ဝဵင်းလေးမျႅတ်ႉၼႃႇ
ဝဵင်းလေးမျႅတ်ႉၼႃႇ (လေးမျက်နှာမြို့ ; Lemyethna) ၼႆ့ ပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းလေးမျႅတ်ႉၼႃႇ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈႁိၼ်းတတႃႉ၊ ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈမီးဝႆ့ တီႈၼိူဝ်ၽင်ႇၽၢႆႇတူၵ်း ၼမ်ႉငဝုၼ်ႇလႄႈ တီႈလွင်ႈၵႃႉၶၢႆပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼၼ်ႉ လႆႈမီးလွင်ႈတၢင်းၵပ်ႉသိုပ်ႇၼမ်တင်း ၸႄႈတွၼ်ႈပတဵင်ႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ မိူဝ်ႈဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် ဢုပ်ႉပိူင်ႇၼၼ်ႉ ၸႄႈဝဵင်းလေးမျႅတ်ႉၼႃႇၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပတဵင်ႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇလႄႈ လုမ်းၶုၼ်ၽွင်းဝဵင်း၊ လုမ်းတတ်းသိၼ်၊ ဢွင်ႈတပ်ႉပလိၵ်ႈ၊ တိူၵ်ႈသူင်ႇလိၵ်ႈ လႄႈ သၢႆလူမ်း၊ ႁူင်းယႃ၊ ၵၢတ်ႇ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် ၸၵႂႃႇ ၸိူဝ်းပဵၼ် ယူင်ႉသၢင်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼၼ်ႉ မီးဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ လွၵ်းပွၵ်ႉလွၵ်းဝဵင်း ဢမ်ႇပေႃးၶႅမ်ႉလီ။ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ယၢဝ်း ၼႃႈႁွင်ႇၼႃႈၸၢၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႃႈယၢဝ်း မီး သၢမ်လၵ်း သေ ၼႃႈပွတ်း မီး ၼိုင်ႈၽႃႇလူင်ႇၶိုင်ႈယဝ်ႉ။ တၢင်းၵေႃႈ ဢမ်ႇပေႃးၵႂၢင်ႈလီ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၽၢႆႇႁႄႉၼမ်ႉၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉႁႄႉပၼ်လႆႈ တႃႇပွတ်းတွၼ်ႈဝဵင်းၵမ်ႈၽွင်ႈၵူၺ်းလႄႈ ပေႃးထိုင်ၶၢဝ်းၽူၼ်လႄႈ ပေႃးၼမ်ႉငဝုၼ်ႇယိုင်ႈၶိုၼ်ႈၼႆ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်လႆႈမႆႈၸႂ်တွၼ်ႈတႃႇ ၽေးၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ် ပီ 1882 တေႃႇ 1908 ၼၼ်ႉ လႆႈၽွတ်ႈႁႅၼ်း ၵေႃႇမတီႇဝဵင်းသေ ႁဵတ်းၵၢၼ် တွၼ်ႈတႃႇ ဝဵင်းမူၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်း ဝဵင်းမႃးသေတႃႉ ထိုင်ပီ 1809 မႃး ၼမ်ႉလႆႈထူမ်ႈဝဵင်းတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉ လႆႈယႃႉပႅတ်ႈ ၵေႃႇမတီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မိူဝ်ႈပီ 1962 ၼၼ်ႉ မီးယူႇ 6926 သေ ၵမ်ႉၼမ်တႄႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႈ ၸၢဝ်းပုတ်ႉထယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၶိူဝ်းယၢင်းၵေႃႈ မီးဝႆႉတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၵေႃႈမိူၼ်ၼင်ႇ ဝဵင်းတၢင်ႇၸိူဝ်း တီႈၼႂ်း မိူင်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶႄႇ၊ ၵူၼ်းၶိူဝ်း ဢိၼ်းတီးယႃးၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈႁၼ်ဝႆႉ ဢိတ်းဢွတ်းယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၸႄႈဝဵင်း မိူဝ်ႈပီ 1962 ၼၼ်ႉ လႆႈလၢမ်းဝႃႈ မီး 58,184 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႈၸၢဝ်းပုတ်ႉထ ပဵၼ်ဢၼ်ၼမ်သေပိူၼ်ႈသေ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းယၢင်း မီးတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၶိူဝ်းရၶႅင်ႇၵေႃႈ မီးဝႆႉတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ တီႈတိၼ်သၼ်လွႆရၶႅင်ႇၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်မီး ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶျၢင်း တၢၼ်ႇတၢၼ်ႇယူႇယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈ ဝဵင်းလေးမျႅတ်ႉၼႃႇၼႆႉ မိူဝ်ႈငဝ်ႈတိုၼ်းမၼ်းပဵၼ် ၼႃႈလိၼ်မွၼ်းသေ မိူဝ်ႈပၢၼ် ၶုၼ်မွၼ်း ဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ပၺႃးတလၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ် ၶူးဝဵင်း၊ ႁူဝ်ႉဝဵင်းသေ ၵေႃႇသၢင်ႈဝဵင်းမႃး ၶိုင်ႇၶိုင်ႇၶမ်ႉၶမ်ႉယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇ ဢလွင်းမိၼ်းတယႃးၵျီး တိုၵ်းသိမ်းဢဝ် တိူင်းရႃႇမၺ ဢွင်ႈတီႈမွၼ်းသၢမ်ႇထႃႇယဝ်ႉ ဝဵင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁၢမ်းသေ ပဵၼ်ထိူၼ်ႇမႃးယဝ်ႉ။ ႁိုင် 50 ပီယဝ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်သမ်ႇမၢၼ်ႇတ ၶုၼ်မၢၼ်ႈ ၵေႃႉၼိုင်ႈၼႆႉ မၼ်းလႆႈလိူၵ်ႈဢဝ်ဝဵင်းၼၼ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇ ပၵ်းလုမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇၽဵဝ်ႈယုမ်းထိူၼ်ႇ တွၼ်ႈတႃႇၵေႃႇတင်ႈဝဵင်းၼႆ့ လႆႈႁၼ် ၵွင်းမူး ဢၼ်ပၺႃးတလတင်ႈမႃး၊ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၶူးဝဵင်းၵဝ်ႇ၊ ႁူဝ်ႉဝဵင်းၷဝ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လႆးႁၼ်ပႃးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ႁူဝ်ႉဝဵင်းၼႆႉ မီးသီႇၼႃႈသီႇၽၢႆႇလႄႈ ၸင်ႇလႆႈတၢင်ႇၸိုဝ်ႈဝႃး လေးမျႅတ်ႉၼႃႇ (သီႇၼႃႈ) ၼႆယဝ်ႉ။ ၶေႃႈလၢတ်ႈထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈဝႃႈတႄႉ တီႈၼႃႈသီႇၽၢႆႇ တီႈၵွင်းမူးပၺႃးတလၼၼ်ႉ မီးပၢႆႉၼိုင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈဢၼ်လႄႈ ၸူးႁွင်ႉၵိုၵ်းၼၼ်ႉ ၼႆၵေႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။
ပီတႄႇတင်ႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ပီမိူင်း 1127 သေ ဢၼ်ပဵၼ် ၵွင်းမူးၵဝ်ႇ ပၺႃးတလၼၼ်ႉၵေႃႈ ၽူႈၽၢႆးႁိူဝ်းလူင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ မႄးၵုမ်းမႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်မၢၼ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ ဝဵင်းလေးမျႅတ်ႉၼႃႇၼႆႉ လႅပ်ႈတေႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးလႄႈ ၽွင်းပဵၼ်ပၢင်သိုၵ်း ဢင်းၵိတ်ႉ-မၢၼ်ႈ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ ပီၶရိတ်ႉ 1826 ၼၼ်ႉ ၶုၼ်ၽွင်းဝဵင်းပတဵင်ႇ လႆႈမႃးသေႃႉတီႈဝဵင်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈဝဵင်းလေးမျႅတ်ႉၼႃႇ ဢမ်ႇၵႃးၽြႃးလေးမျႅတ်ႉၼႃႇ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၵွင်းမူးထူႇပႃႇရူင်ႇ၊ တေးမုင်းတႃႇဝတဵင်ႇသႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မီးဝႆ့ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၽြႃးသီႇတႃႇ ဢၼ်သီႇတႃႇၶဝ်ႈပီၼွင်ႉတႄႇမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ယဝ်ႉ။ 
