ဝၼ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၵမ်ႇၽႃႇ
ဝၼ်း လိူၼ်မေႇ 1 ဝၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဝၼ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်သေ ၸိူဝ်းပဵၼ် လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ၸိူဝ်းပဵၼ် ဢွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်၊ လၢၼ်ႉတၢင်းၶၢႆၸိူဝ်းၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်ဢိုတ်းသေလႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ် ႁဵတ်းပွႆးၼႄဢဵၼ်ႁႅင်း၊ ၶပ်ႉယႆၵၼ်သေ ပႆဢွၵ်ႇၼိူဝ်တၢင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ၽၢင်ႁၢင်ႈ ပွႆးမၢႆတွင်း ဝၼ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ယဝ်ႉ။
မေႇတေး ၼႆၵေႃႈဝႃႈ ဝၼ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်တင်းၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉတႄႉ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းလူင်ဝၼ်းယႂ်ႇ ဝၼ်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈလူင်ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်ၼၼ်ႉ ၽူႈမီးတိုၼ်းလၢင်းယႂ်ႇၼႆႉ ၶဝ်တဵၵ်းတဵင် ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵူၼ်း ၸိူဝ်းဢမ်ႇမီး ၶူဝ်းၶွင်ငိုၼ်းၶမ်းသေၵေႃႈ ဢုပ်ႇပိူင်ႇမႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ဝၼ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈပဵၼ်ဝၼ်း ဢၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ် ၼင်ႇႁိုဝ်ပေႃးတေ တႄႇတင်ႈလႆႈ ၸၢတ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်သေ ၶိုၼ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၽူႈမီးတိုၼ်းလၢင်းယႂ်ႇ ဢၼ်ၶီႇၼဵၵ်းတဵၵ်းတဵင်ၶဝ်မႃးယဝ်ႉ။
သၢႆငၢႆ လွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ ၸဝ်ႈၵၢၼ်လႄႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈတိုၼ်း တႃႇတေပဵၼ် မေႇတေးမႃးၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈ တႄႇမႃးမိူဝ်ႈ 19 ပၢၵ်ႇပီမိူင်း တီႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၶဝ်ၼႆႉ လႆႈႁဵတ်းၵၢၼ် တႄႇဢဝ်လႅတ်ႇဢွၵ်ႇ တေႃႇ လႅတ်ႇပေႃးတူၵ်း ၼိုင်ႈဝၼ်း လႆႈႁဵတ်းၵၢၼ် 16 ၸူဝ်ႈမူင်း တေႃႇ 20 ၸူဝ်ႈမူင်း၊ လႆႈႁဵတ်းၵၢၼ်ပၼ် ႁူင်းၵၢၼ်၊ ႁူင်းၸၢၵ်ႈ ယၢပ်ႇယၢပ်ႇယဵၼ်းယဵၼ်းယဝ်ႉ။ ႁူမ်ႈဝႃႈ လႆႈၶတ်းၸႂ် ႁဵတ်းၵၢၼ် ယၢပ်ႇယဵၼ်းထၢၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢတ်ႈပၢၼ်ၶဝ် ဢမ်ႇႁွၼ်ႇတိူဝ်းတွၼ်း ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးလႆႈ သေပွၵ်ႈ။ လွင်ႈပိူင်ယူႇ တၼ်းသဝ်း၊ လွင်ႈပၢႆးယူႇလီၶဝ်ၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်တူၵ်းတႅမ်ႇဝႆႉယူႇ။
ၸိူဝ်းပဵၼ် ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ်ၵေႃႈ ယွၼ်ႉၶဝ်လႆႈထူပ်းတူဝ်ႁၼ်မႅၼ်ႈ လွင်ႈတၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ်လႄႈ ၼင်ႇႁိူဝ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ် ပေႃးတေလႆႈ ယူႇလူမ်ၸႂ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈ တုၵ်းယွၼ်း တီႈၸဝ်ႈၵၢၼ်ၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။
