ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး
ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး (to᷆n tí), (တောင်ကြီးမြို့), (Taunggyi), (Tonti) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းတူၼ်ႈတီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတူၼ်ႈတီး၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈမိူင်းတႆး ၶႃႈဢေႃႈ။<br>
သၢႆပိုၼ်း.
မိူဝ်ႈဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် ပႆႇၶဝ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ တူၼ်ႈတီးၼႆႉ တိုၵ်ႉပဵၼ်ဝၢၼ်ႈတႆးဢွၼ်ႇ ဢၼ်ႁွင်ႉၸိုဝ်ႈဝႃႈ "တူၼ်ႈတီး" (Tonti) သေ မီးႁိူၼ်းသုမ်ႉဢွၼ်ႇ လၢႆလင်ၵူၺ်း။ ထိုင်ပၢၼ်ဢင်းၵိတ်ႉ ဢုပ်ႉမိူင်းၼၼ်ႉ တူၼ်ႈတီးၼႆႉ ၸင်ႇပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ တႃႇမိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်းယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် လႆႈထတ်းသၢင်တူၺ်း လၢႆလၢႆတီႈ လႆႈႁူႉဝႃႈ ၼႃႈလိၼ်လႄႈသင်၊ ၼမ်ႉလိၼ်ႁိၼ်ၽႃလႄႈသင်၊ ပၢႆးယူႇလီလႄႈသင်၊ ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈႁၢင်ႈလီတဵမ်ထူၼ်ႈလႄႈ ၶဝ်ၸင်ႇတႅပ်းတတ်း လိူၵ်ႈဢဝ် တူၼ်ႈတီး ပဵၼ်တီႈပၵ်းလုမ်းငဝ်ႈၸိုင်ႈ၊ မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 15၊ လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ၊ ပီႊ 1894 ၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇၶၢႆႉဢဝ်လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸိူဝ်းပၵ်းဝႆႉ တီႈဝဵင်းမႂ်ႇ (Fort Stedman) မိူင်းသွၵ်ႇဢၼ်မီးတီႈၾင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၼွင်ႁၢႆးယႃႈၼၼ်ႉ မႃးတႄႇတင်ႈတီႈ တူၼ်ႈတီးၼႆႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ ဝဵင်းတူၼ်ႈတီးၼႆႉ မီးဝႆႉၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်ၸႄႈမိူင်းယွင်ႁူၺ်ႈသေတႃႉ၊ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် မၵ်းမၼ်ႈဝႃႈပဵၼ် "ၼႃႈလိၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း" (Notified area) ဢၼ်ဢမ်ႇယူႇတႂ်ႈ ဢႃႇၼႃႇၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း ၸဝ်ႈၽႃႉ၊ ယူင်ႉသၢင်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ သဵၼ်ႈတၢင်းလေႃႉလူင် မႃးတီႈထႃႇၸီႇ။ တွၼ်ႈတႃႇၼမ်ႉၵိၼ်ၼမ်ႉၸႂ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ်မႃးတီႈ ၼမ်ႉဢွၵ်ႇႁူး (ၼမ်ႉမေႃႇ) ၼိူဝ်လွႆ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်းသေ ၶုတ်းႁွင်ႈၼမ်ႉ သူင်ႇမႃးၸွမ်းတၢင်း။ ၽၢႆႇႁွင်ႇဝဵင်းၼၼ်ႉ မီးၵၢတ်ႇ၊ ပွၵ်ႉတႆး၊ ပွၵ်ႉၸဝ်ႈၽႃႉ၊ တီႈဢၼ်ၸဝ်ႈၽႃႉလႄႈ ၸဝ်ႈဝဵင်း (မျူဝ်ႉၸႃး) ၶဝ် မႃးႁဵတ်းႁေႃလူင်ဝႆႉ တႃႇယူႇသဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ တႄႇပီၼၼ်ႉမႃး ဝဵင်းတူၼ်ႈတီးၵေႃႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်မႃးတိၵ်း⁠တိၵ်းယဝ်ႉ။ 
သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း လႄႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မိူဝ်ႈလိူၼ်ၵျုၼ်ႇ ပီႊ 1897.
ၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ဝဵင်း၊ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ပွၵ်ႉတႆး ႁိမ်းၵၢတ်ႇၼၼ်ႉ ၼႂ်းလိူၼ်ၵျုၼ်ႇ ပီ 1897 မီးၼင်ႇၼႆ -
သဵၼ်ႈမၢႆ.
 - လင်ႁိူၼ်း: 336 လင်
 - ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း: 1,247 ၵေႃႉ
ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး.
