Mrsailiek/shan-dataset huggingface dataset:
ၶိူဝ်းသႅၼ်
ၶိူဝ်းသႅၼ် (ၵိူတ်ႇဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ၊ 1954) ၼႆႉပဵၼ် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးပိုၼ်း၊ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ၊ ၽူႈတၢၼ်ႈၶႆ လႄႈ ပဵၼ်မေႃသွၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆး ၵေႃႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်ၸဝ်ႈၼိုင်ႈ တီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်း လိၵ်ႈလၢႆး လႄႈ ၽိင်ႈငႄႈတႆး။ ပပ်ႉပိုၼ်း "ပိုၼ်ႉၶိူဝ်းတႆး လႄႈ ပိုၼ်းမိူင်းတႆး"၊ ပပ်ႉၸိူင်းယၢဝ်းပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇ "ယၢၼ်" လႄႈ ပပ်ႉပိုၼ်း "ဝတ်ႉၵူႇမူၸွႆႈ" ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပပ်ႉၽီမိုဝ်းၶိုၵ်ႉလူင် ဢၼ်မေႃတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၶိူဝ်းသႅၼ် တႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ ။ ၶဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၸိုဝ်ႈပၢႆၵမ် တီႈၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၽိုၼ်လၢႆး ၸိူဝ်းပဵၼ်- ၶမ်းၸင်ႈ၊ ငဝ်းၸႅင်ႈ၊ သႅပ်ႉ (မိူင်းယၢႆး)၊ မွၼ်း (မႂ်ႇလူင်)၊ ၶိူဝ်းသႅၼ် လႄႈ မီးထႅင်ႈတၢင်းၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။
သိူၵ်ႈပိုၼ်း.
မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်း.
မႄႈၶူး ၶိူဝ်းသႅၼ် ၼႆႉ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19၊ လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ၊ ပီၶရိတ်ႉ 1954 (ပီတႆး 2048 ၼီႈ၊ လိူၼ်ၸဵတ်းလွင်ႈ 3 ၶမ်၊ႈ၊ ဝၼ်းသဝ်) တီႈဝဵင်းသီႇပေႃႉ၊ မိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ။ ၸိုဝ်ႈတေႉၶဝ်ပဵၼ် ၼၢင်းယွတ်ႈၼူႉ၊ ၼၢင်းဢွၼ်ႇ၊ သႅပ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃႈမႄႈၶဝ်ပဵၼ် လုင်းၵျွင်းလူႇ (မိူင်းယၢႆး) ပဵၼ်ၶိူဝ်းၶိင်းႁဵင် လႄႈ ၵူၼ်းၵႃႉ လႄႈ ဢွၵ်ႇလွႆၸၼ် ပဵၼ်လုၵ်ႈယိင်း ပူႇမူင် တႃႈၵႃး၊ မိူင်းလိူၼ်း။ ၶဝ်မီးပီႈၼွင်ႉႁူမ်ႈတွင်ႉသၢမ်ၵေႃႉ - ပီႈဢၢႆႈ ၸၢႆးၶမ်းၸိုၼ်ႈ ယူႇတီႈဝဵင်းတူၼ်ႈတီး (သဵင်ႈၵၢမ်ႇယဝ်ႉ) လႄႈ ပီႈၼၢင်း ၼၢင်းမွၼ်းၸိင်ႇ ယူႇတီႈဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈ။ 
ၶဝ်ၵူပ်ႉၵူႈပဵၼ်ႁိူၼ်းၵၼ်တင်း ၸဝ်ႈၵဵင်သိူင်း ၵေႃႉပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းၼွင် ၵေႃႉထူၼ်ႈ 5 မိူဝ်ႈပီ 1980 သေ မီးလုၵ်ႈလၢင်းႁူမ်ႈၵၼ် 3 ၵေႃႉ - (1) ၸၢႆးယိုၼ်ႈလႅင်း၊ (2) ၸၢႆးႁိူဝ်ႈလႅင်း လႄႈ (3) ၼၢင်းၽူၺ်းလႅင်း (လုၵ်ႉၵဵပ်း၊ လဵင်ႉမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈ ဢႃႇယုလႆႈ 2 ဝၼ်း)။
ပပ်ႉလိၵ်ႈၽိုၼ်လၢႆး.
လိၵ်ႈလၢႆး ဢၼ်မေႃတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၶိူဝ်းသႅၼ် တႅမ်ႈဢွၵ်ႇပဵၼ်ပပ်ႉ.
 - ပိုၼ်ႉၶိူဝ်းတႆး လႄႈ ပိုၼ်းမိူင်းတႆး
 - ၸဵတ်းသွင်ဝၼ်းၼိုင်ႈ
 - ယၢၼ် (ၸိူင်းယၢဝ်း)
 - ဝတ်ႉၵူႇမူၸွႆႈ
 - ပီလိူၼ်ဝၼ်းတႆး ပီမႂ်ႇတႆး
 - ပိုၼ်း ၸၼ်ႉသၢၼ်
 - ပိုၼ်း ၸၼ်ႉသီႇ
 - ပိုၼ်းမိူင်းတႂ်ႈမိူင်းၼိူဝ်
 - လၢႆးၺၢၼ်ႇဝၢင်းၽႅၼ် (Sun Tzu)
 - ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်
 - ပပ်ႉၵၢၼ်လုမ်း
 - ၾိင်ႈပဵၼ် ၸၼ်ႉၼိုင်ႈ
 - ၾိင်ႈပဵၼ် ၸၼ်ႉသွင်
 - ၾိင်ႈပဵၼ် ၸၼ်ႉသၢမ်
 - ပထဝီႇ ၸၼ်ႉသွင်
 - ပထဝီႇ ၸၼ်ႉသၢမ်
 - ပထဝီႇ ၸၼ်ႉသီႇ
 - ပၢႆးၼပ်ႉ ၸၼ်ႉငဝ်ႈ
 - ပၢႆးၼပ်ႉ ၸၼ်ႉၼိုင်ႈ
 - ပၢႆးၼပ်ႉ ၸၼ်ႉသွင်
 - ၽူႈႁတ်းႁၢၼ် လႄႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းငၢၼ်
 - ပပ်ႉသပ်းၸႅင်ႈ (Picture Dictionary)
 - English Primary (ပပ်ႉတင်ႈႁဵၼ်း လိၵ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈ)
 - ပပ်ႉႁဵၼ်းလိၵ်ႈတႆး ၸၼ်ႉႁူၵ်း
ၸူဝ်းဝိၼ်း (ၵႅမ်ၸွမ်ပွင်သိုၵ်း)
ၵႅမ်ၸွမ်ပွင်သိုၵ်းၸူဝ်းဝိၼ်း ၼႆႉ ပဵၼ်ၵေႃႉဢၼ်တိုၵ်ႉႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၵႅမ်ႁူဝ်ပဝ်ႈ ၶွင်ႇၸီႇၸတ်းၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း၊ ၵႅမ်ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်းတပ်ႉမတေႃႇ လႄႈ ၸွမ်ပွင်သိုၵ်း(ၵွင်း) ယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၵေႃႉဢၼ်လူင်းႁူင်းႁဵၼ်း ပၢင်သွၼ်ၶုၼ်သိုၵ်း ၸုပ်ႈ (22) တီႈ ၸၼ်ႉၸွမ်ၵၢၼ်သိုၵ်းယဝ်ႉ။ မၼ်းလႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်မႃး ၽူႈၵွၼ်းႁူင်းႁဵၼ်း ၽၢႆႇတိုၵ်းတေႃး ဢၼ်မီးတီႈ ဝဵင်းတပ်ႉပထူး၊ ၽူႈၵွၼ်းငဝ်ႈငုၼ်းတိူင်းသိုၵ်းပွတ်းႁွင်ႇ၊ ၽူႈၵွၼ်းၸုမ်း ၵုမ်းၵၢၼ်သိုၵ်း မၢႆ (6) ၸိူဝ်းၼႆႉသေ တႄႇဢဝ် ပီ 2011 မၢတ်ႉၶျ် 31 ဝၼ်းမႃး လႆႈတႄႇႁၢပ်ႇၵၢၼ် {ၵႅမ်ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း / ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း (ၵွင်း)} ယဝ်ႉ။
ထုၵ်ႇပၼ်ပုၼ်ၽွင်း ပဵၼ် ၵႅမ်ႁူဝ်ပဝ်ႈ တီႈ ၶွင်ႇၸီႇၸတ်းၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း ဢၼ်လႆႈၽွတ်ႈႁႅၼ်းမႃး မိူဝ်ႈ ပီ 2021 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 2 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းၵႅပ်ႈ.
 - DSA ၸုပ်ႈ (22) (ၵုင်း - 16489)
မျႃႉထုၼ်းဢူး
ၵျီး 18133 ၸွမ်သိုၵ်းလူင်မျႃႉထုၼ်းဢူး ၼႆႉ ပဵၼ်ၵေႃႉဢၼ်တိုၵ်ႉႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၽွင်းလူင် ထၢၼ်ၽွင်းလူင်ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈ တီႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ တပ်ႉမတေႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ 2021 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 2 ဝၼ်းၼၼ်ႉ တီႈ လွင်ႈ တပ်ႉမတေႃႇ သိမ်းဢဝ် ဢၢမ်းၼၢတ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းထုၵ်ႇလႆႈ ပၼ်ၵၢၼ် ပဵၼ် ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ပွတ်းၸဝ်ႉ လႄႈ ပၢႆးပႆႇၺႃႇ.
လႆႈၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1961 လိူၼ်မေႇ 5 ဝၼ်းယဝ်ႉ။ မၼ်းပဵၼ် ၽူႈမီးၸၼ်ႉ ဢၼ်လူင်းပၢင်သွၼ်ၼေႃႇၶိုၼ်သိုၵ်း ၸုပ်ႈ (25) တီႈ ၸၼ်ႉၸွမ်ၵၢၼ်သိုၵ်း မိူဝ်ႈပီ 1990 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁၢပ်ႇၵၢၼ်.
ဝၢႆးသေ ယႃႉပႅတ်ႈ လုမ်းၽူႈၵွၼ်းၵၢၼ်ၸွပ်ႇတပ်ႉမတေႃႇ လႄႈ ၸုမ်းၵၢၼ်ၸွပ်ႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈယဝ်ႉ ၽွင်းတိုၵ်ႉၶိုၼ်းတႄႇတင်ႈ လုမ်းၽူႈၵွၼ်း ၽၢႆႇႁူမ်ႈလူမ်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵၢၼ်သိုၵ်း ၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈယၢမ်ႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်သိုၵ်း (ထၢၼ်ႈၼိုင်ႈ) တီႈ လုမ်းၽူႈၵွၼ်း ၽၢႆႇႁူမ်ႇလူမ်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵၢၼ်သိုၵ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉၸုမ်း ငဝ်ႈငုၼ်းတပ်ႉပႆဝႆး မၢႆ (101)၊ ၽူႈၵွၼ်းႁူင်းႁဵၼ်း ၸၼ်ႉၸွမ်ၵၢၼ်သိုၵ်း၊ ၽူႈၵွၼ်းတိူင်း ငဝ်ႈငုၼ်းတိူင်းသိုၵ်းပွတ်းၵၢင်ၽၢႆဢွၵ်ႇ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ႁူဝ်ၼႃႈ ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်သိုၵ်း (ၵွင်း) တီႈ လုမ်းၽူႈပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း (ၵွင်း)သေ လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ႁူဝ်ၼႃႈၽၢႆႇႁူမ်ႇလူမ်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵၢၼ်သိုၵ်း လႄႈ ၽူႈၵွၼ်းၸုမ်းၽႅၼ်သိုၵ်ႉၶိုၵ်ႉတွၼ်း မၢႆ (5)၊ ႁူဝ်ၼႃႈ ၽၢႆႇႁူမ်ႈၸတ်းၵၢၼ်သိုၵ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃး ပီ 2021 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 1 ဝၼ်းၼႆႉ မၼ်းထုၵ်ႇလႆႈပၼ်ပၼ်ၽွၼ်း ပဵၼ် ၽွင်းလူင် တႃႇ ထၢၼ်ၽွင်းလူင်းၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၵင်ႈယဝ်ႉ။
ၸၢတ်ႈပၢၼ်သုၼ်ႇတူဝ်.
ၸွမ်သိုၵ်းလူင် မျႃႉထုၼ်းဢူးၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၼႃႈႁိူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
တိၼ်ႇဢွင်ႇၸၢၼ်း
ၸွမ်သိုၵ်းလူင် တိၼ်ႇဢွင်ႇၸၢၼ်း ၼႆႉ ပဵၼ် ၽူႈပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း ႁင်း တပ်ႉမတေႃႇ (ၼမ်ႉ) မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ လႄႈ ပဵၼ်ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း ၶွင်ႇၸီႇၸတ်းၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းယဝ်ႉ။
ပုၼ်ႈၽွၼ်းတပ်ႉမတေႃႇ.
ဝၢႆးသေ ၸွမ်သိုၵ်းလူင် သူႇရတႅတ်ႉသူၺ်ႇ ၽူႈပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း (ၼမ်ႉ) လႆႈလိုဝ်ႈၵၢၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉသေ လႆႈယုၵ်ႉတႃၶုၼ် ၸွမ်သိုၵ်းတိၼ်ႇဢွင်ႇၸၢၼ်း ဢၼ်တိုၵ်ႉႁၢပ်ႇၵၢၼ် ႁူဝ်ၼႃႈၽူႈၸတ်းၵၢၼ်သိုၵ်း(ၼမ်ႉ) ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၽူႈပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း (ၼမ်ႉ)ယဝ်ႉ။
ၽူႈၶဝ်ႈၶွင်ႇၸီႇဝၢၼ်ႈမိူင်း.
