Mrsailiek/shan-dataset huggingface dataset:
တတိယၼႃဝႃ ဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီၶီႇႁိူဝ်း မုင်းၶမ်းလႅင်
8-တတိယၼႃဝႃဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီၶီႇႁိူဝ်း မုင်းၶမ်းလႅင်.
 - 63။ ၼၢင်းၽီ (မႂ်းၼၢင်းၼႆႉ) လႆႈၶီႇဝႆႉ ၼိူဝ်ႁိူဝ်း ဢၼ်မီးမုင်းၶမ်းလႅင်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈ ၶီႇႁိူဝ်းၶမ်းလူင်းၼႂ်းၼမ်ႉသေ ဢဝ်မိုဝ်းပိတ်းမွၵ်ႇမူဝ်ယဝ်ႉ။
 - 64။ ႁေႃမႂ်းၼၢင်း ဢၼ်ႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၵၼ် သုင်တႅမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ပဵၼ်ပြသၢတ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ ဢဝ်ငဝ်းလႅင်း ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းၸွတ်ႇထိုင် တင်းသီႇၼႃႈမိူင်းယဝ်ႉ။
 - 65။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်လႂ်သေ မႂ်းလႆႈမီး ဢူဢၢႆသၢႆငဝ်းႁိူဝ်ႈလႅင်းၼင်ႇၼႆၼေႃး။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်လႄႈ တမ်ႈတီႈၼႆႈ မႂ်းၼၢင်းမႃးလႆႈၽွၼ်းလီ တဵမ်ထူၼ်ႈတီႈၼႆႈၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ မႂ်းၼၢင်းမႃးလႆႈပူၺ်ႈၽီ တၼ်းၸႂ်ၼင်ႇၼႆၼေႃး။
 - 66။ ၼၢင်းၽီ ဢူမုၼ်ၽုင်းယႂ်ႇ ၵဝ်ထၢမ်မႂ်းယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ မႂ်းလႆႈႁဵတ်းၵုသူဝ်ႇ သင်မႃးၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်လႂ်သေ မႃးလႆႈမီး ဢူဢၢႆသၢႆငဝ်းလႅင်းၼင်ႇၼႆၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ ငဝ်းတူဝ်မႂ်းၼၢင်းၵေႃႈ သမ်ႉပေႃး ႁိူဝ်ႈႁိူင်းမၢပ်ႈမိပ်ႈၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၼေႃး။
 - 67။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ တူၼ်တူဝ်မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ထၢမ်လွင်ႈတၢင်းမၼ်းလႄႈ ၼၢင်းၽီၵေႃႈ ႁူမ်ႁူမ်ၸူမ်းၸူမ်း ၸင်ႇၶိုၼ်းတွပ်ႇလၢတ်ႈၼႄ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းၵႂႃႇ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈထၢမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 68။ မိူဝ်ႈၶႃႈၼၢင်း ပဵၼ်ၵူၼ်းတီႈမိူင်းၵူၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း ႁိူဝ်ႉဢူၼ်ႈၼူၼ်းမွႆႈ ၶႂ်ႈၵိၼ်ၼမ်ႉယူႇလႄႈ ၶႃႈၼၢင်းၸင်ႇၶိုင်သၢင်ႈႁၢင်ႈပွင် လႆႈလူႇတၢၼ်းၼမ်ႉတီႈၶႃႈယဝ်ႉ။
 - 69။ တမ်ႈတီႈ ၵေႃႉၸိူဝ်းဢၼ်ႁိူဝ်ႉဢူၼ်ႈၼူၼ်းမွႆႈ ၶႂ်ႈၵိၼ်ၼမ်ႉၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ လႆႈ ၶိုင်သၢင်ႈႁၢင်ႈပွင် လႆႈလူႇတၢၼ်းၼမ်ႉယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈၵေႃႉဢၼ်လႆႈလူႇၼၼ်ႉ (ၽွၼ်းလီမၼ်း) တေၸၢင်ႈ ပၼ်ပဵၼ်မႃး မွၵ်ႇတင်းၼမ်၊ မွၵ်ႇမူဝ်ၶၢဝ်တင်းၼမ် ၼွင်ၼမ်ႉၵတ်းၸိုၼ်ႈယဵၼ်ၸႂ်ယူႇယဝ်ႉ။
 - 70။ ႁွင်ႈၼမ်ႉၵတ်းယဵၼ် ႁွင်ႈၼမ်ႉဢၼ်လႆ ဢၼ်မီးသၢႆးသိူဝ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇ မူင်ႈ၊ တူၼ်ႈမႆႉပဝ်း၊ တူၼ်ႈ(ပျေႉၸိၼ်ႇ)၊ တူၼ်ႈမႆႉသပျေႇ၊ တူၼ်ႈမႆႉလူမ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉ(တၶုတ်ႉ) ဢၼ်မွၵ်ႇမၢၵ်ႇတင်းတူၼ်ႈၼၼ်ႉ တေဢုမ်ႇလွမ်ႉဝႆႉႁေႃႇဝိမၢၼ်ႇမၼ်း တႃႇသေႇယဝ်ႉ။
 - 71။ တမ်ႈတီႈ မိူင်းၽီၼႆႉ (ၶႃႈၼၢင်းမႃးလႆႈ) ႁေႃဝိမၢၼ်ႇၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ ဢၼ်ၵူႈသမ်ႇၵူႈပိူင် တဵမ် ထူၼ်ႈၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၽွၼ်းလီဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်လူၺ်ႈၵၢမ်ႇ(ၵုသူဝ်ႇ ဢၼ်ၶႃႈၼၢင်း လႆႈလူႇတၢၼ်းၼမ်ႉ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵေႃႉၸိူဝ်းဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်တၢင်းလီၼၼ်ႉ တေလႆႈၽွၼ်းလီၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။
 - 72။ ႁေႃၶႃႈၼၢင်း ဢၼ်ႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၵၼ် သုင်တႅမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ပဵၼ်ပြသၢတ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ ဢဝ်ငဝ်းလႅင်း ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းၸွတ်ႇထိုင် တင်းသီႇၼႃႈမိူင်းယဝ်ႉ။
 - 73။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇၼႃးမုၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉသေ ၶႃႈၼၢင်းၸင်ႇမႃးမီး ငဝ်းတူဝ်ႁိူဝ်ႈလႅင်းပိူင်း ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉလႄႈ တမ်ႈတီႈၼႆႈ ၶႃႈၼၢင်းၸင်ႇလႆႈပူၺ်ႈလီ(ၸီးၸိမ်ႇ) တင်းသဵင်ႈ ဢၼ်ပဵင်းဢူၵ်းပဵင်းၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 74။ မုၼ်သုင်ၶမ်းၽြႃး ၽူႈမီးၽုင်းယႂ်ႇတီႈၶႃႈ... ၶႃႈၼၢင်းတွပ်ႇလၢတ်ႈပၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်း ၼင်ႇၼႆဢေႃႈ။ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၶႃႈလႆႈၶိုင်ပွင်လူႇတၢၼ်း (ၼမ်ႉၵိၼ်)ၼၼ်ႉဢေႃႈ။ ၵွပ်ႈၵုသူဝ်ႇၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇတေ လႆႈမီး ဢူငဝ်းႁိူဝ်ႈႁိူင်းၼင်ႇၼႆဢေႃႈ။ ဢူငဝ်းၶႃႈႁဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ်ၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၶႃႈဢေႃႈ... မုၼ်သုင်ၶမ်းၽြႃး ၽူႈမီးၽုင်းယႂ်ႇတီႈၶႃႈ... ပုၼ်ႈတႃႇၶႃႈၼၢင်း တေပဵၼ်ၵုသူဝ်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉၼၼ်ႉ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး လႆႈၵိၼ်သုင်းၼမ်ႉ (ဢၼ်ၶႃႈၼၢင်းလူႇ)ၼၼ်ႉတီႈၶႃႈဢေႃႈ။
တတိယဝၼႃဝႃဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်ပႅတ်ႇ သုတ်းယဝ်ႉ။
ၻီပဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ ႁိူဝ်ႈလႅင်း မိူၼ်လၢဝ်မႃမွင်း
9-ၻီပဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ ႁိူဝ်ႈလႅင်း မိူၼ်လၢဝ်မႃမွင်း.
 - 75။ ၼၢင်းၽီ မိူၼ်ၼင်ႇလၢဝ်မႃမွင်း ႁိူဝ်ႈႁိူင်းလႅင်းပိူင်း ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၼင်ႇၼၼ် ငဝ်းတူဝ်မႂ်း ၼၢင်း ဢၼ်လီႁၢၼ်ႉၸႂ်ၼႃႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းလႅင်းၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈတၢင်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
 - 76။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်လႂ်သေ မႂ်းလႆႈမီး ဢူဢၢႆသၢႆငဝ်းႁိူဝ်ႈလႅင်းၼင်ႇၼႆၼေႃး။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်လႄႈ တမ်ႈတီႈၼႆႈ မႂ်းၼၢင်းမႃးလႆႈၽွၼ်းလီ တဵမ်ထူၼ်ႈၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ မႂ်းၼၢင်းမႃးလႆႈပူၺ်ႈၽီ တၼ်းၸႂ်ၼင်ႇၼႆၼေႃး။
 - 77။ ၼၢင်းၽီ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ မႂ်းၼၢင်းလႆႈမႃးမီး ဢူငဝ်း ၸိုၼ်ႈသႂ်ၼင်ႇၼႆၼေႃး။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ မႂ်းၶိုၵ်ႉတွၼ်းလိူဝ်သေ (ၽီတၢင်ႇၸိူဝ်း)ၼေႃး။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ ႁၢင်ႈၽၢင်လဵၵ်ႉယႂ်ႇတူဝ်မႂ်း ႁိူဝ်ႈလႅင်းၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၼေႃး။
 - 78။ ၼၢင်းၽီ ဢူမုၼ်ၽုင်းယႂ်ႇ ၵဝ်ထၢမ်မႂ်းယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ မႂ်းလႆႈႁဵတ်းၵုသူဝ်ႇ သင်မႃးၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်လႂ်သေ မႃးလႆႈမီး ဢူဢၢႆသၢႆငဝ်းလႅင်းၼင်ႇၼႆၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ ငဝ်းတူဝ်မႂ်းၼၢင်းၵေႃႈ သမ်ႉပေႃး ႁိူဝ်ႈႁိူင်းမၢပ်ႈမိပ်ႈၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၼေႃး။
 - 79။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈမွၵ်ႉၵလၢၼ်ႇထၢမ်လွင်ႈတၢင်းမၼ်းလႄႈ ၼၢင်းၽီၵေႃႈ ႁူမ်ႁူမ်ၸူမ်းၸူမ်း ၸင်ႇၶိုၼ်းတွပ်ႇလၢတ်ႈၼႄ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းၵႂႃႇ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈထၢမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 80။ တမ်ႈတီႈ မိူင်းၵူၼ်း မိူင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၸိုင် ၶၢဝ်းယၢမ်းၵၢင်ၶမ်ႈလပ်းသိင်ႇ ၶၢဝ်းပိူၼ်ႈတႆႈ ၽႆးၼၼ်ႉ ၶႃႈၼၢင်းလႆႈလူႇတၢၼ်း ၽႆးယဝ်ႉ။ (ဢဝ်ၼမ်ႉမၼ်းသႂ်ႇဝၢၼ်ႇ ၸပ်းၽႆးတိၼ်ၵႃလူႇ)
 - 81။ ၵေႃႉဢၼ်လႆႈလူႇတၢၼ်း ၽႆးလႅင်း တမ်ႈတီႈ လပ်းသိင်ႇမိုတ်းတၼ် ၶၢဝ်းယၢမ်းတႆႈၽႆးၼၼ်ႉ တမ်ႈတီႈမၼ်း တၵ်းပဵၼ်မႃး မွၵ်ႇတင်းၼမ် မွၵ်ႇမူဝ်တင်းၼမ်သေ လႆႈမီးႁေႃဝိမၢၼ်ႇႁိူဝ်ႈလႅင်းယဝ်ႉ။ 
 - 82။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇၼႃးမုၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉသေ ၶႃႈၼၢင်းၸင်ႇမႃးမီး ငဝ်းတူဝ်ႁိူဝ်ႈလႅင်းပိူင်း ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉလႄႈ တမ်ႈတီႈၼႆႈ ၶႃႈၼၢင်းၸင်ႇလႆႈပူၺ်ႈလီ(ၸီးၸိမ်ႇ) တင်းသဵင်ႈ ဢၼ်ပဵင်းဢူၵ်းပဵင်းၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 83။ ၵွပ်ႈၵုသူဝ်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉသေ ၶႃႈၼၢင်းလႆႈမီး ငဝ်းလႅင်းၸိုၼ်ႈသႂ်ယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၵုသူဝ်ႇၼၼ်ႉ သေ ၶႃႈၼၢင်း ၶိုၵ်ႉတွၼ်းလိူဝ်သေ (ၽီတၢင်ႇၸိူဝ်း)ယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၵုသူဝ်ႇၼၼ်ႉသေ ႁၢင်ႈၽၢင်လဵၵ်ႉယႂ်ႇ ၶႃႈၼၢင်း ႁိူဝ်ႈလႅင်းၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇယဝ်ႉ။ 
 - 84။ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း ၽူႈမီးၽုင်းယႂ်ႇတီႈၶႃႈ... ၶႃႈၼၢင်းတွပ်ႇလၢတ်ႈပၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်း ၼင်ႇၼႆဢေႃႈ။ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၶႃႈလႆႈၶိုင်ပွင်လူႇတၢၼ်း (ၽႆးလႅင်း)ၼၼ်ႉဢေႃႈ။ ၵွပ်ႈၵုသူဝ်ႇၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇတေ လႆႈမီး ဢူငဝ်းႁိူဝ်ႈႁိူင်းၼင်ႇၼႆဢေႃႈ။ ဢူငဝ်းၶႃႈႁဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ်ၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၶႃႈဢေႃႈ... (လၢတ်ႈၵႂႃႇၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ)။
ၻီပဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်ၵဝ်ႈ သုတ်းယဝ်ႉ။
တိလၻၵ်ၶိၼဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ လူႇငႃး
10 တိလၻၵ်ၶိၼဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ လူႇငႃး.