တႄႇဢဝ်ပီ 1820 တေႃႇ 1840 ၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ် တုၵ်းယွၼ်းတႃႇႁႂ်ႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ် လႆႈႁဵတ်းၵၢၼ် ၼိုင်ႈဝၼ်ႈ 10 ၸူဝ်ႈမူင်းၵူၺ်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၵၢၼ်ၶဝ် ဢမ်ႇယွၼ်းၽွမ်ႉ လီလီ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ဢၼ်တုၵ်းယွၼ်း တႃႇႁႂ်ႈလႆႈယွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇတီႉၺွပ်းယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် ဢဵၼ်ႁႅင်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇယွမ်းၵၢၼ်ႉသေ သိုပ်ႇၶတ်းၸႂ်ၵႂႃႇယူႇ။ တႄႇဢဝ်ယၢမ်းၼၼ်ႉသေ ဢၼ်ပဵၼ် ပၢင်တိုၵ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ်ၼႆႉ သိုပ်ႇလၢမ်းႁွတ်ႈၽႅဝ်ထိုင် မိူင်းဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇ၊ မိူင်းၵျႃႇမၼီႇ ၊ မိူင်းပႅင်ႇသဵတ်ႈ လႄႈ မိူင်းဢေႃးတြီးယိူဝ်း ၵႂႃႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီ 1884 ၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်း ပၢင်ၵုမ်လူင် ငဝ်ႈငုၼ်း ၸုမ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ဢမေႇရိၵၢၼ် သေ ၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်တႅပ်းတတ်းဝႃႈ တႄႇဢဝ် ပီ 1886 လိူၼ်မေႇ 1 ဝၼ်းၵႂႃႇသေ ၼိုင်ႈဝၼ်း တေႁဵတ်းၵၢၼ် 8 ၸူဝ်ႈမူင်းၵူၺ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈတႅပ်းတတ်းၼႆႉၵေႃႈ သိုပ်ႇသူင်ႇယိုၼ်ႈပၼ်ၸူး ၵေႃၽႄ ၸုမ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်သေ ႁၢၼ်ႉတေႃႇ ႁႂ်ႈလွင်ႈတႅပ်းတတ်းၼႆႉ ပေႃးႁွတ်ႈထိုင်ႈယိူင်းမၢႆႇၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈဢွၼ်ၵၼ် သိုပ်ႇၶဝ်ႈပွႆးတိုၵ်းၵႂႃႇ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်တင်းလၢႆၶဝ်ၵေႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈၸီႉသင်ႇမီးၼႃးၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် ႁဵတ်းၸွမ်းသေ ၽၢႆၼိုင်ႈၵေႃႈ ထုၵ်ႇလႆႈတဵၵ်းတဵင်တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ မၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ထုၵ်ႇလႆႈလိုပ်ႈဢွၵ်ႇၵၢၼ်ပႅတ်ႈၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ လႆႈတူၵ်းၶွၵ်ႈသေ လႆႈလူႉႁၢႆတၢႆယွၼ်ႉမၼ်း တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလိုၼ်းသုတ်းမႃးၵေႃႈ ဢၼ်ပဵၼ် တၢင်းယိူင်းဢၢၼ်း တၢင်းမုင်ႈမွင်း ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ် ပဵၼ်မႃးၸွမ်းၼင်ႇ ၶဝ်တုၵ်းယွၼ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီ 1889 တီႈဝဵင်း ပႃႇရီႇ ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်လူင် သူဝ်ႇသျႄႇလိတ်ႉ ၵူႈမိူင်းမိူင်းသေ ၶဝ်မၵ်းမၼ်ႈပၼ်ဝႃႈ လိူၼ်မေႇ 1 ဝၼ်းၼႆႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် ဝၼ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၵမ်ႇၽႃႇၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉလူၺ်ႈ လွင်ႈတႅပ်းတတ်းၼၼ်ႉသေလႄႈ ပေႃးထိုင် လိူၼ်မေႇ 1 ဝၼ်းမႃးၼႆ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၽူႈဢွၼ်ႁိူဝ် ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ် ၵူႈတီႈတီႈၼႆႉ ၶဝ်ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်း ပၢင်တၢၼ်ႊၶႆႈ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ယူႇ။
ဝၼ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၵမ်ႇၽႃႇၼၼ်ႉ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်တင်းမူတ်းၼႆႉ ၵၢၼ်ၵေႃႈလႆႈလိုဝ်ႈ၊ ငိုၼ်းၵႃႈႁႅင်းၵေႃႈ လႆႈတဵမ်တဵမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယၢမ်းတေႃႈလဵဝ်တႄႉ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ လႄႈ ဢိၵ်ႇတင်း မိူင်းၵမ်ႉပႃႈၼမ်ၼႆႉ ပေႃးထိုင်ဝၼ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၵမ်ႇၽႃႇမႃးၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႃႈပဵၼ် ဝၼ်းဢိုတ်းလုမ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ။