Regresja czy progresja ? Emocje w okresie starzenia się Regression or progression ? Emotions in the elderly

Earlier models of relationships between emotions and aging were based on the assumption that the changes are regressive, similarly to cognitive functioning. During the last two decades new theories of cognitive development in old age have lead to new assumption: the changes might have been progressive. A review of the latest research on changes in emotions in elderly has been done in the article. The most important studies were performed on neurophysiological changes and on expression of emotion. The socioemotional selectivity theory created by Laura Carstensen has been presented. It is shown that the changes in emotions due to aging have simultaneously progressive and regressive character and the interpretation depends on research paradigms. Gerontol. Pol. 2008; 1: 1–5 key words: emotions, elderly, review Adres do korespondencji: dr hab. Paweł Izdebski Instytut Psychologii, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego ul. Staffa 1, 85–867 Bydgoszcz tel. : (052) 349 38 11 e-mail: pawel@ukw.edu. pl Wstęp W swoim opracowaniu dotyczącym rozwoju emocjonalnego człowieka Helena Hurme [1] stwierdza, że bardzo niewiele napisano na temat zmian w emocjach, jakie zachodzą w okresie starzenia się. Autorka ta podaje, że jeszcze kilkadziesiąt lat temu badacze uważali, że emocje osób w wieku podeszłym są sztywne i stają się coraz mniej intensywne. Wcześniejsze modele wyjaśniania związków emocji ze starzeniem się prowadziły do przyjmowania założeń, że zachodzące zmiany mają charakter regresywny, podobnie jak w przypadku funkcjonowania poznawczego. Zainteresowanie psychologów koncentruje się na zmianach poznawczych i wynikających z nich problemach. Zmiany poznawcze w okresie dorosłości określa się jako teorie „piątego stadium” [2]. W nurcie tym powstają nowe założenia na temat rozwoju poznawczego człowieka w dorosłości i dąży się do rewizji poglądów Piageta. Zakłada się w nich, że rozwijają się nowe, tzw. postformalne postacie poznania. Różni autorzy proponują, by przyjąć, że dla okresu dorosłości charakterystyczna jest inna forma inteligencji postformalnej, określana jako: „myślenie metasystematyczne” (Commons, Richards), „myślenie relatywistyczne” (Sinnot), „myślenie dialektyczne (Basseches), „znajdowanie problemów” (Arlin), „autonomiczne ja” (Labouvie-Vief) lub „stadium metapodmiotowe” (Pascual-Leone) [3]. Pod wpływem koncepcji dotyczących zmian poznawczych w ostatnich dwóch dekadach rozpoczęto analizowanie zmian zachodzących w emocjach, przyjmując, że mogą mieć one charakter progresywny. W badaniach epidemiologicznych dotyczących występowania zaburzeń depresyjnych i lękowych wykazano, że ich częstość jest mniejsza u osób w starszym wieku niż u młodszych. Stwierdzono, że starsze osoby są bardziej zadowolone z życia niż młodsze. Udowodniono, że wraz z wiekiem zmniejsza się częstość przeżywania emocji negatywnych, podczas gdy afekt pozytywny pozostaje stabilny [4]. Jednak badania te prowadzono w krajach o wysokim poziomie rozwoju (kraje anglosaskie) i dlatego podane stwierdzenia należy przyjmować z pewną ostrożnością w przypadku polskiej populacji ludzi starszych. O ile istnieje już wiele opracowań dotyczących zmianw funkcjonowaniu poznawczym w okresie