 - 85။ ၼၢင်းၽီ မိူၼ်ၼင်ႇလၢဝ်မႃမွင်း ႁိူဝ်ႈႁိူင်းလႅင်းပိူင်း ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၼင်ႇၼၼ် ငဝ်းတူဝ်မႂ်း ၼၢင်း ဢၼ်လီႁၢၼ်ႉၸႂ်ၼႃႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းလႅင်းၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈတၢင်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
 - 86။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်လႂ်သေ မႂ်းလႆႈမီး ဢူဢၢႆသၢႆငဝ်းႁိူဝ်ႈလႅင်းၼင်ႇၼႆၼေႃး။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်လႄႈ တမ်ႈတီႈၼႆႈ မႂ်းၼၢင်းမႃးလႆႈၽွၼ်းလီ တဵမ်ထူၼ်ႈၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ မႂ်းၼၢင်းမႃးလႆႈပူၺ်ႈၽီ တၼ်းၸႂ်ၼင်ႇၼႆၼေႃး။
 - 87။ ၼၢင်းၽီ ဢူမုၼ်ၽုင်းယႂ်ႇ ၵဝ်ထၢမ်မႂ်းယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ မႂ်းလႆႈႁဵတ်းၵုသူဝ်ႇ သင်မႃးၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်လႂ်သေ မႃးလႆႈမီး ဢူဢၢႆသၢႆငဝ်းလႅင်းၼင်ႇၼႆၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ ငဝ်းတူဝ်မႂ်းၼၢင်းၵေႃႈ သမ်ႉပေႃး ႁိူဝ်ႈႁိူင်းမၢပ်ႈမိပ်ႈၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၼေႃး။
 - 88။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈမွၵ်ႉၵလၢၼ်ႇထၢမ်လွင်ႈတၢင်းမၼ်းလႄႈ ၼၢင်းၽီၵေႃႈ ႁူမ်ႁူမ်ၸူမ်းၸူမ်း ၸင်ႇၶိုၼ်းတွပ်ႇလၢတ်ႈၼႄ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းၵႂႃႇ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈထၢမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 89-90။ တမ်ႈတီႈ မိူင်းၵူၼ်း ၽွင်းပဵၼ်ၵူၼ်းယူႇၼၼ်ႉ ၶႃႈၼၢင်းလႆႈႁၼ် မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ၸဝ်ႈၽူႈဢၼ်ဢမ်ႇမီးၵိလေႇသႃႇ ပိူင်လၢၵ်ႇမၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၸႂ်ၶုၼ်ႇသဝ်းဝဝ်းလမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶႃႈၼၢင်း မီးၸႂ်ယုမ်ႇယမ်သေ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၶိုင်ပွင်ဝႆႉထႃႈသင်သေ တၢမ်တူဝ် ယၢမ်ႈလႆႈဢဝ်ငႃးလူႇပၼ် မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ၽူႈဢၼ် ၵိုင်ႇႁပ်ႉတၢင်းလူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 91။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇၼႃးမုၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉသေ ၶႃႈၼၢင်းၸင်ႇမႃးမီး ငဝ်းတူဝ်ႁိူဝ်ႈလႅင်းပိူင်း ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉလႄႈ တမ်ႈတီႈၼႆႈ ၶႃႈၼၢင်းၸင်ႇလႆႈပူၺ်ႈလီ(ၸီးၸိမ်ႇ) တင်းသဵင်ႈ ဢၼ်ပဵင်းဢူၵ်းပဵင်းၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 92။ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း ၽူႈမီးၽုင်းယႂ်ႇတီႈၶႃႈ... ၶႃႈၼၢင်းတွပ်ႇလၢတ်ႈပၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်း ၼင်ႇၼႆဢေႃႈ။ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၶႃႈလႆႈၶိုင်ပွင်လူႇတၢၼ်း (ငႃး‘ငႃးဢၼ်ဢိတ်ႇပဵၼ်ၼမ်ႉမၼ်း’)ၼၼ်ႉဢေႃႈ။ ၵွပ်ႈၵုသူဝ်ႇၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇတေ လႆႈမီး ဢူငဝ်းႁိူဝ်ႈႁိူင်းၼင်ႇၼႆဢေႃႈ။ ဢူငဝ်းၶႃႈႁဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁိူဝ်ႈႁိူင်း ပိူင်းသႂ်ၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၶႃႈဢေႃႈ... (လၢတ်ႈၵႂႃႇၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ)။
တိလၻၵ်ၶိၼဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်သိပ်း သုတ်းယဝ်ႉ။
ဝဵင်းဢွင်ႇလၢၼ်ႇ
ဝဵင်းဢွင်ႇလၢၼ်ႇ (ဝဵင်းမျေႇထႄး) (အောင်လံမြို့ ; Aunglan) ၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းဢွင်ႇလၢၼ်ႇ၊ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းဢွင်ႇလၢၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်တူၵ်းၽၢႆႇၸၢၼ်းသုတ်း တီႈ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးႁွင်ႉ.
မိူဝ်ႈပၢၼ် ၶုၼ်ပူးၵမ်ႇ ပီမိူင်းမၢၼ်ႈ 1213 ၼၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၽွင်းလူင်ႁၢၼ်ႇသႃႇဝတီႇ ဢူးဢူၵ်ႉ၊ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ သေ ပဵၼ် သိုၵ်းဢင်းၵိတ်ႉမၢၼ်ႈ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ယဝ်ႉ။ လႆႈပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်း တီႈ တႃးၵုင်ႈ၊ ပႃႇၵိူဝ်၊ ပျီႇသေ မၢၼ်ႈၶဝ်သုမ်းလႄႈ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် လႆႈသိမ်းဢဝ် တႄႇဢဝ် ဝဵင်းမျေႇထႄး၊ ၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ဝဵင်းပျီႇ၊ တိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ တေႃႇ ပွတ်းတႂ်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈတင်းဢၼ် မိူဝ်ႈ ပီမိူင်းမၢၼ်ႈ 1214၊ လိူၼ်ၸဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈႁၢၼ်ဢႃႇလၢၼ်ႇ လႆႈပၵ်းသဝ်ႁိၼ်လႅၼ်လိၼ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ႁွင်ႉၵိုၵ်း ၸဝ်ႈႁၢၼ်ဢႃႇလၢၼ်ႇ ဢၼ်ပၵ်းသဝ်ၼၼ်ႉသေ ၸူးႁွင်ႉဝႃႈ ဝဵင်းဢႃႇလၢၼ်ႇၼႆႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းႁွင်ႉ ဝဵင်းဢွင်ႇလၢၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ ႁွင်ႉၸိုဝ်ႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ဝဵင်းမျေႇထႄးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1214 ၼၼ်ႉ လႆႈၸၢပ်ႈလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ (အောက်က အောင်လံ၊ စိုက်ထူပြန်၊ အမှန်ဒုတိယ)ၼႆယဝ်ႉ။
လႅၼ်လိၼ်ၸႄႈဝဵင်း.
ၸႄႈဝဵင်းဢွင်ႇလၢၼ်ႇၼႆ့ ဢိူမ်ႈၸပ်းၵၼ်ဝႆႉတင်း ၸႄႈဝဵင်းၼင်ႇၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
 - ၽၢႆႇႁွင်ႇ ၸႄႈဝဵင်းသိၼ်ႇပွင်ႇဝႄး၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊
 - ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ၸႄႈဝဵင်းယေႇတႃႇသျေႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊
 - ၽၢႆႇၸၢၼ်း ၸႄႈဝဵင်းပွၵ်ႉၶွင်း လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းပျီႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊
 - ၽၢႆႇတူၵ်း ၸႄႈဝဵင်းၵၢမ်ႇမ လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းတယႅတ်ႉ၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း။
သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း.
ၸႄႇဢဝ် မိူဝ်ႈပီ 1999 ၼၼ်ႉသေ လုၵ်ႉတီႈ ရူတ်ႉရဵၼ်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ လႆႈႁဵတ်းတၢင်းရူတ်ႉရဵၼ်းမႃးယဝ်ႉ။
ပꩧမပတိၿ်ၿတႃဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ ႁေႃမွၵ်ႇ
11-ပꩧမပတိၿ်ၿတႃဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ ႁေႃမွၵ်ႇ.
 - 93။ ၼၢင်းၽီ (ၼင်ႇႁိုဝ်မႂ်းၼၢင်း တေမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်ၼၼ်ႉ) ၵွၼ်ႇ၊ ၼူၵ်ႉယုင်း၊ ၼူၵ်ႉႁၢင်းသႃႇ ၼူၵ်ႉတွင်ႉလေႃးသဵင်ဝၢၼ် ၸိူဝ်းဢၼ်မီးၽုင်းတၼ်းၶူဝ်းၽီၶဝ်ၼၼ်ႉ မိၼ်ၵႂႃႇမိၼ်ၶိုၼ်း ၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ် ယူႇယဝ်ႉ။ ႁေႃဝိမၢၼ်ႇ ဢၼ်ဢဝ်မွၵ်ႇႁၢင်ႈလီ သီၵူႈပိူင်ပိူင် ႁၢင်ႈၶိူင်ႈဝႆႉလီမူၼ်ႈသိူဝ်းၼၼ်ႉ တင်းၶုၼ် ၽီၼၢင်းၽီၶဝ်သေ ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တႄႉယဝ်ႉ။
 - 94။ ၼၢင်းၽီ ဢူၽုင်းယႂ်ႇ... မႂ်းၼၢင်းၼႆႉ ဢဝ်ၽုင်းတၼ်းၶူဝ်း ၵူႈပိူင်ပိူင် ၽၢၼ်ႇပဵၼ်သေ ယူႇသဝ်းၼႂ်းႁေႃဝိမၢၼ်ႇၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼၢင်းၽီဢွၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ယူႇသဝ်း ဢုမ်ႇလွမ်ႉမႂ်းၵူႈ ပႃႈၵူႈၽၢႆႇသေ ၵႃႈၵေႃႈဢွၼ်ၵၼ်ၵႃႈ ႁဵတ်းၵႂၢမ်းၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်းသေ ပၼ်ပဵၼ်တၢင်းသိူဝ်းၸႂ် ယူႇယဝ်ႉ။
 - 95။ ၼၢင်းၽီ မႂ်းၼၢင်းၼႆႉ မီးဢူၽုင်းၽီ တဵမ်ထူၼ်ႈလီငၢမ်းတႄႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ မႂ်းၼၢင်းလႆႈႁဵတ်း ၵုသူဝ်ႇသင်မႃးၼေႃး။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်လႂ်သေ မီးဢူၽုင်းႁိူဝ်ႈႁိူင်းၼင်ႇၼႆၼေႃး။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ ငဝ်းတူဝ်မႂ်းၼၢင်း ႁိူဝ်ႈႁႅင်းလႅင်းၸွတ်ႇၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၼေႃး။
 - 96။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈမွၵ်ႉၵလၢၼ်ႇထၢမ်လွင်ႈတၢင်းမၼ်းလႄႈ ၼၢင်းၽီၵေႃႈ ႁူမ်ႁူမ်ၸူမ်းၸူမ်း ၸင်ႇၶိုၼ်းတွပ်ႇလၢတ်ႈၼႄ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းၵႂႃႇ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈထၢမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 97။ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၼႃႈၵၢၼ် ဢၼ်လူဝ်ႇလႆႈလုမ်းလႃးၼိူဝ် ၸဝ်ႈၽူဝ်ၼၼ်ႉ ၶႃႈၼၢင်း ၶိုင်ပွင်ႁႂ်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈမႃးယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇမီးၸႂ် လေႃလႄလူၺ်ႈ ၵူၼ်းၸၢႆးတၢင်ႇၵေႃႉ။ (ပႂ်ႉပႃးလုမ်းလႃးၸဝ်ႈၽူဝ်) မိူၼ်ၼင်ႇ မႄႈပႂ်ႉပႃးလုမ်းလႃး လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းတႃႇသေႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပိၵ်ႉသမ်ႉ ၶႃႈၼၢင်းဢွၵ်ႇၸႂ်တေႃး သသေတ ဢမ်ႇလၢတ်ႈၵႂၢမ်းႁုၵ်းႁၢႆႉ။
 - 98။ ပွႆႇၽႃႈပႅတ်ႈ လွင်ႈလၢတ်ႈပႅတ်ႉလႅၼ်သေ ၸုၵ်းယၼ်မၼ်ႈ လွင်ႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်းမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မူၼ်ႈသိူဝ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈလူႇတၢၼ်းယဝ်ႉ။ ၵႆႉမေႃ ႁွပ်ႇႁွင်ႈယုၵ်ႉယွင်ႈၸွႆႈထႅမ် ပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ မီးၼမ်ႉၸႂ် ၽိူၵ်ႇၸိုၼ်ႈၶၢဝ်သႂ်သေ ယၢမ်ႈလူႇတၢၼ်း ၶဝ်ႈသွမ်း၊ ၼမ်ႉၵတ်း ၼမ်ႉဝၢၼ် တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
 - 99။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇၼႃးမုၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉသေ ၶႃႈၼၢင်းၸင်ႇမႃးမီး ငဝ်းတူဝ်ႁိူဝ်ႈလႅင်းပိူင်း ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉလႄႈ တမ်ႈတီႈၼႆႈ ၶႃႈၼၢင်းၸင်ႇလႆႈပူၺ်ႈလီ(ၸီးၸိမ်ႇ) တင်းသဵင်ႈ ဢၼ်ပဵင်းဢူၵ်းပဵင်းၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 100။ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း ၽူႈမီးၽုင်းယႂ်ႇတီႈၶႃႈ... ၶႃႈၼၢင်းတွပ်ႇလၢတ်ႈပၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်း ၼင်ႇၼႆဢေႃႈ။ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ လႆႈႁဵတ်းၵၢၼ်တၢင်းလီ (တႃႇၼ သီႇလ...) ၸိူဝ်းၼၼ်ႉဢေႃႈ။ ၵွပ်ႈၵုသူဝ်ႇၼၼ်ႉသေ ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ်ၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၶႃႈဢေႃႈ... (လၢတ်ႈၵႂႃႇၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ)။
ပꩧမပတိၿ်ၿတႃဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်သိပ်းဢဵတ်း သုတ်းယဝ်ႉ။
ၻုတိယပတိၿ်ၿတႃဝိမႃၼဝတ်ထ၊ ၼၢင်းၽီ ႁေႃသဝ်ပတ်းလမ်
12-ၻုတိယပတိၿ်ၿတႃဝိမႃၼဝတ်ထ၊ ၼၢင်းၽီ ႁေႃသဝ်ပတ်းလမ်.
 - 101။ ၼၢင်းၽီ ဢူၽုင်းယႂ်ႇ... မႂ်းၼၢင်းၼႆႉ ဢဝ်ၽုင်းတၼ်းၶူဝ်း ၵူႈပိူင်ပိူင် ၽၢၼ်ႇပဵၼ်သဝ် ပတ်းလမ် ႁေႃဝိမၢၼ်ႇ ဢၼ်မီးဢူငဝ်းၵူႈသီသီ ႁၢင်ႈလီမၢပ်ႈမိပ်ႈသေ ယူႇသဝ်းၼႂ်းႁေႃဝိမၢၼ်ႇၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼၢင်းၽီဢွၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ယူႇသဝ်း ဢုမ်ႇလွမ်ႉမႂ်းၵူႈ ပႃႈၵူႈၽၢႆႇသေ ၵႃႈၵေႃႈဢွၼ်ၵၼ်ၵႃႈ ႁဵတ်းၵႂၢမ်းၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်းသေ ပၼ်ပဵၼ်တၢင်းသိူဝ်းၸႂ် ယူႇယဝ်ႉ။
 - 102။ ၼၢင်းၽီ မႂ်းၼၢင်းၼႆႉ မီးဢူၽုင်းၽီ တဵမ်ထူၼ်ႈလီငၢမ်းတႄႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ မႂ်းၼၢင်းလႆႈႁဵတ်း ၵုသူဝ်ႇသင်မႃးၼေႃး။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်လႂ်သေ မီးဢူၽုင်းႁိူဝ်ႈႁိူင်းၼင်ႇၼႆၼေႃး။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ ငဝ်းတူဝ်မႂ်းၼၢင်း ႁိူဝ်ႈႁႅင်းလႅင်းၸွတ်ႇၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၼေႃး။
 - 103။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈမွၵ်ႉၵလၢၼ်ႇထၢမ်လွင်ႈတၢင်းမၼ်းလႄႈ ၼၢင်းၽီၵေႃႈ ႁူမ်ႁူမ်ၸူမ်းၸူမ်း ၸင်ႇၶိုၼ်းတွပ်ႇလၢတ်ႈၼႄ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းၵႂႃႇ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈထၢမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 104။ တမ်ႈတီႈ မိူင်းၵူၼ်း မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၶႃႈၼၢင်းလႆႈပဵၼ် ဢုပႃႇသိၵႃႇ မႄႈဢွၵ်ႇ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ဢၼ်မီးမၢၵ်ႇတႃႁႃႈပိူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ငိူင်ႉဝႄႈ လွင်ႈဢဝ်တၢႆတူဝ်ၸႂ်ပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၼႂ်းလေႃးၵၼႆႉ ငိူင်ႉဝႄႈ လွင်ႈဢဝ် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၸဝ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 105။ ၼမ်ႉလဝ်ႈၼမ်ႉမဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၵိၼ်ဢမ်ႇသူတ်ႉ။ ၵႂၢမ်းဢမ်ႇၸိုဝ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလၢတ်ႈ။ ႁၢၼ်ႉၸႂ်လူၺ်ႈ ၸဝ်ႈၽူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵူၺ်း။ မီးလွင်ႈႁၢၼ်ႉၸႂ်သေ ၶဝ်ႈသွမ်းလႄႈသင်၊ ၼမ်ႉဝၢၼ်လႄႈသင် ၶူဝ်းလူႇတၢင်ႇပိူင်လႄႈသင် ၼပ်ႉၼပ်ႉယမ်ယမ်သေ ယၢမ်ႈလူႇတၢၼ်းမႃးယဝ်ႉ။
 - 106။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇၼႃးမုၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉသေ ၶႃႈၼၢင်းၸင်ႇမႃးမီး ငဝ်းတူဝ်ႁိူဝ်ႈလႅင်းပိူင်း ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉလႄႈ တမ်ႈတီႈၼႆႈ ၶႃႈၼၢင်းၸင်ႇလႆႈပူၺ်ႈလီ(ၸီးၸိမ်ႇ) တင်းသဵင်ႈ ဢၼ်ပဵင်းဢူၵ်းပဵင်းၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 107။ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း ၽူႈမီးၽုင်းယႂ်ႇတီႈၶႃႈ... ၶႃႈၼၢင်းတွပ်ႇလၢတ်ႈပၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်း ၼင်ႇၼႆဢေႃႈ။ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ (လႆႈႁပ်ႉသရၼၵုင်ႇ၊ လႆႈႁပ်ႉသိၼ်သေ တိုဝ်းၵမ်) တၢင်းလီမႃးဢေႃႈ။ ၵွပ်ႈၵုသူဝ်ႇ ၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇတေ လႆႈမီး ဢူငဝ်းႁိူဝ်ႈႁိူင်းၼင်ႇၼႆဢေႃႈ။ ၵွပ်ႈၵုသူဝ်ႇၼၼ်ႉသေ ဢူငဝ်းၶႃႈႁဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ်ၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၶႃႈဢေႃႈ... (လၢတ်ႈၵႂႃႇၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ)။
ၻုတိယပတိၿ်ၿတႃဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်သိပ်းသွင် သုတ်းယဝ်ႉ။
ပꩧမသုၼိသႃဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ ငဝ်းတူဝ်လႅင်း
13-ပꩧမသုၼိသႃဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ ငဝ်းတူဝ်လႅင်း.
