Mrsailiek/shan-dataset huggingface dataset:
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/တူဝ်ႊပၢၵ်ႇလူင်
တူဝ်ႊပၢၵ်ႇလူင်ၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်သွမ်ၼူမ်းၸိူဝ်ႉၼိူင်ႈ ဢၼ်မီး တိၼ်ပွတ်းတင်းတူဝ်ၶိင်းယႂ်ႇလူင် ၼင်ႇဝိုင်ႇႁႆ သမ်ႉတင်း သူပ်းပၢၵ်ႇယႂ်ႇလူင်လၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ပဵၼ်တူဝ်သတ်းၼိူဝ်ၵွင်း ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈထီႈသွင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ႊပၢၵ်ႇလူင်ၶဝ် မီးၸိူဝ်ႉၸၢဝ်းသွင်ၶိူဝ်းယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၶိူဝ်း တူဝ်ႊပၢၵ်ႇလူင် (ႁိပ်းပူဝ်းပွတ်ႈတမ်းမသ်ႉ) တင်း တူဝ်ႊပၢၵ်ႇလူင်ဢႅၵ်း (ပိၵ်ႉမီးႁိပ်းပူဝ်းပွတ်းတမ်းမသ်ႉ)ယဝ်ႉ။ တင်းသွင်ၶိူဝ်းၼႆႉ ယူႇတီႈ ဢၾ်ႉၾရီးၵႂ်းယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်ႉတူဝ်ယႂ်ႇၶဝ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊမီးၼမ်ႉၼၵ်းတေႃႇ မွၵ်ႈ 8,000 ပွင်ႇ (3,629 ၵီးလူဝ်းၵရႅမ်း)ယဝ်ႉ။ တူဝ်ႊပၢၵ်ႇလူင်ဢႅၵ်းၶဝ်သမ်ႉ ၸၢင်ႊမီးတေႃႇ 400-ပွင်ႇ (181-ၵီးလူဝ်းၵရႅမ်း)ယဝ်ႉ။
တူဝ်ႊပၢၵ်ႇလူင်ၸိူဝ်ႉယႂ်ႇၶဝ်ၼႆႉ ယူႇၸမ်ႁိမ်းၼမ်ႉဢိူဝ်ႈ။ တႃၶဝ်၊ ႁူဝ်ၶဝ်၊ တင်းၶူႈလင်ႊၶဝ်ၼႆႉ ၵႂႃႇမီးတီႈသုင် ၸမ်ႁိမ်းၸိၵ်းၵွၵ်းႁူဝ်ၶဝ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၵွၵ်းႁူဝ်မၼ်း ပွတ်းတႂ်ႈ ယူႇတီႈ ၼမ်ႉဝႆႉသေတႃႉၵေႃႈ မၼ်းတိုၵ်ႉႁၼ်လႆႈ၊ ငိၼ်းလႆႈ၊ ဢိၵ်ႇထူၺ်ႈၸႂ်သုတ်ႇလူမ်းလႆႈယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼင်ၼႃလူင်မၼ်းၵေႃႈ ႁမ်ႉၶႂ်ႈၵမ်ႈၼမ်ၼႆႉ ဢမ်ႇမီးၶူၼ်သင်။ တူဝ်ႊပၢၵ်ႇလူင်ၶဝ် လႄႇသႆႉၵိၼ်ႁိမ်းၾၢင်ႇၼမ်ႉ မိူဝ်ႈၵၢင်ၶမ်ႈယဝ်ႉ။ ပိူင်လူင်မၼ်း ၶဝ်ၵိၼ်ယိူဝ်ႈၵွၺ်းယဝ်ႉ။
 - တူဝ်ႊပၢၵ်ႇလူင်ယေႈတူဝ်ၼႆႉ ၼႂ်းၵႃႊယေႈဝၼ်းဝၼ်းၼႆႉ ၵိၼ်လႆႈတၢင်းၵိၼ် မွၵ်ႈ 100-ပွင်ႇ (45-ၵီးလူဝ်းၵရႅမ်း)ယဝ်ႉ။ တူဝ်ႊပၢၵ်ႇလူင်ၶဝ်ၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းယိုဝ်း ယွၼ်ႉတႃႇ ၼိူဝ်ႉၶဝ်၊ ၼင်ၶဝ် ဢိၵ်ႇတင်း ငႃးၶၢဝ်ၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။
 - တူဝ်ႊပၢၵ်ႇလူင် (ႁိပ်းပူဝ်း)ၶဝ်ၼႆႉ ၸၢႆႇယၢမ်းဝၼ်းၶဝ် ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ယူႇတီႈၼႂ်းၼမ်ႉၵွၺ်းယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၵႆႉၵႆႉယူႇတႂ်ႈၼမ်ႉတႃႇယေႈပွၵ်ႈလႂ် ႁႃႈမဵတ်ႉယဝ်ႉ။
←တူဝ်ႊသူပ်းပဵတ်း ● တွၼ်ႇႁၢင်လၢမ်ႈ→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/တူဝ်ႊသူပ်းပဵတ်း
တူဝ်ႊသူပ်းပဵၼ်း ပဵၼ်တူဝ်သွမ်ၼူမ်းသႅၼ်းဢွၼ်ႇၸိူဝ်ႉၼိူင်ႈ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈတေႃႇ တူဝ်သွမ်ၼူမ်းတၢင်ႇၸိူဝ်းၶဝ် ႁမ်ႉၶႂ်ႈတင်းသဵင်ႈၼႆႉ ယွၼ်ၶဝ်ၶႆႇလႄႈယဝ်ႉ။ တူဝ်သွမ်ၼူမ်းထႅင်ႈတၢင်ႇတူဝ် ဢၼ်တမ်းၶႆႇၸမ်ႉ ပဵၼ်လိၼ်ႈၶူၼ်သပိၼ်းၼီးယဝ်ႉ။ တူဝ်ႊသူပ်းပဵၼ်း (ပလႃႇတီႇပသ်ႉ) ၶဝ်ယူႇတီႈ ၾၢႆႇဢွၵ်ႇ ဢွသ်ႉထရေးလီးယႂ်းယဝ်ႉ။ ၶဝ်မီး ၾႃႇတိၼ်ႇၾိႉၽႅပ်ႉတင်းႁၢင်ၽႅပ်ႉၵႂၢင်ႈ ဢၼ်ၼိူင်ႈ သမ်ႉပဵၼ်ၶူၼ်ၼင်ၼႃသီၶွၼ်ႇ ႁူမ်ႇဝႆႉပၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ပေႃႈ ဢၼ်ယႂ်ႇတဵမ်လီယဝ်ႉၼၼ်ႉ တေယၢဝ်းမွၵ်ႈ သွင်ထတ်း (61-သႅၼ်းတီးမီးတႂ်း)၊ ၼမ်ႉၼၵ်း မွၵ်ႈ 41/2 ပွင်ႇ (2-ၵီးလူဝ်းၵရႅမ်း)ယဝ်ႉ။ တူဝ်ပေႃႈၶဝ်ၼႆႉ တီႈတိၼ်ၶွၼ်လင်ၶဝ်ၼၼ်ႉ မီးသူၼ်ႈၵွင်ႉသေဢိူဝ်ႈ။
တူဝ်သူပ်းပဵၼ်းၶဝ် တမ်းၶႆႇဢိူဝ်ႈ။ ၵမ်ႈၼမ်တႄႉသွင်လုၵ်ႈယဝ်ႉ။ ၶႂ်ႈမိူၼ်ၵၼ်တင်း ၼူၵ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် တူဝ်ထူတူဝ်ၵၢၼ်းၶဝ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈၶႆႇၶဝ်တႅၵ်ႇမႃးယဝ်ႉၵေႃႈ တူဝ်ႊသူပ်းပဵတ်းၶဝ် မႃးလဵင်ႉလူၶိုၼ်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇမၼ်း တင်းၼမ်ႉၼူမ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ တူဝ်သွမ်ၼူမ်း တၢင်ႇၸိူဝ်းၶဝ်ယဝ်ႉ။ တူဝ်ႊသူပ်းပဵတ်းၶဝ် ယူႇတီႈ ၾၢင်ႇဢုင်ႇၼမ်ႉၵႄးလႂ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးၵၢင်ၶမ်ႈမႃးၼႆ ၶဝ် ဢွၵ်ႇႁႃၵိၼ်တွင်ႉတႃႇလႆႈၵိၼ်ၵုင်ႈငႅဝ်းဢွၼ်ႇလႂ်၊ တိူၵ်ႇလိူၼ်ၶဝ်လႂ်၊ တင်းမႅင်းၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။
 - တူဝ်ႊသူပ်းပဵၼ်း (ပလႃႇတီႇပသ်ႉ)ၼႆႉ ၵႆႉၵႆႉလႆႈၶၢမ်ႇႁွင်ႉဝႃႈ တူဝ်ႊသူပ်းပဵတ်းၼႆႉ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈၶဝ်မီး သူပ်းပႅၼ်ၸူဝႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ပဵတ်းၶဝ်လႄႈယဝ်ႉ။
 - တူဝ်ႊသူပ်းပဵတ်းၼႆႉ လႆႈႁႃႁၼ်မႃး မိူဝ်ႈ 1797 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ပဵၼ် တူဝ်လုၺ်းၼမ်ႉလႅၼ်ႇၼႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸၢင်ႊယူႇလႆႈတႂ်ႈၼမ်ႉ တေႃႇတၢင်းႁိုင် တႃႇႁႃႈမဵတ်ႉလႂ်ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
←တူဝ်ႊထူင် ● တူဝ်ႊပၢၵ်ႇလူင်→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/တွၼ်ႇႁၢင်လၢမ်ႈ
တွၼ်ႇႁၢင်လၢမ်ႈ ပဵၼ်ၶိူဝ်းၼူ ဢၼ်မီးၶဵဝ်ႈၶူမ်းလႅမ်ၽၢႆ ဢၼ်ယူႇလႆႈ ၼႂ်းၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈႁၼ်ၶဝ် တီႈလႅၼ်ႊမိူင်းၵၢႆႁွင်ႇ။ ၶဝ်မီးၶဵဝ်ႈလူင် ဢၼ်ယႂ်ႇႁႅင်း တႃႇၶူပ်းပိတ်းလႆႈမႆႉသေ သမ်ႉမီးႁၢင်ၽၢပ်ႉ ၵႂၢင်ႈလူင် (ၼင်ႇလၢမ်ႈၽၢႆးႁိူဝ်း) တႃႇၸွႆႈၶဝ်လုၺ်းၼမ်ႉလႆႈလီလီယဝ်ႉ။ တၢင်းၵိၼ်ၶဝ် ဢၼ်ပဵၼ် ပိူင်လူင်သေပိူၼ်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵၢပ်ႇၼင်မႆႉလွၼ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ပၢႆၵတ်းၶူပ်းတူၼ်ႈမႆႉလူမ်ႉသေ ဢဝ်ႁဵတ်းၾၢႆတတ်းၼမ်ႉ တႃႇႁႂ်ႈၼႃႈၼမ်ႉထူမ်ႈဝႆႉႁူးၶဝ် ဢၼ်တေလၼ်ႈၵႂႃႇၸူး ႁူးႁိူၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။
တွၼ်ႇႁၢင်လၢမ်ႈၶဝ် ယူႇၸွမ်းမုင်ႉႁိူၼ်း ဢၼ်မီးမွၵ်ႈသိပ်းသွင်တူဝ်ယဝ်ႉ။ တွၼ်ႇႁၢင်လၢမ်ႈ တူဝ်ပေႃႈတင်းတူဝ်မႄႈၶဝ်ၼႆႉ ၸွမ်းၽွၵ်ႇတေႃႇၸူဝ်ႊယဝ်ႉ။ သမ်ႉၸၢင်ႊယူႇတေႃႇမွၵ်ႈ 20 ပီႊလႂ်ယဝ်ႉ။ တူဝ်မႄႈၶဝ်ၼႆႉ ပေႃးၶၢဝ်းႁုၼ်ႈမႃးၼႆ ၵႆႉလဵင်ႉလုၵ်ႈတေႃႇ မွၵ်ႈ ဢေႇလႅင်ပႅတ်ႇတူဝ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ် မီးမႃး မွၵ်ႈသွင်ပီႊယဝ်ႉၼႆ ၶဝ်ဢွၵ်ႇၽၢတ်ႇမုင်ႉႁိူၼ်းၶဝ်သေ တေၵႂႃႇယူႇသဝ်းတီႈႁိမ်းၸမ် (ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၵႆၵႃႊႁိုဝ်) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းတၢင်းၸူဝ်ႊၶၢဝ်းပီႊဢွၼ်ႇၵွၺ်းၵေႃႈ မုင်ႉႁၢႆးတွၼ်ႇႁၢင်ႈလၢမ်ႈၶဝ်ၼႆႉ တူဝ်ၼပ်ႉမၼ်း တေၸၢင်ႊယႂ်ႇၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးတေႉယူႇယဝ်ႉ။
 - တွၼ်ႇႁၢင်လၢမ်ႈၶဝ် တေတေႃႉႁွမ်မႆႉပွတ်းမႆႉပႅတ်း တင်းတူၼ်ႈမႆႉ တႃႇဝႆႉပဵၼ်တၢင်းၵိၼ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸူႉႁွမ်တၢင်းၵိၼ်ၶဝ်ဝႆႉ တီႈတႂ်ႈၼမ်ႉယဝ်ႉ။
←တူဝ်ႊပၢၵ်ႇလူင် ● တိုင်ၵႂၢင်→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/ပပ်ႈပုၼ်း
ပပ်ႈပုမၼု်း ပဵၼ်လိင်းမဵဝ်းတူဝ်ယႂ်ႇ။ ၶဝ်ယူႇတီႈ ဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်း တင်း တီႈပွတ်းတွၼ်ႊ ဝၼ်းဢွၵ်ႇတီႈၸမ်လႂ်ယဝ်ႉ။ ပပ်ႈပုၼ်း မီးမဵဝ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် မွၵ်ႈ 12 ၸိူဝ်းယဝ်ႉ။ ပပ်ႈပုၼ်း ဢၼ်လႆႈႁူႉၼမ်သေပိူၼ်ႈသုတ်း ၸိူဝ်ႉၼိူင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်ယူႇတီႈ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇလႄႈ ၽၢႆႇၸၢၼ်း ဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်တေၸၢင်ႈ မီးၼမ်ႉၼၵ်း တႄႇဢဝ် 30 တေႃႇ 90 ပွင်ႇ (13.6 တေႃႇ 40.9 ၵီႇလူဝ်း)သေယဝ်ႉ သမ်ႉ တေၸၢင်ႊသုင်လႆႈ 19 တေႃႇထိုင် 45 ပႅၵ်ႉ (48 တေႃႇ 144 သႅၼ်းတီးမီးတႂ်း)ယူႇယဝ်ႉ။
ပပ်ႈမုၼ်းၶဝ် မီးၶူလင်ႊမၢင်ႊဢွၼ်ႇသေ တင်းၼႃႈ ငၢႆးမိူၼ်မႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းၸၢဝ်ႊယႂ်ႇလႆႈတၢၼ်ႇ မႃလဵင်ႉၽုင်မေႈ ၸႂ်ႇမၼ်ႇၶဝ်လႂ်ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ တူဝ်ပေႃႈၶဝ်ၼႆႉ မီးၶဵဝ်ႈယႂ်ႇယႂ်ႇလူင် ဢၼ်တေၸၢင်ႊယၢဝ်းလႆႈတေႃႇထိုင် သွင်ပႅၵ်ႉ (5-သႅၼ်းတီးမႂ်းတႂ်း)ၼၼ်ႉလႂ်ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၶဵဝ်ၶဝ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉတႃႇၵိၼ်လႄႈ တႃႇတိုၵ်းတေႃးၵၼ်ယဝ်ႉ။ တိၼ်ၶွၼ်ၽၢႆႇၼႃႈ လႄႈ ၽၢႆႇလင် တီႈပပ်ႈပုၼ်းၶဝ်ၼႆႉ ႁမ်ႉၶႂ်ႈယၢဝ်းမိူၼ်ၵၼ်ၵွၺ်းယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸႂ်ႉတိၼ်ၶဝ် တင်းသီႇၶွၼ်သေ ၵႂႃႇပႆၵၼ်ယဝ်ႉ။ ပပ်ႈပုၼ်းၶဝ် မီးႁၢင်သေဢိူဝ်ႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၸႂ်ႉတႃႇၵဵပ်းဢဝ်ဢီႈသင်လႆႈ။
ပပ်ႈမုၼ်းၶဝ် ယူႇၸွမ်းၽုၼ် ဢၼ်မီး 10 တေႃႇထိုင် 200 တူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ပေႃႈ ဢၼ်ယႂ်ႇ၊ ဢၼ်ႁႅင်းၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ် ပဵၼ်ဢၼ်ဢွၼ်ႁူဝ်ၸုမ်းၽုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်း တေႃႇတိုၵ်းမႃးၼႆ ၶဝ်ၶတ်းတိုၵ်းႁၢဝ်ႈႁႅင်းတေႉတေႉယဝ်ႉ။ တူဝ်းသတ်းဢၼ်ယႂ်ႇသေၶဝ် မၢင်ႊၸိူဝ်းၼႆႉ ယင်းၼပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ပပ်ႈပုၼ်းၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ၽေးၶဵၼ် ၼႆလႂ်ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
ပပ်ႈပုၼ်းၶဝ် ၵိၼ်မႅင်း၊ မၢၵ်ႇမႆႉ၊ ယိူဝ်ႈယႃႈ၊ မႂ်ႊမႆႉ တင်း ၶႆႇလႂ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ မၢင်ႊပွၵ်ႈၼႆ ပပ်ႈပုၼ်းၶဝ် ၸၢင်ႊပႃးတၢင်းၵိၼ် သႂ်ႇၼႂ်းၵူင်ပၢၵ်ႇၵႅမ်ႈလူ်ငၶဝ်ၵႂႃႇလႂ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။
ဢေပပ်ႈပုၼ်းဢွၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ မိူဝ်ႈၸင်ႇတႄႇတႄႉ ၶဝ်တေၵွပ်ႈၸပ်းၶူၼ်ၼင်တူဝ်မႄႈၶဝ်ဝႆႉ ၵႅၼ်ႇၵႅၼ်ႇသေယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈႁမ်ႉယႂ်ႇမႃးယဝ်ႉၼႆတႄႉ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ်သမ်ႉ တေၶိုၼ်ႈၶီႇ ၼိူဝ်လင်မႄႈမၼ်းသေ ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
 - ပေႃးၵၢင်ဝၼ်းၼႆ ပပ်ႈပုၼ်းၶဝ်လႄႇပႆ ၾၢႆႈလူင်ၵႂႃႇၸွမ်းပၢင်ႇပႃႇယိူဝ်ႈသေယဝ်ႉ၊ ၵၢင်ၶမ်ႈမႃးၼႆၼွၼ်းယဝ်ႉ။
←ပူင်းလဝ်းလိၼ် ● မႃ→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/ပုမ်ထွင်း
ပုမ်ထွင်းၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်သွမ်ၼူမ်း ဢၼ်လႆႈႁၼ်တီႈ ဢွသ်ႉထရေးလီးယႂ်း၊ တသ်ႉမဵၼ်းၼီးယႂ်း တင်း ၼိဝ်းၵိၼ်းၼီးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပုမ်ထွင်းၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ငိူၼ်ႈၶိူဝ်း တေႃႇ တူဝ်သတ်းၸုမ်းၼိူင်ႈ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ မႃႇသုပ်းပိလ်းသ် (တူဝ်ႊထူင်)ၼၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။
ပုမ်ထွင်းၶဝ်ပဵၼ် တူဝ်သတ်းဢၼ်ၵျွၵ်းဝႅၼ်ယဝ်ႉ။ တိၼ်ၶဝ် ၽၢႆႇၼႃႈၼႆႉ ပွတ်းႁႅင်းတေႉတေႉ။ တိၼ်ၶဝ်ၽၢႆႇလင်သမ်ႉ တၢင်ႉႁႅင်းယႂ်ႇတေႉတေႉသေ ၾႃႇတိၼ်ၶဝ်ၵေႃႈယႂ်ႇယဝ်ႉ။ ၶဝ်ဢဝ်ၾႃႇတိၼ် တင်း တိၼ်ၶွၼ်လင်ၶဝ်သေ ၵျွၵ်းဝႅၼ် တင်းလၢႆးဢဝ်တူဝ်ၶဝ် ပၼ်ႇၵႂႃႇၼႂ်းလူမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပုမ်ထွင်းၸႂ်ႉႁၢင်ၶဝ် တႃႇၵွၼ်းၵိူင်ႈၶိုၼ်းတူဝ်ၶဝ် မိူဝ်ႈၼႂ်းၵႄႈဝႅၼ်ၼိူင်ႈ တင်း ဝႅၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပုမ်ထွင်းၶဝ်မီး ၸိူဝ်ႉၸၢဝ်းသီႇၸိူဝ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်ႉဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈထီႈသုတ်း ဢၼ်ပဵၼ် ပုမ်ထွင်းလႅင်လူင်ၼၼ်ႉ မီးတၢင်းၸုၵ်းသုင် တေႃႇမွၵ်ႈ ႁူၵ်းထတ်း (1.8-မီးတႂ်း) ယူႇယဝ်ႉ။
