼ်သီႇမႃးၼႆ တႄႇဢဝ် ဝၼ်းလိူၼ်မႂ်ႇ 8 ၶမ်ႈ တေႃႇလိူၼ်မူၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပွႆး ၵူႈပီယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇ ယၢမ်ႈမီးပၢင်ၸၢတ်ႈ ပၢင်သႅင်းသေၵွၼ်ႇလႄႈ ပဵၼ်ပွႆးလိူၼ်သီႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈၵိုၼ်းမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။