မိူဝ်ႈ ပီ 2021 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 1 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ တပ်ႉမတေႃႇ လႆႈ သိမ်းဢဝ် ဢၢမ်းၼၢတ်ႈယဝ်ႉသေ လႆႈၽွတ်ႈႁႅၼ်း ၶွင်ႇၸီႇၸတ်းၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းယဝ်ႉ ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်းတပ်ႉမတေႃႇ ၸွမ်ပွင်သိုၵ်း မိၼ်းဢွင်ႇလႅင်ႇ လႆႈပၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း တီႈ ၶွင်ႇၸီႇယဝ်ႉ။
မွင်ႇမွင်ႇၵျေႃႇ
ၸွမ်သိုၵ်းလူင် မွင်ႇမွင်ႇၵျေႃႇ ၼႆႉ ပဵၼ် ၽူႈပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း ႁင်း တပ်ႉမတေႃႇ (ၵၢင်ႁၢဝ်) မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၽူႈပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း (ၵၢင်ႁၢဝ်) ၸွမ်သိုၵ်းလူင် ၶိၼ်ႇဢွင်ႇမျိၼ်ႉ လိုဝ်ႈၵၢၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ လုမ်းၸွမ်ပွင်ၵၢင်သိုၵ်းတပ်ႉမတေႃႇ လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ မိူဝ်ႈ ပီ 2018 ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 2 ၼၼ်ႉဝႃႈ လႆႈဢဝ် ၸွမ်သိုၵ်းလူင် မွင်ႇမွင်ႇၵျေႃႇ ၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၽူႈပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း (ၵၢင်ႁၢဝ်) ၼႆယဝ်ႉ။
ၸွမ်သိုၵ်းလူင် မွင်ႇမွင်ႇၵျေႃႇၼႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း လႆဢဝ်တႃၶုၼ် ၸွမ်ႁၢၼ်သေ လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်သိုၵ်း (ၵၢင်ႁၢဝ်)မႃးယဝ်ႉ။ ပေႃႈ ၸွမ်သိုၵ်းလူင် မွင်ႇမွင်ႇၵျေႃႇၼႆႉ ပဵၼ် ၸွမ်သိုၵ်းလူင်သူႇရ ၵျေႃႇထိၼ်ႇ ဢၼ်လႆႈဢဝ်ပုၼ်ၽွင်း ၸွမ်ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်းတပ်ႉမတေႃႇ မိူဝ်ႈပၢၼ် မျၢၼ်မႃႉသူဝ်ႇသျႄႇလိတ်ႉလၢၼ်းၸိၼ်ႇပႃႇတီႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပူင်လၢတ်ႈၶုၼ်လိတ်ႉသဝီႇၶဝ် တႃႇႁူမ်ႇလူမ်ႈၸိုင်ႈမိူင်း
မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ် ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ ယူႇသဝ်းဢဝ်ဝႃႇတီႈ ၵွင်းမူးလူင်သႃႇရံတ မိူဝ်းဝေႇသႃႇလီႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ယၢမ်းၼၼ် ၶုၼ်လိတ်ႉသဝီႇၶဝ်လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်း ဢွၼ်ၵၼ်မႃးဝႆႈသႃၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းဝေႇသႃႇလီၶဝ်ၼႆႉ မူၼ်ႈသိူဝ်းၵိတ်းယဵၼ်ယူႁင်းၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လႆႈႁူပ်ႉထူပ်းၽေး ဢၼ်ဢၸႃႇတသၢတ်ႈတိူင်းမႃႇၵထၼၼ်ႉ ၵႆႉၵႆႉမႃးတိုၵ်းတေႃးၶဝ်။ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်ၶိူဝ်းသၵျသႃႇၵီႇလႄႈ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ မိူင်းၸွမ်ၸိုင်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵေႃႈ လႆႈတူၵ်းတႂ်ႈမိုဝ်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၵေႃးသလသေ လႆႈသၢၵ်ႈႁၢႆးငိုၼ်းတွင်းၶွၼ်ႇပၼ်ႇၼႃႇလႄႈ ၶုၼ်လႄႈ ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း လႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇမၼ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁူႉထိုင်ယူႇ။ ပေႃးလႆႈပေၼ်တႂ်ႈမိုဝ်းပိူၼ်ႈၼႆ လႆႈတုၵ်ႉယၢၵ်ႈၵိၼ်းၸႂ်လႄႈ တႃႇတေပႂ်ႉပႃးၵႅတ်ႇၶေဝၢၼ်ႈမိူင်း ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းၸွမ်ၸိုင်ႈ ဝေႇသႃႇလီၶဝ်ၼၼ်ႉ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၸင်ႇပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် ဢၼ်ၶူပ်းငမ်ႇတင်း ၵၢၼ်ထူပ်းမိုဝ်း ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
1။ "ၼႄႈ - ဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇ ၶုၼ်လိတ်ႉသဝီႇၶဝ် ဢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းဝေႇသႃႇလီၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈႁွမ်းၽွမ်ႉပဵင်းၵၼ်သေ ၵႆႉၵႆႉတိူင်ႇပၢင်ႇ ႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်တီႈသၽႃး (လုတ်ႉတေႃႇ) ၼၼ်ႉၼႆၸိုင် ၶဝ်တိုၼ်းဢမ်ႇသုမ်းၵၢၼ်ႉ"။<br>
ၶုၼ်လိတ်ႉသဝီႇၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်တေဢုပ်ႉၵုမ်ထတ်းသၢင် လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ်၊ ပေႃးၶဝ်ယင်းလုၵ်ႉတိုၼ်ႇၾၢင်ႉတူဝ်ယူႇၼႆၸိုင် လွင်ႈပူၼ်ႉပႅၼ်မႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေႁူႉၶိုတ်းၶိုတ်းၸမ်ၸမ်သေ ၶွၼ်ႈတုမ်လႆႈတပ်ႉသိုၵ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇယဝ်ႉ တေၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉလႆႈၽူႈၶဵၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇယူႇ။<br>
<br>
2။ "ၼႄႈ - ဢႃႈၼၼ်ႇတႃႇ ၶုၼ်လိတ်ႉသဝီႇၶဝ်ၼႆႉ တိူင်ႇပၢင်ႇဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်လီလီသေ ၽွမ်ႉႁူမ်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၸွမ်းၼင်ႇၶဝ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းတႅပ်းတတ်းၼၼ်ႉပေႃးၼႆၸိုင် ၶဝ်တိုၼ်းဢမ်ႇသုမ်းၵၢၼ်ႉသေပွၵ်ႈသႄႈ"<br>
<br>
3။ "ၼႄႈ- ဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇ ၶုၼ်လိတ်ႉသဝီႇၶဝ်လႄႈ ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းတင်းသဵင်ႈၼႆႉ ပေႃးၶဝ်ယင်းဢမ်ႇပူၼ်ႉပႅၼ် မၢႆမီႈလွင်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ် ဢၼ်ၶဝ်တမ်းဝၢင်းဝႆႉ ပေႃးၼႆၸိုင် ၶဝ်တိုၼ်းဢမ်ႇသုမ်းၵၢၼ်ႉသေပွၵ်ႈသႄႈ"။<br>
<br>
4။ "ၼႄႈ- ဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇ ၶုၼ်လိတ်ႉသဝီႇၶဝ်ၼႆႉ ပေႃးယင်းဝႃႈ ၶဝ်တိုၵ်ႉၼပ်ႉယမ်ပေႃႈထဝ်ႈမႄႈၵႄႇၶဝ်လႄႈသင်၊ ၵူဝ်ယမ်သေ ယုၵ်ႉယွင်ႈဢဝ်ၵုင်ႇမုၼ်ယူႇလႄႈသင်၊ ထွမ်ႇသူပ်းဢဝ်ၵႂၢမ်းပေႃႈထဝ်ႈမႄႈၵႄႇၶဝ်ယူႇလႄႈသင်၊ ၶဝ်တေလႆႈၸၢမ်ႇပူၺ်ႈၽွၼ်းလီတူဝ်ထူပ်း ဢၼ်ထိူၵ်ႈၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇၼၼ်ႉဢိူဝ်ႈ"။<br>
<br>
5။ "ၼႄႈ- ဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇ ၶုၼ်လိတ်ႉသဝီႇၶဝ်လႄႈ ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်ၼႆႉ တေလႆႈၵႅတ်ႇၶႄပႂ်ႉပႃးၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇလႄႈ ၽူႈၵူၼ်းလီၼႂ်းမိူင်းၶဝ် ႁႂ်ႈပေႃးလႆႈယူႇသဝ်းၵတ်းယဵၼ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈယဝ်ႉ"<br>
<br>
ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ ဢဝ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ သင်ႇလၢတ်ႈတီႈၸဝ်ႈဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇသေ ႁႂ်ႈသင်ႇပၼ်ၶုၼ်လိတ်ႉသဝီႇၶဝ်ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်လိတ်ႉသဝီႇၶဝ် ဢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းဝေႇသႃႇလီႇၶဝ်ၵေႃႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈသင်ႇပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ မိူင်းဝေႇသႃႇလီႇၵေႃႈ ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ်ၵႂႃႇတေႃႇပေႃးၶၢဝ်းႁိုင်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈပူင်း၊ သူၼ်ပူင်း
ဝၢၼ်ႈပူင်း (သူၼ်ပူင်း) (Waan pong (Sonpong), wɑ᷆n póŋ (sʰǒn póŋ)1, ဝမ်ပုန်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈၼႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ၸႄႈဝဵင်းပူဝ်ႇတထွင်ႇ
ၸႄႈဝဵင်းပူဝ်ႇတထွင်ႇ ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပွတ်းဢွၵ်ႇတႃႈၵုင်ႈ ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ မီးဝႆႉ ၽြႃးပူဝ်ႇတထွင်ႇလႄႈ ၸင်ႇလႆႈႁွင်ႉၸိုဝ်ႈၵိုၵ်းဝႃႈပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်းပူဝ်ႇတထွင်ႇ ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ လႄႈ ၽၢႆႇႁွင်ႇၸႄႈဝဵင်းပူဝ်ႇတထွင်ႇၼႆႉ မီး ၸႄႈဝဵင်းပၸုၼ်ႇတွင်ႇ၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းသဵၵ်ႉၵၢၼ်း လႄႈ မႄႈၼမ်ႉတႃႈၵုင်ႈ (ယၢၼ်ႇၵူင်ႇမျိတ်ႉ)၊ ၽၢႆႇတူၵ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉတတႃး လႄႈ ၽၢႆႇႁွင်ႇ မီး ၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇၵလႃႇတွင်ႇၺုၼ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပွၵ်ႉပူဝ်ႇတထွင်ႇၼႆႉ မီးမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈ တႄႇတင်ႈဝဵင်းတၵူင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ဝဵင်းမွၼ်းၵဝ်ႇၵဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းဢွၼ်ၵၼ်ႁပ်ႉႁွင်း သဵၼ်ႈၶူၼ်ႁူဝ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ဢဝ် ၶုၼ်သိုၵ်း (ဗိုလ်) ႁဵင်ၵေႃႉ (တစ်ထောင်)သေ ႁပ်ႉတွၼ်ႈလႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈၼၼ်မႃးယဝ်ႉ။ တီႈပူဝ်ႇတထွင်ႇၼႆႉ ယွၼ်ႉၵွင်းမူးပူဝ်ႇတထွင်ႇလႄႈၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ၸိုဝ်ႈၵွင်းမူးပူဝ်ႇတထွင်ႇၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ၽႃႇသႃႇမွၼ်းဝႃႈ ႁွင်ႉဝႃႈ ၵျၢႆႉတေးဢၢတ်ႉ (ကျိုက်ဒေးအပ်) ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ် ၶုၼ်ပၵျီႈတေႃႇၼၼ်ႉ ဝုၼ်ႇလူင်တႃႈၵုင်ႈ ဢူးၼႅင်ႇ လႆႈၵုမ်းၵွင်းမူးၼႆႉမႃးယဝ်ႉ။ တီႈၼိူဝ်ၵွင်းသ ဢၼ်မီးၵွင်းမူးပူဝ်ႇတထွင်ႇၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵူင်းပွင်ႇၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈမီးမႃးပႃႇႁဵဝ်ႈသိုၵ်းဢင်းၵိတ်ႉၶဝ်သေ ထိုင်ပၢၼ်ဝၢႆးလင်မႃး ၽူႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၶဝ် ၸင်ႇၶၢႆႉဢွင်ႈတီႈမၼ်းမႃးယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းပူဝ်ႇတထွင်ႇၼႆႉ မီးပွၵ်ႉ (10)ပွၵ်ႉ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ (5) ႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် (2) ႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် (6) ႁူင်း လႄႈ ၸၼ်ႉၸွမ် (1) ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ႁူင်းယႃပိူင်လူင်ဢၼ်ၼိုင်ႈ တီႈဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ႁူင်းယႃၸႄႈတွၼ်ႈပွတ်းဢွၵ်ႇ ဢိၵ်ႇပႃး ႁူင်းယႃၵူၼ်းမိူင်း (3) ဢၼ်လႄႈ ႁူင်းယႃသုၼ်ႇတူဝ် မီး (3) ဢၼ်ယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ဢၼ်ပဵၼ်လိၵ်ႈပိုၼ်ၶၢဝ်ႇ ၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ လိၵ်ႈပိုၼ်ၶၢဝ်ႇၵျေးမူင်ႇ ၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ ၂၀၁၂ လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉ ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈ တႃႈၼမ်ႉမျၢၼ်ႇမႃႇ ၶႂၢင်းပၼ်လႄႈ ႁူင်းၵၢၼ်ပလႄးမျေႇ ၸင်ႇဢဝ် တႃႈၼမ်ႉပူဝ်ႇတထွင်ႇ ၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈၵေႃႇသၢင်ႈပဵၼ် ႁူင်းလႅမ်း သေ ႁဵတ်းပဵၼ်တီႈလိုဝ်ႈႁိူဝ်ႉမွႆႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။
ယူင်ႉသၢင်ႈၸိူဝ်းလိုဝ်းလင်.
ၼႂ်းပိူင်ၵၢၼ်ၵေႃႇတင်ႈဝဵင်း ဢၼ်ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ်ၸၼ်မႃးၼၼ်ႉ ပႃးၸႄႈဝဵင်းပူဝ်ႇတထွင်ႇ မႃးယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ယူင်ႉသၢင်ႈၸိူဝ်းပဵၼ်ပၢၼ်ၶူဝ်းလၼီႇၼၼ်ႉ ၵိုတ်းဝႆႉတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ၵေႃႇမတီႇ ဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်း ၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈ သေ မၵ်းမၼ်ႈယူင်ႉသၢင်ႈမၢင်ၸိူဝ်း ၸိူဝ်းဢၼ်မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းပူဝ်ႇတထွင်ႇ ႁႂ်ႈပဵၼ်ယူင်ႉသၢင်ႈဢၼ်မီးလၢႆးမိုဝ်းလိုဝ်းလင်ၼၼ်ႉ ၼႆႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် လုမ်းၽွင်းလူင် (အတွင်းဝန်ရုံး) ဢၼ်တႄႇတင်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီ ၁၈၉၀ ၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းပူဝ်ႇတထွင်ႇၼႆႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းပူးၵမ်ႇ
ဢွင်ႈတီႈ.