 - ပုမ်ထွင်းၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်သတ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း မိူင်းဢွသ်ႉထရေးလီးယႂ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢၼ်မၼ်း ဢမ်ႇၵျွၵ်းဝႅၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းၸႂ်ႉႁၢင်ယၢဝ်းၾူတ်ႇႁႅင်းလူင်မၼ်း ၸွႆႈပၼ် တႃႇၵမ်ႉသင်ႉတူဝ်မၼ်းဢိူဝ်ႈ။
 - ဢေပုမ်ထွင်းၶဝ်ၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ "ၸူၺ်း" ၼႆယဝ်ႉ။ ၶဝ်ယူႇတီႈၼႂ်း ထူင်ထွင်းမႄႈၶဝ် တႃႇလၢႆလၢႆလိူၼ် တေႃႇထိုင်ၶဝ်ပေႃးႁႅင်းပေႉတူဝ်သေ ၶိုၼ်းတူၺ်းထိုင်တူဝ်ၵဝ်ႇၶဝ်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
←ပႄႉ ● ပုမ်ထွင်းႁၢင်ၼူ→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/ပုမ်ထွင်းႁၢင်ၼူ
ပုမ်ထွင်းႁၢင်ၼူ ပဵၼ်တူဝ်သွမ်ၼူမ်း ဢၼ်မီးထူင်ထွင်းဢွၼ်ႇသေ တိူဝ်းႁူႉၸၵ်းၵၼ် ဝႃႈပဵၼ် တူဝ်ႊထူင် မႃးသုပ်းပိလ်း ဢၼ်ယူႇတီႈ ဢမႄးရီးၵႂ်းႁွင်ႇ တင်း ၸၢၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပုမ်ထွင်းႁၢင်ၼူ ဢမ်ႇၼၼ် ဢွပ်းပွသ်းသမ်း ၶဝ်ၼႆႉ တေလႆႈႁၼ် တႄႇဢဝ် ၵႂ်ႇၼေႇတႂ်ႇ တေႃႇပေႃးထိုင် ပၢႆၸၢၼ်းသုတ်း ဢမႄးရီးၵႂ်းၸၢၼ်းယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ပုမ်ထွင်း (ၵႅၼ်းၵရူးသ်)ၶဝ်ယဝ်ႉ။ ပုမ်ထွင်းႁၢင်ၼူ တူဝ်မႄႈၶဝ်ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၼႆႉ ပႃးဢဝ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇလဵၵ်ႉၶဝ် သႂ်ႇတီႈၼႂ်း ထူင်ထွင်းမၼ်းသေ လဵင်ႉလူယဝ်ႉ။ ပုမ်ထွင်းႁၢင်ၼူၶဝ်ၼႆႉ မီးၶူၼ်ၼင်ၽိူၵ်ႇ တင်း သီမူၼ်၊ မီးၼႃႈၽိူၵ်ႇသဵမ်ႈလႅမ်ႈ ဢိၵ်ႇတင်း ႁၢင်ယၢဝ်း ၼင်ႇႁၢင်ၼူၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းႁၢင်ယၢဝ်းၶဝ် တႃႇၽႅၼ်ၸပ်းတီႈ ၵိင်ႇမႆႉလႂ်၊ တႃႇတေႃႉပႃးမႂ်ႊမႆႉလႂ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။
ပုမ်ထွင်းႁၢင်ၼူၶဝ် ဢွၵ်ႇႁႃၵိၼ်တွင်ႉ မိူဝ်ႈၶမ်ႈယဝ်ႉ။ ၶဝ်ႁမ်ႉၶႂ်ႈၵိၼ်ၵူႊမဵဝ်းယူႇယဝ်ႉ။ ႁူမ်ႈပႃးမႅင်းၶဝ်၊ ငူးၶဝ်၊ ႁဵပ်းလႂ် ဢိၵ်ႇတင်း ၼူပုၵ်းၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ပုမ်ထွင်းႁၢင်ၼူတူဝ်ၼိူင်ႈၼႆႉ လႆႈၶၢမ်တၢင်း တူဝ်ၶဵၼ်သေဢၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ မႃလိၼ်၊ ယဵဝ်ႈၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉမႃး လွၵ်ႇငိူတ်ႈယဝ်ႉ ပေႃးၼႆ မၼ်းတေႁဵတ်းသၢင်ႇ ၼင်ႇတၢႆဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢဝ် "လၢႆးလဵၼ်ႉလိင်ႉ"ၼႆႉသေ ပုမ်ထွင်းႁၢင်ၼူ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ တူဝ်ၶဵၼ်မၼ်း ၵႂင်ၵႂႃႇပႅတ်ႈသေ တေဝႆႉမၼ်းပႅတ်ႈ တူဝ်လဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢေပုမ်ထွင်းၶဝ်ၼႆႉ ၵိူတ်ႇပႃးတႃမွတ်ႇမႃးဢိူဝ်ႈ၊ ႁူၵေႃႈၼူၵ်ႇ၊ ယဝ်ႉသမ်ႉ ဢမ်ႇမီးၶူၼ်တူဝ်။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ၼႆႉ လဵၵ်ႉႁႅင်းၼႃႇၼႃႇ။ မိူဝ်ႈၸင်ႇၵိူတ်ႇၼၼ်ႉၼႆ တူဝ်ၶဝ်သၢဝ်းတူဝ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊၽုၺ်ႇလႆႈ ၼႂ်းၸေႃႉၼမ်ႉၼဵင်ႉဢၼ်လဵဝ် ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ဢေလႅင်ဢွၼ်ႇၶဝ်ယူႇ သဝ်းတီႈၼႂ်း ထူင်ထွင်းမႄႈၶဝ် တႃႇၵဝ်ႇတေႃႇသိပ်းဝူင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်တေၵိၼ် ၼမ်ႉၼူမ်းမႄႈၶဝ်သေ ယႂ်ႇမႃးၼႂ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - ပုမ်ထွင်းႁၢင်ၼူၶဝ် ၵႆႉၵႆႉယူႇတီႈၼႂ်းႁူးၵူင်မႆႉတင်း ပုတ်း၊ ဢမ်ႇၼၼ် တီႈၼႂ်းႁူးတႂ်းလိၼ်လႂ်ယဝ်ႉ။
←ပုမ်ထွင်း ● ပၢင်တၢႆး→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/ပူင်းလဝ်းလိၼ်
ပူင်းလဝ်းလိၼ်ၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူဝ်း ၸိူဝ်းၵိၼ်ၼိူဝ်ႉ ၼႂ်းတူဝ်သႅၼ်းဢွၼ်ႇသေ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸုမ်းတူဝ်သွမ်ၼူမ်းယဝ်ႉ။ ၶဝ်မီးမွၵ်ႈ 30 မဵဝ်းသေယဝ်ႉ ၵမ်ႈၼမ် ၵႆႉလႆႈႁၼ်ၶဝ် တီႈ ပွတ်းတွၼ်ႊၵတ်း တၢင်းၽၢႆႇႁွင်ႇ လုမ်ယေႃးရူပ်ႉ၊ ဢေးသီးယႂ်း၊ တင်း ဢမႄးရီးၵႂ်းႁွင်ႇလႂ်ယဝ်ႉ။ ပူင်းလဝ်းလိၼ်ၶဝ်ၼႆႉ မီးတူဝ် ယွမ်သေးသေ တေမီးတၢင်းယၢဝ်းႁူဝ်တေႃႇႁၢင် မွၵ်ႈ 7 တေႃႇ 24 ပႅၵ်ႉ (18-61 သႅၼ်းတီး)ယဝ်ႉ။ တင်းတူဝ်ယွမ်သေး ဢိၵ်ႇႁူဝ်ၽႅပ်ႉဢွၼ်ႇၶဝ်သေ ၶဝ်ၸၢင်ႊမူၼ်ႉၶဝ်ႈလႆႈ ဢွင်ႈတီႈ ၵႅပ်ႈဢိပ်ႇလႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပူင်းလဝ်းလိၼ်ၶဝ်ၼႆႉ ဝႆးသေ ပဵၼ်တူဝ်လႃႊထိူၼ်ႇႁိူၼ်းႁၢဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ပူင်းလဝ်းလိၼ်ၶဝ် လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းတိုၵ်းတေႃႇမႃးယဝ်ႉၼႆ ၶဝ်ၵႆႉလုၵ်ႉတီႈထူင်သႅဝ် ဢၼ်မီးတႂ်ႈႁၢင်ၶဝ်ၼၼ်ႉသေ ၸိတ်းဢွၵ်ႇၼမ်ႉဢၢႆႊသႅဝ် ႁိုၼ်ႇႁၢႆႉမဵဝ်းၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ ၼႆႉ ၵႆႉၵႆႉ ႁေႃႈႁိုပ်ႈပႅတ်ႈၶဵဝ်ၶဝ်ပၼ်ယဝ်ႉ။
ပူင်းလဝ်းလိၼ်မၢင်ႊၸိူဝ်း ဢၼ်ယူႇတီႈလႅၼ်ႊမူၺ်ႁႃၶဝ်ၼႆႉ ပေႃးၶၢဝ်းၵတ်းမႃး ၶဝ်ဢွၵ်ႇမီး ၼင်ၶူၼ်သီၶၢဝ် သေ ၸၢင်ႊသိူင်ႇမႅပ်းတေႃႇတူဝ်ၶဵၼ်ၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးၶၢဝ်းမႆႈမႃးသမ်ႉ ပူင်းလဝ်းလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵွင်းလင်ၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၵႂႃႇ ၼင်ၶူၼ်သီႇၶွၼ်ႇသေယဝ်ႉ တၢင်းတွင်ႉသမ်ႉ ပဵၼ်ဝႆႉသီၶၢဝ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးၶၢဝ်းၸမ်ၵတ်းမႃးသမ်ႉ ၶဝ်ပွၺ်ႇလူၼ်ႇပႅတ်ႈ ၶူၼ်ၶွၼ်ႇၶဝ်သေယဝ်ႉ ၶူၼ်ၶၢဝ်ၶဝ်သမ်ႉဢွၵ်ႇတႅၼ်းတၢင် တီႈၶဝ်မႃးယဝ်ႉ။ ၽွင်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၶဝ်ပဵၼ်ၸၼ်ႉသီၶၢဝ်ယူႇၼႆႉ တူဝ်သတ်းၼႆႉသမ်ႉ လႆႈႁွင်ႉၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢႂ်းမီးၼိသ်းၼႆယဝ်ႉ။ ဢႂ်းမီးၼီးၼႆႉ ပဵၼ်ၶူၼ်ၼင် ဢၼ်ၵႃႊၶၼ်ယႂ်ႇတေႉတေႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼႆႉ ငိူၼ်ႈၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်ၶဝ်ၵွၺ်း ၸၢင်ႇလႆႈၼုင်ႈမႆႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - ပူင်းလဝ်းလိၼ်ၶဝ်ၼႆႉ ယူႇတီႈၼႂ်းႁူးၵူင်လိၼ် ဢၼ်တူဝ်သတ်းတၢင်ႇၸိူဝ်းၶဝ် ပႅတ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ လဵင်ႉလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ် တီႈၼႂ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ဢဝ်ၼင်ၶူၼ်တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၶဝ်ၶူပ်းတၢႆသေ ဢဝ်ၼိူဝ်ႉမၼ်းႁဵတ်းပဵၼ်တၢင်းၵိၼ်ၶဝ်ယဝ်ႉၼၼ်ႉ ပူသိူဝ်ႇသေ ၵွၼ်ႇဢိူဝ်ႇ။
←ပၢင်တၢႆး ● ပပ်ႈပုၼ်း→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/ပၢင်တၢႆး
ပၢင်တၢႆးၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်သွမ်ၼူမ်း ဢၼ်မီးႁူယၢဝ်း၊ ၶဵဝ်ႈၽၢႆၼႃႈသိၵ်ႈယႂ်ႇ တင်းႁၢင်ပွတ်းဢွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ပဵၼ် တူဝ်ၶဝ်ႈၸုမ်း ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်တင်း တူဝ်သွမ်ၼူမ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢင်တၢႆး (ရႅတ်ႉပိတ်ႉ) ၼႆႉ တေလႆႈႁၼ်ၶဝ်တီႈ ယေႃးရွပ်ႉ၊ ဢၾ်ႉၾရီးၵႂ်း တင်း တီႈလူၵ်ႈမိူင်းမႂ်ႇယဝ်ႉ။ ပၢင်တၢႆးလူင် (ႁႄး)သမ်ႉ လႆႈႁၼ်တီႈ ယေႃးရွပ်ႉ၊ ဢၾ်ႉၾရီးၵႂ်း၊ ဢေးသီးယႂ်း၊ တင်း ဢမႄးရီးၵႂ်းႁွင်ႇ လႄႈ ပွတ်းၵၢင်လႂ်ယဝ်ႉ။ ပၢင်တၢႆးႁႄးၶဝၸမ်း ပၢႆးၽဵင်ႈဝႃႈတႄႉ ယႂ်ႇသေပၢင်တၢႆးၶဝ်ယဝ်ႉ။ ပၢင်တၢႆး ႁၢင်ၵုၺ် ဢမႄႇရီႇၵႅၼ်ႇသမ်ႉ ပဵၼ်ၸိူဝ်ႉပၢင်တၢႆးလၢၵ်ႇမဵဝ်းၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ မၼ်သမ်ႉ ဢွၼ်ႇသေပၢင်တၢႆး ယေႃးရွပ်းပီးယၼ်းၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ယဝ်ႉ။ ပၢင်တၢႆးၶဝ် မီးတိၼ်ၶွၼ်လင်ယၢဝ်းလူင်ယဝ်ႉ။ ၼႆႉ ၸွႆႈႁႂ်ႈၶဝ် ဝႅၼ်လႆႈ လီလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢင်တၢႆးၶဝ် ယူႇၼႂ်းႁူးတႂ်ႈလိၼ်ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၸင်ႇၵိူတ်ႇမႃးၼၼ်ႉ တႃၶဝ် ဢမ်ႇႁၼ် (မွတ်ႇဝႆႉ)ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇပေႉတူဝ်လႃးလႃး။ ပၢင်တၢႆးလူင်ၶဝ်ၸမ်း မိူဝ်ႈၵိူတ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ႁမ်ႉတိူဝ်းမူႈယႂ်ႇသေ တႃၵေႃႈႁၼ်လႆႈယဝ်ႉ။
 - ပၢင်တၢႆးလူင်ၶဝ်သမ်ႉ ႁူႉငၢႆႈၼႆႉ ၵွပ်ႈၶဝ်မီးတၢင်းၵတ်ႉတႃႇၵျွၵ်းဝႅၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မွၵ်ႈႁူဝ်ႉၵွၺ်းတႄႉ ၶဝ်ၸၢင်ႊဝႅၼ်ၶၢမ်ႈလႆႈ ငၢႆႈငၢႆႈယဝ်ႉ။
 - ပၢင်တၢႆးၶဝ် ၵိၼ်ယိူဝ်ႈ၊ မႂ်ႊမႆႉ၊ တင်းၵၢၼ်ႈၶဵဝ် တီႈတူၼ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၵႆႉၵႆႉၶူင်ႊလုၵ်ႈတင်းၼမ်လူင်ယဝ်ႉ။
←ပုမ်ထွင်းႁၢင်ၼူ ● ပူင်းလဝ်းလိၼ်→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/ပႃလူင်မိူင်း
ပႃလူင်မိူင်း ပဵၼ်တူဝ်သွမ်ၼူမ်း ဢၼ်ယူႇၼႂ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ ၸွတ်ႇတူဝ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁူမ်ႈပႃးတင်း ပႃၶႃႇ (ပႃငၢဝ်း) ၶဝ်လႄႈ ပႃပေႃႇပွႆးသသ်ႉၶဝ် ၸိူဝ်းၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း တူဝ်သွမ်ၼူမ်း ၸုမ်းၼိူင်ႈ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈသႅတ်ႉဢေႇသျုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပႃလူင်မိူင်းၶဝ်ၼႆႉ သုတ်ႇလူမ်းထူၺ်ႈၸႂ်လႂ်ဢိူဝ်ႈ။ ၶဝ်မီးပွတ်ႇဢိူဝ်ႈ၊ ဢမ်ႇမီးတႄႉထူၺ်ႈၸႂ်၊ တႃႇတေထူၺ်ႈၸႂ်သုတ်ႇလူမ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်လႆႈၶိုၼ်ႈမႃးၼိူဝ် ၼႃႈၼမ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၶဝ်ယူႇလႆႈတႂ်ႈၼမ်ႉ တႃႇၸူဝ်ႊၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင်တေႉတေႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်ႈငဝ်ႈၶိူဝ်း ပႃလူင်မိူင်းၶဝ်ၼႆႉ မိူဝ်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈၼၼ်ႉ တေယူႇၼိူဝ်ၵွင်းဢိူဝ်ႈ။ ဢၼ်တႅၼ်းတၢင်တႃႇတိၼ်ၶွၼ်ၼႃႈ ၸိူဝ်းငဝ်ႈၶိူဝ်းပႃလူင်မိူင်းၶဝ်ၸမ်း ပဵၼ်ၽႅပ်ႉၵိုၼ်းၾၢႆးလူင်သွင်ဢၼ် တီႈၽၢႆႇၼႃႈပွတ်းတူဝ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႆႉ မၼ်းၸွႆႈႁႂ်ႈၶဝ် ၵွၼ်းၵိူင်းလႆႈသေ ပဵၼ်တႃႇၾၢႆးပၼ် မိူဝ်ႈၶဝ်လုၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ် တူဝ်သွမ်ၼူမ်းၵမ်ႈၼမ်ၼၼ်ႉၸမ်း ပႃလူင်မိူင်းၼႆႉ တိုၼ်းဢမ်ႇမီးၶူၼ် တီႈတူဝ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတၢင်ၼႆႉ ပႃလူင်မိူင်းၶဝ် မီးသဵၼ်ႈၼိူဝ်ႉၶႆမၼ်း ပဵၼ်ထၢပ်ႈဝႆႉ တႃႇႁေႉၵင်ႈၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၼႆႉၸမ်း ႁွင်ႉဝႃႈ ပလၢပ်ႉပႂ်း (ထၢပ်ႈယၢပ်ႈ) ၼႆသေ မီးတႂ်ႈၼင်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ ပႃလူင်မိူင်းၼႆႉ မီးသွင်ၸိူဝ်ႉဢိူဝ်ႈ။ ပႃလူင်မိူင်းမီးၶဵဝ်ႈ လႄႈ ပႃလူင်မိူင်း ပႃႉလိၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ပႃလူင်မိူင်းလုပ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ပႃလူင်မိူင်းပႃႉလိၼ်းၶဝ်ၼႆႉ မီးၶႅပ်းလုပ်ပဵၼ်ထႅဝ် ပဵၼ်ထႅဝ်ဝႆႉ တီႈၼႂ်းပၢၵ်ႇၶဝ် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ပႃႉလိၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ဢဝ်ပႃႉလိၼ်းၼႆႉသေ တႄႉထွင်ဢဝ်ဢဝ် တၢင်းၵိၼ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။
