တူၼ်ၶူးလူင် ဢႃၸေယ (ဝဵင်းၵဵင်းတုင်)
ပိုၼ်းၵႅပ်ႈလႄႈ တၢင်းႁၼ်တိုင် သြႃႇၸဝ်ႈလူင် ၽတ်ႉတၼ်တ ဢႃၸေယ "ဢၽိထၸမႁႃရတ်ႉထၵုရု" တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈထမ်ႇမေႃးတယ (ၵျွင်းမိူင်းၼၢႆး) ဝဵင်းၵဵင်းတုင် ၶႃႈဢေႃႈ။
ပီၵိူတ်ႇ.
ပီၵေႃၸႃႇ 1289 ၼီႈ၊ လိူၼ်12 လွင်ႈ 1 ၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းဢႃးတိတ်ႉ
တီႈၵိူတ်ႇ.
ဝၢၼ်ႈသူၼ်တၢၼ် ပႃႇမၢၼ်ႈသီႇပွၵ်ႉ၊ ဝဵင်းၵဵင်းတုင်၊ ပွတ်းဢွၵ်ႇၶူင်း။
ပီႈၼွင်ႉ.
ၸဝ်ႈႁဝ်းၼႆႉ မီး 4 ၸၢႆးပီႈၼွင်ႉ၊ ၸဝ်ႈႁဝ်းပဵၼ် ၵေႃႉလိုၼ်းသုတ်း။
ပေႃႈလႄႈမႄႈ.
ၸိုဝ်ႈ ပေႃႈလႄႈမႄႈ ၸဝ်ႈႁဝ်းတႄႉ ပဵၼ် လုင်းသၢင်ႇသု လႄႈ ပႃႈၼၢင်းမူဝ် ၼႆၶႃႈဢေႃႈ။
ပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇ.
ပီၵေႃးၸႃႉ 1301 ၼီႈ၊ လိူၼ် 6 မႂ်ႇ 13 ၶမ်ႈ၊ တမ်ႈတီႈၸဝ်ႈသြႃႇ ဢူးရႃၸိၼ်တ၊ ၵျွင်းမင်ႇၵလႃႇ (မိူင်ႈလဵဝ်ပဵၼ် ၵျွင်းထမ်ႇမေႃးတယ)၊ ပေႃႈဢွၵ်ႇမႄႈယေႃး ပေႃႈဢွၵ်ႇၽၵႃႇထီး၊ မႄႈဢွၵ်ႇထီး၊ ဝၢၼ်ႈပႃႇမၢၼ်ႈသူၼ်တၢၼ်၊ ဝဵင်းၵဵင်းတုင်။
ပဵၼ်ၸဝ်ႈၼင်ႈၵျွင်း (ၸဝ်ႈၵွၼ်းၵျွင်း).
ပီၵေႃးၸႃႇ 1307 ၼီႈ၊ ဢႃႇယုၸဝ်ႈလႆႈ 18 ပီ၊ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇ၊ လႆႈႁပ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈၼင်ႈၵျွင်းမိူင်းၼၢႆး (မိူဝ်ႈလဵဝ်ႁွင်ႉတိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈထမ်ႇမေႃးတယ)။
ပဵၼ်မုၼ်ၸၢင်း.
ပီၵေႃးၸႃႇ 1309 ၼီႈ၊ လိူၼ်ၸဵင်မႂ်ႇ 1 ၶမ်ႈ၊ သြႃႇၸဝ်ႈလူင် ၽတ်ႉတၼ်တ ဢိၼ်တႃၸၵ်ႉၵ၊ ၵျွင်းၸွမ်မူၼ်း၊ ဝဵင်းၵဵင်းတုင် ပဵၼ်သြႃႇဢုပတ်ႉသၢႆးသေ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၸၢင်း တီႈသိမ်ႇၶၼ်ထ၊ ၵျွင်းမိူင်းၼၢႆး၊ ဝဵင်းၵဵင်းတုင်ယဝ်ႉ။ ပေႃႈဢွၵ်ႇမႄႈယေႃး ၸမ်ႉ ပဵၼ်တၵႃႇၶဝ် မိူဝ်ႈၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၸဝ်ႈသၢင်ႇၼၼ်ႉၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ပၢႆးပၺ်ၺႃတၢင်းမေႃ.