ၸႄႈဝဵင်းလေးမျႅတ်ႉၼႃႇၼႆ့ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်တူၵ်း ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်းသုတ်းသုတ်း ၵႃႈတီႈၸႄႈတွၼ်ႈႁိၼ်းတတႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇႁွင်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းဢိင်ႇၵပူႇ ႁင်းၸႄႈတွၼ်ႈႁိၼ်းတတႃႉ၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းႁိၼ်းတတႃႉ လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းၸလုၼ်ႇ၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းငတၢႆးၶျွင်း ႁင်း ၸႄႈတွၼ်ႈပတဵင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉသေ သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ်ၽၢႆႇတူၵ်းၼႆႉ ပဵၼ် သၼ်လွႆရၶႅင်ႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢင်းၵိတ်ႉ တေႃႇထိုင် ပီၶရီတ်ႉ 1890 ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပတဵင်ႇသေ ဢဝ်သႂ်ႇဝႆ့ၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈႁိၼ်းတတႃႉၼႆႉ မၼ်းတိူဝ်းၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလိူဝ်သေ သႂ်ႇဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပတဵင်ႇလႄႈ ၸင်ႇလႆႈ လၢႆႈသႂ်ႇပၼ်တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈႁိၼ်းတတႃႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ပိူင်လူင် တီႈ ၸႄႈဝဵင်းလေးမျႅတ်ႉၼႃႇယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉငဝုၼ်ႇၼႆႉ လႆႈလူင်းၸႅင်ႇဢဝ် ၸႄႈဝဵင်းပဵၼ်သွင်တွၼ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ ပွတ်းၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼႆႉ ၵႅပ်ႈဝႆႉသေ ပွတ်းၽၢႆႇတူၵ်းၼႆႉ ၵႂၢင်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။ ပွတ်းၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼႆႉ မီးၽၢႆႁႄႉၼမ်ႉလႄႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႃး ၵၢၼ်သူၼ်ယဝ်ႉ။ ပွတ်းၽၢႆႇတူၵ်းၼႆႉ ယွၼ်ႉဢမ်ႇမီး ၽၢႆႁႄႉၼမ်ႉလႄႈ ပေႃးထိုင် ၶၢဝ်းၽူၼ်မႃး ၼမ်ႉၵႆႈထူမ်ႈယဝ်ႉ။ ပွတ်းၼၼ်ႉၼႆႉ မၼ်းတူၵ်းၽၢႆႇတိၼ်သၼ်လွႆရၶႅင်ႇလႄႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၵွင်းလွႆ လွႆပႅၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁွတ်ႈထိုင် ၽင်ႇၼမ်ႉယဝ်ႉ။ ပွတ်းတွၼ်ႈၼၼ်ႉ လိၼ်ဢမ်ႇပေႃးလီလႄႈသင်၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၼမ်ႉၵႆႉထူမ်ႈၵူႈပီလႄႈသင် ၵၢၼ်ငၢၼ်းၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢမ်ႇပေႃးပဵၼ်သေ လွင်ႈၽႄးၼမ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈတမ်းၸႂ်။ ၼႂ်းၵႄႈၵွင်းလွႆ တီႈတိၼ်သွၼ်လွႆရၶႅင်ႇၼၼ်ႉ မီးဢွင်ႈတီႈ လီၽုၵ်ႇသွမ်ႈဢိတ်းဢွတ်းယဝ်ႉ။ တီႈတိၼ်သွၼ်လွႆရၶႅင်ႇလႄႈ ၼႂ်းၵႄႈၵွင်းလွႆၼၼ်ႉ မီးဝႆႉပႃႇမႆႉသေ လႆႈမၵ်းမၼ်ပဵၼ် သၢႆၸိူၵ်ႈပႃႇမႆႉလေးမျႅတ်ႉၼႃႇဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈတိၼ်လွႆၼၼ်ႉတႄႉ ဢွၼ်ၵၼ် ၽၼ်းၽဵဝ်ႈပႃႇမႆႉၵမ်ႈၽွင်ႈသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႃးယဝ်ႉ။ တီႈထုင်ႉၽင်ႇၼမ်ႉ ဢၼ်ၼမ်ႉၵႆႉထူမ်ႈၼၼ်ႉ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၶဝ်ႈၵျူင်ႇ၊ ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇ၊ ထူဝ်ႇၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပွတ်းတူၵ်းဢၼ်တူၵ်းၽၢႆႇၸၢၼ်း ၼမ်ႉငဝုၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ပွတ်းၼႃႈလိၼ်တႅမ်ႇ တီႈႁိၼ်းတတႃႉသေ မီးဝႆႉၽၢႆႁႄႉၼမ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈပွတ်းတွၼ်ႈၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ငၢၼ်းၽုၵ်ႇသွမ်ႈပဵၼ်ၵၢၼ်လႄႈ လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ငၢၼ်းပိူင်လူင်ယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈတီႈပွတ်းၸၢၼ်းၼႆႉ မၼ်းတိူဝ်းၶႅမ်ႉလိူဝ်သေ ပွတ်းႁွင်ႇလႄႈ သၢႆငၢႆၵႃႉၶၢႆၵေႃႈ တိူဝ်းၶႅမ်ႉလႅပ်ႈယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇ တႃႇၵႂႃႇမႃးၼႆႉ ၼမ်ႉငဝုၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်သၢႆတၢင်းပိူင်လူင်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ပေႃးထိုင်ၶၢဝ်းမႆႈမႃး ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၼမ်ႉႁႅင်ႈမႃးလႄႈ ႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃး ဢမ်ႇၸၢင်ႈၽႅဝ်ထိုင် ဝဵင်းလေးမျႅတ်ႉၼႃႇ။ လႆႈဢဝ် ႁိူဝ်းဢွၼ်ႇ၊ ႁိူဝ်းမေႃႇတေႃႇ၊ ပေးၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႂႃႇမႃးယဝ်ႉ။ ၵမ်ႉၼမ်တႄႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၶဝ်ႈသၢၼ် တီႈဝဵင်းလေးမျႅတ်ႉၼႃႇၼႆႉ တေႃႉသူင်ႇၸူး ဝဵင်းပတဵင်ႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈၼႆႉ ၸွမ်းသၢႆၼမ်ႉငဝုၼ်ႇသေ ၸၢင်ႈၵႂႃႇမႃးလႆႈၸူး ႁိၼ်းတတႃႉ လႄႈ ပတဵင်ႇသေ ဝဵင်းလေးမျႅတ်ႉၼႃႇၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းတႃႈၼမ်ႉတီႈၼိူဝ်သၢႆတၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼႂ်းသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၶူဝ်သူင်ႇၵူင်း ဢၼ်ႁဵတ်းၶၢမ်ႈဝႆႉ တီႈၼမ်ႉငဝုၼ်ႇၼၼ်ႉ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် ပၢႆႈသိုၵ်းသေ လႆႈယႃႉလႅဝ်ပႅတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼႆႉ လႆႈၶိုၼ်းမႄးၶူဝ်းလူင်ၼၼ်ႉသေ လူတ်ႉရဵၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၵႂႃႇမႃးလႆႈယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈတလူၵ်ႉထေၢးသေ ၵႂႃႇလႆႈတီႈ တႃႈလူတ်ႉလဵၼ်းၽယႃးၵူင်း ဢၼ်မီးတီႈတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း ႁိၼ်းတတႃႉ မျၢၼ်ႇဢွင်ႇၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ တီႈ တႃႈလူတ်ႉလဵၼ်းၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈၼိူဝ်တၢင်း ႁိၼ်းတတႃႉ ပတဵင်ႇၼၼ်ႉလႄႈသင် ၸၢင်ႈဢဝ် ၸွမ်းတၢင်းလိၼ်သေၵေႃႈ ၵပ်းသိုပ်ႇၵႂႃႇမႃးလႆႈယူႇ။ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းလေးမျႅတ်ႉၼႃႇၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ သဵၼ်ႈတၢင်းၵႄႈလွႆ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ သဵၼ်ႈတၢင်းၵႄႈလွႆၵႂႃႉ ဢၼ်ႁွတ်ႈထိုင်လႆႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတၢၼ်ႇတွႆး၊ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။