 - တႆး: 851
 - မၢၼ်ႈ: 175
 - ၵူၼ်းဢိၼ်းတီးယႃး (ၵလႃး): 189
 - ၶႄႇ: 32
 - ႁူမ်ႈ: 1,247
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ယင်းမီး ၵူၼ်းမႃးယူႇၸူဝ်ႈၶၢဝ်း (Floating population) တင်းၼမ်၊ ၵမ်ႉၼမ်ပဵၼ် ၵူၼ်းဢိၼ်းတီးယႃး ၸိူဝ်းမႃးႁဵတ်းၵၢၼ် ပဵၼ်ၵူၼ်းငၢၼ်း တီႈႁွင်ႈၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ။ ပေႃးဢဝ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ မႃးႁူမ်ႈၵၼ်ၸိုင် ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတင်းသဵင်ႈ တေမီးဢမ်ႇယွမ်း (1,500) ၵေႃႉယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး ပီမိူင်း 1906 ၼၼ်ႉ မီးလင်ႁိူၼ်း ႁဵင်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1900 ပၢႆးၸဝ်ႉၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈတီႈမိူင်းတႆး ဢမ်ႇပႆႇငမ်းယဵၼ်လႄႈ ဝဵင်းတူၼ်ႈတီးၼႆႉ ပဵၼ်ပၢင်သဝ်း တပ်ႉသိုၵ်းဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတီႈသုတ်း။ ပၢႆပဵၼ် ပၢင်သဝ်း ဢၼ်ၵမ်ႉၸွႆႈ ၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ် တႃႇတပ်ႉသိုၵ်းဢင်းၵိတ်ႉ ၼႂ်းမိူင်းတႆးထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
ယဵၼ်ႇငႄႈၾိင်ႈထုင်း.
ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း ၸိူဝ်းယူႇသဝ်းတီႈတူၼ်ႈတီးၸမ်း ပိူင်ယႂ်ႇမၼ်းပဵၼ် တႆး၊ မၢၼ်ႊ၊ ပဢူဝ်း၊ ဢၢင်းသႃး။ ၼွၵ်ႈသေ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းပိုၼ်ႉတီႈ မီး ၶႄႇ လႄႈ ၵႃးလႃးမုသ်ႉလိမ်းၶဝ် ယူႇသဝ်း။ ၵူၼ်းဝဵင်းတူၼ်ႈတီးၶဝ်ၵမ်ႈၼမ်ၵေႃႈ ပဵၼ်ၸၢဝ်းပုတ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ တၢင်ႇတီႈတၢင်လႅၼ်ႊ ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ။ မီးဝတ်ႉဝႃးၽႃသိူဝ်ႇ ၸၢဝ်းပုတ်ႉၶဝ် ၸွတ်ႇတူဝ်ႈဝဵင်း။
တီႈတူၼ်ႈတီးၼႆႉ မီးၸၢဝ်းၶရိတ်ႉၵမ်ႈၽွင်ႈယူႇသဝ်းသေ ပဵၼ် ၸၢဝ်းရူဝ်ႇမႅၼ်ႇၶႅတ်ႉလိၵ်ႉ လႄႈ ၸၢဝ်းပႅပ်ႉတိသ်ႉၶဝ်။ မီးပလီႇၸၢဝ်းမုသ်ႉၶဝ် သီႇလင်သေၸၢဝ်းမုသ်ႉလိမ်းၶဝ်ၵမ်ႈၼမ် ၵႂႃႇဝႆႈတီႈ ပလီႇႁူဝ်ဝဵင်း၊ ပလီႇၵၢင်ဝဵင်း လႄႈ ပလီႇတၢင်းၸၢၼ်း။ ၶႄႇပၢၼ်းသေးၶဝ်တႄႉ ၵႂႃႇဝႆႈတီႈပလီႇပၢၼ်းသေးၶဝ်ၵွၺ်း။ ဝတ်ႉၶႄႇ ဢၼ်ၸၢဝ်းၶႄႇၶဝ် ၵႂႃႇဝႆႈၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးယူႇၵမ်ႈၽွင်ႈ။