တင်ႈဢဝ်ပီၵေႃးၸႃႇ 1311 ၼီႈ တေႃႇထိုင် 1318 ၼီႈ ၼႂ်းၸဵတ်းပီလုမ်းလုမ်း လႆႈၵႂႃႇႁဵတ်းဢဝ်တၢင်းမေႃပၺ်ၺႃႇ ၽၢႆႇထမ်းလေႃးၵုတ်ႈ တီႈတိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ ပရိတတ်ႉတိၵၢၼ်ႇၵျီး၊ ဝဵင်းယွင်ႁူၺ်ႈ၊ တိတ်းၼွင်ဢၢင်းလေး (ၼွင်ႁၢႆးယႃႈ)၊ တွပ်ႇယဝ်ႉၸၼ်ႉလိၵ်ႈ 1. ပထမ်၊ 2. တုတိယ၊ 3. တတိယ၊ 4. ၸတုတ်ႉထ၊ 5. ပၺ်ၸမ၊ 6. သတ်ႉထ၊ 7. သတ်ႉထမ၊ 8. လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ပထမငႄႇ၊ 9. လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ပထမလတ်ႉ၊ 10. လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ပထမၵျီး၊ 11.လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸၼ်ႉၶူးသွၼ် ထမ်ႇမႃႇၸရိယ လႄႈ ၸၼ်ႉဝိသဵတ်ႇ (ၵူင်ႇထုင်း) ႁႃႈၽိုၼ် (ငႃးၵျၢမ်း)။
သြႃႇၶူးသွၼ်ၸဝ်ႈ.
(1) ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ၽတ်ႉတၼ်တ ဝိမလႃၽိဝမ်သ (ဢၵ်ႉၵမႁႃပၼ်တိတ၊ ဢၽိထၸမႁႃရတ်ႉထၵုရု)၊ ၸဝ်ႈၵွၼ်းၵျွင်းၵၢၼ်ႇၵျီး၊ ဝဵင်းယွင်ႁူၺ်ႈ<br>
(2) ၸဝ်ႈသြႃႇ ၽတ်ႉတၼ်တ လၵ်ႉၶၼသႃမိ (တႅၵ်ႉဢူၵ်ႉ)<br>
(3) ၸဝ်ႈသြႃႇ ၽတ်ႉတၼ်တ ပၺ်ၺႃသႃမိ (တႅၵ်ႉၵျၢပ်ႉ)<br>
(4) ၸဝ်ႈသြႃႇ ၽတ်ႉတၼ်တ ဝႃသဵတ်ႉထ (ၶူၼ်းသွၼ်)<br>
ၼႃႈၵၢၼ်ၽိူၺ်ၽႄႈသႃႇသၼႃႇ.
ပီသႃႇသၼႃႇတူၵ်းၶိုၼ်ႈ 2500 ၼီႈတဵမ်ၼၼ်ႉ ယုၵ်ႉဢဝ်ၵျွင်းမိူင်းၼၢႆး ႁဵတ်းပဵၼ်တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ ပရိယတ်ႉတိထမ်း တၢင်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈၵိုၵ်းၼႂ်းထမ်းပိတၵၢတ်ႈဝႃႈ "တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈထမ်ႇမေႃးတယ (ဢမ်ႇၼၼ်) တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ ၵျွင်းမိူင်းၼၢႆး" ၼႆသေ ႁပ်ႉဢဝ်ၸဝ်ႈၸၢင်ႈ၊ ၸဝ်ႈသၢင်ႇ မႃးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈလၢႆး ပၢႆပေႇ တၢင်းႁူႉတၢင်းမေႃ၊ တင်ႈဢဝ်ပီၵေႃးၸႃႉ 1318 ၼီႈတေႃႇထိုင် 1376 ၼီႈ၊ (ပီၶရဵတ်ႉ 1975-2015) ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 58 ပီၼႆႉ ၼိုင်ႈပီၼိုင်ႈပီ သင်ႇၶၸဝ်ႈ 200 တေႃႇထိုင် 300 လိူဝ်လိူဝ် ပီးယူႇၵူႈပီပီယဝ်ႉ။
တြႃးထမ်မ ဢၼ်တႅမ်ႈ.
တၢမ်တူဝ်သြႃႇၸဝ်ႈလူင်တႅမ်ႈ<br>
(1) ၸၼ်ႉသၢင်ႇဢွၼ်ႇ<br>
(2) ၸၼ်ႉမူႇလ<br>
(3) ၸၼ်ႉဝိၼီး<br>
(4) ၸၼ်ႉသုတ်ႉတၼ်ႇပီႈၼိုင်ႈ<br>
(5) ၸၼ်ႉသုတ်ႉတၼ်ႇပီသွင်<br>
(6) ၸၼ်ႉဢၽိထမ်ႇမႃႇ<br>
တင်ႈဢဝ်ပီၵေႃးၸႃႇ 1318 ၼီႈမႃး 58 ပီလုမ်းလုမ်း ႁဵတ်းပၼ်ပၢင်ပွႆး တႅမ်ႈတွပ်ႇလိၵ်ႈၵူႈပီပီ၊ တင်ႈဢဝ်ပီၵေႃးၸႃႇ 1341 ၼီႈမႃး 35 ပီလုမ်းလုမ်း ႁဵတ်းပၼ်ပႃးပၢင်ပွႆး ၶူၼ်ႉၶႆႈလိၵ်ႈမႃးၸွမ်းၵူႈပီပီ၊ တႅမ်ႈပိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်ၸဝ်ႈလႄႈ တြႃးတၼ်းၸႂ် မၢႆ 1 လႄႈ မၢႆ 2 ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်ၶၸဝ်ႈၽူႈၵမ်ႉၸွႆႈ.
