Minuri/sinhala-corpus-wikipedia huggingface dataset:
සෝවියට් සංගමය මඟින් 1965 මාර්තු 18 නිකුත් කරන ලද වෝස්ක්හොඩ් 2 හි ඇලෙක්සි ලියනෝෆ් ප්‍රථම අභ්‍යාවකාශ මත ඇවිදීම සිදු කරන ලදී
මෙම මෙහෙයුමේ අවසානයේ ව්‍යසනයක් වීමට ඉතා වැඩි ඉඩ ප්‍රස්ථාවක් පැවතුණි
දුර්වල රෙට්‍රො රොකට් දහනයක් නිසා යානය ඉලක්කයෙන් 1600km එපිටින් පතිත වූ අතර ලියනොෆ් හට කැප්සුලයට පැමිණීමට හැකි වූයේ යන්තමිනි
මෙම අවස්ථාව වන විට කෘෂෙව් තම තනතුරෙන්  අස්වී තිබූ අතර නව සෝවියට් නායකත්වය දුර්වලතා සහිත චන්ද්‍ර ගොඩබෑම් උත්සාහයකට කැමැත්තක් දැක්වූයේ නැත
අභ්‍යාවකාශ යානාවලින් ග්‍රහලෝකවල ඡායාරූප පෘථිවිය කරා සම්ප්‍රේෂණය

1962 දෙසැම්බර් 14 වැනි දින අභ්‍යාවකාශ යානයක් සිකුරු ග්‍රහයා පසුකරමින් ගමන් ගත්තේය
මෙලෙස අභ්‍යාවකාශ යානයක් ග්‍රහලෝකයක් පසු කරමින් ගමන් ගත් ප්‍රථම අවස්ථාව මෙය විය
1960 දී සෝවියට් එකමුතුව මඟින් පළමුව අඟහරු හා සිකුරු කරා ග්‍රහලෝක ප්‍රෝබ යවන ලදී
සිකුරු ආසන්නයෙන් සාර්ථකව ගමන් ගත් ප්‍රථම අභ්‍යාවකාශ යානය වූයේ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයෙහි මැරිනර් 2 අභ්‍යාවකාශ යානයයි
කැමරා රැගෙන නොගිය නිසා එහි සොයා ගැනීම් අභ්‍යාවකාශ ප්‍රෝබවලින් ලබා දුන්, තාරකා විද්‍යාඥයන්ගේ පෘථිවියෙහි පිහිටුවා ඇති දුරදක්නවල ධාරිතාව අතිශයින් ඉක්මවූ පින්තූර තරම් මහජන අවධානයට ලක් නොවිණි
1971 දී නිකුත් කරන ලද සෝවියට් එකමුතුවෙහි විනේරා 7 අභ්‍යාවකාශ යානය සිකුරු මත ගොඩ බෑ ප්‍රථම යානය බවට පත් විය
විනේරා 9 වෙනත් ග්‍රහලෝකයක මතුපිටෙහි ඡායාරූප පෘථිවියට එවූ ප්‍රථම අභ්‍යාවකාශ යානය බවට පත් විය
මෙමඟින් නිරූපණය වන්නේ දිගු විනේරා ශ්‍රේණියේ යානා 2ක් පමණි
තවත් විනේරා ලෑන්ඩර 7ක් මින් පසුව ක්‍රියාත්මක විය
1974 දී ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය නිකුත් කළ මැරිනර් 10 අභ්‍යාවකාශ යානය බුධ කරා ගමන් කර වූ අතර එහි ගමන අතරතුර සිකුරු අසලින් පියාසර කරන ලදී
එය ඊළඟ වසර 34 පුරාම බුධ අසලින් පියාසර කළ ප්‍රථම හා එකම අභ්‍යාවකාශ යානය බවට පත් විය
එක්සත් ජනපදය මඟින් 1965 දී නිකුත් කරන ලද මැරිනර් 4 අභ්‍යාවකාශ යානය අඟහරු අසලින් පියාඹා ගිය ප්‍රථම ප්‍රෝබය බවට පත් විය
