Mrsailiek/shan-dataset huggingface dataset:
မုၼိၵ၊ ၸၢတ်ႈ
30 - ꩡၢတ်ႈမုၼိၵ.
တၢင်းၵိၼ်လီဢၼ်လႂ်၊ ဢမ်ႇထုၵ်ႇဢဝ်ၸႂ်ၸပ်း
ဝတ်ႉထုပၸ်ႉၸုပၼ်ႇ.
ၽွင်းမိူဝ်ႈ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး တိုၵ်ႉယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ဝတ်ႉꩡေႇတဝၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၸဝ်ႈၼိုင်ႈ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းသၢဝ်လူင်ပၢႆးဢဝ်သေ ဢၢင်ႈတေသိၵ်းထၢၵ်ႈၼၼ်ႉ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး လႆႈႁူႉသေ ၸင်ႇဝႃႈ “လုၵ်ႈႁၵ်ႉ... သၢဝ်လူင်ၵေႃႉၼႆႉ ႁဵတ်းပၼ် ၽွၼ်းႁၢမ်းပုၼ်ႈမႂ်း ၸၢတ်ႈၼႆႉၵူၺ်း ဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ ၸၢတ်ႈ ၵွၼ်ႇမိူဝ်ႈပဵၼ်မူၼၼ်ႉ တီႈပၢင်ၶႅၵ်ႇ သၢဝ်လူင်ၵေႃႉၼၼ်ႉ မႂ်းလႆႈၶၢမ်ႇထိူဝ်တၢႆသေ လႆႈပဵၼ် ၽၵ်းသႃႈမႃးယူႇယဝ်ႉ”ၼႆသေ ၸင်ႇတေ ႁေႃးလၢတ်ႈၼႄ ꩡၢတ်ႈၵွၼ်ႇဝၼ်းလင် ၼင်ႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ-
ဝတ်ႉထုဢတိတ်ႉ.
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇႁိုင်လွၼ်ႇပူၼ်ႉမႃး ပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၿြႁ်မၻတ်ႈ၊ မိူင်းၿႃႇရၼသီႇ တီႈႁိူၼ်း ၽူႈမၢၵ်ႈ ဢၼ်မီးတီႈဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ဝူဝ်းသွင်တူဝ်ပီႈၼွင်ႉ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸူႇꩮ လေႃးႁိတ လႄႈ မႁႃႇလေႃးႁိတယဝ်ႉ။ ဝူဝ်းသွင်တူဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈၸွႆႈႁဵတ်းပၼ် ၵၢၼ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ ယူႇ။ ၽူႈမၢၵ်ႈၵေႃႉၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးဝႆႉလုၵ်ႈယိင်းၵေႃႉၼိုင်ႈ။ လုၵ်ႈယိင်းမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈၵၢႆႇၵႂၢမ်းမၼ်ႈၵၼ် ဝႆႉဝႃႈ တေၵူပ်ႉၵူႈပၼ်ၵၼ်တင်း မၢဝ်ႇၵူၼ်းဝဵင်း ၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ တႃႇတေဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ် ၽၵ်း ပုၼ်ႈတႃႇ ပွႆးၵူပ်ႉၵူႈၼၢင်းယိင်းၼၼ်ႉ သမ်ႉလဵင်ႉဝႆႉ မူတူဝ်ၼိုင်ႈယူႇ။ ၸိုဝ်ႈမူၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ‘မုၼိၵ’။ လႆႈႁၼ် ပိူၼ်ႈဢဝ်ၶဝ်ႈယႃႇၷု(ၶဝ်ႈတူမ်ႈ) လဵင်ႉလူလုမ်းလႃးပၼ် မူၼင်ႇၼၼ်ၼၼ်ႉ ဝူဝ်းၸူႇꩮလေႃးႁိတ ဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ်မၼ်း။
ဝၼ်းၼိုင်ႈ ၸူႇꩮလေႃးႁိတ ၸင်ႇထၢမ်ပီႈဢၢႆႈမၼ်း မႁႃႇလေႃးႁိတဝႃႈ “ပီႈဢၢႆႈ... ႁႃးသွင် ၵေႃႉပီႈၼွင်ႉၼႆႉၵူၺ်း လႆႈႁဵတ်းပၼ် ၵၢၼ် တီႈႁိူၼ်းၼႆႉယူႇသေ ႁဵတ်းသင် သမ်ႉလဵင်ႉႁဝ်း ၽိူင်းလႄႈ ယိူဝ်ႈၵူၺ်း။ မူ ဢၼ်ဢမ်ႇႁဵတ်းသင်ၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈသင် သမ်ႉလဵင်ႉပၼ် ၶဝ်ႈတူမ်ႈတီႈၶႃႈ”ၼႆယဝ်ႉ။ မႁႃႇ လေႃးႁိတ ၸင်ႇတွပ်ႇဝႃႈ “ၼွင်ႉၸၢႆး... ယႃႇပေၶႂ်ႈၵိၼ် တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မူၵိၼ်ယူႇၼၼ်ႉလႃႈ၊ မူတူဝ်ၼႆႉ မၼ်းၵိၼ်ၶဝ်ႈ တႃႇတၢႆၵူၺ်းဢိူဝ်ႈၼၼ်ႉ၊ ပေႃးဝႃႈ လုၵ်ႈသၢဝ်တီႈႁိူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ၵူပ်ႉၵူႈၼႆၸိုင် ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း မူတူဝ်ၼႆႉ တေပဵၼ်ၽၵ်းပၢင်ၶႅၵ်ႇယူႇ”ၼႆသေ ၸင်ႇၶႂ်ႈသင်ႇသွၼ် ၼွင်ႉမၼ်းသေ ၸင်ႇလွတ်ႈႁေႃးၷႃႇထႃႇတီႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ-
ပႃႇꩮိ.
 30 - မႃ မုၼိၵသ်သ ပိႁယိ၊ ဢႃတုရၼ်ၼႃၼိ ꧤုၺ်ꩡတိ။
 ဢပ်ပွသ်သုၵ်ၵေႃ ꧤုသံ ၶႃၻ၊ ဢေတံ ၻီꧠႃယုလၵ်ၶၼံ။
ပိၼ်ႇတႆး.
ၼွင်ႉၸၢႆး... ယႃႇပေၶွႆ (တၢင်းၵိၼ်) မုၼိၵ၊ (မုၼိၵ)ၼႆႉ မၼ်းၵိၼ်တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်တေ လႆႈတၢႆၼၼ်ႉဢိူဝ်ႈ။ မႂ်းတေႃႈ ႁၢၼ်ႉၸႂ်လူၺ်ႈ ႁမ်းၼႆႉသေ ၵိၼ်ၵႂႃႇတႃႉ။ ဢၼ်ၵိၼ်ႁမ်းၼႆႉ ပဵၼ် လွင်ႈတၢင်း တႃႇတေႁႂ်ႈဢႃႇယုယၢဝ်းယဝ်ႉ။
 - ႁူမ်ႈꩡၢတ်ႈ ။ ။ ဝူဝ်းမႁႃႇလေႃးႁိတ မႃးပဵၼ် ၽြႃး။
 ဝူဝ်းၸူꩮလေႃးႁိတ မႃးပဵၼ် ၸဝ်ႈဢႃႇၼၼ်ႇၻႃႇ။
 မူမုၼိၵ မႃးပဵၼ် ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းဢၼ်ဢၢင်ႈသိၵ်း။
 လုၵ်ႈသၢဝ်ၽူႈမၢၵ်ႈ မႃးပဵၼ် သၢဝ်လူင်။
 - ၵၼ်သွၼ် ။ ။ (1) ႁၢၼ်ႉၸႂ်ၸွမ်းဢၼ်ပဵၼ်၊ လႆႈယဵၼ်ၸႂ်ဢမ်ႇမႆႈ။
 (2) ၸိူင်ႉၼင်ႇပိူၼ်ႈပဵၼ်မႃး၊ ႁႃးႁိဝ်ႈတူၺ်းၸွင်ႇတေပဵၼ်။
 - ပႃႇရမီႇ ။ ။ မဵတ်ႉတႃႇပႃႇရမီႇ။
 - မင်ႇၷလႃႇ ။ ။ ပဵၼ်“ၺႃတၵႃၼၺ်ၸ သင်ၷႁ မင်ၷလႃ”။
ဝၢၼ်ႈမူင်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း
ဝၢၼ်ႈမူင်ႈ (Waanmong, wɑ᷆n mo᷆ŋ, ဝမ်မုံ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇမႆႉဢုၼ်လဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
မူတ်ႉ
မူတ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်မူင်ႈမႅင်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸၢဝ်းငိူၼ်ႈတိုၼ်း Formicidae သေ တင်းတႅၼ်လႄႈ ၽိုင်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶိူဝ်းလဵဝ်ၵၼ်ယဝ်ႉ။ မူတ်ႉၼႆႉ မေႃယူႇၸွမ်းၵၼ် ပဵၼ်မူႇပဵၼ်ၸုမ်း၊ မေႃႁႃတၢင်းၵိၼ် ႁူမ်ႈၵၼ်ယဝ်ႉ။ မူတ်ႉၼႆႉ မီးၶူႈလင် 7 ႁူးယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် တၢင်းၵိၼ် မီးတီႈလႂ်ၵေႃႈ ၶဝ်လႆႈဢၢႆသႅဝ်မၼ်းသေ ႁွတ်ႈၽႅဝ်မႃး ၽႂ်းၽႂ်းယူႇ။ မူတ်ႉၼႆႉ ၶၢဝ်းမႆႈၼႆႉ ၶဝ်ႁႃႁွမ် တၢင်းၵိၼ်တၢင်းယႅမ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်တိရတ်ႉသၢၼ်ႇ ဢၼ်မီးတၢင်းၶတ်းၸႂ် လိူဝ်ပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ မူတ်ႉၼႆႉ မဵဝ်းမၼ်းမီးဝႆႉ တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
 - မူတ်ႉလႅင်
 - မူတ်ႉသူမ်ႈ
 - မူတ်ႉၼၢင်းလႅၼ်း
 - မူတ်ႉႁိၼ်ႉ
 - မူတ်ႉမူၼ်ႇ
 - မူတ်ႉလူမ်း
 - မူတ်ႉၶဵမ်
လၢမ်းဝႆႉဝႃႈ မူတ်ႉၼႆႉ မဵဝ်းမၼ်းမီး 20,000 ပၢႆသေ ဢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄႁူႉလႆႈၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ 13,000 ယူႇ။ တီႈၼႂ်းလူၵ်ႈၵမ်ႇၽႃႇ လႆႈႁၼ် မူတ်ႉမီးၵႂႃႇလႆႈ ၵူႈတီႈ။ လႆႈႁၼ် ၶဝ်မေႃယူႇသဝ်း ႁႂ်ႈသၢင်ႇထုၵ်ႇၵႂႃႇ တီႈလႂ်တီႈၼၼ်ႈ သိုဝ်ႈၽႂ်တၼ်းမၼ်း မေႃလၼ်းၵၼ်း ၵပ်းသိုပ်ႇ တိတ်းတေႃႇၵၼ်၊ မေႃၵႄႈလိတ်ႈ ပၼ်ႁႃႁူမ်ႈၵၼ်သေ လွင်ႈယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈၶဝ် သၢင်ႇထုၵ်ႇၵႂႃႇသေ လႆႈသိုပ်ႇၽႄႈတိူၼ်းဝႆႉယူႇ။
ၸႄႈတွၼ်ႈမူႇၸေႈ
ၸႄႈတွၼ်ႈမူႇၸေႈ (mù ʦē); (မူဆယ်ခရိုင်), (Muse District), (Zetaun Muse) ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၸေႈတွၼ်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ မိူင်းတႆး ပွတ်းႁွင်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈ။ ပဵၼ်လႅၼ်လိၼ်ၵၢႆႇၵၼ် တင်းမိူင်းၶႄႇ ဢၼ်ဢဝ် မႄႈၼမ်ႉမၢဝ်း ၶႅၼ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမူႇၸေႈၼႆႉ မီးၼႂ်းဝူင်ႈၵၢင် သၢႆၼၢင်ႁွင်ႇ 23 တီႇၵရီႇ 45 မိၼိတ်ႉလႄႈ 24 တီႇၵရီႇ 18 မိၼိတ်ႉ ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ သၢႆၶႂၢင်ဢွၵ်ႇ 87 တီႇၵရီႇ 45 မိၼိတ်ႉ လႄႈ 98 တီႇၵရီႇ 37 မိၼိတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇႁွင်ႇ မီးဝႆႉမိူင်းၶႄႇလႅင်၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်း မီးဝႆႉၸႄႈဝဵင်းၵူတ်ႉၶၢႆ၊ ၽၢႆႇတူၵ်းသမ်ႉ မီးဝႆႉၸႄႈဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်းသေ တၢင်းၵႂၢင်ႈၸႄႈဝဵင်း မီး 1308 လၵ်းပၼ်ႇႁွပ်ႈ (471074) ဢေႇၵ။ ဝဵင်းမူႇၸေႈၼႆႉ သုင်သေ ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ 2700 ပေႇ (822.96) မီႇတိူဝ်ႇယဝ်ႉ။
တၢင်းသုင်တႄႇၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆသေ မီးယူႇ ၂၅၉၅ ထတ်း (၇၉၁ မီႇတႃႇ) ဢေႃႈ။ ဝဵင်းမူႇၸေႈ ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ဝဵင်းဢၼ်လုမ်းၸေႈတွၼ်ႈပၵ်းသဝ်းဝႆႉ။ ပေႃးဢဝ် သဵၼ်ႈမၢႆ ႁူဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉဝႃႈၸိုင် ၼႂ်းၵႃႈ ၸေႈတွၼ်ႈ မူႇၸေႈၼႆႉ ႁူဝ်ၵူၼ်း တင်းၼမ်မၼ်း မီးၵႂႃႇ ၄၅၂,၂၀၆ ၵေႃႉ ၼႆၶႃႈဢေႃႈ။ 
ၸေႈဝဵင်း လႄႈ ဝဵင်း.
ဢၼ်ပဵၼ် ၸေႈဝဵင်းလႄႈ ဝဵင်း ၸိူဝ်းပႃးတီႈၼႂ်း ၸေႈတွၼ်ႈမူႇၸေႈၼႆႉ မီးဝႆႉယူႇ ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉၶႃႈယဝ်ႉ။
 - ၸႄႈဝဵင်း မူႇၸေႈ
 - ဝဵင်းမူႇၸေႈ
 - ဝဵင်းမိူင်းၵူဝ်း
 - ဝဵင်းမၢၼ်ႈႁဵဝ်း
 - ဝဵင်းပၢင်ႇသၢႆး (ၵဵဝ်ႇၵူတ်ႉ)
 - ၸႄႈဝဵင်း ၼမ်ႉၶမ်း
 - ဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်း
 - ၸႄႈဝဵင်း ၵူတ်ႉၶၢႆ
 - ဝဵင်းၵူၼ်ႉၶၢႆ
 - ဝဵင်းမိူင်းငႄးလူင် (တႃႉမိူင်းငႄး)
ၵတ်းမႆႈ.
ရႃႇသီႇၵတ်းမႆႈ လႆႈဝႃႈၽဵင်ႇၵၼ်ယူႇ။ ႁႅင်းႁၢဝ်ႉမႆႈ ဢၼ်သုင်သုတ်း ၸၢင်ႈမီး 85 တေႃႇထိုင် 90 တီႇၵရီႇၾႃႇရိၼ်ႇႁၢႆႉယဝ်ႉ။ ၶူပ်ႇပီ ႁႅင်းၽူၼ်တူၵ်း မီးမွၵ်ႈ 60 သိၵ်ႈသေ လႆႈဢိင်ပိုင်ႈ ထုင်ႉမၢဝ်းသေ ႁဵတ်းၵိၼ် ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈယူႇ။ ၼမ်ႉမၢဝ်း ဢၼ်လႆယူႇ ၽၢႆႇတူၵ်း ဝဵင်းမူႇၸေႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်တၢင်းႁၢင်ႈလီလူင် ဢိူင်ႇထုင်ႉမၢဝ်းသေဢမ်ႇၵႃး လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်လႅၼ်ၼမ်ႉ ဢၼ်ၶႅၼ်ႈမိူင်းၶႄႇလႄႈ မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ ပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်တွၼ်ႈယူႇ။
ၸႄႈဝဵင်းမူႇၸေႈ
ၸႄႈဝဵင်းမူႇၸေႊ (mù tsɛ̄); (မူဆယ်မြို့နယ်), (Muse Township), (Zewaeng Muse) ၼႆႉပဵၼ်ႄၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမူႇၸေႊ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဝဵင်းမူႇၸေႊယဝ်ႉ။
ဝဵင်းဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်း မူႇၸေႈ.
 - ဝဵင်းမူႇၸေႈ
 - ဝဵင်းမိူင်းၵူဝ်း
 - ဝဵင်းမၢၼ်ႈႁဵဝ်း
 - ဝဵင်းပၢင်ႇသၢႆး (ၵဵဝ်ႇၵူတ်ႉ)
ပထဝီႇ.