(1) ၸဝ်ႈဢၢတ်ႇယႃးထမ်းသႅင် (ၽူႈၼမ်းသုင်သုတ်း ၵိူင်းၽၢႆႇမိူင်း)၊ ဝတ်ႉဢိၼ်း၊ ဝဵင်းၵဵင်းတုင်<br>
(2) ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ဢိၼ်တႃၸၵ်ႉၵ (ၸဝ်ႈၵွၼ်းပၢႆး ၵိူင်းၽၢႆႇတႆး)၊ ၵျွင်းၸွမ်မူၼ်း၊ ဝဵင်းၵဵင်းတုင်
တၵႃႇသတ်ႉထႃးပွႆးထၢမ်တွပ်ႇလိၵ်ႈ.
ၸဝ်ႈၾႃႉလူင် မိူင်းၵဵင်းတုင် သူမ်လဵတ်းၸဝ်ႈၸၢႆးလူင် တင်းၼၢင်းမေးၸဝ်ႈလႄႈ မႄႈၸဝ်ႈ မႁႃႇတေႇဝီႇ ၸဝ်ႈၵျႃႇၺုၼ်ႉ၊ ႁူမ်ႈတင်းတၵႃႇသတ်ႉထႃး မိူင်းၵဵင်းတုင်၊ ဢိၵ်ႇတင်ႈတၵႃႇသတ်ႉထႃး တီႈၵႆတင်းလၢႆ ၵမ်ႉၸွႆႈပတ်ႉၸေးၶူဝ်းၶွင်သီႇပိူင်မႃး တေႃႇပေႃးႁွတ်ႈထိုင် 58 ပီၼႆႉယဝ်ႉ။
ထမ်းတြႃးဢၼ်လႆႈႁေႃး (တဵတ်ႈ).
ႁေႃးတြႃးသင်ႇသွၼ်ပွၼ်ႈပၼ် တၵႃႉသတ်ႉထႃး တီႈၸမ်လႄႈ တီႈၵႆ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းႁိုင်မႃး 58 ပီၼႆႉၸိုင် ႁူဝ်ၶေႃႈထမ်းတြႃး မီးၵႂႃႇမိုၼ်ႇလိူဝ်လိူဝ်သေ၊ ဢၼ်လႆႈႁဵတ်း ၶႅပ်းၶူၺ်ႇမူၼ်ႉထမ်းတြႃးသေ ပိုၼ်ၸႅၵ်ႇလူႇတၢၼ်းၼၼ်ႉၸိုင် မီးလိူဝ်ၵႂႃႇ 100,000 (ၼိုင်ႈသႅၼ်) ၶႅပ်းၶူၺ်ႇလိူဝ်လိူဝ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၸုမ်ႈ(ၼႃႇမသၵ်း)ဢၼ်လႆႈႁပ်ႉ.
(1) ပီၶရဵတ်ႉ 1957 ၼီႈ၊ သႃသၼထၸ သိရိပဝရ ထမ်မႃၸရိယ၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ<br>
(2) ပီၶရဵတ်ႉ 1991 ၼီႈ၊ ဢၵ်ႉၵမႁႃပၼ်တိတ၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ<br>
(3) ပီၶရဵတ်ႉ 2007 ၼီႈ၊ ဢၵ်ႉၵမႁႃသတ်ႉထမ်မၸေႃးတိၵထၸ၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ<br>
(4) ပီၶရဵတ်ႉ 2015 ၼီႈ၊ ဢၽိထၸမႁႃရတ်ႉထၵုရု၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ
တၢင်းသူင်ၸဝ်ႈ.
တူၺ်းတြႃး၊ ႁေႃးတြႃး။
ၶေႃႈသင်ႇသွၼ်ၸဝ်ႈ.
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈမီးထမ်ႇမ လေႃးၵၸင်ႇမၼ်ႈတဵင်ႈ၊ ပေႃးဢမ်ႇမီးထမ်ႇမ လေႃးၵလူႉလႅဝ်သဵင်ႈ။
ၶေႃႈတိုဝ်းၸဝ်ႈ.
ၵၢၼ်ႁေႃးတြႃး ပဵၼ်ၵၢၼ်မုၼ်ၸဝ်ႈ။
ႁဵင်းလိၵ်ႈ (တီႈတိတ်းတေႃႇ).
တိူၵ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ ထမ်ႇမေႃတယ၊ ဝၢၼ်ႈပႃႇမၢၼ်ႇသီႇပွၵ်ႉ၊ သဵၼ်ႈတၢင်းၶူင်ႇႁိူၼ်းဝိၼ်၊ ဝဵင်းၵဵင်းတုင်၊ မိူင်းတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇၶူင်း၊ မၢႆၽူၼ်း 08421287