ဝဵင်းပူးၵမ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉၽင်ႇပွတ်းဢွၵ်ႇ မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ်၊ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇဢူး၊ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ဢေႃႈ။ မီးတီႈ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ သေ ယၢၼ်ၵႆ 90 လၵ်းယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈပူးၵမ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း
ဝၢၼ်ႈပူးၵမ်ႇ (Bukam, wɑ᷆n bú kàm, ပူးကမ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈတႃႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ပေႃးမႂ်းတၢႆၵႂႃႇ
ပေႃးမႂ်းတၢႆၵႂႃႇ
ဢေႃး……
ၶူင်းၵၢင်လေႃးၵ ၽဝၶႃႈၸဝ်ႈ
ထဝ်ႈၸဵပ်းဢိၵ်ႇတၢႆ သၢႆတၢင်းမီးဝႆႉ
ပၢႆႈၼႆႉဢမ်ႇလွတ်ႈ တၵ်းတေႁွတ်ႈ။
ဝႃႈၼၼ်သေလၢႆ ပေႃးမႂ်းတၢႆၵႂႃႇ
ၸႃႇတီႉၵိူတ်ႇလႄႈ လိၼ်မႄႈဝၢၼ်ႈမိူင်း
လီႁိူင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၵိုၵ်းပိုၼ်းမႂ်ႇ။
ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းလႄႈလိၵ်ႈ ၵိုၵ်းႁိၵ်ႈၵႂၢမ်းတၢၼ်ႈ
ၶိုၼ်ႈထၢၼ်ႈတွၼ်းတိူဝ်း ႁႂ်ႈၵိုၵ်းမိူဝ်း။
တီႈမႂ်းၵူမ်ႈႁူဝ် ၵူဝ်ယမ်ၸႅၵ်ႇၽွၼ်း
ထၢတ်ႈသွၼ်းပၢႆႁဵဝ် သၢႆပဵဝ်သႅတ်ႉၸႃႇ
လႅင်းပၺ်ႇၺႃႇၵေႃႈ တေႃႈႁႂ်ႈႁိူဝ်ႈႁိူင်း
ၵိုၵ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းတ ၵိုၵ်းပိုၼ်းတ။
ၸဝ်ႈသုၶမ်း
ပဵၼ်ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇတႄႉတႄႉ
ၼတီႇၵသ်သပ ၵေႃႉပဵၼ်ၼွင်ႉ ဢုရုဝေႇလၵသ်သပၼၼ်ႉ တင်းလုၵ်းၼွင်ႉမၼ်းသၢမ်ပၢၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ၵေႃႉပဵၼ်ၼွင်ႉထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၵယႃႇၵသ်သပလႄႈ လုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်းသွင်ပၢၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈသင် တိုၵ်ႉဢွၼ်ၵၼ်ၵိူဝ်းလီမူးၸႃးၾႆးယူႇ။ ၶႃသွင်ၵေႃႉပီႈၼွင်ႉၼႆႉ ထၢင်ႇတူဝ်ၶဝ်ပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇ၊ ၵူၼ်းၼမ်ၵေႃႈ ထၢင်ႇၶႃပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇၼႆသေ ၼပ်ႉယမ်ၶႃၼင်ႇၵဝ်ႇ။<br>
<br>
ၶႃသွင်ၵေႃႉၼႆႉ လႆႈႁၼ်ၶူဝ်ႁူဝ်၊ မွႆၵၢင်း၊ ၼူတ်ႇၸိူဝ်းလွင်ႈမႃးၸွမ်းၼမ်ႉၼေႇရၼ်ႇၸရႃႇၼၼ်ႉသေ မိူဝ်ႈၶႃၵႂႃႇၸူးဢုရုဝေႇလၵသ်သပၼၼ်ႉ ၶႃလႆႈႁၼ် ပီႈဢၢႆႈသွင်ၶႃလႄႈ လုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း ဢွၼ်ၵၼ်ထႃၶူၼ်ႁူဝ်၊ မွႆၵၢင်း၊ ၼူတ်ႇၶဝ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ပီႈဢၢႆႈၶႃၸင်ႇသၢင်းလၢင်းၼႄ - လွင်ႈဝႃႈ ႁဝ်းဢွၼ်ၵၼ်ထၢင်ႇထိူမ်တူဝ်ႁဝ်းပဵၼ် ရႁၢၼ်းတႃႇၼႆ၊ ပေႃးယင်းပႆႇပဵၼ်းရႁၢၼ်းတႃႇဢၼ်တႄႉမၼ်းၼႆ တိုၼ်းတေပႆႇလွတ်ႈလႆႈသမ်ႇသရႃႇ၊ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ဢွၼ်ၵၼ်ၵႂႃႇသွၼ်ႈႁူမ်ႈယမ်ငဝ်းတမ်ႈတီႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇဢၼ်တႄႉၸင်ႇတေလႆႈၶုၺ်ႉႁၼ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ဢၼ်တႄႉမၼ်းဢိူဝ်ႈ - သင်ႇသွၼ်ၶႃၼင်ႇၼႆ။<br>
<br>
ၼွင်ႉမၼ်းသွင်ၵေႃႉလႄႈ လုၵ်ႈၼွင်ႉၶႃႁႃႈပၢၵ်ႇၵေႃႈ ပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ တႃႇတေၶိုၼ်ႈၽႅဝ်လႇႈတီႈ ၸၼ်ႉပၺ်ႇၺႃႇၼၼ်ႉ သီႇလလႄႈ သမႃႇထိတေလႆႈတဵမ်ထူၼ်ႈၼႆယူႇယဝ်ႉ။ တူၺ်းတွင်းၸွမ်းၼိူဝ်ရုပ်ႈလႄႈၼၢမ်ႇသေ တေလႆႈပူၵ်းတင်ႈသမႃႇထိ။ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ ပုၼ်ႈတေပူၵ်းတင်ႈသမႃႇထိၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈတူၺ်းတွင်းၸွမ်းလူမ်းၶဝ်ႈလူမ်းဢွၵ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးၶတ်းၸႂ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈသမႃႇထိၵႄႇထူၼ်ႈမႃးယဝ်ႉ ၸင်ႇတေယၢင်ႈၶိုၼ်ႈၸူးပၺ်ႇၺႃႇသိၵ်ႉၶႃႇ - ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁေႃးၼႄၼင်ႇၼႆ။<br>
<br>
ပၺ်ႇၺႃႇၼႆႉမီးသၢမ်ပိူင်၊ ဢၼ်သပ်းသေးဝူၼ်ႉသၢင်ႈၼိူဝ်ဢၼ်လႆႈႁူႉငိၼ်းမႃးတင်းလူင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸိၼ်ႇတႃႇမယပၺ်ႇၺႃၵွႆး။ ဢဝ်ဢၼ်ၼႆႉၵွႆးသေ ဢမ်ႇယၢင်ႈၶိုၼ်ႈထိုင်လႆႈၽႃႇဝၼႃႇပၺ်ႇၺႃႇၵွၼ်ႇ။ ဢမ်ႇထိင်းသိမ်းပႂ်ႉပႃးသီႇလသိၵ်ႉၶႃႈလႄႈ သမႃႇထိသိၵ်ႉၶႃႈၵေႃႈ ၸၢင်ႈလႆႈသုတမယပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၸိၼ်ႇတႃႇမယပၺ်ႇၺႃႇယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽႃႇဝၼႃႇမယပၺ်ႇၺႃႇတႄႉ ပႂ်ႉပႃးသီႇလ၊ ပူၵ်းတင်ႈသမႃႇထိယဝ်ႉၵွင်ႇၸင်ႇၸၢင်ႈလႆႈ။ "လႆႈမီးသြႃႇမိူၼ်ၼင်ႇၵေႃးတမၼႆႉ ႁဝ်းၵၢမ်ႇလီတႄႉတႄႉ၊ ၵဝ်လႄႈ လုၵ်ႈၼွင်ႉၵဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်ၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈသေ ပႂ်ႉပႃးသီႇလသိၵ်ႉၶႃႇ၊ သမႃႇထိသိၵ်ႉၶႃႇသေ ပူၼ်ႉသုတမယပၺ်ႇၺႃႇ၊ ၸိၼ်ႇတႃႇမယပၺ်ႇၺႃႇၵႂၢႇယဝ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ၽိုၵ်းသႃ တူၺ်းတွင်းၽႃႇဝၼႃႇမယပၺ်ႇၺႃႇဢိူဝ်ႈ။ ႁဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ထူၺ်ႈပႅတ်ႈႁၢၵ်ႈလေႃးၽ၊ တေႃးသ၊ မေႃးႁ ယဝ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ပူၼ်ႉသေႃးတႃႇပတ်ႉတိမၢၵ်ႈ၊ သၵတႃႇၵႃႇမမၢၵ်ႈသေ ပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇ ဢၼ်လွတ်ႈၵၢင်းဢႃႇသဝေႃးတြႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ"။<br>
<br>
"သူၶဝ်ၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းၽြႃးပုတ်ႉထၸဝ်ႈသေ ဢွၼ်ၵၼ်ၽိုၵ်းသႃတိုဝ်းၵမ်ႁႂ်ႈပေႃးလႆႈပဵၼ် ရႁၢၼ်းတႃႇဢၼ်လွတ်ႈၵၢင်းဢႃႇသဝေႃးတြႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ။ ဢွၵ်ႇယၢၼ်မႃးဢဝိတ်ႉၸႃႇလွင်ႈလပ်းသိင်ႇလူင်ၼၼ်ႉသေ ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈပၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇၵူၼ်းတင်းၼမ်လႄႈ"<br>
<br>
ၵေႃႉပဵၼ်ၼွင်ႉလႄႈ လုၵ်ႈၼွင်ႉၶႃၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸွမ်းႁပ်ႉဢဝ်ဢေႃးဝႃႇတဢုရုဝေႇလၵသ်သပသေလႄႈသင်၊ ယွၼ်ႉၵုသူဝ်ႇပႃႇရီမီႇႁွမ်တွမ်မႃးလၢႆလၢႆပၢၼ်ၽဝၼၼ်ႉလႄႈသင် ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းပွတ်းပွတ်းဢွၼ်ႇၵွႆး လႆႈပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼႆသေ ရႁၢၼ်းတႃႇၶဝ်ႁဵင်းပၢႆသၢမ်ၸဝ်ႈၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်သွၼ်ႈႁူမ်ႈတမ်ႈတီႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသေ လႆႈပဵၼ်ရႁၢၼ်းတႃႇဢၼ်တႄႉတႄႉမၼ်းၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းပျီႇၵျီးတၶုၼ်ႇ
ၸႄႈဝဵင်းပျီႇၵျီးတၶုၼ်ႇ (Pyigyidagun Township), (ပြည်ကြီးတံခွန်မြို့နယ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်မီးၽၢႆႇၸၢၼ်း ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇသေ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးတႂ်ႈၽွင်းငမ်း ၶွမ်ႇမတီႇႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၸႄႈလူင်တႃႈလိူဝ်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇႁွင်ႇမၼ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းၶျၢၼ်းမျႃႉတႃႇၸီႇ၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းမၼ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းဢမရပူႇရ ၸိူဝ်းၼႆႉ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းပျီႇၵျီးတၶုၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၼႃႈလိၼ်ပၢႆးၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ တႃႈလိူဝ်ႇ ၶႃးဢေႃႈ။
တီႈၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်.