ဝဵင်းမူႇၸေႊၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်တီႈ သိုဝ်ႉၶၢႆၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ မိူင်းမၢၼ်ႈ လႄႈ မိူင်းၶႄႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဢွင်ႈတီႈ ၵႃႉၶၢႆၵုၼ် 105 လၵ်း မူႇၸေႊ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈၵႃႉၶၢႆၵုၼ် ၼၼ်ႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈမၼ်း မီး 370 ဢေႇၵသေ ယၢၼ်ၵႆၵၼ်တင်းမူႇၸေႊ 6 လၵ်းယဝ်ႉ။ တႄႇပိုတ်ႇမႃး မိူဝ်ႈပီ 2006 လိူၼ်ဢေႇပရႄႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မေးၼၢင်း (႗) မဵဝ်း
ၼိုင်ႈ - မေးၼၢင်းမိူၼ်ၽူႈႁၢႆႉ<br> 
မေးၼၢင်းၵေႃႉၼႆႉ မီးၸႂ်ႁၢႆႉ၊ မီးၸႂ်ၵူတ်ႉတေႃႇၽူဝ်၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လဵၼ်ႈၽူဝ်ၼွႆႉ ၸွမ်းလူၺ်ႈငိုၼ်းၶမ်း၊ တႃႇဢဝ်ၽူဝ်တၢႆၵေႃႈ ဢမ်ႇၼၵ်းၸႂ်၊ မေးၼၢင်းၵေႃႉၼႆႉ မိူၼ်ၽူႈႁၢႆႉၼႆယဝ်ႉ။<br>
သွင် - မေးၼၢင်းမိူၼ်ၽူႈလၵ်ႉ<br>
မေးၼၢင်းၵေႃႉၼႆႉ လၵ်ႉၶူဝ်းၶွင်ဢၼ် ၽူဝ်ၶဝ်ႁႃလႆႈမႃးၼၼ်ႉ တင်းႁိုင်တင်းယၢဝ်း။<br>
သၢမ် - မေးၼၢင်းမိူၼ်ၸဝ်ႈ<br>
မေးၼၢင်းၵေႃႉၼႆႉ ၶၢၼ်ႉ၊ မေႃၵိၼ်မေႃၼွၼ်းၵူၺ်း၊ ဢမ်ႇမေႃႁဵတ်းၵၢၼ်၊ လၢတ်ႈယၢပ်ႇ ဢမ်ႇမေႃဢဝ်ၵႂၢမ်း၊ လိူင်း၊ ၶႃႉၶိူဝ်းပိူၼ်ႈ၊ ၵုမ်းၵမ်ပႄႉၵိၼ်ၽူဝ်။<br>
သီႇ - မေးၼၢင်းမိူၼ်မႄႈ<br>
မေးၼၢင်း ၵေႃႉမေႃလုမ်းလႃး တူၺ်းထိုင်ၸဝ်ႈၽူဝ်၊ မီးၸႂ်ဢီးလူၸဝ်ႈၽူဝ်၊ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ မၼ်းၼၢင်းၼၼ်ႉ မိူၼ်မႄႈႁႄႉၵင်ႈၽေးၶဵၼ် တႃႇၼႃႈႁိူၼ်းလႄႈ ၵၢၼ်လဵင်ႉၼႃႈႁိူၼ်း။<br>
ႁႃႈ - မေးၼၢင်းမိူၼ်ၼွင်ႉယိင်း <br>
မေးၼၢင်းၵေႃႉၼႆႉ ဝႆႉၸဝ်ႈၽူဝ် မိူၼ်ပီႈဢၢႆႈသေ လုမ်းလႃးၸဝ်ႈၽူဝ်လီလီ။<br>
ႁူၵ်း - မေးၼၢင်းမိူၼ်ဢူၺ်းၵေႃႉ<br>
မေးၼၢင်းၵေႃႉၼႆႉ မူၼ်ႈသိူဝ်းၸွမ်း ၸဝ်ႈၽူဝ် မိူၼ်ၼင်ႇဢူၺ်းၵေႃႉ ၵေႃႉယၢမ်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းမႃးတင်းႁိုဝ် တင်းၼၢၼ်း၊ မီးလွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၵၼ် တင်းၸဝ်ႈၽူဝ်။<br>
ၸဵတ်း - မေးၼၢင်းမိူၼ်ၶႃႈၸႂ်ႉ<br>
မေးၼၢင်းၵေႃႉၼႆႉ မီးၸႂ်ယၢဝ်း၊ ၸႂ်လီ၊ ၸႂ်ယဵၼ်၊ ၸွမ်းၸႂ်ၸဝ်ႈၽူဝ်၊ ဢမ်ႇဢဝ်တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပဵၼ်ယႂ်ႇ၊ မေႃထွမ်ႇၵႂၢမ်းၸဝ်ႈၽူဝ်ႈ။<br>
ဝဵင်းမေႃႇထႆႉ
ဝဵင်းမေႃႇထႆႉ (mɔ̀ tʰa᷇i), (မော်ထိုက်မြို့), (Mawhtik), (Mauthai) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၵုင်းၸၢင်ႉ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလဝ်ႉၵႆႇ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးၸၼ်ႉ ၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
ဝဵင်းမေႃႇပီႇ
ၸႄႈဝဵင်းမေႃႇပီႇ (မှော်ဘီမြို့နယ်), (Hmawbi Township), (Zewaeng Maupi) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်ၽႃႇသႃႇမွၼ်းဝႃႈ မေႃႇပီႇ= မေႃႇ-ၵူတ်ႉ/ၸဵင်ႇ၊ ဘီ-မႄႈၼမ်ႉ၊ ၵူတ်ႉမႄႈၼမ်ႉ မီးတီႈပွင်ႇၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။၂၀၁၆
ဝဵင်းမေႃႇပီႇၼႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉတီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈဢိၼ်းၸဵင်ႇသေ ပေႃးလုၵ်ႉဢဝ်တီႈ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၸွမ်းတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းၼႆႉ ၵႆယၢၼ် 25 လၵ်းသေ ပေႃးဢဝ်ၸွမ်းတၢင်းလူတ်ႉၵႃး တႃႈၵုင်ႈ-ပျီႇ ဝႃႈ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ယၢၼ်ၵႆတင်း တႃႈၵုင်ႈ 31 လၵ်းယဝ်ႉ။ မီးႁွင်ႈၵၢၼ်ၽၢႆႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢၼ်ၸၢမ်းၵူတ်ႇၽုၵ်ႇတူၺ်း တူၼ်ႈမၢၵ်ႇႁၢၵ်ႈၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်းလႄႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၶဝ်ႈၸႂ်ပႃးၸႂ် ဢွၼ်ၵၼ်ၵႂႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ် ပိုၼ်းမိူင်းဝႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးလိုဝ်းလင်သေတႃႉ ယွၼ်ႉပဵၼ်ဝဵင်း ၽူႈမီးပႆႇၺႃႇမၢၼ်ႊမေႃႇပီႇသြႃႇလူင်တဵင်းၵျီး လႄႈ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၵူၼ်းႁူႉၸၵ်းၼမ်ယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ တႄႇဢဝ် ပီ 1965 လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 1 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉဢဝ်ၸႄႈတွၼ်ႈဢိၼ်းၸဵင်ႇ ႁႂ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈႁွင်ႉပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈမေႃႇမီႇၼႆသေ ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းမေႃႇပီႇၼႆႉၵေႃႈ မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၶုၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မိူဝ် ပီ 1953 ၼၼ်ႉ မီး မႃး 5732 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ထိုင်ပီ 2016 ၼႆႉ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီးမႃးထိုင် 249829 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
တီႈၸႄႈဝဵင်းမေႃႇပီႇၼႆႉ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ မီး (21) ႁူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် မီး (12) ႁူင်းလႄႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် မီး (5) ႁူင်းယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပဵၼ်ၸၼ်ႉၸွမ်တႃႇပၢႆးပႆႇၺႃႇႁႃလဵင်ႉတွင်ႉၼၼ်ႉ မီး ၸၼ်ႉၸွမ်ပၢႆးမေႃၵေႃႇသၢင်ႈ (မေႃႇပီႇ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 
ဢၼ်ပဵၼ်ၸုမ်းပိတ်ႉမၢၵ်ႇၼင်ႇ ၸႄႈဝဵင်းမေႃႇပီႇၼႆႉ လႆႈသူးထီႉၼိူင်ႈ ၵွၵ်းၵႅဝ်ႈၸွမ်ၽွင်းလူင် ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ ၵူႈၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်ၸတ်းႁဵတ်းမႃးမိူဝ်ႈပီ 2016 ၼၼ်ႉလႄႈ ယၢမ်ႈပဵၼ်မႃး ၶျႅၼ်ႇပီႇယႅၼ်ႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၵွၵ်းၵႅဝ်ႈသူးထီႉၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ၸွမ်ၽွင်းလူင်ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ ဢူးၽျူဝ်းမိၼ်းတဵင်း ၵေႃႉယိုၼ်ႈပၼ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢတ်ႇမျူဝ်ႉမမေႃႇပီႇၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢတ်ႇ ဢၼ်ၵိုၼ်းသေပိူၼ်ႈ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းမေႃႇပီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းမေႃႇပီႇ
ၸႄႈဝဵင်းမေႃႇပီႇ (မှော်ဘီမြို့နယ်), (Hmawbi Township), (Zewaeng Maupi) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပွတ်းႁွင်ႇတႃႈၵုင်ႈ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၶႃႈဢေႃႈ။
မေႇ
မေႇ ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် လိူၼ်ထူၼ်ႈႁႃႈ တီႈ ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်း Gregorian လႄႈ Julian ယဝ်ႉ။
ဝၼ်းပွႆး.
မေႇ 1 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းႁႅင်းငၢၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ - May Day, International Workers' Day
မေႇ 3 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းလွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇလုမ်ႈၾႃႉ - World Press Freedom Day
မေႇ 4 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းၵူၼ်းၶေၾႆးလုမ်ႈၾႃႉ - International Firefighters' Day
မေႇ 5 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းမႄႈၵဵပ်းလုမ်ႈၾႃႉ - International Midwives Day
မေႇ 8 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ ၶႃပႄလႅင် လႄႈ ဝူင်းလိူၼ်လႅင် - World Red Cross and Red Crescent Day
 - ဝၼ်းၶုၵ်းထူပ်း လႄႈ ၶိုၼ်းႁူပ်ႉႁၼ်ၵၼ် တႃႇၵူၼ်းၸိူဝ်းႁူင်ႈႁၢႆတၢႆၵႂႃႇ ၼႂ်းသိုၵ်းၵမ်ႇၾႃႇပွၵ်ႈသွင်|ဝၼ်းၶုၵ်းထူပ်း လႄႈ ၶိုၼ်းႁူပ်ႉႁၼ်ၵၼ် တႃႇၵူၼ်းၸိူဝ်းႁူင်ႈႁၢႆတၢႆၵႂႃႇ ၼႂ်းသိုၵ်းၵမ်ႇၾႃႇပွၵ်ႈသွင်် - Time of Remembrance and Reconciliation for Those Who Lost Their Lives during the Second World War
မေႇ 9 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းၶုၵ်းထူပ်း လႄႈ ၶိုၼ်းႁူပ်ႉႁၼ်ၵၼ် တႃႇၵူၼ်းၸိူဝ်းႁူင်ႈႁၢႆတၢႆၵႂႃႇ ၼႂ်းသိုၵ်းၵမ်ႇၾႃႇပွၵ်ႈသွင်|ဝၼ်းၶုၵ်းထူပ်း လႄႈ ၶိုၼ်းႁူပ်ႉႁၼ်ၵၼ် တႃႇၵူၼ်းၸိူဝ်းႁူင်ႈႁၢႆတၢႆၵႂႃႇ ၼႂ်းသိုၵ်းၵမ်ႇၾႃႇပွၵ်ႈသွင် - Time of Remembrance and Reconciliation for Those Who Lost Their Lives during the Second World War
 - ဝၼ်းယူႇရူဝ်းပႃႇ - Europe Day
မေႇ 10 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းၼူၵ်ႉၶၢႆႉမိူင်းလုမ်ႈၾႃႉ - International Migratory Bird Day (North America)
မေႇ 12 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းမေႃယႃလုမ်ႈၾႃႉ - International Nurses Day
မေႇ 15 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းမုင်ႉႁေႃႁိူၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ - International Day of Families
မေႇ 17 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ တႃႇတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ၸႂ်ႉၵၢၼ်သိုဝ်ႇသၢၼ် လႄႈ ၶေႃႈမုၼ်း - World Telecommunication and Information Society Day
မေႇ 18 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းႁူင်းၼႄလုမ်ႈၾႃႉ - International Museum Day
မေႇ 21 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ လွင်ႈယဵၼ်ႇငႄႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ပိူဝ်ႈတႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ် လႄႈ ပိူဝ်ႈတႃႇၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်း|ဝၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ လွင်ႈယဵၼ်ႇငႄႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ပိူဝ်ႈတႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ် လႄႈ ပိူဝ်ႈတႃႇၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်း - World Day for Cultural Diversity for Dialogue and Development
မေႇ 22 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ ၸိူဝ်ႉၸႆႉပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် - International Day for Biological Diversity
မေႇ 29 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ ၵူၼ်းႁၵ်ႉသႃငမ်းယဵၼ် ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ - International Day of UN Peacekeepers
မေႇ 30 ဝၼ်း.
 - ဝၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႉယႃႈသုပ်ႉ - World No-Tobacco Day
ဝၼ်းဢင်းၵၢၼ်း ထီႉၼိုင်ႈ.
 - ဝၼ်းမွင်ၶေႃႉလုမ်ႈၾႃႉ - World Asthma Day
ဝၼ်းသဝ် ထီႉသွင်.
 - ဝၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ မီးသုၼ်ႇၵႃႉၶၢႆ ၽဵင်ႇပဵင်းၸွမ်းထမ်း - World Fair Trade Day
ဝၼ်းဢႃးတိတ်ႉ ထီႉသွင်.
 - ဝၼ်းမႄႈ - Mother's Day
ၼႂ်းလိူၼ်မေႇ ဝူင်ႈၼိုင်ႈ.
 - ဝၼ်းၼူၵ်ႉၶၢႆႉမိူင်းလုမ်ႈၾႃႉ - World Migratory Bird Day
<br><br>
 - ဝၼ်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ (မိူင်းၵျပၢၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းၵူဝ်းရီးယႃး) - မေႇ 5 ဝၼ်း
 - ဝၼ်းလိူၼ်ႁူၵ်းမူၼ်း (မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မျၢၼ်ႇမႃႇ) - မေႇ 9 ဝၼ်း
 - ဝၼ်းမႄႈ (မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ) - ဝၼ်းဢႃးတိတ်ႉ ဝူင်ႈထူၼ်ႈသွင်
ငဝ်ႈ.