 - ပႃလူင်မိူင်း ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈသုတ်းၸမ်း ပဵၼ်ပႃလူင်မိူင်းသီသွမ်ႇယဝ်ႉ၊ ပဵၼ်ၸိူဝ်ႉ ပႃလူင်မိူင်းပႃႉလိၼ်းယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႊ သတ်းတူဝ်မီးၸႂ်တင်းလူင်ၼႆႉ မၼ်းယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈသုတ်းသေ ၸၢင်ႊမီး တၢင်းယၢဝ်းလႆႈတေႃႇ 100-ထတ်း (30-မီးတႂ်း)၊ တၢင်းၼၵ်းသမ်ႉ လိူဝ် 150-တၼ်း (136 မႅတ်ႉထရဵတ်ႉတၼ်း)ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
 - ပႃလူင်မိူင်းပႃႉလိၼ်းၶဝ်ၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် တိုၼ်းယႂ်ႇသေ ပႃလူင်မိူင်း မီးၶဵဝ်ႈၶဝ်ယဝ်ႉ။
←ပႃၶႃႇ ပႃငၢဝ်း ● ပႄႉ→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/ပႃၶႃႇ ပႃငၢဝ်း
ပႃႇၶႃႇပႃငၢဝ်းၶဝ်ပဵၼ် တူဝ်သွမ်ၼူမ်း ဢၼ်ယူႇတီႈၼႂ်းၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈတေႉမၼ်း ၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၸိူဝ်ႉပႃလူင်မိူင်း သႅၼ်းတူဝ်ဢွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၶဝ်သုတ်ႇထူၺ်ႈၸႂ် ဢဝ်လူမ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပႃလူင်မိူင်း တင်း တူဝ်သွမ်ၼူမ်းတၢင်ႇၸိူဝ်းၶဝ် ႁဵတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပႃငၢဝ်းၶဝ် ယူႇတီႈၼမ်ႉသမုတ်ႉလူင် ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ၵူႊဢၼ်သေဢမ်ႇၵႃး တီႈၼမ်ႉၵႄးလူင် ၼႂ်းဢေးသီးယၼ်း တင်း ဢမႄးရီးၵႅၼ်းၸၢၼ်း ၵေႃႈယူႇယူႇယဝ်ႉ။ ပႃငၢဝ်းၶဝ် ၸၢင်ႊယႂ်ႇထိုင် 14-ထတ်း (4.3 မီးတႂ်း)သေ ၼမ်ႉၼၵ်းသမ်ႉ ၸၢင်ႊၼမ်သေ 500-ပွင်ႇ (227-ၵီးလူဝ်းၵရႅမ်း)ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ပႃငၢဝ်းၶဝ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊလုၺ်းၼမ်ႉလႆႈ တင်းတၢင်းဝႆး တေႃႇၸမ် ၵႂႃႇယေႈၸူဝ်ႊမူင်း 30-လၵ်း (48-ၵီးလူဝ်းမီးတႂ်း) သေယဝ်ႉ သမ်ႉၸၢင်ႊဝႅၼ်ဝူင်ၵျွၵ်းၶိုၼ်ႈသုင် ဢွၵ်ႇၼမ်ႉ (ၵႂႃႇၼႂ်းလူမ်း) လႂ်ၶဝ်လႆႈယဝ်ႉ။
ပႃၶႃႇပႃငၢဝ်းၶဝ်ၼႆႉ မေႃႈလဵၼ်ႈမူၼ်ႊသေဢမ်ႇၵႃး ပၢႆပဵၼ်တူဝ်သတ်း ဢၼ်ဢွၵ်းလႅတ်းၽၢႆယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸၢင်ႊ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇသဵင်ႈၵူႊလၢႆမဵဝ်းသေယဝ်ႉ တူဝ်ၼိူင်ႈတင်းတူဝ်ၼိူင်ႈ မေႃတိတ်းတေႃႇ ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်ဢိူဝ်ႈ။ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ သဵင်မႃႁဝ်ႇလႂ်၊ သဵင်မူၵ်းၵလိၵ်ႉလိၵ်ႉလႂ်၊ ဢိၵ်ႇတင်း သဵင်တိုင်ႈဝိတ်းဝိတ်း ၼူတ်ႉပိတ်ႇၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။ ပႃၶႃႇၶဝ် မေႃတုမ်ႉတွပ်ႇတေႃႇၵူၼ်းႁဝ်းသေ မၢင်ႊပွၵ်ႈၼႆ ၶဝ်တင်းႁႂ်ႈၵူၼ်းလုၺ်းၼမ်ႉၶဝ် ၶိုၼ်ႈၶီႇၼိူဝ်ၵွင်းလင်ၶဝ်ၵႂႃႇၵွၼ်ႇလႂ်ယဝ်ႉ။ ပႃၶႃႇပႃငၢဝ်းၶဝ်ၼႆႉ ၵႆႉၵႆႉၸၢင်ႊဢဝ်လေႃး ၽိတ်းပႅတ်ႈတင်းပႃပွသ်ႉသ်ႉ၊ ဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်သွမ်ၼူမ်းယူႇၼမ်ႉ (ၶိူဝ်းပႃလူင်မိူင်း) ထႅင်ႈၸိူဝ်ႉၼိူင်ႈ ၼၼ်ႉၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ပႃငၢဝ်းဢၼ်ပဵၼ်ပႃၼၼ်ႉၵေႃႈ ယင်းမီးလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸမ်း လႆႈႁၼ်တီႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ ဢၼ်ပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈဢုၼ်ႇသေ သမ်ႉဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉယူႇၽဵင်ႈၽဵင်ႈ ဝႃႈပဵၼ် ပႃၶႃႇ (တူဝ်ရႃးတူသ်ႉ) ၼႆယဝ်ႉ။
 - ပေႃးဝၼ်းၼိူင်ႈမႃး ၵူၼ်းႁဝ်းတေႁဵၼ်းႁူႉ တႃႇဢုပ်ႇလၢတ်ႈတေႃႇၵၼ် တင်း ပႃငၢဝ်း လႆႈယူႇဢိူဝ်ႈ။
 - ပႃငၢဝ်းၶူလင်ႊပႅၼ် ဢၼ်မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇၼႆၶဝ်ၼႆႉ လႆႈသွၼ်ဝႆႉပၼ် တႃႇႁဵတ်းၼေလၢႆးလိင်ႉ တီႈလႅၼ်ႊၼမ်ႉသၢင်ႈၼႄပႃလႂ်ယူႇယဝ်ႉ။
←ၼႆႇ ● ပႃလူင်မိူင်း→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/ပႄႉ
ပႄႉ ပဵၼ်တူဝ်သွမ်ၼူမ်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း မုင်ႉႁူမ်ႈႁိူၼ်း တူဝ်သတ်း ဢၼ်လဵင် ၼင်ႇ မေႈၸဵၼ် ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပႄႉၶဝ်ၼႆႉ လႆႈလဵင်ႉသွၼ်ငႄႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈမွၵ်ႈ 9000 ပီႊပုၼ်ႉ တီႈၸဵင်ႇၸၢၼ်း ဝၼ်းတူၵ်းဢေးသီးယႂ်းယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ၸၢဝ်းပႄႉၶဝ် ၸမ်းမီးႁႃႈမဵဝ်ႈယဝ်ႉ။ ပႄႉလဵင်ႉငႄႈၶဝ်တႄႉ လႆႈႁၼ် ၸွတ်ႇတူဝ်ႈတင်းလုမ်ႈၾႃႉယဝ်ႉ။ ပႄႉထိူၼ်ႇၶဝ်တႄႉ လႆႈႁၼ်တီႈ ဢေးသီးယႂ်း၊ ယေႃးရွပ်ႉ၊ တင်း ဢမႄးရီးၵႂ်းႁွင်ႇယဝ်ႉ။
ပႄႉလဵင်ႉငႄႈၶဝ်တႄႉ လဵင်ႉဝႆႉ တႃႇဢဝ်ၼမ်ႉၼူမ်းၶဝ်လႂ်၊ ၼိူဝ်ႉၶဝ်၊ ၼင်ၶဝ်၊ တင်းၶူၼ်ၼင်ၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။ ပႄႉလဵင်ႉငႄႈၶဝ်ၼႆႉ မီးၸိူဝ်ႉသိုပ်ႇ 200-ပၢႆလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸိူဝ်ႉသိုပ်ႇ ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈသုတ်းၼၼ်ႉ တူဝ်ပေႃႈၶဝ်ၼႆႉ တၢင်းသုင် ၸၢင်ႊမီးမွၵ်ႈ 40-ပႅၵ်ႉ (1-မီးတႂ်း)သေယဝ်ႉ၊ ၼမ်ႉၼၵ်းသမ်ႉ မီးမွၵ်ႈ 250-ပွင်ႇ (113-ၵီးလူဝ်းၵရႅမ်း)ယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းႁဝ်း ၵိၼ်ၼမ်ႉၼူမ်းပႄႉၶဝ်၊ သမ်ႉပၢႆဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ် ၼမ်ႉၼူမ်းၵွၼ်ႈ တင်း ၼမ်ႉၼူမ်းသူမ်ႈလႂ်ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၶူၼ်ၼင်ၶဝ်သမ်ႉ ဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ် ၸဵၼ်၊ ၼင်မၼ်းသမ်ႉ ဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ် ၽိုၼ်ၸေႈၼင်ယဝ်ႉ။ ၼိူဝ်ႉပႄႉၼႆႉ ၵိၼ်ၵၼ်ယူႇ တီႈၵူႊလၢႆမိူင်းတေႉယဝ်ႉ။
ပႄႉၶဝ်ၼႆႉ ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း မေႈၸဵၼ်ၶဝ် ၸမ်ႁႅင်းၼႃႇလႄႈ မၢင်ႊပွၵ်ႈၼႆ တႃႇတေၽႄသေ လၢတ်ႈၼေလႆႈ ပႄႉ တင်း မေႈၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈယၢပ်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်တင်း မေႈတူဝ်ႈပေႃႈၼၼ်ႉတႄႉ ပႄႉတူဝ်ပေႃႈၶဝ်ၼႆႉ မီး ဢၢႆႊသႅဝ်ႁိုၼ်ႇႁႅင်းၸိူဝ်ႉၼိူင်ႈ တင်း မွၺ်ၵၢင်းယွၺ်းၼၼ်ႉ ၵွၺ်းယဝ်ႉ။ ၼႆႉသေဢမ်ႇၵႃး၊ ပႄႉမႄႈမၢင်ႊတူဝ်ၶဝ်ၵေႃႈ မီးပႃးၶဝ်သေယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ မေႈၸဵၼ်၊ တူဝ်မႄႈၶဝ်တႄႉ ဢမ်ႇမီးၶဝ်သႄႈ။
ပႄႉၶဝ်ဝပဵၼ် တူဝ်တမ်းတိၼ်မၼ်ႈလႆႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈသေ ၶိုၼ်ႈတီႈသုင်လႆႈၵတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵိပ်ႇၼင်ၼဵဝ်ၶဝ် တႃႇၸင်ႈမၼ်ႈလႆႈတီႈ ၼႃႈလႅၼ်ႊသေဢၼ်ဢၼ်လႆႈလီ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - ပႄႉလဵင်ႉႁိူၼ်းၶဝ်ၼႆႉ ဢဝ်ၽိူင်းႁႅင်ႈ တင်းမဵတ်ႉသၢၼ်ၶဝ်သေလဵင်ႉလူပၼ်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ပေႃးဝႃႈပဵၼ် ပႄႉထိူၼ်ႇၶဝ်တႄႉ ၶဝ်တေၵိၼ်ႁမ်ႉၶႂ်ႈတူၼ်ႈၵူႊမဵဝ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇၼၼ် ၶူဝ်းဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ တူၼ်ႈသေ ပဵၼ်မႃး မဵဝ်းလႂ်ၵေႃႈလီ မိူၼ်ၼင်ႇ ၽႅၼ်ႇမၼ်ႈၵုၺ်လႂ်ၶဝ်ၵေႃႈ ၵိၼ်ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
←ပႃလူင်မိူင်း ● ပုမ်ထွင်း→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မိင်ႇ
မိင်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် (ဝိင်ႇ)ၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်သွမ်ၼူမ်း မဵဝ်းလဵဝ် ဢၼ်ၸၢင်ႊမိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်ႉမိင်ႇ မီးမဵဝ်းမၼ်း 1000-လိူဝ်ယဝ်ႉ။ တင်းသဵင်ႈၼႆႉ မီးပိၵ်ႇသေ တင်းတူဝ် ဢၼ်ၶူၼ်ၼင်ၶဝ် ႁူမ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼွၵ်ႈသေ တီႈဢၼ်ၵတ်းႁႅင်းၼႃႇၼႃႇၼၼ်ႉသေ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ၶဝ်ယူႇၵူႊတီႈယဝ်ႉ။ တူဝ်ၶိင်း ဢၼ်လဵၵ်ႉသေပိူၼ်ႈၼႆႉ မီးတၢၼ်ႇမွၵ်ႈ ၾႃႇမိုဝ်းႁဝ်းသေယဝ်ႉ၊ တူဝ်ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈသုတ်းသမ်ႉ မီးတၢင်းယႂ်ႇ ဢဝ်ပိၵ်ႇဢႃႈဝႃႈ ႁူၵ်းထတ်း (1.8 မီးတႂ်း)ယူႇယဝ်ႉ။ မိင်ႇမၢင်ႊၸိူဝ်း ၵိၼ်မၢၵ်ႇမႆႉ၊ မၢင်ႊၸိူဝ်းသမ်ႉၵိၼ်မႅင်း တင်းတူဝ်သတ်းဢွၼ်ႇၶဝ်ယဝ်ႉ။ မိင်ႇဝႅမ်ႇပၢႆးယႂ်း ဢမႄးရီးၵႂ်းၸၢၼ်းၶဝ်ၼႆႉ မေႃၸုပ်ႇၵိၼ်လိူတ်ႈတူဝ်သတ်းတၢင်ႇၸိူဝ်းၶဝ်ယဝ်ႉ။
မိင်ႇၶဝ်ၼႆႉ ဢဝ်တူဝ်ၶဝ် ၽႅၼ်ဢူင်ႇဢူၺ်ႈသေ ပၵ်းၶိတ်း ၼွၼ်းတင်းဝၼ်းယဝ်ႉ။ ဢၼ်လီဢၢမ်းလူင်တႄႉ၊ မႄႈမိင်ႇၶဝ်ၼႆႉ တင်းၽႅၼ်ပၵ်းၶိတ်း ဢူင်ႇဢူၺ်ႈသေ သမ်ႉၸၢင်ႊၵိူတ်ႇ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ်လႆႈၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ မိင်ႇၶဝ် ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၼႆႉ ၼႂ်းယေႈပီႊၵွၺ်း ၸၢင်ႊမီးလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၼိူင်ႈတူဝ် ဢမ်ႇၼၼ် သွင်တူဝ်ၵွၺ်းယဝ်ႉ။
မိင်ႇၵမ်ႈၼမ် ယူႇတီႈၼႂ်းထမ်ႈယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ မၢင်ႊၸိူဝ်းသမ်ႉ ႁဵတ်းႁိူၼ်းၶဝ်တီႈတွင်ႉၸွမ်မုင်းႁိူၼ်းလႂ် တီႈၼႂ်းသိုင်ႇယေးၶဝ်ႈလႂ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ မိင်ႇၶဝ်ၼႆႉ တႃသုမ်ႈဢိူဝ်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႊ သမ်ႉမီးႁႅင်း ရိၼ်းၶႅမ်ႉလႅတ်းၼႃႇ။ မိူဝ်ႈဢၼ်တိုၵ်ႉမိၼ်ယူႇၼၼ်ႉ ၶဝ်ဢဝ်သဵင်ႁွင်ႉၶဝ် တင်းသဵင်ႈၵွင်ႈဢၼ်ၶဝ်ငိၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် သဵင်တူၼ်ႉယွၼ်ႈမႃးတီႈၶူဝ်းၶိူင်ႈၼၼ်ႉသေ ၼၢမ်းသၢငႈ်ပၼ်တၢင်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇ မီးလူင်ၶဝ်ယဝ်ႉ၊ မိင်ႇၶဝ် ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၵေႃႈ ပေႃးဝႃး ပဵၼ်ၼႂ်းၶၢဝ်းၵတ်းၼႆ ၶဝ်ဢွၼ်ၵၼ် ၼွၼ်း တႃႇၶၢဝ်းယၢဝ်းလူင်တေႉယဝ်ႉ။ ၼႆႉ လႆႈႁွင်ႉဝႃႈသွၼ်ႈၵတ်း (ဢမ်ႇၼၼ် ၵူဝ်ႇၶၢဝ်းၵတ်း)ယဝ်ႉ။ တၢင်းထူၺ်ႈၸႂ်လႄႈ ႁူဝ်ၸႂ်တွတ်ႇၶဝ်ၼႆႉ ဢဝ်ထိူင်းၵႂႃႇတေႉတေႉဝႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ၵွၺ်းယူႇၸွမ်းၶႆမၼ်း ဢၼ်မီးတီႈတူဝ်ၶဝ် ဢၼ်လႆႈႁွမ်းဝႆႉၼၼ်ႉၵွၺ်းယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ် ၵူဝ်မိင်ႇဢိူဝ်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႊ မိင်ႇၶဝ်တႄႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းသင်တီႈၵူၼ်း တေႃႇမိူဝ်ႈဢၼ်ၶဝ်လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းယႃႉၵဝ်းမႃးဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - မိင်ႇၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်သတ်းမဵဝ်းလဵဝ် ဢၼ်ပိၵ်ႇၵေႃႈမီး ၶူၼ်ၼင်ၵေႃႈမီးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
←မူၼ်ႈလမ်ႊပႃ ● ယီးလၢႆးၶေႃးယၢဝ်း→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မီတႃတူင်ႇ
မီတႃတူင်ႇ ပဵၼ်တူဝ်သတ်း ဢေးသီးယႂ်းတိၵ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ပီႈၼွင်ႉႁူမ်ႈမုင်ႉၵၼ်တင်း (ရၵ်ႉၵုၼ်း) မီႁၢင်ပူင်းလၢႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်မီးသွင်ၸိူဝ်ႉၸၢဝ်း။ မီတႃတူင်ႇဢွၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် မီမႅဝ်းၼႆႉ သမ်ႉပဵၼ်တူဝ်သတ်းဢွၼ်ႇ ဢၼ်ငၢႆးၵၼ်တင်း မီႁၢင်ပူင်းလၢႆးသေ မီးႁၢင်ယၢဝ်း တင်း တိၼ်ပွတ်းယဝ်ႉ။ မီတႃတူင်ႇ တူဝ်သႅၼ်းဢွၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ ယူႇတီႈၼႂ်းထိူၼ်ႇႁၢဝ်းသၼ်လွႆလူင် ႁိမ်းမႃးလႂ်းယႃးတီႈ ၼိပ်ႇပၢလ်း တင်းမိူင်းၶႄႇ၊ တီႈတၢင်ႉသုင် 7,00 တေႃႇ 12,000 ထတ်း (2,123-3,658 မီးတႂ်း)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းယႂ်ႇယၢဝ်းၶဝ် မီးမွၵ်ႈသၢမ်ထတ်း (91-သႅၼ်းတီးမီးတႂ်း) ပႃးတင်းႁၢင်ပူင်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁၢင်မၼ်းၵွၺ်းမီးမွၵ်ႈ 16 ပႅၵ်ႉ (41-သႅၼ်းတီး)ယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၵိၼ်ၼေႃႇမႆႉသၢင်း၊ မႂ်ႊမႆႉတင်း မၢၵ်ႇဝၢၵ်ႈ၊ ဢိၵ်ႇတင်း မၢင်ႊပွၵ်ႈ တူဝ်သတ်းဢွၼ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ၼူၶဝ်၊ ၼူၵ်ႉၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။
မီတႃတူင်ႇသႅၼ်းယႂ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ ယူႇတီႈလႅၼ်ႊလွႆလူင်လူင် ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ တီႈတၢင်ႉသုင် မွၵ်ႈ 5,000 ထတ်း (1,524-မီးတႂ်း)ယဝ်ႉ။ မီတႃတူင်ႇသႅၼ်းယႂ်ႇၼႆႉ ၸၢင်ႊယႂ်ႇယၢဝ်းထိုင်တေႃႇ ႁူၵ်းထတ်း (1.8 မီးတႂ်း)သေယဝ်ႉ၊ ၼမ်ႉၼၵ်းၵေႃႈ ၽႅဝ် 400-ပွင်ႇ (181-ၵီးလူဝ်းၵရႅမ်း)ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ မၼ်းဢမ်ႇသူႈၵိၼ်ဢီႈသင်၊ ၼွၵ်ႈသေၵိၼ် ၼေႃႇ တင်းႁၢၵ်ႈမႆႉသၢင်းၼၼ်ႉၵွၺ်း။ မၼ်းမီး ၶဵဝ်ႈၵႂၢႆးလူင် ဢၼ်မုၼ်းတဵမ်လီ တင်း ၵၢင်းတၢင်ႉႁႅင်းယႂ်ႇ တႃႇၵိၼ်လႆႈတၢင်းၵိၼ်လဵင်ႉၸႂ်မၼ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တေႃႇထိုင် 1937 မီတႃတူင်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇပၼ်ဢဝ်ဢွၵ်ႇ မိူင်းၶႄႇၵႂႃႇ မိူင်းတၢင်းတူၵ်းသေပွၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - မီတႃတူင်ႇသႅၼ်းယႂ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ဢဝ်မိုဝ်းဢူၼ်ႈယုမ်ႈၽၢႆႇၼႃႈၶဝ်သေ ဝၵ်ႉဢဝ် တၢင်းၵိၼ်ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းယေႈၾႃႈၼႆႉ ၵႆႉၵႆႉမီး မီတႃတူင်ႇသႅၼ်းယႂ်ႇၸွမ်း ယေႈတူဝ်ယဝ်ႉ။ မီတႃတူင်ႇသႅၼ်းယႂ်ႇၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်သတ်း မေႃလူၺ်းဢဵၼ်ႈဢိူဝ်ႈ၊ ပေႃးပဵၼ်တီႈသူၼ်သတ်းၼႆ ၵူၼ်းထၵ်ႇၸႂ် သူႈထိုင်ၶဝ် ၼမ်တေႉယဝ်ႉ။ မီတႃတူင်ႇတူဝ်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်ဢဝ်မႃးတီႈသူၼ်သတ်း မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ဢမႄးရီးၵႂ်း ပဵၼ်မိူဝ်ႈ 1937 ယဝ်ႉ။
←မီၵူၼ်း (ၵူဝ်းရိလ်းလႂ်း) ● မီႁၢင်ပူင်းလၢႆး→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မီၵူၼ်း
မီးၵူၼ်း ပဵၼ်တူဝ်သတ်း သႅၼ်းယႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈတူၺ်းမိူၼ်ၼင်ႇ လိင်းယႂ်ႇလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ဢမ်ႇမီးႁၢင်။ ၶဝ်ၸၢင်ႊလုၵ်ႉၸုၵ်းသေ ပႆၵႂႃႇလႆႈၼိူဝ်တိၼ်သွင်ၶွၼ်ၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ မီၵူၼ်း မီးသီႇၸိူဝ်ႉယဝ်ႉ။ ၶျိမ်းပႅၼ်းသီးသ်၊ ၵူဝ်းရိလ်းလသ်ႉ၊ ဢူဝ်ႇရၢင်းၵူးတၼ်းသ်၊ ၵိပ်ႉပုၼ်းသ် ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶျိမ်းပႅၼ်းသီးသ်ႉ ၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ် မီၵူၼ်း ဢၼ်ၵတ်ႉလႅၼ်ႇသေပိူၼ်ႈသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸႂ်ႉၶွၼ်ႉယၢဝ်းသေ မေႃဢဝ်ၼမ်ႉၽိုင်ႈလႂ်၊ မူတ်ႉလႂ်၊ ပူၵ်ႇလႂ် တီႈႁူင်ႈ ႁင်းၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၶဝ်မေႃ ဢဝ်မၢၵ်ႇႁိၼ်သေ တဵင်ႉတွႆႇမၢၵ်ႇပိူၵ်ႇၶႅင်ၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။
ၵူဝ်းရိလ်းလသ်ႉ သမ်ႉပဵၼ် မီၵူၼ်းဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ယႂ်ႇသုင်လႆႈ တၢၼ်ႇတၢင်းသုင်ၵူၼ်းသေ သမ်ႉတိူၵ်းၼၵ်းလိူဝ် တိူဝ်းႁႅင်းသေၵူၼ်းယဝ်ႉ။ ႁူမ်ႊဝႃႈ တၢင်းႁၼ်တေႃႇ ၵူဝ်းရိလ်းလသ်ႉၶဝ်ၼႆႉ လႅပ်ႈႁၢဝ်ႈသေတႃႉ တီႈတေႉမၼ်း ၶဝ်ၼႆႉ ၵတ်းယဵၼ်သေ မေႃဢၢႆတေႉတေႉယဝ်ႉ။ ၶျိမ်းပႅၼ်းသီးသ်ႉ တင်း ၵူဝ်းရိလ်းလသ်ႉၶဝ်ယူႇတီႈ ဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်းယဝ်ႉ။
ဢူဝ်ႇရၢင်းၵူးတၼ်းသ် ၶဝ်သမ်ႉ ယူႇတီႈ ၵုၼ်ၼမ်ႉလူင် ပွတ်းၼီးယူဝ်း တင်း သုမ်းမတ်ႉတြႃးယဝ်ႉ။ ဢူဝ်ႇရၢင်းၵူးတၼ်းသ် ၶဝ်ပဵၼ်တူဝ်သတ်းယူႇထိူၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၶဝ်မီးၶႅၼ်ယၢဝ်းလူင် ဢၼ်ပေႃးၶႂ်ႈပဵင်းတၢၼ်ႇတူဝ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵၢင်ဝၼ်း ၶဝ်ၵိၼ်မၢၵ်ႇမႆႉ။ ၵၢင်ၶမ်ႈမႃးသမ်ႉ ၶဝ်ၼွၼ်းတီႈၼိူဝ်တူၼ်ႈမႆႉ ၵႄႈၾိူဝ်ယဝ်ႉ။
ၵိပ်ႉပုၼ်းသ် ဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်ဢွၼ်ႇသေပိူၼ်ႈသုတ်ႉၸမ်း ယူႇတီႈၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဢေးသီးယႂ်းယဝ်ႉ။ ၶဝ်ဝူဝူင်ဢူင်ႇဢူၺ်ႈ တူၼ်ႈမႆႉၵႂႃႇ တူၼ်ႈတေႃႇတူၼ်ႈသေလႄႈ လႅၼ်ႈၸွမ်း ၵိင်ႇၶႃႊမႆႉၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။ ၾႃႇတိၼ်ၶဝ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊယိပ်းမၼ်ႈလႆႈ ၼင်ႇမိုဝ်းယဝ်ႉ။ ၵိပ်ႉပုၼ်သ်ၶဝ် ၵိၼ် မၢၵ်ႇမႆႉ၊ မူင်ႈမႅင်းတင်းၶႆ လႂ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။
 - မီၵူၼ်းၶဝ် ယူႇၸွမ်းမုင်ႉႁူမ်ႈႁိူၼ်းၵၼ်ယဝ်ႉ။
←မီၵႂၢႆး ● မီၵူၼ်း (ၵူဝ်းရိလ်းလႂ်း)→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မီၵူၼ်း (ၵူဝ်းရိလ်းလႂ်း)
မီၵူၼ်းၵူဝ်းရိလ်းလႂ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၸိူဝ်ႉတိုၼ်းမီၵူၼ်း ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူဝ်းရိလ်းလႂ်းၶဝ် ယူႇတီႈၼႂ်းထိူၼ်ႇလႅၼ်ႊၾူၼ် ပွတ်းတွၼ်ႊၵၢင် တင်း တၢင်းတူၵ်း ဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူဝ်းရိလ်းလႂ်းၶဝ် ပဵၼ်တူဝ်သတ်းတၢင်ႉႁႅင်းယႂ်ႇ ပႃးတင်း ၼႃႈဢူၵ်းၵႂၢင်ႈ၊ မိုဝ်းယၢဝ်း တင်း တိၼ်ပွတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူဝ်းရိလ်းလႂ်း တူဝ်ပေႃႈၼိုင်ႈတူဝ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊၼၵ်းလိူဝ် 400-ပွင်ႇ (182-ၵီးလူဝ်းၵရႅမ်း)သေ၊ ပေႃးၸုၵ်း သုင်လႆႈထိုင်တေႃႇ ႁူၵ်းထတ်း (1.8 မီးတႂ်း)ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
ၵူဝ်းရိလ်းလႂ်းၶဝ်ၼႆႉ လႆႈတူၺ်းလႅပ်ႈႁၢဝ်ႈဝႆႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၶဝ်ၼႆႉ မေႃႁူႉဢၢႆတေႉတေႉသေ သမ်ႉဢွမ်ႇလွမ်ႈၵၼ်ယဝ်ႉ။ ဢဝ်တူဝ်ပေႃႈၼိူင်ႈတူဝ် ဢွၼ်ႁူဝ်သေ ၶဝ်လႄႇၵႂႃႇတၢင်း ၸွမ်းၸုမ်းမူႇဢွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၵူဝ်းရိလ်းလႂ်းၶဝ် ၵိၼ်မႂ်ႊမႆႉ၊ ပိူၵ်ႇမႆႉၵၢပ်ႇမႆႉ၊ ႁၢၵ်ႈႁူဝ်၊ တၢင်းမၢၵ်ႇဝၢၵ်ႈလႂ်ယဝ်ႉ။ ၶဝ်ဢမ်ႇမီးၽူႈၶဵၼ်တေႃႇၶဝ် ၼွၵ်ႈသေၵူၼ်း ဢၼ်လႄႇလႃႊယိုဝ်းၶဝ် တႃႇၵိၼ်ၼၼ်ႉ။
 - ဢၾ်ႈၾရီးၵႅၼ်းၶဝ် မၢင်ႊၸိူဝ်း လႄႇႁႃယိုဝ်း ၵူဝ်းရိလ်းလႂ်းၶဝ် တႃႇၵိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - ၵူဝ်းရိလ်းလႂ်းၶဝ် ပဵၼ်လုၵ်ႈၸုမ်းၼႂ်းမုင်ႉၶိူဝ်းမီၵူၼ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆဝႆႉတင်း ၵူၼ်းႁဝ်း ၸမ်သေပိူၼ်ႈထီႈသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
←မီၵူၼ်း ● မီတႃတူင်ႇ→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မီၵႂၢႆး
မီၵႂၢႆး ပဵၼ်တူဝ်သတ်းသႅၼ်းယႂ်ႇ ဢၼ်မီးၼဵပ်ႉလႅမ်ၽၢႆ၊ ၶဵဝ်ႈသိၵ်ႈယႂ်ႇ၊ တင်းတူဝ်ၼႃၼၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸၢင်ႊမီးၶူၼ်ၼင်သီလမ်၊ ဢမ်ႇၼၼ်သီၶၢဝ်လႂ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ မီမၢင်ႊၸိူဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ မီလမ် ဢေးသီးယႂ်းတိၵ်ႉၼႆႉ ၵွၺ်းသုင်သီႇထတ်း (1.22 မီးတႂ်း) သေ မီးၼမ်ႉၼၵ်း မွၵ်ႈ 265 ပွင်ႇ (120-ၵီးလူဝ်း)ယဝ်ႉ။ မီမၢင်ႊၸိူဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ မီၶွၼ်ႇလူင် ဢလၢသ်ႉၵၼ်ၼႆႉ ယႂ်ႇလႆႈ တေႃႇထိုင် ၵဝ်ႈထတ်း (2.7 မီးတႂ်း)သေ မီး 1700-ပွင်ႇ (771-ၵီးလူဝ်း)ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
မီၵႂၢႆးၶဝ် ပႆၼိူဝ်တင်းသီႇတိၼ်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၶဝ်ၸၢင်ႊလုၵ်ႉၸုၵ်းသေ ယူႇလႆႈၼိူဝ် တိၼ်လင်ၶဝ်ယူႇ။ မီႁမ်ႉၶႂ်ႈတင်းမူတ်းယဝ်ႉ ၸၢင်ႊၶိုၼ်ႈတူၼ်ႈမႆႉ။ မိူဝ်ႈဢၼ်ၶဝ် ၶႆႈၸႃႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၵူဝ်ႁႄၼၼ်ႉၼႆ မီၶဝ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊၵႂႃႇလႆႈ တင်းၶၼ်ဝႆးတေႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ မီတူဝ်ၼိူင်ႈၼႆႉ ၸႂ်လမ်ယဝ်ႉၼႆ မၼ်းတင်းၸၢင်ႊမႃးႁဵတ်းတီႈၵူၼ်းၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
မီၶဝ်ၵိၼ်ၼိူဝ်ႉ ႁူမ်ႈပႃးတူၼ်ႈ တင်း သွင်မဵဝ်းယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၶဝ်ထုၵ်ႇၸႂ်ၸမ်း ပႃ၊ မၢၵ်ႇဝၢၵ်ႈ၊ ႁၢၵ်ႈႁူဝ်၊ တင်း မၢၵ်ႇႁူႈလႂ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ မီၶဝ် ၸၢင်ႊဢဝ် မူၶဝ်၊ ဝူဝ်းၶဝ်၊ ဢိၵ်ႇ မေႈၶဝ်ႈ တၢႆပႅတ်ႈ တႃႇၵိၼ်ယဝ်ႉ။ တေႃႈမူင်ႈမႅင်းၵေႃႈ မီၶဝ်ၵိၼ်ယဝ်ႉ။
မီၶဝ်ယူႇၼႂ်းထမ်ႈ၊ ၼႂ်းၵူင်ႁူးမႆႉတုမ်လူင်ၶဝ်လႂ်၊ ဢိၵ်ႇတီႈ ၾိူဝ်မႆႉၵိင်ႇထီႇ ၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။ ၼွၵ်ႈသေၶၢဝ်းၸွမ်းၽွၵ်ႇၼၼ်ႉ ၶဝ်ယူႇတူဝ်လဵဝ်လႅဝ်းၵွၺ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၶၢဝ်းၵတ်းၼႆ မီၶဝ် ၼွၼ်းပႅတ်ႈတေႃႇပေႃးထိုင် ၶၢဝ်းႁုၼ်ႈ ၶိုၼ်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၼွၼ်းၸူဝ်ႊၶၢဝ်းယၢမ်းလူင်ၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၵူဝ်ၶၢဝ်းၵတ်း (သွၼ်ႈၵတ်း)ယဝ်ႉ။ ပေႃးၽႅဝ်မႃးၶၢဝ်းႁုၼ်ႈယဝ်ႉၼႆ ဢေမီဢွၼ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ လဵင်ႉၵိူတ်ႇယဝ်ႉ။ ၶဝ်တေယူႇၸွမ်းမႄႈၶဝ် တႃႇမွၵ်ႈသွင်ပီႊယဝ်ႉ။
မီၼႆႉ မီးမဵဝ်းသႅၼ်းၶဝ်လၢႆၸိူဝ်ႉတေႉတေႉယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ မီၶွၼ်ႇလူင်၊ မီၵရိသ်ႉသလီး၊ မီလမ် (မီၵႂၢႆး) ဢိၵ်ႇ မီမႃႉ (မီလႅၼ်ႊႁႃ)ၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။
 - မီၶဝ် ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ယူႇတီႈၼႂ်းထိူၼ်လိူင်းလူင် ဢိၵ်ႇတီႈလွႆယႂ်ႇသုင် ဢမ်ႇၼၼ် တီႈသူၼ်လူင် ဢၼ်ပဵၼ်တီႈ ႁႄႉၵင်ႈဝႆႉပၼ်ၶဝ် ႁႂ်ႈၵၢင်းလႃႊထိူၼ်ၼၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။
←မႃႉၵုင် ● မီၵူၼ်း→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မီႁၢင်ပူင်းလၢႆး
မီႁၢင်ပူင်းလၢႆး (ရႅၵ်ႈၵုၼ်း) ၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်သွမ်ၼူမ်းဢွၼ်ႇၸိူဝ်ႉၼိူင်ႈ လႆႈႁၼ်တီႈ ဢမႄးရီးၵႂ်းႁွင်ႇ တင်း ပွတ်းၵၢင် ဢိၵ်ႇတီႈ ၵုၼ်ၼမ်ႉဢိၼ်းတီးယၼ်းဝၼ်းတူၵ်း မၢင်ႊၵုၼ်လႂ်ယဝ်ႉ။ မီႁၢင်ပူင်းၶဝ် ပႃးၼႂ်းတူဝ်သတ်း မုင်ႉႁိူၼ်းမိူၼ်ၵၼ်တင်း မီတႃတူင်ႇ (ပႅၼ်းတႂ်ႇ)ၶဝ်ယဝ်ႉ။ မီႁၢင်ပူင်း ဢၼ်ယႂ်ႇထူၼ်ႈယဝ်ႉၼႆႉ ၸၢင်ႊယႂ်ႇယၢဝ်းမွၵ်ႈ သွင်တေႃႇ သၢမ်ထတ်းၶိုင်ႈ (61-107 သႅၼ်းတီးမီးတႂ်း)ယဝ်ႉ၊ ႁူမ်ႈပႃးတင်းႁၢင်မၼ်း။ မီႁၢင်ပူင်းၶဝ် မီးၶူၼ်ၼင်မူၼ်ႇၶွၼ်ႇ တင်းႁၢင်ယၢဝ်းပူင်းလီ ဢၼ်ပႃးတူင်ႇသီႇလမ်ၶဝ်ၶဝ်ဝႆႉၼၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။ ၼႃႈမီႁၢင်ပူင်းၶဝ်ၼႆႉ မီးၶူၼ်သီလမ် ဢၼ်ဢွၵ်ႇယူႇႁိမ်းတႃမၼ်း ဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇသုပ်းၼႃႈၵၢၵ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီႁၢင်ပူင်း မီးၶဵဝ်ႈလႅမ်ၽၢႆ တင်းၼဵပ်ႉလႅမ်ၽၢႆၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။ မၼ်းၸၢင်ႊဢဝ် တိၼ်ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ ၶွၼ်ၽၢႆႇၼႃႈမၼ်းၼၼ်ႉသေ ဝၵ်ႉၵမ်းဢဝ်တၢင်းၵိၼ် တင်းၶူဝ်းတၢင်ႇမဵဝ်းၶဝ်လႆႈယူႇယဝ်ႉ။ ၶဝ်ပဵၼ်တူဝ်လုၺ်းၼမ်ႉလႆႈၵတ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ယူႇတီႈၼႂ်းထိူၼ်ႇ ဢၼ်ၸမ်ၼမ်ႉ သမ်ႉၵႆႉၵႆႉႁဵတ်းႁၢင်းတီႈတူၼ်ႈမႆႉလႂ်ယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၵိၼ်ၼိူဝ်ႉတင်းပႃ၊ မၢၵ်ႇမႆႉၵႅၼ်ႇၶဝ်လႂ်၊ မဵတ်ႉၾၼ်းၶဝ်လႂ်၊ မၢၵ်ႇဝၢၵ်ႇ ၶႆႇ တင်းမူင်ႈမႅင်းၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။