 - ပၢင်တြႃး ဝိပတ်ႉသၼႃႇ မိူင်းၵုတ်ႈ (မိုးကုတ် ဝိပဿနာ တရားစခန်း)
 - တႃႈလူတ်ႉၵႃးတီႈၵႆႇ (ၵျွႆးသႄႇၵၢၼ်ႇ) (ပြည်ကြီးတံခွန် အဝေးပြေးကားကွင်း (ကျွဲဆည်ကန်))
 - ၽြႃးဢိၼ်းသၢၼ် (လောကရတနာ နှီးဘုရားကြီး (မန္တလေး))
ဝဵင်းပျုၼ်ႇတၢၼ်ႇသႃႇ
ဝဵင်းပျုၼ်ႇတၢၼ်ႇသႃႇ (ပြွန်တန်ဆာမြို့), (Pyuntasa), (Pyuntaansaa) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၺွင်ႇလေးပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပႃႇၵိူဝ်၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ဝဵင်းၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ
ၸႄႈဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇ (ပျော်ဘွယ်မြို့နယ်), (Pyawbwe Township) ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပျေႃႇပွႆႇယဝ်ႉ။
ၸႄႈတွၼ်ႈပွတ်းတူၵ်းတႃႈၵုင်ႈ
"ၸႄႈတွၼ်ႈပွတ်းတူၵ်းတႃႈၵုင်ႈ"' ၼႆ့ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ သေ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးၸႄႈဝဵင်း ၸွမ်းၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
 - ၸႄႈဝဵင်းဢလူင်ႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းပႁၢၼ်း
 - ၸႄႈဝဵင်းတၵူင်ႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉတတႃး
 - ၸႄႈဝဵင်းၵျိမျိၼ်ႇတႅင်ႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းလၢၼ်းမတေႃႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းလႃႉတႃႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းပပႄးတၢၼ်း
 - ၸႄႈဝဵင်းၸၢၼ်းၶျွင်း
 - ၸႄႈဝဵင်းသဵၵ်ႉၵၢၼ်း
 - ၸႄႈဝဵင်းလႅင်ႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းၵမႃႇယုတ်ႉ
 - ၸႄႈဝဵင်းမယၢၼ်းၵူင်း
ၸႄႈတွၼ်ႈပွတ်းဢွၵ်ႇတႃႈၵုင်ႈ
"ၸႄႈတွၼ်ႈပွတ်းဢွၵ်ႇတႃႈၵုင်ႈ"' ၼႆ့ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ သေ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးၸႄႈဝဵင်း ၸွမ်းၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
 - ၸႄႈဝဵင်းပူဝ်ႇတထွင်ႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းတၵူင်ႇမျူဝ်ႉတိတ်ႉသဵၵ်ႉၵၢၼ်း
 - ၸႄႈဝဵင်းတၵူင်ႇမျူဝ်ႉတိတ်ႉပွတ်းဢွၵ်ႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းတၵူင်ႇမျူဝ်ႉတိတ်ႉပွတ်းႁွင်ႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းမျွၵ်ႉဢူၵ်ႉၵလႃႇပ
 - ၸႄႈဝဵင်းပၸုၼ်ႇတွင်ႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းတၵူင်ႇမျူဝ်ႉတိတ်ႉပွတ်းၸၢၼ်း
 - ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇဢူၵ်ႉၵလႃႇပ
 - ၸႄႈဝဵင်းတိင်ႇၵၢၼ်းၵျုၼ်း
 - ၸႄႈဝဵင်းတေႃးပူင်ႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇၵလႃႇတွင်ႇၺုၼ်ႉ
 - ၸႄႈဝဵင်းတႃႇမူၺ်ႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၵေႇတ
 - ၸႄႈဝဵင်းယၢၼ်ႇၵိၼ်း
ၸႄႈတွၼ်ႈပွတ်းၸၢၼ်းတႃႈၵုင်ႈ
"ၸႄႈတွၼ်ႈပွတ်းၸၢၼ်းတႃႈၵုင်ႈ"' ၼႆ့ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ သေ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးၸႄႈဝဵင်း ၸွမ်းၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
 - ၸႄႈဝဵင်းၻလ
 - ၸႄႈဝဵင်းသဵၵ်ႉၵျီးၶၼွင်ႇတူဝ်ႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းၵူဝ်ႇၵူဝ်းၵျုၼ်း
 - ၸႄႈဝဵင်းၵေႃႉမူး
 - ၸႄႈဝဵင်းၶယၢၼ်း
 - ၸႄႈဝဵင်းၵွၼ်းၶျၢၼ်ႇၵူင်း
 - ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉတၢၼ်း
 - ၸႄႈဝဵင်းတၢၼ်ႇလိၼ်ႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းတူင်းၶႂႃႉ
 - ၸႄႈဝဵင်းတုၼ်ႇတေး
ၸႄႈတွၼ်ႈပွတ်းႁွင်ႇတႃႈၵုင်ႈ
ၸႄႈတွၼ်ႈပွတ်းႁွင်ႇတႃႈၵုင်ႈ ၼႆ့ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ သေ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးၸႄႈဝဵင်း ၸွမ်းၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
 - ၸႄႈဝဵင်းလႅင်ႇတႃႇယႃႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းဢိၼ်းၸဵင်ႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇၵလႃႇတူင်ႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းသူၺ်ႇပျီႇတႃႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းလႄးၵူး
 - ၸႄႈဝဵင်းမေႃႇပီႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းထၢၼ်ႈတပိၼ်ႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းတၢႆႉၵျီး
ပွၵ်ႉၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
ပွၵ်ႉ ၼႆႉ ပေႃးဢဝ်ၸၼ်ႉဢုပ်ႉပိူင် ၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇဝႃႈ ပဵၼ်ၸၼ်ႉသီႇၶႃႈဢေႃႈ။ ပဵၼ်ၸၼ်ႉၽၢႆႇတႂ်ႈ ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်ပဵၼ်ၸၼ်ႉသၢမ်ၼၼ်ႉသေ၊ ပဵၼ်ၸၼ်ႉဢုပ်ႉပိူင်ႇ ဝဵင်း ၶႃႈဢေႃႈ။ ဢိင်ၼိူဝ်သဵၼ်ႈမၢႆ လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 2014 ၼၼ်ႉသေ ပွၵ်ႉၸိူဝ်းဢၼ်မီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉ 3,065 ပွၵ်ႉဢေႃႈ။ ပွၵ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ ၸၼ်ႉမၼ်းမိူၼ်ၵၼ်တင်း ဢိူင်ႇ ၶႃႈဢေႃႈ။
တႃႇတူၺ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း.
 - ၼႃႈလိၼ်ၽွင်းငမ်းဢုပ်ႇပိူင်ႇ ၶွင်မိူင်းမႅၼ်ႇမႃႇ
ပွႆးသၢင်ႇလွင်း
ပွႆးသၢင်ႇလွင်း ပဵၼ်ၽိင်ႈငႄႈတႆး၊ ၵိုၵ်းမႃးၸွမ်း ပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ ဢၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆး ပိုင်ႈဢိင်ၵိူဝ်းယမ်မႃး လၢႆၸူဝ်ႈၵူၼ်း၊ ယွၼ်ႉၼၼ် ၵူၼ်းတႆးႁဝ်း ပေႃးမီးလုၵ်ႈၸၢႆး မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 12 ပီ၊ ၸင်ႇဢဝ်ၵႂႃႇဢၢပ်ႈပဵၼ် "ၵပ်ႉပီႇယ" တီႈဝတ်ႉၵျွင်းၶၢဝ်းယၢမ်း (1) ပီ၊ ပုၼ်ႈတႃႇႁဵၼ်းထမ်း၊ ၵႂၢမ်းယွတ်းၽႃႈ၊ ၵႂၢမ်းၶၢမ်ႇသိၼ်၊ ၵႂၢမ်းပၼ်ပွၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၶၢဝ်းပွႆးသၢင်ႇလွင်းသမ်ႉ လႄႉၵၼ်ၸတ်းႁဵတ်း တင်ႈဢဝ်လိူၼ်သီႇတေႃႇထိုင် လိူၼ်ၸဵတ်းၵူႈပီ၊ မိူဝ်ႈတေဢဝ်လုၵ်ႈၸၢႆးပဵၼ် သၢင်ႇၼုင်ႈၽႃႈလိူၼ်ၼၼ်ႉ ပေႃႈမႄႈတေလႆႈႁၢင်ႈႁႅၼ်းဝႆႉထႃႈ (1) လိူၼ်၊ ၸဵမ်ဢဝ် ၶူဝ်းသၢင်ႇလွင်း၊ ဢူတ်ႇၸွင်ႉ (မူၺ်းၽူမ်မႄႈ) ၽႃႈလိူၼ်သၢင်ႇၵၢၼ်း၊ ၶိူင်ႈပရိၶၢၼ်၊ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉၶူဝ်းသွႆ၊ ပူၵ်ႉၶဝ်ႈတႅၵ်ႇ၊ ၶဝ်ႈတေႃႇၶဝ်ႈတႅၼ်၊ ပေႃႈလဵင်ႉမၢဝ်ႇ၊ မႄႈလဵင်ႉသၢဝ် (ဢၢႆႈသၢၼ်ႈ)။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ သၢင်ႇလွင်း၊ ႁၢင်ႈၶိူင်ႈၽႃႈၽႄး (ၶူဝ်းၶုၼ်ဢလွင်း) ပေႃႈမႄႈတေဢဝ်ၶူဝ်းငိုၼ်းၶမ်း မႃးႁွႆႈပၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး၊ ပဵၼ်လွင်ႈမီးၼႃႈမီးတႃမီးငိုၼ်းၶမ်း ပေႃႈမႄႈပိူင်ၼိုင်ႈ၊ မိူဝ်ႈၵႂႃႇႁပ်ႉလုၵ်ႈၸၢႆးမႃးထႃႁူဝ် ၼုင်ႈၶူဝ်းလွင်းယဝ်ႉ၊ သမ်ႉလႆႈႁႄႇၶီႇၶေႃးၵႂႃႇၵၼ်ႇတေႃး ႁူဝ်ၵျွင်း၊ ၽူႈထဝ်ႈၵူၼ်းၵႄႇယဝ်ႉ? ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈပီႈၼွင်ႉ ႁွပ်ႇပႃးၶူဝ်းလူႇ၊ တူၼ်ႈပတေႇသႃႇ၊ ၵွင်မွင်းႁႄႇၵႂႃႇတီႈဝတ်ႉၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၵၼ်ႇတေႃးႁူဝ်ဝတ်ႉယဝ်ႉ ႁပ်ႉသၢင်ႇလွင်းမႃးဢုၼ်ႇငၢၼ်း (ႁပ်ႉၶႅၵ်ႇ) တီႈႁိူၼ်းပေႃႈဢွၵ်ႇ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ႁူမ်ႈၵၼ်ႁဵတ်းၽၢမ်ပၢင်ပွႆးတီႈလဵဝ် လဵင်ႉလူပီႈၼွင်ႉ ၸိူဝ်းမႃးႁွမ်းလူႇႁွမ်းတၢၼ်း၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉၸင်ႇပဵၼ်ဝၼ်းၼုင်ႈလိူၼ် (ၶၢမ်ႇသၢင်ႇ) ပဵၼ်ဝၼ်းၶႅၵ်ႇ ပီႈၼွင်ႉလႄႈပေႃႈမိုဝ်ႉမႄႈၵႅင်မူၼ်ႈပျေႃႇ၊ ဢဝ်သၢင်လွင်းသိူင်ႇ ႁႂ်ႈပေႃႈဢွၵ်ႇမႄႈယေႃးမႃး ထုတ်ႇဢဝ်ၸင်ႇပၼ်ၶိုၼ်း၊ (ဝၼ်းႁၢင်ႈလွင်း၊ ဝၼ်းႁပ်ႉၶႅၵ်ႇ၊ ဝၼ်းၼုင်ႈလိူင်) မိူဝ်ႈထိုင်ၶၢဝ်း ယၢမ်းၼုင်ႈလိူင်ၼၼ်ႉ၊ ဢဝ်သၢင်ႇလွင်း ၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းၵျွင်းသေ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈႁႂ်းသၢင်ႇလွင်းႁပ်ႉဢဝ် ၽႃႈသၢင်ႇၵၢၼ်းၼႂ်းမိုဝ်း ပေႃႈမႄႈယဝ်ႉ ႁပ်ႉသိၼ်၊ ၼုင်ႈၽႃလိူင်သင်ႇသွၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇမႂ်ႇ သေယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈပၢင်ပဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း
ဝၢၼ်ႈပၢင်ပဝ်း (Kungpao, wɑ᷆n kúŋ páo, ပန်ပေါင်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇပုၼ်းထုၼ်၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ပၢင်ပွႆးတၢင်ႇသင်ႇၵႃႇယၼႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းထီႉႁူၵ်း
ပၢင်ပွႆးလူင် တၢင်ႇသင်ႇၵႃႇယၼႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်ႈႁူၵ်းတႄႉ ဢဝ်တၢင်းၶပ်းၶိုင်ၸွမ်ၽွင်းလူင် ဢူးၼူႉ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မိူင်းမၢၼ်ႈသေ ႁဵတ်းသၢင်ႈတီႈ ထမ်ႈလူင်ၵမ်ႇၽႃႇဢေး ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ မိူဝ်ႈပီ 1954 ၼီႈ လိူၼ်မေႇ 17 ဝၼ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၼၼ်ႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းၵူင်ထမ်ႈလူင်ၼင်ႇ ထမ်ႈမႁႃႇပႃႇသၼ ဢၼ်တၢင်ႇသၢင်ႇၵႃႇယၼႃႇပွၵ်ႈၵမ်းထီႉၼိုင်ႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
1954 ၼီႈၼႆႉ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ဢဝ်ပရိၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ လႆႈ 2500 ပီတဵမ်ယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ပီၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း တႃႇပထမသႃႇသၼႃႇၵေႃႈၸႂ်ႈယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပၢင်ပွႆးလူင် တၢင်ႇသင်ႇၵႃႇယၼႃႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ်ၶဝ်ႈပႃး 2500 တူၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၶဝ်ႈပႃးရႁၢၼ်းမိူင်းသီႇရိလင်းၵႃ၊ မိူင်းထႆး၊ မိူင်းၵမ်ႇပေႃးတီးယႃး၊ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး၊ မိူင်းလၢဝ်း၊ မိူင်းၼီႇပေႃး၊ မိူဝ်းဝႅတ်ႉၼၢမ်းလႄႈ ရႁၢၼ်းတၢင်ႇမိူင်းဢွၼ်ၵၼ်မႃးၶိုၼ်ႈႁွတ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ မိူင်းလႂ်မိူင်းၼၼ်ႉ လိူဝ်သေမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး ဢွၼ်ၵၼ်ဢဝ်ပႃးမႃး ပပ်ႉပိတၵၢတ်ႈဢၼ်ဢဝ်ၽႃႇသႃႇၽႂ်မၼ်းတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ။ တီႈပၢင်ပွႆးတၢင်ႇသင်ႇၵႃႇယၼႃႇၼၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈထမ်ႇမသေ ၸဝ်ႈသြႃႇꧤတ်ႉတၼ်တဝိၸိတ်ႉတသႃရႃꧤိဝံသ ၼႆႉ လူလဝ်ႈၼႄသင်ႇၶႃႇရႁၢၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းၼႂ်းမိူင်း ဢၼ်ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇလိၵ်ႈလၢႆးၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ပေႃးပႃးဢၼ်ၽိတ်း ၶိုၼ်းမႄးၶိုၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈၽိတ်းမၼ်းမီးဢေႇတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။ ပပ်ႉလိၵ်ႈၽိုၼ်လၢႆး ပုတ်ႉထၸဝ်ႈတင်းလူင် ဢၼ်သင်ႇၵႃႇယၼႃႇပွၵ်ႈၵမ်းထီႉႁူၵ်းမၵ်းမၼ်ႈၼၼ်ႉ သင်ႇၶႃႇၵူႈမိူင်းမိူင်းၵေႃႈ ႁူမ်ႈပဵၼ်သဵင်လဵဝ်ၵၼ်သေ ႁပ်ႉယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ဝၢႆးသေ သင်ႇၵႃႇယၼႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းထီႉႁူၵ်းယဝ်ႉယဝ်ႉ မိူဝ်ႈပီတႄႇတုတိယသႃႇသၼႃႇၼ်ၼႉ ၸဝ်ႈသြႃႇလႄႇတီႇသွၼ်ပၼ် ၵၢၼ်ဝိပသ်သၼႃႇ ၵူၼ်းႁိူၼ်းဢၼ်ပဵၼ် ၵမ်ႇမထႃႇၼႃႇၸရိယ သြႃႇတႅတ်ႉၵျီး၊ လုၵ်ႉသြႃႇတႅတ်ႉၵျီး သွၼ်ပၼ်ၽူႈပိုၼ်ၽႄႈဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ သြႃႇလူင်ဢူးပႃႉၶိၼ်ႇ ယူႇယဝ်ႉ။ သြႃႇလူင် ဢူးပႃႉၶိၼ်ၼႆႉ သွၼ်ၼႄပၼ် ၵၢၼ်ဝိပသ်သၼႃႇ ၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈဢမ်ႇၵႃး သွၼ်ၼႄပၼ်ပႃး ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းၶဝ်ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ဝိပသ်သၼႃႇဢၼ်ၼႆႉႁၢႆလၢႆၵႂႃႇပႅတ်ႈ ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး ဢၢၼ်ႇလၢႆႁူဝ်ပၢၵ်ပီမၼ်းယဝ်ႉ။ သြႃႇလူင်ဢူးပႃႉၶိၼ်ႇၼႆႉ မီးၵၢင်ၸႂ်ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၵၢၼ်ဝိပသ်သၼႃႇၽႅဝ်ၶိုၼ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးယူႇယဝ်ႉ။ တေပဵၼ်သူင်ႇႁႂ်ႈၽႅဝ်ယူႇ ယုမ်ႇယမ်ၼင်ႇၼႆ။ တေႃႈလဵဝ်တႄႉ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးသေဢမ်ႇၵႃး ၸွတ်ႇၽႄႈပႃးတင်းလုမ်ႈၾႃႉယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ႁွင်ႈၵၢၼ်ၽၢႆႇၶူၼ်ႉၶႂႃႉဝိပသ်သၼႃႇၵူႈမိူင်းမိူင်း ဢၼ်မီးတီႈဝဵင်းဢီႇၵတ်ႉပူႇရီ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးၼႆႉ ႁဵတ်းသၢင်ႈ ၼင်ႇႁိုဝ်ဝိပသ်သၼႃႇတြႃးၸဝ်ႈ တေၽႄႈတိုၼ်းၼႂ်ႈလုမ်ႈၾႃႉယူႇယဝ်ႉ။ ယူႇတီႈႁွင်ႈၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼႆႉသေ ပေႃႉပိုၼ်ဢွၵ်ႇ ဢထၵထႃႇတီႇၵႃႇ၊ ဢၼုတီႇၵႃႇလႄႈ ပပ်ႉ 140 ပပ်ႉ ဢၼ်ဢဝ်တူဝ်လိၵ်ႈ ၻေဝၼႃၵရီသေတႅမ်ႈဝႆႉ ပိတၵၢၼ်ႈသၢမ်ၵွင် လူႇတၢၼ်းပၼ်ၵူႈတီႈတီႈယူႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ဢဝ်တူဝ်လိၵ်ႈ ၻေဝၼႃႇၵရီ၊ ရူဝ်ႇမႅၼ်ႇ၊ သီႁလီ၊ မၢၼ်ႈ၊ ထႆး၊ ၵမ်ႇပေႃးတီးယႃး၊ မုင်ႇၵူဝ်းလီးယႃး သေ ၽႂ်ၶႂ်ႈပူႇၸေႃႇၵေႃႈ လူႇတၢၼ်းပၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ ယၢမ်းတေႃႈလဵဝ် တႃႇတေလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႆႈငၢႆႈငၢႆႈၼၼ်ႉ ဢဝ်လိၵ်ႈၵၼ်ၼတ၊ မလယလမ၊ တႄလုဝူ၊ ၵုရုမၶီ လႄႈ ၵူၵျရတီသေ တၢင်ႇဝႆႉၼိူဝ်ၼႅင်ႈၶၢဝ်ႇ ဢိၼ်းထိူဝ်းၼႅတ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးမႃး တေဢဝ်ပႃးတင်းလိၵ်ႈပင်ႇၵႃႇလီ၊ တီႉပႅတ်ႉသေ တၢင်ႇၶိုၼ်ႈၸွမ်းယူႇယဝ်ႉ။
 ==ၽိုၼ်ဢိင်==
ၼႃႈလိၵ်ႈ 116၊ ပပ်ႉ - ႁၢင်ႈပိုၼ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ| တႅမ်ႈ - သြႃႇလူင်ဢူးၵူဝ်ႇဢိင်ႇၵႃႇ (ၽူႈၼႄတြႃးဝိပသ်သၼႃႇလုမ်ႈၾႃႉ)
ပၢင်ပွႆးတၢင်ႇသင်ႇၵႃႇယၼႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းထီႉႁႃႈ
မိူင်းမၢၼ်ႈလႄႈ မိူင်းသီႇရိလင်းၵႃၼႆႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈဝိၼယပိတၵၢတ်ႈသေ တွင်ႈထၢမ်ၵႄႈလိတ်ႈၵၼ်မႃး ပၼ်ႁႃဢၼ်လႆႈထဵင်ၵၼ်မႃးၵေႃႈ ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်ဝႆႉယဝ်ႉ။ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇလိၵ်ႈလၢႆးပၢႆပေႇၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈၶဝ် ၶႂ်ႈမၵ်းမၼ်ႈတြႃးၸဝ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမေႇၶႂၢၵ်ႈ သိုပ်ႇယွတ်ႈထႅင်ႈ၊ ဢၼ်ဢမ်ႇထွၼ်ပူတ်းလူတ်းယွၼ်ႇပႅတ်ႈၼႆသေလႄႈ ၸင်ႇႁဵတ်းပၢင်ပွႆးတၢင်ႇသင်ႇၵႃႇယၼႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းထီႉႁႃႈယူႇယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႈ ၸဝ်ႈမင်းတုင်းလူလွမ်သေ ႁဵတ်းသၢင်ႈပၢင်ပွႆးလူင် တၢင်ႇသင်ႇၵႃႇယၼႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းထီႉႁႃႈ။ ပၢင်ပွႆးလူင်ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈတိပတၵထရꧤတ်ႉတၼ်တၸႃႇၵရႃႇꧤိဝမ်သမႁႃႇထေႇ၊ ၸဝ်ႈၼရိၼ်တႃႇꧤိၻၸမႁႃႇထေႇလႄႈ သုမင်ၵႃႇသႃႇမိမႁႃႇထေႇ ၶဝ်ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၢမ်းၼႃႈသင်ႇၶႃႇၶဝ် ႁဵတ်းသၢင်ႈမိူဝ်ႈ သၵ်ႉၵရဵတ်ႈ 1871 ၼီႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈဝၢႆးၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ဢဝ်ပရိၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ 2400 ပီသေ ဢဝ်ပႃႇလိၸဝ်ႈဢတ်ႉထၵထႃႇလွတ်ႈဢၢၼ်ႇယဝ်ႉ တႅမ်ႈတၢင်ႇၶႅၵ်းဝႆႉၼိူဝ်မၢၵ်ႇႁိၼ် ႁိုင်ႁႃႈလိူၼ် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် မိူင်းသီႇရိလင်းၵႃၼႆႉ ဢဝ်ပိတၵၢတ်ႈသၢမ်ၵွင်တၢင်ႇတႅမ်ႈၼိူဝ် ၽိုၼ်ပေႇသေ ႁဵတ်းသၢင်ႈပၼ်ၵူၼ်းတင်းၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸဝ်ႈသင်ႇၶႃႇၸိူဝ်းတၢင်ႇသင်ႇၵႃႇယၼႃႇပွၵ်ႉၵမ်းထီႁႃႈၶဝ်သွၼ်ႇဝႃႈ တႅမ်ႈတၢင်ႇဝႆႉၼိူဝ်ၽိုၼ်ပေႇၼႆႉ ၵူဝ်ဢမ်ႇၶၢမ်ႇႁိုင်ၼႆသေ ၸင်ႇဢဝ်ပိတၵၢတ်ႈၸဝ်ႈတႅမ်ႈတၢင်ႇၶႅၵ်းသႂ်ႇၼိူဝ် မၢၵ်ႇႁိၼ်ၶၢဝ်လူင်ယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၸဝ်ႈမင်းတုင်းၼႆႉ ႁႂ်ႈႁဵတ်းၵျွင်းလူင် ႁိမ်းၽြႃးလူင်ၵူႉသူဝ်ႇတေႃႇ တိၼ်လွႆဝဵင်းလိူဝ်ႇၼၼ်ႉ မုင်းပၼ်ၶႅပ်းႁိၼ်ပိတၵၢတ်ႈ 729 ၶႅပ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၶႅပ်းႁိၼ် ဢၼ်ပႃးၼႃႈလိၵ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပပ်ႉလူင် ဢၼ်ယႂ်ႇသုတ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈပၢင်ပွႆးတၢင်ႇသင်ႇၵႃႇယၼႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းထီႉႁႃႈသေ ဢွၵ်ႇမႃးသင်ႇၶႃႇပရိယတ်ႉတူၼ်ႈၼိုင်ႈယဝ်။ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၺႃႇၼၻꩡ ဢၼ်တိုၵ်ႉၼုမ်ႇသေ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းပၢင်ပွႆးတၢင်ႇသင်ႇၵႃႇယၼႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၼႆႉ ၽၢႆႇပရိယတ်ႉတိၵေႃႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ၊ ၽၢႆႇပတိပတ်ႉၵေႃႈ ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ၊ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃး ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ႁူႉၸၵ်းဝႃႈ ၸဝ်ႈသြႃႇလႄႇတီႇၼႆသေ ပိုတ်ႇပၢၵ်ႈပၼ်သဵၼ်ႈတၢင်း ဢဝ်လွၵ်းလၢႆးၵျၢင်ႉၵမ်ဝိပသ်သၼႃႇ သွၼ်ပၼ်ၵူၼ်းႁိူၼ်း (ၵူၼ်းလမ်)ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းလုၵ်ႈၼွင်ႉၸဝ်ႈသြႃႇၼၼ်ႉ သြႃႇတႅတ်ႉၵျီးၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉၵေႃႉၼိုင်ႈယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
မိူဝ်ႈပၢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ သွၼ်ပၼ်ထမ်ႇမတြႃးၸဝ်ႈ တီႈꧤိၵ်ႉၶုရႁၢၼ်း၊ ꧤိၵ်ႉၶုၼီႇရႁၢၼ်းၶဝ်သေဢမ်ႇၵႃး သွၼ်ပၼ်ပႃးၵူၼ်းႁိူၼ်းလုၵ်ႈၼွင်ႉတင်းၼမ်ၼႆ လႆႈႁူႉၸွမ်းၼင်ႇတီးတႂ်ႈၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈပူင်လၢင်ႈဝႃႈ တီႈၵႅပ်ႈမၼ်းတႄႉ "ပေႃးꧤိၵ်ႉၶုသင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် ꧤိၵ်ႉၶုၼီႇၶဝ်၊ ၵူၼ်းႁိူၼ်း ၸၢႆးယိင်းတင်းလၢႆၶဝ်ၼႆႉ ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇလႅၼ်ႇလူင်ႉ လွင်ႈပူင်သွၼ်ပၼ်ႇထမ်ႇတြႃးၸဝ်ႈယဝ်ႉၸင်ႇ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈတေဢဝ်ပရိၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ" ၼႆယူႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
ပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈလၢတ်ႈတီႈၸဝ်ႈဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇဝႃႈ "လုၵ်ႈႁၵ်ႉၵဝ်ဢႃႇၼၼ်ႇတႃႇဢူိၺ်း၊ ၶုၼ်သူင်ၽီမႃႇရၼႆႉ ယူႇတီႈၵွင်းမူး ၵပိလသေ လဝ်ႈလၢတ်ႈၸူးၵဝ်ၽြႃးဝႃႈ တေႃႈလဵဝ် ၼႂ်ႈလုၵ်ႈၼွင်ႉၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသီႇထၢၼ်ႈၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၽူႈဢၼ်ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇလႅၼ်ႇလူင်ႉ လွင်ႈပူင်သွၼ်ပၼ်ထမ်ႇမတြႃးၸဝ်ႈ ၸွမ်းပၵ်းၸွမ်းပိူင် မၼ်းယဝ်ႉလႄႈ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ထုၵ်ႇလီဢဝ်ပရိၼိပ်ႉပၢၼ်ႇယဝ်ႉ ၼႆလႄႈ ၵ်ဝၽြႃးၸင်ႇဝႃႈ မႂ်းယႃႇပေမႆႈၸႂ် ၶုၼ်သူင်ၽီမႃႇရ၊ တႄႇဢဝ်ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉၵႂႃႇ ထႅင်ႈသၢမ်လိူၼ်ၼၼ်ႉ ၵဝ်ၽြႃးသပ်ႉပၺ်ႇၺုတၸဝ်ႈ တေဢဝ်ပရိၼိပ်ႉပၢၼ်ႇဢိူဝ်ႈ ဝႃႈၼႆႁင်းမၼ်းဢိူဝ်ႈ"။ (ၻီထ-2-ၼႃႈ-75)<br>
<br>
မိူဝ်ႈပၢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ꧤိၵ်ႉၶုသင်ႇၶႃၸဝ်ႈၶဝ်၊ ꧤိၵ်ႉၶုၼီႇၶဝ်၊ ၵူၼ်းႁိူ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉတင်းၼမ်ၼႆႉ မီးၼမ်ႉၵတ်ႉပုၼ်ႈတႃႇပူင်သွၼ်ထမ်ႇမတြႃးၸဝ်ႈ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၸႅင်ႈလႅင်းလီယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ႁိုင်ႁိုင်မႃး ဢမ်ႇမီးၵူၼ်းႁိူၼ်း (ၵူၼ်းလမ်) ပူင်သွၼ်ပၼ်ထမ်ႇမတြႃးၸဝ်ႈ။ ၶၢတ်ႇၵႂႃႇၸိူင်ႉၼင်ႇၼၼ်သေ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်လႄႇတီႇ ၸင်ႇမႃးတႄႇတင်ႈပၼ်ၶိုၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
ဝဵင်းပၢင်ယၢင်း
ဝဵင်းပၢင်ယၢင်း (pɑ̌ŋ jɑ́ŋ), (ပန်ယန်းမြို့), (Panyan), (Paangyaang) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမၢၵ်ႇမင်၊တိူင်းဝႃႉၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸေႊမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇဢေႃႈ။
ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ မိူင်းမၢၼ်ႈ
ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ဢၼ်ၸတ်းႁဵတ်းတီႈ မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ၼႃႈလိၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၸႄႈမိူင်းသေၵေႃႈ ၸတ်းႁဵတ်းယဝ်ႉ။ ၸုမ်းတၢင်တတူဝ် ဢၼ်လႆႈလၵ်ႈတၢင်ႇၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၼႆ့ တီႈၸၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်လိူၵ်ႈ ၽူႈယႂ်ႇၸိုင်ႈမိူင်း၊ ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဢိင်လူၺ်ႈ လၵ်းမိူင်း (2008) သေ ၸိူဝ်းပဵၼ် လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းသၢင်ႈၾိင်ႈမိူင်း၊ ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း၊ ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ဢႃႇယုႁၢပ်ႇၵၢၼ် ပဵၼ် 5 ပီ ယဝ်ႉ။ တီႈမိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပီ 1922 မႃးၼၼ်ႉ လႆႈၸတ်းႁဵတ်း ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈမႃး မီႈ 16 ဢၼ်ယဝ်ႉ။ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းမႃး ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းၼႆႉ ပဵၼ်မိူဝ်ႈ ပီ 2015 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ဢၼ်တေမႃးတႄႉ ပဵၼ် ပီ 2020 ယဝ်ႉ။ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ တင်းမူတ်းၼႆႉ ၵေႃၵမ်ၵၢၼ် ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၵေႃႉဢဝ်ပုၼ်ႈၽွင်းၸတ်းႁဵတ်းယဝ်ႉ။
ပိုၼ်း.