 - လိူၼ်ဢင်းၵိတ်ႉ<br>
← ၵႂႃႇၸူး လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ <br>
→ ၵႂႃႇၸူး လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ
မေႈ
မေႈၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈပဵၼ် ၸၢဝ်းပႄႉ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶူၼ်မၼ်းၼႃ ၶူၼ်မၼ်းပူင်းသေ ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ႁွင်ႉဝႃႈ ၸဵၼ်၊ ၸဵၼ်ဢၼ်သိူဝ်ႇဢၼ်ပူၼၼ်ႉ ႁဝ်းတေယၢမ်ႈၸႂ်ႉယူႇ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ႁွင်ႉဝႃႈပူႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ပူႈၼႆႉတႄႉ ပေႃးဝႃႈ ၶူဝ်းပူႈၶူဝ်းၽႄးၼႆ တေမိုတ်ႈႁူႁဝ်းယူႇ။ မေႈၼႆႉ ဢင်းၵိတ်းၶဝ်တႄႉ ႁွင်ႉဝႃႈ sheep ။
မေႈ (Ovis aries) ၼႆႉ ပဵၼ်သတ်း တူဝ်သီႇတိၼ် တူဝ်သွမ်ၼူမ်း ဢၼ်မေႃၵဵဝ်ႉဢိူင်ႈယဝ်ႉ။ ပဵၼ်သတ်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး ၼႂ်းၵၢၼ်လဵင်ႉလူ တူဝ်သတ်းၼၼ်ႉယူႇ။ တိၼ်မေႈၼႆႉ မီးၵိပ်ႇ ၸိူင်ႈၼင်ႇ တူဝ်သွမ်ၼူမ်း ဢၼ်မေႃၵဵဝ်ႉဢိူင်ႈၼၼ်ႉၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈ သတ်းဢၼ်ၵူၼ်းလဵင်ႉၼၼ်ႉ တေလႆႈဝႃႈ မေႈၼႆႉ ပဵၼ်သတ်း ဢၼ်ၵူၼ်းလဵင်ႉ ၼမ်သေ တေမီးမွၵ်ႈ 1 ၿီႇလီႇယၢမ်ႇလိူဝ်ယူႇ။ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၶဝ်ၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ ပႄႉထိူၼ်ႇ ယူးရူပ်ႉလႄႈ ဢေးသျႃး ဢၼ်ပဵၼ်ၸိူဝ်ႉ (Mouflon) ၼၼ်ႉမႃးၼႆယဝ်ႉ။ 
မေႈၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ် တူဝ်သတ်းဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်း လဵင်ႉပဵၼ် တူဝ်ယဵၼ်ႇငႄႈမႃး ဢွၼ်တၢင်းသေ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၶူင်းၵၢင် ၵၢၼ်လဵင်ႉလူၽုၵ်ႇသွမ်ႈယဝ်ႉ။ ၼိူဝ်ႉလႄႈ ၶူၼ်မၼ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း ပုၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းႁဝ်းတႄႉတႄႉ။ ၼႂ်းၵႃႈ ၶူဝ်းၶွင်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃး တီႈတူဝ်သတ်းၼၼ်ႉ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶူၼ်မေႈၶူၼ်ၸဵၼ်ၼႆႉ ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၼမ်လိူဝ် တၢင်ႇမဵဝ်းတႄႉတႄႉ။ လႆႈၵႅတ်းဢဝ် ၶူၼ်ၶဝ်သေ မႃးၸႂ်ႉၸိုဝ်းယဝ်ႉ။ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းဢဵင်းၵလဵတ်ႈတႄႉ ၼိူဝ်ႈမေႈတူဝ်လဵၵ်ႉဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ (Lamb) ၼႆသေ ၼိူဝ်ႉမေႈ ဢၼ်လႆႈမႃး တီႈတူဝ်ယႂ်ႇၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ (Mutton)။ ၼိူဝ်ႉလႄႈ ၶူၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း လမ်ႇလွင်ႈ ပုၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းႁဝ်း တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်းၼႆႉယူႇ။ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် တႃႇတေ လႆႈၼင်မၼ်းလႄႈသင်၊ တႃႇတေလႆႈ ၼမ်ႉၼူမ်းမၼ်းလႄႈသင် တႃႇတေ ဢဝ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉလႄႈသင် လဵင်ႉမေႈၵေႃႈ မီးယူႇ။
မဵတ်ႉတႃႇ
မဵတ်ႉတႃႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းတေႃးသယဝ်ႉ။ ၸႂ်ၸေႇတသိၵ်ႈ ဢၼ်ဝႆႉဝၢင်းယိူင်းၼူပ်ႈၸူး ပုၵ်ႈၵူဝ်ႇ သတ်ႉတဝႃႇ ပၺတ်ႈသေ ဝႆႉၸႂ်ဝႃႈ "ႁႂ်ႈသိူဝ်းသႃႇသေၵမ်း ႁႂ်းလွတ်ႈၽေးသေၵမ်း" ၼႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸႂ် မဵတ်ႉတႃႇယဝ်ႉ။ မဵတ်ႉတႃႇၼႆႉ တႆးႁဝ်းပိၼ်ႇဝႃႈ "တၢင်းႁၵ်ႉ" ၼႆယဝ်ႉ။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းတၢင်းႁၵ်ႉၼၼ်ႉ ၽႄဝႆႉ - <br><br>
 - တၢင်းႁၵ်ႉတၼ်ႇႁႃႇပေႇမ ၽူဝ်လႄႈမေးႁၵ်ႉၵၼ်။
 - တၢင်းႁၵ်ႉ ၵေႇႁသ်ႉသိတပေႇတ ပေႃႈမႄႈပီႈၼွင်ႉႁၵ်ႉၵၼ်။
 - တၢင်းႁၵ်ႉမဵတ်ႉတႃႇ ဢၼ်ၶႂ်ႈႁႂ်ႈပိူၼ်ႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်ၼႆသေ မီးသၢမ်ပိူင်ယဝ်ႉ။<br><br>
တၢင်းႁၵ်ႉတၼ်ႇႁႃႇပေမလႄႈ တၢင်းႁၵ်ႉၵေႇႁသ်ႉသိတၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵိုၵ်းမိူတ်ႇလေႃးၽ၊ တၼ်ႇႁႃႇလႄႈ ပႆႇလႆႈဝႃႈသၽေႃးတြႃးၸိုၼ်ႈသႂ်။ တၢင်းႁၵ်ႉမဵတ်ႉတႃႇတႄႉ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈပိူၼ်ႈမၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ် ၵတ်းယဵၼ်သိူဝ်းၸႂ်လႄႈ ၸင်တေလႆႈႁွင်ႉဝႃႈ သၽေႃးတြႃးမဵတ်ႉတႃႇၸႅတ်ႈၸႅတ်ႈယဝ်ႉ။
ၶူးလၢႆးသူင်ႇမဵတ်ႉတႃႇ.
ဝႆႉၸႂ်ယိူင်းၸူး ၵေႃႉဢၼ်ႁဝ်းတေသူင်ႇမဵတ်ႉတႃႇၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈႁၼ်ၸႅင်ႈၼႃႈတႃမၼ်းလီလီ သႂ်ႇၸႂ်ၼၵ်းၼၵ်းၸူမ်ၸူမ်သေ သူင်ႇမဵတ်ႉတႃႇဝႃႈ ႁႂ်ႈသိူဝ်းသႃႇသေၵမ်း၊ ႁႂ်ႈယၢၼ်ၶဵၼ်သေၵမ်း ၼႆၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ပိုၼ်ၽႄႈမဵတ်ႉတႃႇယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ်ထၢတ်ႈမဵတ်ႉတႃႇႁဝ်း သမ်ႉပေႃးတေၽၢႆၼၼ်ႉ တေလႆႈႁဵတ်း မဵတ်ႉတႃႇၽႃႇဝၼႃႇၼင်ႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။<br><br>
 - ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ႁပ်ႉၶၢမ်ႇဢဝ် သိၼ်သီႇလတႃႉ။
 - ၼင်ႈၶႂၢႆႇၶူတ်ႇ၊ ဝႆႉဢႅင်ႈဢႅဝ်သိုဝ်ႈသိုဝ်ႈ၊ ဢဝ်ၽႃႇမိုဝ်းသွင်ၽႃႇ ပိၼ်ႈဝႆႉသွၼ်ႉၵၼ်၊ ဢဝ်ႁူဝ်မႄႈမိုဝ်းတိူဝ်ႉၵၼ်ဝႆႉသေ တေဢမ်ႇလႆႈငဝ်လပ်းငဝ်ၼွၼ်း တေလႆႈဝႆႉဢႃႇရူင်ႇလီလီသေ ၼင်ႇဝႆႉၼိမ်ၼိမ်။
 - ၵေႃႉဢၼ်ႁဝ်းၶႂ်ႈသူင်ႇမဵတ်ႉတႃႇထိုင်ၼၼ်ႉ တေလႆႈဢဝ်ဢႃႇရူင်ႇ ႁႂ်ႈႁၼ်ၸႅင်ႈၼႃႈတႃမၼ်း၊ ဢဝ်ၸႂ်ယိူင်းၼူပ်ႇၸူးမၼ်းသေ "ႁႂ်ႈတူဝ်ၸႂ်သွင်ပိူင် သိူဝ်းသႃႇသေၵမ်း၊ ႁႂ်ႈယၢၼ်ၶဵၼ်သေၵမ်း" ၼႆသေ တေလႆႈဝႆႉၸႂ်သူင်ႇထၢတ်ႈမဵတ်ႉတႃႇ ၵပ်းတၢမ်းၵၼ် ၼိုင်ႈပွၵ်ႈမွၵ်ႈ (15) မိၼိတ်ႉ၊ ၶိုင်ႈမွင်းၼိုင်ႈလႂ်ယဝ်ႉ။
 - ပေႃးဝႃႈသူင်ႇလႆႈ မဵတ်ႉတႃႇထိုင်တမ်ႈတီႈၵေႃႉလဵဝ်ယဝ်ႉၸိုင် လူဝ်ႇလႆႈၽိုၵ်း ႁႂ်ႈၸၢင်ႈသူင်ႇမဵတ်ႉတႃႇထိုင် ၵူၼ်းၼမ်၊ ၵူၼ်းတင်းဝၢၼ်ႈ၊ ၵူၼ်းတင်းမိူင်း၊ ၵူၼ်းတင်းၵမ်ႇၽႃႇယဝ်ႉ။ ပေႃးယၢမ်ႈမႃးယဝ်ႉၼႆႉ တႃႇတေသူင်ႇမဵတ်ႉတႃႇထိုင် သိပ်းၼႃႈၽႃႉ ပႅတ်ႇၼႃႈမိူင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇယၢပ်ႇသင်ယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းလီလႆႈသူင်ႇမဵတ်ႉတႃႇ.
လွင်ႈသူင်ႇမဵတ်ႉတႃႇၼႆႉ ၽွၼ်းလီမၼ်းယႂ်ႇလိူဝ်သေ ၵၢၼ်တႃႇၼ ၵၢၼ်သီႇလယဝ်ႉ။ (ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပဵၼ်ၵၢၼ် သမထလႄႈ ပေႃႈဝႃႈႁႅင်းသမႃႇထိယႂ်ႇၵွၼ်ႇ ထၢတ်ႈမဵတ်ႉတႃႇၸင်ႇတေထိုင်တီႈ ၸင်ႇတေမီးႁႅင်း ၸင်ႇတေယမ်ယဝ်ႉၼႆ လူဝ်ႇလႆႈဝႆႉသတိယူႇ။ မိူင်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၽႆးသၢႆ (ၽႆးထၢတ်ႈ)ၼၼ်ႉ ႁႅင်းမၢၵ်ႇမၼ်း မီးႁႅင်းၵႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈ မၼ်းလႅင်းၵႆတၢၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ မၢၼ်ႇၽီလူးၼၼ်ႉ ႁႅင်းမၼ်းမီးယႂ်ႇတၢၼ်ႇႁိုဝ်ၵေႃႈ မၼ်းၸၢင်ႈလႆႈၵႆထၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။)<br>
<br>ၽွၼ်းလီမဵတ်ႉတႃႇ သိပ်းဢဵတ်းပိူင်<br>
 - လႆႈၼွၼ်းလီ
 - လႆႈတိုၼ်ႇလီ
 - ဢမ်ႇၼွၼ်းၽၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇလီ
 - ၵူၼ်းႁၵ်ႉ
 - ၽီႁၵ်ႉ
 - ၽီၶဝ်ပႂ်ႉလူထိင်း
 - ၽႆးဢမ်ႇမႆႈလႆႈ၊ ငူၼ်ႉ(ၵွင်ႉ)ဢမ်ႇမိူဝ်ႇလႆႈ၊ ၶိူင်ႈလၵ်ႈၼၢၵ်ႈဢမ်ႇတိူဝ်ႉလႆႈ။
 - ၸႂ်ၼိမ်လႆႈၶၼ်ၶၼ်ၽႂ်းၽႂ်း
 - ၼႃႈတႃၸိုၼ်ႈသႂ်မူၼ်ႈသိူဝ်း
 - လႆႈတၢႆဢမ်ႇလူင်လိုမ်း
 - ပေႃးတၢႆၵႂႃႇၼႆ လႆႈၵႂႃႇႁွတ်ႈမိူင်းသၢင်
<br>
ဢူမ်သူပ်း<br>
လပ်းတိုၼ်ႇၼွၼ်းၽၼ်လီ ၊ ၵူၼ်းၽီႁၵ်ႉလိူဝ်ႁႅင်း ၊ ၽီပႅင်းပႂ်ႉလူဝႆး ၊ ၽႆးငူၼ်ႉလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈယၢၼ် ၊ <br>
ၵၢၼ်ၸႂ်ၸဵဝ်းၸိုၼ်ႈၸၢင်ႇ ၊ ၼႃႈတႃပၢင်ႇၸိုၼ်ႈသႂ် ၊ လႆႈတၢႆၸႂ်ဢမ်ႇသဝ်ႈ ၊ တၢႆႁွတ်ႈတဝ်ႈၶူင်းသၢင် ၊ <br>
ၼိုင်ႈဝၼ်းလႂ်သၢမ်ထႃႇ ၊ ႁုင်မႃႇၶဝ်ႈပၢၵ်ႇမေႃႈ ၊ လူႇတၢၼ်းသေၵေႃႈယဝ်ႉ ၊ တေႃႈဢမ်ႇမႃးတဝ်ႉၵၢၼ်၊ <br>
ၸူဝ်ႈဢမ်ႇမိပ်ႇၼမ်ႉၼူမ်း ၊ ႁူမ်ၸူမ်းသူင်ႇမဵတ်ႉတႃႇ ၊ မုၼ်ပုတ်ႉထႃႇႁေႃးမႃး ၊ တြႃးၽွၼ်းလီလွင်ႈမဵတ်ႉတႃႇၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။
မဵတ်ႉတႃႇ သၢမ်ယိူင်ႈ
 - ဟိတဖရဏ မဵတ်ႉတႃႇ = မီးၸႂ် ၶႂ်ႈႁႂ်ႈ သတ်ႉတဝႃႇ တၢင်းလၢႆ လွတ်ႈၽေးၵတ်းယဵၼ်ၸႂ်။
 - ဥပစာရ မဵတ်ႉတႃႇ = ၵေႃႉၸင်း၊ ၵေႃႉႁၵ်ႉ၊ ပေႃႇပွႆႇဝၢင်းဝႆႉ ဢဝ်ၶဝ်သၢမ်ၵေႃႉၼႆႉ ႁၵ်ႉပႅင်းၼင်ႇတူဝ်ၵဝ်ႇ။
 - အပ္ပနာ မဵတ်ႉတႃႇ = ဢဝ်ၸႂ်ၸၢၼ်ႇၵိုၵ်းသေ ႁၵ်ႉ။
မဵတ်ႉတႃႇၽႃႇဝၼႃႇ
လွင်ႈဢၼ်ၵမ်းၵမ်းဝႆႉဝၢင်းၸႂ် ပိုၼ်ၽႄႈၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်ၸႂ် ၶႂ်ႈႁႂ်ႈပိူၼ်ႈလီသေဢွၼ် တွၼ်းသေၵမ်ူႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸႂ်မဵတ်ႉတႃႇယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈၼိူဝ်သတ်ႉတဝႃႇၶဝ်ၼၼ်ႉ ဝႆႉၸႂ် မဵတ်ႉတႃႇလႄႈသင်၊ ၵရုၼႃႇ၊ မုၻိတႃႇ၊ ဢုပဵၵ်ႉၶႃႇလႄႈသင် ၼႂ်းသီႇဢၼ်ၼႆႉ သင်ဝႃႈ ပိုၼ်ၽႄႈၼႂ်းၵႄႈၵၢင်ၸႂ်ၼႆၸိုင် ပဵၼ် ၿြႁမဝိႁႃႇရ လွင်ႈယူႇသဝ်းၸၼ်ႉသုင်ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈဝႆႉၸႂ်ၸိူင်ႉၼၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တၢင်းတိုဝ်းၵမ် ဢၼ်ထွတ်ႈမျၢတ်ႈလႄႈ ႁွင်ႉဝႃႈ ၿြႁမၸူဝ်ႇၼႆယဝ်ႉ။<br>
ပေႃးသူင်ႇမဵတ်ႉတႃႇၼႆၸိုင် ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တေလႆႈသူင်ႇၸူးတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇဢွၼ်တၢင်း။ "ၸိူင်ႉၼင်ႇၵဝ်ၶႂ်ႈ ၵတ်းယဵၼ်သိူဝ်းသႃႇၼၼ်ႉ သတ်ႉတဝႃႇ ၸိူဝ်းမီးတူဝ်ၸႂ်တင်းသဵင်ႈၵေႃႈ တေၶႂ်ႈၵတ်းယဵၼ်သိူဝ်းသႃႇ တူဝ်ၸႂ်ယူႇ" ၼႆသေ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း လူဝ်ႇႁႂ်ႈမီးၸႂ်ၼိူင်းတူဝ်ဢွၼ်တၢင်းယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈ ၵေႃႉဢၼ်ဢမ်ႇႁပ်ႉလႆႈ မဵတ်ႉတႃႇႁဝ်း ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်တၢႆၵႂႃႇၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇလႆႈသူင်ႇမဵတ်ႉတႃႇပၼ်။
ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ (မိတ္ထိလာခရိုင်), (Meiktila District) ၼႆႉ ပဵၼ် ၸႄႈတွၼ်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈပွတ်းၵၢင်မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် သဵၼ်မၢႆႁူဝ်ႁိူဝ်းဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉသေ မီးၵႂႃႇ 880,802 ၵေႃႉ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ
ၸႄႈဝဵင်း.
ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ ၼႆႉ မီးၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
 - ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းမလႅင်ႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းဝၢၼ်းတုၼ်း
ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ
ၸႄႈဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ (မိတ္ထိလာမြို့နယ်), (Meiktila Township) ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမဵၵ်ႉထီႇလႃႇယဝ်ႉ။
ဝဵင်းမျိတ်ႉငႄႇ
ဝဵင်းမျိတ်ႉငႄႇ (မြစ်ငယ်မြို့), (Myitnge Town) ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈလိူဝ်ႇသေ ႁူမ်ႈဝႃးဢမ်ႇၸႂ်ႈဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇသေတႃႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတႃႇ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ ပဵၼ်တီႈဢၼ် မႄႈၼမ်ႉမျိတ်ႉငႄႇ လႄႈ တၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း မႃးႁူပ်ႉၵၼ်သေ ယၢၼ်ၵႆၵၼ်တင်း ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ 9 လၵ်းယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၶူဝ်မျိတ်ႉငႄႇသေ ၶၢမ်ႈမႄႈၼမ်ႉမျိတ်ႉငႄႇ ဝႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ် သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ၽူႈၶဵၼ်ၶဝ် ၵမ်းၵမ်းဢဝ်ႁိူဝ်းမိၼ် မႃးပွႆႇမၢၵ်ႇသႂ်ႇ ၶူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းမျိတ်ႉငႄႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉမီး ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ လူတ်ႉလဵၼ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇလႄႈ ၽူႈမီးၸၼ်ႉ ၽၢႆႇလူတ်ႉလဵၼ်းလႄႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် လူတ်ႉလဵၼ်းၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်ယူႇသဝ်းဝႆႉ တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
ဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး (Myittha), (မြစ်သားမြို့) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်ႉလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး သေ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမျိတ်ႉတႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ တီႈသုတ်း ပျွင်းပျႃႇမျွင်းမတေႃႇ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၽၢႆၵိၼ်းတႃးၽႄဢွၵ်ႇမႃး ဢၼ်ပဵၼ်ၽၢႆပၢႆၼိူဝ်သုတ်း ၶွင် မႄႈၼမ်ႉပၢၼ်းလွင်ႇ တီႈဢၼ် တၢင်းလူတ်ႉၵႃး တႃႈၵုင်ႈ - တႃးလိူဝ်ႇ ႁူပ်ႉၺႃးၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပဵၼ်တၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း တႃႈၵုင်ႈ - ဝဵင်းလိူဝ်ႇၼႆႉ ယွၼ်ႉလတ်း ဝဵင်းမျိတ်ႉတႃးၵႂႃႇလႄႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၸႅၵ်ႇဢဝ်ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ႁဵတ်းပဵၼ် ပွတ်းဢွၵ်ႇ ပွတ်းတူၵ်း ပဵၼ်သွင်ပွတ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃးၼႆႉ လင်ႁိူၼ်းမီး 3933 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီး 18,278 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး ဢၼ်မီးပွတ်းဢွၵ်ႇ တၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ၾူၼ်ဢႄႇဝႃႈၼႆသေတႃႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉမီးႁွင်ႈ ဢၼ်ဢဝ်ၼမ်ႉမႃးတီႈ မႄႈၼမ်ႉပၢၼ်းလွင်ႇၼၼ်ႉလႄႈ ၸၢင်ႈႁဵတ်းလႆႈ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈယူႇ။ ပွတ်းၼၼ်ႉၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ပွတ်းၼႃႈလိၼ်ပဵင်းသေ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇမၼ်းမီး သၼ်လွႆမိူင်းတႆး ဝႆႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆတူၵ်းတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ လုၵ်ႉတီႈ မႄႈၼမ်ႉၸမူင်၊ ႁွင်ႈၶုတ်းၸမႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ လႆႈၼမ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
တၢင်းၵႂၢင်ႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃးၼႆႉ ပေႃးဢဝ်ၼႃႈႁွင်ႇၼႃႈၸၢၼ်းဝႃႈ မီးမွၵ်ႈ 1 လၵ်း 2 ၽႃႇလူင်ႇ၊ ပေႃးဢဝ်ၼႃးဢွၵ်ႇၼႃႈတူၵ်းဝႃႈ မီး 6 ၽႃႇလူင်ႇၼႆႉသေ ပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်ပဵင်းယဝ်ႉ။ မႄႈၼမ်ႉပၢၼ်းလွင်ႇၼႆႉ လုၵ်ႉဢၼ် ၽၢႆဢွၵ်ႇပွတ်းၸၢၼ်းသေ လဵပ်ႈလႆလူင်းၵႂႃႇ ၽၢႆတူၵ်းပွတ်းႁွင်ႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းလႄႈ မီးဝႆႉ လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ႁူင်းယႃ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင်၊ ၶူၵ်ႉၸၢၵ်ႈၶဝ်ႈ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၽၢႆႇဢွၵ်ႇသုတ်း ၵၢင်ဝဵင်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၵွင်းမူးလူင်သူၺ်ႇမုၼေႃး ဢၼ်ဝႃႈ သီႇရိထမ်ႇမႃႇသေႃးၵ တင်ႈမႃးၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူႈပီႈၵူႈပီ ပေႃးထိုင် လိူၼ်သၢမ်မႂ်ႇ 8 ၶမ်ႈ တေႃႇ လိူၼ်လွင်ႈ 2 ၶမ်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းပၢင်ပွႆးၽြႃးယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉဢဝ် မျိတ်ႉတႃးသေ ၵႂႃႇ မျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ တင်းလူတ်ႉၵႃးၼႆႉ ၵႆယၢၼ် 53 လၵ်းယဝ်ႉ။ 
ပိုၼ်းဝဵင်း.
ဢွင်ႈတီႈပၵ်းသဝ်းဝဵင်းမျိတ်ႉတႃးၼႆႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပႆႇထိုင်ပၢၼ် ၶုၼ်ဢၼေႃႇယထႃႇၼၼ်ႉ ပေႃးမီးၵူၼ်းယူႇမႃးယဝ်ႉသေ ႁွင်ႉဝႃႈ လႄႇတုၼ်း 11 ၸႄႈတွၼ်ႈ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ပူးၵမ်ႇ ၶုၼ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ်ႁွင်ႉၸိုဝ်ႈဝဵင်းၼႆႉဝႃႈ မျိတ်ႉတႃႇ (မြစ်သာ) ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဢိင်ၼိူဝ် မႄႈၼမ်ႉပၢၼ်းလွင်ႇ ဢၼ်လႆႈလူင်းယူႇၼၼ်ႉသေ တႄႇတင်ႈမႃးလႄႈ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ် "ဝဵင်းၽင်ႇၼမ်ႉ ဢၼ်ၵတ်းယဵၼ်သိူဝ်းသႃႇ" ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။။
ၶုၼ်ဢၼေႃႇယထႃႇၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ် မႄႈၼမ်ႉပၢၼ်းလွင်ႇ လႄႈ မႄႈၼမ်ႉၸေႃႇၵျီႇ သေ ႁဵတ်းၽၢႆမႃးလႄႈ တီႈမႄႈၼမ်ႉပၢၼ်းလွင်ႇၼၼ်ႉ ဢဝ်မီးၸီႉၼႄတီႈ ဢၼ်တေႁဵတ်း ၽၢႆမၵျီးမႄး ၼၼ်ႉလႄႈ (မြစ်ကိုသားပြသည်) ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ မျိတ်ႉတႃး မႃး ဝႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး
ၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵျွၵ်ႉသႄႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ဢေႃႈ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမျိတ်ႉတႃး ယဝ်ႉ။ တီႈၸႄႈဝဵင်းမျိတ်ႉတႃးၼႆႉ မီး ပွၵ်ႉ 6 ပွၵ်ႉ လႄႈ ဝၢၼ်ႈ မီး 227 ဝၢၼ်ႈယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ
ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉသႄႇ (Myingyan), (မြင်းခြံမြို့နယ်) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ဢေႃႈ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမျိၼ်းၶျၢၼ်ႇယဝ်ႉ။
ဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ
ဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ (mɔ̀k mài), (မောက်မယ်မြို့), (Mawkmai), (Maukmai) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇဢေႃႈ။
ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ
ၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ (mɔ̀k màɯ), (မောက်မယ်မြို့နယ်), (Mawkmai Township), (Zewaeng Maukmai) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ 
ဝဵင်းဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်း မွၵ်ႇမႆႇ.
 - ဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ
ဢိူင်ႇ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းမွၵ်ႇမႆႇ.
 - ဢိူင်ႇၼမ်ႉလွတ်ႈ
 - ဢိူင်ႇႁူဝ်လွႆ
 - ဢိူင်ႇမိူင်းပူပ်း
 - ဢိူင်ႇၸၢင်ႈဝၢၼ်ႇ
 - ဢိူင်ႇၸၢင်ႈသႅင်
 - ဢိူင်ႇႁူဝ်ၼမ်ႉ
 - ဢိူင်ႇပၢင်းတၢင်ႇ
 - ဢိူင်ႇၵိူၼ်ႇတူလူင်
မေႃယႃ ၸၢႆးမွၵ်ႇၶမ်း
မေႃယႃ ၸၢႆးမွၵ်ႇၶမ်း (ၵိူတ်ႇ 1950) ၼႆႉ ပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆး ၵူၼ်းၵၢၼ်မိူင်းၵေႃႉၼိုင်ႈသေ ပဵၼ်ၵေႃႉဢၼ်လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ မႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ပီ 2011 လိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 4 ဝၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းထုၵ်ႇလိူၵ်ႈတၢင်ႇပဵၼ် ၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မျၢၼ်ႇမႃႇသေ လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်တေႃႇထိုင် ပီ 2016 လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် 30 ဝၼ်းယဝ်ႉ။
ၽွင်းပၢၼ်ၼုမ်ႇ.
ၸၢႆးမွၵ်ႇၶမ်းၼႆႉ ၵိူတ်ႈႁၼ်ၼႃႈ တီႈဝဵင်းမူႇၸေႈ မိူဝ်ႈပီ 1950 ၼၼ်ႉ။ လႆႈသွၼ်ႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ တီႈဝဵင်းမူႇၸေႈသေ ထိုင် 1968 မႃးလႆႈၶိုၼ်ႈ ၸၼ်ႉၸွမ် ပၢႆးမေႃယႃတီႈ ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇသေ လႆႈႁပ်ႉၶူးၸုမ်ႈ ပၢႆးမေႃယႃမႃးယဝ်ႉ။
ၼႃႈၵၢၼ်.
ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇဝႆႉ ႁူင်းယႃ ယူႇလီၶ တီႈဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈ၊ မိူင်းတႆး ။ ႁၢၼ်ႉတေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် တိုၵ်ႉႁပ်ႉဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၽူႈၼၢမ်းႁူဝ်ၸတ်းၵၢၼ် ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ ၼႃႈၵၢၼ်ၼၼ်ႉယူႇ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၵၢၼ်မိူင်းလႄႈ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် မုၵ်ႉၸုမ်း.
မေႃယႃ ၸၢႆးမွၵ်ႇၶမ်းၼႆႉ ယၢမ်ႈႁဵတ်းႁူဝ်ပဝ်ႈ ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆး ငဝ်ႈငုၼ်းလႄႈ ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆး ၽိင်ႈငႄႈတႆး တူင်ႇဝဵင်း လႃႈသဵဝ်ႈ။ မိူဝ်ႈပီ 2010 ၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈပႃႇတီႇ ပျီႇထွင်ႇၸုလႄႈ ၵျၢၼ်ႉၶႅင်ႇရေးသေ ၶဝ်ႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ တီႈ ၼႃႈလိၼ် ၵၢင်ၸႂ် မၢႆ(3)သေလႆႈ ၸူးလႆႈဢွင်ႈတီႈ ပဵၼ်တႅၼ်းၽွၼ်း ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ 2011 လိူၼ် ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 4 ဝၼ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ သၽႃးမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သေ ထုၵ်ႇၵဵပ်းလိူၵ်ႈ ပဵၼ် ၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း ယူႇယဝ်ႉ။
တႄႇႁၢပ်ႇၼႃႈၵၢၼ် ၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း.
မေႃယႃၸၢႆးမွၵ်ႇၶမ်း ၼႆႉ တႄႇႁၢပ်ႇဢဝ် ၼႃႈၵၢၼ် ၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 30.3.2010 ယူႇယဝ်ႉ။
ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ 2015.
တီႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ 2015 ၼၼ်ႉ လႆႈဢွင်ႇပႄႉတီႈ ဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈသေ တိုၵ်ႉႁၢပ်ႇၵၢၼ်ဝႆႉပဵၼ် တႅၼ်းၽွၼ်းသၽႃးၵူၼ်းမိူင်းဝႆႉယူႇ။
ဝၢၼ်ႈမၢၵ်ႇပိၼ်းဝၢၼ်၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း
ဝၢၼ်ႈမၢၵ်ႇပိၼ်းဝၢၼ် (Maakpinwaan, mɑ̀k pín wɑ̌n, မပျင်းဝမ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇမႆႉဢုၼ်လဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဝဵင်းမၢၵ်ႇမင်
ဝဵင်းမၢၵ်ႇမင် (mɑ̀k mǎŋ; မက်မန်းမြို့) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမၢင်ႇမင်၊တိူင်းဝႃႉၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇဢေႃႈ။
ၸႄႈတွၼ်ႈမၢၵ်ႇမင်
ၸႄႈတွၼ်ႈမၢၵ်ႇမင် (mɑ̀k máŋ), (မက်မန်းခရိုင်), (Matman District), (Zetaun Maakmang) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼႂ်းၵႃႈ ၸႄႈတွၼ်ႈသွင်ဢၼ် ဢၼ်မီးၼႂ်း တိူင်းဝႃႉၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈတႄႇၽွတ်ႈႁႅၼ်းမႃး မိူဝ်ႈပီ 2011 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈ ၼႃႈသုင်ပၢင်ႇလၢႆႇ မီး ၄၁၉၆ ထတ်း (၁၂၇၉ မီႇတိူဝ်ႇ)ယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼမ်ၵူၼ်း တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈႁူဝ်ပၢင်ႇၼႆႉ ပေႃးဢဝ် သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်ၵူၼ်း မိူဝ်ႈပီ 2014 ၼၼ်ႉဝႃႈ မီးၵႂႃႇ ၂၁၅,၆၄၈ ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းမၢၵ်ႇမင်
ၸႄႈဝဵင်းမၢၵ်ႇမင် (mɑ̀k maŋ; မက်မန်းမြို့နယ်), Zewaeng Maakmang ၼႆႉပဵၼ်ႄၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း တိူင်းဝႃႉၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဝဵင်းမၢၵ်ႇမင်ယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇ သိုပ်ႇတူၺ်းထႅင်ႈ.
 - Myanmar States/Divisions & Townships Overview Map
 - Matman Township - Shan State - Mimu
မၢၵ်ႇမၼ်ႉ
မၢၵ်ႇမၼ်ႉ.