တူၼ်ႈတီးၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ် ၵူၼ်းထွင်ႊလႄႇၶဝ် ႁိုၼ်ႇသူင်လႄႇလၢဝ်း။ မီးႁႃႈဝၼ်းၼိူင်ႈၵၢတ်ႇသေ ပေႃးဝၼ်းၵၢတ်ႇမႃး မီးၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႇ ႁိမ်းႁွမ်းတူၼ်ႈတီးၶဝ် မႃးၶဝ်ႈၵၢတ်ႇသေ ၵိုၼ်းဢိုၵ်ႉ⁠ဢိုၵ်ႉဝႆႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၾၢင်ႁၢင်ႊဝဵင်းလူင် ပီႇလီမႃးယႂ်းယႂ်းလႄႈ ၾိင်ႈဝၼ်းၵၢတ်ႇၵေႃႈ ၶႂ်ႈဝွတ်ႈဝၢႆးႁၢႆမႃးလွႆး⁠လွႆးယဝ်ႉ။ ၵႃႈတီႈဝၢၼ်ႈႁိမ်းႁွမ်းတူၼ်ႈတီးၼၼ်ႉတႄႉ တိုၵ်ႉလႆႈႁၼ် ၾိင်ႈဝၼ်းၵၢတ်ႇယူႇ။
တီႈထုင်ႉၼွင်ႁၢႆးယႃႈ ဢၼ်မီးၸမ် တူၼ်ႈတီးၼၼ်ႉၵေႃႈ တေလႆႈႁၼ် ၾိင်ႈထုင်းယဵၼ်ႇငႄႈ ဢၢင်းသႃးၶဝ်။ ပွႆးၽြႃးၸၢမ်ၵဝ်ႈတွၼ်ႊ (ၽွင်ႇတေႃႇဢူး) ဢၼ်ၸတ်းႁဵတ်း မိူဝ်ႈလိူၼ်ၵဝ်ႈၵူႊပီၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ပွႆးလူင်ၶိုၵ်ႉၶၢႆး တႃႇမိူင်းတႆးဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ မူၺ်ႇတေႃႇၵၢတ်ႇၵူႇ ဢၼ်ၸမ်တင်းတူၼ်ႈတီးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵွင်းမူးသႅမ်း ဢၼ်ၵေႃႇဝႆႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီသိပ်းႁူၵ်း။ ၼွၵ်ႈသေၼႆႉ မီးထႅင်ႈ ၵွင်းမူးသူၺ်ႇၽုင်းပုၼ်ႉ၊ လွႆမျႃႉၸဵင်း၊ ၽြႃးမုင်ႈမိူင်း၊ ထမ်ႈမုင်ႇတဝႃႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵွၼ်ႇ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ တူၼ်ႈတီးၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းတႆးလႄႈ မီးလုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸၼ်ႉၸႄႈမိူင်း၊ ငဝ်ႈၸိုင်ႈတိူင်းသိုၵ်းပွတ်းဢွၵ်ႇ၊ ၸၼ်ႉၸွမ်တူၼ်ႈတီး၊ ၵေႃးလဵၵ်ႉပၢႆးႁူႉမေႃ၊ ႁူင်းၼႄယဵၼ်ႇငႄႈမိူင်းတႆး ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။
ပွႆးပီမႂ်ႇတႆး တူၼ်ႈတီး.
ဝၼ်းထီႈ 21/09/2014 မီးၵၢၼ်ၸတ်းပၢင်ႁပ်ႉတွၼ်ႈ တုင်းၸၢတ်ႈတႆး တီႈႁူင်းႁေႃၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးလႄႈ ၾိင်ႈငႄႈတႆး တီႈဝဵင်းတူၼ်ႈတီး ၸိုင်ႈတႆးပွတ်းၸၢၼ်း မီးၸုမ်းၼၢင်းယိင်းတႆး၊ ၸုမ်းၵူၼ်းၼုမ်ႇတႆးၸိူဝ်းၼႆႉ ၼုင်ႈသိူဝ်ႈၶူဝ်းတႆး၊ ႁူမ်တင်းႁႆႇၵွင်မွင်း ၼူၵ်ႉတူဝ်းသေ မႃးၶဝ်ႈႁူမ်ႈႁပ်ႉတွၼ်ႈၵိုၼ်းၶွၼ်ႈ ဢမ်ႇယွမ်းမွၵ်ႈ 400-500 ။
တုင်းၸၢတ်ႈတႆး ဢၼ်ၸတ်းပၢင်ႁပ်ႉတွၼ်ႈ ပွၵ်ႈၵမ်းၼႆႉ ယူႇတီႈပီႈၼွင်ႉတႆးဝဵင်းတူၼ်ႈတီး ၵႂႃႇႁပ်ႉဢဝ်မႃး တီႈဝဵင်း ၵဵင်းတုင် ၸိုင်ႈတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇ။ ပဵၼ်တုင်းၸၢတ်ႈတႆး ၽိုၼ်ယႂ်ႇ ဢၼ်ပူၵ်း/တၢင်ႇ တီႈပၢင်ပွႆးပီမႂ်ႇတႆး ဝဵင်းၵဵင်းတုင် ဢၼ်ၸတ်းမိူဝ်ႈပီတႆး 2107 ပူၼ်ႉမႃး၊ ပဵၼ်ပၢင်ပွႆးပီမႂ်ႇတႆး ဢၼ်ၸတ်းယႂ်ႇသုတ်း ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆး ပွၵ်ႈၵမ်းတီႈၼိုင်ႈ။ ၵမ်းတီႈသွင် တေၸတ်းတီႈ ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး ပွၵ်ႈၵမ်းၼႃႈၼႆႉ။