ဢၼ်ပဵၼ် ပိူင်ပႃႇတီႇလဵဝ် ဢၼ် ဢူးၼေႇဝိၼ်း ႁဵတ်းမႃး ဢၼ်ပဵၼ် မျၢၼ်ႇမႃႉသူဝ်ႇသျႄႇလိတ်ႉလၢၼ်းၸိၼ်ႇပႃႇတီႇ (BSPP) ၼႆႉ လႆႈတူၵ်းသုမ်းမိူဝ်ႈပီ 1988 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ 8888 (ပႅတ်ႇသီႇတူဝ်) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ပွၵ်ႈၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႆႉ ၸတ်းႁဵတ်းမႃး မိူဝ်ႈ ပီ 1990 လိူၼ်မေႇ ဝၼ်းတီႈ 27 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပဵၼ် ပႃႇတီႇသၢၼ်ၶတ်း ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉ ၼၼ်ႉ လႆႈဢွင်ႇပႄႉမႃးယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈပိူင်လူင် ၄၉၂ တီႈၼၼ်ႉ လႆႈပႄႉမႃး တႃႇ ၃၉၂ တီႈယဝ်ႉ။ ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ ဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉၼႆႉ တေလႆႈ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမႂ်ႇ တႂ်ႈ ပိူင်ပႃႇတီႇလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ SLORC ၼႆႉ ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉ ၽွၼ်းလႆႈ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၼၼ်ႉ။
ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ၂၀၁၅.
လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ.
တီႈ လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈ ၂၂၄ ၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇလိူၵ်ႈ ၁၆၈ တီႈယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၵိုတ်းလိူဝ် ၅၈ တီႈ (၂၅%) ၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႈၶဝ်ႈပႃႈတီႈၼႂ်း လိူၵ်ႈတင်ႈ။ ၂၅% ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇ တႅၼ်းၽွင်းတပ်ႉမတေႃႇယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈမိူင်းၸႄႈတိူင်းၼိုင်ႈဢၼ်ၼႆႉ လိူၵ်ႈ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း ၁၂ ၵေႃႉသေ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၼႃႈလိၼ်ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃၼိုင်ႈဢၼ်ၼႆႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃး ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း ၼိုင်ႈၵေႃႉယဝ်ႉ။
လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၵူၼ်းမိူင်း.
တီႈလုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၵူၼ်းမိူင်း ဢွင်ႈတီႈ ၄၄၀ ၼႆႉ တေလႆႈၶႄႉတႃႇ ဢွင်ႈတီႈ ၃၃၀ ယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈ (၇) တီႈၼႂ်းမိူင်းတႆးၼႆႉ ယွၼ်ႉဢမ်ႇမီး လွင်ႈငမ်းယဵၼ်သဝ်းၼိမ်လႄႈ ဝၢႆးလင်မႃး ၸင်ႇတေလိူၵ်ႈတၢင်ႇလႄႈ လႆႈလိူၵ်ႇမႃးတႃႇ ဢွင်ႈတီႈ ၃၂၃ တီႈၵူၺ်း။ ဢၼ်ၵိုတ်းလိူဝ် ဢွင်ႈတီႈ ၁၁၀ (၂၅%) ၼႆႉ ပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇ တႅၼ်းၽွင်းတပ်ႉမတေႃႇယဝ်ႉ။ ဢိင်လူၺ်ႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၸႄႈဝဵင်းသေၵေႃႈ လုၵ်ႉတီႈ ၶဵတ်ႇပၼ်သဵင်သေလိူၵ်ႈ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းမႃးယဝ်ႉ။
ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ၊ 2015
ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈထၢၼ်ႈ 2015 ၼႆႉ လႆႈၸတ်းႁဵတ်းမႃး မိူဝ်ႈပီ 2015 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ ဝၼ်းတီႈ 8 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈထုၵ်ႇလိူၵ်ႈတင်ႈမႃး တွၼ်ႈတႃႇ လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၵူၼ်းမိူင်း၊ လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ၊ လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၸႄႈမိူင်း လႄႈ ၸႄႈတိူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းဢွင်ႈတီႈ တႅၼ်ႈၽွင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ တပ်ႉမတေႃႇ သေ ပၼ်တီႈၵမ်းသိုဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈ ပၢင်ႇလိူၵ်ႈတင်ႈ 2015 ၼၼ်ႉ ပႃႇတီႇပၢႆးမိူင်း 91 ပႃႇတီႇ တၢင်ႇမၢႆၽၢင်သေၵေႃႈ ၶဝ်ႈၶႄႉၶဵင်ႇမႃးယူႇယဝ်ႉ။
ၽူႈၸိူဝ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း.
ဝၢႆးပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈယဝ်ႉၵႂႃႇ ၸိူဝ်းလၢမ်းဝႃႈ ဢူးတဵင်းၸဵင်ႇ တေၶိုၼ်းၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆၵေႃႈမီး၊ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈဝႃႈ ၸွမ်ပွင်သိုၵ်း တပ်ႉမတေႃႇ မိၼ်းဢွင်ႇလႅင်ႇ တေပဵၼ်ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆၵေႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ တေႃႇဢွင်ႇသၢၼ်းၸုၵျီႇတႄႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈလွင်ႈမၵ်းမၢႆလၵ်းမိူင်းသေ ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇပဵၼ် ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းလႆႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ သင် NLD ပႄႉၵႂႃႇၼႆ မၼ်းတေယူႇၽၢႆႇၼိူဝ် ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းသေၵေႃႈ တေဢွၼ်ႁူဝ်ၸတ်းၵၢၼ်ၵႂႃႇၼႆ မၼ်းၼၢင်းမွၵ်ႇလၢတ်ႈမႃးၸိူင်ႉၼၼ်ယဝ်ႉ။
မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈလၢမ်းဝႃႈ တူႇရဢူးသူၺ်ႇမၢၼ်း ဢၼ်ၵေႃႉယၢမ်ႈပဵၼ် ႁူဝ်ၼႃႈ မၢႆ 3 တီႈတပ်ႉမတေႃႇၼၼ်ႉ တေပဵၼ်ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆသေတႃႉ မၼ်းၼႆႉ ထုၵ်ႇၶၢႆႉဢွၵ်ႇပႅတ်ႈတီႈ ၽူႈၼၢမ်း ၵျၢၼ်ႉၶႅင်ႇယေးပႃႇတီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၼ် တီႈဢမ်ႇၸၢင်ႈႁဵတ်း ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ.
လုၵ်ႉတီႈ ၵေႃၵမ်ၵၢၼ် ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် သေ လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇတင်း မၢႆပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ (67/2015) မိူဝ်ႈ ပီ 2015 လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ ဝၼ်းတီႈ 27 ၼၼ်ႉဝႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၼႃႈလိၼ်ၵမ်ႈၽွင်ႈ ၸိူဝ်းမီးၼႂ်းမိူင်းတႆးၼၼ်ႉ သၢႆငၢႆမၼ်း ဢမ်ႇငမ်းယဵမ်သဝ်းၼိမ် လႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈႁဵတ်းပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႃႈလိၼ်ၸိူဝ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈႁဵတ်း ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈမႃးၼႆႉ -
 - ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းသူႈ
 - တင်းၸႄႈဝဵင်း
 - ၸႄႈဝဵင်းၵေးသီး
 - တင်းၸႄႈဝဵင်း
 - ၸႄႈဝဵင်းတၢင်ႉယၢၼ်း
 - (37)ဢိူင်ႇ လႄႈ (5) ပွၵ်ႉ
ၽွၼ်းလႆႈ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ.
ဢိင်လူၺ်ႈ ၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ၵေႃၵမ်ၵၢၼ် ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢၼ်လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇမႃးမိူဝ်ႈ ပီ 2015 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ 13 ဝၼ်းၼၼ်ႉသေ ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ ဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉၼႆႉ တီႈလုမ်းတႅၼ်းၽွၼ်းၵူၼ်းမိူင်းၼၼ်ႉ လႆႈဢွင်ႈတီႈ 238 တီႈ သေ တီႈလုမ်းတႅၼ်းၽွင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼၼ်ႉ လႆႈဢွင်ႈတီႈ 348 တီႈလႄႈ ပေႃးပူၼ်ႉလိူဝ်ႁူဝ်ၼပ်ႉတႅၼ်းၽွင်း တွၼ်ႈတႃႇၽွတ်ႈႁႅၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၽွၼ်းလႆႈၼၼ်ႉသေ ဢမျူဝ်းတႃးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ ဢၽွႆႉၶျူၵ်ႉၼႆႉ တေၸၢင်ႈလိူၵ်ႈလႆႈ ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ ၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
လုမ်းတႅၼ်းၽွင်း ၸႄႈမိူင်းလႄႈ ၸႄႈတိူင်း.
ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းပိုၼ်ႉမိူင်း.
တွၼ်ႈတႃႇလုမ်းတႅၼ်းၽွင်း ၸႄႈမိူင်း လႄႈၸႄႈတိူင်းၼၼ်ႉ ဢွင်ႈတီႈ ၽွင်းလူင် ၵၢၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းပိုၼ်ႉမိူင်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ 29 တီႈယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈပၢင်လူင်၊ ဢိူင်ႇမႆႉဢုၼ်လဝ်း
ဝၢၼ်ႈပၢင်လူင် (ဢိူင်ႇမႆႉဢုၼ်လဝ်း) (Paanglong, pɑ̌ŋ lǒŋ, ပန်လုံ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇမႆႉဢုၼ်လဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဝဵင်းပၢင်လွင်း
ဝဵင်းပၢင်လွင်း (pɑ̌ŋ lɔ́ŋ), (ပင်လောင်းမြို့), (Pinlaung), (Paanglaung) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းပၢင်လွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတူၼ်ႈတီး၊ ၼႃႈလိၼ်ပဢူဝ်းၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း တွၼ်ႈတႃႇ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်လွင်းဢေႃႈ။
ၸႄႈဝဵင်းပၢင်လွင်း
ၸႄႈဝဵင်းပၢင်လွင်း (pɑ̌ŋ lɔ́ŋ), (ပင်လောင်းမြို့နယ်), (Pinlaung Township), (Zewaeng Paanglaung) ၼႆႉပဵၼ်ႄၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်ပဢူဝ်းၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတူၼ်ႈတီး၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဝဵင်းပၢင်လွင်းယဝ်ႉ။
ဝဵင်းဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်း ပၢင်လွင်း.
 - ဝဵင်းပၢင်လွင်း
 - ဝဵင်းၼွင်တယႃး
ဝဵင်းပၢင်ဝၢႆ
ဝဵင်းပၢင်ဝၢႆ (pɑ̌ŋ wɑ̌i), (ပန်ဝိုင်မြို့), (Pangwaun), (Paangwaai) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ဝၢႆ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈႁူဝ်ပၢင်ႇ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇဢေႃႈ။။
ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ဝၢႆ
ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ဝၢႆ (pɑ̌ŋ wɑ̌i), (ပန်ဝိုင်မြို့နယ်), (Zewaeng Paangwaai) ၼႆႉပဵၼ်ႄၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း တိူင်းဝႃႉၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဝဵင်းပၢင်ဝၢႆယဝ်ႉ။
ဝဵင်းပၢင်သၢင်း
ဝဵင်းပၢင်သၢင်း (pɑ̌ŋ sʰɑ́ŋ), (ပန်ဆန်းမြို့), (Panghsang), (Paangsaang) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမၢၵ်ႇမင်၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမၢၵ်ႇမင်၊ တိူင်း ဝႃႉ ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၶႃႈဢေႃႈ။
ၸႄႈဝဵင်းပၢင်သၢင်း
ၸႄႈဝဵင်းပၢင်သၢင်း (pɑ̌ŋ sʰɑ́ŋ), (ပန်ဆန်းမြို့နယ်), (Panghsang Township), (Zewaeng Paangsaang) ၼႆႉပဵၼ်ႄၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း တိူင်းဝႃႉၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဝဵင်းပၢင်သၢင်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပႆႇထိုင် ပီ 1995 ၼႆႉ တီႈၸႄႈဝဵင်းၼႃးၽၢၼ်းၼႆႉ ႁူဝ်ၼမ်ၵူၼ်း မီး 51,895 ၵေႃႉသေ ၼႂ်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဝႃႉ မီးၵႂႃႇ 24,145 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇ သိုပ်ႇတူၺ်းထႅင်ႈ.