မၢၵ်ႇမၼ်ႉၵမ်ႇ
မက်မန်းသီးသည် အစေ့မာတစ်စေ့တည်းရှိသည့် အသီး 
မျိုးဖြစ်၍ ချယ်ရီသီးကလေးများအရွယ်မှ ကြက်ဥအရွယ်ထိ 
အောင် အရွယ်အမျိုးမျိုးနှင့် ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုးရှိသည်။ အချို့ 
သည်လုံး၍ အချို့မှာ ကြက်ဥပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီးလျှင် အချို့ကား 
ရှည်မျောမျောရှိသည်။ အခွံသည် ပါး၍ အစိမ်း၊ အဝါ၊ အနီ၊ 
အပြာ၊ ခရမ်းရောင် စသည်ဖြင့် အရောင်လည်းအမျိုးမျိုးရှိသည်။ 
မက်မန်းသီးသည် အသားများ၍ အရည်ရွှမ်းသည်။ အလယ် 
ခေါင်တွင် ပြား၍မာသော အစေ့ကြီးတစ်စေ့ရှိရာ ထိုအစေ့ထဲ 
တွင်မှ မျိုးစေ့ရှိသည်။ 
မက်မန်းပင်သည် မက်မွန်ပင်၊ တရုတ်ဆီးသီးပင်၊ 
ချယ်ရီပင်များနှင်အတူ ရိုဇေးစီအီး မျိုးရင်းတွင် ပရူးနပ်မျိုးစု၌ 
ပါဝင်သည်။ ယင်း၏ ရုက္ခဗေဒအမည်မှာ ပရူးနပ် ကွမ်မျူနစ် 
ဖြစ်သည်။ ယင်း၏ မူလပေါက်ရာဒေသမှာ ဥရောပတိုက်တောင် 
ပိုင်းနှင့် အာရှတိုက်အနောက်ပိုင်းတို့ဖြစ်ရာ ထိုမှတစ်ဆင့် 
အမေရိကတိုက်၊ အာရှတိုက်နှင့် ဥရောပအနောက်ပိုင်းတို့သို့ 
ပျံ့နှံ့သွားကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပေ ၃ယဝဝဝ နှင့် ယင်း 
အထက်မြင့်သော ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်များ၌သာ ပေါက်ရောက် 
သည်။ ထိုကြောင့်မေမြို့၊ ကလောမြို့နှင့် တောင်ကြီးမြို့များ 
အနီးအနားတွင် မက်မန်းပင်များကို တွေ့ရသည်။ 
မက်မန်းပင်သည် ချုံငယ်မျိုး၊ သို့မဟုတ် အပင်ငယ်မျိုး 
ဖြစ်၍ အကိုင်းအခက်အလက် အမြောက်အမြားထိုးထွက်သည်။ 
ပန်းပွင့်များသည် အဖြူနှင့် အစိမ်းနုနုအရောင်များဖြစ်၍ နွမ်း 
သွားသည့်အခါ ပန်းရောင်နှင့် အနီရောင်သို့ ပြောင်းသွားတတ် 
သည်။ များသောအားဖြင့် ပန်းပွင့်များသည် အရွက်များမထွက်မီ 
ထွက်လာကြသည်။ မက်မန်းပင်အမျိုးပေါင်း မြောက်မြားစွာရှိ သည်။
မက်မန်းသီးသည် အလွန်အသုံးဝင်သောအသီးဖြစ် 
သည်။ ယင်းနှင့် အမျိုးတူ အသီးသုံးမျိုးတို့တွင် အာဟာရဓာတ် 
အများဆုံးပါသော အသီးဖြစ်သည်။ အခြား အသီးများထက် 
သကြားရာခိုင်နှုန်း ၂ဝ.၁ ပို၍ ပါကြောင်းတွေ့ရသည်။ အချို့ကို 
မသိုးစာ၊ ထောပတ်၊ ယိုများပြုလုပ်ရာ၌ အသုံးပြုကြသည်။ 
အချို့ကို အခြောက်ပြုလုပ်၍ စည်သွတ်ကြသည်။ 
မက်မန်းပင်များကို အဖူးကူးခြင်းဖြင့် အမြောက်အမြား 
ပွားယူကြသည်။ ပထမတွင် မက်မန်းသီးအစေ့များကို ပျိုးခင်း 
တွင် အမြောက်အမြားပျိုး၍ ကြီးလာသောအခါ တစ်နေရာရာ 
တွင် ပြောင်း၍စိုက်ကြသည်။ ထို့နောက် အသီးသီးသော မက် 
မန်းပင်များမှ အဖူးများကိုယူ၍ ထိုပျိုးပင်များ၏ ပင်လုံးတွင် 
ကူးပေးပြီးလျှင် စည်းထားလိုက်ရသည်။ အဖူးများသည် ပင်လုံး 
ထဲတွင်ပေါက်၍ ပညေ|ာက်များ ထွက်လာသည့်အခါ မူလပျိုး 
ပင်များ၏ အညွန့်များကို ဖြတ်ပေးလိုက်ရသည်။ ကူးသောအဖူး 
များမှထွက်လာသော အကိုင်းအခက်သစ်များသည် အပင်သစ်၏ 
အညွန့်အတက်များပင်ဖြစ်သည်။ မက်မန်းပင်များကို တစ်ပင်နှင့် 
တစ်ပင် ၁၆ ပေမှ ပေ ၂ဝ ထိခွာ၍စိုက်ကြသည်။ စ၍စိုက်ပျိုး 
သည်မှ ၃ နှစ်နှင့် ၆ နှစ်အတွင်း အသီးသီး၏။ ဤသို့ အဖူး 
ကူး၍ မျိုးပွားယူခြင်းမှ သီးသောအသီးများသည် မူလမိခင်ပင်မ 
မှသီးသော အသီးများလောက်ပင်ကြီးသည်။ အဖူးကူးခြင်း 
မဟုတ်ဘဲ အစေ့မှ တိုက်ရိုက်ကြီးပြင်းလာသော အပင်များမှ 
အသီးများကား မူလမိခင်ပင်မမှ သီးသည့်အသီးလောက် မကြီး 
ချေ။ မက်မန်းပင်များသည် ရေမတင်သော နုံးမြေပွများ၌ဖြစ် 
ထွန်းသည်။ မက်မန်းပင်များသည် အပင်ပိုးများကျရောက်တတ် 
သဖြင့် ဂရုတစိုက် စိုက်ပျိုးကြရပြီး ပိုးသတ်ဆေးနှင့် အပင် 
ရောဂါဆေးများကို မပြတ်ပက်ဖျန်း ပေးရသည်။
မၢၵ်ႇမႆႉ
မၢၵ်ႇမႆႉ.
 - မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇ
 - မၢၵ်ႇမူင်ႈ
 - မၢၵ်ႇလွတ်ႇ
 - မၢၵ်ႇမၼ်ႉ
 - မၢၵ်ႇၸင်ႈ
 - မၢၵ်ႇဢူဝ်း
 - မၢၵ်ႇၶီႈၼူ
 - မၢၵ်ႇလိူင်ႇၵႃ
 - မၢၵ်ႇတူတ်းမူ
 - မၢၵ်ႇၵႅင်း
 - မၢၵ်ႇၼမ်ႉတဝ်ႈ
 - မၢၵ်ႇၽိူင်း
 - မၢၵ်ႇဢေႃးၸႃႇ
 - မၢၵ်ႇၵွၼ်
 - မၢၵ်ႇၵိုၼ်
 - မၢၵ်ႇၵဵင်
 - မၢၵ်ႇၸွၵ်း
 - မၢၵ်ႇဝၢၼ်
 - မၢၵ်ႇၶႆ
 - မၢၵ်ႇၵရိတ်ႉၽုတ်ႉ
 - မၢၵ်ၵီႇဝီႇ
 - မၢၵ်ႇၶေႃ
 - မၢၵ်ႇလၢင်း
 - မၢၵ်ႇၽွတ်ႉ
 - မၢၵ်ႇမိုဝ်း
 - မၢၵ်ႇလၢင်းလိၼ်
 - မၢၵ်ႈၶီႈၼူၵ်ႉ
 - မၢၵ်ႇဝၢဝ်း
 - မၢၵ်ႇဝူႈ
မၢၵ်ႇဝၢဝ်း
မၢၵ်ႇဝၢဝ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ်ၵႂၢမ်းၼႂ်းဝၢၼ်ႈဝႃႈ Quince ၼႆသေ ပေႃးဢဝ် ၸိုဝ်ႈတူၼ်ႈၶိူဝ်းဝႃႈ Cydonia oblonga ၼႆယဝ်ႉ။ ၸႃႇတိဢွင်ႈတီႈ မၢၵ်ႇဝၢဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်တီႈၵုၼ်ယူးရူပ်ႉ ဢၼ်မီး ၸဵင်ႇတူၵ်းပွတ်းၸၢၼ်း ၵုၼ်ဢေးသျႃး ဢၼ်မီးၾိင်ႈၾႃႉဢုၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူၼ်ႈမၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်တူၼ်ႈဢွၼ်ႇသေ ဢိင်လူၺ်ႈ ယႃႇသီႇၾိင်ႈၾႃႉသေ မႂ်မၼ်းမေႃႁူင်ႈယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ တူၼ်ႈမၼ်းၼႆႉ တၢင်းသုင်မၼ်း ၵႆႉမီးမွၵ်ႈ 5 မီႇတႃႇ တေႃႇ 8 မီႇတႃႇၼႆႉသေ တၢင်းၵႂၢင်ႈမၼ်း ၵႆႉမီးမွၵ်ႈ 4 မီႇတႃႇတေႃႇ 6 မီႇတႃႇယဝ်ႉ။ မၢၵ်ႇမၼ်းတႄႉ မိူၼ်မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇ လႄႈ မၢၵ်ႇၵေႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။<br>
ပေႃးဝႃႈ မၢၵ်ႇမၼ်းသုၵ်းဢိူဝ်ႉမႃးယဝ်ႉၼႆ ပဵၼ်မႃး သီလိူင်ႁိူဝ်ႈႁိူဝ်ႈယဝ်ႉ။ မၢၵ်ႇမၼ်းၼႆႉ တေႃႇထိုင် မၼ်းသုၵ်းဢိူဝ်ႉမႃးၼႆႉ ၵႆႉယၢဝ်းမွၵ်ႈ 7 သိၼ်ႇတီႇမီႇတႃႇ တေႃႇ 12 သိၼ်ႇတီႇမီႇတႃႇသေ တၢင်းၵႂၢင်ႈမၼ်းၵႆႉမီး မွၵ်ႈ 6 သိၼ်ႇတီႇမီႇတႃႇ တေႃႇ 9 သိၼ်ႇတီႇမီႇတႃႇယဝ်ႉ။
<br>
မိူဝ်ႈမၢၵ်ႇမၼ်းပႆႇသုၵ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်သီၶဵဝ်ဝႆႉသေ မီးၶူၼ်သီၵွၼ်းၾႆးဢၼ်လၢမ်းၽၢႆႇၽိူၵ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈဝၢႆးၶၢဝ်းၵတ်းယဝ်ႉၼႆ မၢၵ်ႇမၼ်းတေၵႄႇမႃးသေ ၶူၼ်မၼ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးယဝ်ႉ၊ သီမၢၵ်ႇမၼ်းၵေႃႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်သီလိူင်မႃးသေ ၵႅၼ်ႇမႃးယဝ်ႉ။ မီးၼိူဝ်ႉဢၼ်လႆႈသႅဝ်ႁွမ်။ မႂ်မၼ်းတႄႉ ပဵၼ်သီၶဵဝ်သေ တၢင်းယၢဝ်းမၼ်း မီး 6 သိၼ်ႇတီႇမီႇတႃႇ တေႃႇ 11 သိၼ်ႇတီႇမီႇတႃႇယဝ်ႉ။ တီႈမႂ်မၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးၶူၼ်ၼုမ်ဢွၼ်ႇသေၼင်ႇၵဝ်ႇ။<br>
ပေႃးထိုင်ႁူဝ်ၶၢဝ်းမႆႈမႃး မႂ်ၼုမ်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃးသေ မွၵ်ႇသီၽိူၵ်ႇ (ဢမ်ႇၼၼ်) မွၵ်ႇသီၶွင်ႇဢွၼ်ႇ ၵီႈမႃးယဝ်ႉ။ လူင်ႇမွၵ်ႇမၼ်းၼႆႉ ပႃးၵိပ်ႇမၼ်း 5 ဢၼ်သေ တၢင်ႈၵႂၢင်ႈမၼ်းမီး 5 သိၼ်ႇတီႇမီႇတႃႇယဝ်ႉ။<br>
<br>
မၼ်းပဵၼ်တူၼ်ႈၵိၼ်မၢၵ်ႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၸိုဝ်ႉၽေ ၸိုဝ်ႉၽၼ်း မၢၵ်ႇဝၢၼ်း Cydonia ဢၼ်ၸႃႇတိမၼ်းပဵၼ်တီႈ မိူင်းၶႄႇ Chinese Quince (Pseudocydonia sinensis) လႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၸႃႇတိပွတ်းဢွၵ်ႇၵုၼ်ဢေးသျႃးၼႆႉ ပဵၼ်တူၼ်ႈ ဢၼ်မွၵ်ႇ သၢမ်တူၼ်ႈယဝ်ႉ။
<br>
ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ မိူင်းတိူဝ်ႇၵီႇၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်း ဢၼ်ဢွၵ်ႇမၢၵ်ႇဝၢဝ်း 4 ပုၼ်ႈ 1 ပုၼ်ႈယဝ်ႉ၊ ပဵၼ်မိူင်း ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ မၢၵ်ႇဝၢဝ်း ၼမ်သေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇဝၢဝ်းၼႆႉ ယင်းမၼ်းၼမ်ႉၵတ်ႉၶၢမ်ႇလႆႈ တီႈ ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ၼမ်ႉၶႅင်သေ မွၵ်ႇမၼ်းၼႆႉၵေႃႈ ၸၢင်ႈၵီႈလႆႈတီႈဢၼ် တၢင်ႉၵတ်း မီးၽၢႆႇတႂ်ႈ 7 တီႇၵရီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူၼ်ႈမၼ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈလုၵ်ႉတီႈ ႁူၺ်ႇမၼ်းသေ ၶိုၼ်းသိုပ်ႇၽႄႈလႆႈထႅင်ႈယူႇ။ ၸၢင်ႈဢဝ်ၵိင်ႇမၼ်းၸပ်းၵၼ်သေၵေႃႈ သိုပ်ႇၽႄႈလႆႈယူႇ။ ပေႃးဝႃႈ မၢၵ်ႇမၼ်းသုၵ်းဢိူဝ်ႉမႃးယဝ်ႉၼႆ ၼိူဝ်ႉမၼ်းၼႆႉ ဢူၼ်ႈမႃးလႄႈ မၢၵ်ႇမၼ်းၼႆႉ ထုၵ်ႇလီပိတ်းၵိၼ် မိူဝ်ႈၼမ်ႉၼၢႆးပႆႇတူၵ်း မိူဝ်ႈၾိင်ႈၾႃႉယႃႇသီႇတိုၵ်ႉဢုၼ်ႇယူႇၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်လီသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၼိူဝ်ႉမၢၵ်ႇဝၢဝ်းၼႆႉ ၵမ်ႉပႃႈၼမ်တႄႉ မၼ်းၶႅင်ဝႆႉသေ ၵႆႉဢွၼ်ၵၼ် ႁဵတ်းၵိၼ် မၢၵ်ႇမႆႉယႅမ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။<br>
ပေႃးဝႃႈ ဢဝ်မၢၵ်ႇဝၢဝ်းၼႆႉ ႁုင်ၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင်ဢိတ်းၼိုင်ႈၼႆ သီမၼ်းယဵၼ်းပဵၼ် သီလႅင်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ (မိူင်းမၢၼ်ႈ) ၼႆႉတႄႉ ၵႆႉဢွၵ်ႇတီႈ မိူင်းလွႆ ဢၼ်မီးၾိင်ႈၾႃႉၵတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်တီႈမိူင်းတႆးႁဝ်းဝႃႈတႄႉ တီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵူတ်ႉၶၢႆ ၼႆႉ မၢၵ်ႇဝၢဝ်းဢွၵ်ႇၼမ်တႄႉယဝ်ႉ။ မၢၵ်ႇဝၢဝ်းၼႆႉ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ ၵႆႉတမ်လေႃးၶိင်မၢၵ်ႇၽဵတ်းသေၵေႃႈ ၵိၼ်၊ မၢင်ၸိူဝ်းသမ်ႉ ၵႆႉဢဝ်လေႃးၽွင်မၢၵ်ႇၽဵတ်း၊ ၼမ်ႉပႃၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉသေ ႁဵတ်းသူမ်ႈ၊ ႁဵတ်းယႅၼ်ႈသေၵိၼ်ယဝ်ႉ။ မၢင်ၸိူဝ်းတႄႉၵေႃႈ ဢဝ်မၢၵ်ႇဝၢဝ်းၼႆႉ တၢၵ်ႇႁႅင်ႈႁႅင်ႈသေ ပႆႉၶိုၼ်းဢဝ်ၸႄႈလေႃး မၢၵ်ႇၽိတ်ႉၶဵဝ်၊ သေ ႁဵတ်းၼမ်ႉၽၵ်းသူမ်ႈၽဵတ်းၵိၼ်ယဝ်ႉ။
မၢၵ်ႇၶိူဝ်
မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉမီးလၢႆမဵဝ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်ၶိူဝ်း
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်ၶႅဝ်း
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်ၶူင်း
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်ၶၼ်း
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်ၶွပ်ႈ
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်ၸီႉၾႃႉ
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်ၼမ်ႉ
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်မႃႈ
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်မႃႈၵမ်ႇ
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်မႃႈၶၢဝ်
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်မႃႈလမ်
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်လိူၼ်လႅင်း
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢိူဝ်ႈ
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်လိူင်
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်မၢၵ်ႇႁႅင်ႈ
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဝၢၼ်
ၽၵ်းၸိူဝ်းဢဝ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်သေ ႁဵတ်းလႆႈ.
မၢၵ်ႇၶိူဝ်ၼႆႉႁဵတ်းၽၵ်းလႆႈလၢႆမဵဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢုပ်ႉ
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢွင်ႇ
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်ၶူဝ်ႈ
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်သႃႈ
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်တမ်
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်မိုပ်ႈ
လၢႆးႁဵတ်းမၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢုပ်ႉလႄႈမီႇၵီး.
