Minuri/sinhala-corpus-wikipedia huggingface dataset:
සීමාසහිත සමාගමක් ලෙස කොටස් නිකුත් කිරීම කල නොහැකි වුවද සොසිෂ් (socis) ලෙස හදුන්වන සාමාජික ක්‍රමය තුල මෙහි උසස්ම පාලන කොටස වන්නේ නියෝජිතයන් මගින් සමන්විත පාලන කමිටුවකි
2010 වන විට සමාජය සතුව සොසිෂ් වරුන් 170,000 ක් පමණ විය
ඩිලොයිට් මගින් කරන ලද විඝනයකට අනුව 2010 ජුලි මාසය වන විට සමස්ථ ණය ප්‍රමාණය යුරෝ මිලියන 442ක් එය ෆොර්බ්ස් ගණනයට අනුව 58%ක ප්‍රමාණයකි
නව කළමනාකාරිත්වය මෙයට හේතුව ලෙස සැකැස්මේ ගැටළු පෙන්වා දෙන ලදී
සමාජය ලා ලීගා කිරුල රක ගැනීමට අමතරව යුරෝ මිලියන 79ක් අහිමි කරගෙන ඇති බවට පුවත් පල විය
2011 වසර සදහා බාර්සිලෝනා හී ශුද්ධ ණය ප්‍රමාණය යුරෝ මිලියන 483කට ආසන්න වූ අතර සමස්ථ ණය ප්‍රමාණය යුරෝ මිලියන 364කි
බාර්සිලෝනා යනු සියළුම වෘතීය ක්‍රීඩා සමාජ අතරින් එක් ක්‍රීඩකයෙකුට වැඩිම සාමාන්‍යයක් සහිතව ගෙවීම් කරන සමාජයකි
එය රියල් මැඩ්රිඩ් පවා අභිබවා ඇත
වාර්තා සටහන් 
වර්තමානය වන විට කණ්ඩායම වෙනුවෙන් වැඩිම තරග සංඛ්‍යාවක් එනම් තරග 665ක් ක්‍රීඩා කර ඇත්තේ ෂවි වන අතර එයින් 437ක් ලා ලීගා තරග වේ
මෙය මීට ප්‍රථම මිගායෙල් ගේ 391ක වාර්තාව පසු කිරීමකි
සියලුම තරග අතුරින් (සුහද තරගද ඇතුළුව) වැඩිම ගෝල සංඛ්‍යාව 369 වර්තාකර ඇත්තේ පවුලිනෝ අල්කන්ටාරා විසිනි
එහෙත් සියළුම නිල තරග තුලදී වැඩිම ගෝල සංඛ්‍යාව 308 වාර්තා කර ඇත්තේ ලයනල් මෙසී විසිනි
එලෙසම බාර්සිලෝනා වෙනුවෙන් යුරෝපානු හා අන්තර්ජාතික තරග වලදී වැඩිම ගෝල වාර්තාවද මෙසී ගේ නමට සටහන් වෙයි
මීට අමතරව ලා ලීගා තරග වල වැඩිම ගෝල සංඛ්‍යාව 211ද මොහු සතුය
ලයනල් මෙසී (211), සීසර් රොඩ්රිගස් (192), ලදිස්ලෝ කුබාලා (131) , සැමුවෙල් එටෝ (108) යන ක්‍රීඩකයන් සිව් දෙනා ලීග් තරග වලදී ගෝල 100 අභිබවා සිටී. 

ලයනල් මෙසී විසින් රේසින් සන්ටන්ඩර් සමග 2009 පෙබරවාරි 2 පැවති තරගයේ වාර්තා කල ගෝලයක් මගින් බාර්සිලෝනා සිය 5,000 වැනි ගෝලය ලබාගත් තර එම තරගය 2-1 ක් ලෙස ජය වාර්තා කළහ
එම වසරේම දෙසැම්බර් 18 දින එස්ටුඩිආන්ටෙස් 2-1 ලෙස පරාජය කරමින් වසරේ සය වන ජය ලබා වසරක් තුල ජයග්‍රහණ හයක් වාර්තා කල එකම කණ්ඩායම බවට කිරුළු පැලදීය
1986 මාර්තු මස ජුවෙන්ටස් කණඩායමට එරෙහිව පැවති තරගය බර්සිලෝනාහට වැඩිම  නේවාසික නරබන්නගේ පැමිණීම වන 120,000 වාර්තා විය
කැම්ප් නෞ 1990 දී නවීකරණය කරන විට ආසන පහසුකම 99,354ක් දක්වා අඩු කල නිසා මෙම වාර්තාව මෑතකදී බිදේ යයි විශ්වාස කල නොහැක
කමිසය සහ ලාංඡනය 

සමාජය ආරම්භයේ සිටම ලාංඡනයක් භාවිතා කල අතර ප්‍රථම ලාංඡනය දියමන්තියක කාලක් වැනි හැඩයක් වූ අතර එයට ඉහලින් ඇරගොන් ඔටුන්නCrown of Aragon, ජේම්ස් රජුගේ වවුලා ගේ රූපය සහ එය වටකරගත් ජයපත්‍ර සහ පාල්ම් අතු කැබලි දෙකක් විය
1910 වසරෙදී පැවති තරගයකින් සමාජය සිය සාමාජිකයන්ට ලාංඡනයක් නිර්මාණය කරන ලෙස පවසන ලදී
එහිදී එකල සමාජයේ ක්‍රීඩකයෙක් වූ කාර්ල්ස් කොමමාලාCarles Comamla ජයගත්හ
ඔහුගේ එම අදහසට සුළු වෙනස්කම් සහිතව වර්තමාන ලාංඡනය නිමවා ඇත
එම ලාංඡනය සාන්ත ජෝජ් කුරුසිය වම් ඉහල කෙලවරේද, එයට පසෙකින් කෑටලානු ධජයද, කණ්ඩායම් වර්ණ පහලින්මද පිහිටන පරිදි සකස් කර ඇත
1900 වසරෙදී ප්‍රථම වරට නිල් සහ රතු වර්ණ හිස්පැනියාවට එරෙහිව කමිසයට එක් කරන ලදී
මෙම වර්ණ සංයෝජනයට එකිනෙකට වෙනස් මත ප්‍රකාශ වෙයි
ප්‍රථම ජනාධිපති පුත් ආර්තර් විටිගේArthur Witty අදහස අනුව එය සිය පියාගේ මර්චන්ට් ටේලර් පාසල් කණ්ඩායමට යෙදූ වර්ණ බවයි. ටෝනි ස්ට්‍ර්බෙල් පවසන පරිදි එම වර්ණ රෝබෙස්පියරේගේ ප්‍රථම සමුහාණ්ඩුවේ වර්ණ බවයි. නමුත් කැටලෝනියානු සමාන්‍ය මතය වන්නේ එම වර්ණ ජොආන් ගැම්පර් විසින් සිය මව් කණ්ඩායම වූ බැසෙල්  හී වර්ණ අනුව තෝරාගත් බවයි.  

2011-12 තරග සමයට පෙර වාණිජමය අනුග්‍රාහක සලකුණු සිය කම්සයේ යෙදීම ඔවුන් විසින් මග හරින ලදී
2006 ජූලි මස 14 වෙනිදා සමාජය UNICEF සංවිධානය සමග සිය පස් වසරක කොන්ත්‍රාත්තුව ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී, මෙහි එකගතාවක් ලෙස සමාජය විසින් UNICEF වෙතට වසරකට යුරෝ මිලියන් 1.5 ක් ආධාර ලෙස දී UNICEF ලාංඡනය කමිසයේ පලදී
මෙම මුදල සමාජයේ සාමාන්‍ය අධායමෙන් 0.7% කි
මෙය බාර්සිලෝනා සමාජ පදනම මගින් ක්‍රියාත්මක කරයි
1994දී මෙම පදනම පිහිටවීමේ මූලික අභිප්‍රාය වන්නේ අදායම් රහිත ක්‍රීඩා සමාගම් නාගා සිටු වීමයි
2004 වසර වනවිට ඕනෑම සමාගම් 25කට ගෞරවනීය සාමාජිකත්වයට පැමිණීමට පවුම් 40,000 - 60,000 දක්වා පරිත්‍යාග කිරීමෙන් හැකි විය
එලෙසම වසරකට පවුම් 14,000ක් පරිත්‍යාග කොට සහසමජිකත්වයට පත් සමාගම් 48ක්ද, වසරකට පවුම් 4,000ක් ගෙවා අනුග්‍රාහකත්වය ලබාගත් විශාල සංඛ්‍යාවක්ද විය
ඔවුන්ගේ වාණිජමය අනුග්‍රාහකත්ව නොසලකා හැරීම 2011-12 තරග සමයට අත් හල මොවුන් කටාර් ක්‍රීඩා ආයෝජකයන් සමග යුරෝ මිලියන 150ක පස් අවුරුදු ගිවිසුමකට එලබුනි
11/12 සහ 12/13 තරග සමයන් වලදී කටාර් පදනම්(Qatar foundation) ලාංඡනයද, 13/14 වාර සදහා කටාර් ගුවන් යානා සමාගම් (Qatar Airways) ලාංඡනයද පිහිටවීය
මෙම ගනුදෙනුව අනුව වාණිජමය අනුග්‍රාහකත්ව ලාංඡන මගින් සමාජ කාර්යභාර ලාංඡන වසර දෙකේ සිට හය දක්වා වූ කාලයකට අත්හිටුවන ලදී
ක්‍රීඩා පිටි 

ආරම්භයේදී බාසිලෝනා තරඟ වැදුනේ කෑම්ප් ඩි ලා ඉන්ඩස්ට්‍රීයා (Camp de la Indústria)ක්‍රීඩාංගනයේදීය
එහි ධාරිතාවය 6000ක් වීම සහ වැඩිවන සාමාජිකත්වයට ප්‍රමාණවත් නොවූ පහසුකම් පිළිබඳ සමාජය සලකා බැලුහ
192දී අනුග්‍රහකයන්ගේ සංඛ්‍යාව 20,000 ඉක්මවා තිබීම  සහ සමාජයට ණය ලැබෙමින් පැවතීම මත  ප්‍රේක්ෂක ධාරිතාවය 20,000කින් යුත් විශාල කෑම්ප් ඩි ලෙස් කොර්ට් ( Camp de Les Corts)ක්‍රීඩාංගනය ගොඩ නැගීමට බාර්සිලෝනාට හැකි විය
ස්පාඤ්ඤ සිවිල් යුද්ධයට පසුව සමාජය තවත් සාමාජිකයන් සහ තරඟ සඳහා ප්‍රේක්ෂකයන් ආකර්ෂණය කර ගැනීම ආරම්භ කළහ
මෙය විවිධ පුළුල් කිරීමේ ව්‍යාපෘති යටතේ මෙහෙයවිය
1994දී ප්‍රධාන ආසන පෙළ ද, 1946දී දක්ෂිණ ආධාරකය ද, සහ අවසාන ලෙස 1950 දී උත්තර ආධාරකය ලෙසය
අවසාන පුළුල් කිරීමෙන් අනතුරුව ලෙස් කොර්ට්හි ප්‍රේක්ෂකයන් 60,000ක් රඳවාගැනීමට හැකි විය
ඉදි කිරීම් සම්පුර්ණ කිරීමෙන් පසුව  ලෙස් කොර්ට්හි තව දුරටත් පුළුල් කල හැකි ඉඩපහසුකම නොවීය
එක දිගට 1948 සහ 1949 ලබා ගත් ලා ලීගා ජයග්‍රහණ හා 1950 ලාස්ලෝ කුබාලා බදවා ගැනීමත් සමගම ඔහු තරග 256කදී ගෝල 196ක් වාර්තා කිරීමත් විශාල වශයෙන් නරබන්නන් තරග වෙත ඇදී එන්නට හේතු විය
Farred, Grant
124. The club began to make plans for a new stadium
සමාජය විසින් අලුත් ක්‍රීඩාංගනය සඳහා සැළසුම් සකස් කිරීම ආරම්භ කළහ
බාසිලෝනා ලෝලීන් 60000 ක් තෙරපීමට පෙර කෑම්ප් නෞ(Camp Nou) ඉදි කිරීමේ  පළමු පියවර 1957 මාර්තු 28 දින තැබීය
අනාගත ක්‍රීඩාංගනයේ මුල් ගල තැබීම ෆිලිප් අචෙදෝ චොලුංග(Felipe Acedo Colunga)ආණ්ඩුකාරවරයාගේ අනුග්‍රහය  සහ බාසිලෝනා අග්‍ර රාජගුරු ග්‍රෙගරිඔ මොද්රිගෝතුමාගේ  (Gregorio Modrego)ආශිර්වාදය යටතේ සිදු විය
ඉදි කිරීම් සඳහා වසර 3ක් ගත වූ අතර අයවැයගත පිරිවැය මෙන් 336% ප්‍රමාණයක්  පිරිවැය අභිබවමින් pesetas මිලියන 288ක අවසාන පිරිවැයකින් යුක්තව, 1957 සැප්තැම්බර් 24 වන දින ඉදි කිරීම් කටයුතු අවසන් විය
1980දී UEFA ප්‍රමිතීන්ට අනුකුල වීම සඳහා ක්‍රීඩාංගනය නැවත නිර්මාණය කිරීමට අවශ්‍ය විය, මේ සඳහා මුදල් ලබාගත්තේ අනුග්‍රාහකයන්ට අඩු මුදලකට තම නම ගඩොල් වල කැටයම් කිරීමට අවස්ථාව ලබා දීමෙනි
මෙම අදහස අනුග්‍රාහකයන් අතර ජනප්‍රිය වීම සහ දහස් ගණනක් මේ සඳහා මුදල් ගෙවීය
පසුව බොහෝ කලක් සිටි සැබෑ මැඩ්රිඩ් සභාපති සහ ෆ්රන්කෝගේ( Franco)අනුග්‍රාහක සැන්ටිඅගෝ බර්නෙබූ (Santiago Bernabu) නම් එක් ගලක සඳහන් වීම මැඩ්රිඩ්හි මාධ්‍යන්වල ප්‍රධාන මතභේදයට තුඩු දුන් කරුණක් විය
Ball, Phil pp
121–22. In preparation for the 1992 Summer Games two tiers of seating were installed above the previous roofline
1992දී ගිම්හානයේ ක්‍රීඩා වලට සූදානම් වෙද්දී තට්ටු 2ක ආසන පෙළක් පෙර පියස්සේ ඇතුලත් කළහ
වර්තමානයේදී මෙහි ධාරිතාවය 99,354 කරමින් යුරෝපයේ විශාලතම ක්‍රීඩාංගනය වූ බවට පත් කර ඇත
මෙහි තවත් පහසුකම් අන්තර්ගත වී ඇත
සියුටට් එස්පොර්ටිවා ජෝන් ගැම්පර්(Ciutat Esportiva Joan Gamper )-FC බාර්සිලෝනාගෙ පුහුණු වීමේ පිට්ටනිය
මසියා-සෙන්ටර් ද ෆොර්මසියෝ ඔරිඔල් ටෝර්ට්(Masia-Centre de Formació Oriol Tort)-තරුණ -ක්‍රීඩකයන්ගේ නිවාසය
මිනි එස්ටඩි(Mini Estadi)-වෙන් කල කණ්ඩායම් වල නිවහන 
පලායු බ්ලුග්‍රනා(Palau Blaugrana)-FC බාර්සිලෝනා ගෘහස්ත ක්‍රීඩාංගනය
පලායු බ්ලුග්‍රනා 2 (Palau Blaugrana 2)-2වන FC බාර්සිලෝනා ගෘහස්ත ක්‍රීඩාංගනය
පිස්ටා ද ජෙල් (Pista de Gel)-FC බාර්සිලෝනා අයිස් ක්‍රීඩාගාරය