එමඟින් සම්පූර්ණයෙන්ම අපේක්ෂා නොකළ ආකාරයේ ඡායාරූප සම්ප්‍රේෂණය කරන ලදී
අඟහරු මත පතිත වීම සඳහා වු ප්‍රථම අභ්‍යාවකාශ යානය, මාස් 3, සෝවියට් සංගමය මඟින් 1971 දී අභ්‍යාවකාශ ගත කරන ලද අතර එමගින් පෘථිවිය කරා ඡායාරූප නොඑවන ලදී
ප්‍රථමවරට එවැනි ඡායාරූප සම්ප්‍රේෂණය කරන ලද්දේ 1976 එක්සත් ජනපදයේ වයිකිං ලෑන්ඩර්ස් මඟිනි
අභ්‍යාවකාශ ගතකිරීම් හා තටාකනය කිරීම් (Docking) 
1965 දෙසැම්බර් 15 වැනිදා ඇමරිකානු ජෙමිනි 7 හා ජෙමිනි 6 අභ්‍යාවකාශ ගමන් මඟින් මිනිසුන් සහිත අභ්‍යාවකාශ යානා 2 ක් අතර ප්‍රථම අභ්‍යාවකාශ සංකේත ස්ථාන (Rendezvous) මෙහෙයුම සම්පූර්ණ කරන ලදී
අභ්‍යාවකාශ යානා මීටරයක් පමණ ආසන්නය දක්වා පැමිණි අතර කක්ෂ කිහිපයක් යන තෙක් එකිනෙක සමඟ ස්ථාවරව තිබිණි
එක්සත් ජනපද අභ්‍යාවකාශ යානාවක් වන ජෙමිනි 8,1966 මාර්තු 16 දින ප්‍රථම කක්ෂීය අභ්‍යාවකාශ තටාකනය කිරීම සිදු කරන ලදී
ප්‍රථම ස්වයංක්‍රීය අභ්‍යාවකාශ තටාකනය කිරීම 1967 ඔක්තෝබර් 30 වැනිදා සෝවියට් එකමුතුවෙහි කොස්මෝස් - 186 හා කොස්මෝස් - 188 (මිනිසුන් රහිත සෝයුස් අභ්‍යාවකාශ යානා 2 ක්) යානා එකිනෙක සම්බන්ධ කිරීමත් සමඟ සිදුවුණි
1967 අප්‍රේල් 26 වැනිදා ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේදී මෙම අභ්‍යවකාශගත කිරීම සිදුවිය
ස්කවුට් B, ප්‍රථම වතාවට මුහුදෙහි සිට අභ්‍යවකාශයට නිකුත් කළ යානය බවට ස්කවුට් පත් විය
ප්‍රථම අභ්‍යාවකාශ මධ්‍යස්ථානය (සෝවියට් එකමුතුවෙහි සැල්යුට් 1) එහි ක්‍රියාවලි 1971 ජුනි 7 වැනි දින ආරම්භ කරන ලදී
චන්ද්‍ර මෙහෙයුම්
ඇ
ජ සහ සෝවියට් සංගමය සාක්ෂාත් කරගත් ආකාශ පරීක්ෂණ, ඔවුන් ගෞරවනීය ජාතීන් බවට පත් කෙරුවද, ආකාශ තරගය ,පළමු මිනිසා සද මත ගොඩ බැසීම දක්වාම නොකඩවා පැවතුණි
මෙම ජයග්‍රහණයට පෙර මිනිසුන් රහිත යානා මගින් ලබාගත් ජායාරූප හරහා සද මත සුරක්ෂිතව ගොඩ බැසීමට ඇති හැකියාව තහවුරු කර ගන්නා ලදී
සද මත ගොඩ බැසීම 

සෝවියට් සංගමය සාර්ථක වීමෙන් පසු ඇ
ජ ජනාධිපති ජෝන් එෆ්. කෙනඩි හා උප ජනාධිපති ලින්ඩන්
බී.ජොන්සන්, මහජන අවධානය තමා වෙත යොමු කර ගත හැකි ව්‍යාපෘතියක් වෙත අවධානය යොමු කරන්නට විය