 - 108။ ၼၢင်းၽီ မိူၼ်ၼင်ႇလၢဝ်မႃမွင်း ႁိူဝ်ႈႁိူင်းလႅင်းပိူင်း ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၼင်ႇၼၼ် ငဝ်းတူဝ်မႂ်း ၼၢင်း ဢၼ်လီႁၢၼ်ႉၸႂ်ၼႃႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းလႅင်းၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈတၢင်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
 - 109။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်လႂ်သေ မႂ်းလႆႈမီး ဢူဢၢႆသၢႆငဝ်းႁိူဝ်ႈလႅင်းၼင်ႇၼႆၼေႃး။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်လႄႈ တမ်ႈတီႈၼႆႈ မႂ်းၼၢင်းမႃးလႆႈၽွၼ်းလီ တဵမ်ထူၼ်ႈၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ မႂ်းၼၢင်းမႃးလႆႈပူၺ်ႈၽီ တၼ်းၸႂ်ၼင်ႇၼႆၼေႃး။
 - 110။ ၼၢင်းၽီ ဢူမုၼ်ၽုင်းယႂ်ႇ ၵဝ်ထၢမ်မႂ်းယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ မႂ်းလႆႈႁဵတ်းၵုသူဝ်ႇ သင်မႃးၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်လႂ်သေ မႃးလႆႈမီး ဢူဢၢႆသၢႆငဝ်းလႅင်းၼင်ႇၼႆၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ ငဝ်းတူဝ်မႂ်းၼၢင်းၵေႃႈ သမ်ႉပေႃး ႁိူဝ်ႈႁိူင်းမၢပ်ႈမိပ်ႈၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၼေႃး။
 - 111။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈမွၵ်ႉၵလၢၼ်ႇထၢမ်လွင်ႈတၢင်းမၼ်းလႄႈ ၼၢင်းၽီၵေႃႈ ႁူမ်ႁူမ်ၸူမ်းၸူမ်း ၸင်ႇၶိုၼ်းတွပ်ႇလၢတ်ႈၼႄ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းၵႂႃႇ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈထၢမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 112။ တမ်ႈတီႈ မိူင်းၵူၼ်း မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၶႃႈၼၢင်းလႆႈပဵၼ်လုၵ်ႈပႂ်ႉပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။
 - 113။ (ၽွင်းၼၼ်ႉ) ၶႃႈၼၢင်းလႆႈႁူပ်ႉႁၼ် ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇ ၸဝ်ႈၽူႈဢၼ်ဢမ်ႇမီးၵိလေႇသႃႇ ပိူင်လၢၵ်ႇမၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၸႂ်ၶုၼ်ႇသဝ်းဝဝ်းလမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶႃႈၼၢင်း မီးၸႂ်ယုမ်ႇယမ်သေ တၢမ်တူဝ် လႆႈဢဝ်ၶဝ်ႈမုၼ်း လူႇပၼ်ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇယဝ်ႉ။ ၽွၼ်းလီၵုသူဝ်ႇဢၼ်ၶႃႈၼၢင်းလႆႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸႅၵ်ႇ ပၼ်ပိူၼ်ႈၶိုင်ႈၼိုင်ႈလႄႈ လႆႈမႃးမူၼ်ႈသိူဝ်း တမ်ႈတီႈ သူၼ်သိူဝ်းၼၼ်ႇတဝၼ်ႇၼႆႉယဝ်ႉ။
 - 114။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇၼႃးမုၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉသေ ၶႃႈၼၢင်းၸင်ႇမႃးမီး ငဝ်းတူဝ်ႁိူဝ်ႈလႅင်းပိူင်း ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉလႄႈ တမ်ႈတီႈၼႆႈ ၶႃႈၼၢင်းၸင်ႇလႆႈပူၺ်ႈလီ(ၸီးၸိမ်ႇ) တင်းသဵင်ႈ ဢၼ်ပဵင်းဢူၵ်းပဵင်းၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 115။ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း ၽူႈမီးၽုင်းယႂ်ႇတီႈၶႃႈ... ၶႃႈၼၢင်းတွပ်ႇလၢတ်ႈပၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်း ၼင်ႇၼႆဢေႃႈ။ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၶႃႈၼၢင်း(လႆႈလူႇၶဝ်ႈမုၼ်း) ႁဵတ်းတၢင်းလီမႃးဢေႃႈ။ ၵွပ်ႈၵုသူဝ်ႇၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇတေလႆႈမီး ဢူငဝ်းႁိူဝ်ႈႁိူင်းၼင်ႇၼႆဢေႃႈ။ ၵွပ်ႈၵုသူဝ်ႇၼၼ်ႉသေ ဢူငဝ်းၶႃႈႁဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁိူဝ်ႈႁိူင်း ပိူင်းသႂ်ၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၶႃႈဢေႃႈ... (လၢတ်ႈၵႂႃႇၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ)။
ပꩧမသုၼီသႃဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်သိပ်းသၢမ် သုတ်းယဝ်ႉ။
ၻုတိယသုၼိသႃဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ ငဝ်းတူဝ်လႅင်း
14။ ၻုတိယသုၼိသႃဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ ငဝ်းတူဝ်လႅင်း.
 - 116။ ၼၢင်းၽီ မိူၼ်ၼင်ႇလၢဝ်မႃမွင်း ႁိူဝ်ႈႁိူင်းလႅင်းပိူင်း ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၼင်ႇၼၼ် ငဝ်းတူဝ်မႂ်း ၼၢင်း ဢၼ်လီႁၢၼ်ႉၸႂ်ၼႃႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းလႅင်းၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈတၢင်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
 - 117။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်လႂ်သေ မႂ်းလႆႈမီး ဢူဢၢႆသၢႆငဝ်းႁိူဝ်ႈလႅင်းၼင်ႇၼႆၼေႃး။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်လႄႈ တမ်ႈတီႈၼႆႈ မႂ်းၼၢင်းမႃးလႆႈၽွၼ်းလီ တဵမ်ထူၼ်ႈၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ မႂ်းၼၢင်းမႃးလႆႈပူၺ်ႈၽီ တၼ်းၸႂ်ၼင်ႇၼႆၼေႃး။
 - 118။ ၼၢင်းၽီ ဢူမုၼ်ၽုင်းယႂ်ႇ ၵဝ်ထၢမ်မႂ်းယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ မႂ်းလႆႈႁဵတ်းၵုသူဝ်ႇ သင်မႃးၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်လႂ်သေ မႃးလႆႈမီး ဢူဢၢႆသၢႆငဝ်းလႅင်းၼင်ႇၼႆၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ ငဝ်းတူဝ်မႂ်းၼၢင်းၵေႃႈ သမ်ႉပေႃး ႁိူဝ်ႈႁိူင်းမၢပ်ႈမိပ်ႈၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၼေႃး။
 - 119။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈမွၵ်ႉၵလၢၼ်ႇထၢမ်လွင်ႈတၢင်းမၼ်းလႄႈ ၼၢင်းၽီၵေႃႈ ႁူမ်ႁူမ်ၸူမ်းၸူမ်း ၸင်ႇၶိုၼ်းတွပ်ႇလၢတ်ႈၼႄ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းၵႂႃႇ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈထၢမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 120။ တမ်ႈတီႈ မိူင်းၵူၼ်း မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၶႃႈၼၢင်းလႆႈပဵၼ်လုၵ်ႈပႂ်ႉပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။
 - 121။ (ၽွင်းၼၼ်ႉ) ၶႃႈၼၢင်းလႆႈႁူပ်ႉႁၼ် ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇ ၸဝ်ႈၽူႈဢၼ်ဢမ်ႇမီးၵိလေႇသႃႇ ပိူင်လၢၵ်ႇမၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၸႂ်ၶုၼ်ႇသဝ်းဝဝ်းလမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶႃႈၼၢင်း မီးၸႂ်ယုမ်ႇယမ်သေ တၢမ်ႈတူဝ် လႆႈဢဝ်ၶဝ်ႈမုၼ်း“မုယေႃး” လူႇပၼ်ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းတႃႇယဝ်ႉ။ ၽွၼ်းလီၵုသူဝ်ႇဢၼ်ၶႃႈၼၢင်းလႆႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸႅၵ်ႇ ပၼ်ပိူၼ်ႈၶိုင်ႈၼိုင်ႈလႄႈ လႆႈမႃးမူၼ်ႈသိူဝ်း တမ်ႈတီႈ သူၼ်သိူဝ်းၼၼ်ႇတဝၼ်ႇၼႆႉယဝ်ႉ။
 - 122။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇၼႃးမုၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉသေ ၶႃႈၼၢင်းၸင်ႇမႃးမီး ငဝ်းတူဝ်ႁိူဝ်ႈလႅင်းပိူင်း ၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉလႄႈ တမ်ႈတီႈၼႆႈ ၶႃႈၼၢင်းၸင်ႇလႆႈပူၺ်ႈလီ(ၸီးၸိမ်ႇ) တင်းသဵင်ႈ ဢၼ်ပဵင်းဢူၵ်းပဵင်းၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 123။ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်း ၽူႈမီးၽုင်းယႂ်ႇတီႈၶႃႈ... ၶႃႈၼၢင်းတွပ်ႇလၢတ်ႈပၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်း ၼင်ႇၼႆဢေႃႈ။ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၶႃႈၼၢင်း(လႆႈလူႇၶဝ်ႈမုၼ်းမႃယေႃး) ႁဵတ်းတၢင်းလီမႃးဢေႃႈ။ ၵွပ်ႈၵုသူဝ်ႇၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇတေလႆႈမီး ဢူငဝ်းႁိူဝ်ႈႁိူင်းၼင်ႇၼႆဢေႃႈ။ ၵွပ်ႈၵုသူဝ်ႇၼၼ်ႉသေ ဢူငဝ်းၶႃႈႁဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁိူဝ်ႈႁိူင်း ပိူင်းသႂ်ၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၶႃႈဢေႃႈ... (လၢတ်ႈၵႂႃႇၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ)။
ၻုတိယသုၼီသႃဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်သိပ်းသၢမ် သုတ်းယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းသိၼ်ႇပွင်ႇဝႄး
ၸႄႈဝဵင်းသိၼ်ႇပွင်ႇဝႄး (ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့နယ် ; Sinbaungwe Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းသိၼ်ႇပွင်ႇဝႄးယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇတူၵ်း ၼမ်ႉၵဵဝ် တီႈတိၼ်လွႆ သၼ်လွႆပႃႇၵိူဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း.
ၸႄႈဝဵင်းသိၼ်ႇပွင်ႇဝႄးၼႆႉ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈ ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈ ႁင်း ၸႄႈဝဵင်းမျေႇထႄး (ယၢမ်းလဵဝ် ၸႄႈဝဵင်းဢွင်ႇလၢၼ်ႇ)လႄႈ ဢွၼ်တၢင်းၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ မျေႇထႄးၵျၢၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပွႆးတွပ်ႇလိၵ်ႈၸၼ်ႉသိပ်း မိူဝ်ႈပီ 2008 ၼၼ်ႉ ၵေႃႉဢၼ်ပဵၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းတီႈ ၸႄႈဝဵင်းသိၼ်ႇပွင်ႇဝႄးလ် ထူးၸေႃႇၼႅင်ႇၼႆႉ ပဵၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်ပဵၼ် ၵေႃႉဢွင်ႇပူၼ်ႉတင်း လၢဝ်ၸွင်ႈႁႃႈလူင် တွၼ်ႈတႃႇၸႄႈဝဵင်းသျိၼ်ႇပွင်ႇဝႄးယဝ်ႉ။
လႅၼ်လိၼ်ၸိူဝ်းဢိူမ်ႈၸပ်းဝႆႉ.
ၸႄႈဝဵင်းသိၼ်ႇပွင်ႇဝႄးၼႆႉ ဢိူမ်ႈၸပ်းၵၼ်ဝႆႉတင်း ၸႄႈဝဵင်း ၸိူဝ်းမီးၼင်ႇၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
 - ၽၢႆႇႁွင်ႇ ၸႄႈဝဵင်းမၵူၺ်း၊
 - ၽၢႆႇႁွင်ႇ လႄႈ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၸႄႈဝဵင်းတွင်ႇတႂိၼ်းၵျီး၊
 - ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ၸႄႈဝဵင်းလႄႇဝေး တီႈ ၼႃႈလိၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၼေႇပျီႇတေႃႇ၊
 - ၽၢႆႇၸၢၼ်း ၸႄႈဝဵင်းဢွင်ႇလၢၼ်ႇ၊
 - ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း ၸႄႈဝဵင်းတယႅတ်ႉ၊
 - ၽၢႆႇတူၵ်းလႄႈ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း ၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းလႃႉ။ 
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး.
ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်ႈၼႆ့ ပဵၼ်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးပိူင်လူင် ႁင်းၸႄႈဝဵင်းယဝ်ႉ။
ဝဵင်းသိၼ်ႇပွင်ႇဝႄး
ဝဵင်းသိၼ်ႇပွင်ႇဝႄး (ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့ ; Sinpaungwe) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းသိၼ်ႇပွင်ႇဝႄး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆ့ တီႈၽင်ႇၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ၼမ်ႉၵဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်မၢၼ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ ၸႄႈဝဵင်းသိၼ်ႇပွင်ႇဝႄးၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၼႃႈလိၼ်ၽွင်းငမ်းမျေႇထေးၼႆယဝ်ႉ။ သၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ် ၸႄႈဝဵင်းသိၼ်ႇပွင်ႇဝႄးၼႆႉ ၽၢႆႇႁွင်ႇ မီး ၸႄႈတွၼ်ႈမၵူၺ်း၊ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ မီး မၵူၺ်း လႄႈ ၸႄႈတွၼ်ႈယမႄးတိၼ်း၊ ၽၢႆႇၸၢၼ်း မီး ၸႄႈဝဵင်းဢွင်ႇလၢၼ်ႇ၊ ၽၢႆႇတူၵ်းမီး ၼမ်ႉၵဵဝ်ယဝ်ႉ။ ဢေႇရိယႃႇတၢင်းၵႂၢင်ႈၼႆႉ မီး မွၵ်ႈ 1873 လွၵ်ႈလၵ်းယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆ ႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 2014 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ မီးယူႇ 5,089ၵေႃႉ ယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းသိၼ်ႇပွင်ႇဝႄးၼႆႉ မိူဝ်ႈၽွင်း ၶုၼ်မၢၼ်ႈၶဝ် ၽွင်းငမ်းမႃးၼၼ်ႉ လႆႈၸႅၵ်ႇဢိူင်ႇသီႇ ဢိူင်ႇ မျူဝ်ႉမ၊ တတ်ႉတေႃႇယႃႇ၊ ၶေႃးတမ်ႇပီႇ၊ ဢွၵ်ႇၽႅတ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ 1886 ဝၢႆးသေ ဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် သိမ်းဢဝ်ယဝ်ႉ လႆႈၸႅၵ်ႇ ဢိူင်ႇ 10 ဢိူင်ႇယဝ်ႉ။
ၽၢႆႇတႂ်ႈ ဝဵင်းသိၼ်ႇပွင်ႇဝႄး မွၵ်ႈ 19 လၵ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ လွႆသၢၼ်ႇပူင်ႇယဝ်ႉ။ ႁိူဝ်းၸိူဝ်းလုၵ်ႉ ၽၢႆတႂ်ႈမႃးၼၼ်ႉ ပေႃးၽႅဝ်တီႈၼၼ်ႈ ဢဝ်ၶဝ်ႈသၢၼ် ဢၼ်ပႃးမႃးၼၼ်ႉ ၵွင်ဝႆႉတီႈ တိၼ်လွႆၼၼ်ႉသေ ဝႆႉႁိူဝ်းပဝ်ႇယဝ်ႉ လႆႈလၢၵ်ႈ ႁႂ်ႈပူၼ်ႉႁႅင်းၼမ်ႉတီႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉႁွင်ႉၵိုၵ်းၼၼ်ႉသေ ၸူးႁွင်ႉဝႃႈ လွႆသၢၼ်ႇပူင်ႇ (လွႆၶဝ်ႈၵွင်) ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းၵၢမ်ႇမ
ၸႄႈဝဵင်းၵၢမ်ႇမ (ကံမမြို့နယ် ; Kamma Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ မိူင်းမၢၼ်ႈယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၵၢမ်ႇမယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၵမ်ႇမ
ဝဵင်းၵမ်ႇမ (ကမ္မမြို့ ; Kamma) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းပၶူၵ်ႉၵူႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၶူၵ်ႉၵူႇ၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၵၢမ်ႇမ
ဝဵင်းၵၢမ်ႇမ (ကံမမြို့ ; Kamma) ၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ႁင်း ၸႄႈဝဵင်းၵၢမ်ႇမ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ မိူင်းမၢၼ်ႈပွတ်းၵၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆ့ တီႈၽင်ႇၽၢႆႇတူၵ်း ၼမ်ႉၵဵဝ် ဢၼ်မီး ၽၢႆႇၸၢၼ်း ဝဵင်းတယႅတ်ႉ ယၢၼ် 23 လၵ်းၼၼ်ယဝ်ႉ။ ဢေႇရိယႃႇတၢင်းၵႂၢင်ႈဝဵင်းၼႆႉ မီး 575 လွၵ်းလၵ်းသေ မိူဝ်ႈပီ 1953 ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး ဝၢၼ်ႈ 157 ဝၢၼ်ႈ၊ ဢိူင်ႇပူႇၵႄႇ 52 ဢိူင်ႇယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၵၢမ်ႇမ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 2014 ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ 5,202 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး.
ဝဵင်းၵၢမ်ႇမၼႆ့ ပဵၼ်ဝဵင်းၵႃႉၶၢႆ ဝဵင်းၵိုၼ်းဝဵင်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၵၢမ်ႇမၼႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ၽုၵ်ႇသွမ်ႈမႂ်ယႃႈလူင် ပႃႇၵျီးၼီးယႃးသေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႅၼ်းယႃႈလူင်ယဝ်ႉ။ မႂ်ယႃႈသေဢမ်ႇၵႃး ၸိူဝ်းပဵၼ် ၽၵ်းမီႇ၊ မၢၵ်ႇၽိတ်ႉ၊ ၽႅၼ်ႇၶူဝ်း၊ မႆႉမွင်၊ သၢတ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈဢွၵ်ႇယဝ်ႉ။ မႆႉသၵ်းဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵၢမ်ႇမသေ ဢၼ်လႆႈသူင်ႇဢွၵ်ႇၸူး မိူင်းၼွၵ်ႈၼႆႉ မီး 15 ပုၼ်ႈ 1 ပုၼ်ႈ တႃႇတင်းမိူင်းယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၽင်ႇၽၢႆႇတူၵ်း ၼမ်ႉၵဵဝ်လႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၶိင်ႇၶၢဝ်း (မၢၵ်ႇၽိတ်ႉ၊ မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ၊ ငႃး၊ ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇ၊ ထူဝ်ႇၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်း၊ ၶဝ်ႈသၢၼ်) ၼႆ့ၵေႃႈ ပဵၼ် ၵၢၼ်ႁႃလဵင်ႉတွင်ပိူင်လူင် တွၼ်ႈတႃႇ ဝဵင်းၵၢမ်ႇမယဝ်ႉ။ လွင်ႈၽတ်းမႆႉမွင်သဵၼ်ႈၵေႃႈ ႁဵတ်းပဵၼ်ၵၢၼ်ပိူင်လူင်ယဝ်ႉ။ မႆႉမွင်သဵၼ်ႈဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈ ၸွမ်းၽင်ႇၼမ်ႉၵဵဝ် ဢၼ်မီးၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ဝဵင်းၵၢမ်ႇမၼႆႉ ဢဝ်လွင်ႈၸွမ်းၼမ်ႉၵဵဝ်သေ ၶၢႆၸူး တိူင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ တိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈၸိူဝ်းလိုဝ်းလင်.
ယူင်ႉသၢင်ႈၸိူဝ်းလိုဝ်းလင် တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၵၢမ်ႇမၼႆႉ ပဵၼ် ၽြႃးသူၺ်ႇမျိၼ်ႇမိ ဢၼ်မျူဝ်ႉၸႃးမေႇၶဝတီႇတင်ႈမႃး တီႈပွၵ်ႉမတေးဝ၊ ၽြႃးသူၺ်ႇမျိၼ်ႇတိၼ်ႇ ဢၼ်ၶုၼ်ဢလွင်းၸီႇတူႇ တႄႇမႃးတီႈ မျိၼ်ႇတိၼ်ႇၵူင်း၊ ၽြႃးၽယႃးတေႃႇ ဢၼ်မီးတီႈ ၵၢၼ်ႇဢူးၵူင်း၊ ၽြႃးၽွင်ႇတေႃႇဢူး ဢၼ်မီးတီႈ ၼၢတ်ႉမီးၵူင်း၊ ၽြႃးသူၺ်ႇမုၼေႃး ဢၼ်မီးတီႈ မုၼေႃးၵူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၽြႃးၵျႅၵ်ႉထီးယွတ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ႁၢင်ႈမိူၼ် ၵျႅၵ်ႉထီးယူဝ်း ဢၼ်မီးတီႈၼိူဝ် လွႆသျိၼ်ႇမတွင်ႇ တီးဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉပတွင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လိုဝ်းလင်ယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းတူင်း
ၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းတူင်း (မင်းတုန်းမြို့နယ် ; Mindon Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ မိူင်းမၢၼ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမိၼ်းတူင်းယဝ်ႉ။
ဝဵင်းမိၼ်းတူင်း
ဝဵင်းမိၼ်းတူင်း (မင်းတုန်းမြို့ ; Mindon) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းတူင်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းမိၼ်းတူင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ တီႈၼိူဝ် ၵွင်းလွႆသုင် ဢၼ်မီး တီႈၽင်ႇၽၢႆႇၶႂႃႇ ၼမ်ႉမိၼ်းတူင်း (မထူင်း) ဢၼ်ယၢၼ်တင်း သၼ်လွႆရၶႅင်ႇ မွၵ်ႈ 4-5 လၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းတယႅတ်ႉသေ ၵႆယၢၼ် 42 လၵ်းသေ ၸၢင်ႈဢဝ်တင်းသၢႆတၢင်းလိၼ်သေ ၵပ်းသိုပ်ႇၵႂႃႇမႃးလႆႈယူႇ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်မၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ဢဝ်တင်းၶုၼ်ၽွင်းဝဵင်းသေ ၽွင်းငမ်း မိၼ်းတူင်းယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ၽွင်းဝဵင်းမိၼ်းတူင်း ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၼႆႉ လႆႈၶိုင်ပွင်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၸႄႈတွၼ်ႈၸဵတ်းၸႄႈတွၼ်ႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် မိၼ်းတတ်ႉ၊ တႅင်ႇတႃး၊ မျူဝ်ႉတိတ်ႉ၊ ပၢၼ်းတဵင်း၊ ငၽႄး၊ ၼၢၼ်းတေႃး၊ မိၼ်းတူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း.
ဝဵင်းမိၼ်းတူင်းၼႆႉ မိူဝ်ႈပီၶရီတ်ႉ 100 တဵမ် မွၵ်ႈၼၼ်ႉၼၼ်ႉ မီးၸဝ်ႈၸၢႆးပႃးၼိုင်ႈ ဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ သမူၵ်ႉတရိတ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ မိူင်းသရေႇၶိတ်ႉတရႃႇပၢႆႈမႃးၼၼ်ႉ ဢဝ်ႈတင်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၽူမ်ႇမဝတီႇၼႆသေ တႄႇတင်ႈမႃးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉႁွၵ်ႉၵိုၵ်းၸွမ်းလူၺ်ႈ ၸဝ်ႈၸၢႆးပၢႆးမႅပ်းသေ ၸူးႁွင်ႉဝႃႈ မိၼ်းပူင်း (ၶုၼ်ပၢႆႈမႅပ်း) (မင်းပုန်း) ၼႆႉသေ ၸူးပဵၼ်မႃး မိၼ်းတူင်း ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းလႃႉ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ
ၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းလႃႉ (မင်းလှမြို့နယ် ; Minla Township) ၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းမိၼ်းလႃႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းလႃႉ
ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸႄႈဝဵင်းမိၼ်းလႃႉ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ 
 - မိၼ်းလႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်း (ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ) (ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း)
 - မိၼ်းလႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်း (ၸႄႈတွၼ်ႈသႃႇယႃႇဝတီႇ) (ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်)
ဝဵင်းမိၼ်းလႃႉ
ဝဵင်း ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဝဵင်းမိၼ်းလႃႉ ၼၼ်ႉ ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉ သွင်ဝဵင်းဢေႃႈ။
 - မိၼ်းလႃႉ၊ ဝဵင်း (ၸႄႈတွၼ်ႈတယႅတ်ႉ) (ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း)
 - မိၼ်းလႃႉ၊ ဝဵင်း (ၸႄႈတွၼ်ႈသႃႇယႃႇဝတီႇ) (ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်)
ဝဵင်းၵျေႃး
ဝဵင်းၵျေႃး (ကျောမြို့ ; Kyau) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၵၢၼ်ႉၵေႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵၢၼ်ႉၵေႃး၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၵျွၵ်ႉထု
ဝဵင်းၵျွၵ်ႉထု (ကျောက်ထုမြို့ ; Kyaukhtu) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးၸၼ်ႉ ၸႄႈဝဵင်းၽႄ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆ့ တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းသေႃး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵၢၼ်ႉၵေႃး၊ ၸႄႈတိူင်းမၵူၺ်း၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီး တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၵျွၵ်ႉထုၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း.
မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၵျွၵ်ႉထု ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၵျွၵ်ႉဢိၼ်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် ၵွင်းလွႆ ဢၼ်မီးတၢင်းသုင် ၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ 1250 ထတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆး ၸိူဝ်းဢၼ် မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်း ပူဝ်းပၢၼ်းသႃႇ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ထုင်ႉပူၵ်ႉပႃး ၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် ၸူႉတုမ်ယူႇသဝ်းတီႈ ဝႅတ်ႉလူးဢၢႆႇ ဢၼ်မီး ၽၢႆႇၸၢၼ်း ၵွင်းမူးထုၼ်ၶၢဝ် ယၢၼ်ၵႆႇ 5 ၽႃႇလူင်ႇၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ တီႈၵွၵ်းႁိၼ် ဢၼ်မီးတီႈႁိမ်းၼၼ်ႉ ၼႂ်းၾိင်ႈၾႃႉသၢမ်ၶၢဝ်းၼႆႉ ဢၼ်ႁၼ်ႁႅင်ႈသေပွၵ်ႈသေ ပူဝ်းပၢၼ်းသႃႇၶဝ် ၸူးႁွင်ႉဝႃႈ ၵျွၵ်ႉဢိၼ်း ၼွင်ႁိၼ် ၼႆယဝ်ႉ။ ၽွင်းတႄႇဝၢၼ်ႈတီႈ ၵျွၵ်ႉဢိၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ် ပၢၼ် ၶုၼ်ႇသႃႇယႃႇဝတီႈ မိူဝ်ႈပီ 1840 တဵမ်ၼၼ်ႉသေ မီးလင်ႁိူၼ်း မွၵ်ႈ 20 လင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပူဝ်းပၢၼ်းသႃႇၼႆ လႆႈယူႇသဝ်းၵတ်းယဵၼ်ၸႂ်သေ ယွၼ်ႉပဵၼ် တီႈဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးသေ လုၵ်ႉဢဝ် ၵျွၵ်ႉဢိၼ်းသေ ၸူးလႅၵ်ႈလၢႆႈႁွင်ႉ ၵျွၵ်ႉထူး ၼႆသေ ၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင်မႃး ၸူးပဵၼ်မႃး ၵျွၵ်ႉထု ၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပဵၼ် ပူႇႁဵင်ဝဵင်း ယေႃးၵျၶႅတ်ႉ ဢူးမျူဝ်းထုၼ်းၼႆႉ ဢဝ်ၼႃး ဢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ် ပိူင်ႇမႃးၵူႈသိုပ်ႇၵူႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ ပၼ် ပူဝ်းပၢၼ်းသႃႇၶဝ် ႁဵတ်းၵိၼ်ယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီၶရိတ်ႉ 1670 မႃး တွၼ်ႈတႃႇ ၼႃးၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ် ပေႃးတေဢမ်ႇလႆႈႁၢမ်းၼမ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈဢွၼ်ႁူဝ် ၶုတ်းႁွင်ႈယဝ်ႉ။ ၽွင်းဢွၼ်ႁူဝ်ၶုတ်းႁွင်ႈၼၼ်ႉ ပူဝ်းပၢၼ်းသႃႇၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵိူဝ်းယမ် ၸဝ်ႈသြႃႇဢူးဝရသေ ၸူးၵၢႆႇႁဵတ်းၵျွင်းလူႇ တီႈႁိမ်းၵွင်းမူးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၸဝ်ႈသြႃႇဢူးဝရယဝ်ႉ။ ဢူးၺႃႇၼ၊ ဢူးၸၼ်ႇတႃႇသီႇရိ၊ ဢူးၸႃႇၼေယ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၸဝ်ႈသြႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ သိုပ်ႇပုတ်ႈၼင်ႇၵျွင်းမႃးယဝ်ႉ။ ပၢၼ် ၸဝ်ႈသြႃႇဢူးကောဏ္ဍညမႃး ယွၼ်ႉဢိင်ႇသၼ်ႇလႄႈ ၵွင်းမူးလႆႈတႅၵ်ႇဢႃႈသေ ၶိုၼ်းမႄးၵုမ်း မိူဝ်ႈပီ 1866 သေ ၸူးၶိုၼ်းပၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၽြႃးယၢၼ်ႇၵိၼ်းတွင်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်.