 - မီႁၢင်ပူင်းလၢႆးၶဝ်ၼႆႉ လၢႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းလမ်းယိုဝ်း တႃႇဢဝ်ၶူၼ်ၼင်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ လႆႈဢဝ်ႁဵတ်းမူၵ်ႇႁူဝ်တင်းသိူဝ်းသွၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။
 - မီႁၢင်ပူင်းၶဝ် မၢင်ႊပွၵ်ႈမၢင်ႊလႂ် မေႃသုၵ်ႈၸဵတ်ႈတၢင်းၵိၼ်ၶဝ် မိူဝ်ႈၼႃႈတေၵိၼ်ၼၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။
←မီတႃတူင်ႇ ● မေႈၸဵၼ်→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မူ လႄႈ မူထိူၼ်ႇ
မူၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်တိၼ်ပွတ်း၊ တူဝ်သတ်းၼင်ၼႃ ဢွၼ်မီး တူဝ်ၶိင်းႁၢင်ႊဝိုင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်မီးၸိူဝ်းတိုၼ်းၶဝ် ပႅတ်ႇၸိူဝ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်ႉမူၵမ်ႈၼမ်ၼမ် မီးၶူလင်ႊယၢဝ်း ဢၼ်ၶဝ်လႆႈၸႂ်ႉ တႃႇထုၺ်ဢွၵ်ႇ တၢင်းၵိၼ်ၶဝ် မိူၼ်ၼင်ႇ ႁူဝ်ၶဝ်လႂ်၊ ႁၢၵ်ႈၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈၸိူဝ်ႉၼိူင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် မူထိူၼ်ႇၼၼ်ႉသမ်ႉ ၶဝ်ပဵၼ် ၶိူဝ်းငဝ်ႈမွၼ်ႇ တီႈ မူလဵင်ႉႁိူၼ်း ဢၼ်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ လႆႈႁၼ် လဵင်ႉလူယူႇတီႈႁႆႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မူၶဝ်ၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ မူထိူၼ်ၶဝ်သေ လဵင်ႉငႄႈမႃးၼႆႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈမွၵ်ႈ 5,000 ပီႊပုၼ်ႉ တီႈၼႂ်းမိူင်းၶႄႇယဝ်ႉ။ မူလဵင်ႉၼႆႉ ၸၢင်ႊမီးၼမ်ႉၸင်ႊၵႄႈ 600 တင်း 800 ပွင်ႇ (272-363 ၵီးလူဝ်းၵရႅမ်း)ယဝ်ႉ၊ ပေႃးၶဝ်ယႂ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈယဝ်ႉတႄႉ။ ၼိူဝ်ႉၶဝ်ၼႆႉ လႆႈဢဝ်ၵိၼ် ဝႃႈ ပဵၼ် ၽၵ်းၽိူၵ်ႇ၊ ၼိူဝ်ႉၶႃလူင်၊ ၼိူဝ်ႁႅင်ႈ၊ ၼိူဝ်ၽွင်လႂ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၼင်ၶဝ်သမ်ႉ လႆႈဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ် ၸေႈၽိုၼ်ၼင်၊ ၶူၼ်ၶႅင်ၶဝ်သမ်ႉ ဢဝ်ၸႂ်ႉတီႈႁဵတ်းၵမ်ႈယုၼ်ႈလႂ်ယဝ်ႉ။
 - မူထိူၼ်ၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်လႅၼ်ႈလႆႈဝႆး၊ လုၺ်းၼမ်ႉလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈၶဝ် ယႂ်ႇမႃးယဝ်ႉၼႆၵေႃႈ သီၼင်လၢႆး တီႈဢေမူထိူၼ်ႇၶဝ် တေၸၢႆႇႁၢႆၵႂႃႇလွႆးလွႆးသေ တေပဵၼ်မႃး သီတဵမ်ပိုၵ်း။
 - မူ ဢၼ်လႆႈႁၼ်တီႈသူၼ် ဢၼ်လဵင်ႉလူၶဝ်ၼႆႉ တိူဝ်းပီးဢိူဝ်ႈ။ ပဵၼ်ပီႈၼွင်ႉငိူၼ်ႈလဵဝ်ၵၼ်တင်း မူထိူၼ်ႇၶဝ်ယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉမူၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၶဝ်ယဝ်ႉ မူလဵင်ႉႁိူၼ်းၶဝ်ၵေႃႈ သူႈမိုတ်ႈတႃႇ ဢဵၼ်ႈဢုင်ဢၢပ်ႇၵူမ်ႇယဝ်ႉ။ ၼႆႉပဵၼ်တႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ တူဝ်ၶိင်းၶဝ် ၵတ်းလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်တႃႇ ပၢႆႇပႅတ်ႈလႆႈ မႅင်းယႃႉၵဝ်း တီႈတူဝ်ၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။
←မေႈၸဵၼ် ● မူၵိၼ်ႇၼီႇ→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မူၵိၼ်ႇၼီႇ
မူၵိၼ်ႇၼီႇ ပဵၼ်ၶိူဝ်းတူဝ်ၶဵဝ်ႈၽၢႆ မေႃၶူပ်းၵတ်း (တူဝ်ၶဵဝ်ႈၶူမ်း) ဢၼ်မီးတိၼ်ပွတ်း ၵူၺ်းဢမ်ႇမီးႁၢင်ၼၼ်ႉ ၸိူဝ်ႉၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ တူဝ်ၶဵဝ်ႈၶူမ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်သတ်းဢွၼ်ႇ ဢၼ်မီး ၶဵဝ်ႈၽၢႆလႅမ် ဢၼ်ၶဝ်ၸႂ်ႉ တႃႇၶူပ်းၵတ်းတိၵ်းတိၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼူ လႄႈ ၼူပုၵ်ႉ ၶဝ်ၵေႃႈ ပဵၼ်တူဝ်ၶဵဝ်ႈၶူမ်းယဝ်ႉ။ မူၵိၼ်ႇၼီႇၶဝ်ၼႆႉ ငဝ်ႈတႄႇမၼ်း လုၵ်ႉတီႈ ဢမႄးရီးၵႂ်း တွၼ်ႊၵၢင် လႄႈ ၸၢၼ်းၼၼ်ႉမႃးယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸမ်း တီႈတေႉမၼ်း ပဵၼ်တူဝ်သတ်းလိူင်း ဢၼ်ဢမ်ႇမီးႁၢင် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၵဵၾ်ႉဝိသ်ႉၼၼ်ႉသေ ဢိၼ်းတီးယၼ်း ဢိၼ်းၵႃး မိူင်းပီးရူးၶဝ် သွၼ်ငႄႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉတႄႉ မူၵိၼ်ႇၼီႇၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်ဢဝ်လဵင်ႉ ပဵၼ်ဢိူၺ်းဢိူၼ်းမႃးၼႆႉ ပေႃးၸွတ်ႇတူဝ်ႈတင်းလုမ်ႈၾႃႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၵိၼ်ၽၵ်းၶဵဝ်လႂ်၊ ၽိူင်းလႂ်၊ တင်းမဵတ်ႉသၢၼ်လႂ်ယဝ်ႉ။ ၶဝ်ဢမ်ႇၵိၼ်ၼိူဝ်ႉလႃးလႃး။ မူၵိၼ်ႇၼီႇၶဝ်ၼႆႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းဢိူဝ်ႈ။ ယႃႈယႃၵမ်ႈၼမ် ဢၼ်ယၢမ်းလဵဝ်ၸႂ်ႉယူႇတီႈၵူၼ်းႁဝ်းၶဝ်ၼႆႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း မၼ်းလႆႈၸၢမ်းတူၺ်းမႃးတီႈ မူၵိၼ်ႇၼီႇဢွၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ တူၺ်းဢဝ်လွင်ႈမၼ်း ၸွင်ႇၶဝ်ပဵၼ်ၵၢၼ် ယူႇႁိုဝ် ဢမ်ႇပဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မူၵိၼ်ႇၼီႇၼႆႉ ၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်းႁွင်ႉဝႃႈ "မူဢွမ်ႈ" (ဢွၼ်ႇ) ၼႆၵေႃႈလႆႈယူႇယဝ်ႉ။
 - မူၵိၼ်ၼီႇၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဢိူၺ်းလီႁိူၼ်းတေႉဢိူဝ်ႈ။ ၶဝ်ၼႆႉ ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇသေ ပဵၼ်တူဝ်သတ်းမေႃမိုတ်ႈၵိုဝ်းယဝ်ႉ။
 - မူၵိၼ်ၼီႇၶဝ် မီးၶဵဝ်ႈၽၢႆလႅမ်ဢိူဝ်ႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ႁမ်ႉၶႂ်ႈတင်းသဵင်ႈယဝ်ႉ ၶဝ်ဢမ်ႇသူႈ ၶူပ်းသႄႈ။
←မူ လႄႈ မူထိူၼ်ႇ ● မႅဝ်း→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မူၼ်ႈငႃး
မူၼ်ႈငႃး ပဵၼ်တူဝ်သွမ်ၼူမ်း ယူႇပၢင်ႇလၢႆႇ သမ်ႉမီးငႃးလူင်ဝႆႉ ထၢင်ႇၸႅင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ပေႃႈၵေႃႈလီ တူဝ်မႄႈၵေႃႈလီ တင်းသွင်ၼႆႉ မီးငႃး ၼင်ႇၵၼ်ယဝ်ႉ။ ၶဵဝ်ႈငႃးယၢဝ်းလူဝ်ၶဝ် ပဵၼ်ၶဵဝ်းငႃးၵၢႆႇၼိူဝ်သေယဝ်ႉ ပေႃးပဵၼ်တူဝ်ပေႃႈ ဢၼ်ယႂ်ႇထူၼ်ႈၼႆ ၸၢင်ႊယႂ်ႇယၢဝ်းတေႃႇထိုင် သၢမ်ထတ်း (91-သႅၼ်းတီးမီးတႂ်း)ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ မူၼ်ႈငႃးၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းငႃးလူင်ၶဝ် တႃႇၵၢၼ်းၶိုၼ်ႈလႆႈၼိူဝ် ၶႅပ်းၼမ်ႉၶႅင်ၽူးၶဝ်လႂ်၊ တႃႇတိုၵ်းတေႃးလႂ်၊ သမ်ႉ တႃႇၶုတ်းဢဝ်ပႃၵၢပ်ႇငႄ ၶဝ်လႂ် ပႃၵၢပ်ႇလၢဝ်ၶဝ်လႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မူၼ်ႈငႃးၶဝ် ယူႇတီႈၼမ်ႉလူင်ဢႃးတိတ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ပေႃႈၼႆႉ ၸၢင်ႊယႂ်ႇထိုင်တေႃႇ တၢင်းယၢဝ်း 12-ထတ်း (3.7 မီးတႂ်း)သေ ၼမ်ႉၼၵ်းၸၢင်ႊမီးတေႃႇ 3,000 ပွင်ႇ (1,361 ၵီးလူဝ်း)ယဝ်ႉ။ မူၼ်ႈငႃးၶဝ် မီးၼင်ၼႃ ဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်သေ သမ်ႉ ႁူႇႁမ်းဝႆႉ သမ်ႉဢမ်ႇမီးၶူၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇတႂ်ႈၼင်ၼႃၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်သမ်ႉ မီးထႅင်ႈ ၸၼ်ႉၶႆမၼ်း ဢၼ်ၼႃပဵၼ်လၢႆပႅတ်ႉတေႉတေႉသေ၊ မၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ သမ်ႉႁႄႉၵင်ႈပၼ်ၶဝ် ႁႂ်ႈၸင်ႈလႆႈတေႃႇ တၢင်းၵတ်းယဝ်ႉ။ ၵူၼ်း ဢႅသ်ႉၵီးမူဝ်းၶဝ် ငွႆးယိုဝ်းမူၼ်ႈငႃး တႃႇၵိၼ်ၼိူဝ်ႉၶဝ်လႄႈ တႃႇႁႂ်ႈလႆႈၸႂ် ၼင်ၶဝ် တင်း ငႃးၶဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - မူၼ်ႈငႃးၶဝ် ၵမ်ႈၼမ် ၵႆႉယူႇၸွမ်းၵၼ် ပဵၼ်ၽုင်ယႂ်ႇၸုမ်းလူင်ယဝ်ႉ။ ပေႃးၶဝ်မႆႈမႃး တင်းၽုင်တင်းၸုမ်း ၶဝ်ၶၢႆႉၷႂႃႇၸူးၼမ်ႉတၢင်းႁွင်ႇ တီႈ ဢၼ်ၵႆၵႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - မူၼ်ႈငႃးလူင်ပၢင်ႇလၢႆႇၶဝ်ၼႆႉ ၸၢႆႇယူႇၸူဝ်ႊပၢၼ်ၶဝ် ၼႂ်းၼမ်ႉၵၢမ်ႈၶႅင်ၵွၺ်းယဝ်ႉ။
←မဵၼ်ႈ ● မူၼ်ႈပၢင်ႇလၢႆႇ→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မူၼ်ႈပၢင်ႇလၢႆႇ
မူၼ်ႈပၢင်ႇလၢႆႇ ပဵၼ်တူဝ်သွမ်ၼူမ်းယူႇၼမ်ႉ ဢၼ်မီးတူဝ်ႁၢင်ႊၵူမ်သွႆႇ သမ်ႉတင် ၾႃႇတိၼ်ၽႅပ်ႉသီႇၶွၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၾႅပ်ႉၾၢႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မူၼ်ႈၶဝ် ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ယူႇတီႈၼႂ်းၼမ်ႉသမုတ်ႉယဝ်ႉ။ တေလႆႈႁၼ်ၶဝ် တီႈ ၼမ်ႉၵတ်းၵတ်း ဢၼ်မီး ၵၢႆႇၽၢႆႇႁွင်ႇ တင်း ၵၢႆၸၢၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မူၼ်ႈၶဝ်မီးၸိူဝ်ႉတိုၼ်းမွၵ်ႈ 30 ၶိူဝ်းယဝ်ႉ။ မၢင်ႊၸိူဝ်းၼႆႉ မီးၶူၼ်ၼင် တင်းႁူသေ၊ မၢင်ႊၸိူဝ်းၵေႃႈ သမ်ႉဢွၵ်ႇၶူၼ် ၵူၺ်းၵႃႊ သမ်ႉဢမ်ႇမီးႁူ။ တင်းသွင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႊပၢႆးၼမ်တႄႉ မူၼ်ႈမီးၶူၼ်ၼင်ႇၶဝ်ၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇ တၢင်းယိုဝ်း တွၼ်ႈတႃႇ ၽိဝ်ၼင်ၶဝ်၊ ၼိူဝ်ႉၶဝ် တင်း မၼ်းၶဝ် လႂ်ယဝ်ႉ။ မၢင်ႊၸိူဝ်ႉၼႆႉ ပေႃးၸမ်တေလႆႈ မူၺ်ႉႁၢႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼႆႉတႄႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းဢဝ် ပိူင်မီႈသေ ႁႄႉၵင်ႈဝႆႉပၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
မူၼ်ႈပၢင်ႇလၢႆႇၶဝ် ၵိၼ်ၼိူဝ်ႉၵွၺ်း၊ ႁူမ်ႈပႃးပႃၶဝ်၊ ပႃၵၢပ်ႇငႄးၶဝ်၊ ဢိၵ်ႇၼူၵ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇတႂ်ႈၼင်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်မီးၸၼ်ႉထၢပ်ႈၶႆမၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ထၢပ်ႈယၢပ်ႈမၼ်း တင်းၼႃလူင်ဝႆႉလႄႈ၊ ၼႆႉႁႄႉၵင်ႈပၼ်ၶဝ် ႁႂ်ႈၸၢင်ႈယူႇလႆႈ တၢင်းၵတ်းယဝ်ႉ။ မူၼ်ႈပၢင်ႇလၢႆႇၶဝ် ၵမ်ႈၼမ် ၵႆႉၵႆႉယူႇတီႈ ၾၢင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇလႄႈ တီႈၵုၼ်ၼမ်ႉ ပူၼ်ႉၾၢင်ႇၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။
 - ၼႂ်းၵႃႊယေႈပီႊပီႊၼႆႉ မူၼ်ႈပၢင်ႇလၢႆႇမၢင်ႊၸိူဝ်းၶဝ်ၼႆ မေႃၶၢႆႉလႅၼ်ႊသႆႉၶဝ်သေ ၵႂႃႇၸူးတီႈၾိင်ႈၾႃႉ ဢၼ်တိူဝ်းဢုၼ်ႇၼၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။
 - မူၼ်ႈပၢင်ႇလၢႆႇတင်းလူင်ၶဝ်ၼႆႉ တၵ်းလႆႈဝႃႈ မႃးၸူးၶိုၼ်း တီႈၵွင်း တႃႇသုတ်ႇလူမ်းယဝ်ႉ။ မူၼ်ႈၶဝ်ဢၢၼ်ႇပၢၵ်ႇမၼ်းသေ မႃးတုမ်ႊတွမ်ႊၵၼ် တႃႇလဵင်ႉလုၵ်ႈ ၽွင်းၶၢဝ်းမႆႈ၊ တီႈလႅၼ်ပႃႇလဵင်ႉ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ရွၵ်ႉၵႂ်းရိသ်း (တီႈပႃႇႁိၼ်ၽႃ)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သၢင်ႇသီႈၼမ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် မူၼ်ႈပၢင်ႇလၢႆႇလူင်ၶဝ်ၼႆႉ တိူဝ်းပဵၼ်ပီႈၼွင်ႉၸမ်ၵၼ်တင်း မူၼ်ႈၶူၼ်ၼင်ၶဝ်ယဝ်ႉ။
←မူၼ်ႈငႃး ● မူၼ်ႈလမ်ႊပႃ→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မူၼ်ႈလမ်ႊပႃ