"ඇපලෝ" ව්‍යාපෘතිය හරහා ඔවුන්ගේ අරමුණු බොහොමයක් සාක්ෂාත් කර ගැනීමට සමත් වූ අතර, වාමවාදී(සමාජ ව්‍යාපෘති කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ) සහ දක්ෂිණ වාදී(හමුදා ව්‍යාපෘති කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ) දේශපාලකයන්ගේ විවාදයන් පරාජය කිරීමටද හේතු විය
ඇපලෝ ව්‍යාපෘතියේ ප්‍රයෝජන

ඊළග මැතිවරණයේදී ප්‍රධාන ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති සාක්ෂාත් කර ගැනීමට හැකි වීම

1960 මැතිවරණයේදී කෙනඩි ප්‍රකාශ කළ, ද්විත්ව ක්‍රියාකාරී තාක්ෂණයෙන් යුතු "මිසයිල හිඩැස පිරවීම"
නව තාක්ෂණික දියුණුව අත්කර ගැනීම
ආදිය වැදගත්ය
නාසා ආයතනය සමග සාකච්ජාවකදී එහි අධ්‍යක්ෂ, ජේම්ස් වෙබ්, කෙනඩි දක්වන පරිදි,

"අපි කළ සියල්ලම සිදු කිරීමට වූයේ රුසියානුවන් විසින් පළමුව සඳුට පා තැබීම සීමාකිරීමටයි
"

එසේ නැතිනම් අපට එතරම් මුදලක් වියදම් කිරීමට හැකියාවක් නොලැබෙනු ඇත
මන්ද යත් මම ආකාශ පරීක්ෂණ සම්බන්ධයෙන් එතරම් කැමැත්තක් දක්වන්නෙකු නොවන නිසාවෙනි
වැය කළ මුදල් සම්බන්ධයෙන් වන එකම සාධාරණීකරණය නම්, සෝවියට් සංගමයට මේ පිළිබඳව තිබූ ආධිපත්‍යට පහර දීමයි
කෙනඩි සහ ජොන්සන් මහජන මතයේ ආන්දෝලනය කළමනාකරණය කරගැනීමට සමත් විය
1965 දී ඇමෙරිකානුවන්ගෙන් 58% ඇපලෝ ව්‍යාපෘතියට සිය කැමැත්ත ප්‍රකාශ කර තිබේ
එය 1963 සිට බලන විට 33% ක ඉහළ යාමකි
1963දී ජොන්සන් ඇ
ජ ජනාධිපති වීමෙන් පසුවද මේ සදහා ඔහුගේ සහයෝගය ලබා දුණි
අභ්‍යවකාශ තරඟයේ අවසානය
ස්පුට්නික් 1 දියත් කිරීම අභ්‍යවකාශ තරගයේ ආරම්භය ලෙස පැහැදිලිව කිව හැකි නමුත් එහි අවසානය විවාදාත්මක වේ
1960 ගණන්වලදී උණුසුම් ලෙස තරඟ වැදුණු අභ්‍යවකාශ තරඟය 1969 ඇපලෝ චන්ද්‍ර ගොඩ බෑම වන විටද අඛණ්ඩව පැවතුණි
මිනිසුන් 3 ක් සහිත ඇපලෝ 11 චන්ද්‍ර ගොඩබෑමත් සමඟ ඇමෙරිකානු අභ්‍යවකාශ විද්‍යාඥයන් නව අංශ දෙසට යොමු කරවන ලදී
දත්ත රැස්කිරීම සඳහා ස්කයිලැබ් තිබූ අතර අභ්‍යවකාශ ගමන්වලට හවුල් නොවූ අභ්‍යවකාශ යානා නැවත ගෙන ඒමට අභ්‍යවකාශ ෂටල සාදන ලදී
ප්‍රථම වරට අභ්‍යවකාශයට මිනිසකු යැවීම තුළින් ඔවුන් විසින් මෙම තරගය ජයගත් බවට රුසියානුවන් ප්‍රකාශ කරයි
කෙසේ නමුත් ඇමෙරිකානුවන් ප්‍රකාශ කර සිටින්නේ ප්‍රථමවරට සඳ මතට මිනිසකු ගොඩ බැස්සවීමට සමත් වූයේ ඔවුන් නිසා මෙම තරගය ජයගත්තේ ඔවුන් බවයි. සීතල යුද්ධයේ දී මෙන් ඕනෑම අවස්ථාවකදී අනෙකුත් ජාතීන් ඔවුන්ගේම අභ්‍යවකාශ වැඩසටහන් දියුණු කිරීමත් සමග බලවන්තයන් දෙදෙනා අතර පවතින තරගය ක්‍රමයෙන් හීන වී යයි
ජාතීන් දෙකම මිනිසුන් සහිත යුධමය අභ්‍යවකාශ වැඩසටහන් දියුණුකර ඇත
එක්සත් ජනපද ගුවන් හමුදාව සතු චන්ද්‍රිකා විනාශකිරීම සඳහා භාවිත කිරීමට ඩයිනා සෝ අධි ධ්වනික සැහැල්ලු ගුවන් යානා නිකුත් කිරීම සඳහා ඒවායේ ටයිටන් මිසයිල භාවිතා කිරීමට යෝජනා කර ඇත
මිනිසුන් සහිත කක්ෂ ගත කර ඇති විද්‍යාගාරයක් සඳහා වු සැලසුම (ජෙමිනි වැඩ සටහන මත පදනම් වූ උපකරණ යොදා ගෙන බේරා ගැනීම් මෙහෙයුම් සිදුකිරීම සඳහා) ඩයිනෝ අවලංගු කළ නමුත් පසුව එයද අවලංගු විය
සෝවියට් රුසියාවද ඒහා සමානව මිනිසුන් සහිත යුධමය අභ්‍යවකාශ ස්ථානයක් සඳහා වූ ඇල්මස් වැඩසටහන ඉදිරිපත් කළ අතර එය සැලියුට් වැඩ සටහන සමග කරලියට පැමිණියේය
ඇපලෝ සඳ මත ගොඩබෑමෙන් පසු අභ්‍යවකාශ තරග මන්දගාමී වූ අතර එය බොහෝමයක් නිරීක්ෂකයන් විසින් එහි උච්ච ස්ථානය හෝ අවසානය ලෙස හඳුන්වයි. අභ්‍යවකාශ ඉතිහාසඥයන් වන කැරෝලිස්කොට් හා රෝමේනියම් විසින් Dr
ෆෝරින් ෆෝග්ගේ සීතල යුධ ව්‍යාපෘති 1975 ඇපලෝ සොයුෆ් ඒකාබද්ධ මෙහෙයුම සමග සිදුවූ බව විශ්වාස කරයි
සෝවියට් අභ්‍යවකාශ යානයක් වූ සොයුස් 19 ඇමරිකාවෙහි ඇපලෝ සමග අභ්‍යවකාශයේදී සම්බන්ධ වූ අතර එයින් එකිනෙකට විරුද්ධ ජාතීන්ට එකිනෙකාගේ යානාවලට ගමන් කිරීමට ඉඩ සැලැස්වූ අතර සංයුක්ත පරීක්ෂණවලට සහභාගි වීමටද ඉඩ සලස්වන ලදී
එක් එක් රටෙහි අභ්‍යවකාශය පිළිබඳව උනන්දුව එලෙසම පැවතියත් ඔවුන් විශාල වශයෙන් වෙනස් දිශා ඔස්සේ තම කටයුතු සිදු කරන ලදී
ඒ සමගම ඇපලෝ සොයුස්ගෙන් පසු ජාතීන් දෙක අතර වූ තරගය තරඟකාරි බව අඩුවිය
කෙසේ නමුත් රුසියානු නායකත්වය අභ්‍යවකාශ ෂටල වැඩසටහන්වලට එක්සත් ජනපද ගුවන් හමුදාවේ මැදිහත් වීම පිළිබඳව අවධානය යොමු කළ අතර ඒ නිසා බුරන් හා එනර්ජියා ව්‍යාපෘති දියත් කරන ලදී
1980 මුල් භාගයේදී එක්සත් ජනපද යුද්ධෝපාය පිළිබඳව වූ ආරක්ෂා වීමේ මුල්පිරීම ප්‍රකාශයට පත් කිරීම මඟින් තවදුරටත් තරගය වැඩි කළ අතර 1980 බටහිර කොටසේ බිඳ වැටීමත් සමග එම ප්‍රශ්නය නිරාකරණය විණි
සංවිධානය, අරමුදල් සහ ආර්ථික බලපෑම

අභ්‍යාවකාශ ගවේෂණයට අවශ්‍ය අති විශාල පිරිවැය හේතුවෙන් ජාතික අභ්‍යාවකාශ ඒජන්සි බිහිවුනි
මෙහි විද්‍යාත්මක හා කාර්මික අවශ්‍යතා අරමුණු කරගත් වැඩසටහන් සංවර්ධනය කිරීමට ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය හා සෝවියට් දේශය ක්‍රියාත්මක වුහ
1958 ජුලි 29 දින ජනාධිපති අයිසන් හොවර් විසින් ජාතික ගගනගාමී හා අභ්‍යාවකාශ පනතට අත්සන් තැබූ අතර ජාතික අභ්‍යාවකාශ යාත්‍රා විද්‍යා සහ අභ්‍යාවකාශ පරිපාලනය (National Astronautics and space Act/NASA) පිහිටුවනු ලැබීය
1958 ඔක්තෝබර් පළවෙනිදා අරඹන ලද නාසා ආයතනය සතුව විද්‍යාගාර 4 ක් ද වයස අවුරුදු 46 ක් වයසැති රජයේ ආකාශ යාත්‍රා විද්‍යා ඒජන්සියේ (NACA)  සේවකයින් 8000 ක් ද සිටියහ
ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන5 ක මුළු අයවැයට ක්‍රියාත්මක වූ (NACA)  ඒජන්සිය වසරක‍ට ඩොලර් මිලියන 5 ක අයවැයක් සහිත  NASA  ආයතනය බවට හැරිණි
ඇප‍ලෝ යානාව චන්ද්‍රයා මතට ගොඩබැස්වීම NASA  ආයතනයේ සාර්ථකත්වයට ප්‍රධානම හේතුව වූ අතර ඒ සඳහා ‍ඩොලර් බිලියන 20 – 25 ක් පමණ වැය වුනි
විශ්වාසදායී සංඛ්‍යාලේඛනවල හිඟකම නිසා ඇමරිකානු සහ සෝවියට් දේශයේ අභ්‍යාවකාශ වියදම සංසන්දනය කිරිමට අපහසු ය
1989 වසරේ දී සෝවියට් දේශය විසින් රූබල් මිලියන  6.9 ක් අභ්‍යාවකාශ වැඩසටහන් සඳහා වැය කල බව එරටින් වාර්තා විය
සෝවියට් දේශයේ අභ්‍යාවකාශ වෑයම සඳහා රට අභ්‍යන්තරයේ ඇතිවුනු විරුද්ධවාදීකම් බලපාන්නට විය
NASA වැනි සංවිධානයක් එවකට සෝවියට් දේශයේ බිහිවී තිබුනේ නැත
විද්‍යාව සමඟ දේශපාලනය ඕනෑවට වඩා සම්බන්ධ වීම නිසාත් එකිනෙකාගේ පෞද්ගලික  මතිමතාන්තර නිසාත් සෝවිය‍ට් දේශයේ අභ්‍යාවකාශ දියුණුව කඩාකප්පල් වුනි
1964 දී අභ්‍යාවකාශ යානා නිර්මාණය කිරිමේ වැඩසටහන් 30 ක් විවිධ නිර්මාණකරුවන්ගේ ප්‍රධානත්වයෙන් ක්‍රියාත්මක කෙරුණි
කෙසේ නමුත් ඇමරිකාව සමඟ කරට කර සටනක් ගෙනයාටම සෝවියට් දේශයට නැවතත් අවස්ථාවක් ලැබුනු අතර 1974 දී එනර්ජියා නමැති ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඇමරිකානු අභ්‍යාවකාශ ෂටලය වැනිම ෂටලයක් (බියුරාන් ෂටලය) නිර්මාණය කිරීමට ඔවුන්ට හැකි වුනි
සෝවියට් දේශය ක්‍රියාත්මක වුයේ ආර්ථික අවාසියක් ද ඇතිවය
ඇමරිකානු ආර්ථිකය ලොව පළමු තැන ගත් අතර සෝවියට් ආර්ථිකයට හිමිවුයේ දෙවෙනි ස්ථානයයි
අභ්‍යාවකාශ තරඟය සඳහා වැය වුනු විශාල ආර්ථික පිරිවැයද 1970 අගභාගය සහ 1980 අතර ඇති වූ ‍සෝවියට් ආර්ථිකයේ බිඳ වැටීමට දායක වූ බවත්, ආර්ථිකය බිඳ වැටීම සෝවියට් සංගමය කඩාවැටීමටත් එක් හේතුවක් බවත් ඇතැම් නිරීක්ෂකයින් විසින් පෙන්වා දෙන ලදි
සීතල යුද්ධය
සෝවියට් සංගමය–එක්සත් ජනපදය සබඳතා
අභ්‍යවකාශ ගවේෂණය
කෘතීම චන්ද්‍රික‍ාවක් යනු මිනිසා විසින් කක්ෂ ගතකරන ලද යම් වස්තුවකි
මේව‍ා “කෘතීම” යන විශේෂන ප‍දයෙන් වෙන් කර දැක්වීමට හේතුව කෘතීම නොවන චන්ද්‍රිකා ද පැවතීමයි
පෘථිවිය වටා කක්ෂ ගතව ඇති චන්ද්‍රයා නැතිනම් හඳ මීට හොඳ උදාහරණයකි
කෘතීම චන්ද්‍රිකා සංකල්පය හා චන්ද්‍රිකාවේ ආරම්භය

සංකල්පයේ ඉතිහාසය 
කෘතීම චන්ද්‍රිකා පිලිබඳ සෛද්ධාන්තික මුල්ම ඉදිරිපත් කිරීම ලෙස දැක්වෙන්නේ Treatise of the System of the World ග්‍රන්ථයෙ “Newton's cannonball” ලෙස හැඳින්වෙන අයිසැක් නිවුටන් සිය න්‍යාය මගින් ග්‍රහලෝක වල චලිතය පැහැදිලි කිරීමට දැක්වූ ඉදිරිපත් කිරීමයි
සරලව මෙ‍ම සිද්ධාන්තය මෙසේ දැක්විය හැක
වායු ප්‍රතිරෝධය ආදී භාහිර බලපෑම් න‍ැතිව පෘථිවි ගුරුත්වය පමනක් හමුවේ යම් නිශ්චිත උසකදී න‍ිශ්චි‍ත ප්‍රවේගයකින් පිටකරන කාලතුවක්කු උන්ඩයක් ප‍ෘථිවිය මතට නොවැටී ඒ වටා වෘත්තාකාර පථයක ගමන් කල හැකිය
රොක‍ට් භාවිතය, අභ්‍යාවකාශ ගමන් පිලිබඳ විවිධ මත විවිධාකාරයෙන් ඉදිරිපත් වුවත් 1945 වසරේ දී ගත්කතු ආතර් සී ක්ලාක් විසින් “Wireless World” සඟරාවට පලකල ලිපිය ‍මගින් කෘතීම චන්ද්‍රිකා තාක්ෂණය හා එහි ඇති වැදගත් කම ලොව ප‍ුරා රැගෙන යාමට සමත් විය
අභ්‍යාවකාශ තරගය 
1957 වසරේ ඔක්තෝබර් 4 වැනි දින අභ්‍යාවකාශ තරඟය ආරම්භ කරමින් සෝවියට් සංගමය විසින් ස්පුට්නික් 1 යානය සාර්ථකව ගුවන් ගත කළ අතර එය පෘථිවිය වටා කක්ෂ ගත වූ ප්‍රථම චන්ද්‍රිකාව බවට පත් විය
මේ හේතුවෙන් එවකට පාලනයේ යෙදුණු අයිසන් හවර් පාලන යාන්ත්‍රණයට නාසා ආයතනය ආරම්භ කිරීම ඇතුළු පියවර කිහිපයක් ක්‍රියාවේ යෙදවීමට සිදු විය