မိူဝ်ႈပီ 1950 ၼၼ်ႉ တီႈၵျွၵ်ႉထု ၼႆႉ ယၢမ်ႈႁဵတ်း ပၢင်ႇႁိူဝ်းမိၼ် သေ ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇမႃးယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၵူႈမိူင်းမိူင်းၼၼ်ႉတႄႉ လႆႈတႄႇတမ်းပိုၼ်ႉလိၼ် မိူဝ်ႈ ပီ 2002 လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ 6 ဝၼ်းၼၼ်ႉသေ လႆႈပိုတ်ႇၽုၺ်ႇ မိူဝ်ႈ ပီ 2004 လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ 10 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸူးႁွင်ႉလၢႆးငၢႆႈဝႃႈ တႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၵျွၵ်ႉထု ၼႆယဝ်ႉ။
ၵွၵ်းႁိၼ်လူင်.
ပေႃးလတ်းပၢင်ႇႁိူဝ်းမိၼ်ၵျွၵ်ႉထုသေၵႂႃႇၼႆ တီႈလွၵ်းၼႃးတႃႇဢၼ်ၼိုင်ႈၼၼ်ႉ တေလႆႈႁၼ်မီး ၵွၵ်းမၢၵ်ႇႁိၼ်ဢၼ်ၼိုင်ႈသေ တင်းၵျွၵ်ႉထုသေ ၵႆယၢၼ်ၵၼ် မွၵ်ႈ 2 လၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၼႃႈယၢဝ်း မီး သွင်သွၵ်ႇၶိုပ်ႈ၊ တၢင်းၵႂင်ႈၼႃႈပွတ်း မီး 2 သွၵ်ႇသေ ၼႂ်းၵၢင်မၼ်း လုၵ်းဝႆႉ မီးမွၵ်ႈ ၼိုင်ႈၶိုပ်ႈ၊ ဢွၼ်းတၢင်းတႄႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈၼႃးၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈမၼ်းၵိတ်ႉ ၼႃးမၼ်းလႄႈ ဢဝ် ၵွင်းႁိၼ်ၼၼ်ႉ ၶၢႆႉၵႂႃႇဝႆႉတၢင်ႇတီႈသေတႃႉ ၶိုၼ်းၶိုၼ်းႁွတ်ႈတီႈမၼ်းသေဢမ်ႇၵႃး ဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈၼႃးဢၼ်ၶၢႆႉတီႈမၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈထူပ်းလႆႈၺႃး လွင်ႈဢမ်ႇမၢၼ်သေ ၸူးဢမ်ႇၶၢႆႉသေၵေႃႈ ဝႄႈၵွၵ်းႁိၼ်ၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်မႃးယဝ်ႉ။ တီႈ ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈတေႃးၶလႂိၼ်ႇ ဢၼ်မီးၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ပၢင်ႇႁိူဝ်းမိၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးဝႆႉ ၵွင်းႁိၼ်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ဢဝ် တီႈၼႆႈၵႂႃႇၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
ဝဵင်းသိၼ်ႇၽျူႇၵျုၼ်း
ဝဵင်းသိၼ်ႇၽျူႇၵျုၼ်း (ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့) ၼႆ့ မီးဝႆႉ တီႈႁိမ်းတႃႈၼမ်ႉ ဢၼ် ၼမ်ႉၵဵဝ် လႄႈ ၼမ်ႉၸလိၼ်း ႁူပ်ႉၵၼ် ဢၼ်မီး ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဝဵင်းၸလိၼ်း ယၢၼ် မွၵ်ႈ 6 လၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၸလိၼ်းၼႆႉ ပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်းၽႄဝဵင်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႈ လႄႈ ပိူင်လူင်မၼ်း မိူဝ်ႈပၢၼ် ပၵျီးတေႃႇ (ပီမၢၼ်ႈ 1181-1199) ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်လႆႈ ၸၢင်ႉၽိူၵ်ႇ လႄႈ ၸူးၵိုၵ်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ သိၼ်ႇၽျူႇၵျုၼ်း (ၵုၼ်ၸၢင်ႉၽိူၵ်ႉ) ၼႆသေ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် တေႃႇထိုင် ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ သိၼ်ႇၽျူႇၵျုၼ်းၼႆႉ မီး ၼမ်ႉၵဵဝ်၊ ၽၢႆႇတူၵ်းၼႆႉ မီး ၼမ်ႉၸလိၼ်းယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇၸၢၼ်း သိၼ်ႇၽျူႇၵျုၼ်း ယၢၼ် (2) လၵ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၵွင်းၽူဝ်ႇယၢမ်း (ယၢၼ်းၽူဝ်ႇၵူင်း) ဢၼ်ၵိုၵ်းပိုၼ်း မိူဝ်ႈပၢၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႈသေ ပေႃးလတ်းသဵၼ်ႈတၢင်းၵႄႈလွႆဢၼ်းၼႆ ၸၢင်ႈႁွတ်ႈၽႅဝ်ထိုင် ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်.
တီႈဝဵင်းသိၼ်ႇၽျူႇၵျုၼ်းၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈလႆႈဝႆႈသႃ ၽြႃးၵိုၵ်းပိုၼ်း မႁႃႇၸေႇတီႇလႃႉ၊ ၽြႃးၵျွၵ်ႉသိၼ်ႇ၊ ၽြႃးသူးတွင်းပျေႉ လႄႈ ၽြႃးမႁႃႇရမ်ႇသီႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ ၸိူဝ်းၸိုဝ်ႈလင် ဢၼ်ပဵၼ် တိူၵ်ႈပိတုၵႃႇရႃႇမ လႄႈ တိူၵ်ႈမႁႃႇဝိၸယႃႇရႃႇမ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵေႃႈတေလႆႈႁၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢင်းၵိတ်ႉၼၼ်ႉ တီႈ သိၼ်ႇၽျူႇၵျုၼ်းၼႆႉ မီးႁူင်းႁဵၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ်သွၼ်ပၼ် ဢင်းၵိတ်ႉ-မၢၼ်ႈ သွင်ၽႃႇသႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁူင်းႁဵၼ်း၊ ႁူင်းယႃဢိူင်ႇ၊ ၶူၵ်ႉၶဝ်ႈ၊ ၶူၵ်ႉၼမ်ႉမၼ်း လႄႈ ၶူၵ်ႉၸၢၵ်ႈမႆႉၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မီးမႃးယဝ်ႉ။ သဝ်ႁိၼ်ပူဝ်ႇၶျူၵ်ႉ ဢၼ်ပၵ်းမႃး မိူဝ်ႈ ပီ 1952 ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢဝ်ႁၢင်ႈမူဝ်ၶၢမ်ႇတႂ်ႈမၼ်းသေ ႁဵတ်းမႃးလႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးဝႆႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်း လိၵ်ႈလၢႆး၊ ၸၢတ်ႈသႅင်း၊ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မီးမႃးတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး.
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးပိူင်လူင်မၼ်းတႄႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပဵၼ် လိၼ်ၼႃးၵိၼ်ၼမ်ႉၽၢႆလႄႈ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၶဝ်ႈ လႄႈ ထူဝ်ႇၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်းယဝ်ႉ။ တီႈၵုၼ်ယိူဝ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ထူဝ်ႇလိၼ်၊ မၢၵ်ႇၽိတ်ႉ၊ ထူဝ်ႇၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်းယဝ်ႉ။ မၢၵ်ႇၽိတ်ႉ၊ ၽၵ်းမီႇ တီႈသိၼ်ႇၽျူႇၵျုၼ်းၼႆႉ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ယဝ်ႉ။ မၢၵ်ႇတႅင် ၸိူဝ်းတွၼ်ႈတႃႇ ဝဵင်းယေႇၼၢၼ်ႇၶျွင်း လႄႈ ဝဵင်းၶျွၵ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လုၵ်ႉတီႈ သိၼ်ႇၽျူႇၵျုၼ်းသေ တၢင်ႇၶၢႆပၼ်လႆႈယူႇယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း.
တႃႇၵႂႃႇၸူး ဝဵင်းသိၼ်ႇၽျူႇၵျုၼ်းၼႆႉ ဢဝ်ႁိူၼ်းသေ ၵႂႃႇၸွမ်းလႆႈသၢႆတၢင်းၼမ်ႉ တီႈ ၼမ်ႉၵဵဝ် လႄႈ ၼမ်ႉၸလိၼ်း၊ လုၵ်ႉဢဝ် တီႈ ၸလိၼ်း၊ တၺွင်ႇ၊ သဵၵ်ႉၽျူႇၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၸၢင်ႈဢဝ် တင်းလူတ်ႉၵႃးသေၵေႃႈ ၵပ်းသိုပ်ႇၵႂႃႇမႃးလႄႈ ပဵၼ်ဝဵင်းဢွၼ်ႇ ဢၼ်သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်းၶႅမ်ႉဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵေသၵႃရီဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီႁေႃႁိူဝ်ႈႁိူင်း ဢလုမ်းလၢင်းၼမ်
17-ၵေသၵႃရီဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီႁေႃႁိူဝ်ႈႁိူင်း ဢလုမ်းလၢင်းၼမ်.
 - 150။ ႁေႃဝိမၢၼ်ႇ ဢၼ်ထုၵ်ႇၸႂ် မီးဢူဢၢႆသၢႆငဝ်း ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ်မၢပ်ႈမိပ်ႈ ဢၼ်ဢဝ်ပတ်း လမ်ႁဵတ်းသဝ် ဢၼ်ၵႂၢင်ႈၵူင်လူင် ဢၼ်မီးတူၼ်ႈမႆႉၶမ်း ဢုမ်ႇလွမ်ႉဝႆႉႁိမ်းႁွမ်း ဢၼ်ပဵၼ်မႃးၸွမ်း ၽွၼ်းလီၵၢမ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ႁေႃဝိမၢၼ်ၵဝ်ယဝ်ႉ။
 - 151။ တီႈႁေႃဝိမၢၼ်ႇၵဝ်ၼၼ်ႉ ၼၢင်းၽီၶဝ်တိုၼ်းမီးဝႆႉ သႅၼ်ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ဢိင်ပိုင်ႈလူၺ်ႈ ၵၢမ်ႇသေ မႂ်းၼၢင်းဢၼ်ၽႅဝ်မႃး တီႈလဵဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၵေႃႉဢၼ် ဢလုမ်းဢလၢင်း တဵမ်ထူၼ်ႈယဝ်ႉ။ (ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵၢမ်ႇဝၼ်းလင်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇလႄႈ) ၸင်ႇတေႁိူဝ်ႈႁႅင်းလႅင်းပိူင်းလီလိူဝ် ၼၢင်းၽီၸိူဝ်းမႃးမီးဝႆႉ ဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 152။ လိူၼ် ဢၼ်မီးႁၢင်ႈပၢင်တၢႆး ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈၸွမ်လၢဝ်ၼၵ်ႈၶတ်ႈတႃႇရႃႇ တင်းသဵင်ႈၼႆႉ ႁူမ်ႇလူမ်ႈ လၢဝ်ၼၵ်ႈၶတ်ႈတႃႇရႃႇတင်းသဵင်ႈသေ ၶိုၵ်ႉတွၼ်းၼင်ႇၼၼ် မႂ်းၼၢင်းၵေႃႈ ႁူမ်ႇလူမ်ႈ ၼၢင်းၽီၶဝ်တင်းသဵင်ႈသေ ဢဝ်တင်းဢလုမ်းဢလၢင်း ဢူဢၢႆသၢႆငဝ်း ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းလႅင်း ၶိုၵ်ႉတွၼ်းယဝ်ႉ။
 - 153။ ၼၢင်းၽီ ဢၼ်မီးႁၢင်ႈၽၢင်တဵမ်ထူၼ်ႈ ယဵမ်ႈတူၺ်းဢမ်ႇဢိမ်ႇ မႂ်းၼၢင်းၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ ၽဝလႂ်သေ ႁွတ်ႈၽႅဝ်ထိုင်မႃး တမ်ႈတီႈ ႁေႃဝိမၢၼ်ႇၵဝ်ၼေႃး။ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶုၼ်ဢိၼ်းလႄႈ ၽီတႃႇဝတိမ်ႇသႃႇၶဝ် ယဵမ်ႈတူၺ်ႈ ၶုၼ်သၢင် ဢမ်ႇဢိမ်ႇလႆႈၼင်ႇၼၼ် ၸိူဝ်းႁဝ်းတင်းသဵင်ႈ တူၺ်းမႂ်းၼၢင်း ဢမ်ႇဢိမ်ႇလႆႈ (ၼႆ ၶုၼ်ဢိၼ်း တွင်ႈထၢမ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ)။
 - 154။ ၶုၼ်ဢိၼ်း မႂ်းထၢမ်ၵဝ်ဝႃႈ “လုၵ်ႉတီႈလႂ် တၢႆသေ မႃးပဵၼ်တီႈႁေႃဝိမၢၼ်ႇၵဝ်” ၼႆယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ဢိၼ်း တိူင်းၵႃႇသိ မိူင်းပႃႇရၼသီႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မီးဝႆႉဢိူဝ်ႈ။ မိူဝ်ႈၸၢတ်ႈၵွၼ်ႇ ၶႃႈၼၢင်းလႆႈ ပဵၼ် ၼၢင်းယိင်း ၵေသၵႃႇရီႇ တီႈမိူင်းပႃႇရႃႇၼသီႇယဝ်ႉ။
 - 155။ ၶႃႈၼၢင်းၼႆႉ တမ်ႈတီႈၽြႃးလႄႈသင် တြႃးလႄႈသင် သင်ႇၶႃႇလႄႈသင် မီးၸႂ်ယုမ်ႇယမ်ယဝ်ႉ။ မီးလွင်ႈတၢင်းဢဝ် မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈယုမ်ႇၽိတ်း(သမ်ႇသယ)ယဝ်ႉ။ သိၵ်ႈၶႃႇပုတ်ႈ(သိၼ်)ၵေႃႈ ဢမ်ႇပၼ်ႁၵ်း ဢမ်ႇပၼ်လု။ တမ်ႈတီႈ သေႃးတႃႇပတ်ႉတိၽူဝ်ႇၵေႃႈ ႁွတ်ႈထိုင်ယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈမၵ်ႈၺၢၼ်ႇ ဢၼ်ႁူႉႁၼ် သတ်ႉၸႃႇသီႇပႃးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးဢၼ်ယႃႉၵဝ်းသေ မီးသၽေႃးမၼ်ႈၵိုမ်းယဝ်ႉ။
 - 156။ ၼၢင်းၽီ ဢၼ်လၢတ်ႈဝႃႈ “တမ်ႈတီႈ ၽြႃးလႄႈသင် တြႃႈလႄႈသင် သင်ႇၶႃႇလႄႈသင် မီးၸႂ်ယုမ်ႇယမ်ယဝ်ႉ။ မီးလွင်ႈတၢင်းဢဝ် မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈယုမ်ႇၽိတ်း (သမ်ႇသယ)ယဝ်ႉ။ သိၵ်ႈၶႃႇပုတ်ႈ(သိၼ်)ၵေႃႈ ဢမ်ႇပၼ်ႁၵ်း ဢမ်ႇပၼ်လု။ တမ်ႈတီႈ သေႃးတႃႇပတ်ႉတိၽူဝ်ႇၵေႃႈ ႁွတ်ႈထိုင်ယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈမၵ်ႈၺၢၼ်ႇ ဢၼ်ႁူႉႁၼ် သတ်ႉၸႃႇသီႇပႃးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးဢၼ်ယႃႉၵဝ်းသေ မီးသၽေႃးမၼ်ႈၵိုမ်းယဝ်ႉ”ၼႆၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းႁဝ်း ႁၢၼ်ႉၸႂ်ၸူမ်းသိူဝ်းလူၺ်ႈ (လွင်ႈတၢင်းလီမႂ်းတဵမ်ထူၼ်ႈ၊ လွင်ႈပူၺ်ႈၽီမႂ်း တဵမ်ထူၼ်ႈတင်းသွင်ပိူင်)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်မႂ်းၼၢင်းႁွတ်ႈမႃးၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈႁွတ်ႈမႃး ဢၼ်လီယဝ်ႉ။ မႂ်းၼၢင်းၼႆႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတြႃးၼၼ်ႉလႄႈသင် ဢလုမ်းဢလၢင်းၼၼ်ႉလႄႈသင် ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ ယူႇတႄႉယဝ်ႉ။
ၵေသၵႃရိဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်သိပ်းၸဵတ်း သုတ်းယဝ်ႉ။
ဢိတ်ထိဝိမႃၼဝၷ် ဝၵ်ႈႁူဝ်ပိုင်း ပီꩧဝၵ် သုတ်းယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉၵျီး
ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉၵျီး (ကျောက်ကြီးမြို့နယ် ; Kyaukgyi Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၵျွၵ်ႉၵျီးယဝ်ႉ။
သၢႆပိုၼ်း.