 සම්මානයන්  
 බාර්සිලෝනා සිය සන්ටෝස් පිලට එරෙහිව   FIFA Club World Cup 2011 ජය සමරමින් 

2012 මැයි 25 වන විට 21 වරක්  ලා ලිගා ( La Liga), 26 වරක් කෝපා ඩේල් රේ (Copa del Rey),10 වරක් සුපර්කෝපා ඩි එස්පනා ( Supercopa de Espaa), 3 වරක් කෝපා ඊවා ඩුඅර්ටේ (Copa Eva Duarte) සහ 2 වරක් කෝපා ද ලා ලිගා ( Copa de la Liga) කුසලානයන් බාර්සිලොනා දිනා ගත් අතර එසේම මෑත තරඟ වලදී  වාර්තාගත කුසලාන  4ක්  ලබා ඇත
ඒ වගේම ඔවුන් 4 වරක්  UEFA ශුරතා ලීග් ( UEFA Champions League), UEFA කප් විනර්ස් කුසලානය (UEFA Cup Winners' Cup) වාර්තාගත කුසලාන  4ක් , 4 වරක් UEFA සුපර් කප් (UEFA Super Cup)සහ FIFA ක්ලබ් වර්ල්ඩ් කප් (FIFA Club World Cup) කුසලාන  2ක් දිනා ඇත
වාර්තාගත අන්තර් නගර ෆෙයාර් කුසලාන 3 කුත්, එලෙසම UEFA යුරෝපා කුසලාන ලීගයට පුරෝගාමියෙකු ලෙසද සලකයි
1955 සිට සෑම වාරයකදීම මහද්වීපික වශයෙන් තරඟ කරන එකම යුරෝපීය සමාජය සහ කිසි දිනක ලා ලිගා වලින් ඉවත් නොවූ සමාජ 3 වූ  ඇත්ලටික් බිල්බාඕ (Athletic Bilbao) සහ රියල් මැඩ්රිඩ් (Real Madrid) සහ   බාසිලෝනා ඉන් එක් සමාජයක්  වීමද විශේෂය
2009 දී,බාසිලෝනා  ලා ලිගා,කෝපා ඩේල් රේ සහ ශුරතා ලීග් යන තරඟ 3ම ජයග්‍රහණය කල ස්පාඤ්ඤයේ පළමු සමාජය විය
එම වසරේදීම, එක වසරක් තුලදී තරඟ 6කින් එම 6ම ජයග්‍රහණය කල පළමු පාපන්දු සමාජය එය විය, තරගාවලි 6ක් එකදිගට සහ සැලකිය යුතු ස්පාඤ්ඤ සුපිරි කුසලානය, UEFA සුපිරි කුසලානය සහ FIFA අන්තර්සමාජ ලෝක කුසලානය යන තරගාවලි ත්‍රිත්වයම ජයගනිමිනි
ක්‍රීඩකයන්

වර්තමාන කණ්ඩායම 

ස්පාඤ්ඤ කණ්ඩායම් යුරෝපීය පුරවැසියන් හැර ක්‍රීඩකයන් 3 කට සීමා කර ඇත
ක්‍රීඩක ලැයිස්තුවේ අඩංගු වනුයේ එක් එක් ක්‍රීඩකයාගේ ප්‍රධාන ජාතිය පමණි, විවිද යුරෝපීය නොවන ක්‍රීඩකයන්ට යුරෝපීය රටක පුරවැසිභාවයන් 2ක් ඇත
ඒ වගේම  ACP රටවල් ක්‍රීඩකයන්-කොටෝනස් ගිවිසුමට (Cotonou Agreement) අත්සන් කරන ලද රටවල් අප්‍රිකාව,කැරිබියාව, සහ පැසිපික් -කොල්පක් නීතියට (Kolpak ruling) අනුව යුරෝපීය නොවන්නන් ලෙසට ගණන් නොගැනේ
2013 පෙබරවාරි 23විට ස්ථිර කණ්ඩායම

මුලාශ්‍ර
අභිනවයෙන් පිහිටුවුනු ජාතික සම්මේලනය විසින් 1792 සැප්තැම්බර් 22 දිනදී පළමු ප්‍රංශ ජනරජය () ස්ථාපනය කෙරුණි
1804 දී පළමුවන නැපෝලියන් රජ යටතේ පළමු ප්‍රංශ අධිරාජ්‍යය ප්‍රකාශයට පත් කෙරෙන තුරු පළමු ජනරජය පැවතිණි
මෙම කාලසීමාවෙහි ගුණාංග වූයේ, රාජාණ්ඩුව බිඳවැටීම, ජාතික සම්මේලනය පිහිටුවීම සහ නින්දාසහගත භීෂණ  සමය, අනුඥාතය පිහිටුවීම සහ තර්මිඩෝරියන් ප්‍රතිචාරය, සහ අවසන් වශයෙන්, කොන්සල් ධූරය ඇතිකිරීම සහ නැපෝලියන්ගේ බල ප්‍රාප්තියයි
ප්‍රංශයේ රාජාණ්ඩුවේ අවසානය  
පළමු ජනරජය ප්‍රකාශයට පත් කිරීමට පෙර බලයේ පැවැති, ව්‍යවස්ථාදායක මන්ත්‍රණ සභාව යටතේ, ප්‍රශියාව සහ ඕස්ට්‍රියාව හා සමගින් ප්‍රංශය යුද්ධයකට එළඹ සිටියාය
ඕස්ට්‍රියා–ප්‍රශියානු යුද්ධ හමුදාවේ ආඥාපති, බ්‍රන්ස්වික් හී ආදිපාදවරයා, 1792 ජූලි මාසයේදී,  බ්‍රන්ස්වික් ප්‍රකාශනය නිකුත් කරමින් තර්ජනය කර සිටියේ, දහසයවන ලුවී රජුට කිසියම් අනතුරක් වූයේ නම්, පැරිසිය විනාශ කරන බවයි. ප්‍රංශ විප්ලවය මධ්‍යයේ ප්‍රංශයේ පැවති දේශපාලන ආරාවුල තවදුරටත් තීව්‍ර කිරීමට   මෙම  විදේශ තර්ජනය හේතුකාරකවූ අතර විවිධ කණ්ඩායම් වෙත තුබූ  බල තණ්හාව හා අවශ්‍යතාව තවත් ගැඹුරු කර ලීමටද එය සමත් විය
1792 අගෝස්තු 10 දිනදී සිදුවූ ප්‍රචණ්ඩකාරී සිදුවීම් තුලදී, ට්යුලරි මාලිගය තුලට කඩාවැදුනු පුරවැසියෝ, රජුගේ ස්විට්සර්ලන්ත ආරක්ෂක භටයෝ හයසිය දෙනෙකු මරාදැමුවේ රජු ඉවත් කරන මෙන් බල කර සිටිමිනි
විප්ලව-විරෝධි ක්‍රියාවන් ඇතිවේය යන බිය යළිපණගැන්වෙත්ම, ප්‍රචණ්ඩත්වය තවත් උත්සන්න වී, 1792 සැප්තැම්බර් පළමු සතියෙහිදී, පැරිසියානුවන්  කලහකාරී පිරිස් ලෙසින් කල්ලි ගැසී, නගරයේ සිපිරි ගෙවල් වලට කඩා වැදී, සිරකරුවන්ගෙන් අඩක් පමණ ඝාතනය කලහ
මෙසේ මරා දමන ලද වුන් අතර, වංශාධිපතියන්, පූජකයන්, සහ දේශපාලන සිරකරුවන්ද වූ අතර, ගණිකාවන් සහ සුළු සොරුන් වැනි බොහෝ සාමාන්‍ය අපරාධකරුවන්, සිර මැදිරි තුලම ඝාතනය කෙරුණේ, දූෂණය කිරීමෙන්, ඇනීමෙන් හා කැපීමෙන් මරණයට පත් කිරීමෙනි
මේවා හැඳින්වුනේ සැප්තැම්බර් සංහාර යනුවෙනි
නාඌරූ ( )  පැසිෆික් සාගරය මයික්රොනිසියා හි පිහිටි දුපත් රටක් වන අතර පෙරකළ ප්ලෙසන්ට් දුපත (ප්‍රීතිමත් දුපත) ලෙස හැදින් වුනි
අද එය නිල වශයෙන් නාඌරූ  ජනරජය ලෙස හඳුන්වයි. එහි සමීපතම රාජ්‍යය වන්නේ කි
300 ක් නැගෙනහිරින් පිහිටි කිරිබාති රජයේ බනබා දිවයිනයි
නාඌරූ  යනු ලෝකයේ කුඩාම ජනරජය වන අතර එය වර්ග කි
21ක් තුල 9378 ක ජනගහණයකින් යුක්ත වේ
නාඌරූ  රාජ්‍යය දෙවැනි වන්නේ ලෝකයේ ජනගහන අඩුම රාජ්‍යය වන වතිකානු නගරය ට පමණි
19 වන සියවසේ අග භාගයේ දී ජර්මන් අධිරාජ්‍යයා විසින් යටත් විජිතයක් ලෙස ප්‍රකාශ කල මෙහි පොලිනිසියානු හා මයික්රොනිසියානු ජනවර්ග වාසය කරති
පළමුවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව එය ඕස්ටේ‍්‍රලියාව, නවසීලන්තය හා එක්සත් රාජධානිය එක්ව පාලනය කරනු ලබන ජාතීන්ගේ සංගමයෙහි (ලීගය)  අධීක්ෂණ මණ්ඩලයකට යටත් විය
දෙවැනි ලෝක යුද්ධය සමයේදී ජපන් සේනාංක විසින් පැසිෆික් හරහා අතුරු මාර්ගයක් ලෙස යොදා ගත් අතර අවසන් වීමෙන් පසු 1968 දී  නිදහස් රාජ්‍යයක් බවට පත් විය
නාඌරූ පොස්ෆේට් කඳු සහිත දුපතක් වන අතර, මතුපිට පරිසරය තුල පොහොසත් පොස්ෆේට් සංචිත වලින් යුක්ත වූ අතර ඒවා එළිමහන් පතල් කර්මාන්තයට බෙහෙවින් උපකාරී වුනි
2011 පමණ වන විටත් රට සතුව පොස්ෆේට් නිධි පැවතියත් ඒවා වාණිජ වශයෙන් නිස්සාරය තත්වයේ නොමැත
1960 අග භාගයේ හා 1970 මුල් භාගය අතර තුර වැඩිම ඒක පුද්ගල ආදායම ලබන ස්වෛරී රාජ්‍යය බවට නාඌරූ  රාජ්‍යය පුරසාරම් දෙඩුවද පොස්ෆේට් සම්පත හීන වීමත් , පතල් කැණීම හේතුවෙන් පරිසරය විනාශ වීමත් නිසා එහි වටිනාකම අඩු වන්නට විය
මේ හේතුවෙන් නාඌරූ  රාජ්‍යය තුල අදායම වැඩි කර ගැනීමට රට බදු පාරාදීසයක් කිරීම හා  නීති විරෝධී මුදල්  ශෝධනය  කිරීමත් සිදු කරන ලදී
2001 සිට 2008 දක්වා කාලය තුල නාඌරූ  රැදවුම් කදවුර පවත්වා ගෙන යාමට ඉඩ දීම නිසා ඕස්ටේ‍්‍රලියානු රජයෙන් ආධාර මුදල් ලබා ගෙන ඇත
නාඌරූ ජනරජයේ ජනාධිපති ස්ප්රෙන්ට් ඩබ්විදෝ දහ අටදෙනුකුගෙන්  සමන්විත ඒක මණ්ඩල පාර්ලිමේන්තුවක් පාලනය කරයි
නාඌරූ  දේශය  එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයෙහි ,  පොදු රාජ්‍යය මණ්ඩලයෙහි,  ආසියානු සංවර්ධන බැංකුවේ සහ පැසිෆික් දුපත් සංගමයෙහි සාමාජිකත්වය දරයි
ඊට අමතරව ඔලිම්පික් තරඟ වලට සහ  පොදු රාජ්‍යය මණ්ඩල තරඟ වලට ද නාඌරූ  දේශය සහභාගී ඇත
මෑතකදී ජාතිය්‍යන්තර ශක්ති ප්‍රතිසංස්කරණ අධිකාරියෙහි (IRENA) සාමාජිකත්වය ද ලබා ගත්තේය
නාඌරූ  ජනරජයේ ඉතිහාසය

නාඌරූ වල මුල් පදිංචි කරුවන් වන පොලිනිසියානු හා මයික්රොනිසියානු ජනයා පැවතගෙන එන්නේ මිට අවුරුදු 3000 කට පෙර සිටයි
නාඌරූ  හි සාම්ප්‍රදායික ව ජන ගෝත්‍රික වර්ග 12ක් සිටි අතර ඒ බව සංකේත වත් කිරීමට නාඌරූ  වල ජාතික කොඩියේ තරු 12ක් පිළිබිඹු කොට ඇත
සාම්ප්‍රදායික ව , නාඌරූයානු  වරු තමන්ගේ මාතෘවංශය අනුගමනය කරයි
එරට වැසියන් ගේ ජිවනෝපාය ලෙස ධිවර කර්මාන්තය සිදු කරන අතර, ඔවුන් කුඩා ඉබිජා මසුන් අල්ලා ගෙන මිරිදිය පරිසරයේ හුරුකරමින් බවුඩා කලපුවේ ඇති කර ආහාර ට ගනී
ඔවුන්ගේ වෙනත් ආහාර ලෙස පොල් හා පන්දානුස් ගෙඩි යොදාගනී
නාඌරූ  යන වචනය ඔවුන්ගේ නාඌරූයානු භාෂාවේ එන Anoero, ("මම මුහුදට යනවා") වචනයෙන් බිඳී ආ එකක් විය හැක
1798 තල්මසුන් දඩයමේ යෙදුනු බ්‍රිතාන්‍ය නාවික කපිතාන්වරයෙකු වන ජෝන් ෆියන් නාඌරූ දේශයට ගිය ප්‍රථම බටහිර ජාතිකයා වන අතර ඔහු එම රට ප්‍රීතිමත් දේශය ලෙස නම් කළේය
1830 දී පමණ තල්මසුන් දඩයමේ යෙදෙන යුරෝපිය ජාතිකයන් හා වෙළදුන් ඔවුන්ගේ විවිධ අවශ්‍යතා සඳහා විශේෂයෙන් පිරිසුදු ජලය සඳහා නාඌරූ  ජනයා සමග සම්බන්ද වුහ
ඒ අතර කාලය තුල යුරෝපිය නැව් වලින් පැමිණෙන අතරමං වූ පුද්ගලයන් දුපත තුල වාසය කිරීමට පටන් ගත්හ
දුපත් වාසී ජනයා ආහාර වෙනුවට මධ්‍යසාරිය අඩංගු පොල් වයින් හා ගිනිඅවි හුවමාරු කිරීම මගින් වෙළදාම් කිරීම ආරම්භ කරන ලදී
1878 දී ආරම්භ වූ දස වසරක නාඌරූ  ගෝත්‍රික යුද්ධය සඳහා මෙම ගිනිඅවි යොදා ගෙන ඇත
1888 දී නාඌරූ  ජර්මන් ඒකබද්ධ පාලනයට යටත් විය, එහිදී ජර්මන්යේ  මාෂල් දුපත් රැකවරණයට යටත් විය
එම නිසා යුද්ධය අවසන් වූ අතර දුපතේ පාලනයට රජවරු පත් කරන ලදී
ඔවුන්ගෙන් වඩා ප්‍රසිද්ධ වූයේ ඖවෙයිඩා රජතුමායි
1888 දී ගිල්බට් දුපතේ සිට ක්‍රිස්තියානි මිෂනාරින් මෙරටට පැමිණ ඇත
ජර්මන්වරු රට හදුන්වා ඇත්තේ නවදෝ නොහොත් දනාවරෝ යන නම් වලිනි
නාඌරූ  දේශය අවුරුදු 30ක් ජර්මන්වරු විසින් පාලනය කර ඇති අතර නාඌරූ  ගෝත්‍රික කාන්තාවක් හා විවාහ වූ රොබට් රස්ච් නම් ව්‍යාපාරිකයා 1890 දී එහි පළමු පාලකයා බවට පත් විය
නාඌරූ  වල පොස්ෆේට් ඇති බව සොයා ගෙන ඇත්තේ 1990 දී ඇල්බට් ෆුලර් එලිස් විසිනි
පැසිෆික් පොස්ෆේට් සමාගම විසින් 1906 දී ජර්මනිය සමග කළ ගිවිසුමක් මගින් පළමු පොස්ෆේට් නැව්ගත කිරීම සිදු කර ඇත
1914 දී පළමුවන ලෝක යුද්ධය ආරම්භ වීමත් සමගම ඕස්ටේ‍්‍රලියානු සේනාංක විසින් අල්ලා ගත් අතර ඕස්ටේ‍්‍රලියාව, නවසීලන්තය හා එක්සත් රාජධානිය එක්ව 1919 දී නාඌරූ  දුපත් ගිවිසුම අත්සන් කරන ලදී
ඉන්පසු එහි නිධි වල අයිතිය පැවරුනේ බ්‍රිතාන්‍ය පොස්ෆේට් සමාගමටයි (BPC)
නාඌරූ  ජනගහනයෙන් 18% ක්  1920 දී ඇතිවූ ඉන්ෆ්ලුවෙන්සා උණ වසංගතය නිසා මරණයට පත් විය
1923 දී ජාතීන්ගේ සංගමයෙහි (ලීගය)  විසින් එහි භාරකත්වය ඕස්ටේ‍්‍රලියාවට පවරන ලදී
මෙහිදී නවසීලන්තය හා එක්සත් රාජධානිය යන රටවල් ද සහය පාලනය සඳහා එක් කෙරෙනි
එහෙත් 1940 දෙසැම්බර් 6 හා 7 දින වල උපකාරක යුධ ප්‍රහාරක නැව් වන කොමෙට් හා ඔරිඔන් විසින් නාඌරූ  දුපත තුල නවත්වා තිබු සැපයුම් නැව් පහක් මුහුදුබත් කරන ලදී
එමෙන්ම එම කොමෙට් නැව නාඌරූ  වල පොස්ෆේට් කැණීම් කරන ස්ථාන,  තෙල් ගබඩා හා නැව් භාණ්ඩ නැව් ගත කරන කැන්ටිලීවරය  ද ෂෙල් ප්‍රහාර එල්ල කරන ලදී
1942 අගෝස්තු 25 ජපන් සේනාංක නාඌරූ  දිවයින තුල කදවුරැ ලා ගත් අතර ජපනුන් විසින් දුපත තුල ගුවන්ධාවන පථයක් සාදන ලදී
එයට පසුව පළමු වතාවට 1943 මාර්තු 25 දින බෝම්බ ප්‍රහාරක් ද මිත්‍ර පාර්ශික රටවල් විසින් එල්ල කල අතර එමගින් දුපතට පැමිණෙන සැපයුම් සිමා කරන ලදී
ජපනුන් විසින් නාඌරූ  වැසියන් 1200 ක් කම්කරුවන් ලෙස චුක් දුපත් වලට යවන ලදී
නාඌරූ, ඇමරිකානු සේනාංක විසින් අතුරු මාර්ගයක් ලෙස යොදා ගත් අතර අවසානයේ 1945 සැප්තැම්බර් 13 දින ඇමරිකානු සේනාංක විසින් මුදා ගත් අතර එහිදී එවකට දුපත් භාර කොමදෝරු හයසාකි සෝයිදා ඕස්ටේ‍්‍රලියානු හමුදා හා ඕස්ටේ‍්‍රලියානු රාජකීය නාවික හමුදාවට භාර වුනි
එච්.එම්.ඒ.එස්. ඩයමන්ටිනා (කේ377) යුධ නැවේ ප්‍රථම අණදෙන නිලධාරී වන ලුතිනන් ජෙනරාල් වෙර්දොන් ස්ටුරෙඩී නියෝජනය කරමින් බ්‍රිගේඩියර් ජේ.ආර්. ස්ටේවන්සන් එම යටත් වීම පිළිගන්නා ලදී
1946 ජනවාරි මාසයේ BPC සතු ට්‍රියෙන්සා නම් නැවෙන් ජපන්  හමුදා විසින් චුක් දුපත්වල සේවයට යොදා ගත් නාඌරූ  වැසියන් ගෙන් බේරී සිටි නාඌරූ  වැසියන් 737 ක් නැවත දුපතට රැගෙන එන ලදී
1947 දී නැවත නාඌරූ  වල භාරකාරත්වය ඕස්ටේ‍්‍රලියාව, නවසීලන්තය හා එක්සත් රාජධානිය යන රටවල් වලට භාර කරන ලදී
1966 දී නාඌරූ  රජය ස්වෛරී රාජ්‍යයක් බවට පත් වූ අතර ඉන්පසු අවුරුදු දෙකක විව්‍යස්ථාව සංශෝධනය කින් පසුව 1968 දී ජනාධිපති හැමර් දිරෝබෙර්ට් යටතේ නිදහස් රටක් බවට පත් වුණි
1967 දී නාඌරූ  ජනතාව විසින් බ්‍රිතාන්‍ය පොස්ෆේට් සමාගමට අයිති නිධි මිලදී ගත් අතර 1970 දී එම නිධි වල අයිතිය නාඌරූ  පොස්ෆේට් සමාගමට පැවරිණි
එම අදායම නිසා නාඌරූ  වැසියන්ට පැසිෆික් කලාපය තුල අනිත් රටවල් වලට සාපේක්ෂව ඉහල ජිවන මට්ටමක් ලබා දීමට සමත් විය
1989 දී නාඌරූ  රජය විසින් නාඌරූ  වල ඕස්ටේ‍්‍රලියානු පරිපාලනය මගින් පොස්ෆේට් පතල් කර්මාන්තය හරහා සිදු වූ පරිසර හානියට පිළියම් නොකිරීමට , ජාත්‍යන්තර අධිකරණය ඉදිරියේ ඕස්ටේ‍්‍රලියාවට  එරෙහිව නඩු පවරණ ලදී
මේ හේතුව නිසා ඕස්ටේ‍්‍රලියානු රජය උසාවි ක්‍රියාමාර්යෙන් පිටින් ප්‍රශ්නය නිරාකරණ කර ගැනීමට සමහර පොස්ෆේට් සහිත ස්ථාන හා පතල් කර්මාන්තයෙන් පසු ඉතිරි වූ ස්ථාන පුනුරුථාපනය කිරීමට එකඟ විය
දේශපාලනය

නාඌරූ  යනු  පාර්ලිමේන්තුවකින් පාලනය වන රජයක් සහිත ජනරජයකි
ජනාධිපති රටේ ප්‍රධාන පුද්ගලයා මෙන්ම රජයේ ප්‍රධාන පුද්ගලයාද වේ
දහ අටදෙනුකුගෙන්  සමන්විත ඒක මණ්ඩල පාර්ලිමේන්තුව සැම අවුරුදු තුනකට වතාවක් මැතිවරණයක් මගින් තෝරා ගනු ලැබේ
පාර්ලිමේන්තුව විසින් ජනාධිපති වරයා තෝරා ගැනීම සිදු කරනු ලබන්නේ ඔවුන්නේ අතරිනි
තෝරා ගත් ජනාධිපති තමන්ට අභිමත පරිදි සාමාජිකයන් පහක් හෝ හයක් සහිත කැබිනට් මණ්ඩලයක් පත් කර ගනී
නාඌරූ  දේශපාලන පක්ෂ සඳහා විධිමත් ක්‍රියාපටිපාටියක් නොමැත, තරඟකරුවන් ඉදිරිපත් වෙන්නේ ස්වාධින ලෙසය
වත්මන් පාර්ලිමේන්තුව තුලද දහ අටදෙනාගෙන් දහතුන් දෙනෙක්ම එසේ  ස්වාධින ලෙස ඉදිරිපත් වූ අයයි
නාඌරූ  වල දැනට ක්‍රියාකාරී  දේශපාලනය කරන ප්‍රධාන පක්ෂ හතරකි ඒවා නම් නාඌරූ  පක්ෂය, නාඌරූ  ප්‍රජාතාන්ත්‍රවාදී පක්ෂය, නාඌරූ   පළමු පක්ෂය , මධ්‍යම පක්ෂය
රජය තුල ඇති සහයෝගය සන්ධාන ගත වීම් වලට පවුල් අතර තිබෙන සම්බන්ද තාවය පදනම් කරගෙන වීම විශේෂ කරුණකි
1992 සිට 1999 දක්වා නාඌරූ  තුල පැවතියේ දේශීය පාලන ක්‍රමයක් වන නාඌරූ  දුපත් සභාවයි(NIC)
නම  දෙනෙකුගෙන් සමන්විත මෙම සභාව නිර්මාණය කරේ නගර සේවා සැපයීමේ අරමුණිනි
1999 දී මෙම සභාව විසිරුවා හරිනු ලැබූ අතර එය සතුව තිබු සියලු වත්කම් බැරකම් රටේ රජයට පවරා ගන්නා ලදී
නාඌරූ  තුල ඉඩම් භුක්ති ක්‍රමය වෙනස්ය
සියලුම නාඌරූ  ජනතාව සතුව රටේ ඕනෑම ඉඩමකට යම්කිසි අයිතියක් කිමට පුලුවන් වේ, ඒසේ  වන්නේ එම ඉඩම තම පවුලේ අය හෝ තමාගේ හෝ පවුලේ කණ්ඩායමේ නම් පමණි
රජය හෝ රජයට අදාල සංස්ථා වලට කිසිදු ඉඩමක් අයිති නැත
එසේ ආයතනයක් ඉඩම පරිභෝජන කරේ නම් ඔවුන් ඉඩම් අයිතිකරුට බදු මුදල් ගෙවිය යුතුය
නාඌරූයානු නොවන කිසිදු පුද්ගලයෙකුට දුපතේ ඉඩම් වලට අයිතිවාසිකම් කිව නොහැක
1989 සිට 2003 දක්වා කාලය තුල නාඌරූ  පාලක මණ්ඩලය 17 වතාවක් වෙනස් විය
2003 මාර්තු මාසයේදී තම නිල කාමරය තුලදී බර්නාර්ඩ් ඩොවීයෝගෝ මරණයට පත් වූ අතර ඉන්පසු ලුඩ්විග් ස්කෝටි ජනාධිපති ලෙස පත් විය
2004 දී පසුව නැවතත් සම්පුර්ණ ධුර කාලය සඳහා ජනපති ධුරයට පත් විය
2007 දෙසැම්බර් මාසයේදී විශ්වාසභංගයකින් පැරදී ස්කෝටි ජනපති ධුරයෙන් ඉවත් විය
ඒ සඳහා පත්වුයේ මාර්කස් ස්ටෙෆාන්ය
ඔහුත් 2011 නොවැම්බර් මාසයේදී ඉල්ලා අස් විය
ඉන්පසුව ෆ්‍රේරෙඩි පිට්චර් ජනපති ධුරයට පත් විය
ෆ්‍රේරෙඩි පිට්චර් ද ස්ප්රෙන්ට් ඩබ්විදෝ විසින් ගෙනආ  විශ්වාසභංගයකින් පැරදී ජනපති ධුරයෙන් ඉවත් විය
ඉන්පසුව ස්ප්රෙන්ට් ඩබ්විදෝ ජනපති ධුරයට පත් විය
නාඌරූ  සතුව සංකීර්ණ නීති පද්ධතිය ඇත
අග්‍ර විනිශ්චකරු විසින් පාලනය කරනු ලබන ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ප්‍රධාන කොට පවත්වා ගෙන යයි
අනිත් නීතිමය ප්‍රශ්න විනිශ්චකරුවන් දෙදෙනෙකු විසින් මෙහෙයවන අභියාචනාධිකරණය ඉදිරිපත් කල හැක
පාර්ලිමේන්තුවට අධිකරණයේ විනිශ්චයන් වෙනස් කිරීමට අයිතියක් නැත
නමුත් අභියාචනාධිකරණය මගින් දෙනු ලබන තීරණ සම්බන්දයෙන් ඇපෑලක් ඕස්ටේ‍්‍රලියානු මහාධිකරණයට ඉදිරිපත් කල හැක
නමුත් මෙවැනි සිද්ධීන් සිදුවන්නේ කලාතුරකිනි
පහල උසාවි වශයෙන් දිස්ත්‍රික් අධිකරණ හා පවුල් අධිකරණ පවතින අතර ඒවාහි පාලනය ඒ ඒ පළාත් භාර මහේස්ත්‍රාත් විසින් කරන අතර ඔහු ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය ලේකම් වරයා ද වේ
මිට අමතරව අර්ධ-අධිකරණ වශයෙන් පොදු සේවා ඇපෑල මණ්ඩල, පොලිස් ඇපෑල මණ්ඩල ඇත
මේවා හිදී මුලාසනය ගන්නේද අග්‍ර විනිශ්චකරුයි
පරිපාලන ඒකක

නාඌරූ  පරිපාලන දිස්ත්‍රික්ක දහ හතරකට බෙදා වෙන්කර ඇත
ඒවා ජන්ද කොට්ඨාශ අටකට වෙන්කර ඇත
විදේශ සබඳතා

1968 දී නිදහස් රටක් බවට පත් වීමෙන් අනතුරුව නාඌරූ   පොදු රාජ්‍යය මණ්ඩලයේ විශේෂ සාමාජිකයෙක් ලෙස එක් විය පසුව 2000 වසරේදී නාඌරූ  දේශයට එහි පුර්ණ සාමාජිකත්වය හිමි වුණි
තවද 1991 වසරේදී  ආසියානු සංවර්ධන බැංකුව  සාමාජිකත්වය ද 1999 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ සාමාජිකත්වය ද ලබා ගත්තේය
නාඌරූ  පැසිෆික් දුපත් සංගමයෙහි ද සාමාජික රටකි, දකුණු පැසිෆික් කලාපීය දේශගුණික වැඩසටහන , දකුණු පැසිෆික් කොමිසම , දකුණු පැසිෆික් ව්‍යහාරික භූ විද්‍යා කොමිසම යන සංගම් වලද සාමාජිකයෙකි
එක්සත් ජනපද වායුගෝලීය විකිරණ මිනුම්ගත කිරීමේ වැඩසටහනෙහි දේශගුණික විපර්යාස ගැන පර්යේෂණ සඳහා නාඌරූ  දුපත යොදා ගනී
නාඌරූ  දේශය සතුව ආරක්ෂක හමුදාවක් නොමැත
නමුත් සිවිල් ආරක්ෂාව උදෙසා කුඩා පොලිස් බලකායක් ඇත
නාඌරූ  රජය හා ඕස්ටේ‍්‍රලියානු රජය අතර ඇතිකරගත් අවිධිමත් ගිවිසුමකින් නාඌරූ  දේශයෙහි ආරක්ෂාව සම්බන්ධයෙන් වගකීම ඕස්ටේ‍්‍රලියාව සතු වේ
2005 දී  නාඌරූ  රජය හා ඕස්ටේ‍්‍රලියානු රජය අතර ඇති කරගත් අවබෝධතා ගිවිසුමක් මගින් ප්‍රාග්ධන ආධාර හා තාක්ෂණික ආධාර ලබා ගත් අතර එම ආධාර අතර වාණිජ කටයුතු ලේකම් කාර්යාලයට අය-වැය වාර්තාව සකස් කිරීම උපදෙස් ලබා දීම , සෞඛ්‍යය හා අධ්‍යාපන සේවා සඳහා උපදෙස් ලබා දීමක් ද සිදු වුනි
මෙම ආධාර සපයන ලද්දේ නාඌරූ  රජය විසින් ඕස්ටේ‍්‍රලියානු රජයේ දේශපාලන රැකවරණය පතා එන විදේශිකයන් ඕස්ටේ‍්‍රලියාවට ඇතුල් කර ගැනීමට පෙර රදවා ගැනීම නිසා රජයට ලබා දුන් උදව් වලට ප්‍රතිඋපකාර වශයෙනි
නාඌරූ  නිල රාජ්‍යය මුදල් ලෙස ඕස්ටේ‍්‍රලියානු ඩොලර් භාවිතා කරයි
නාඌරූ  තම එක්සත් ජාතීන්ගේ මණ්ඩලයේ සාමාජිකත්වය වාණිජ අරමුණු සඳහා යොදා ගත් අතර එයට උදාහරණ ලෙස චීනය (මහජන  චීන සමුහාණ්ඩුව) හා තායිවානය අතර ප්‍රශ්නයේදී නාඌරූ  පාර්ශ්ව දෙකෙන්ම උදව් ලබා ගත් අතර තනි චීනයක් යන පදනමට සහය දුන්නේ නාඌරූ  දේශය ඊට පෙර ඔවුන් ඒසදහා ගෙන තිබූ තිරණය වෙනස් කරමිනි
2002 ජූලි 21 දින නාඌරූ  රජය චීනය (මහජන  චීන සමුහාණ්ඩුව) සමග රාජ්‍යයත්‍රාත්ත්‍රික සබදතා ආරම්භ කල අතර ඒ සදහා ඔවුන් ඇ
ඩොලර් මිලියන 130 ලබා ගත් අතර  ඊට දින දෙකකට පසු තායිවානයද නාඌරූ  රජය සමග රාජ්‍යයත්‍රාත්ත්‍රික සබදතා ආරම්භ කලේය
2005 වසරේ මැයි 14 වන දින නැවතත් තායිවානයද නාඌරූ  රජය සමග රාජ්‍යයත්‍රාත්ත්‍රික සබදතා අලුත් කරනලදී
ඒ සමගම  එම මාසයේම 31 වන දින  නැවතත් චීනය ද නාඌරූ  රජය සමග රාජ්‍යයත්‍රාත්ත්‍රික සබදතා අලුත් කරනලදී
නමුත් අද දක්වා මහජන  චීන සමුහාණ්ඩුවේ නියෝජිත කාර්යාලයක් නාඌරූ  වල පිහිටා ඇත
2008 දී නාඌරූ  රාජ්‍යය  කොසොවෝ රාජ්‍යය නිදහස් රටක් ලෙස පිළිගත් අතර, 2009 දී නාඌරූ රාජ්‍යය ජෝර්ජියාවෙන් වුනු ඇබ්කාසියාව  ද නිදහස් රටක් ලෙස පිළිගත්තේය
රුසියාව, නිකරගුවාව හා වෙනිසුලාව යන රටවල් වලින් පසු එසේ පිළිගත් හතරවෙනි රාජ්‍යය වන්නේ නාඌරූයි
මෙම පිළිගැනීමට උදව්වක් ලෙස රුසියාව විසින් ඇ
ඩොලර් මිලියන 50 ක මානුෂිය ආධාර ලබා දුන් බවට වාර්තා වෙයි
2008 ජූලි 15 දින නාඌරූ රාජය නිවේදනයක් නිකුත් කරමින් කියා සිටියේ ඔවුන් වරාය ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩසටහන රුසියානු ආධාර මත ආරම්භ කරන බවයි. නමුත් රජය කියා සිටියේ ආධාර ලැබීමට හේතුව ඇබ්කාසියාව හා දකුණු ඔසීටෙෂීයා වෙනුවෙන් පෙනී සිටීම නොවන බවයි. 

නාඌරූ ජනරජයට ලැබෙන ආදායමෙන් සැළකිය යුතු ප්‍රමාණයක් ලැබෙන්නේ ඕස්ටේ‍්‍රලියානු ආධාර වශයෙනි
2001 දී නොර්වීජියානු නැවක් වන එම්.වී ටැම්පා විසින් බේරා ගනු ලැබූ මීටර් 20 ක බෝට්ටුවක සිරවී සිටි ඕස්ටේ‍්‍රලියාවට නීති විරෝධී ලෙස සංක්‍රමණය වීමට තැත් කල 438 සරණාගතයන් පිරිසක් නාඌරූ දුපතේ රදවනු ලැබිණි
එසේ රදවනු ලැබිණේ නාඌරූ ඕස්ටේ‍්‍රලියානු රජයේ පැසිෆික් විසදුම සමග එක් වී තිබීම නිසාය
ඕස්ටේ‍්‍රලියානු ආධාර වලට ප්‍රතිඋපකාර ලෙස නාඌරූ රජය සරණාගතයන් තම දුපත තුල රදවා ගැනීම සිදු කරයි
2005 නොවැම්බර් වන විට 2001 දී පැමිණි සරණාගතයන් ගෙන් දෙදෙනෙකු පමණක් නාඌරූ දුපත රැදී සිටි අතර ඔවුන් මොහොමඩ් සාගර් සහ මොහොමඩ් ෆයිසාල් ය
පසුව 2007 දී මොහොමඩ් සාගර් ව පුනුරුත්ථාපනය කරන ලදී
2006 අග භාගයේදී හා 2007 මුල් කාලයේදී ඕස්ටේ‍්‍රලියානු රජය විසින් ඕස්ටේ‍්‍රලියානු රජයේ දේශපාලන රැකවරණය පතා ආ තවත් සරණාගතයන් කණ්ඩායම් කිහිපයක් නාඌරූ දුපත රැදවනු ලැබුණි
2008 දී සරණාගත කඳවුර වසා දමන ලදී
නමුත් 2012 දී ඕස්ටේ‍්‍රලියානු රජය පැසිෆික් විසදුම නැවතත් යොදා ගැනීම නිසා සරණාගත කඳවුර නැවත විවෘත කරන ලදී
භූ විෂමතා

නාඌරූ යනු සමකයට කිලෝමිටර් 42(සැතපුම් 26) ක් දකුණෙන් සාගරයේ නිරිත දිගට වන්නට පිහිටා තිබෙන වර්ග කිලෝමිටර් 21 (වර්ග සැතපුම් 8) ක වපසරියකින් යුත්  ඉලිප්සාකාර හැඩයකින් යුක්ත දුපතකි
දුපත වටවී ඇත්තේ කොරල් පර වලිනි, ඒවා බාදිය අවස්ථාව වලදී හා තැනින් තැන පිහිටි කොරල් පර මුදුන් වලින් පිටටත දක්නට ලැබේ
පරයේ  පිහිටි ම  දුපත තුල නැව් තොටුපලක් ඉදි කිරීම වලක්වන අතර, පරයේ සමහර ඉවුරු දිගේ කුඩා බෝට්ටු වලට දුපත තුලට පැමිණිය හැක
දුපත් භුමියේ සිට මුහුද දක්වා මිටර් 150 සිට 300 (අඩි 490 සිට 980) දක්වා දිවෙන සාරවත් වෙරළ ආශ්‍රිත පටු තීරයක් පිහිටයි
නාඌරූ වල මධ්‍යම සානුව වටා කොරල් පර පිහිටා ඇත
මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 71 ක් (අඩි 221) උස කොමාන්ඩ් රීඩ්ජ්  සානුවේ උසම ස්ථානය වේ
නාඌරූ වල සාරවත්ම ප්‍රදේශ වන්නේ පොල් ගස් හොඳට වැවෙන පටු වෙරළ තිරයට අදාල ප්‍රදේශයි
බවුඩා කලපුව ආශ්‍රිත ප්‍රදේශ කෙසෙල් , අන්නාසි, එළවලු, පන්දානුස් ගස් හා තද ලී ඇති ස්වදේශික ශාකයක් වන ටමානෝ ගස් වැවේ
නාඌරූ යනු පැසිෆික් සාගරයේ ඇති හොඳම පොස්ෆේට් කඳු සහිත රටවල් තුනෙන් එකකි
( අනෙක් දුපත් වන්නේ කිරිබාති රටට අයත් බනබා දුපත හා ප්‍රංශ පොලිනේසියාවට අයත් මකටියා දුපතයි )
මේ වන විට පොස්ෆේට් සංචිත බොහොමයක් අවසන් වී ඇත
මධ්‍යම සානුව තුල සිදු කල පොස්ෆේට් කැණීම් නිසා තැනින් තැන කඩතොළු වූ මීටර් 15 (අඩි 49) ක් පමණ උසට හුණුගල් ශිකර වලින් සැදුනු නිසරු භුමි ප්‍රදේශ ඇති විය
නාඌරූ දුපතේ 80% පමණ ගොඩබිම් භුමි ප්‍රදේශයක් මෙම පොස්ෆේට් කැණීම් නිසා විනාශයට ලක් විය, එමෙන්ම අවට ඇති මුහුදු විශේෂ ආර්ථික කලාපය|විශේෂ ආර්ථික කලාපයට එහි බලපෑම් එල්ල විය
40% පමණ වූ මුහුදු ජීවින් මිය යාමට හේතු වුයේ අපතේ ගලා ගිය පොස්ෆේට් සහ රොන්මඩ හේතුවෙනි
නාඌරූ වල ඇත්තේ සීමිත ස්වභාවික ජල සම්පත් ප්‍රමාණයකි
වහලේ සවි කල ජල ටැංකි තුල වැසි ජලය එකතු වුවද බොහෝ වැසියන් ප්‍රයෝජනයට ගන්නේ නාඌරූ වල පහසුකම් සපයන ආයතනය මගින් පවත්වා ගෙන යනු ලබන මුහුදු ජලයෙහි ලවණ ඉවත් කරන ජල පවිත්‍රාගාර තුනෙන් ලබා දෙන ජලයයි
සමකයට හා සාගරයට ලංව පිහිටීම නිසා නාඌරූ වල දේශගුණය උණුසුම් හා තෙතමනය අවුරුද්ද පුරා ඒකාකාරිව පවතී
නොවැම්බර් හා පෙබරවාරි මාස වල මෝසම් වැසි ලැබෙන අතර සුළි-සුළං ඇති නොවේ
වාර්ෂික වර්ෂා පතනය ඒකාකාරි නොවන අතර එයට හේතුව  ලා නිනා ආචරණයයි
මේ නිසා සමහර කාල වල නියං තත්වයන් වාර්තා වේ
නාඌරූ වල දවල් කාලයේ සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක  26 (ෆැරන්හයිට් අංශක 79)  සිට සෙල්සියස් අංශක 35(ෆැරන්හයිට් අංශක 95) ද , රාත්‍රී කාලයේ සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක 22  (ෆැරන්හයිට් අංශක 72)  සිට සෙල්සියස් අංශක 34 (ෆැරන්හයිට් අංශක 93) ද වේ
නාඌරූ දුපතක් නිසා දේශගුණය හා මුහුදු මට්ටම විටින් විට වෙනස් වේ
ගෝලීය උෂ්ණත්වය නිසා ඇතිවෙන මුහුදුබත් වීමේ බලපෑමට ලක් වෙන රටවල් අතරින් නාඌරූ හත් වෙනි ස්ථානයෙහි ඇත
දුපතේ 80% ක පමණ භුමි ප්‍රදේශයක් උසස්ව පිහිටියද පොස්ෆේට් නිධි කැනීම් නිසා විනාශ වී ගිය ඉඩම් පුනුරුත්ථාපනය කරන තෙක් ඒවා ජනශුන්‍ය ව පවතිනු ඇත
ආර්ථිකය

මුහුදු කුරුල්ලන්ගේ මළ පැහැරීම් (වසුරු) නිසා ඇතිවූ පොස්ෆේට් නිධි තැන්පතු මත මුළුමනින්ම යැපුණු නාඌරූ ජනයාගේ ආර්ථිකය ඉහළම මට්ටමේ පැවතියේ 1980 මුල් භාගයේදී ය
අවශ්‍යතා බොහොමයක් ආනනයන කරන අතර සමහර සම්පත් දුපතේ ඇත
නාඌරූ පොස්ෆේට් සමාගම  මගින් නිෂ්පාදනය කරනු ලැබූ රොන්පොස් තවමත් සුළු පරිමාණ කැනීම් මගින් නිෂ්පාදනය කෙරේ
රජය විසින් එමගින් ලැබෙන අදායමෙන් කොටසක් නාඌරූ පොස්ෆේට් රාජකීය භාරය සදහා තැම්පත් කරනු ලැබේ
එම භාරය මගින් පොස්ෆේට් කර්මාන්තයේ නියැලුණු සේවකයන්ගේ දිගුකාලින ආයෝජන සඳහා ආධාර මුදල් ලබා දීම සිදු කරයි
එහෙත් කළමණාකරන දුර්වලතා හේතුවෙන් මෙම භාරයේ ස්ථිර වත්කම් අඩුවෙමින් පවතියි
මෙයට උදාහරණ ලෙස 1993 දී Leonardo the Musical ආයතනය මූල්‍ය කඩා වැටීම
සිඩ්නි නගරයේ තිබු මර්කිව් හෝටලය   සහ මෙල්බෝර්න් වල නාඌරූ නිවස යන ආයතන 2004 වසරේදී විකුණනු ලැබුවේ ණය පියවා ගැනීමට සහ නාඌරූ ගුවන් සේවය සතු එකම බෝයින් 737 ගුවන් යානයෙහි අයිතිය 2005 දෙසැම්බර් වලදී නැවත ලබා ගැනීමටයි
නාඌරූ ගුවන් සේවයෙහි වැඩ කටයුතු සාමාන්‍ය තත්වයට පත්වුයේ 2006 දී ඒ වෙනුවට බෝයින් 737 -300 ගුවන් යානයක් නැවත යෙද වීමෙනි
2005 දී සමාගම විසින් මෙල්බෝර්න් හි  Savoy Tavern වැඩබිම ඇ
ඩොලර් මිලියන 7.5 කට විකුණා දැමුණි
මෙම භාරයේ වටිනාකම 1991 දී  ඕස්ටේ‍්‍රලියානු
ඩොලර් බිලියන 1.3 සිට 2002 දී ඕස්ටේ‍්‍රලියානු ඩොලර් මිලියන 138 බවට අඩුවිය
දැනට රජයේ වියදම පවා පියවා ගැනීමට පවා මුදල් හිග කමක් ඇත
උදාහරණක් ලෙස නාඌරූ ජාතික බැංකුව දැන් බංකොලොත් වී ඇත
CIA World Factbook තක්සේරුවට අනුව 2005 දී ඒක පුද්ගල අදායම ඇ
ඩොලර් 5000 ක් වූ අතර  2007 දී ආසියානු සංවර්ධන බැංකුවේ තක්සේරුවට අනුව එය ඇ
ඩොලර් 2400 - 2715 අතර විය
පෞද්ගලික බදු අයකිරීමක් නාඌරූ වල නොමැත
රුකියා විරහිත ප්‍රතිශතය 90% පමණ වේ
රැකියා කරන එනම් රැකියාවක් සහිත පුද්ගලයන් ගෙන් 95% රජයේ රැකියා කරන්නන් වේ
ආසියානු සංවර්ධන බැංකුවට අනුව රජය විසින් ආර්ථික සංවර්ධනය සදහා කටයුතු කලත් නිධි කැණීම් වෙනුවට විකල්පක් නොමැති කමින් විදේශ ආධාර මත යැපීමට සිදු වී ඇත
සංචාරක ව්‍යාපාරය රටේ ප්‍රධාන අදායම් මාර්ගයක් නොවේ
1990 දී නාඌරූ රජය බදු මගින් විශාල ලෙස අදායම් ඉපයූ අතර විදේශිකයන්ට ගමන් බලපත්‍ර මුදලට ලබාදීම සිදුකරන ලදී
කළු සල්ලි ජාවාරම් කිරීම වැලැක්වීම උදෙසා පිහිටුවා ඇති අන්තර් ජාතික වාණිජ කටයුතු මෙහෙයුම් බලකා ආයතනය (FATF)  පවසන පරිදි නාඌරූ දේශය කළු සල්ලි ජාවාරම් කිරීම වැලැක්වීම උදෙසා කටයුතු නොකරන රටවල් 15 ව අතරට අයත් විය
1990දී ඇ
ඩොලර් 25,000 පමණක් ඇතිව( වෙනත් අවශ්‍යතා බල නොපායි) බලයලත් ඕනෑම බැංකුවකට එරට බැංකු කටයුතු ආරම්භ කල හැක
FATF ආයතනයේ බලපෑම මත 2003 දී විදේශීය නීතිවිරෝධී මුදල් ආයෝජන පිලිබදව නීති සම්පාදන කෙරිණි
මේ හේතුවෙන් රට තුල චකිත මුදල් ජාවාරම් කිරීම අඩු වූ අතර , 2005 දී FATF ආයතනය නාඌරූ දේශය කළු සල්ලි ජාවාරම් කිරීම වැලැක්වීම උදෙසා කටයුතු නොකරන රටවල් ලැයිස්තුවෙන් ඉවත් කෙරෙනි
2001 සිට 2007 දක්වා එරටේ ප්‍රධාන අදායම් මාර්ගය නාඌරූ රැදවුම් කදවුර බවට පත් වුනි
2008 දී එය වසා දැමීමෙන් නාඌරූ බලධාරීන්ට බලවත් ප්‍රශ්න වලට මුහුණ දුන් අතර,  2008 පෙබරවාරි මාසයේ එවකට විදෙස් කටයුතු ඇමති දෙස්තර
කයිරෙන් කෙකේ මහතා පැවසු පරිදි මෙම රැදවුම් කදවුර වසා දැමීමෙන් නාඌරූ වැසියන් 100 කට රැකියා අහිමි වූ අතර එය සෘජුව හෝ වක්‍රව නාඌරූ රටේ ජනගහනයෙන් 10% කට බලපෑ බවයි. මෙලෙස එකවර පවුල් විශාල සංඛ්‍යවකට අදායම් මාර්ග නොමැති වීමත් ඔවුන්ට සුභ සාධක පහසුකම් සැපයීමේ නොහැකියාවත් නිසා විරැකියාව විශාල ප්‍රශ්නයක් බවට පත් වී ඇත
"

ජන විකාශනය

2011 ජූලි වන විට එහි ජනගහනය 9378 කි
මිට පෙර මෙහි ජනගහනය මෙයට වඩා වැඩි වූ අතර නමුත් කිරිබාති හා ටුවාලු රට වලින් පැමිණි විදේශිකයන් පෙරලා එම රටවල් කරා යැවීම නිසා ජනගහනය ක්‍රමයෙන් අඩු විය
පොස්ෆේට් පතල් කර්මාන්තයේ සේවකයන්ට සිදු කල ගෙවීම් විශාල වශයෙන්  කප්පාදු කිරීම  නිසා විදේශිකයන් පෙරලා එම රටවල් කරා යැවීම දිරිමත් වුණි
ඔවුන්ටම විශේෂ වූ පැසිෆික් දුපත් භාෂාවක් වන නාඌරූයන් රාජ්‍යය භාෂාව වේ
එම භාෂාව 96% ක නාඌරූයානු ජන වර්ග ගෘහ ආශ්‍රිතව කතා කරනු ලබයි
ඉංග්‍රීසි බහුලව කතා කරන අතර රාජ්‍යය කටයුතු හා වෙළද කටයුතු එය වඩාත් යොදා ගනී
නාඌරූයන් භාෂාව රටෙන් පිට බහුල භාවිතයක් නොමැත
රටේ ප්‍රධාන ජනවර්ග සමූහ 58% නාඌරූවන් ද, 26% අනෙකුත් පැසිෆික් දුපත් වැසියන් ද, 8% යුරෝපීය ජාතීන්ද , 8% චීන ජාතිකයන් ද වේ
ප්‍රධාන ආගම ක්‍රිස්තියානි වන අතර එහි දී 2/3 ප්‍රොතෙස්තන්ත නිකාය 1/3 රෝමානු කතෝලික ද වේ
මිට අමතරව සැලකිය හැකි තරමේ බහායි ආගම අදහන 10% ජනගහනයක් ( ලෝකය තුල බහායි ආගම අදහන ලොකුම ප්‍රතිශතයක් සහිත රට) ද  , බෞද්ධයන් 9% ක් ද , මුස්ලිම් 2.2% ක් ද සිටි
ආගම ඇදහීමේ නිදහස  ව්‍යවස්ථාව මගින් ලබා දී ඇති අතර, නමුත් සාන්තුවරුන්ගේ අවසන් දවසේ ක්‍රිස්තුස්ගේ පල්ලිය හා යෙහෝවාදෙවිගේ සාක්ෂිකරුවන් යන ආගම් වල ඇදහිලි සිමා කොට ඇත
බොහෝ විට මේ ආගම් අදහන්නේ රජය විසින් දුපතේ පවත්වා ගෙන යනු ලබන නාඌරූ පොස්ෆේට් සංස්ථාවේ විදෙස් සේවකයන් වේ
නාඌරූ වල සාක්ෂරතාවය 97% වේ
අවුරුදු හයේ සිට පහළොව දක්වා ළමයින් සඳහා අධ්‍යාපනය අනිවාර්යය වේ, තවත් අනිවාර්යය නොවන අවුරුදු දෙකක අධ්‍යාපනයක් අ පවතී ( 11 හා 12 ශ්‍රේණි )
දකුණු පැසිෆික් විශ්වවිද්‍යාලය නමින් විශ්වවිද්‍යාලයක් ද නාඌරූ වල ඇත
ඊට පෙර එනම් විශ්වවිද්‍යාලය 1987 ආරම්භයට පෙර වැඩිදුර අධ්‍යාපනය සඳහා සිසුන්ට පිටරට රටවල් කර යෑමට සිදු වුනි
නාඌරූ වැසියන් ලෝකයේ වඩාත් තරබාරු නැතහොත් ස්ථුල භාවයෙන් පෙලෙන පුද්ගලයන් වේ
දුපතේ පිරිමින්ගෙන් 97% ගැහැණුන්ගෙන් 93% පමණ ඉක්මවා බරින් යුක්තය නැත්නම් ස්ථුල තාවයෙන් පෙලේ
මෙම හේතුව නිසා දියවැඩියා ආකාර 2 තත්වයෙන් පෙළෙන ලෝකයේ විශාලතම රටක් ලෙස නම් කර ඇත
දුපත් ජනගහනයෙන් 40% මෙම තත්වය ට ගොදුරු වී ඇත
වෙනත් ආහාර ගැනීම් පිලිබඳ ප්‍රශ්න අතර  වකුගඩු රෝග හෲද රෝග සැලකිය හැක
නාඌරූ වල 2009 දී උපතේදී ආයු අපේක්ෂාව පිරිමින් සඳහා අවුරුදු 60.6 ක්  හා ගැහැනුන් සඳහා අවුරුදු 68.0 වුණි
සංස්කෘතිය

නාඌරූ වැසියන් පැවතගෙන එන්නේ පොලිනිසියානු හා මයික්රොනිසියානු නාවික ජනතාවගෙනි
ජනප්‍රවාද යට අනුව ඔවුන් පැවතගෙන එන්නේ බීඋටනි නමින් හැදින්වෙන අද්‍යත්මික දුපත තුල වාසය කරනු ලැබූ නාඌරූ එජිබෝන්ග් නම් දේවතාවිය ගෙනි
එම ගෝත්‍රික ජන වර්ග දොළහෙන් වර්ග දෙකක්ම විසිවෙනි ශත වර්ෂය වනවිට වද වී ඇත
දෙවැනි ලෝක යුද්ධ යෙන් හා 1920 දී ඇති වූ ඉන්ෆුලුවෙන්සා වසංගතය පසු නාඌරූ දේශයේ නැගිටීම සනිහිටුවන් කරමින් සෑම ඔක්තෝම්බර් විසි හය දිනකම  අංගම් දවස පවත්වනු ලබයි
යටත් විජිත භාවය හා වර්තමාන බටහිර බලපෑම් නිසා ස්වදේශික සංස්කෘතිය වෙනස් කිරීමට බොහෝ සෙයින් බලපා ඇත
සමහර පරණ චාරිත්ව වාරිත්ව තවමත් සුරක්ෂිතව පවතින අතර, තවත් සමහර පාරම්පරික සංගීත, කලා කටයුතු,  කැටයම් සහ මාළු ඇල්ලීම් ක්‍රම තවමත් අනුගමනය කෙරේ
දිනපතා නිකුත් වෙන පුවත්පත් නොමැති අතර ඒ වෙනුවට දෙසතියකට වරක් නිකුත් කෙරෙන පුවත් ප්‍රකාශනයක් පමණක් ඇත - මියැවේන් ක්ඕ Mwinen Ko
රාජ්‍යය රුපවාහිනී විකාශයක් වන නාඌරූ රුපවාහිනිය(NTV) මගින් ඕස්ටේ‍්‍රලියාවේ හා නවසීලන්තයේ වැඩසටහන් දුපත තුල විකාශය කරනු ලබයි
මීට අමතරව රජය මගින් පවත්වාගෙන යන ගුවන්විදුලියක් වන නාඌරූ ගුවන්විදුලිය විසින් ඕස්ටේ‍්‍රලියානු ගුවන්විදුලියේ හා බීබීසී ගුවන්විදුලියේ වැඩසටහන් විසිරුවා හරියි
ඕස්ටේ‍්‍රලියානු පාපන්දු නාඌරූ වල ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාව වේ
බර එසැලිම සහ ඕස්ටේ‍්‍රලියානු පාපන්දු රටේ ජාතික ක්‍රීඩාවන් වේ
කණ්ඩායම් අටක සහභාගිත්වයකින් පාපන්දු ලීගයක් ද පැවැත් වේ
මීට අමතරව වොලිබෝල්, නෙට්බෝල්, ටෙනිස් සහ මාළු ඇල්ලීම ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාවන් වේ
ගිම්හාන ඔලිම්පික් තරග වලට සහ  පොදු රාජ්‍යය මණ්ඩල තරඟ වලට රටක් වශයෙන් නාඌරූ දේශය ඉදිරිපත් වී ඇත
වනසත්ව සහ වෘකෂලතා
වෘකෂලතා ආදිය අඩු කමින් සහ පොස්ෆේට් පතල් කර්මාන්තයෙහි ප්‍රතිවිපාක නිසා දුපත තුල සතුන් විරල වේ
බොහෝ ස්වදේශික පක්ෂීන් ඔවුන්ගේ සුපුරුදු වාසස්ථාන අහිමිවීම නිසා දුපත තුල දක්නට නොමැති අතර සමහර විට ඔවුන් දුර්ලභ විශේෂ බවට පත් වී ඇත
වෘකෂලතා වල හිඟතාවය  දුපත තුල වනසත්ව ගහනය අඩු වීමට ප්‍රධාන හේතුව වේ
දේශීයව සනාල ශාක වර්ග හැටක් පමණ වාර්තා වී ඇති අතර ඒවා කිසිවක්  ඒකදේශික නොවේ
පොල් ගස් වැවීම, පතල් කර්මාන්තය, අලුත්  විශේෂ  පරිසරයට හදුන්වා දීම වැනි කරුණු දේශීය වෘකෂලතා වල  පැවැත්ම සදහා බරපතල තර්ජනයක් වී ඇත
දුපත තුල ස්වදේශික භුමි වාසී ක්ෂරපායි විශේෂ නැති වුවත්,  ස්වදේශික කෘමි විශේෂ , ගොඩ කකුළුවන් (භුමි වාසී) සහ පක්ෂීන් ජිවත් වේ
ස්වදේශික විශේෂ අතරට නාඌරූ දුපතට අවේනික වූ  නාඌරූ සින්දු කියන බට කුරුල්ලා ද අයත් වේ
පොලිනිසියානු මියන් , පුසන්,  බල්ලන්, ඌරන් සහ කුකුලන්  වැනි සතුන් නැව් වලින් දුපතට හදුන්වා දුන් සත්ව විශේෂ වේ
සමුද්‍රික කොරල් පරයේ ජීවී විවිධත්වය නිසා මාළු බෑම  දුපතට පැමිණෙන විදේශිකයන්ගේ  ජනප්‍රිය අංගයකි, එමෙන් ම SCUBA කිමිදීම සහ මුහුද පතුලේ කිමිදීම ද ජනප්‍රිය අංගයකි
මේවාත් බලන්න

 නාඌරූ වලට අදාල ලිපි 
 නාඌරූ වල දළ සැකැස්ම

මූලාශ්‍ර

 මෙම ලිපිය පහත වෙබ් අඩවියේ පොදු රාජ්‍යය වගන්ති පාඨ සමග සංයුක්ත වේ
එක්සත් ජනපද  රාජ්‍යය දෙපාර්තමේතුව  & මධ්‍යම ඔත්තු සේවා ලෝක දත්තපොත
ආශ්‍රිත

අඩවියෙන් බැහැර පිටු

 නාඌරූ රජය  
 
 
 
 නාඌරූ  UCB Libraries GovPubs
 නාඌරූ  රට   බීබීසී පුවත් 
 නාඌරූ සැරිසර  නාඌරූ නිල සංචාරක වෙබ් අඩවිය

 
ඉංග්‍රීසි කතා කරන රටවල් හා කලාප 
පෙරකළ ජර්මන් යටත්විජිත 
දුපත් රටවල්
ප්‍රජාත්‍රන්ත්‍රිවාදී රටවල් 
පොදු රාජ්‍යය මණ්ඩලයෙහි සාමාජිකයන්
එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයෙහි සාමාජිකයන් 
මයික්රොනිසියා
ඕසිනියා රටවල්
ජනරජ
1968 දී ඇති කරන ලද රටවල් 
පොදු රාජ්‍යය මණ්ඩලයෙහි ජනරජයන්
කොන්ග්‍රස් ශාලාව නම් ගොඩනෑගිල්ල පිහිටා තිබෙන්නේ "ඡෙස්ට්නුට්" හා ඵිලඩෙල්ඵියා, පෙන්නිස්ය්ල්වනියා වේ 6 වන වීදියේය
එය 1970,දෙසෑම්බර් 06 සිට එක්සත් ජනපදයෙ මන්ත්‍රිඩුර ආසනය ලෙස සේවය කරන ලදි
"වෙර්මොන්ට්,කෙන්ටුකුඉ" හා "ටෙන්නෙස්සී" නම් ජනපද තුනක් රට තුල පිලිගනු ලබුවෙය් කොන්ග්‍රස් ශාලව ඈති කාලය තුලදිය
ඈමරිකා එක්සත් ජනපදයේ අයිතිවසිකම් පනත සම්මත කිරිම හා "ජෝඔර්ජ් වොශින්ටන්" හ "ජොන් ඈඩම්ස්" ජනාදිපති  නිල ආරම්භය ද සිදු විය
එය 20 වන සියවසේ,1796 පෑවතුනු මුල් පෙනුමට කොන්ග්‍රස් ශාලව ප්‍රතිසන්ස්කරනය කරන ලදි
වර්තමනයේ මෙම ගොඩනෑගිල්ල පාලනය කරනු ලබන්නේ නිදහස් ජාතික ඓතිහාසික උද්යානයේ ඈතුලත පිහිටි ජාතික උද්යාන සේවය විසින් වන අතර එය සන්චාරකයන් සදහ විවුර්තව ඈත
කොන්ග්‍රස් මන්දිරය,නිදහස් මන්දිරය අසන්නයේ පිහිටා ඈති නිසා ඒ සමග පටලවා නොගත යුතුය
පසුබිම
ඈමරිකනු විප්ලවවාදි  යුද්දෙය පවතින කාලය තුල ඈමරිකා එක්සත් ජනපද්යේ අගනුවර ලෙස "ඵිලඩෙල්ඵියා" පිහිටුවන ලදි
එයට අසන්නයෙ පිහිටි නිදහස් මන්දිරය යුරොපා කොන්ග්‍රසයේ සාකච්ජා පවත්වන ස්තානය ලෙස ද "පෙනුසුයිලෙවනියා හමුදා කෑරලි ගෑසිම් ඈති වු 1783 තෙක් පවත්වගෙන යන ලදි
පෙනුසුයිලෙවනියා රජයේ අසමත් විම නිස කොන්ග්‍රසය කෑරලිකරුවන්ගෙන් ආරක්ශා කර ගෑනිමට නොහෑකි වු බෑවින් කොන්ග්‍රස් නියොජිතයො එය ප්‍රින්ස්ටොන්,නිව් ජෙර්සි වලට ගෙන යන ලදි
අවසානයේ අගනුවර නිඩ්යොර්ක් නගරයට ගෙන එමට පෙර ඈන්නාපොලිස්,මාරියලන්ඩ් වලට 1784 දි ගෙන යන ලදි
එනමුත් සම්මුතිය අතර තුල කාලයේ නිව් යොර්ක් නිලලත් අගනුවර ලෙස පෑවතිණි
කොන්ග්‍රස් ශාලව මුල්වරට නිර්මාණය කරන ලද්දේ සෑමුවෙල් ලුවිස් විසින් වන අතර 1787 ඉදිකිරිම් ආරම්භකර ඈති අතර එය සාදා නිම කිරිමට වසර 2 ක් ගත වු අතර එය ඉදි කරන ලද්දේ පිලඩෙල්පියා රාජ්යයේ උසාවිය ලෙසටය
තාවකාලික ඈමරිකාවේ මහා මන්ත්‍රනසභා ශාලාව
ඈමරික එක්සත් ජනපදයේ විවස්තාවලියේ 01 පනතේ ,08 වන පරිජ්ජේදයේ කොන්ග්‍රසය සදහා ෆෙඩරල් දිස්තිරික්කය ඈති කර ජාතික අගනුවර ලෙස කටයුතු කිරිමට බලතල ලබා දෙන ලදි
ව්‍යාවස්තාවලියේ සම්ම්ත කිරිමට අනුගමනය කරමින් කොන්ග්‍රසය නිව් යොර්ක් හි සාක්ච්ජා අතරතුර නිවාස පනත 1790,ජුලි 09 දින සම්මත කරන ලදි
නව ෆෙඩරල් අගනුවර සේවය කිරිම පිනිස මාරිලන්ඩ් හා වර්ජිනියා ජනපද අතරමෑද  පිහිටි පොටොමෑක් ගග අද්දරදි පනත ස්තාපිත කරන ලදි
කෙසේ වෙතත් සෙනෙට් සභික වු රොබෙට් මොරිස්,කොන්ග්‍රස්යට නවතත් පිලඩෙල්පියා ව නව ස්තිර අගනුවර ස්තාපනය කිරිමට එත්තු ගන්වීය
එහි ප්‍රතිපලයක් ලෙස නිවාස පනත,පිලඩෙල්පියා ව තාවකාලික අගනුවර ලෙස වසර 10 ක් සදහා ප්‍රකාශ කරන ලදි
එහි වෑයමක් ලෙස කොන්ග්‍රසය අගනුවර ලෙස පිලඩෙල්පියා ව එත්තු ගෑන්විය
නගරයේ නව ජනදිපති මන්දිරයක් 9 වන විදියේ හා රටේ උසාවිය පුලුල් කරන ලද අතර එය කොන්ග්‍රස් ශාලව බවට පත් විය
කොන්ග්‍රසයට නෑවත පිලඩෙල්පියා වේ 1790,දෙසෑම්බෙර් 06 පිහිටු විම මත කොන්ග්‍රසයේ ශාලාවේ පලමු මට්ටමේ මහජ්න මන්ත්‍රී මණ්ඩලය ලෙස පරිණාමිත කරන ලදි
දෙවන මහල සෙනට් සභා මණ්ඩලය ලෙස පරිවර්තනය කරන ලදි
ෆෙඩරල් රජය සදහා නව ගොඩනෑගිල්ලක් ඉදිකිරිමට විරොඪය තිබියදිත් නගරයේ වෑසියන් පිලඩෙල්පියා ව ස්තිර අගනුවර ලෙස පෑවෑත්විමට කොන්ග්‍රසයට කල අභිප්‍රය අසාර්තක විය
ජාතික රජය වොශින්ටන් ඩි
සි වලට ගෙනයන තෙක් කොන්ග්‍රසයේ ශාලාව ඈමරිකා මහා මන්ත්‍රණසභා ශලාව ලෙස 1800,මෑයි 14 තෙක් පෑවතුණි
ගෘහ නිර්මණ

පළමු මහලේ ඈති මහජන මන්ත්‍රීමන්ඩලය සරල හා මහොගනි මේස හා හම් පුටුවලින් සෑදුම් ලදි
එහි ජනපද 16 ක නියොජ්තයන් 106 ක් සදහා නවාතෑන් ගත හෑකි ලෙස අවකාශ ඈත
එනම් මුලික ජනපද 13 ද නව ජනපද නියොජිතයන් වන වර්මෞන්ට් 1972 ද කෙන්ට් ටර්කි 1992 ද ටෙන්නිස්සී 1796 ද වේ
එම කාමරය 1796 තිබු මුල් පෙනුමට ප්‍රතිසන්ස්කරණය කරන ලදි
දෙවන මහල සෙනට් සභා මණ්ඩලය වන අතර එය අලන්කාර හම් සහිත ඝණ රතු තිර වේ
1796 දි කාමරය ලේකම් මේස 32 ද වර්තමන ඈමරිකානු මහා මන්ත්‍රණ සභා ශාලාවේ ඈති මේස වලට ඉතා සමානය
කොන්ග්‍රස් ශාලවේ ඈති 28 ක් මේස ආදිමය ඒවා වේ
ඈමරිකානු මුඩු රාජාලියාගේ බිතු සිතුවම් සිවිලිම හුනු බදාමයෙන් සෑදු විශාල පදක්කමක් අව්වට පිලිස්සුනු ආකාරයට තරු 13 කින් මුලික ජනපද වාසින් පෙන්නෙනුම් කරයි
එම නිර්මාණයට බිම්තලයේ විලියම් ස්ප්‍රෑගු නම් දෙශිය මසන්නා විසින් නිමකල පලස තුල දිස් වේ
වර්තමනයේ දෑකිය හෑකි පලස එහි ප්‍රතිනිර්මණයකි
උරුමය

අවුරුදු 10 ක් වන ඈමරිකනු මහා මන්ත්‍රණසභා ශාලවේ කොන්ග්‍රස් මන්දිරය බොහො ඓතිහාසික අවස්තා සදහා සාක්ශි දරන අතර නව ජනපද 3 ක් ඈති කිරිමට ද අවසර ලෑබුනි
1791 දි අයිතිවාසිකම් පනත සම්මත කරගන්නා ලද්දේ ද කොන්ග්‍රස් ශාලාව තුලදි ය
දෙවන ජනාඩිපති නිල ආරම්භක ජොජ් වොශින්ටොන් හා 1797 දි ජොන් ඈඩම්ස් ගේ නිල ආරම්භය සිදු වුයේ ද මෙහිදි ය
කොන්ග්‍රසයේ ප්‍රතම ඈමරිකා එක්සත් ජනපද බෑන්කුව ,ෆෙඩරල් ට්න්ක ශාලාව හා එක්සත් ජනපද නාවික දෙපාර්තමේන්තුව පිහිටුවීමටද භාවිතා කරන ලදී
1796 මහා බ්‍රිතාන්‍ය සමග තාවකාලික සාමය තහවුරු කල ජේ ට්‍රීටි සම්මත කරන ලද්දෙද කොන්ග්‍රස් ශාලාවේදීය
අගනුවර, වොශින්ටන් වලට රෑගෙන ගිය පසු කොන්ග්‍රස් ශලාව එහි මූලාරම්භ කාර්යය වන පිලඩෙල්ඵියා උසාවිය ලෙසද එහි ජනපද හා ෆෙඩරල් උසාවිය ද 19 වන සියවසේ මූලාරම්භයේ පිහිටුවන ලදි
මෞන්ට් හොලි ටව්න්ශිප් හි ඈති බර්ලින්ටන් උසාවිය ද 1796 සෑමුවෙල් ලුවිස් විසින් නිර්මාණය කරන ලද්දේ කොන්ග්‍රස් ශලාව සෑදු පසුවය
ප්‍රතිශ්ටාපනය හා වර්තමාන තත්වය
19 වන සියවසේ මුල් භාගයේ උසාවිය ලෙස භාවිතයෙන් පසුව කොන්ග්‍රස් ශාලාව ද අනෙකුත් ගොඩනෑගිලි මෙන් ජරාවාස වුණි
1870 දී පෙනිසිල්වේනියා මහා මණ්ඩලය විසින් නිදහස් ශාලාව අවට ඈති ගොඩනෑගිලි බිද හෙළීමට නියොග කරන ලදී
1896 දී නාගරික සන්විදානයක් වන කොලෝනියල් ඩේමස් ඔෆ් ඈමරිකා විසිනි
ඒ වන විට සෙනෙට් සභාවේ වෑඩ සදහා පමණක් සීමාව තිබු කොන්ග්‍රස් ශාලාව නෑවත ප්‍රතිසන්ස්කරණය කරන ලදී
1990 පිලඩෙල්ඵියාවේ ඈමරිකානු ගෘහනිර්මාණ ආයතනය විසින් කොන්ග්‍රස් ශාලාව සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රතිසන්ස්කරණය කිරීමට ආදාර කරන ලදී
1912 දී ආදාර ප්‍රමාණවත් වු පසු ඵිලඩෙල්ඵියා නගරය ඈමරිකානු ගෘහනිර්මාණ ආයතනයේ අදීක්ශනය යටතේ වන ප්‍රතිසන්ස්කරණ වියාපෘතියට අනුමෑතිය ලබා දුනි
කොන්ග්‍රස් ශාලාවේ  වෑඩ කටයුතු නිම කර ජනාදිපති වුඩ්‍රො විල්සන් හට එම වසරේම නෑවත ප්‍රදාන කරන ලදී
අමතර පිලිසකර කිරීම් 1934 දී අවසන් කරන ලදී
1942 දී සාමාන්ය ජනයා 50 දෙනෙකු ද දේශප්‍රේමී කණ්ඩායමක් වන ඈමරිකානු දර්ශනවාදී සන්ගමයේදී හමු වී නිදහස් මන්දිර සන්ගමය සෑදීමට ඒකාබද්ද විය
කොන්ග්‍රසය විසින් 1948 දී අනුමත කළ සන්ගම් ප්‍රවේශ ශාලාව පිහිටවුයේ 1956 ජුලි 04 වන දින ජාතික නිදහස්  එතිහාසික උද්යානයේදීය
කොන්ග්‍රස් ශාලාව වර්තමානයේ පාලනය කරනුයේ ජාතික උද්යාන සේවය විසින් වන අතර සන්චාරකයන් සදහා මාර්ග උපදේශද සපයයි
2008 දෙසෑම්බර් 02 වන දින ඡන්ද රෑස්වීම් සදහා ජනාදිපති බෑරක් ඔබාමා ගේ ජාතික රාජ්ය  සන්ගමය විසින් සාකච්ඡා කළ "ආර්ථික ව්‍යසනය" රෑස්වීම පෑවෑත්වීමට මෙම ගොඩනෑගිල්ල භාවිතා කරන ලදී
දූරියන් දූරියෝ ගණයට හා මලවාසියේ කුලයට අයත් වන පළතුරකි (සමහර වර්ගීකරණඥයින් දූරියෝ දූරියොනාසියේ කුලයට ඇතුල් කරයි)

අග්නිදිග ආසියාතිකයන්  විසින් "පළතුරු අතර රජු" ලෙසින් හඳුන්වන දූරියන් එහි විශාලත්වය, දැඩි කටු (Spine) සහිත ලෙල්ල (Husk) හා එයටම ආවේණික සුවඳ (Odour) නිසා විශේෂත්වයක් උසුලයි
මෙම පළතුරට දිග සෙන්ටිමීටර 30ක්, වටප්‍රමාණය සෙන්ටිමීටර 15ක් වන තෙක් වර්ධනය වීමේ හැකියාව පවතින අතර සාමාන්‍ය බර කිලෝග්‍රෑම් 3ක් පමණ වේ
එහි වර්ගය අනුව පළතුරේ හැඩය දිගටි ආකරයේ සිට වටකුරු ආකරයටත්, ලෙල්ලෙහි වර්ණය කොළ පැහයේ සිට දුඹුරු පැහැයටත් සහ මදයේ වර්ණය ලා කහ පැහැයේ සිට රතු පැහැයටත් වෙනස් වේ
දූරියන්හි මාන්සලමය මදයේ සුවිශේෂි වු ගන්ධය එහි ලෙල්ල නොකඩා තිබියදී පවා පැතිරී යාමට තරම් ප්‍රබල වේ
සමහරුන් විසින් එය ප්‍රසන්න සුවඳක් ලෙසින් සැලකුවද සමහරුන්ට එය පිළිකුල දනවන කටුක ගන්ධයක් ලෙස සලකයි
මෙම සුවඳ ගැඹුරු රසාස්වාදයක සිට ප්‍රබල අප්‍රසන්නතාවයක් දක්වා සංවේදනා ඇති කිරීමට සමත් වෙන අතර එය ආමන්ඩ් (Almond) සුවඳ ලෙසින්ද, කුණු වු ළූණු ගඳ ලෙසින්ද, ටර්පන්ටයින් (Turpentine) සුවඳ ලෙසින්ද, කුණුකසල ගන්ධයක් ලෙසින්ද අර්ථ දක්වනු ලැබේ
මෙම සුවඳ නිසා අග්නි දිග ආසියාවේ සමහර හෝටල් සහ පොදු ප්‍රවාහන පද්ධතින් විසින් දූරියන් පිටුදැකිමේ ප්‍රවනතාවයක් තිබේ
අග්නිදිග ආසියාවට (Southeast Asia) ආවේණික පළතුරක් වන දූරියන් වසර 600කට පමණ පෙර  බටහිරටද හදුන්වා දෙනු ලැබුණි
19 වන ශත වර්ෂයේදි  බ්‍රිතාන්‍ය ජාතික ස්වභාව විද්‍යාඥයෙකු වන ඇල්ෆ්‍රඩ් රුසෙල්ස් වොල්ලස් (Alfred Russel Wallace) විසින් දූරියන් මදය ආමන්ඩ් රසැති ප්‍රණිත කස්ටර්ඩ් වර්ගයක් වැනියයි ප්‍රකාශ කලේය
දුරියන් මදය සම්පුර්ණයෙන් ඉඳිම තෙක් වු විවිධ අවස්ථා වලදී පරිභෝජනය කිරිමේ හැකියාව පවති
එය ඉමිහිරි, සුධන්දවත් අග්නිදිග ආසියාතික ආහාර රැසක් රස ගැන්වීම සදහා යොදා ගනි
එමෙන්ම දූරියන් බීජද පිස ආහාරයට ගැනිමේ හැකියාව පවති
දැනට හදුනා ගනු ලැබූ දූරියෝ විශේෂ 30ක් පවතින අතර ඒවායින් 9ක පමණ ආහාරයට සුදුසු ඵල හට ගනි
අන්තර්ජාතික වෙලදපොළේ දූරියෝ සිබෙතිනස් විශේෂය පමණක් දැකිය හැකි වන අතර, අනෙකුත් විශේෂ දේශීය වශයෙන් අලවි කරනු ලැබේ
දුරියන් උප විශේෂ (Cultivars) සියයක් පමණ පවතින අතර පාරිභෝගිකයන් සමහර උප විශේෂ සදහා වැඩි මනාපයක් දක්වන නිසා ඒවයේ මිල ඉහළ අගයක් ගනි
විශේෂ

දූරියන් ශාක විශාල වන අතර එහි වර්ගය අනුව මීටර 25ත් 50ත් (අඩි 80ත් 164ත් ) අතර වර්ධනයක් දක්නට ලැබේ
සෙන්ටිමීටර 8ත් 10ත් අතර සදාහරිත පත්‍ර ඉලිප්සාකාරයේ සිට දිගටි ආකාරය තෙක් දක්නට ලැබේ
විශාල දූරියන් අතු වල හා එහි කඳෙහි දූරියන් පුෂ්ප 3ත් 30ත් අතර පොකුරු හට ගන්නා අතර සෑම පුෂ්පයක්ම පුෂ්ප කෝශයකින් (මනි පත්‍ර) හා පත්‍ර 5කින් සමන්විත වේ
දූරියන් ශාකයකට වසරකට මල් වාර 1ක් හෝ 2ක් පවතින අතර, ශාකයේ කුලය, ප්‍රභේදය හා ප්‍රදේශය අනුව එහි කාලය වෙනස් වේ
සාමන්‍යයෙන් දූරියන් ශාකයකට වසර 4කට 5කට පසු ඵල දැරිමෙ හැකියාව පවති
දූරියන් ශාකයේ අතු වල හට ගන්නා ඵල සාමන්‍යයෙන් පරාගණයෙන් මාස 3කට පමණ පසු පරිණත බවට පත් වේ
මෙම ඵලයට දිගින් සෙන්ටිමිටර 30ක් (අඟල් 12) ද, වට ප්‍රමාණයෙන් සෙන්ටිමිටර15ක් (අඟල් 6) ද බරින් කිලෝග්‍රැම් 1-3(රත්තල් 2-7) පමණ වන තෙක් වර්ධනය විමේ හැකියාව පවති
ශාකයේ ප්‍රභේදය අනුව දූරියන් ඵලය දිගටි හො රවුම් ආකාරයක් ගන්නා අතර ලෙල්ල කොළ සිට දුඹුරු පැහැය දක්වාද, මදුළු ලා කහ සිට රතු පැහැය දක්වාද වෙනස් වේ
දූරියො ප්‍රභේද 30ක් අතරින් 9ක් ආහාරයට ගත හැකි ඵල හට ගන්නා ප්‍රභේද ලෙස හදුනාගෙන තිබේ
ඒවා නම් ඩි
සිබෙතිනස්, ඩි
දුල්සිස් '(D
dulcis)', ඩි
ග්‍රැන්ඩිෆ්ලොරුස්' (D
grandiflorus)', ඩි
ග්‍රවොලෙන්ස්, ඩි
කුටෙජෙන්සිස් (D
kutejensis), ඩි
ලොවිනස්, ඩි
මක්‍රන්ත, ඩි
ඔක්ස්ලෙයනුස්, සහ ඩි
ටෙස්ටුඩිනරම් (D
testudinarum) ය
සමහර ප්‍රභේදයන්ගේ ඵල කෙදිනකවත් නියමාකාරයෙන් පිරික්සිමකට ලක් කර නොමැති නිසා ඒවා අතරද ආහාරයට සුදුසු ඵල හට ගන්නා ශාක තිබිමේ හැකියාවක් පවති
දූරියන් පෙනුමෙන් කොස් ගෙඩියකට සමාන වුවත් ඒවායේ ප්‍රභේද අතර සම්බන්ධතාවයක් දක්නට නොලැබේ
දූරියන් නාමය මැලේ භාෂාවෙන් කටුව හදුන්වන දූරි යන පදයට අන් (මැලේ භාෂාවේදි නාම පදයක් සෑදිමේදි යොද ගන්නා පදයකි ) යන පසු ඇඳිය එකතු විමෙන් සෑදි ඇත
දූරියො විශේෂ අතරින් ඩි
සිබෙතිනස් යන විශේෂය පමණක් වාණිජ වශයෙන් වගා කරන අතර ආවේණික ප්‍රදේශයන්ගෙන් බැහැරව බහුල ලෙස දක්නට ලැබේ
මෙය විවෘත පරාගණයට ලක් වු ප්‍රභේදයක් නිසා එහි ඵලයේ වර්ණය, ගන්ධය, ප්‍රමාණය, මදුළු හා බීජයේ ප්‍රමාණය හා ශාකයේ ජීව සෘතුවේ විශාල වෙනස්කම් දක්නට ලැබේ
විශේෂ නාමකරණයෙදි සිබෙතිනස් යන්න ඉන්දියානු උරුලෑවා හැදින්විම සදහා විවෙරා සිබෙතා ලෙස යොද ගනී
විශාල දූරියන් පුෂ්ප මල් පැණියෙන්  (Nectar) යුක්ත වේ
එය තද පැඟිරි සුවඳක් පතුරවයි. මෙම ලක්ෂණ නිසා මල් පැණි ආහාරයට ගන්නා වවුල් (Bat) විශේෂ මඟින් පුෂ්ප පරාගණය විම සිදුවේ
1970 වේ දී මැලේසියාවේ සිදු කරනු ලැබු පරික්ෂණයකට අනුව දූරියන් සම්පුර්ණයෙන්ම පරාගණය වන්නේ පළතුරු වවුලන් මගින් බව කියවුනද, 1996 යේ දි කල අධ්‍යයනයකින්  ඩි
ග්‍රැන්ඩිෆ්ලොරුස් සහ ඩි
ඔබ්ලොන්ගුස් යන විශේෂ ස්පයිඩර් හන්ටර්ස්  මගින්ද ඩි
කුටෙජෙන්සිස් විශේෂය යෝධ මී මැස්සන් (Giant honey bee) හා කුරුල්ලන් මඟින් මෙන්ම වවුලන් මඟින්ද පරාගණය වන බව හදුනා ගැනුනි
උප විශේෂ

වසර සිය ගණනක් තිස්සෙ අග්නිදිග ආසියාවේ හටගත් ශාකමය ක්ලෝන මගින් අතිවිශාල දූරියන් උප විශේෂ ප්‍රමාණයක් හටගෙන තිබේ
ඒවායේ උසස් තත්වයෙන් යුතු ඵල හට ගන්නා ලදි
නමුත් වර්තමානයේදි අතු බැඳීම හෝ වඩාත් බහුල ලෙස බද්ධයන් මඟින් ශාක ප්‍රචාරණය සිදු කරනු ලැබේ
අංකුර, පතුරු, කූඤ්ඤ , U බද්ධය වැනි බද්ධ ක්‍රම වලදි අහඹු ලෙස තෝරා ගන්නා ලද අනුජයකට ඒවා බද්ධ කිරීම සිදු කෙරේ
විවිධ උප විශේෂයන් ඒවායේ ඵල වල හැඩයේ, කටු වල හැඩයේ වෙනස්කම් අනුව තරමක් දුරට වෙනස් වේ
පරිභෝගිකයන් විශේෂිත උප විශේෂයන් සඳහා දක්වන කැමත්ත වෙළඳපොලේදි ඒවාට ඉහළ මිලක් ලබා දිමට සමත්වේ
බොහෝ උප විශේෂ  සඳහා ඉංග්‍රීසි “ඩී” අකුරත් සමග සමාන්‍ය නාමයක් සහ කේත අංකයක් පවති
උදාහරණයක් ලෙස සමහර ප්‍රසිද්ධ ක්ලෝනයන් වන කෝප් (ඩී 99 ෆ්‍රොග් ) , චානේ (ඩී 123 ගිබන්), බෙර්ශෙරා හෝ ග්‍රීන් දූරියන් හෝ ටන් මෙක් හිජව් (ඩී 145 ග්‍රීන් දූරියන්), කන් යෝ (ඩී 158 ලෝන්ග් ස්ටෙම්), මොන් තොන්ග් (ඩී 159 ගෝල්ඩන් පිලෝ), ක්‍රඩම් තොන්ග්  (ගෝල්ඩන් බට්න්) සහ සාමාන්‍ය නාමයන් නොමැති ඩී 24 සහ ඩී 169 දැක්විය හැක
සෑම උප විශේෂයක්ම වෙනස් රසයකින් හා සුවඳකින් යුක්ත වේ
තායිලන්තය පුරා ඩී
සි‍බෙතිනස් විශේෂයේ උප විශේෂ දෙසියකට අධික ප්‍රමාණයක් පවති
වාණිජ වශයෙන් බොහෝ දෙනෙකු ප්‍රිය කරන්නේ මොන් තොන්ග් වලටය
එහි මෘදු මිහිරි මදුළු, සාපේක්ෂව සුළු වශයෙන් වහනය වන සුවඳ සහ කුඩා බීජ මෙයට හේතු වේ
කෘමි උවදුරු වලට ප්‍රතිරෝධයන් දැක්වි‍මේ හැකියාව අතින් ගත් කල චානේ ඉහළ ස්ථානයක වැජඹේ
තායිලන්තය පුරා ඇති උප විශේෂ අතරින් චානේ, මොන් තොන්ග්, කන් යෝ, රන්ග් හා ක්‍රඩම් යන වර්ග පහ වාණිජමය වශයෙන් බහුල ලෙස වගා කරයි
1920 දි  මලයාසියාවේ  ලියාපදිංචි කළ උප විශේෂයන් 100ක් පැවති අතර 1992දි  එම අගය 193ක් දක්වා වර්ධනය වි තිබුනි
මේවායින් උසස් තත්වයේ පවතින බොහෝ විශේෂයන් මැලේසියාවේ වාර්ෂික කෘෂි කාර්මික, ගෙවතු වගා හා තෘණ විද්‍යා ප්‍රදර්ශනයන් වලදී පැවති තරඟ වලදි හදුනා ගත් ඒවායි
වියට්නාමයද මෙම ක්‍රියාවලිය අනුගමනය කරමින් අග්නිදිග පළතුරු පර්යේෂණායතනය මගින් තරඟාවලි පවත්වයි. කැට් මවුන්ටන් කින්ග් ඉතා මෑතකදි ප්‍රචලිත වු ප්‍රභේදයකි
තායි රජයේ විද්‍යාඥයෙකු වන සොන්ග්පොල් සොම්ශ්‍රී විසින් චැන්ටබරි අංක1 නැමති දූරියන් වර්ගය නිපදවීම සඳහා දූරියන් විශේෂයන් අනුවකට අධික ප්‍රමණයක් දෙමුහුන් කරන ලදි
තවත් දෙමුහුමක් වන චැන්ටබරි අංක 3, ඵලය ගසින් නෙලාගෙන දින තුනකට පමණ පසු එහි සුවඳ නිකුත් කරයි
එය අප්‍රසන්න ගන්ධයෙන් තොර ප්‍රවාහනයකට උපකාරි වන අතර ගන්ධයට දැඩිව ඇලුම් කරනා පරිභෝගිකයන් තෘප්තිමත් කිරිමටද සමත් වේ
2012 මැයි මස 22 වැනි දින තායිලන්තයේ උත්තරාදිත් ප්‍රාන්තයේ අණ්ඩුකාරවරයා වන යොතින් සමුත්ක්‍රි  විසින් සුපුරුදු ගන්ධයෙන් තොර තවත් උප විශේෂ දෙකක් හදුන්වා දෙන ලදි
ඔහු ලෙප්ලෑ දිස්ත්‍රික්කයේ වාර්ෂික දූරියන් පොළ සඳහා දින ප්‍රකාශ කරන කාලය තුල මෙම උපවිශේෂ වැඩි දියුණු කළ නිසා ඒවා ලොන්ග් ලෙප්ලෑ සහ ලීන් ලෙප්ලෑ ලෙස නම් කෙරුණි
වගාව සහ ව්‍යාප්තිය

දූරියන් බෘනේ ([Brunei]), ඉන්දුනීසියාව සහ මැලේසියාවට ([Malayasia]) උරුම පළතුරකි
එමෙන්ම දූරියන් පිලිපීනයේ ([Philippinines]) මින්දනාවෝ දිවයිනේ ([Mindanao]) ඩාවෝ ප්‍රදේශයට ආවේණික පළතුරක්ද නැතහොත් හදුන්වාදෙන ලද්දක්ද යන්න පිළිබඳව විවාදයන් පවති
සමාන දේශගුණයක් සහිත අනෙකුත් ඝර්ම කලාපීය ප්‍රදේශ වලද දූරියන් වර්ධනය වන අතර සාමාන්‍ය දෛනික උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක 22 ( ෆැරන්හයිට් 72)ට වඩා අඩු වුවහොත් වර්ධනය අඩපණ වේ
ආහාරයට ගත හැකි දූරියො විශේෂ වලින් ඩී. සිබෙතිනස්, ඩී. දුල්සිස්, ඩි
ග්‍රවොලෙන්ස්, ඩී. කුටෙජෙන්සිස්, ඩී. ඔක්ස්ලෙයනස් සහ ඩී. ටෙස්ටුඩිනරම් යන වර්ග බොර්නියෝ වෙළඳපලේ දක්නට ලැබේ
බෘනේ හි පාරිභෝගිකයන් ඩී. ග්‍රවොලෙන්ස්, ඩී. කුටෙජෙන්සිස් සහ ඩී. ඔක්ස්ලෙයනුස් යන විශේෂ වලට කැමත්තක් දක්වන නිසා එහි ඩී. සිබෙතිනස් විශේෂය වගා කරනු නොලැබේ
මෙම විශේෂයන් ඩි
ටෙස්ටුඩිනරම් සහ ඩි
දුල්සිස් යන විශේෂයන් සමග බෘනේ පුරා පැතිරී ඇති නිසා උසස් ජාන විවිධත්වයක් පෙන්නුම් කරයි
දූරියන් තායිලන්තයට ආවේණික පළතුරක් නොවුවත් වර්තමානයේ එය ප්‍රධාන දූරියන් අපනයනකරුවෙකු බවට පත් වි තිබේ
1999 දි ලෝකයේ  දූරියන් නිෂ්පාදනය ටොන් 1,400,000ක් වු අතර ඉන් ටොන් 781,000ක දායකත්වය තායිලන්තයෙනි
තායිලන්තය මින් ටොන් 111,000ක් තායිවානය, හොංකොං, මැලේසියාව සිංගප්පුරුව හා කැනඩාව යන රට වලට අපනයනය කරන ලදි
මැලේසියාව හා ඉන්දුනිසියාව ටොන් 265,000 බැගින් නිපදවු අතර මැලේසියාව මින් ටොන් 35,000ක් අපනයනය කළේය
ලෝක  දූරියන් උළෙල සෑම වසරකම මැයි මාසයෙදි තායිලන්තයේ චැන්ටබරි හිදි පැවත්වේ
මෙම ප්‍රදේශයෙන් පමණක් තායිලන්තයේ දුරියන් නිෂ්පාදනයෙන් අර්ධයකට වැඩි ප්‍රමාණයක දායකත්වය සැපයේ
ඩාවෝ කලාපය පිලිපීනයේ දූරියන් වගාවේ මර්මස්ථානයයි
මෙහි වාර්ෂිකව කඩයවන් (Kadayawan Festival) නැමති දූරියන් උළෙල පැවැත්වේ
මේ හැරුනුවිට කාම්බෝජය, ලාඕසය, වියට්නාමය, මියන්මාරය, ශ්‍රී ලංකාව, ඉන්දියාව, බටහිර ඉන්දීය කොදෙව්, ෆ්ලොරීඩාව, හවායි, පැපුවා නිව්ගිනියාව, පොලිනේසියානු දුපත්, මැඩගස්කරය, දකුණු චීනය, උතුරු ඕස්ට්‍රේලියාව හා සිංගප්පුරුවද දූරියන් වගා කරයි
1960 ටේ මුල් බාගයේදි දූරියන් ඕස්ට්‍රේලියාවට හදුන්වා දෙන ලදි
පසුව ඩි සිබෙතිනස් ක්ලෝන තිහකට අධික ප්‍රමාණයක් සහ දූරියො විශේෂ හයක් හඳුන්වා දෙන ලදි
1999දි දූරියන් ටොන් 65,000ක් ආනයනය කල චීනය ප්‍රධානම දූරියන් ආනයනකරුයි
එම වසරේදිම සිංගප්පූරුව ටොන් 40,000ක් ද, තායිවානය ටොන් 5000ක් ද, ඇමෙරිකාව ටොන් 2000ක් ද, යුරෝපීය ප්‍රජාව ටොන් 500ක් ද අනයනය කරන ලදි
දූරියන් ගස්ලබු වැනි වසර පුරාම දැකිය හැකි ඝර්ම කලාපීය පළතුරක් නොවන අතර වසරේ විශේෂ කාලයකදි පමණක් දැකිය හැක
සාමාන්‍යයෙන් මැලේසියානු අර්ධද්වීපයේ හා සිංගප්පූරුවේ ජූනි සිට අගෝස්තු දක්වා කාලය දූරියන් වාරය වන අතර එම කාලය මැංගුස්ටීන් වාරයද වේ
අනෙකුත් පළතුරු වලට සාපේක්ෂව දූරියන් හි මිල ඉහළ අගයක් ගනු ලැබේ