 - Shan (North) State, Myanmar - Mimu
ဝဵင်းပၢင်းတရႃႉ
ဝဵင်းပၢင်းတရႃႉ (pɑ́ŋ ta rɑ᷇), (ပင်းတယမြို့), (Pindaya), (Paangdala) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းပၢင်းတရႃႉ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတူၼ်ႈတီး၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းပၢင်းတရႃႉၶႃႈဢေႃႈ။
ၸႄႈဝဵင်းပၢင်းတရႃႉ
ၸႄႈဝဵင်းပၢင်းတရႃႉ (pɑ́ŋ ta rɑ᷇; ပင်းတယမြို့နယ်), (Pindaya Township), (Zewaeng Paangdaraa) ၼႆႉပဵၼ်ႄၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်ထၼုၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတူၼ်ႈတီး၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဝဵင်းပၢင်းတရႃႉယဝ်ႉ။
ပၢင်းၵလႃးတဵသျ်ႉ
မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႉသျ်ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၼႂ်းမိူင်းဢေးသျႃးပွတ်းၸၢၼ်း။ ၼႃႈလိၼ်မၼ်း ၸၢပ်ႈၵၼ်တင်း မိူင်းဢိၼ်ႇတိယ လႄႈ မိူင်းမၢၼ်ႈ။ မိူင်းဢၼ်ၸမ် ပင်းၵလႃးတဵတ်ႉသျ်ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်မိူင်းၼီႇပေႃး၊ မိူင်းပူႇတၢၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းၶႄႇ ဝႃႈၼႆသေတႃႉ လႅၼ်လိၼ်ၶဝ် ဢမ်ႇၸပ်းၵၼ်။ ၽၢႆႇၸၢၼ်းမိူင်းမၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ပၢင်ႇလၢႆႇပင်းၵလႃးလႄႈ တေလႆႈႁွင်ႉဝႃႈ မိူင်းဢၼ်မီးႁိမ်း ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ ပင်းၵလႃးၼႆယူႇ။ မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႉသျ်ၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ် မူႇသလိၼ်ႇၼမ်သေပိူၼ်ႈ မၢႆ (8) ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇယဝ်ႈ။ ငဝ်ႈၸိုင်ႈဝဵင်းလူင်မၼ်းပဵၼ် ဝဵင်းၻႃႇၵႃႇ Dhaka သေ ဝဵင်းဢၼ်ယႂ်ႇတၢင်ႇဝဵင်းတႄႉ ပဵင်ဝဵင်းၶျိတ်ႉတၵွင်း။
မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႉသျ်ၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ် ၵလႃးပင်ႇၵႃႇလီႇ ၼမ်သေပိူၼ်ႈယူႇ။ ၵူၼ်းၶိူဝ်းပင်ႇၵႃႇလီ မီးယူႇ 98% ။ လႆႈဝႃႈ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် မိူင်းမၢႆသၢမ် ဢၼ်မူႇသလိၼ်ႇ ၼမ်သေပိူၼ်ႈ။ မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းထုင်ႉပဵင်းသေ မီးႁွင်ႉၼမ်ႉတင်းၼမ်။ ႁွင်ႈၼမ်ႉ ၼႂ်းမိူင်းမီးယူႇ 700 ႁွင်ႈသေ သၢႆတၢင်းၼမ်ႉ ဢၼ်ၵႂႃႇပႆလႆႈၼၼ်ႉ မီးယူႇ 8,046 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတိူဝ်ႇ (5000) လၵ်း။ တီႈၼႂ်းမိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႉသျ် ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇလႄႈ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ထိူၼ်ႇပႃႇမႆႉ ၶဵဝ်ၸမ်ႉဝႆႉယူႇ တႃႇသေႇ။ မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႉသျ်ၼႆႉ မီးၵုၼ်ဢွၼ်ႇ ၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇ တင်းၼမ်လႄႈ မွၵ်ႇမၢၵ်ႇႁိၼ်ပၢင်ႇလၢႆႇ တင်းၼမ်။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ် မိူင်းဢၼ်မီး တူၼ်ႈထၢၼ် ၼမ်သေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ။ ၼႂ်းမိူင်းမၼ်း မီးပႃႇထိူၼ်ႇမႆႉ ယႂ်ႇၵႂၢင်းသေဢမ်ႇၵႃး တူဝ်သတ်း ၼႂ်းထိူၼ်ႇၼႂ်းပႃႇၵေႃႈ မီးတင်းၼမ်။ မီးပႃး သိူဝ်လၢႆးၵၢႆႇၵွၼ်လူင် ပင်းၵလႃး ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ဢၼ်ၶဝ် ဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ် တူဝ်သတ်းၵိုၵ်းမိူင်းၶဝ်။
ပၢင်ၵူပ်ႉၵူႈ ၸဝ်ႈၼၢင်းယသေႃႇထရႃႇ
သုပ်ႉပပုတ်ႉထၼႆ့ ပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ဢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ တိူင်းၵေႃးလိယယဝ်ႉ။ လုၵ်ႈယိင်းမၼ်း ဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ယသေႃႇတရႃႇၼႆႉ ပဵၼ်သႅၼ်းပၢၼ်သၢဝ်မႃး ပေႃးထုၵ်လီသွၼ်ႉမိင်ႈယဝ်ႉ။ ဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉၼၢင်းယသေႃႇတရႃႇဝႃႈ ပိမ်ႇၽၼႆလႄႈသင်၊ ၽတ်ႉတၵတ်ႉၸၼ ၼႆႉလႄႈသင်ယူႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၼၢင်းယသေႃႇတရႃႇၼႆႉ ၵတ်ႉလႅၼ်ႇၵၢၼ်လွင်ႈၵူၼ်းလႄႈ ၵၢၼ်ပၢႆးမွၼ်း သုၶမသေ ဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်ၵူၼ်းႁၢင်ႈလီၾၢင်လီတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပေႃႈလႄႈ ၸဝ်ႈမႄႈၵေႃႈႁၵ်ႉပႅင်းတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ။ ၸွမ်းၼင်ႇထုင်းၾိင်ႈသေ ၸဝ်ႈၼၢင်းတိူင်းၵေႃးလိယၵေႃႉၼိုင်ႈၼႆႉ တေႈလႆႈၵူပ်ႉၵူႈသွၼ်ႉမိင်ႈတင်း ၸဝ်ႈၸၢႆးၶိူဝ်းသႃႇၵီႇၵေႃႉၼိုင်ႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃႈၸဝ်ႈၶုၼ်သုပ်ႉပပုတ်ႉထၼႆႉ လႆႈၸႂ်ဝႃႈ ယသေႃႇတရႃႇၼႆႉ ၵိုင်ႇထိူၵ်ႈဢၢပ်ႈလႅပ်ႈတင်း ၸဝ်ႈၸၢႆးသိတ်ႉထတ့်ထ ဢၼ်ပဵꧣ်လုၵ်ႈၸၢႆး ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းသုတ်ႉထေႃးတၼၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶႃသွင်ၵေႃႉၼႆႉ ဢႃႇယုၵေႃႈ မီး (16) ၼင်ႇၵၼ်လႄႈ ပေႃးထၢင်ႇဝႃႈ ၵေႃႉၼိုင်ႈၵိူတ်ႇမႃး ပုၼ်ႈတႃႇၵေႃႉၼိုင်ႈသေ တႃႇတေၵူပ်ႉၵူႈၼၼ်ႉ ၵိုင်ႇလႅပ်ႈၵၼ်လီတႄႉ။<br>
<br>
ၵူၺ်းၵႃႈ ၶုၼ်လူင်သုပ်ႉပပုတ်ႉထၼႆႉ ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ သိတ်ႉထတ်ႉထႁၢင်ႈၾၢင်ငၢမ်းလီသေတႃႉ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၾၢင်ဢၼ်လႅတ်းသႅဝ်းၼင်ႇၸဝ်ႈၸၢႆးတၢင်ႇၵေႃႉ၊ မိူၼ်ႁၢင်ႈ ဝူၼ်ႉသၢင်ႈသေဢၼ်ဢၼ်ယူႇတႃႇသေႇ။ ပုရေႃးႁိတ်ႈၶဝ်ႁေႃးဝႆႉဝႃႈ ၸဝ်ႈၸၢႆးသိတ်ႉထတ်ႉထၼႆႉ တေဝႆႉႁၢင်ႈႁေႃသေ ၶဝ်ႈထိူၼ်ႇၵႂႃႇ။ သင်ဝႃႈ ဢမ်ႇၶဝ်ႈထိူၼ်ႇၵႂႃႇၼႆ တိုၼ်တေပဵၼ်မႃး ၸဝ်ႈၸွမ်ၸၵျဝတေးဢမ်ႇႁၢင်ႉဝႃႈၼႆ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇလႆႈႁၼ်ၾၢင်ႁၢင်ႈၸႅင်ႈလႅင်း ႁႂ်ႈပေႃးပဵၼ်လႆႈၸဝ်ႈၸၵျဝတေး၊ ယႃႇဝႃႈ ၸဝ်ႈၸၵျဝတေး ယူႇတီႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၵေႃႉၼိုင်ႈၵေႃႈ တၵ်းတေလႆႈၼႄၼမ်ႉၵတ်ႉ တၢင်းၶႅၼ်ႇၶိူဝ်းၶတ်ႉတိယယူႇ။ ၸဝ်ႈၸၢႆးသိတ်ႉထတ်ႉထၼႆႉ ယင်းဢမ်ႇႁၼ်မီး ၼမ်ႉၵတ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ ပႆႇၵိုင်ႇထိူၵ်ႈဝႃႈ တေပဵၼ် ၵေႃႉသိုပ်ႇပုတ်ႈႁၢင်ႈႁေႃ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းလူင်သုတ်ႉထေႃးထၼၵွၼ်ႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ တႃႇတေၵူပ်ႉၵူႈပၼ်တင်းလုၵ်ႈယိင်းမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈဝူၼ်ႉလႆႈသွၼ်ႇတႄႉတႄႉ။ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းသုတ်ႉထေႃးထၼၵေႃႈ ပေႃးဝႃႈလႆႈငိၼ်းလွင်ႈဢၼ် သုပ်ႉပပုတ်ႉထမႆႈၸႂ်ၼႆ မၼ်းၵေႃႈ လၵ်ႉလွမ်မႆႈၸႂ်ၸိူင်ႉၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၽွင်းမၼ်းၸဝ်ႈၶႆႈၼႄ လွင်ႈမႆႈၸႂ်ၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ ၸဝ်ႈၸၢႆးသိတ်ႉထတ်ႉထၵေႃႈဝႃႈ ယႃႇပေမႆႈၸႂ်ၸိူင်ႉၼၼ်၊ တေႁဵၼ်းသွၼ်ဢဝ်ပၢႆးႁူႉမေႃ ဢၼ်ၵိုင်ႇဢၢပ်ႈတင်း ၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶတ်ႉတိယၶဝ်တေလႆႈမေႃၼၼ်ႉ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆလၢႆဝၼ်းၵွႆး ဝႃႈၼႆ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇမၼ်းလၢတ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉသေ ၼႄလႆႈၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းမေႃမၼ်းၸဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈၸဝ်ႈၸၢႆးၼႄၼမ်ႉၵတ်ႉ လၢႆးယိပ်းၶိူင်ႈလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈၵျႃႉၶႅၼ်ႇ၊ ယိုဝ်းၼႄပဝ်ႉမၢႆ ဢၼ်မီးမွၵ်ႈသဵၼ်ႈၶူၼ်ႁူဝ်ၵွႆးၵေႃႈ ထွမ်ႇငိၼ်းဢဝ်သဵင်မၼ်းသေ ယိုဝ်းၸပ်းတိူဝ်ႉလႆႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းသုပ်ႉပပုတ်ႉထ ယိၼ်းၸူမ်းသိူဝ်းႁၢၼ်ႉၸႂ်လူင်လူင်လၢင်လၢင်ယူႇယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈၸင်ႇတႅပ်းတတ်းဝႃႈ တေဢဝ်လုၵ်ႈယိင်းၸဝ်ႈ သွၼ်ႉမိင်ႈပၼ်တင်း ၸဝ်ႈၸၢႆးသိတ်ႉထတ်ႉထ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၼၢင်းယသေႃႇတရႃႇၵေႃႈ လႆႈၸႂ်ႁၵ်ႉသႃၸဝ်ႈၸၢႆးသိတ်ႉထတ်ႉထယူႇလႄႈ ၸွမ်းၼင်ႇ ထုင်းၾိင်ႈၼႂ်းႁၢင်ႈႁေႃၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇလႆႈၵူပ်ႉၵူႈပဵၼ်ႁိူၼ်းတင်း ၸဝ်ႈၸၢႆးသိတ်ႉထတ်ႉထယူႇယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈပၢင်ၵႅၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း
ဝၢၼ်ႈပၢင်ၵႅၼ်ႇ (Paangken, wɑ᷆n pɑ̌ŋ kɛ̀n, ပန်ကျင်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼွင်လူင်၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဝဵင်းပၢင်ၶမ်ႉ
ဝဵင်းပၢင်ၶမ်ႉ (pɑ̌ŋ kʰa᷇m), (ပန်ခမ့်မြို့), (Pankam), (Paangkham) ၼႆႉ မီးၼႂ်း တိူင်းဝႃႉၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၶႃႈဢေႃႈ။
ဝၢၼ်ႈပၢင်ၸၢင်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း
ဝၢၼ်ႈပၢင်ၸၢင်ႉ (Paangzaang, pɑ̌ŋ ʦɑ᷇ŋ, ပန်စန့်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇလွႆလူင်၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဝၢၼ်ႈပၢင်ႇတဝိ၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း
ဝၢၼ်ႈပၢင်ႇတဝိ (Paangtawi, pɑ̀ŋ ta wi, ပန်တဝိ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇလွႆလူင်၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဝဵင်းပၢင်ႇလူင်
ဝဵင်းပၢင်ႇလူင် (pɑ̀ŋ lǒŋ), (ပန်လုံမြို့), (Pan Lon), (Paanglong) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီးၼႂ်း တိူင်းဝႃႉၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးၸၼ်ႉ ၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ တီႈပၵ်းလုမ်းတႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပၢင်ႇလူင်ယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈပၢင်ႇလေႃႉ၊ ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁေႈ
ဝၢၼ်ႈပၢင်ႇလေႃႉ(Paanglau, pɑ̀ŋ lɔ᷇ , ပန်လော့) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁေႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဝဵင်းပၢင်ႇသၢႆး
ဝဵင်းပၢင်ႇသၢႆး (pɑ̀ŋ sʰɑ́i); (ပန်ဆိုင်းမြို့), (Pang Hseng), (Paangsaai) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမူႇၸေႊ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈမူႇၸေႊ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးၸၼ်ႉ ၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး
ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး (Pyin Oo Lwin District), (ပြင်ဦးလွင်ခရိုင်) ၼႆ့ ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ မၼ်းမီးဝႆႉ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇသေ ၽၢႆႇၸၢၼ်း မီးဝႆႉ ၼမ်ႉတူႈ (မႄႈၼမ်ႉမျိတ်ႉငႄႇ)၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇမၼ်းမီး ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ ၽၢႆႇႁွင်ႇမၼ်းမီး ၸႄႈဝဵင်းတီႈၶင်ႉ (ထီးၶျႅင်ႉ)၊ (ၸႄႈတွၼ်ႈၵၢတ်ႇသႃ)၊ ၸႄႈတိူင်းၸႄႈၵႅင်း၊ ၽၢႆႇတူၵ်းမၼ်းမီး မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်ပဵၼ်ပွတ်းဢွၼ်ႇ ၶွင် ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း ၼၼ်ႉတႄႉ ၵႂႃႇမီးဝႆႉ ၽၢႆႇတူၵ်း မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ မီး ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉ မီးၵႂႃႇ 996,438 ၵေႃႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်း.