မူၼ်လမ်ႊပႃၼႆႉ ပဵၼ်ၼႂ်းၸုမ်းလၢင်း ၶိူဝ်းပူင်းလဝ်းယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်ပႃးပူင်းလဝ်း၊ လင်လၢႆးၸိတ်းသႅဝ်၊ တူဝ်ႁူဝ်လၢႆးၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉလႂ်ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်တင်း ပူင်းၶဝ်းတၢင်ႇၸိူဝ်းၸမ်း မူၼ်ႈလမ်ႊပႃၶဝ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉၸၢႆႇၶၢဝ်းယၢဝ်းၶဝ် ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် တီႈၼႂ်းၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶိူဝ်းၶဝ် ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ၵိၼ်ပႃၵွၺ်းယဝ်ႉ။ မူၼ်ႈလမ်ႊပႃၶဝ် မီးတူဝ်ၶိင်းမူၼ်းၵူမ်သွႆႇ တင်း ၾႃႇတိၼ်ၾီႉၽႅပ်ႉ တၢင်းလင်ယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်လုၺ်းၼမ်ႉၵႅပ်ႉ ႁူမ်ႈပႃႈပင်ႈလမ်ႈၼမ်ႉ လမ်ႊၼမ်ႉၶႅၼ်ႇယဝ်ႉ။ တေလႆႈႁၼ် မူၺ်ႈၶဝ် ယူႇတီႈ ၵူႊလိုမ်လူင်ယူႇၼွၵ်ႈသေတီႈ ဢွသ်ႉထရေးလီးယႂ်း တင်း ဢႅၼ်ႇတၢၵ်ႇတီးၵႂ်း၊ မူၼ်ႈလမ်ႊပႃၽဵင်ႈ ဢမႄႇရီႇၵႅၼ်ႇႁွင်ႇၶဝ်ၼႆႉ ၵႆႉလႆႈႁၼ်မီး တၢင်းယႂ်ႇယၢဝ်း မွၵ်ႈ 22 တေႃႇ 40 ပႅၵ်ႉ (56-102 သႅၼ်းတီးမီးတႂ်း) ဢမ်ႇပႆႇၼပ်ႉပႃးႁၢင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မူၼ်ႈၼမ်ႉၵႄးၶဝ်တႄႉ ယူႇတီႈၼႂ်းႁူးလူး ဢၼ်ၸမ်ႁိမ်းသၢပ်ႇၼမ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။ ၶဝ်ဢွၵ်ႇႁႃၵိၼ်ၵမ်ႉၼမ် မိူဝ်ႈၶမ်ႈၵွၺ်း။ ၶဝ်ၵိၼ်ပႃ၊ ပႃၵၢပ်ငႄး၊ ၼူၵ်ႉ၊ တင်း တူဝ်သတ်းသွမ်ၼူမ်းဢွၼ်ႇၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။ ၶဝ်တေလမ်းႁႃ ဢဝ်တၢႆတူဝ်သတ်း ၵႃႊၼင်ႇၶဝ်တႃႉၼိုင်ႇလႆႈသေယဝ်ႉ ဝၢႆးၼႆႉ ၸင်ႇတေၵိၼ်ယဝ်ႉ။ မၢင်ႊပွၵ်ႈၼႆ ၶဝ်ၵွၺ်းတေႃႉတႄႉၶူပ်းၶၢပ်းၵိၼ်တူဝ်ယိူဝ်ႇၶဝ် တႃႇသေၶူပ်းဢွၼ်ႇၵွၺ်းယဝ်ႉ။ ၶဝ်ႁၵ်ႉမိုတ်ႈ တႃႇလဵၼ်ႈ၊ ၵႆႉၵႆႉဢဝ်တူဝ်ၶဝ် တီႈတွင်ႉၼၼ်ႉသေ ထူသေႃႈလူင်းတီး ၾၢင်ႇမိုၼ်ႈ တင်း ၵမ်းယဝ်ႉၵမ်းတိၵ်းတိၵ်းလႂ်ယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်ႉၸၢဝ်းမူၼ်ႈၸိူဝ်ႉၼိူင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် မူၼ်ႈပၢင်ႇလၢႆႇၼၼ်ႉ ၶဝ်ယူႇတီႈၼမ်ႉသမုတ်ႉလူင် ပႂ်းသီးၾိၵ်ႉၽၢႆႇႁွင်ႇယဝ်ႉ။ တႃႇၸူဝ်ႊပၢၼ်ၸၢတ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်ၸၢႆႇပႅတ်ႈ တီႈၼႂ်းၼမ်ႉၼၼ်ႉၵွၺ်းယဝ်ႉ။ မူၼ်ႈပၢင်ႇလၢႆႇ တူဝ်ယႂ်ႇထူၼ်ႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႊ မီးၼမ်ႉၼၵ်းမွၵ်ႈ 80-ပွင်ႇ (36-ၵီးလူဝ်ၵရႅမ်း)ယဝ်ႉ။ မူၼ်ႈပၢင်ႇလၢႆႇၶဝ်ၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းလမ်းယိုဝ်း ယွၼ်ႉတႃႇ ၶူၼ်ၼင်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၶဝ်လႆႈတၢႆၵႂႃႇၼမ်ၼႃႇယဝ်ႉလႄႈ ၵမ်းၼႆႉ ပေႃးလႆႈဢဝ် ပိူင်မီႈသေ ႁႄႉၵင်ႈဝႆႉပၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
 - မူၼ်ႈပၢင်ႇလၢႆႇၶဝ်ၼႆႉ တိုၼ်းဢမ်ႇယုမ်ႇတေႃႇၵူၼ်းလႃးလႃးယဝ်ႉ။ ၶဝ်ဢမ်ႇႁွၼ်ႇ တွၼ်ႉၶိုၼ်ႈမႃးတီႈၾၢင်ႇသႄႈ။ ၶဝ်ၸွမ်းၽွၵ်ႇတီႈၼႂ်းၼမ်ႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တူဝ်မႄႈၶဝ်ၵေႃႈ ၵိူတ်ႇလဵင်ႉလုၵ်ႈၶဝ် ဢၼ်ပဵၼ်ဢေဢွၼ်ႇတူဝ်လဵဝ်လဵဝ်ၼၼ်ႉ တီႈၼိူဝ်ၵူႇ ပုၵ်ႉပူးၼမ်ႉ ဢၼ်ၽူးယူႇၼိူဝ်ၼႃႈၼမ်ႉၼၼ်ႉၵွၺ်းယဝ်ႉ။
←မူၼ်ႈပၢင်ႇလၢႆႇ ● မိင်ႇ→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မေႈၸဵၼ်
မေႈ ပဵၼ်တူဝ်သတ်းၸုမ်းၼိူင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ပီႈၼွင်ႉၸမ်ၵၼ်တင်း ပႄႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၼႆႉ ပႃးၼႂ်းတူဝ်သတ်း ဢၼ်လဵင်ႉငႄႈမႃး ၵမ်းဢွၼ်တၢင်းပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ ၸိူဝ်ႉၼိူင်ႈသေ မီးမႃးမွၵ်ႈ ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 8,000 ပီႊပုၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ၼပ်ႉတင်းယႂ်ႇၼမ်လၢႆၵေႃႈ လႆႈလဵင်ႉပဵၼ်မုၼ်းယႂ်ႇမႃး။ မေႈ ၶဝ်ၼႆႉ လႆႈလဵင်ႉဝႆႉ တႃႇဢဝ်ၼိူဝ်ႉၶဝ်၊ ၼမ်ႉၼူမ်းၶဝ်၊ တင်းၶူၼ်ၸဵၼ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ မေႈၶဝ် ဢၼ်ယူႇတီႈပႃႇလိူင်းၼၼ်ႉ မီးၸိူဝ်ႉတိုၼ်းလူင် သီႇၸၢဝ်းယဝ်ႉ။ ၶဝ်ယူႇတီႈလၢပ်ႈ ဢႃးၵႃးလီး သၢႆႇပီးရီးယႂ်း တင်း မွင်ၵူဝ်းလီယႂ်း၊ တီႈ ယူႇရေးယလ်း ၽၢႆႇၸၢၼ်း တင်း တွၼ်ႊၵၢင်ဢေးသီးယႂ်း၊ တီႈ မွၾ်ႈၾလွၼ်းယေႃးရွပ်ႉ၊ တင်း တီႈ ႁၢဝ်းလွႆလူင် ရွၵ်းၵီး ဢၼ်ပဵၼ် မေႈလွႆ ဢမႄးရီးၵႂ်းႁွင်ႇၸိူဝ်ႉၼႆႉယဝ်ႉ။
မေႈၶဝ် ပဵၼ်တူဝ်ၵဵဝ်ႉဢိူင်ႈ၊ တူဝ်သတ်း ဢၼ်မေႃသိမ်းဝႆႉ တၢင်းၵိၼ် တီႈၼႂ်း ႁူင်းယိူဝ်ႇၶဝ်သေ ၸင်ႇၶိုၼ်းဢဝ်ဢွၵ်ႇမႃးၸူး တီႈသူပ်း တႃႇၵဵဝ်ႉယႅမ်ႉၶိုၼ်း ၼင်ႇၵဵဝ်ႈဢိူင်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ မေႈၶဝ်ၵိၼ်ယိူဝ်ႈယႃႈ တင်း ၸိူဝ်ႉမဵတ်ႉသၢၼ်လႂ်ယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်း ပႄႉၶဝ်၊ ယွၼ်ႉၶဝ် ဢမ်ႇမီး ၵၢင်းယွႆး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်သမ်ႉမီး ၼမ်ႉယၢင်သႅဝ် တီႈၾႃႇတိၼ်ၶဝ် တင်းတီႈၼႃႈၶဝ် ဢၼ်ၸၢင်ႊပွၺ်ႇတမ်းဝႆႉ သၢပ်ႇႁွႆးဢၢႆႊသႅဝ် ဢၼ်ၽေႈၽၢတ်ႇၽုငၶဝ် ၸၢင်ႊၸွမ်းႁႃလႆၼၼ်ႉယဝ့်။ တီႈၼႂ်း မၢင်ႊၽုင်လဵင်ႉၼႆႉ တူဝ်ပေႃႈလႂ်၊ တူဝ်တွၼ်ႊလႂ်၊ တူဝ်မႄႈလႂ်၊ တူဝ်လႂ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးၶဝ်သႄႈ။ မၢင်ႊၸိူဝ်းသမ်ႉ ၵွၺ်းမီးတူဝ်ပေႃႈၶဝ်ၵွၺ်း မီးၶဝ်သေ၊ ထႅင်ႈတၢင်ႇၸုမ်းၶဝ်သမ်ႉ တူဝ်ပေႃႈ ဢိၵ်ႇတူဝ်မႄႈ တင်းသွင်သမ်ႉ ၸၢင်ႊမီးၶဝ်ယဝ်ႉ။ လႆႈဢိင်ဢဝ် တီႈၼိူဝ် မဵဝ်းသႅၼ်းၸဵၼ်ၶဝ် ဢွၵ်ႇပၼ်ၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ မေႈၶဝ်ၼႆႉ ပၢႆးၽဵင်ႈမၼ်း လႆႈၸႅၵ်ႇၽႄၶဝ် ပဵၼ်ၸုမ်း ပဵၼ်ၽုင် ၽႂ်မၼ်းၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ၽုင်လဵင်ႉမၢင်ႊၸိူဝ်းၶဝ်ၼႆႉ ၵွၺ်းပဵၼ်တႃႇဢဝ် ၶူၼ်ၸဵၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉၵွၺ်းယဝ်ႉ။
 - မေႈၶဝ်ၼႆႉ ပၢႆးၽဵင်ႈမၼ်း ငႄႈသေ ဢမ်ႇမေႃၵႅတ်ႇၶႄၶိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၵွၺ်းၸွမ်းဢဝ်တူဝ်ဢွၼ်ၶဝ် တင်းယူႇၸွမ်းၽုင်ၼၼ်ႉၵွၺ်းယဝ်ႉ။ ၼိူဝ်ႉမေႈတူဝ်ယႂ်ႇၶဝ်ၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ မတ်ႉတၼ်းၼႆယဝ်ႉ။ ၼိူဝ်ႉမေႈတူဝ်ဢွၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ဢေမေႈၶဝ်ၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ လႅမ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
←မီႁၢင်ပူင်းလၢႆး ● မူ လႄႈ မူထိူၼ်ႇ→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မဵၼ်ႈ
မဵၼ်ႈ ပဵၼ်တူဝ် မီးၶဵဝ်ႈၵတ်းၶူပ်းၽၢႆ သႅၼ်းတူဝ်ယႂ်ႇ ဢၼ်မီးၶူၼ် တင်း လႅမ်ႈၵႅၼ်ၸႂ်ႊၵူင်ၶဝ် ႁူမ်ႇဝႆႉတီႈ ပွတ်းတွၼ်ႊတူဝ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မဵၼ်ႈၶဝ် မီးၸုမ်းမုင်ႉႁိူၼ်း သွင်သၢႆယဝ်ႉ။ မဵၼ်ႈ မိူင်းမႂ်ႇၶဝ် ယူႇတီႈၼႂ်းပႃႇထိူၼ်ႇ ဢမႄးရီးၵႂ်းႁွင်ႇ တင်း ၸၢၼ်းယဝ်ႉ။ မဵၼ်ႈမိူင်းၵဝ်ႇၶဝ်သမ်ႉ ယူႇတီႈ ပွတ်းတွၼ်ႊ ဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်း၊ ဢေးသီးယႂ်း တင်း ယေႃးရွပ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ မဵၼ်ႈမိူင်းၵဝ်ႇၶဝ်ၼႆႉ ယူႇၼိူဝ်လိၼ်ဢိူဝ်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႊ မဵၼ်ႈမိူင်းမႂ်ႇၶဝ်သမ်ႉ ၸၢႆႇယၢမ်းၶဝ် ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် တီႈၼိူဝ် တူၼ်ႈမႆႉၵွၺ်းယဝ်ႉ။ မဵၼ်ၶဝ် ဢမ်ႇၸၢင်ႊပိုတ်းယိုဝ်းၶူၼ်ၶႅင်ၶဝ်လႆႈ။ မိူဝ်ႈဢၼ်တူဝ်ၶဵၼ် သေဢၼ် ၽုတ်းမႃးတေႃႇမၼ်းယဝ်ႉၼႆ မၼ်းတေယုၵ်ႉပိုဝ်းၶူၼ်ၶႅင် မၼ်းဝႆႉဢိူဝ်ႈ ၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼင်ႇသၢင်ႇႁၢင်ႈ တူဝ်မဵၼ်ႈၼႆႉ လႆႈတူၺ်း လႅပ်ႈယႂ်ႇလိူဝ်သေ ဢၼ်တေႉၼၼ်ႉဝႆႉယဝ်ႉ။ သင်ၶဝ်သမ်ႉ တေတိုဝ်သႂ်ႇတေႃႇ တူဝ်ၶဵၼ်ၼၼ်ႉၼႆ ၶူၼ်လႅမ်ၶဝ်တေ ႁၵ်းပုတ်းၵႂႃႇသေ ပၵ်းၸပ်းဝႆႉတီႈၼႂ်းၼိူဝ်ႉ တူဝ်ၶဵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
 - မဵၼ်ႈၶဝ်ၼႆႉ ထုၵ်ႇၸႂ်တေႃႇၵိူဝ်ဢိူဝ်ႈ၊ ပေႃးပဵၼ်ဢၼ်မီးသၢႆလႅမ်ႉၸဵမ်းၵိူဝ်ၼႆႉ ၶဝ်ၵိၼ်ႁမ်ႉၶႂ်ႈၵူႊမဵဝ်းလူင်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။
 - မဵၼ်ႈၶဝ် ဢွၵ်ႇၾၢႆႈ မိူဝ်ႈၵၢင်ၶမ်ႈဢိူဝ်ႈ။ ၶဝ်ၵိၼ်ၵိူပ်ႇမႆႉ ပိူၵ်ႇၼင်မႆႉ ဢိၵ်ႇတင်း ၽၵ်းၶဵဝ် မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ တုမ်ႇႁီႉၶဝ်လႂ်၊ ႁၢၵ်ႈႁူဝ်ၶဝ်လႂ်၊ ႁူဝ်မီႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉလႂ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၶဝ် ၵိၼ်ပႅတ်ႈပိူၵ်ႈၼင် ၵၢပ်ႇမႆႉလႄႈ ၶဝ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ တူၼ်ႈမႆႉၶဝ် တိူဝ်ႉၸဵပ်းယူႇယဝ်ႉ။
←မႅဝ်း ● မူၼ်ႈငႃး→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မႃ
မႃ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်သတ်းသီႇတိၼ် ဢၼ်မီးၶူၼ်ၼင်ၼၼ်ႉ ၸိူဝ်ႉၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ တႃႇမိူဝ်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈၼၼ်ႉ မႃၶဝ်တင်းသဵင်ႈၼႆႉ ယူႇတီႈၼႂ်းပႃႇလိူင်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မႃလႆးၶဝ်ႁဵတ်းယူႇၼႆႉယဝ်ႉ။ မွၵ်ႈမိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး 10,000 ပီ ၼၼ်၊ မႃၶဝ်ၼႆႉ ၸင်ႇလႆႈ လဵင်ႉငႄႈမႃး ဢမ်ႇၼၼ် ၵူၼ်းႁဝ်း သွၼ်ၶဝ်ဢူၼ်ႈငႄႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မႃၼႆႉ တၵ်းလႆႈဝႃႈ ပဵၼ် တူဝ်သတ်းလိူင်း ဢၼ်မိုတ်ႈငႄႈမႃး ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းပိူၼ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မႃၶဝ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊငိၼ်း ဢိၵ်ႇသွပ်ႇၼူမ်ႁူႉလႆႈ တွၼ်းလီသေၵူၼ်းယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ သၢႆတႃမႃတူဝ်ၼိူင်ႈၼႆႉ ၵွၺ်းမီးမွၵ်ႈ ဢၼ်ပဵင်းမိူၼ်လႆႈၼင်ႇၵူၼ်းႁဝ်းၵွၺ်းယဝ်ႉ။
ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉတႄႉ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ မီးဝႆႉ မဵဝ်းသႅၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢဝ်းမႃၶဝ် 200-ပၢႆၸိူဝ်ႉဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၼႆႉ ဢဝ်လဵင်ႉဝႆႉ ၼင်ႇတူဝ်ဢိူၺ်း တီႈႁိူၼ်းယဝ်ႉ။ မၢင်ႊၸိူဝ်းၼႆႉ တူဝ်ဢွၼ်ႇၼႃႇ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၶျီႈႁႂႃႈႁႂႃႈၼႆ ၵွၺ်းမီးၼမ်ႉၼၵ်း တၢင်းယွမ်းသေ 1 ပွင်ႇၶိုင်ႈ (68 ၵရႅမ်း) ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ မၢင်ႊၸိူဝ်းသမ်ႉ တူဝ်ယႂ်ႇတေႉတေႉ မိူၼ်ၼင်ႇ မႃးသဵၼ်ႉပႂ်းၼၢတ်ႈၼႆ တေမီးၼမ်ႉၼၵ်းၼမ်လႆႈ တေႃႇ 200 ပွင်ႇ (19 ၵီးလူဝ်းၵရႅမ်း) လႂ်ယဝ်ႉ။
 - မႃၶဝ်လၢႆတူဝ်တူဝ်ၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉဢဝ် ၶႅပ်းၸုမ်ႈမၢတ်ႇ (ယွင်ႈယေႃး) ယွၼ်ႉၵွပ်ႈၸွႆႈတေႃႉသူင်ႇပၼ် ၶၢဝ်ႇငၢဝ်း မိူင်းၽွင်းသိုၵ်းလူင်လႄႈယဝ်ႉ။
 - ၸဝ်ႈမီးမႃၶဝ်ၼႆႉ ထုၵ်ႇႁဵၼ်းႁူႉဝႆႉ လွင်ႈတေလႆႈႁဵတ်းႁိုဝ်တူၺ်းထိုင်ပၼ် ဢိူၺ်းႁိူၼ်းၶဝ်ဝႆႉလီလီၼၼ်ႉသေ ဝႆႉႁႂ်ႈၶဝ်ယူႇလီ ၶႅင်ႁႅင်း ဢိၵ်ႇယူႇမူၼ်ႊသိူဝ်းၼၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။
←ပပ်ႈပုၼ်း ● မႃလႆး (မႃၼႆး)→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မႃပၢင်ႇ
မႃပၢင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်သွမ်ၼူမ်း ဢၼ်ၵိၼ်ၼိူဝ်ႉၸိူဝ်ႉၼိူင်ႈ၊ ၶဝ်ယူႇတီႈ ဢၾ်ႉၾရီးၵႂ်း တင်း ဢေးသီးယႂ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မႃပၢင်ႇ ဢၼ်တူဝ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈသုတ်းသေ ႁူႉၸၵ်းဝႆႉၵမ်ႈၼမ်တႄႉ ပဵၼ်မႃပၢင်ႇလၢႆးၸုမ်ႈ ႁႆးယီးၼႃးၼၼ်ႉၵွၺ်းယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၼႆႉ မႃႁူၼ်ႉၶူဝ် ၼႆၵေႃႈ ႁွင်ႉယဝ်ႉ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ သဵင်ႁွၼ်ၶဝ်ၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇသဵင်ၶူဝ်ဝႆႉလႄႈယဝ်ႉ။ မႃပၢင်ႇၸုမ်ႈၶဝ်ယူႇတီႈ ဢၾ်ႈၾရီးၵ်ႂ်း ၽၢႆႇၸၢၼ်း ပႃႇႁၢတ်ႇသၢႆးလူင် သႁႃးရႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉၼၵ်းၶဝ် တေၸၢင်ႊမီးၽႅဝ် 75-ပွင်ႇ (79 ၵီးလူဝ်းၵရႅမ်း)ယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ်တႄႉ ထၢင်ႇဝႃႈ မႃပၢင်ႇၸုမ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ၽဵဝ်ႈၵိၼ် တူဝ်တၢႆ ဢၼ်ၵွၺ်းၵိၼ်ၼိူဝ် တူဝ်သတ်းတၢႆယဝ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉၼႆယူႇ။ ၼႆႉ တိုၼ်းဢမ်ႇမႅၼ်ႈသႄႈ။ ၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ႁတ်းႁၢၼ်လူင် မေႃလမ်းယိူဝ်ႇၼၼ်ႉဢိူဝ်ႈ။ ပေႃးဝႃႈ မႃပၢင်ႇၸုမ်ႈၶဝ် ပဵၼ်ၸုမ်းသေလမ်းယိူဝ်ႇၼႆ ၶဝ်ၸၢင်ႊလူၺ်းဢဝ် မႃႉလၢႆးလႂ်၊ ၵႂၢင်ၸႆးလႂ် လူမ်ႉလႆႈလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈ မႃပၢင်ႇၸိူဝ်ႉၼိူင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် မႃပၢင်ႇလၢႆးႁူတ်ႈၼၼ်ႉသမ်ႉ ယူႇၽၢႆႇႁွင်ႇ သႁႃးရႃး တီႈဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်းလႂ်၊ တီႈဢိၼ်းတီးယႂ်းလႂ် ဢိၵ်ႇတင်း တီႈ ၽၢႆႇၸၢၼ်း ဢေးသီးယႂ်းလႂ်ယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၶဝ်ၼႆႉတႄႉ ၵမ်ႈၼမ် ၵိၼ်တူဝ်သတ်းတၢႆယဝ်ႉၼၼ်ႉၵွၺ်းယဝ်ႉ။