ပၢင်ပွႆးပီမႂ်ႇတႆး ပီတႆး 2109 ၼီႈ (ပီလပ်းမဵတ်ႉ/လပ်းမူတ်ႉ-ပီပႄႉ)ၼႆႉ တေတူၵ်းမႅၼ်ႈဝၼ်းတီႈ 22/11/2014 ။ ပီၼႆႉ ငဝ်ႈငုၼ်းၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးလႄႈၾိင်ႈငႄႈတႆး ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး ဢွၼ်ႁူဝ်သေ ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးလႄႈ ၾိင်ႈငႄႈတႆး ၵူႈၸႄႈဝဵင်း ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးပတ်းပိုၼ်ႉ ႁူမ်ႈၵၼ်ၶိုင်ပွင်ႁဵတ်းသၢင်ႈလႄႈ တေမီးပႃးပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်း (Seminar) လွင်ႈပိုၼ်းလႄႈ ၽိင်ႈငႄႈလိၵ်ႈလၢႆးၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆး မိူၼ်မိူဝ်ႈၸတ်းတီႈၵဵင်းတုင်။ 
ပၢင်ပွႆးပီမႂ်ႇတႆး ဢၼ်ၸတ်းႁဵတ်း တင်ႈတႄႇဝၼ်းထီႈ 18-24/11/2014 ၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈၼႆႉဝၼ်းထီႈ 18 ယၢမ်းပွတ်းၼႂ် လႆႈပိုတ်ႇပၢင်ပွႆးတီႈ ဝၢင်းဢဝေႇယႃႇ တီႈဝဵင်းတူၼ်ႈတီး ၸိုင်ႈတႆးပွတ်းၸၢၼ်း ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇလီငၢမ်း။ တီႈပၢင်ၵႅဝ်ႈ ပိုတ်ႇပၢင်ပွႆးၼႆႉ မီးၸွမ်ၽွင်းလူင်ပွင်ႇၸိုင်ႈတႆး ၸဝ်ႈဢွင်ႇမျၢတ်ႈ၊ ႁူဝ်ပဝ်ႈၵေႃႇမတီႇၵေႃပွင်ပဵၼ်ပၢင်ပွႆး ၸၢႆးထုၼ်းမျၢတ်ႈ၊ ႁူဝ်ပဝ်ႈသၽႃးမိူင်းတႆး ၸၢႆးလူင်းသႅင်၊ ၵႅမ်ႁူဝ်ပဝ်ႈ သြႃႇၸၢႆးၶမ်းမၢတ်ႈ၊ ၽွင်းလူင်ၾၢႆႇပႃႇမႆႉလႄႈ ႁိၼ်ႁႄႈ လုင်းၸၢႆးဢၢႆႈပဝ်း၊ သြႃႇၸၢႆးဢွင်ႇထုၼ်း၊ ၶူးၼၢင်းၶိူဝ်းသႅၼ်၊ ၻွၵ်ႇတႂ်ႇၸၢႆးသၢင်ႇၽေႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၶိုၼ်ႈႁွတ်ႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈ။
ၵၼ်တေႃႉသူင်ႇလႄႈပၢႆးၵပ်းသိုပ်ႇ.
တႃႇတေၵႂႃႇထိုင်လႆႈ တူၼ်ႈတီးၼႆႉ မီးသဵၼ်ႈတၢင်းၵႃးလၢႆ⁠လၢႆၵွၺ်း။ မိူဝ်ႈ 1995 ၼၼ်ႉ သိူဝ်ႇသဵၼ်ႈတၢင်းလႅင်ၾႆး လတ်းၽၢၼ်ႇ တူၼ်ႈတီးၵႂႃႇသေတႃႉ လုၵ်ႉတီႈတူၼ်ႈတီး ဢမ်ႇၸၢင်ႊၶိုၼ်ႈၶီႇလႅင်ၾႆးလႆႈ။ ပေႃးၶႂ်ႈၶီႇလႅင်ၾႆးလႆႈၵႂႃႇၶီႇတီႈ ဝဵင်းသူၺ်ႇၺွင်ႇ ဢၼ်ၵႆတင်းတူၼ်ႈတီး 12 လၵ်းၼၼ်ႉ။ ၶူင်ႇလႅင်ဝိၼ် ဢၼ်ၸမ်သေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ မီးတီႈႁၢႆးဝူဝ်းသေ ၵႆၵၼ် 24 လၵ်း။