1 လိူၵ်ႈႁႃဢဝ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢၼ်ၼုမ်ႇၼုမ်ႇ သုၵ်ႈလၢင်ႉၼမ်ႉႁႂ်ႈမူတ်းသႂ် ယဝ်ႉဢဝ်မိတ်ႈၽႃႇႁႂ်ႈပဵၼ်သိၵ်ႈ ၼမ်ဢေႇဢဝ်ၵမ်ႈၸႂ်။
2 သင်ဝႃႈမီးတႅင်ၸိင် ဢမ်ႇၼၼ် ထူဝ်ႇၽၵ်းယၢဝ်း ဢဝ်သုၵ်ႈလၢင်ႉၼမ်ႉႁႂ်ႈမူတ်းသႂ်ယဝ်ႉသႂ်ႇၸွမ်းေၵႃႈလႆႈ သင်ဝႃႈၵျိူၵ်ႈ ပေႃးဢမ်ႇၵျူိၵ်ႈဢမ်ႇသႂ်ႇေၵႃႈလႆႈယူႇ။
3 ၽၵ်းမီႇႁူဝ်လႅင်ၽႃႇႁဵတ်းၵိပ်ႇ လႄႈၽၵ်းမီႇႁေႃ (ၽၵ်းမီႇႁူဝ်ၽိူၵ်ႇ) ႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ။
4 ၼမ်ႉမၼ်း သႂ်ႇႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ
5 ၵိူဝ်ၸဵမ်း သႂ်ႇႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ
6 ၽွင်ဝၢၼ် သႂ်ႇႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ
7 ထူဝ်ႇၼဝ်ႈ သႂ်ႇႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ
8 ၶိင်လႄႈ မၢၵ်ႇၽဵတ်း
9 ၽွင်မိၼ်ႉ 
10 မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ
ပေႃးယဝ်ႉမူတ်းယဝ်ႉေၵႃႈ ဢဝ်ေမႃႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်ႁဝ်းၼၼ်ႉတင်ႈဝႆႉၼိူဝ်ၵဵင်းသေသႂ်ႇၾႆးပၼ်ပၢၼ်ၵၢင်ၼႆၶႃႈယဝ်ႉ။
ၼႂ်းမၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢုပ်ႉႁဝ်းၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈႁဝ်းဢမ်ႇလႆႈသႂ်ႇမၢၵ်ႇၽဵတ်းဝႆႉၼႆၸိုင် ၶႂ်ႈႁဵတ်းၼမ်ႉၽိတ်ႉသေၵပ်းၵိၼ်ဢဝ်ေၵႃႈလႆႈၶႃႈေဢႃႈ။
လၢႆးႁဵတ်းၼမ်ႉၽိတ်းမၼ်းၸမ်ႉ ။
1 ၽၵ်းမီႇႁေႃ (ၽၵ်းမီႇႁူဝ်ၽိူၵ်ႇ) ၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ
2 ထူဝ်ႇၼဝ်ႈ ၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ
3 ၵိူဝ် လႄႈ ၽွင်ဝၢၼ် ၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ
ဢဝ်သႂ်ၼႂ်းၶူၵ်ႉသေတမ်ၼႆၶႃႈဢေႃႈ။
လၢႆးႁဵတ်းမၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢွင်ႇ.
1 ႁႃဢဝ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢၼ်ၼုမ်ႇၼုမ်ႇ ပဵၼ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်မဵဝ်းလႂ်ေၵႃႈလႆႈ လၢင်ႉၼမ်ႉႁႂ်ႈမူတ်းသႂ်ယဝ်ႉသွႆးႁဵတ်းပွတ်း ႁိုဝ်သွႆးႁဵတ်းၶႅပ်းေၵႃႈလႆႈ ၼမ်ေဢႇဢဝ်ၵမ်ႈၸႂ်ဝႃႈ။
2 ဢဝ်ေမႃႈသႂ်ႇၼမ်ႉဢၼ်မူတ်းသႂ်ေသတင်ႈဝႆႉၼိူဝ်ၵဵင်းၾႆး
3 ဢဝ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢၼ်သွႆးဝႆႉၼၼ်ႉသႂ်ႇၼႂ်းေမႃႈ
4 သႂ်ႇမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ
5 သႂ်ႇထူဝ်ႇၼဝ်ႈ
6 သႂ်ႇၼမ်ႉမၼ်းလိပ်း
7 သႂ်ႇၵိူဝ် ႄလႈ ၽွင်ဝၢၼ် ႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ
8 သႂ်ႇမၢၵ်ႇႁႅင်ႈၶူမ်
9 သႂ်ႇၶိင် ၽၵ်းေၶျႃးေၶျႃး။
ဢဝ်တင်ႈဝႆႉၼိူဝ်ၾႆးပၢၼ်ၵၢင်ေသၼင်းပႂ်ႉသူၼ်းပၼ်ၾႆးတႃႉ။
လၢႆးႁဵတ်းမၢၵ်ႇၶိူဝ်ၶူဝ်ႈ.
1 ႁႃဢဝ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢၼ်ၼုမ်ႇၼုမ်ႇ လၢင်ႉၼမ်ႁႂ်ႈမူတ်းသႂ်ေသသွႆးယွႆႈယွႆႈ ၼမ်ေဢဢဝ်ၵမ်ႈၸႂ်ဝႃႈ။
2 ဢဝ်ေမႃႈတင်ႈဝႆႉၼိူဝ်ၵဵင်း သႂ်ႇၼမ်ႉမၼ်းႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ
3 ဢဝ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢၼ်သွႆးဝႆႉၼၼ်ႉသႂ်ႇ
4 သႂ်ႇမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ
5 သႂ်ႇၵိူဝ် ႄလႈ ၽွင်ဝၢၼ် ႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ
6 သႂ်ႇထူဝ်ႇၼဝ်ႈ
7 သႂ်ႇၽွင်မိၼ်ႉ
ယဝ်ႉၼင်ႈပႂ်ႉသူၼ်းၾႆးပၼ် ၸိမ်းတူၺ်းဢီႈသင်ၸၢင်ေၵႃႈထႅင်ႈပၼ်လႆႈယူႇၶႃႈ။
လၢႆးႁဵတ်းမၢၵ်ႇၶိူဝ်သႃႈ.
1 ႁႃဢဝ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢၼ်ေၵႇဢၼ်လိူင်ဝႆႉၼၼ်ႉလၢင်ႉၼမ်ႉႁႂ်ႈမူတ်းသႂ်ေသသွႆးေၶျႃးေၶျႃး ၽၵ်ႉယွႆႈယွႆႈယဝ်ႉဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်းဝၢၼ်ႇယႂ်ႇဢဝ်ၵိူဝ်သႂ်ႇၸွမ်းေသၼူတ်ႈပႅတ်ႈၼမ်ႉၶၼ်းမၼ်းယဝ်ႉၶိုၼ်းလၢင်ႉၼမ်ႉပႅတ်ႈယဝ်ႉၶိုၼ်း
ဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်းဝၢၼ်ႇဢၼ်မူတ်းသႂ်။
2 သွႆးၽၵ်းမီႇႁူဝ်လႅင်သႂ်ႇ ႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ
3 သႂ်ႇၵိူဝ် ႄလႈ ၽွင်ဝၢၼ် ႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ
4 သႂ်ႇၽၵ်းၵီးေၶႇ ႁိုဝ် ၽၵ်းၵီးမိူင်းၵွၵ်ႇ
5 သႂ်ႇမၢၵ်ႇၽဵတ်း ဢသ်ၵမ်ႈၸႂ်ၵျူိၵ်ႈ။
ေပႃးယဝ်ႉေၵႃႈၶူၼ်းႁႂ်ႈၶဝ်ႈၵၼ် ဢီႈသင်ၸၢင်ေၵႃႈထႅင်ႈဢဝ်လႆႈယူႇၶႃႈ။
လၢႆးႁဵတ်းမၢၵ်ႇၶိူဝ်မိုတ်ႈ.
1 ႁႃဢဝ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢၼ်ၼုမ်ႇၼုမ်ႇၼၼ်ႉေသဢဝ်မူၵ်းၾႆး ၸီႇၾႆး ႁၢင်းၾႆး ႁႂ်ႈသုၵ်း။
2 ေပႃးမၢၵ်ႇၶိူဝ်ၼၼ်ႉသုၵ်းယဝ်ေၵႃႈဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်းၶူၵ်ႉ
3 သႂ်ႇၵိူဝ် ႄလႈ ၽွင်ဝၢၼ် ႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇ
4 သႂ်ႇထူဝ်ႇၼဝ်ႈ
5 သႂ်ႇၽၵ်းၵီးေၶႇ ႁိုဝ် ၽၵ်းၵီးမိူင်းၵွၵ်ႇ
6 သႂ်ႇမၢၵ်ႇၽဵတ်း
7 သႂ်ႇေၼႃႇႁဵဝ်ႇ
ေပႃးယဝ်ႉေၵႃႈတမ်ႁႂ်ႈၶဝ်ႈၵၼ် ၸိမ်းတူၺ်းဢီႈသင်ၸၢင်ေၵႃႈထႅင်ႈဢဝ်ၶႃႈတႃႉ။
မၢၵ်ႇၶိူဝ်တမ်
မၢၵ်ႇၶိူဝ်တမ်ၼႆ့ တေလႆႈဝႃႈပဵၼ် ၽၵ်းတႆးမီႇၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၵမ်ႉၼမ်တႄႉၵေႃႈ ၵႆႉလႄႇႁဵတ်း ပေႃးဝႃႈႁုင်ၽၵ်းၵႅင်ၼႆႉ ဢဝ်မၼ်းပဵၼ်ၽၵ်းၵမ်ႉၽိူၼ်ယဝ်ႉ။ မၢၵ်ႇၶိူဝ်တမ်ၼႆႉ ယွၼ်ႉလႆႈၸႂ်ႉ မီႇၵီး ဢၼ်မီးႁိမ်းႁွမ်းသေႁဵတ်း ဢမ်ႇၸႂ်ႉပႃး ၶိူင်ႈၶူဝ်းထၢတ်ႈသေလႄႈ ပေႃးတူၺ်းၽၢႆႇပၢႆးယူႇလီၵေႃႈ လႆႈဝႃႈမၼ်း ဢမ်ႇမီးၽေးၶဵၼ်သင်ယဝ်ႉ။ မီႇၵီး ဢၼ်ပႃးၼႂ်းမၼ်းလႄႈ လၢႆးႁဵတ်းမၼ်းတႄႉ မီးၼင်ႇၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
မီႇၵီးၸိူဝ်းၶဝ်ႈပႃး.
 - မၢၵ်ႇၶိူဝ်
 - ထူဝ်ႇၼဝ်ႈ
 - ၽၵ်းၵီးမိူင်းၵွၵ်ႇ
 - ၽၵ်းၽႆႇ
 - မၢၵ်ႇၽိတ်း
 - ၽၵ်းမီႁေႃ (ၽၵ်းမီႇႁူဝ်ၽိူၵ်ႇ)
 - ၵိူဝ်
 - ၽွင်ဝၢၼ်
လၢႆးႁဵတ်း.
 - ဢၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႉ ႁဝ်းၶႃႈ ဢဝ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်(တီႈၼႆႈၼႆႉ ၶႃႈႁဝ်းဢဝ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်ၵမ်ႇ)သေ ၸီႇၽႆး ႁႂ်ႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်မၼ်းပေႃးသုၵ်း။ ပေႃးဝႃႈ မၢၵ်ႇၶိူဝ်မၼ်းသုၵ်းမႃး ဢူၼ်ႈမႃး ဢွၵ်ႇဢၢႆႁွမ်မႃးၼႆ ၵွၵ်းပႅတ်ႈ ပိူၵ်ႇၶႅမ်ႈမၼ်းသေ ႁႂ်ႈၵိုတ်းတူဝ်ၼိူဝ်ႉမၢၵ်ႇၶိူဝ်လွၼ်ႉလွၼ်ႉၵူၺ်းၶႃႈလႄႈ။<br>
 - ပေႃးဝႃႈလႆႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢၼ်ၸီႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉၼႆၸိုင် တၢင်ႇၼိူဝ်ၶႅင်သေ ၽၵ်ႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈသႂ်ႇဝႆႉၼႂ်းဝၢၼ်ႇသေဢၼ်ဢၼ်လႄႈ။<br>
 - ၵမ်းၼႆႉ ၵွၵ်းၽၵ်းမီႇႁေႃႇ သႂ်ႇမွၵ်ႈ သီႇၵိပ်ႇၼႆႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ သွႆးၽၵ်းၵီးမိူင်းၵွၵ်ႇ၊ ၽၵ်းၽႆႇ၊ မၢၵ်ႇၽိတ်းသႂ်ႇ၊ ဢဝ်ထူဝ်ၼဝ်ႈၽွင်သႂ်ႇ၊ ၵိူဝ်၊ ၽွင်ဝၢၼ်သႂ်ႇ ၼႂ်းၶူၵ်ႉယဝ်ႉ တမ်ပၼ် ႁႂ်ႈမၼ်းဢွၼ်ႇ ႁႂ်ႈမၼ်းၶဝ်ႈၵၼ်။<br>
 - ပေႃးဝႃႈ မီႈၵီးမၼ်း ဢွၼ်ႇၶဝ်ႈလေႃးၵၼ်တၢၼ်ႇတၢၼ်ႇမၼ်းယဝ်ႉၼႆ ၶိုၼ်းဢဝ် မၢၵ်ႇၶိူဝ်ဢၼ်ႁဝ်းၽၵ်ႉဝႆႉမိူဝ်ႈၵႆႈၼၼ်ႉ သႂ်ႇၼႂ်းၶူၵ်းလေႃး မီႇၵီးၸိူဝ်းတမ်ဝႆႉၼၼ်ႉသေၵေႃႈ ၶိုၼ်းဢဝ်သၢၵ်ႇႁဝ်း တမ်ပၼ်ထႅင်ႈ ဢိတ်းဢွတ်း ႁႂ်ႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်လႄႈတင်း မီႇၵီးမၼ်း ၶဝ်ၵၼ်လီလီၼႆၵေႃႈ လႆႈမႃး မၢၵ်ႇၶိူဝ်တမ် ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶိုၵ်ႉ မီႇၼိုင်ႈယဝ်ႉ။<br>
 - ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၽွင်ဝၢၼ်တႄႉ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈၵိၼ် မၢင်းၸိူဝ်းၵေႃႈဝႄႈ၊ ယွၼ်ႉၵၢပ်ႈပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ် ၽွင်ဝၢၼ်ၵေႃႈ မီးၸေးၼႃႇ မီးၼမ်ၼႃႇလႄႈ လူဝ်ႇမေႃလိူၵ်ႈၵိၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးမီးၽေးဢွၵ်ႇၶၢင်ႈၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵိၼ်ၵိုၵ်း.
ႁူမ်ႈဝႃႈ မၢၵ်ႇၶိူဝ်ၼမ်ၼႆႉ မၼ်းၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸုမ်းၼမ်ႉၽိတ်ႉ သေတႃႉ မၼ်းဢမ်ႇလူဝ်ႇၽၵ်းၵပ်းမၼ်းသၢၼ်ႉသၢၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈတမ်ဝႃႇ၊ ၼမ်ႉၽိတ်ႉၽူး ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၵမ်ႉၼမ်တႄႉၵေႃႈ ပေႃးႁုင်ၽၵ်းၵႅင်သေ မဵဝ်းမဵဝ်းၼႆ ၵႆႉဢွၼ်ၵၼ် ႁဵတ်းမၢၵ်ႇၶိူဝ်တမ်ၼႆ့ ၵပ်းႁႂ်ႈပဵၼ်ၽၵ်းၵမ်ႉမီႇၼိုင်ႈ ၼႆၵူၺ်းယဝ်ႉ။
မၢၵ်ႇၶိူဝ်တမ်လႄႈ ပၢႆးယူႇလီ.
ပေႃးတူၺ်းၽၢႆႇပၢႆးယူႇလီတႄႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ မၢၵ်ႇၶိူဝ်တမ်ၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇပႃး ၶိူင်ႈၶူဝ်းထၢတ်ႈသင်လႄႈ ႁႂ်ႈတိူဝ်ႉၶိူၵ်ႈ ပၢႆးယူႇလီတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈတႄႉ မၼ်းဢမ်ႇမီးသင်၊ ၵူၺ်းမၢင်ၸိူဝ်း ယွၼ်ႉ ဢမ်ႇမႅၼ်ႈၵၼ်တင်း ၽၵ်းၽႆႇလႄႈႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉတႄႉ ၵေႃႈ ထုၵ်ႇလီဝႄႈ ႁင်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵႂႃႇၵူၺ်း။ ၵမ်ႉပႃႈၼမ်တႄႉ ပဵၼ်မီႇၵီးဢၼ်လွတ်ႈၽေးဢွၵ်ႇၶၢင်ႈ တင်းသဵင်ႈလႄႈ ပဵၼ်ၽၵ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈပၼ်ၽေး ပၢႆးယူႇလီ မီႇၼိုင်ႈယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။
မၢၵ်ႇၸွၵ်း
မၢၵ်ႇၸွၵ်း.
မၢၵ်ႇၸွၵ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၸိူဝ်ႉမၢၵ်ႇ ဢၼ်ဢွၵ်ႇပၼ် ၼမ်ႉသူမ်ႈ citrus ဢၼ်မီး ဢၢႆသႅဝ်ႁွမ်ႁိုၼ်း၊ ဢၼ်မွၵ်ႇမႃးယဝ်ႉသေ ၸင်ႇတေပဵၼ်မႃးမၢၵ်ႇမၼ်း။ မၢၵ်ႇၸွၵ်းၼႆႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ၿီႇၸီႇ 314 ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ၼႂ်းပိုၼ်းၶႄႇၶဝ် တႅမ်ႈမၢႆလွင်ႈမၼ်းဝႆႉ။ ထိုင်မႃး 1987 ၼၼ်ႉ ၼႂ်းၵႃႈတူၼ်ႈတင်းလူင် တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၸွၵ်းၼႆႉ ပဵၼ်မႃး တူၼ်ႈဢၼ် ၽုၵ်ႇၼမ်သေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ။ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၸွၵ်းၼႆႉ ၽုၵ်ႇဢွၵ်ႇလႆႈ တမ်ႈတီႈ ၼိူဝ်လွႆ ဢၼ်သုင်သေ ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ 1500 ၶိုၼ်ႈၼိူဝ် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢွၼ်ၵၼ် ႁူႉႁၼ်လွင်ႈလီၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼမ်ႉဝၢၼ်ၼမ်ႉၸဵမ်း မၢၵ်ႇၸွၵ်းလႄႈ လွင်ႈပိူၵ်ႇႁွမ်မၢၵ်ႇၸွၵ်းသေ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ ၸေႈတွၼ်ႈ ၸိူဝ်းဢၼ်မႆႈ တႄႇဢဝ် ပွတ်းႁွင်ႇ ပွင်ႇႁွတ်ႈထိုင်ပွတ်းၸၢၼ်း ဢွၼ်ၵၼ်ၽုၵ်ႇ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၸွၵ်း တင်းၼမ်တင်းလၢႆ။ ၼႂ်းပီ 2012 ၼႆႉ လွင်ႈႁဵတ်းၼမ်ႉသူမ်ႈၼမ်ႉဝၢၼ် တင်းၵမ်ႇၽႃႇၼၼ်ႉ ၼမ်ႉမၢၵ်ႇၸွၵ်းၼႆႉ ဢဝ်ဢွၵ်ႇပၼ်လႆႈ 70% ၼႆယဝ်ႉ။ 
တီႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ.
ၼႂ်းပီ 2013 မၢၵ်ႇၸွၵ်းၼႆႉ ၽုၵ်ႇဢွၵ်ႇၵႂၢင်ႈၶႂၢင်မႃးတႄႉတႄႉသေ ပဵၼ်ၵုၼ်ႇၶၢႆဢွၵ်ႇ 71.4 လၢၼ်ႉတၢၼ်ႇ၊ ဢၼ်ၽုၵ်ႇၼမ်သေပိူၼ်ႈ ပဵၼ်ၸိူဝ်း မိူင်းပရႃႇၸီး၊ မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ တီႈၾလေႃႇရီႇတႃႇ ဢိၵ်ႇ ၶႃႇလီႇၾူဝ်းၼီးယႃးယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵုၼ်ဢေးသျႃးၵေႃႈ မိူင်းတင်းၼမ် ၽုၵ်ႇသွမ်ႈယူႇ။ တီႈၼႂ်းမိူင်းတႆးႁဝ်းတႄႉ မၢၵ်ႇၸွၵ်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇပဵၼ် ဢၼ်ၽုၵ်ႇတီႈ သီႇပေႃႉ (သၢပ်ႇၼမ်ႉတူႈ)၊ ႁမ်းငၢႆး (ၵျေးသီး)၊ ႁၢႆးပႃ (မိူင်းသူႈ)၊ ၸလၢၼ်း (မိူင်းယႆ)ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မၢၵ်ႇဢၼ် ၵူၼ်းမိူင်းတႆး ႁူႉႁၼ်ၼမ်ယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း.
မၢၵ်ႇၸွၵ်းတႄႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉမၼ်းပဵၼ်မၢၵ်ႇမႆႉ ဢၼ်ၵိၼ်လႆႈၵမ်းလဵဝ်လႄႈ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ မၼ်းသုၵ်းလိူင်မႃးၼႆ ၵွၵ်းပိူၵ်ႇမၼ်းသေၵေႃႈ ၵိၼ်ယူႇလႆႈ။ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ မိပ်ႇဢဝ်ၼမ်ႉမၼ်းသေၵေႃႈ ႁဵတ်းၼမ်ႉၵတ်းၼမ်ႉဝၢၼ်ၵေႃႈလႆႈ။ မၢင်ၸိူဝ်းသမ်ႉ ဢဝ်ပိူၵ်ႇမၼ်းသေ ယႅၼ်ႈၵိူဝ်ဝၢၼ်သေၵေႃႈ ႁဵတ်းတၢင်းၵိၼ်ယွႆႈၵေႃႈမီး၊ မၢင်ၸိူဝ်းသမ်ႉ ဢဝ်ပိူၵ်ႇမၼ်းတၢၵ်ႇႁႅင်ႈႁႅင်ႈသေၵေႃႈ ဢဝ်ၸုၼ်းယုင်းၵေႃႈ မီးယဝ်ႉ။
ၶုၼ်ပွင်ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ
ၶုၼ်ပွင်ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၼႆႉ ပဵၼ် ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈပိူင်လူင် ဢၼ်လႆႈ ၽွင်းငမ်း ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ပွင်ဝဵင်းၼႆႉ တင်း တႃႈၶုၼ် ၶုၼ်ပွင်ဝဵင်း သေ လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်ပႃး ၽူႈၼၢမ်း ၵေႃႇမတီႇ ဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်း ၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။
ပိုၼ်း.
ဢၼ်ပဵၼ် ၶုၼ်ပွင်ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ လႄႈ ၵေႃႇမတီႇ ဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်း ၼႆႉ လႆႈတႄႇပၼ်ၵၢၼ်မႃး မိူဝ်ႈပီ 1874 ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ တွၼ်ႈ 7၊ ဢၼ်ပဵၼ် ၾိင်ႈမိူင်းဢႅၵ်ႉ 1874 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၽိုၼ်လိၵ်ႈၶေႃႈပူင် ၵေႃႇမတီႇဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1900 ၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈယွၼ်ႉၾိင်းမိူင်းဢႅၵ်ႉမၢၼ်ႈသေ ထိုင် ပီ 1922 လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉမႃး ၸွမ်းလူၺ်ႈ ၾိင်ႈမိူင်းမျူႇၼီႇၸီႇပႄႇ ဝဵင်းလူင်တႃႈၵုင်ႈသေ လႆႈယုၵ်ႉတၢင်ႇၸၼ်ႉမၼ်းမႃးယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈမၢႆမိူင်း ဢႃႇၼႃႇပၢၼ်ႇပွင်ၸိုင်ႈမိူင်း
ပႃႈတႂ်ႈၼႆႉပဵၼ်သဵၼ်ႈမၢႆဢၼ်ၼႄႁုဝ်ႁုပ်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မီးဢၢမ်းၼၢတ်ႈၸွတ်ႇတူဝ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ပႃးၶေႃႈမုၼ်း သၢႆငၢႆၶဝ်လႄႈ လွင်ႈႁပ်ႉႁွင်းလွင်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈမၢႆ ၸိုင်ႈမိူင်း.
ၸိုင်ႈမိူင်းလုၵ်ႈၸုမ်း UN လႄႈ ၸိုင်ႈမိူင်းၽူႈပႂ်ႉတူၺ်း ပၢင်ၵုမ်လူင်.
"လုၵ်ႈၸုမ်း ၼႂ်း "
မိူင်းၶႅၼ်ႇၺႃႇ
ၶႅၼ်ႇၺႃႇ၊ ဢၼ်ႁွင်ႉပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ် မိူင်းၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈ ၶႅၼ်ႇၺႃႇ (Jamhuri ya Kenya) ၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်း ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ဢႃႇၾရိၵ ပွတ်းဢွၵ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶႅၼ်ႇၺႃႇ ဢၼ်မီးတၢင်းၵႂၢင်ႈ ၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ၼႃႈလိၼ်ဝႃႈ ပဵၼ် မိူင်းဢၼ်ယႂ်ႇထိသုတ်း ထူၼ်ႈ 48 ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မိူဝ်ႈ ပီ 2019 ၼၼ်ႉသေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီးယူႇ 47.6 လၢၼ်ႉလိူဝ် ၶႅၼ်ႇၺႃႇၼႆႉ ပဵၼ် မိူင်းႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၼမ်ႉသေပိူၼ်ႈ ထူၼ်ႈ 29 တီႈၼႂ်း လူၵ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈ လႄႈ ဝဵင်းဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူင်ႈ ၶွင် ၶႅၼ်ႇၺႃႇၼႆႉ ပဵၼ် ၼၢႆႇရူဝ်းပီႇသေ မၼ်းပဵၼ် ဢၼ်ႁိုင်သေပိူၼ်ႈ၊ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းဢၼ်ယႂ်ႇသုတ်း ထူၼ်ႈသွင်သေ ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈ ထူၼ်ႈၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမွမ်ႇပႃသႃႇယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၶိသ်သုမူ ၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းယႂ်ႇသုတ်း ထူၼ်ႈသၢမ် သေ မၼ်းပဵၼ်ပႃး တႃႈၼမ်ႉ တွၼ်ႈၽၢႆႇၼႂ်း တီႈ ၼွင်ဝိၵ်ႇထူဝ်းရီးယႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႃႈလိၼ်ဝဵင်း ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တၢင်ႇၸိူဝ်းတႄႉ ၶဝ်ႈပႃး ၼုၶုလု လႄႈ ဢႄႇလ်တူဝ်းရႅတ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 2020 ၼၼ်ႉ ၶႅၼ်ႇၺႃႇၼႆႉ လိူဝ်သေ ၼၢႆႇၵျီးရီးယႃး လႄႈ ဢႃႇၾရိၵႃႉၸၢၼ်း ယဝ်ႉ မၼ်းပဵၼ် ဝဵင်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ထူၼ်ႈသၢမ် တီႈၼႂ်း သႃႇႁႃႇရၽႄ ဢႃႇၾရိၵ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶႅၼ်ႇၺႃႇၼႆႉ တီႈ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ မီးလႅၼ်လိၼ် ဢၼ်ၶႅၼ်ႈၵၼ်ဝႆႉတင်း သူႇတၼ်ႇၸၢၼ်း၊ တီႈၽၢႆႇႁွင်ႇ မီး ဢီႇတီႇယူဝ်းပီးယႃး၊ တီႈၽၢႆႇဢွၵ်ႇမီး Somalia၊ တီႈၽၢႆႇတူၵ်း မီး ယူႇၵၼ်ႇတႃႇ၊ တီႈၽၢႆႇၸၢၼ်း မီး ထၼ်ႇၸၼ်းၼီးယႃး လႄႈ တီႈ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼႆႉ မီး သမုၵ်ႉတရႃႇဢိၼ်းတီးယႃး ယဝ်ႉ။ လႅင်လိၼ်လႄႈ၊ ၾိင်ႈၾႃႉ လႄႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၼႃႇ၊ တႄႇတီႈၼိူဝ် ၸိၵ်းလွႆ ဢၼ်မီးမူၺ်ႁူမ်ႇဝႆႉ (ပထိယႅၼ်း၊ ၼႄးလီယႅၼ်ႇ၊ ဢွင်ႈ လႄႇၼႃၼႃ တီႈ လွႆၶႅၼ်ႇၺႃႇ ဢၼ်မီးပႃႇထိူၼ်ႇလွမ်ႉႁွမ်ႈဝႆႉ၊ တူဝ်သတ်းထိူၼ်ႇ လႄႈ ၼႃႈလိၼ် ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢၼ်ၽုၼ်ႇမၼ်းလိၼ်လီ တေႃႇထိုင် ထုင်ႉလိၼ်ၶူင်ႈ ဢၼ်မီးပွတ်းၽၢႆႇတူၵ်း ၼၼ်ႉ ပဵၼ် ၾိင်ႈၾႃႉၽဵင်ႇ သေ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၾိင်ႈၾႃႉ ႁႅင်ႈႁွင် ၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ႁၢတ်ႇသၢႆး (ႁၢတ်ႇသၢႆး ၶျႃႇပီႇ လႄႈ ႁၢတ်ႇသၢႆး ၺီႇရီႇ)။
ဝဵင်းဢူၵ်ႉၵၢၼ်ႇ
ဝဵင်းဢူၵ်ႉၵၢၼ်ႇ (ဥက္ကံမြို့), (Okekan), (Okkaan) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းတႅၵ်ႉၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပွတ်းႁွင်ႇတႃႈၵုင်ႈ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းဢၽျွၵ်ႉ
ဝဵင်းဢၽျွၵ်ႉ (အဖျောက်မြို့), (Ahpyauk), (Apyauk) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းတႅၵ်ႉၵျီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပွတ်းႁွင်ႇတႃႈၵုင်ႈ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်မႁႃႇပၼ်ႇတုလ
ၶူဝ်မႁႃႇပၼ်ႇတုလ ၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်သိူင်းၼိုင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၶူဝ်လမ်ႇလွင်ႈ တီႈ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၼၼ်ႉသေ လႆႈတႄႇႁဵတ်းမႃး မိူဝ်ႈပီ 2001 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဢဝ်ၵုင်မုၼ် ႁူဝ်သိုၵ်းလူင်မႁႃႇပၼ်ႇတုလသေ တၢင်ႇၸိုဝ်ႈသဵင်မႃးယဝ်ႉ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် ႁွင်ႈပၸုၼ်ႇတွင်ႇသေ ၵၢႆႇၸပ်းပၼ်ဝႆႉတင်း ၸႄႈတွၼ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီးပိူင်လူင် ဢၼ်ပဵၼ် ပွတ်းဢွၵ်ႇတႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶူဝ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် သဵၼ်ႈတၢင်းမႁႃႇပၼ်ႇတုလယဝ်ႉ။
16º46'36"N, 96º10'59"E
ၼမ်ႉလႅင်ႇ
ၼမ်ႉလႅင်ႇ (ႁွင်ႉ) ၼမ်ႉမျိတ်ႉမၶ ၼႆႉ တႃႇတီႈၼိုင်ႈ ႁွင်ႉဝႃ ၼမ်ႉတႃႈၵုင်ႈ ၼႆသေ တႃႇတီႈၼိုင်ႈၸမ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၼမ်ႉလႅင်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ဝဵင်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီး မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼႆႉ တႄႇဝႆႉတီႈၼိူဝ် ၽင်ႇၽၢႆႇသၢႆႉ ၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉမျိတ်ႉမၶၼႆႉ တႄႇငဝ်ႈမႃးတီႈ ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၵႆတင်း ၼွင်ဢိၼ်းမ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပျီႇ၊ ဢၼ်မီး ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ယၢၼ် 150 လၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႈသေ လႆလတ်းလူင်း ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ သႃႇယႃႇဝတီႇ၊ လႆလူင်းတီႈပွတ်းၵၢၼ် တီႈၼႃႈလိၼ်တႅမ်ႇ တီႈၸႄႈတွၼ်ႈဢိၼ်းၸိင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶႅၼ်ႈပၼ်ဝႆႉ တၢင်းရူတ်ႉလဵၼ်း တႃႈၵုင်ႈ-ပျီႇ လႄႈ ၼမ်ႉၵဵဝ်ယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉဢၼ်ၼၼ်ႉ ပေႃးတီႈ ပွတ်းႁွင်ႇ ႁွင်ႉဝႃႈ ၼမ်ႉမျိတ်ႉမၶ ၼႆယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉမျိတ်ႉမၶ လႄႈ ၼမ်ႉၵဵဝ်ၼႆႉ ဢဝ်တင်း သၼ်ၵွင်းလိၼ်ယေႇဝေႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈသေ ၶႅၼ်ႈၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉမျိတ်ႉမၶၼႆႉ ပဵၼ်သၢႆတၢင်းၼမ်ႉ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တီး ၸႄႈတွၼ်ႈသႃႇယႃႇဝတီႇယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈၸိူဝ်းမႃးတီႈ သၼ်လွႆပႃႇၵိူဝ် ဢၼ်မီးၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ လႆၶဝ်တီႈၼႂ်း ၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ပႃႇထိူၼ်ႇဢၼ်မီးတီႈ ထုင်ႉၼၼ်ႉသေ ဢဝ်မႆႉလွင်ႈၸွမ်း သၢႆတၢင်းၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈၸၢၼ်ႇယူၺ်းၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် ၽင်ႇၼမ်ႉၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ်တီႈၼၼ်ႈသေ ပေႃးပဵၼ်ၽၢႆႇၸၢၼ်းၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၼမ်ႉလႅင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ တီႈပွတ်းတွၼ်ႈၼၼ်ႉ ႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃးဢွၼ်ႇ ၸၢင်ႈၵႂႃႇမႃးလႆႈယဝ်ႉ။ တီႈၼမ်ႉၵဵဝ်လႄႈ ၼမ်ႉလႅင်ႇၼၼ်ႉ ႁွင်ႈဢွၼ်ႇတင်းၼမ် မႃးၵၢႆႇၸူးပၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ လိုၼ်းသုတ်းမႃး ဢၼ်ပဵၼ် ၼမ်ႉပၢၼ်းလႅင်ႇ ဢၼ်မီး ၽၢႆႇၼိူဝ် ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉ လႆၶဝ်ႈၸူးတီႈၼႂ်း မႄႈၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈဢၼ်ၼမ်ႉလႆၶဝ်ႈၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ တီႈတေႃႇၼႃႈ သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ်ပွတ်းတူၵ်း ၸႄႈဝဵင်းၵျိမျိၼ်ႇတႅင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းတလ ဢၼ်မီး လုၵ်းသၢင်းၽေႃးၼၼ်ႉ မီးဝႆႉတီႈ ၽင်ႇၽၢႆႇၶႂႃႇၼမ်ႉ တီႈႁိမ်းပၢၵ်ႇ ႁွင်ႈၶုတ်းတုၼ်ႇတေး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉၼႆႉ ဢိူမ်ႈၸပ်းတင်း ၽၢႆႇတူၵ်းၼမ်ႉတႃႈၵုင်ႈသေ တေႃႉတႄႉၵိူင်းၽၢႆႇဢွၵ်ႇသေ လႆလူင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းလႆၵႂႃႇၸိူင်ႉၼၼ်ၼၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် [ႁွင်ႈပၸုၼ်ႇတွင်ႇ လႄႈ ၼမ်ႉပႃႇၵိူဝ် ၼႆႉ လႆႈၶဝ်ႈၸူး တီႈႁိမ်းၽၢႆႇတႂ်ႈ ႁေႉၸတိၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်တီႈ သၢင်းၽေႃးပၢင်ႇလၢႆႇၶဝ် တမ်းၶေႃး ဢၼ်မီးတီႈ ပွတ်းဢွၵ်ႇ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ၼမ်ႉတႃႈၵုင်ႈၼႆႉ လႆၵႂႃႇၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇယဝ်ႉ။ ႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃးလတ်းပၢင်ႇလၢႆႇၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ ၼမ်ႉတႃႈၵုင်ႈသေ ၸၢင်ႈၶဝ်ႈၸူးထိုင်လႆႈတီႈ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈၵူၺ်းလႄႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၶၢဝ်းတၢင်း လၵ်းၼမ်ႉ မွၵ်ႈ 21 လၵ်းၼၼ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇ သၢင်းၽေႃး ပေႃးတေၵႂႃႇမႃးလွတ်ႈၽေးလီၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈမီး ၽူႈၼႄသၢႆတၢင်းၼမ်ႉ ဢၼ်လူင်ႉလႅၼ်ႇယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးသဵၼ်ႈမၢႆ
ပၢႆးသဵၼ်ႈမၢႆဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆးၸတ်းၵၢၼ် ၵၢၼ်တႅမ်ႈမၢႆၽၢႆႇၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၵၢၼ် တႅမ်ႈသဵၼ်ႈသၢႇမၢႆၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ၊ ၵၢၼ်ၸၵ်းၽႄမဵဝ်းၸၢဝ်း ၽၢႆႇၵၢၼ်ၵႃႉ၊ ၵၢၼ်ႁုပ်ႈတုမ်ႊလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၵၢၼ် တေႃႇပေႃးထိုင် ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွႆႈလႄႈၵၢၼ်ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၶေႃႈမုၼ်းၶွင် ၽူႈယိပ်းသဵၼ်ႈမၢႆ။ 
ပိုၼ်းလင်ပၢႆးသဵၼ်ႈမၢႆ.