မိူဝ်ႈၼႂ်း သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ပွတ်းတွၼ်ႈၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉၵျီးၼၼ်ႉ ၵူၼ်းထိူၼ်ႇ ယၢင်းၶဝ် ထိင်းၵမ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ တေႃႇထိုင် ပီ 2007 ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းထိူၼ်ႇၶဝ် တိုၵ်ႉတူင်ႉၼိုင်မႃးယူႇယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၵျွၵ်ႉၵျီး
ဝဵင်းၵျွၵ်ႉၵျီး (ကျောက်ကြီးမြို့ ; Kyaukgyi) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉၵျီး ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၵျွၵ်ႉၵျီးၼႆႉ မီးဝႆႉ တီႈၼိူဝ်ၽင်ႇႁွင်ႈၵျွၵ်ႉၵျီး ဢၼ်လႆႈၶဝ်ႈတီႈၼႂ်း ၼမ်ႉၸိတ်ႉတွင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈၼႆႉ လဵပ်ႈႁိမ်းၶၢင်ႈဝဵင်းသေ လႆလူင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈဝဵင်းၼႆႉ ၵၢႆႇၽၢႆႇဢွၵ်ႇၽၢႆႇတူၵ်း ႁွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶၢင်ဝဵင်းၼႆႉ ၼႃႈယၢဝ်း မီး 2 လၵ်း သေ ၼႃႈပွတ်းၼႆႉ မီးမွၵ်ႈ 1/2 လၵ်းသေ တၢင်းၵႂၢင်ႈ ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီး 1217 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ လင်ႁိူၼ်း တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ မီး မွၵ်ႈ 400 လင်သေ ၸွမ်းလူၺ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 1953 ၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီး 1489 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ၵမ်ႉၼမ်ပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းယၢင်းယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇ ၵၢၼ်လဵင်ႉတွင်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၵၢၼ် ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႃးယဝ်ႉ။ တီႈ ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉၵျီး တီႈ ထုင်ႉၶူင်ၼမ်ႉၸိတ်ႉတွင်း မွၵ်ႈ 10 လၵ်းၼၼ်ႉ သွမ်ႈၶဝ်ႈယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ငၢၼ်း ၶုတ်းမၢၵ်ႇႁိၼ်သိူဝ်ႇတၢင်းၵေႃႈ မီးဝႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တီႈဝၢၼ်ႈလူင်မူင်း ဢၼ်မီးၽၢႆႇႁွင်ႇဝဵင်း ယၢၼ် 24 လၵ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႇမု တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၵၢၼ် မၢၵ်ႇမုတွင်ႇငူႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၢၵ်ႇမုတွင်ႇငူႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ၼၼ်ႉ မၢၵ်ႇမုမၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်မၢၵ်ႇမု ဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈ မူင်ႇယႂႃႇယဝ်ႉ။
တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၼႆႉ မီးဝႆႉ လုမ်းၸႄႈဝဵင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်း၊ ႁူင်းပလိၵ်ႈ၊ ႁူင်းယႃၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈၵၢၼ်တမ်းၽႅၼ် ပျီႇတေႃႇသႃႇသေ မီးၶူင်လူင် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၶူဝ်ၵၢတ်ႇလူင် ဢၼ်ၵၢႆႇဢဝ် ၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်း တင်းၽၢႆႇတူၵ်းဝဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇဝဵင်း ယၢၼ်မွၵ်ႈၼိုင်ႈလၵ်းၼၼ်ႉ မီးၵွင်းမူးသူႇၼိုင်ႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ဝႃႈ ၽြႃးၸၢၵ်ႈတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပွတ်းတူၵ်းဝဵင်းၼႆႉ တိူဝ်းၵိုၼ်းလိူဝ်ယဝ်ႉ။ ပွႆးဢၼ်ၸတ်းႁဵတ်းၵူႈပီၼႆႉ ပဵၼ် ပွႆးလွင်ႈပေးသၢင်ႇဢုပုပ်ႈယဝ်ႉ။ ပွႆးၼၼ်ႉ ၵႆႉဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်း လိူၼ်သိပ်းသေ သႂ်ႇပႃး ပွႆးၶႄႉၽၢႆးႁိူဝ်း၊ ပွႆးၶႄႉလုၺ်းၼမ်ႉ၊ ပွႆးတိၺွပ်းပဵတ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းထၢၼ်းတပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ
ၸႄႈဝဵင်းထၢၼ်းတပိၼ်ႇ (ထန်းတပင်မြို့နယ် ; Tantabin Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းထၢၼ်းတပိၼ်ႇယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းထၢၼ်းတပိၼ်ႇ
ၸႄႈဝဵင်း ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸႄႈဝဵင်းထၢၼ်းတပိၼ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ 
 - ထၢၼ်းတပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း (ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ) (ၸႄႈတိူင်းတႃႈၵုင်ႈ)
 - ထၢၼ်းတပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်း (ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ) (ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်)
ဝဵင်းထၢၼ်းတပိၼ်ႇ (ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ)
ဝဵင်းထၢၼ်းတပိၼ်ႇ (ထန်းတပင်မြို့ ; Tantabin) ၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းထၢၼ်းတပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ၼမ်ႉၸိတ်ႉတွင်း သေ ၽၢႆႇပုၼ်ႉၼမ်ႉၸိတ်ႉတွင်းၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်းတၢင်းလူတ်ႉၵႃး ဢၼ်ၵႂႃႇၸူး ဝဵင်းတွင်ႇငူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီး ဝႆႉ 647 လွၵ်းလၵ်းသေ ၼႃႈလိၼ်ၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ လုၵ်ႉဢဝ်တီႈ ၼမ်ႉၸိတ်ႉတွင်း တေႃႇပေႃးထိုင် တီႈ တိၼ်လွႆ ဢၼ်မီးတီႈ လႅၼ်လိၼ် ၸႄႈမိူင်းယၢင်းၽိူၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 1956 ၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတီႈၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ မီးမွၵ်ႈ 80000 ၼႆၼႆယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ႁႆႈ၊ ၼႃးယဝ်ႉ။ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၶဝ်ႈ လႄႈ ထူဝ်ႇၵမ်ႉၼမ်ယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်းဝဵင်းၼႆ့ ဢဝ် ပွၵ်ႉ (6) ပွၵ်ႉသေ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ပွၵ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ -
 - ပွၵ်ႉသီႇရိရတၼႃႇ
 - ပွၵ်ႉသီႇရိႁေႇမႃႇ
 - ပွၵ်ႉဢွင်ႇသုၶ
 - ပွၵ်ႉဢွင်ႇၶျၢမ်းသႃႇ
 - ပွၵ်ႉသဵၵ်ႉၵျီး
 - ပွၵ်ႉသီႇရိမင်ႇၵလႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းၵုၼ်ႇဢၼ်ဢွၵ်ႇၸွမ်းရႃႇသီႇမၼ်းတႄႉ ပဵၼ် ၶဝ်ႈ၊ ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇ၊ မၢၵ်ႇမု၊ မၢၵ်ႇလၢင်းလိၼ်၊ မၢၵ်ႇဢုၼ်၊ မၢၵ်ႇတိုင်ႇယၢင်း၊ ထူဝ်လိၼ်၊ ထူဝ်ႇ၊ ၼမ်ႉမၼ်းထူဝ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၶိူဝ်း မၢၼ်ႈ၊ ယၢင်းၸၵေႃး၊ ပဢူဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇသဝ်းၼမ်ယဝ်ႉ။ လွင်ႈၵိူဝ်းယမ်တႄႉ ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ လႄႈ ၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇၼိတ်ႉၶျိၼ်း ၶဝ်ၼမ်သေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။
လၶုမႃဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီငဝ်းတူဝ်လႅင်း
2-လၶုမႃဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီငဝ်းတူဝ်လႅင်း.
 - 173။ ၼၢင်းၽီ မိူၼ်ၼင်ႇလၢဝ်မႃမွင်း ႁိူဝ်ႈႁိူင်းလႅင်းပိူင်း ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၼင်ႇၼၼ် ငဝ်းတူဝ်မႂ်း ၼၢင်း ဢၼ်လီႁၢၼ်ႉၸႂ်ၼႃႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းလႅင်းၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈတၢင်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
 - 174။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်လႂ်သေ မႂ်းလႆႈမီး ဢူဢၢႆသၢႆငဝ်းႁိူဝ်ႈလႅင်း ၼင်ႇၼႆၼေႃး။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်လႄႈ တမ်ႈတီႈၼႆႈ မႂ်းၼၢင်း မႃးလႆႈၽွၼ်းလီ တဵမ်ထူၼ်ႈၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ မႂ်းၼၢင်း မႃးလႆႈပူၺ်ႈၽီ တၼ်းၸႂ်ၼင်ႇၼႆၼေႃး။
 - 175။ ၼၢင်းၽီ ဢူမုၼ်ၽုင်းယႂ်ႇ ၵဝ်ထၢမ်မႂ်းယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ မႂ်းလႆႈႁဵတ်းၵုသူဝ်ႇ သင်မႃးၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇဢၼ်လႂ်သေ မႃးလႆႈမီး ဢူဢၢႆသၢႆငဝ်းလႅင်းၼင်ႇၼႆၼေႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇသင်သေ ငဝ်းတူဝ်မႂ်းၼၢင်းၵေႃႈ သမ်ႉပေႃး ႁိူဝ်ႈႁိူင်းမၢပ်ႈမိပ်ႈၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၼေႃး။
 - 176။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈမွၵ်ႉၵလၢၼ်ႇထၢမ်လွင်ႈတၢင်းမၼ်းလႄႈ ၼၢင်းၽီၵေႃႈ ႁူမ်ႁူမ်ၸူမ်းၸူမ်း ၸင်ႇၶိုၼ်းတွပ်ႇလၢတ်ႈၼႄ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းၵႂႃႇ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈထၢမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 177-8။ ႁိူၼ်းၶႃႈၼၢင်းၼႆႉ မီးတီႈႁူးဢွၵ်ႇၽၵ်းတူ ၵေႇဝတ်ႉတၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶႃႈၼၢင်းလႆႈဢဝ် ၶဝ်ႈသွမ်းလႄႈသင်၊ ၶဝ်ႈမုၼ်းလႄႈသင်၊ ၶဝ်ႈၵိူမ် ဢၼ်ႁုင်လေႃးယွတ်ႈၽၵ်းၼၼ်ႉလႄႈသင် လႆႈလူႇတၢၼ်း တမ်ႈတီႈ လုၵ်ႈႁၵ်ႉၽြႃး ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ် ဢၼ်မီးၵုၼ်းမုၼ်သိၼ်ထမ်း ဢၼ်ၵႆႉၶဝ်ႈၵႆႉဢွၵ်ႇတမ်ႈတီႈ ၽၵ်းတူၵေႇဝတ်ႉတၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးၸႂ်ၽိူၵ်ႇၸိုၼ်ႈၶၢဝ်သႂ်ၼပ်ႉယမ်သေ လႆႈလူႇတၢၼ်း ၼမ်ႉၶဝ်ႈၸဵမ်း (လေႃးၼသေႃးဝီႇရၵ = ၼမ်ႉဝၢၼ် ဢၼ်ဢဝ်ၼမ်ႉၶဝ်ႈသၢၼ်သေႁဵတ်း) တမ်ႈတီႈၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ် ဢၼ်မီးလွင်ႈတၢင်းသိုဝ်ႈယူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 179။ မိူဝ်ႈဝၼ်းၽိတ်ႈ လိူၼ်မႂ်ႇသိပ်းသီႇၶမ်ႈ လိူၼ်လပ်းသိပ်းသီႇၶမ်ႈလႄႈသင်၊ ဝၼ်းသိပ်း ႁႃႈၶမ်ႈလႄႈသင်၊ ဝၼ်းပႅတ်ႈၶမ်ႈလႄႈသင် ဝၼ်းၽိတ်ႈပႅတ်ႇၶမ်ႈလႄႈသင် ဝၼ်းဢွၵ်ႇသိၼ်ၼၼ်ႉလႄႈသင် ၶႃႈၼၢင်းၼႆႉ တိုဝ်းၵမ်သိၼ်ပႅတ်ႇ ႁႂ်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈမႃးၶႃႈဢေႃႈ။
 - 180။ ႁပ်ႉသိၼ်ဢုပုတ်ႈယဝ်ႉ။ သိၼ်သီႇလၵေႃႈ ႁႂ်ႈမၼ်ႈၵိုမ်းမႃးတႃႇသေႇယဝ်ႉ။ ပႂ်ႉပႃး(တူဝ် လႄႈသူပ်း)ယဝ်ႉ။ ၸႅၵ်ႇၽႄလူႇတၢၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ (ၵွပ်ႈၵုသူဝ်ႇၼၼ်ႉသေ) ၶႃႈၼၢင်းလႆႈယူႇသဝ်း တီႈႁေႃ ဝိမၢၼ်ႇၼႆႉယဝ်ႉ။
 - 181။ ၶႃႈၼၢင်းၼႆႉ လွင်ႈဢဝ်တၢႆသၢႆၸႂ်ပိူၼ်ႈၵႄႃႈ ငိူင်ႉဝႄႈယဝ်ႉ။ လွင်ႈလၢတ်ႈမၢပ်ႇပႅတ်ႉလႅၼ် ၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ လွင်ႈလၵ်ႉဢဝ် ၶူဝ်းဢၼ်ၸဝ်ႈပိူၼ်ႈ ဢမ်ႇပၼ်လႄႈသင်၊ လွင်ႈပူၼ်ႉပႅၼ် ၽူဝ်သေ ၵႂႃႇၵူတ်ႉၵူၼ်းၸၢႆးတၢင်ႇၵေႃႉၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ လွင်ႈၵိၼ်လဝ်ႈမဝ်းၵႅပ်ႇလႄႈသင် ငိူင်ႉဝႄႈၵႆၵႆယူႇယဝ်ႉ။
 - 182။ ၶႃႈၼၢင်းၼႆႉ မူၼ်ႈသူဝ်းလူၺ်ႈ သိၼ်ႁႃႈသိၼ်ႈယဝ်ႉ။ လၵ်းလႅမ်ႁူႉႁၼ် ဢရိယႃႇသတ်ႉၸႃႇယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဢုပႃႇသိၵႃႇ မုၼ်ၶမ်းၽြႃး ဢၼ်မီးၸၵ်ႉၶုႁႃႈပိူင် ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင် ဢၼ်မီး ဢလုမ်းဢလၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 - 183။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵုသူဝ်ႇလူင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ၶႃႈၼၢင်း ၸင်ႇပဵၼ်မႃးမီးမႃး ဢူငဝ်းၼင်ႇၼႆ ယဝ်ႉ။ပ။ ဢူငဝ်းၶႃႈႁဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ်ၵႂႃႇ ၵူႈပႃႈၵူႈၽၢႆႇၶႃႈယဝ်ႉ။
 - 184။ ၸဝ်ႈႁဝ်းတီႈၶႃႈ “ဢုပႃႇသိၵႃႇ ဢၼ်ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ လၶုမႃႇၼၼ်ႉ ဝႆႈသႃ တမ်ႈလင်တိၼ် မုၼ်ၶမ်းၽြႃးယူႇ”ၼႆ ဢဝ်ၵႂၢမ်းၶႃႈၼၢင်း မိူဝ်ႈဝႆႈလဝ်ႈတမ်ႈတီႈ လင်တိၼ်မုၼ်ၶမ်းၽြႃးၶႃႈတႃႉ။ ၸဝ်ႈႁဝ်းတီႈၶႃႈ ဢၼ်မုၼ်ၶမ်းၽြႃးလၢတ်ႈဝႃႈ ၶႃႈၼၢင်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵေႃႉၽူႈၸုၵ်းယၼ်မၼ်ႈ တမ်ႈတီႈ ၽူဝ်ႇ သႃႇမၺ ဢၼ်ၼိုင်ႈၼႆၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးသင်တီႈၶႃႈယဝ်ႉၼႆ လၢတ်ႈၵႂႃႇၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။
 မုၼ်ၶမ်းၽြႃးယၢမ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ လၶုမႃႇၼႆႉ ယၼ်မၼ်ႈဝႆႉ တမ်ႈတီႈသၵတႃႇၵႃႇမိၽူဝ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ 
လၶုမႃဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်သွင် သုတ်းယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းၽျူး
ၸႄႈဝဵင်းၽျူး (ဖြူးမြို့နယ် ; Pyu Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းၽျူးယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၽျူး
ဝဵင်းၽျူး (ဖြူးမြို့ ; Pyu) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းၽျူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ပေႃးဢဝ်တၢင်းလူတ်ႉၵႃးဝႃႈ ယၢၼ်ၵႆ 142 လၵ်းသေ ပေႃးဢဝ် တၢင်းရူတ်ႉရဵၼ်းဝႃႈ ယၢၼ်ၵႆ 134.25 လၵ်းယဝ်ႉ။ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ပဵၼ်ဢၼ်ၶႅမ်ႉလီသေ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၶဝ်ႈ၊ ထူဝ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈပိုၼ်ႉတီႈယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းဝဵင်း.