ၸႄႈဝဵင်း ၸိူဝ်းဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူးၼႆႉ မီးၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
 - ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး
 - ၸႄႈဝဵင်းမတယႃႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ
 - ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
 - ၸႄႈဝဵင်းၸိၼ်ႉၵူး
ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး
ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇဢူး ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ဢေႃႈ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပၢင်ႇဢူးယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး
ဝၢၼ်ႈပၢင်ႇဢူး (Paang-U, pɑ̀ŋ ú, ပန်အူ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၼႃးၸၢမ်၊ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ
Si Kefa (သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ, ᥔᥫᥴ ᥑᥣᥢᥱ ᥜᥣᥳ, Hso Khan Hpa; သိုချည်ဘွား, Tho Chi Bwa; c=思可法) ပဵၼ်ၶုၼ်ၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်း Kingdom of Mong Mao တႄႇပီၶရိတ်ႉ 1340 ထိုင် 1371။ မၼ်းၸဝ်ႈတိုၵ်းပႄႉႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႈတီႈၸၵႆၢး လႄႈ ပၢင်ႈယႃႈ Sagaing and Pinya ၼႂ်းပီ 1364။
ၸူဝ်ႈပၢၼ်.
ၸွမ်းၼင်ႇ ပပ်ႉမၢႆတွင်း မိူင်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ၸိုဝ်ႈမၼ်းပဵၼ် Tho Chi Bwa၊ ပဵၼ်ၼွင်ႉၸၢႆးဢွၼ်ႇၶွင် Tho Han Bwa၊ ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းမၢဝ်း (Mong Mao) လႄႈ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး Tho Khin Bwa၊ ၸဝ်ႈၶွင်မိူင်းမၢဝ်း။ [မၢႆတွင်း 1]လွင်ႈပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇတႆး ၼႂ်းၽႃႇသႃႇ Tai ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၼႆႉ ပႃး Sa Khaan Pha, Soe Khan Fa, Chau-ki-pha, Tai-Pong, လႄႈ HsoKip-Hpa.
ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း လွင်ႈၶဝ်ႈတိုၵ်းၵၼ်တင်း ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉသိုၵ်းႁိမ်းႁွမ်းလႄႈ မိူဝ်ႈ 1348-49 ၼၼ်ႉ လုမ်းတြႃး Yuan လႆႈသူင်ႇတပ်ႉသိုၵ်းဢၼ်ၵုမ်းၵမ် Marshall Dashibadu သေ ၵိုတ်းယိုတ်းလွင်ႈၼႆႉ။ ၶၢဝ်းတၢင်းၼႆႉ ဢမ်ႇယွမ်းလႆႈသေ ဢဝ်မၼ်းသေ ဢဝ်လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၸၢႆး မၢၼ်ႇသၢၼ်း ၵႂႃႇၸူးတီႈ လုမ်းတြႃး ၵျူဝ်ႇယၼ်ႇသေ ပၼ်တၢင်းယုမ်ႇယမ်။ မၢၼ်ႇသၢၼ်း "ႁပ်ႉႁွင်းဝၼ်းမိူဝ်ႈၽုၵ်ႈ လုမ်းတြႃးသေ ပၼ်သူး၊ ၶူဝ်းၼုင်ႈတၢင်းဝႆ၊ ၶူဝ်းၶွင်လႄႈ ပိူင်မၼ်းတႄႉ မိူၼ်တင်း ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း" မွင်ႇမႃႇဢူဝ်ႇလႄႈ မွင်ႇသၢၼ်းဝီႇ သၢႆမၢႆဝႆႉ ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵုမ်းၵမ်ဝႆႉ တေႃႇထိုင်လႅၼ်လိၼ် မိူင်း Dali တီႈႁွင်ႇ၊ Xishuangbanna တီႈၸၢၼ်း၊ မိူင်းမၢၼ်ႈ တီႈၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း လႄႈ Yongchang တီႈတူၵ်း.
ၼႂ်းပပ်ႉပိုၼ်းမၢၼ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇမၢႆတွင်းဝႃႈ ပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် တပ်ႉသိုၵ်းမၢဝ်း ဢၼ်လႆႈႁိမ်ဢဝ် မိူင်း Sagaing လႄႈ Pinya မိူဝ်ႈပီ 1364 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းဢဝ် ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း Narathu ၶွင် Pinya လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ၶွင်ၶဝ် ၶိုၼ်းမႃးတီႈ မိူင်းမၢဝ်း။ ဝၢႆးသေ လွင်ႈတိုၵ်းယိုဝ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း Sagaing ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉ Thado Minbya လႆႈၵေႃႇတင်ႈ မိူင်း Ava မိူဝ်ႈပီ 1365 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 
ၸဝ်ႈႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ မီးပုၼ်ႈၽွၼ်းသုၼ်ႇပဵၼ် ၼႂ်းပိုၼ်း Mong Mao ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ "ပၢၼ်မိူဝ်ႈ Tai [Tai] ယူႇၼႂ်းမိူင်းဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းဢၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ဢၼ်ၽွင်းငမ်းလူၺ်ႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၶဝ်လႄႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်းပဵၼ်တီႈလႄႇတွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈပိုၼ်းၶဝ် ဝၢႆးလင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ ထူၼ်ႈ 15"
ၵူပ်းၵိၼ်လိူၼ်
လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ပၼ်ႇလူၵ်ႈတႃဝၼ်းဝႆႉယူႇ။ လူၵ်ႈလိူၼ်သမ်ႉၶိုၼ်း ပၼ်ႇလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉဝႆႉယူႇ။ လူၵ်ႈလိူၼ်ၼႆႉ တၢင်းယႂ်ႇမၼ်းမီးယူႇ ၼႂ်းၵႃႊ 400 ပုၼ်ႈလူၵ်ႈတႃဝၼ်းၼၼ်ႉ 1 ပုၼ်ႈၵူၺ်းၶႃႈဢေႃႈ။ ၵူၺ်းၵႃႊ လူၵ်ႈတႃဝၼ်းၼႆႉ ယူႇၵႆၵၼ်တင်း လုမ်ႈၾႃႉ လိူဝ်သေ လူၵ်ႈလိူၼ်ၵႆၵၼ်တင်း လုမ်ႈၾႃႉဝႆႉယူႇ 400 ပုၼ်ႈလႄႈ
သင်ဝႃႈ ယူႇတီႈလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉသေ တူၺ်းၼႆ မိူၼ်ႁၢင်ႊ တႃဝၼ်းလႄႈ လူၵ်ႈလိူၼ် ယႂ်ႇပဵင်းၵၼ်ဝႆႉယူႇ။ လူၵ်ႈလိူၼ်လႄႈ လုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ် သၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်း ဢမ်ႇပွင်ႇလႆႈ တင်းသွင်လူၵ်ႈယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉၼႆလႄႈ သင်ဝႃႈယူႇၵႆလႅတ်ႈၼႆ တေမီးငဝ်းလပ်းသိုင်ႇမၼ်းဝႆႉယူႇ။ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈ ငဝ်းလပ်းဢၼ်ၼၼ်ႉသေၸင်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပဵၼ်မႃး တႃဝၼ်းမွတ်ႇ ၵူပ်းၵိၼ်ဝၼ်း လႄႈ လူၵ်ႈလိူၼ်မွတ်ႇ ၵူပ်းၵိၼ်လိူၼ် ၽွင်း လူၵ်ႈ သၢမ်လူၵ်ႈၼႆႉ တူၵ်းမႅၼ်ႈ သိုဝ်ႈသိုဝ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ လူၵ်ႈလိူၼ်တူၵ်းႁွတ်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ တႃဝၼ်းလႄႈ လုမ်ႈၾႃႉ သိုဝ်ႈသိုဝ်ႈၼၼ်ႉ လူၵ်ႈလိူၼ်ၼႆႉ ႁႄႈပႅတ်ႈ တႃဝၼ်းၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ 
ၵမ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ငဝ်းလပ်းသိုင်ႇ လိူၼ်ၼၼ်ႉ တူၵ်းႁွတ်ႈတီႈလုမ်ႈၾႃႉလႄႈ ၸင်ႇပဵၼ် တႃဝၼ်းမွတ်ႇ ၵူပ်းၵိၼ်ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉၶႃႈ။ မိူၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ ၽွင်းမိူဝ်ႈ လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉတူၵ်းႁွတ်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ တႃဝၼ်းလႄႈ လူၵ်ႈလိူၼ် သိုဝ်ႈသိုဝ်ႈၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ငဝ်းလပ်းသိုင်ႇ လုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉ တူၵ်းႁွတ်ႈတီႈလူၵ်ႈလိူၼ်လႄႈ ၸင်ႇပဵၼ် လူၵ်ႈလိူၼ်မွတ်ႇ ၵူပ်းၵိၼ်လိူၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူပ်းၵိၼ်ဝၼ်း ပဵၼ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႈ 26.12.2019 ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်း 8 မူင်း 59 မိၼိတ်ႉ ၵၢင်ၼႂ် တေႃႇထိုင် 11 မူင်း 47 ၵၢင်ၼႂ် (ၶၢဝ်းယၢမ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ) ၼၼ်ႉၶႃႈ။
ဝၢၼ်ႈငလိၼ်ႇပျူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈငလိၼ်ႇပျူဝ်ႇ (ငလျင်ပျိုရွာ, Ngahlyinpyo) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190422 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1499 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1526 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3025 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ပိုၼ်ႉတီႈၶဝ်တႄႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ယိၼ်ႇပျူဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၵူင်း (လက်ပံကုန်းရွာ, Letpankone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190421 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇလႅတ်ႉပၢၼ်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1499 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1526 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3025 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇတႃႇ (ညောင်ပင်သာရွာ, Nyaungpinthar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဝႃးၽျူႇတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190395 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဝႃးၽျူႇတွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2466 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2404 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4870 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၽေႃႉတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၽေႃႉတေႃး (ဖော့တော့ရွာ, Hpawttaw) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဝႃးၽျူႇတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218217 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဝႃးၽျူႇတွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2466 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2404 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4870 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈမၢႆႇဢွင်ႇတႃႇယႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈမၢႆႇဢွင်ႇတႃႇယႃႇ (မိုင်အောင်သာယာရွာ, Maingaungtharyar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဝႃးၽျူႇတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218216 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဝႃးၽျူႇတွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2466 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2404 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4870 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈလၢၼ်းလႄႇၵျိတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈလၢၼ်းလႄႇၵျိတ်ႉ (လမ်းလယ်ကျစ်ရွာ, Lanlelkyit) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဝႃးၽျူႇတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218218 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဝႃးၽျူႇတွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2466 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2404 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4870 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈဝႃးၽျူႇတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈဝႃးၽျူႇတွင်ႇ (ဝါးဖြူတောင်ရွာ, Warhpyutaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဝႃးၽျူႇတွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190394 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဝႃးၽျူႇတွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 2466 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 2404 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 4870 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈတီးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈတီးၵူင်း (သီးကုန်းရွာ, Theekone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဝႃးယူင်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190418 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဝႃးယူင်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1691 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1782 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3472 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈဝႃးယူင်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈဝႃးယူင်ႇၵူင်း (ဝါးရုံကုန်းရွာ, Waryonkone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဝႃးယူင်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190417 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဝႃးယူင်ႇၵူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 1691 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 1782 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 3472 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၵျုၼ်းၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵျုၼ်းၵျီး (ကျွန်းကြီးရွာ, Kyungyi) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190427 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႅတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3536 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3800 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7336 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵူၵ်ႉၵူဝ်ႇၵူင်း (ကုက္ကိုကုန်းရွာ, Kokekokone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190430 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႅတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3536 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3800 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7336 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈငၶျွင်းတွင်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈငၶျွင်းတွင်ႉ (ငါးချောင်းဒေါင့်ရွာ, Ngarchaungdaunt) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190429 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႅတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3536 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3800 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7336 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇလေးပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇလေးပိၼ်ႇ (ညောင်လေးပင်ရွာ, Nyaunglaypin) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190433 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႅတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3536 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3800 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7336 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇတလူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈတွင်ႇတလူင်း (တောင်တလုံးရွာ, Taungtalone) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190431 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႅတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3536 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3800 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7336 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈယေႇလႄႇၵျုၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈယေႇလႄႇၵျုၼ်း (ရေလည်ကျွန်းရွာ, Yaelelkyun) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190428 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႅတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3536 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3800 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7336 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်းၼႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈဢိၼ်းၼႅတ်ႉ (အင်းနက်ရွာ, Innnet) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 190426 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢိၼ်းၼႅတ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 3536 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 3800 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 7336 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်းပႃးၼီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်းပႃးၼီႇ (ကမ်းပါးနီရွာ, Kanparni) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းၸူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218221 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းၸူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 17705 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 16342 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 34047 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽြႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉၽြႃႇ (ကျောက်ဖြာရွာ, Kyaukhpyar) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းၸူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218223 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းၸူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 17705 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 16342 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 34047 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၵႂိၼ်း (29)၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵႂိၼ်း (29) (ကွင်း (၂၉)ရွာ, Kwin(29)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းၸူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 219094 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းၸူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 17705 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 16342 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 34047 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၵႂိၼ်း (30)၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း
ဝၢၼ်ႈၵႂိၼ်း (30) (ကွင်း (၃၀)ရွာ, Kwin(30)) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းၸူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈၼႆႉ ပဵၼ် 218222 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇဢူင်းၸူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၢႆး 17705 ၵေႃႉ ၊ ယိင်း 16342 ၵေႃႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ယူႇသဝ်း ႁူမ်ႈ မီးယူႇ 34047 ၵေႃႉယဝ်ႉ။