ပၢႆးသဵၼ်ႈမၢႆၼႆႉ မီးမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်သုမေးရီးယၼ်း တီႈၼႂ်းလႅၼ်ႊသူဝ်ႇပူဝ်ႇတေးမီးယႃး။ မိူဝ်ႈတႄႇၼၼ်ႉတႄႇ ၵွၺ်းပဵၼ်ၵၢၼ်ၵဵပ်းၶေႃႈမုၼ်းလွင်ႈတၢငၼ်း ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ တၢင်းၼမ် ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢွၵ်ႇၼႂ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ လႄႈ ၶေႃႈမုၼ်းလွင်ႈတၢင်းၵႃႊၶၼ်ၶူဝ်းၶွင်ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ပၢႆးသဵၼ်ႈမၢႆ ဢၼ်မီးပိုၼ်ႉထၢၼ် ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈမိူၼ်ၼင်ႇ ပၢႆးၼပ်ႉ(ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်သဵၼ်ႈမၢႆၵူပ်ႉ ဢၼ်မၢႆထိုင် ၵၢၼ်တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉ ၶေႃႈမုၼ်းၵၢၼ်ငိုၼ်း လူၺ်ႈမီးၵၢၼ်တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉၽၢႆႇလၢႆးလေႃး) (ၻေးပိတ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ႁွင်ႉဝႃႈ ၵၢၼ်တႅမ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆ လၢႆးသၢႆႉ) တင်း လၢႆးထွၼ် (ၶရႅတ်ႉတိတ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ႁွင်ႉဝႃႈ ၵၢၼ်တႅမ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆ လၢႆၶႂႃ) ၼႆသေ ၵၢၼ်တႅမ်ႈၵၢၼ်မၢႆဝႆႉပွၵ်ႈလႂ်ၵေႃႈ တေလႆႈမီး ယွတ်ႈႁူမ်ႈတင်းသဵင်ႈတင်းမူတ်း ၸဵမ်ဢၼ်လေႃးလႄႈဢၼ်ထွၼ်(မႅတ်ႈလႄႈသုမ်း) ပဵၼ်သုၼ်ၵၢင်)၊ ၸိူင်ႉၼႆ တႄႇမီးမႃ ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းဢိတ်ႇတလီႇ ၵွၼ်ႇၼႃႈပီၶရိတ်ႉ 1543 ၊ Luca Pacioli လႆႈဢိတ်ႇဢွၵ်ႇပပ်ႉဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ Vennice ၼႆသေ ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၵၢၼ်တႅမ်ႈသဵၼ်ႈသၢႆမၢႆ။ ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၶွင် ၵၢၼ်ႁဵတ်းသဵၼ်ႈမၢႆ လုၵ်ႉတီႈၶေႃႈတင်ႈမိူၼ်(equation)ဢၼ်ဝႃႈ " ၶူဝ်းၶွင် = ၼီႈ + တိုၼ်းလၢင်း" ။ ငိုၼ်းၶဝ်ႈလႄႈၵႃႊၸႂ်ႉၸၢႆႇၵေႃႈ ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ ပဵၼ်တွၼ်ႊၼိူင်ႈၶွင်တိုၼ်းလၢင်း ၼႆယဝ်ႉ။
ၶိူင်ႈၵၢၼ်ၸတ်းႁဵတ်းသဵၼ်ႈမၢႆ.
เพื่อเป็นการบันทึกเหตุการณ์ทางการค้า
เพื่อให้เจ้าของกิจการได้ทราบว่าช่วงเวลานั้น ๆ มีสินทรัพย์ หนี้สินและส่วนของเจ้าของ อยู่เป็นจำนวนเท่าใดและอย่างไร
เพื่อเป็นปัจจัยหนึ่งประกอบการตัดสินใจในการลงทุนของนักธุรกิจและประกอบการตัดสินใจในการบริหารของเจ้าของกิจการ
เพื่อเป็นการป้องกันการทุจริตและการสูญหายของสินทรัพย์
เพื่อให้เป็นไปตามข้อบังคับของกฎหมาย
เพื่อเป็นเครื่องมือนำมาใช้ในการคำนวณภาษีที่จะต้องจ่ายแก่รัฐ
ၶွပ်ႇလႅၼ်ႊၶွင် ၵၢၼ်ႁဵတ်းသဵၼ်ႈမၢႆ.
สำหรับขอบเขตของงานบัญชีนั้น เราสามารถจำแนกออกได้เป็น 2 ประเภทใหญ่ คือ
การบัญชีการเงิน (Financial Accounting) - เป็นการบัญชีที่จัดทำโดยบันทึกตามมาตรฐานการบัญชีหรือหลักการบัญชีที่รับรองกันทั่วไป ได้แก่ งบแสดงฐานะการเงิน งบกำไรขาดทุน งบกระแสเงินสด นโยบายการบัญชีและหมายเหตุประกอบงบการเงิน เพื่อรายงานต่อบุคคลภายนอกกิจการอาทิ นักลงทุน เจ้าหนี้ ผู้ถือหุ้น หน่วยงานราชการ ลูกจ้าง
การบัญชีเพื่อการจัดการ (Managerial Accounting) - เป็นการจัดทำเพื่อรวบรวมข้อมูลเสนอต่อผู้ใช้ข้อมูลที่เป็นบุคคลภายในกิจการ ได้แก่ กรรมการบริหาร ผู้จัดการ หัวหน้าฝ่าย หัวหน้าแผนก ฯลฯ เพื่อใช้ในการวางแผน และควบคุมการดำเนินงานให้เป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพ ข้อมูลนั้นส่วนหนึ่งมาจากการทำบัญชี รวมกับข้อมูลอื่นๆทั้งที่เป็นตัวเงินและไม่เป็นตัวเงิน เช่น จำนวนชั่วโมงการทำงาน จำนวนหน่วยของวัตถุดิบ เป็นต้น รายงานทางการบัญชีเพื่อการจัดการมีได้หลากหลายรูปแบบขึ้นอยู่กับความต้องการของผู้บริหาร
ပၢႆးသၢႆႊ
ပၢႆးသၢႆႊ (Science) ၼႆႉ ပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းပၢၼ်မႂ်ႇသေ ၵဵပ်းဢဝ်မႃးတီႈၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းဝႃႈ ပၢႆးသႅၼ်ႉ ၼႆၵေႃႈမီး။ "ပၢႆးသၢႆႊ" ၼႆႉ တႃႇတေပိုၼ်ႇတီႈပွင်ႇမၼ်းၼၼ်ႉ ယၢပ်ႇ၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလၢႆပႃႈလၢႆလွင်ႈလၢႆတၢင်း။ လဵပ်ႈႁဵၼ်းလၢႆလၢႆၵွၺ်းပႆယဝ်ႉ၊ တေလႆႈပႃးၵၢၼ်ၵႅမ်းတူၺ်း လွင်ႈၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်သေ ႁဵတ်းၵၢၼ်ထတ်းၸၢမ်းတူၺ်းပႃး။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢိင်ၼိူဝ်ၵၢၼ်ထတ်းတူၺ်း ၸၢမ်းတူၺ်းမႃးၼၼ်ႉသေ တေလႆႈႁုပ်ႈလၢတ်ႈပၼ် ဢမ်ႇၼၼ် သပ်းလႅင်းၼေပၼ်လႆႈ လွင်ႈလူၵ်ႈၵမ်ႇၾႃႇဢၼ်ႁဝ်းႁႃးယူႇသဝ်းၼႆႉ ၵူႊလွင်ႈလွင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးတေလၢတ်ႈငၢႆႈငၢႆႈၸိုင် ပၢႆးသၢႆႊ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆး တႃႇတေလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈလူၵ်ႈဢၼ်ႁဝ်းယူႇသဝ်းၼႆႉ ႁႂ်ႈပေႃးပဵၼ်ပၵ်းပဵၼ်ပိူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶႂ်ႈဝႃႈဢီႈသင်တေႉတေႉ။ လၢႆးပဵၼ်ပၵ်းပဵၼ်ပိူင်၊ မီးပၵ်းမီးပိူင်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသမ်ႉ ပဵၼ်ဢီႈသင်။ ပေႃးတေလႆႈလၢတ်ႈၽဵင်ႈၽဵင်ႈ လၢတ်ႈယူဝ်းယူဝ်းၵေႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွၵ်းလၢႆး ၵၢၼ်ၸၢမ်းတူၺ်း သေ ၼင်ႇႁိုဝ်ပေႃးတေတိူဝ်းပွင်ႇၸႂ် တိူဝ်းလွင်ႈၵမ်ႇၾႃႇဢၼ်ႁဝ်းႁႃးယူႇသဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ၵဵပ်းႁွမ်ၶေႃႈမုၼ်း ဢမ်ႇၼၼ်ႉ လွၼ်ႉၶၢဝ်ႇသေယဝ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွၼ်ႉၶၢဝ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ႁိဝ်ႈၸင်ႊတူၺ်းလီလီသေယဝ်ႉ ၸင်ႇသပ်းလႅပ်းလွင်ႈလူၵ်ႈၶူင်းၵၢၼ်လူၵ်ႈႁဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၸင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇမႃးယဝ်ႉလႄႈ ၸဝ်ႈပၢႆသၢႆႊၶဝ်ၵေႃႈ ပေႃးသုၼ်ႇတူဝ်ၶဝ်ဢမ်ႇၸၢင်ႊႁဵတ်းၵၢၼ်ၵႅမ်းတူၺ်း ႁဵတ်းၵၢၼ်ထတ်းၸၢမ်းတူၺ်းလႆႈၸိုင် ၶဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶိူင်ႈမိုဝ်းတႃႇတေၵမ်ႉထႅမ်ၵၢၼ်ငၢၼ်းၶဝ် ႁႂ်ႈတိူဝ်းငၢႆႈငႅမ်ႈလႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉမႃယူႇယဝ်ႉ။ 
တီႈပွင်ႇ ပၢႆးသၢႆႊ.
တႃႇတေပိုၼ်ႇတီႈပွင်ႇ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "ပၢႆးသၢႆႊ"ၼႆႉ လၢႆးမၼ်းမီးယူႇလၢႆလၢႆလၢႆး။ ၵူၺ်းၼႃႇ တီႈပွင်ႇ "ပၢႆးသၢႆႊ" ၼႆႉသမ်ႉ တေမီးယူႇလၢႆၸၼ်ႉလၢႆတွၼ်ႊဝႆႉ။ ၸိူသ်းၼၼ်ႉၸမ်း -
 - ၵၢၼ်ၵႅမ်းတူၺ်း(ပႂ်ႉတူၺ်း)လၢႆးသၢႆႊ 
 - ၵၢၼ်တမ်းဝၢင်းၶေႃႈထၢမ်လၢႆးသၢႆႊ
 - ၵၢၼ်ၵဵပ်းၶေႃႈထၢမ်လၢႆးသၢႆႊ
 - ၵၢၼ်ထတ်းၸၢမ်းလၢႆးသၢႆႊ
 - ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႆႈ(လိုမ်ႉ)ထတ်းသၢင်လၢႆးသၢႆႊ
 - ၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းလွင်ႈတႃႇတေၸႂ်ႉတိုဝ်း ၽွၼ်းၵၢၼ်ဢၼ်လႆႈမႃးၼၼ်ႉ လၢႆးသၢႆႊ 
 - လိုမ်ႉထတ်းသၢင်ၶိုၼ်း တၢင်းဢၼ်ထိုင် ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် လၢႆလၢႆဢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းပၸုၼ်ႇတွင်ႇ
ဢွင်ႈတီႈ.
ၸႄႈဝဵင်းပၸုၼ်ႇတွင်ႇ (ပုဇွန်တောင်မြို့နယ်), (Pazundaung Township), (Zewaeng Pazundaung) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းပၸုၼ်ႇတွင်ႇ ၼႆႉ ၽၢႆတူၵ်း လႄႈ ၽၢႆႇၸၢၼ်း မီးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းပူဝ်ႇတထွင်ႇ ၊ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း မီး ၸႄႈဝဵင်းမိင်ႇၵလႃႇတွင်ႇၺုၼ်ႉ၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်း မီး ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၵေႇတ လႄႈ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇမီး ပၸုၼ်ႇတွင်ႇၶျွင်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းပၸုၼ်ႇတွင်ႇ လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းတေႃးပူင်ႇ ၼႆႉ ဢဝ် ၶူဝ်မႁႃႇပၼ်ႇတုလသေ ၵပ်းသိုပ်ႇပၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်ႇၸိုဝ်ႈ.
လွင်ႈလႆႈႁွင်ႉ ၸိုဝ်ႈဢၼ်ဝႃႈ ပၸုၼ်ႇတွင်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပေႃးဢဝ်ၽႃႇသႃႇမွၼ်း (ပသုန်ဍိုင်-ပဇုန်ဒေး) = ၵုင်းႁႃႈၵုင်း (ၺွင်ႇၵုင်း၊ ပေႇတေႃးၵုင်း၊ မလႂႃႉၵုင်း၊ မဢူႇၵုင်း၊ ပဵင်ႇၼႄးၵုင်း) သေ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ပၸုၼ်ႇတွင်ႇ မသုန်-ႁႃႈ၊ ဒိုဝ်-ၵွင်းဢွၼ်ႇ (ၵွင်းလွႆႁႃႈလုၵ်ႈ)
တီႈၸႄႈဝဵင်းပၸုၼ်ႇတွင်ႇ ၼႆႉ မီး ပွၵ်ႉ (10)ပွၵ်ႉ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸၼ်ႉငဝ်ႈ (9) ႁူင်း၊ ၸၼ်ႉၵၢင် (3) ႁူင်း၊ ၸၼ်ႉသုင် (4) ႁူင်း လႄႈ ႁူင်းယႃၵူၼ်းမိူင်း (1) ႁူင်းယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၵၢတ်ႇ ၵၢတ်ႇပၸုၼ်ႇတွင်ႇ လႄႈ ၵၢတ်ႇယေႇၵျေႃႇ ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵၢတ်ႇပိူင်လူင် တွၼ်ႈတႃႇၸႄႈဝဵင်းပၸုၼ်ႇတွင်ႇယဝ်ႉ။
ယူင်ႉသၢင်ႈၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်.
တီႈၼႂ်းပိူင်ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ ဢၼ်ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် ၸၼ်မႃးၼၼ်ႉ ၸႄႈဝဵင်းပၸုၼ်ႇတွင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၽၢႆႇပွတ်းဢွၵ်ႇ သုတ်းသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ၵေႃႇမတီႇ ဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်း ၸႄႈလူင်တႃႈၵုင်ႈသေ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈ ယူင်ႈသၢင်ႈမၢင်ၸိူဝ်း ၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းပၸုၼ်ႇတွင်ႇ ႁႂ်ႈပဵၼ်ယူင်ႉသၢင်ႈ ဢၼ်မီးႁွႆးမိုဝ်းၵေႃႇသၢင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း ၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။