ၸွမ်းလူၺ်ႈရႃႇၸဝၢင်ႇတွင်ႇငူႇသေ ၸိုဝ်ႈငဝ်ႈငႃႇ ဝဵင်းၽျူးၼႆႉ ပဵၼ် "ဝၢၼ်ႈပျူႇ" ၼႆယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈလူင် ဢၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းပျူႇၶဝ် ယၢမ်ႈယူႇမႃးၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢႆးၸဝ်ႉ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီၶရိတ်ႉ (13) ၼၼ်ႉ ၶုၼ်မူၵ်ႉတမ ၸႃႇၶူႇရီႇ မႃးတိုၵ်း တီႈဝၢၼ်ႈၵၢၼ်းပႃးမျိၼ်ႉ တီႈ သဝုၼ်ႇလႅတ်ႉၵျႃႇယူႇၼၼ်ႉသေ ဢဝ်မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်းသဝုၼ်ႇလႅတ်ႉၵျႃႇၼႆႉ ယၢမ်းၶင်ဝႆႉတီႈ ဝၢၼ်ႈပျူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးလင်ပီၶရိတ်ႉ 1278 ၼၼ်ႉ သဝုၼ်ႇလႅတ်ႉၵျႃႇ ဢၼ်ထုၵ်ႇၶင်ဝႆႉတီႈၵႂၢင်ႈၼၼ်ႉ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇတီႈ ဝၢၼ်ႈပျူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈပျူႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ဝၢႆးသေပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင် ပဵၼ်မႃး ဝဵင်းၽျူးယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီ 1953 ၼၼ်ႉ တီႈဝဵင်းၽျူးၼႆႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းယူႇသဝ်း မီး 10,443 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ် ၽြႃးမႁႃပုၺမုၼိ ဢၼ်မီးၽၢႆႇၸၢၼ်းဝဵင်းၼၼ်ႉ လိုဝ်းလင်ဝႆႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပၢၼ်ပၢႆးၸဝ်ႉၵၢပ်ႈၶူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇၼၼ်ႉ တီႈဝဵင်းၽျူး လႆႈတင်ႈတႄႇ ႁူင်းႁဵၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈႁူင်းၼိုင်ႈသေ ဢၼ်ပဵၼ် ဢူးပႃႉဝိၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈႁတ်းငၢၼ်ၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈႁဵတ်း ၽူႈၵွၼ်းႁူင်းႁဵၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼၼ်ႉမႃးယဝ်ႉ။
ၽူႈၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်.
 - ပူဝ်ႇၺႃႇၼ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း သိုၵ်းႁၢၼ်သၢမ်ၵျၢပ်ႈ (ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉတႅင်ႇတေႃႇ)
 - တွင်ႇတႃႇမွင်ႇၽျူး (ႁွင်ႉ) ဢူးၵွၼ်ႇလျွင်ႇ
 - ယႄးပေႃႇမျႃႉ
 - တၵ်ႉၵတူဝ်ႇ သျိၼ်ႇသီႇရိ
 - ဢူးမျိၼ်ႉသူၺ်ႇ (ၽျူး)
 - ဢူးဢေးၽေႇ (တႅင်းယိၼ်းမေႇ)
ၸႄႈဝဵင်းယေႇတႃႇသျေႇ
ၸႄႈဝဵင်းယေႇတႃႇသျေႇ (ရေတာရှည်မြို့နယ် ; Yedashe Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းယေႇတႃႇသျေႇယဝ်ႉ။
ဝဵင်းယေႇတႃႇသျေႇ
ဝဵင်းယေႇတႃႇသျေႇ (ရေတာရှည်မြို့ ; Yedashe) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ႁင်း ၸႄႈဝဵင်းယေႇတႃႇသျေႇ၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ် သေ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် သဵၼ်ႈတၢင်းသၢႆရူတ်ႉရဵၼ်း ဢၼ်ၵႂႃႇဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ဢၼ်မီးၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝဵင်းတွင်ႇငူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႄႈဝဵင်းယေႇတႃႇသျေႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်းသုတ်း တီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇသေ တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် မီး 996 လွၵ်းလၵ်းယဝ်ႉ။ ဝဵင်းယေႇတႃႇသျေႇၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်မီးတၢင်းၵပ်းသိုပ်ႇၸူး ဝဵင်းတွင်ႇငူႇ ၸွမ်းတၢင်းလူတ်ႉၵႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉဢဝ် ဝဵင်းတွင်ႇငူႇသေ ပေႃးၸွမ်းသၢႆတၢင်းရူတ်ႉရဵၼ်းၼႆ ယၢၼ်ၵႆ 17 လၵ်းယဝ်ႉ။ ၼႃးလႄႈ ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီး ၽၢႆႇတူၵ်းဝဵင်းၼၼ်ႉ ႁွတ်ႈၽႅဝ်ထိုင် တိၼ်လွႆ သၼ်လွႆပႃႇၵိူဝ်ႇယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းလႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် လူင်ပွင်ၸိုင်၊ ၸၢၵ်ႈမႆႉ၊ ၸၢၵ်ႈၶဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈမီႈဝႆႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 1953 သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မီးမႃး 4922 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၽူႈၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်.
 - တၵူင်ႇဢူးလႃႉပေႇ
ၸႄႈဝဵင်းဢူၵ်ႉတႂိၼ်း
ၸႄႈဝဵင်းဢူၵ်ႉတႂိၼ်း (အုတ်တွင်းမြို့နယ် ; Oktwin Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈတွင်ႇငူႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းဢူၵ်ႉတႂိၼ်းယဝ်ႉ။
ဢႃၸႃမၻႃယိၵႃ ဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ ဢၼ်လႆႈလူႇၶဝ်ႈၶႅမ်ႈ
3-ဢႃၸႃမၻႃယိၵႃ ဝိမႃၼဝတ်ထု၊ ၼၢင်းၽီ ဢၼ်လႆႈလူႇၶဝ်ႈၶႅမ်ႈ.
 - 185-6။ ၼၢင်းယိင်းတုၵ်ႉၵတႃႇ ၵေႃႉဢၼ်ၽၢၼ်ပီႈၼွင်ႉ ဢၼ်လႆႈယူႇသဝ်း တီႈတုပ်ႈႁိူၼ်းပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ တၢမ်တူဝ်မၼ်း လႆႈဢဝ်ၶဝ်ႈၶႅမ်ႈ လူႇတၢၼ်းပၼ် ၸဝ်ႈႁဝ်း ဢၼ်မႃးတုင်းသွမ်း ၸုၵ်း ၼိမ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼၢင်းယိင်းၵေႃႉၼၼ်ႉ တၢႆသေ ႁွတ်ႈၵႂႃႇတီႈလႂ်ၶႃႈၼေႃး (ၼႆ ၸဝ်ႈၶုၼ် ဢိၼ်း ထၢမ်ၵႂႃႇၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ)
 - 187-9။ ၼၢင်းယိင်းတုၵ်ႉၵတႃႇ ၵေႃႉဢၼ်ၽၢၼ်ပီႈၼွင်ႉ ဢၼ်လႆႈယူႇသဝ်း တီႈတုပ်ႈႁိူၼ်း ပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ မီးၸႂ်သတ်ႉထႃႇသေ တၢမ်တူဝ်မၼ်းၼၢင်း လႆႈဢဝ်ၶဝ်ႈၶႅမ်ႈ လူႇတၢၼ်းပၼ် ၵဝ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉ။ ၼၢင်းယိင်းၵေႃႉၼၼ်ႉ တၢႆၽၢတ်ႇပၢၼ်ၵူၼ်းသေ မိူဝ်းယူႇသဝ်းၵျေႃႇမူၼ်ႈ တမ်ႈတီႈ မိူင်းၽီ ၼိမ်မႃႇၼရတိ တီႈၽီၽုင်းတၼ်းၶူဝ်းယႂ်ႇၶဝ် ယူႇသဝ်းၵျေႃႇမူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ (ၼႆ ၸဝ်ႈမႁႃႇၵတ်ႉသပ လၢတ်ႈၵႂႃႇၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ)။
 - 190။ တၢင်းလူႇ ၼၢင်းယိင်းတုၵ်ႉၵတႃႇ ၵေႃႉဢၼ်ၽၢၼ်ပီႈၼွင်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်တမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈမႁႃႇ ၵတ်ႉသပၼၼ်ႉ လီဢၢမ်းတႄႉယဝ်ႉ။ တၢင်းလူႇ ၶဝ်ႈၶႅမ်ႈမၼ်း ဢၼ်လႆႈဢဝ်မႃး တမ်ႈတီႈႁိူၼ်းပိူၼ်ႈသေ လူႇၵႂႃႇၼၼ်ႉ တဵမ်ထူၼ်ႈတႄႉယဝ်ႉ။
 - 191။ သူၶဝ်ဢိူၺ်း... ၼၢင်းယိင်းႁၢင်ႈလီ ဢၼ်မီးပၵ်းပိူင်ဢင်ႇၵႃႇလဵၵ်ႉယႂ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈသေ ၸဝ်ႈၽူဝ်တူၺ်းဢမ်ႇဢိမ်ႇလႆႈၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်မေးၶုၼ်ၸၵျဝတေးသေတႃႉ ပေႃးမႃးတႅၵ်ႈၵၼ်တင်းတၢင်းလူႇ ဢၼ်ၼၢင်းၵူၼ်းၽၢၼ် လႆႈလူ ၶဝ်ႈၶႅမ်ႈၼၼ်ႉၸိုင် ၵႃႈၶၼ်မၼ်း သိပ်းႁူၵ်းပုၼ်ႈ ၼိုင်ႈပုၼ်ႈၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇတၢၼ်ႇ။
 - 192။ ၶမ်းၶႃၼိုင်ႈသႅၼ်၊ မႃႉၼိုင်ႈသႅၼ်၊ လေႃႉရထႃးၼိုင်ႈသႅၼ် ဢၼ်မႃႉသိင်းထေႃးတိုတ်ႉၸၼ်၊ ၼၢင်းယိင်းသၢဝ်ၼိုင်ႈသႅၼ် ဢၼ်တိုဝ်းပီႇႁူသႅင်လႅင် (ၸိူဝ်းၼႆႉတင်းသဵင်ႈၵေႃႈ) ပေႃးမႃးတႅၵ်ႈၵၼ်တင်း တၢင်းလူႇ ဢၼ်ၼၢင်းၵူၼ်းၽၢၼ်လႆႈလူ ၶဝ်ႈၶႅမ်ႈၼၼ်ႉၸိုင် ၵႃႈၶၼ်မၼ်း သိပ်းႁူၵ်းပုၼ်ႈ ၼိုင်ႈပုၼ်ႈၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇတၢၼ်ႇ။
 - 193။ ၸၢင်ႉမႃႇတင်ႇၵ ပၢၵ်ႇတူဝ် ဢၼ်ယူႇတီႈ လွႆႁိမဝၼ်ႇတႃႇ၊ ဢၼ်မီးငႃးမွင်ႉဢွၼ်ႇ ပႅၼ်ဢွၵ်ႇမႃး၊ ဢၼ်မေႃတိုၵ်းသိုၵ်း၊ ဢၼ်ဢဝ်ၸိူၵ်ႈၶမ်း ႁၢင်ႈၶိူင်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ ပေႃးမႃးတႅၵ်ႈၵၼ်တင်းတၢင်း လူႇ ဢၼ်ၼၢင်းၵူၼ်းၽၢၼ်လႆႈလူ ၶဝ်ႈၶႅမ်ႈၼၼ်ႉၸိုင် ၵႃႈၶၼ်မၼ်း သိပ်းႁူၵ်းပုၼ်ႈ ၼိုင်ႈပုၼ်ႈၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇတၢၼ်ႇ။
 - 194။ တီႈၼႂ်းလေႃးၵၼႆႉ ၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈၼႆႉ လႆႈဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၵုၼ်လူင်သီႇၵုၼ်ယဝ်ႉ။ ၸီးၸိမ်ႇ ၶုၼ်ၸၵျဝတေးၼၼ်ႉ ပေႃးမႃးတႅၵ်ႈၵၼ် တင်းတၢင်းလူႇ ဢၼ်ၼၢင်းၵူၼ်းၽၢၼ်လႆႈလူ ၶဝ်ႈၶႅမ်ႈၼၼ်ႉၸိုင် ၵႃႈၶၼ်မၼ်း သိပ်းႁူၵ်းပုၼ်ႈ ၼိုင်ႈပုၼ်ႈၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇတၢၼ်ႇ။
ဢႃၸႃမၻႃယိၵႃ ဝိမႃၼဝတ်ထု ႁူဝ်သၢမ်သုတ်းယဝ်ႉ။
ၸႄႈတွၼ်ႈပျီႇ
ၸႄႈတွၼ်ႈပျီႇ (ပြည်ခရိုင် ; Pyay District) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈတွၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပျီႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 20154 ၼၼ်ႉ သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈပျီႇၼႆႉ မီးယူႇ 910,974 ၵေႃႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်း.
ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈပျီႇၼႆႉ မီးၼင်ႇၸိူဝ်းၽၢႆႇတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ 
 - ၸႄႈဝဵင်းပျီႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းပွၵ်ႉၶွင်း
 - ၸႄႈဝဵင်းပွင်းတီႇ
 - ၸႄႈဝဵင်းပၢၼ်းတွင်း
 - ၸႄႈဝဵင်းတႄးၵူင်း
 - ၸႄႈဝဵင်းသူၺ်ႇတွင်ႇ
ၸႄႈဝဵင်းပၢၼ်းတွင်း
ၸႄႈဝဵင်းပၢၼ်းတွင်း (ပန်းတောင်းမြို့နယ် ; Pandaung Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈပျီႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပၢၼ်းတွင်းယဝ်ႉ။
ဝဵင်းပၢၼ်းတွင်း
ဝဵင်းပၢၼ်းတွင်း (ပန်းတောင်းမြို့ ; Pandaung) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းပၢၼ်းတွင်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပျီႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ် ၽင်ႇၽၢႆႇၶႂႃ ၼမ်ႉၵဵဝ်သေ မီးဝႆႉ ၽၢႆႇၸၢၼ်းဝဵင်းပျီႇ ယၢၼ် 9 လၵ်းယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်သၢႆတၢင်းလိၼ် ဢၼ်လုၵ်ႉ မိူင်းလူင်မိူင်းမၢၼ်ႈ ၵႂႃႇၸူး တိူင်းရၶႅင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်းၵႄႈလွႆတွင်ႇၵူၵ်ႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႈလုၵ်ႉတီႈ ဝဵင်းပၢၼ်းတွင်းသေ ၵႂႃႇလႆႈယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်း သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်တိုၵ်ႉႁႃယဝ်ႉလႄႈ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ပႆႇပိုတ်ႇလႆႈ သၢႆတၢင်းၼမ်ႉ၊ သၢႆတၢင်းလူမ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉဢဝ် တိူင်းရၶႅင်ႇ ၵႃႉၶၢႆၸူး မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးသေ ဝဵင်းပၢၼ်းတွင်းၼႆႉ ယၢမ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ပဵၼ်ဝဵင်းၵိုၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းၵႄႈလွႆတွင်ႇၵူၵ်ႉ လႄႈ ဝဵင်းပၢၼ်းတွင်းၼႆႉ ၵႆယၢၼ်မွၵ်ႈ 39 လၵ်းၼႆႉၵူၺ်း။ တႃႇၵႂႃႇၸူး ဝဵင်းတွင်ႇၵူၵ်ႉ ၸႄႈမိူင်းရၶႅင်ႇၼၼ်ႉ ဢဝ်တၢင်းလူတ်ႉၵႃးသေ ပေႃးလတ်းၶၢမ်ႈလွႆလူင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸိုင် လႆႈၵႂႃႇမွၵ်ႈ 100 လၵ်းၼႆယဝ်ႉ။
ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း မိူဝ်ႈပီ 1953 ၼၼ်ႉသေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈဝဵင်းပၢၼ်းတွင်းၼႆႉ မီးမႃး 3430 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၢၼ်းတွင်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၸမ်ၵၼ်တင်း သၼ်လွႆရၶႅင်ႇ သေ ၼႃႈလိၼ်ဢမ်ႇပဵင်းလီသေဢမ်ႇၵႃး ၽုၼ်ႇ ဢမ်ႇပေႃးလီလႄႈ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢမ်ႇပေႃးၸၢင်ႈႁဵတ်းၼမ်။ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ ဝဵင်းပၢၼ်းတွင်းၼႆႉ ၽႅၼ်ႇမၼ်ႈ လႄႈ ၶီႈၶင်ႈယဝ်ႉ။
ၽြႃးၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်တီႈဝဵင်းပၢၼ်းတွင်းၼႆႉ ပဵၼ် ၽြႃးပေႃႇတေႃႇမူသျိၼ်ႇၽျူႇ ဢၼ်မီးတီႈ ၽင်ႇၼမ်ႉၵဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းပွၵ်ႉၶွင်း
ၸႄႈဝဵင်းပွၵ်ႉၶွင်း (ပေါက်ခေါင်းမြို့နယ် ; Paukkaung Township) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ ၸႄႈတွၼ်ႈပျီႇ၊ ၸႄႈတိူင်းပႃႇၵိူဝ်၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝဵင်းပွၵ်ႉၶွင်းယဝ်ႉ။
ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ
ၸႄႈဝဵင်းတႃႇၸီႇ (သာစည်မြို့နယ်), (Tharzi Township) ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမဵၵ်ႉထီႇလႃႇ၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ် ဝဵင်းတႃႇၸီႇယဝ်ႉ။
တႃႇၼ
လွင်ႈၸုၼ်ႉလူႇတၢၼ်း ယိုၼ်ႈပၼ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈတႃႇၼယဝ်ႉ။ ၻႃႇၼၼႆႉ ၸေႇတၼႃႇၻႃႇၼ၊ ဝတ်ႉထုၻႃႇၼၼႆသေ မီးသွင်ပိူင်။ ၶူဝ်းၼုင်ႈၶူဝ်းၶွင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ် ဝတ်ႉထုၻႃႇၼ ယဝ်ႉ။ ၸႂ်ဢၼ်ၶႂ်ႈလူႇတၢၼ်းၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ် ၸေႇတၼႃႇၻႃႇၼယဝ်ႉ။<br>
ၸေႇတၼႃႇသၢမ်ပိူင်.
 1. ၽွင်းမိူဝ်ႈပႆႇလူႇ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ တၢင်းလူႇၼၼ်ႉသေ ၸႂ်ၸေႇတၼႃႇ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးထႃႈၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ပုပ်ႉပၸေႇတၼႃႇယဝ်ႉ။
 2. ၸႂ်ၽွင်းမိူဝ်ႈတိုၵ်ႉလူႇယူႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်မုၼ်ႇၸၸေႇတၼႃႇယဝ်ႉ။
 3. ဝၢႆးသေလူႇတၢၼ်းယဝ်ႉသေ ၸႂ်ဢၼ်ပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ဢပရၸေႇတၼႃႇၼႆသေ ၸေႇတၼႃႇမီးသၢမ်ပိူင်ယဝ်ႉ။
<br>
ဢၼ်တေပၼ် ၽွၼ်းလီၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၸေႇတၼႃႇၻႃႇၼၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶူဝ်းလူႇၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈၵမ်ႉပၼ်ႁႂ်ႈၸေႇတၼႃႇ ႁႅင်းယႂ်ႇမႃးယူႇ။ ၶူဝ်းလူႇၼၼ်ႉ လဵၵ်ႉၼွႆႉမီးတၢၼ်ႇ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၺွင်ႇၵူၺ်းၵေႃႈယႃႇ ပေႃးဝႃႈၸေႇတၼႃႇ ယႂ်ႇၼႆၸိုင် ၸၢင်ႈလႆႈၽွၼ်းလီမၼ်း တၢၼ်ႇတူၼ်ႈၺွင်ႇယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၽွင်းမိူဝ်ႈလူႇတၢၼ်းၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈၶတ်းၸႂ် ႁႂ်ႈၸေႇတၼႃႇသၢမ်ထၢၼ်ၸိုၼ်ႈသႂ်ယူႇယဝ်ႉ။
သၽေႃးတၢင်းလူႇ.
တၢင်းလူႇ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ - <br>
 - ပဵၼ်ၶူဝ်သႅင်ႁၢဝ်းၶမ်းမိူင်းၽီ။
 - ပဵၼ်ၶူဝ်းလီၶွင်မျၢတ်ႈ။
 - ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းသိုဝ်ႈ။
 - ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း တႃႇတေလႆႈမၢၵ်ႈၽူဝ်ႇ။
 - ပဵၼ်ဢၼ်ႁႂ်ႈႁူမ်ႇငမ်းပိူၼ်ႈလႆႈ။
 - ပဵၼ်ဢၼ်ပၼ်ႁႂ်းၸီးၸိမ်ႇသိူဝ်းၸႂ်။
 - ပဵၼ်ဢၼ်ႁႂ်ႈလွင်ႈသိူဝ်းသႃႇလိူဝ်တွၼ်း။
 - ပဵၼ်ဢၼ် ယုၵ်ႉယွင်ႈႁွပ်ႇႁွင်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇ။
 - ပဵၼ်ဢၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇယဵၼ်ႇငႄႈၶဝ် ႁႂ်ႈငႄႈ။
 - ပဵၼ်ဢၼ် ႁႂ်ႈၽွၼ်းလီၵူႈပိူင်ယဝ်ႉတူဝ်ႈ။
 - ပဵၼ်မင်ႇၵလႃႇတြႃး ဢၼ်မျၢတ်ႈတွၼ်းလိူဝ်ပိူၼ်ႈ။
ဝၢၼ်ႈတႃႈတိုင်းၶမ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း
ဝၢၼ်ႈတႃႈတိုင်းၶမ်း (Taatuengkham, tɑ᷆ tɯ́ŋ kʰám, တာတိန်းခန်း) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁၢတ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး
ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ (tɑ᷆ lɤ̀), (တာလေမြို့), (Tarlay), (Taaloe) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈၶီႈလဵၵ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးၸၼ်ႉ ၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈၾႃႉ.
"Reka Mineralna Padasfdasrasde reka de Lifoe. 0.563093°, 57.337599°"'
klimat de savannow. teplota tela de Grudnia in Kvitenya krim de Berezina, Coldna tela de Chevrna-Listopad, opadow tela viso de 743 mm 
tela Travna, nizo de 14 mm de Lutugo, temperatura tela viso dnievna de 36 °C tela Cichna, nizo nochna de 17 °C tela 
Bezenya in Listopad.
ဝၢၼ်ႈတႃႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း
ဝၢၼ်ႈတႃႈ (Waantaa, wɑ᷆n tɑ᷆, ဒါးဆိပ်) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈတႃႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈလၢင်းၶိူဝ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး ဢေႃႈ။
ဝဵင်းတႃႈၵွင်
ဝဵင်းတႃႈၵွင် (တကောင်းမြို့), (Tagaung) ၼႆႉ ပဵၼ်ၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်း ဢၼ် ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းတပဵၵ်ႉၵျိၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပၢင်ႇဢူး၊ ၸႄႈတိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ဝဵင်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၵဝ်ႇတႃႈၵွင် ၼႆၵေႃႈ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်သေ ပဵၼ် ဝဵင်းၵဝ်ႇ ဝဵင်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ တႃႈၵွင်ၼႆႉ ပေႃးလုၵ်ႉဢဝ် ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ ၶိုၼ်ႈၸွမ်း မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ် ၼႆ ၵႆယၢၼ် 127 လၵ်းသေ မီးဝႆႉတီႈ ၽင်ႇပွတ်းဢွၵ်ႇသေ ပဵၼ်ထုင်ႉၼႃႈလိၼ်ပဵင်းယဝ်ႉ။
ဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း
ဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း (tɑ᷆ kʰi᷆ lék), (တာချီလိတ်မြို့), (Tachileik), (Taakhilaek) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈၶီႈလဵၵ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုၵ်ႈ ၸႄႈတွၼ်ႈ ၸႄႈဝဵင်း တႃႈၶီႈလဵၵ်းဢေႃႈ။
ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈၶီႈလဵၵ်း
ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈၶီႈလဵၵ်း (tɑ᷆ kʰi᷆ lék), (တာချီလိတ်ခရိုင်), (Tachileik District), (Taakhilaek) ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ မိူင်းတႆး ပွတ်းဢွၵ်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈ။ ဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ဝဵင်းဢၼ်လုမ်းၸႄႈတွၼ်ႈပၵ်းသဝ်းဝႆႉ။ ပေႃးဢဝ် သဵၼ်ႈမၢႆ ႁူဝ်ႁိူၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းမိူဝ်ႈ ပီ 2014 ၼၼ်ႉဝႃႈၸိုင် ၼႂ်းၵႃႈ ၸႄႈတွၼ်ႈ တႃႈၶီႈလဵၵ်းၼႆႉ ႁူဝ်ၵူၼ်း တင်းၼမ်မၼ်း မီးၵႂႃႇ 176,877 ၵေႃႉ ၼႆၶႃႈဢေႃႈ။
ၸႄႈဝဵင်း လႄႈ ဝဵင်း.
ဢၼ်ပဵၼ် ၸႄႈဝဵင်းလႄႈ ဝဵင်း ၸိူဝ်းပႃးတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈၶီႈလဵၵ်းၼႆႉ မီးဝႆႉယူႇ ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉၶႃႈယဝ်ႉ။
 - ၸႄႈဝဵင်း တႃႈၶီႈလဵၵ်း
 - ဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း
 - ဝဵင်းၵဵင်းလၢပ်ႈ
 - ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ
ၸႄႈဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း
ၸႄႈဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း (tɑ᷆ kʰi᷆ lék, တာခီလိတ်မြို့နယ်), (Tachileik Township), (Zewaeng Taachilaek) ၼႆႉပဵၼ်ႄၸႄႈဝဵင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈၶီႈလဵၵ်း၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ တီႈပၵ်းလုမ်း ၸႄႈဝဵင်းတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်းယဝ်ႉ။
ဝဵင်းဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်း တႃႈၶီႈလဵၵ်း.
 - ဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း
 - ဝဵင်းၵဵင်းလၢပ်ႈ
 - ဝဵင်းတႃႈလေႇ
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၼႂ်းမိူင်းတႆး
တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၼႂ်းမိူင်းတႆး.
 - တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ႁၢႆးဝူဝ်း
 - တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၼမ်ႉၸၢင်
 - တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် ၵဵင်းတုင်
 - တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် မိူင်းသၢတ်ႇ
 - တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် တႃႈၶီႈလဵၵ်း
 - တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် မိူင်းမိတ်ႈ
 - တႃႈႁိူဝ်းမိၼ် လွႆယဵဝ်ႈ (လႃႈသဵဝ်ႈ)
ဝဵင်းတၢႆႉဢူး
ဝဵင်းတၢႆႉဢူး (ဒိုက်ဦးမြို့), (Daik-U), (Dek-U) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးဝႆႉတီႈၼႂ်ႈ ၸႄႈဝဵင်းတၢႆႉဢူး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈပႃႇၵိူဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢႆႉဢူးၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ ၸိုဝ်ႈမွၼ်း ဍာ်အုဲ(သဵင်ဢွၵ်ႇ တႅၵ်ႉဢိူၺ်း) သေလူင်းမႃးယဝ်ႉ။ တႅၵ်ႉ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ် ၼမ်ႉ၊ ဢိူၺ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၼဝ်ႈၼႆလႄႈ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ၼမ်ႉၼဝ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ မီးဝႆႉတီႈၼႂ်း ၼႃႈလိၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ ဝဵင်းၵေႃးလိယ ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းၵဝ်ႇမွၼ်း ၼၼ်ႉသေ ၼမ်ႉတီႈႁွင်ႈၵေႃးလိယၼႆႉ ယိုင်ႈၶိုၼ်ႈမႃးသေ ပေႃးၼမ်ႉတူၵ်းၵႂႃႇ ၸိူဝ်းပဵၼ်တီႈၼႃႈလိၼ်ၶူင်ႈၼၼ်ႉ ၼမ်ႉၼဝ်ႈၸူးၵိုတ်းဝႆႉလႄႈ ၸင်ႇလႆဝႃႈႁွင်ႈဝႃႈၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ။
တၢႆႉဢူးၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း လႄႈ သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉၵႃး တႃႈၵုင်ႈ-တႃႈလိူဝ်ႇၼၼ်ႉသေ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈ တႃႈၵုင်ႈသေ ၸွမ်းတၢင်းလူတ်ႉၵႃးၼႆ ၵႆယၢၼ် 88 လၵ်း၊ ပေႃးဝႃႈၸွမ်းတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းၼႆ ၵႆယၢၼ် 81.25 လၵ်းယဝ်ႉ။