 - မႃပၢင်ႇၸုမ်ႈၼႆႉ ပေႃးဝႃႈႁႃၼိူဝ်ႉတူဝ်သတ်းသင်ၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈလႃးလႃးယဝ်ႉၼႆတႄႉ ယုပ်းယၢပ်ႈပႅတ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈၵိၼ်ယဝ်ႉ။ 
 - မႃပၢင်ႇၶဝ်ၼႆႉ မီးၵၢင်း လႄႈ ၶဵဝ် ဢၼ်တၢင်ႉႁႅင်းယႂ်ႇလူင်လၢင်၊ ဢၼ်ၸၢင်ႊၸႂ်ႉတႃႇ ၶူပ်းလႆႈလုပ်ႇတူဝ်သတ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
←မႃၼၼ်း ● မႃလိၼ်→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မႃလိၼ်
မႃလိၼ်ၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၼႂ်းၸုမ်းၸိူဝ်းဢၼ်လဵဝ်ၵၼ် တင်းတူဝ်သတ်း ၼႂ်းမုင်ႉႁိူၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ မႃၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မႃလိၼ် ၶဝ်မီး ၶူႈလင်ႊလႅမ်ယၢဝ်း၊ တင်းႁၢင်ပူင်းပူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မႃလိၼ်ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၶဝ်ၼႆႉ မီးပႃးႁူယႂ်ႇလူင် ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၵိုင်ႇတၢၼ်ႇတင်းတူဝ်ၶဝ်ၼၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။
မႃလိၼ် မီးၸိူဝ်ႉၸၢဝ်းၶဝ် 12 ၶိူဝ်းယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေလႆႈႁၼ်ၶဝ် ယူႇၸွတ်ႇတူဝ်ႈ ၵႂႃႇတီႈတင်းလုမ်ႈၾႃႉယဝ်ႉ။ တေႃႈတီႈလႅၼ်ႊတွၼ်ႊပၢမိူင်းတီႈလႅၼ်ႊႁႃၵေႃႈ ယင်းပဵၼ်တီမႃလိၼ်ဢၢၵ်ႇတိၵ်ႉၶဝ်ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မႃလိၼ်သီလႅင် ဢမႄႇရီႇၵႅၼ်ႇၼႆႉ ငၢႆးၵၼ်တင်း မႃလိၼ်သီလႅင် ယေႃးရွပ်ႉဢိူဝ်ႈ။ တီႈဢမႄးရီးၵႂ်းၼႆ မႃလိၼ်သီလႅင်ၶဝ် ယူႇတီႈဢွင်ႈလႅၼ်ႊပၢင်ႇယိူဝ်ႈပရေးရိသ်ႉ တင်းတီႈၼႂ်းထိူၼ်ႇလႂ်ယဝ်ႉ။ တေလႆႈႁၼ်ၶဝ်တီႈ တႄႇဢဝ် မႅၵ်ႉသီးၵူဝ်း တေႃႇထိုင် ၽၢႆႇႁွင်ႇ ၵႂ်ႇၼေႇတႂ်ႇ တင်း ဢလၢသ်ႉၵႂ်းယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၼႆႉ ယႂ်ႇယၢဝ်းထိုင် မွၵ်ႈ 36 ပႅၵ်ႉ (19 သႅၼ်းတီးမီးတႂ်း)သေ သမ်ႉမီးႁၢင်ယၢဝ်း 17 ပႅၵ်ႉ (43 သႅၼ်းတီး)ယဝ်ႉ။ မႃလိၼ်သီလႅင်ၶဝ်ၼႆႉ ၵႆႉသူႈၸွမ်း တူဝ်မႄႈတူဝ်လဵဝ်ၼၼ်ႉ တေႃႇၸူဝ်ႊယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈၽႅဝ်မႃး ၶၢဝ်းႁၢင်ၵတ်းယဝ်ႉၼႆ တူဝ်မႄႈၶဝ် ၶူင်ႊၵိူတ်ႇဢေမႃဢွၼ်ႇၸုပ်ႈၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ တူဝ်ပေႃႈမႄႈတင်းသွင်ၶဝ်ၼႆႉ လဵင်ႉလူ တူၺ်းထိုင်ပၼ် ဢေတူဝ်ဢွၼ်ႇၶဝ် တေႃႇၶၢဝ်းၼႃႈၸၵမ်ႈၵတ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉၼႆ ဢေမႃဢွၼ်ႇၶဝ်ၼႆၵေႃႈ တႄႇႁႃမေႃလဵင်ႉတွင်ႉတူဝ်ၵဝ်ႇၶဝ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။ မႃလိၼ်သီလႅင်ၶဝ်ၼႆႉ ႁႃၵိၼ်တူဝ်သွမ်ၼူမ်း ၸိူဝ်းဢွၼ်ႇၶဝ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၼူၶဝ်၊ ပၢင်တၢႆးၶဝ်၊ မႅဝ်းၶဝ် ဢိၵ်ႇတင်း မၢၵ်ႇဝၢၵ်ႈၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။ တူဝ်သတ်းတၢႆယဝ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ၸၢင်ႊၵိၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
 - မႃလိၼ်ၶဝ်ၼႆႉ ဢဝ်ပၢႆးၽဵင်ႈမၼ်းဝႃႈၸိုင် ၶဝ်ႁဵတ်းလီၼႆႉၼမ်သေ ဢၼ်ႁဵတ်းယႃႉလူႉဢိူဝ်ႈ။ ၶဝ်လႄႇႁႃၵိၼ်တူဝ်ဢွၼ်ႇ ၸိူဝ်းတေမႃး ယႃႉလူႉပႃႇသူၼ်ႁႆႊ မိူၼ်ၼင်ႇ ၼူၶဝ်၊ ၼူပုၵ်ႉၶဝ်လႂ်လႄႈယဝ်ႉ။
←မႃပၢင်ႇ ● မႃႉ→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မႃလႆး (မႃၼႆး)
မႃးလႆးၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ၶဝ်ႈၸုမ်းၸိူဝ်း ဢၼ်တူဝ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈသုတ်း တီႈၼႂ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမႃယဝ်ႉ။ မႃးလႆးတူဝ်ပေႃႈ ဢၼ်ယႂ်ႇထူၼ်ႈလီယဝ်ႉၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် မီးတၢင်းယၢဝ်းမွၵ်ႈ သီႇထတ်း (1.2 မီးတႂ်း) ႁူမ်ႈပႃးတၢင်းႁၢင်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉၼၵ်းၶဝ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႊမီးမွၵ်ႈ 150-ပွင်ႇ (68-ၵီးလူဝ်း)ယဝ်ႉ။ မႃးလႆးၶဝ်ၼႆႉ ယူႇတီႈလႅၼ်ႊၵတ်းပွတ်းႁွင်ႇ လိုမ်ဢမႄးရီးၵႂ်းႁွင်ႇလႂ်၊ ယေႃးရွပ်ႉလႂ်၊ ဢေးသီးယႂ်းလႂ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၶဝ်မီးၶူၼ်ၼင်ၼႃ တႃႇလႆႈယူႇဢုၼ်ႇ။ မႃလႆး (မႃၼႆး) ၶဝ်ၼႆႉ မီးၸႂ်ႊႁူႉသၢပ်ႇတေႃႇ ဢၢႆႊသႅဝ် လႄႈ သဵင် ၸိူဝ်းၼႆႉ တႅတ်ႈၼႅတ်ႈယ်ဝႉ။ ၶဝ်မီးၶဵဝ်ႈၽၢႆလႅမ်တင်းၼဵပ်ႉတိၼ် ဢၼ်ၽၢႆလႅမ်လီသေယဝ်ႉ မၢင်ႊပွၵ်ႈၼႆႉ မႃလႆး (မႃၼႆး) ၶဝ်ၼႆႉ လႄႇဢွၵ်ႇႁႃယိူဝ်ႇႁၢင်းၶေႃၶဝ် တူဝ်လဵဝ်ၵေႃႈမီး။ ၵူၺ်းၵႃႇ ပေႃးဝႃႈ ပဵၼ်မိူဝ်ႈဢၼ်ၶဝ် လူၺ်းၽၢၼ်းၶဝ် ဢမ်ႇၼၼ် တူဝ်သတ်းတၢင်ႇမဵဝ်း ဢၼ်တိူဝ်းယႂ်ႇသေ တူဝ်ၶဝ်ၼၼ်ႉၼႆတႄႉ ၶဝ်ၵႆႉဢွၵ်ႇလူၺ်းပဵၼ်ၵူပ်ႉပဵၼ်ၵူႈ ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်ၽုင်ဢဝ်ယဝ်ႉ။ မႃလႆး (မႃၼႆး) ၼိူင်ႈၽုင် ဢမ်ႇၼၼ် ယေႈမုင်ႉၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် ၵႆႉပႃးမီး မႃပေႃႈ မႃမႄႈ၊ မႃတူဝ်ဢွၼ်ႇ ဢၼ်ယႂ်ႇမႃးယဝ်ႉလီငၢမ်း လႄႈ ဢေမႃဢွၼ်ႇ ၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ယႂ်ႇမႃးယဝ်ႉၼႆၵေႃႈ ဢေမႃဢွၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ သွၼ်ႁဵၼ်းဢဝ် လွၵ်းလၢႆးလမ်းယိူဝ်ႇ ၸွမ်းတင်း တၢင်းလဵၼ်ႈလမ်းလူၺ်း ၵၼ်ဢဵၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - မိူဝ်ႈလမ်းလူၺ်းတေႃႇတူဝ်ယိူဝ်ႇၶဝ်ၼႆႉ လႅၼ်ႈလႆႈထိုင်တၢင်းဝႆး ယေႈၸူဝ်ႊမူင်း 35 လၵ်း (56 ၵီးလူဝ်း)ယူႇယဝ်ႉ။
 - တူဝ်ဢွၼ်ႁူဝ် တီႈၼႂ်းၽုင်မုင်ႉမႃၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်မႃလႆး (မႃၼႆး) ပေႃႈယဝ်ႉ၊ ပဵၼ်တူဝ်ပေႃႈ ဢၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
←မႃ ● မႃၼၼ်း→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မႃၼၼ်း
မႃၼၼ်း ပဵၼ်ငိူၼ်ႈၶိူဝ်းတူဝ်ဢွၼ်ႇ တေႃႇမႃလႆး (မႃၼႆး) ၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၶဝ်မီးၶူၼ်ၼင် သီၶွၼ်ႇ တင်းႁၢင်ပူင်းသေ လႄႇယူႇၸွတ်ႇတူဝ်ႈ ဢမႄးရီးၵႂ်းႁွင်ႇ၊ တႄႇဢဝ် ဢလၢသ်ႉၵႂ်း တေႃႇထိုင် ဢမႄးရီးၵႂ်းပွတ်းၵၢင်ယဝ်ႉ။ မႃးၼၼ်းၶဝ် ႁွင်ႉလႆႈတေႉတေႉ။ ၶဝ်တေလႆႈႁဝ်ႇႁွၼ် တေဢိုတ်ႇ သဵင်ယၢဝ်း တင်းႁွင်ႉမေႃးၼၼ်း ၵူႊၶိုၼ်းယဝ်ႉ။ ၸိုဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတႃႇၶဝ်ၼႆႉ တီႈတေႉမၼ်းပွင်ႇဝႃႈ "မႃႁဝ်ႇလူင်" ၼႆယဝ်ႉ။
မိူၼ်မႃလႆး (မႃၼႆး)ၶဝ်ယဝ်ႉ မႃၼၼ်းၶဝ်ၵေႃႈ ပဵၼ်တူဝ်ၵိၼ်ၼိူဝ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် တူဝ်လမ်းၶႃႈၵိၼ်ၼိူဝ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ၵိၼ်ၼိူဝ်ႉၶဝ်ၼႆႉ လႆႈလမ်းတူဝ်သတ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း တႃႇပဵၼ်တၢင်းၵိၼ်ယဝ်ႉ။ မႃၼၼ်းၶဝ် ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ၵိၼ်ပၢင်တၢႆး၊ ၼူ၊ ၼူပႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပေႃးဝႃႈတၢင်းၵိၼ်လႆႈယၢပ်ႇမႃးယဝ်ႉၼႆတႄႉ ပဵၼ်ဢီႈသင်ၵေႃႈ မႃၼၼ်းၶဝ် တေၵိၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
မၢင်ႊပွၵ်ႈမၢင်ႊလႂ် မႃၼၼ်းသွင်တူဝ် ဢမ်ႇၼၼ် လိူဝ်သေၼႆႉသေ ၸၢင်ႊႁႃလမ်းယိူဝ်ႇ ပဵၼ်ၸုမ်းဝႆႉၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸင်ႇႁႃလမ်းတူဝ်သတ်းတူဝ်ယႂ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵႂၢင် ၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးႁိမ်းႁွမ်းသူၼ်ႁႆႊၸိူဝ်းၼႆႉၼႆ ၶဝ်တင်းၸၢင်ႊမႃးႁဵတ်းတီႈ ဝူဝ်းလဵင်ႉ လႄႈ တူဝ်လဵင်ႉလူဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း ၶဝ်လႂ်ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈႁႆႊၸဝ်ႈသူၼ်ၶဝ် ၸင်ႇၵႆႉၵႆႉယိုဝ်းၶဝ်ပႅတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဢွၺ်ႇၵွင်ႉမိူဝ်ႇပႅတ်ႈလႂ်ယဝ်ႉ။
တေႃႈၼင်ႇၼႆၵေႃႈ၊ တူဝ်ၼပ်ႉမႃၼၼ်းၶဝ်ၼႆႉ ယင်းလိူဝ်မႃးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၶဝ်ၵိၼ်ၵႃႊပေႉ ဢၼ်ၶဝ်ႁၼ်လႆႈၼၼ်ႉလႄႈယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈလွင်ႈၼိူင်ႈတႄႉ ၵွပ်ႈၶဝ်ၶူင်ႊဢွၵ်ႇလႆႈၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႊယေႈၸုပ်ႈၸုပ်ႈၼၼ်ႉ မႃးမႄႈၼိူင်ႈတူဝ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊၵိူတ်ႇလဵင်ႉမႃၼၼ်းဢွၼ်ႇ 7 တေႃႇ 19 တူဝ်လႄႈယဝ်ႉ။
 - မႃးၼၼ်းၶဝ် ၵမ်ႈၼမ် ၵိၼ်ပၢင်းတၢႆး၊ တင်းၸိူဝ်းၼူၶဝ်ယဝ်ႉ။ ဢဝ်လၢႆးၼႆႉသေ ၶဝ်ႈၸွႆႈထႅမ် တႃႇယူပ်ႈလူင်းပၼ် တူဝ်ၼပ်ႉ ၸိူဝ်းၸၢင်ႊယႃႉ ၸၢင်ႊၵဝ်း ႁႂ်ႈတူၼ်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တၢင်းၵိၼ်ၶဝ် လူႉႁၢမ်းၼၼ်ႉဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
←မႃလႆး (မႃၼႆး) ● မႃပၢင်ႇ→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မႃႉ
မႃႉၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်သွမ်ၼူမ်း ဢၼ်မီးႁႅင်းၸိူဝ်ႉၼိူင်ႈ သမ်ႉတူဝ်ယႂ်ႇ၊ တင်းတိၼ်သီႇၶွၼ်၊ မီးယႅဝ်လင်ၶေႃး တင်း ႁၢင်ပုၵ်ႉ တီႈတိၼ်သမ်ႉမီး ၼိဝ်ႉတိၼ်လဵဝ် တင်း ၵိပ်ႇသေႁူမ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်လႅၼ်ႈလႆႈၽႂ်းၽၢႆ ဢမ်ႇၼၼ် လၢၵ်ႈၸၼ်လႆႈ ၶူဝ်းၶွင်ၼၵ်း။ ၸူဝ်ႊသၢၵ်ႈၽတ်ႉၽဵင်ႇ တႃႇမႃႉၼိူင်ႈတူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ် 18 ပီႊယဝ်ႉ။
မႃႉၶဝ်ၼႆႉ ပေႃးမီးယူႇတီႈ ဢမႄးရီးၵႂ်းႁွင်ႇၼႆႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈ သၢမ်လၢၼ်ႉပီႊပူၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ဢဝ်ႁၢႆၵႂႃႇတီႈလူၵ်ႈမိူင်းမႂ်ႇၼႆႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈမွၵ်ႈ 10,000 ပီႊပုၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉသင်ၼႆတႄႉ ၽႂ်ၵေႃႈဢမ်ႇႁူႉလႆႈတႅၼ်ႈၼႅတ်ႈ။ မိူဝ်ႈပီႊ 1500 ၸိူဝ်းၼၼ်ႉမႃးၸင်ႇ ယေႃးရွပ်ႉပီးယၢၼ်းၶဝ် ၶိုၼ်းဢဝ်မႃႉမႃးထိုင် လိုမ်ဢမႄႇရီႇၵႅၼ်ႇႁွင်ႇယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ၶီႇၼိူဝ်လင်မႃႉသေ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းလႂ်၊ ၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃႉ တႃႇလၢၵ်ႈၸၼ် ၵူႊလွင်ႈ တႄႇဢဝ် လေႃႉမႃႉမုင်း တေႃႇထိုင် ထိူၼ်ႇထႆႇသမ်ႉတေႃႇႁူဝ်ၸၢၵ်ႈၶႄၾႆးၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။ ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉတႄႉ မႃႉၶဝ်ၼႆႉ လႆႈၸႂ်ႉတႃႇပဵၼ်မႃႉလႅၼ်ႈၶႄႉသဵင်ႇလႂ်၊ တႃႇႁဵတ်းၼေတီႈပၢင်ပွႆး သႂ်းၵသ်ႉ (ၾၢႆႇၼႄလႅၼ်ႇၵႅပ်ႉၵူႊပၢႆး)ၶဝ်လႂ်၊ ပၢင်ပွႆး ရူဝ်းတီးယူဝ်း (ၾၢႆႇၼႄၵႅပ်ႉမႃႉ လႄႈ ပိုၵ်ႉဝူဝ်း) ၶဝ်လႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းႁဝ်း ၵမ်ႈၼမ် ၶီႇၶဝ် တႃႇလႆႈမူၼ်ႊသိူဝ်းၼၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။
 - ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵဝ်ႇ မႃႉၶဝ်ၸမ်း၊ ပဵၼ် ဢိဝ်းဢူဝ်းႁိပ်ႉပသ်ႉယဝ်ႉ၊ ၶဝ်ၵွၺ်း တေႃႉတႄႉယႂ်ႇသေ မႅဝ်းတူဝ်ၼိူင်ႈဢိတ်းဢီႈၼၼ်ႉၵွၺ်းယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းဢိဝ်းဢူဝ်းႁိပ်ႉပသ်ႉၶဝ်ၼႆႉ ယူႇၵႂႃႇ မိူဝ်ႈမွၵ်ႈပီႊ 60 လၢၼ်ႉပုၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - မႃႉၶဝ်ၸမ်း ပဵၼ်တူဝ်သတ်း ဢၼ်လႄႇသႆႉယိူဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၵိၼ်ၽိူင်းလႂ် ဢိၵ်ႇယိူဝ်ႈယႃႈ တၢင်ႇၸိူဝ်းလႂ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။
←မႃလိၼ် ● မႃႉလၢႆး→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မႃႉလၢႆး
မႃႉလၢႆးၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်းတူဝ်ထိူၼ်ႇ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၶိူဝ်းမႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်မီးၼင်ႁွႆးၵၢႆႇၵွၼ်တင်းသီၶၢဝ် ဢမ်ႇၼၼ် သီလိူင်ပႃးသီလမ် ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ သီၶွၼ်ႇလႂ်ယဝ်ႉ။ မႃႉလၢႆးၶဝ် ယူႇတီႈလိုမ်ဢၾ်ႉၾရီးၵႂ်းၽၢႆႇၸၢၼ်း ပႃႇႁၢတ်ႇသၢႆးလူင် သႁႃးရႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်မီးလၢႆလၢႆၸိူဝ်ႉတေႉတေႉ။ ၸိူဝ်ႉမႃးလၢႆး ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈသုတ်းၼႆႉ ပဵၼ်မဵဝ်း ၵရီးဝိသ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းသုင်ၶဝ် မီးလႆႈတေႃႇႁႃႈထတ်း (1.5 မီးတႂ်း)ယဝ်ႉ။ ၶဝ်ယူႇတီႈ ပွတ်းတၢင်းဢွၵ်ႇ ဢၾ်ႉၾရီးၵႂ်းယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်ႉမႃႉလၢႆး ဢၼ်ဢွၼ်ႇသေပိူၼ်ႈသုတ်းသမ်ႉ ပဵၼ်မႃႉလၢႆးလွႆယဝ်ႉ။ ၶဝ်သုင်ၽႅဝ်သီႇထတ်း (1.2 မီးတႂ်း)ယဝ်ႉ။ ၶဝ်သမ်ႉယူႇသဝ်းတီႈ လႅၼ်ႊလွႆ လႄႈ လႅၼ်ႊပဵင်း ႁိမ်းၾၢင်ႇၼမ်ႉ ဢၼ်မီးတီႈ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း ဢၾ်ႉၾရီးၵႂ်းယဝ်ႉ။
မႃႉလၢႆးၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်သတ်း ဢၼ်လႄႇသႆႉၵိၼ်ယိူဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၼႆႉ လႇႈၶၢမ်ႇတၢင်းတူဝ်သတ်း ၸိူဝ်းၵိၼ်ၼိူဝ်ႉၶဝ် (မိူၼ်ၼင်ႇ သၢင်ႇသီႈၶဝ်၊ သိူဝ်ၾႆးၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ငွႆးၶဝ်ယဝ်ႉ။) ၼႂ်းၵႃႊလၢႆးတၢင်းတႃႉမႃႉလၢႆးၶဝ် ႁေႉၵင်ႈလႆႈတူဝ်ၸႂ်ၶဝ် ဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ၶဝ်မီး ၼင်လၢႆးၼႆႉၵွၺ်းယဝ်ႉ။ သီလၢႆးၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈသီၶဝ် လေႃးလႄး မိူၼ်တင်းသိုင်ႇႁိမ်းႁွမ်းၵႂႃႇသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁၼ်ၶဝ်လႆႈယၢပ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ႁမ်ႉတီႈၵႆၵႆတီႈပၢင်ႇပဵင်းပလႃႉလူင်ၼႆ သီလၢႆးၶဝ်ၼႆႉ ဢဝ်ၽိူဝ်ႈလေႃးတင်း ငဝ်းတိုၼ်း ပဵၼ်ၸွမ်းသၢႆးလႅင်း တင်းငဝ်ႈၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈလၢႆးၼိူင်ႈၵေႃႈ ၶဝ်မီးတၢင်းလွတ်ႈၽေးၼႆႉ ယွၼ်ႉယူႇၸွမ်းၽုင်ၵေႃႈပႃးယဝ်ႉ။ ၸုမ်းၽုင်ၶဝ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊမီးလႆႈတေႃႇ 1,000 တူဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။ မႃႉလၢႆးဢွၼ်ႇ ဢၼ်ၸင်ႇၵိူတ်ႇၵေႃႈ ၵႃႊလႆႈလႅၼ်ႈႁႂ်ႈၶိုတ်းၸွမ်းၽုင်လူင်ၶဝ်ယဝ်ႉ။
 - မႃႉလၢႆးတူဝ်ပေႃႈၶဝ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊၸၼ်ၸႂ်တူဝ်မႃးလူၺ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၸပ်းတေႃႇမၼ်းမႃးသေ ႁေႉၵင်ႈပၼ် လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ် ႁႂ်းလွတ်ႈယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉၸင်ႇ မၼ်းတေၶုၼ်ႇႁႂ်ႈလွတ်ႈ။ မၢင်ႊပွၵ်ႈၵေႃႈ မႃႉလၢႆးၶဝ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊဢဝ်ၵိပ်ႇတိၼ်ၶႅင်ၶဝ် ပွၺ်ႇပိတ်ႉသႂ်ႇ တူဝ်မႃးႁဵတ်းတီႈၶဝ်ၼၼ်ႉ ႁႅင်းႁႅင်းသေ ႁႂ်ႈဢွၵ်ႇပၢႆႊၵႂႃႇလႆႈၵေႃႈ မီးယူႇယဝ်ႉ။
←မႃႉ ● မႃႉၵုင်→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မႃႉၵုင်
မႃႉၵုင်မီးသွင်မဵဝ်းဢိူဝ်ႈ။ မႃႉၵုင် ဢရေးပီးယၼ်းၶဝ်ၼႆႉ မီးၼွၵ်ႇၵုင်တီႈၼိူဝ်လင်ၶဝ် ဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း။ ပေႃးဝႃႈပဵၼ် မႃႉၵုင် ပႅၵ်ႇတြီးယၼ်းၼႆႉႉတႄႉ သမ်ႉမီးၼွၵ်ႇသွင်ၵုင်ယဝ်ႉ။ မႃႉၵုင်ဢရေးပီးယၼ်းၼႆႉတႄႉ တေလႆႈႁၼ်ၶဝ် မီးတီႈ ဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်း တင်း ဢေးသီးယႂ်းယဝ်ႉ။ မႃႉၵုင်ပႅၵ်ႉတြီးယၼ်းၶဝ်တႄႉ ယူႇတီႈဢေးသီးယႂ်းပွတ်ၵၢင် လၢႆလၢႆၵွၺ်းယဝ်ႉ။ မႃႉၵုင်ပႅၵ်ႉတြီးယၼ်းၶဝ်ၼႆႉ မီးတိၼ်တိူဝ်းပွတ်းသေ ၶူၼ်ၼင်သမ်ႉ တိူဝ်းယၢဝ်းယဝ်ႉ။
မႃႉၵုင်ၶဝ်ၼႆႉ ၵိုင်ႇငမ်ႇထုၵ်ႇလႅပ်ႈၵၼ်တင်း ပႃႇႁၢတ်ႇသၢႆးတေႉတေႉယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇၵိၼ်တၢင်းၵိၼ် တၢင်းၼမ်ႉသေၵေႃႈ ၶဝ်ၸၢင်ႊယူႇလႆႈတေႃႇ လၢႆလၢႆဝၼ်းတေႉတေႉယဝ်ႉ။ လင်ၵုင်ၶဝ်ၼႆႉ ၸမ်းဢဝ်သဵၼ်ႈၼိူဝ်ႉၶႆမၼ်းသေ ႁဵတ်းပဵၼ်ဝႆႉ၊ ၼႆႉ မၼ်းပၼ်ႁႂ်ႈၶဝ်မီးႁႅင်းသၢင်ႈယဝ်ႉ။ ၼင်ၶွပ်ႇတႃလူင်ၶဝ်သမ်ႉ ႁႄႉၵင်ႈပၼ်တႃၶဝ် ယႃႇႁႂ်ႈ ၽွင်သၢႆးၽတ်ႉၶဝ်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မႃႉၵုင်ၶဝ် တေႃႉတၢင်ႇၵူၼ်း၊ ၶူဝ်းၼၵ်းၼႃ၊ တင်း ၶူဝ်းၵမ်ႉၸွႆႈၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၶၢမ်ႈပႃႇႁၢတ်ႇသၢႆးလူင်ယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းႁဝ်းၵိၼ်ၼမ်ႉၼူမ်း မႃႉၵုင်လႂ်၊ ၵိၼ်ၼိူဝ်ႉၶဝ်လႂ်၊ ဢိၵ်ႇဢဝ်ၼင်တူဝ်ၶဝ်သေ ႁဵတ်းၽိုၼ်ၸေႈၼင်လႂ်ယဝ်ႉ။ ၽႅၼ်ႇမၼ်ႈၼႆၵေႃႈ ဢဝ်ၶူၼ်ယၢဝ်းတီႈမႃႉၵုင်သေ တေႃးႁဵတ်းပဵၼ်ဢဝ်ယဝ်ႉ။
 - ပေႃးမႃႉၵုင်ၶဝ်လႅၼ်ႈၼႆ ၶဝ်ယုၵ်ႉတိၼ်ၶဝ် တေႃႉပေႃးပဵင်းတၢၼ်ႇ တူဝ်ၶဝ်မိူဝ်ႈလဵဝ်ၵၼ်သေ ယုၵ်ႉလႅၼ်ႈယဝ်ႉ။
 - မႃႉၵုင် ဢရေးပီးယၼ်းၶဝ်ၼႆႉ မီးတိၼ်ယႂ်ႇၵႂၢင်ႈ ဢၼ်ဢူၼ်ႈယွမ်ႈလီ၊ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶဝ်ၸၢင်ႈယူႇလႆႈ ၼိူဝ်သၢႆးသေ ၵႂႃႇၽွင်းမိူဝ်ႈၶဝ်ပႆ။ ႁူးၶူႈလင်ႊၶဝ်ၵေႃႈ ပေႃးဝႃႈလူမ်းပဝ်ႇမႃးယဝ်ႉၼႆ ၶဝ်ၸၢင်ႊဢိုတ်းႁပ်ႉဝႆႉတင်းႁူး ၵိဝ်ႇဢွၼ်ႇသေၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
←မႃႉလၢႆး ● မီၵႂၢႆး→
တူဝ်သွမ်ၼူမ်း/မႅဝ်း
ၼႂ်းမုင်ႉႁူမ်ႈႁိူၼ်းမႅဝ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ သၢင်ႇသီႈ၊ သိူဝ်၊ သိူဝ်ၾႆး၊ သိူဝ်ၸုမ်ႈ၊ တင်း သိူၵ်လွၵ်း၊ ႁူမ်ႈပႃးတင်း မႅဝ်းယူႇႁိူၼ်းၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။ သၢင်ႇသီႈတင်း သိူဝ်ၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ် ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈသုတ်းယဝ်ႉ။ ၶဝ်ယႂ်ႇသုင်တေႃႇထိုင် တၢင်းယၢဝ်း ႁူၵ်းထတ်း (1.8 မီးတႂ်း) ပၢႆၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ မႅဝ်း တင်းသဵင်ႈၼႆႉ မီးၵွၵ်းႁူဝ်လွမ်ႊ၊ လုပ်ႇၵၢင်းပွတ်း၊ ၶူႈလင်ႊပွတ်း၊ လိၼ်ႉၸႃးၸႃး၊ ၶဵဝ်ႈၽၢႆလႅမ် တင်း တိၼ်ဢူၼ်ႈယုမ်ႈ ပႃးၼဵပ်ႉလႅမ်ငေႃးလႂ်ယဝ်ႉ။ တီႈတိၼ်ၽၢႆႇၼႃႈယေႈၽၢႆႇ ပႃးမီးၼဵပ်ႉလႅမ်ငေႃးႁႃႈၼဵပ်ႉသေ တီႈၽၢႆႇလင်တႄႉ မီးသီႇၼဵပ်ႉၵွၺ်းယဝ်ႉ။ မႅဝ်းၶဝ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊယိုတ်းၶိုၼ်း ၼဵပ်ႉၶဝ်ဢိူဝ်ႈ။ ၼႆႉပွင်ႇ မႅဝ်းၶဝ် ၸၢင်ႊထွၺ်ဢဝ်ၼဵပ်ႉၶဝ် ႁႂ်ႈမၼ်းႁူၼ်ယူႇဝႆႉ ၼႂ်းဢူင်ႈတိၼ်မိုဝ်း ဢူၼ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉလႆႈၼႆယဝ်ႉ။
မႅဝ်းၶဝ်ပဵၼ်တူဝ်သွမ်ၼူမ်း ဢၼ်ၵိၼ်ၼိူဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်လမ်းသေ တီႉဢဝ် တူဝ်တၢင်းၵိၼ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ မႅဝ်းဢွၼ်ႇၶဝ် ၵိၼ်ၼူၵ်ႉလႂ် ၼူလႂ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ တူဝ်ယႂ်ႇၶဝ်တႄႉ ၵိၼ်တူဝ်သတ်း ၸိူဝ်းယႂ်ႇယဝ်ႉ။ မိူၼ်င်ႇ ၽၢၼ်းၶဝ် မႃႉလၢႆးၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။ မႅဝ်းၶဝ်ၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် ဢွၵ်ႇၵိၼ် ၵၢင်ၶမ်ႈယဝ်ႉ။ မၢၵ်ႇတႃလူင်ၶဝ် ၸွႆႈထႅမ်ပၼ် ႁႂ်ႈၶဝ်ႁၼ်လႆႈ ၼႂ်းလပ်းသိင်ႇလႆႈလီလီယဝ်ႉ။ ၶဝ်ဢဝ် လၢႆးၵၢၼ်းၵႂႃႇ တဵတ်ႇတဵတ်ႇယဵၼ်ယဵၼ် ႁႂ်ႈၸမ်သႂ်ႇ တူဝ်သတ်းသေယဝ်ႉ ၸင်ႇၵိုင်ႉၵၢင်ႉ ဝႅၼ်ႁူမ်ႇသႂ်ႇၼိူဝ်ၶဝ်သေ တီႉဢဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၾႃႇတိၼ်ႇဢူၼ်ႈၶဝ် ၸွႆႈႁႂ်ႈၶဝ် ၵႂႃႇလႆႈ တင်း ဢမ်ႇဢွၵ်ႇသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မႅဝ်းၶဝ်ၼႆႉ လႅၼ်ႈလႆႈဝႆးသေ မၢင်ႊပွၵ်ႈၵေႃႈ ၶဝ်လူၺ်းဢဝ်တူဝ်ယိူဝ်ႇၶဝ်ယဝ်ႉ။
မႅဝ်းဢွၼ်ႇၶဝ် ၸွႆႈထႅမ် တႃႇႁေႉၵင်ႈပၼ် ႁႂ်ႈၼူလႂ် ၼူထိူၼ်ႇၶဝ် ယူႇၵႆႁိူၼ်းလႂ်၊ ယေးၶဝ်လႂ်၊ တီႈႁူင်းၵေႃႇၵၢႆႇၶဝ်လႂ် ဢၼ်ၸိူဝ်းပဵၼ်တီႈဝႆႉတၢင်းၵိၼ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ မႅဝ်းလူင်ၶဝ်ၵေႃႈ ၸွႆႈတႃႇၽဵဝ်ႈၺွပ်းပႅတ်ႈ တူဝ်ၼပ်ႉ ပၢင်တၢႆးၶဝ်၊ ၽၢၼ်းၶဝ်၊ ဢိၵ်ႇ တူဝ်သတ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း ဢၼ်ၵိၼ်ယိူဝ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
မႅဝ်းဢွၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁိုဝ် မိူဝ်ႈလႂ်တႄႇငႄႈမႃး ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၽႂ်ၵေႃႈဢမ်ႇႁူႉလႆႈတႅတ်ႈ။ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး 5,000 ပီႊပုၼ်ႉၼၼ်ႉ တီႈ ဢီးၸိပ်ႉ ပေႃးမီး မႅဝ်းလဵင်ႉ တီႈႁိူၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉတႄႉ မီးမၢႆတွင်းမၼ်းဝႆႉ။ ဢီးၸိပ်ႉသိၼ်းၶဝ်ၼႆႉ ဝႆႈသႃမႅဝ်းသေဢမ်ႇၵႃး ပေႃးၶဝ်တၢႆၵႂႃႇၼႆၵေႃႈ ပၢႆႀဵတ်းပၼ် ပၢင်ၸႃႉၶဝ်သေၵွၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းတီႈယေႃးရွပ်ႉၶဝ်တႄႉ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉယင်းယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ မႅဝ်းပဵၼ်တူဝ်ၶႂၼ်ငဝ်း ဢၼ်ဢမ်ႇလီ ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်ၽိူဝ်ႉၼႆၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ ၵူၼ်းမၢင်ႊၸိူဝ်းၶဝ် တိုၵ်ႉယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ မႅဝ်းလမ်ၶဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇပၼ်လၢပ်ႈလီၼႆယဝ်ႉ (ၸၢင်ႊပဵၼ် ၵႅၼ်မူၺ်ႉ)ၼႆလႂ်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊဝႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈ မႅဝ်းၶဝ်တႄႉ ပဵၼ်ဢိူၺ်းလီၵေႃႉတီႈႁိူၼ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၶဝ်မေႃမူတ်းသႂ်တူဝ်ၵဝ်ႇၶဝ်သေ သမ်ႉမေႃယူႇယဵၼ်ယဝ်ႉ။
မႅဝ်းမႄႈၶဝ်ၼႆႉ ၼႂ်းၵႃႊယေႈၸုပ်ႈ ၸၢင်ႊၵိူတ်ႇမီးလုၵ်ႈလႆႈ ၼိူင်ႈတေႃႇႁူၵ်းတူဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ မႅဝ်းဢွၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ မိူဝ်ႈၸင်ႇၵိူတ်ႇမႃးၼၼ်ႉၼႆ တႃသုမ်ႈ (မွတ်ႇ)၊ ႁူၼူၵ်ႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇပေႉတူဝ် လႃးလႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸုပ်ႇၵိၼ်ၼူမ်းတီႈမႄႈၶဝ် တေႃႇထိုင် ၶဝ်ပေႃးယႂ်ႇမႃးတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ တေႃႇထိုင် တူဝ်ၵဝ်ႇၶဝ်လႆႈၶိုၼ်းၼၼ်ႉၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
 - မႅဝ်းၶဝ် သူႈမိုတ်ႈၼွၼ်းတီႈဢၼ်ဢုၼ်ႇ ဢွင်ႈတီႈဢၼ်မွၼ်းယုမ်ႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - မႅဝ်းဢွၼ်ႇၵမ်ႈၼမ်ၶဝ်ၼႆႉ မေႃႈလဵၼ်ႈယွၵ်ႇလူၼ်းသေ သမ်ႉပဵၼ်ၵေႃႉလီမေႃပႅင်းယဝ်ႉ။
 - သိူဝ်ၾႆး ၶျိတ်းတႃးၶဝ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊလႅၼ်ႈလႆႈဝႆးတေႃႇ ယေႈမူင်း 70 လၵ်း (133 ၵီးလိူဝ်း ယၸမ)လႂ်ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
←မူၵိၼ်ႇၼီႇ ● မဵၼ်ႈ→