ඒත් සමඟම සිය විද්‍යාත්මක සහ ඉංජිනේරුමය හැකියාවන්ගේ සලකුණක් ලෙස සෝවියට් සංගමය විසින් ස්පුට්නික් යානයේ ගුවන්ගත කිරීම සලකන ලදී
එවකට යුද්ධය නිසා දැඩි හානිවලට ලක්ව සිටි සෝවියට් සංගමය ස්පුට්නික් යානය ගුවන්ගත කිරීම සහ එතැන් සිට ආරම්භ කළ අභ්‍යාවකාශ ගවේෂණ වැඩසටහන හේතුවෙන් එහි ජනතාව ප්‍රමෝදයට පත් විය
තවද මෙම වැඩ සටහන නව යුගයක තාක්ෂණික හැකියාවන් සෝවියට් සංගමයේ රටවැසියන්ට ඔප්පු කෙරෙන සාධකයක් වූ අතර එය ඉතා වැදගත් මෙන්ම ධෛර්ය නංවන ක්‍රියාවලියක් ද විය
ස්පුට්නික් 1 යානය ගුවන්ගත කිරීමට පළමුව සාමාන්‍ය ඇමරිකානුවන්ගේ අදහස වූයේ සියළු තාක්ෂණික ක්ෂේත්‍ර තුළ එක්සත් ජනපදය ඉදිරියෙන්ම සිටින බවයි. ස්පුට්නික් වැඩසටහනට ප්‍රතිචාරයක් ලෙස පාසල් විෂය නිර්දේශය පවා වෙනස් කරමින් තාක්ෂ‍ණයෙහි පෙර ගමන්කරුවා වීමේ දැවැන්ත වැඩ සටහනක් එක්සත් ජනපදය විසින් ආරම්භ කරන ලදී
මින් වසරක් ගතවීමට ද ප්‍රථම එක්සත් ජනපද කොංග්‍රස් මණ්ඩලය විසින් ජාතික ආරක්ෂක අධ්‍යාපන පනත නීතිගත කළ අතර එය එක්සත් ජනපද ඉතිහාසය තුළ ඉදිරිපත් වූ ‍ෆෙඩරල් අනුග්‍රහය සහිත වඩාත් විශාලතම අධ්‍යාපනික වැඩසටහන විය
ස්පුට්නික් 1 යානය ගුවන් ගත කිරීමෙන් මාස 4ක් ගෙවීමට ආසන්න වත්ම එක්සත් ජනපදය විසින් සිය ප්‍රථම චන්ද්‍රිකාව වූ එක්ස්ප්ලෝරර් 1 යානය ගුවන්ගත කරන ලදී
එසේම Explorer 1 යානයේ ගුවන්ගත කිරීම් දත්ත ජේම්ස් වෑන් ඇලන් හට වෑන් ඇලන් විකිරණශීලී පටිය සොයා ගැනීමට ආධාර විය
එමගින් ජනාධිපති ඩිවයිට් ඩී. අයිස්න්හවර්ගේ නත්තල් පණිවුඩයක් ලොව පුරා විකාශය කරන ලදී
චන්ද්‍රිකා සන්නිවේදන තාක්ෂණයට සම්බන්ධ අභ්‍යාවකාශ තරඟය හේතුවෙන් හටගත්, නැතහොත් ඒ කාලය තුළ ළඟා කර ගන්නා ලද අනෙකුත් විශේ‍ෂිත ඉලක්කයන් පහත දැක්වේ
1962 – Telstar - ප්‍රථම සක්‍රිය සන්නිවේදන චන්ද්‍රිකාව වේ
)
1972 – Anik 1 - ප්‍රථම දේශීය සන්නිවේදන චන්ද්‍රිකාව (කැනඩාව)
1974 – Westar - ප්‍රථම ඇමරිකා එක්සත් ජනපද දේශීය සන්නිවේදන චන්ද්‍රිකාව
1976 – Marisat - ප්‍රථම ජංගම සන්නිවේදන චන්ද්‍රිකාව

එක්සත් ජනපදය විසින් ලොව ප්‍රථම භූ සමමුහුර්ත චන්ද්‍රිකාව වූ Syncom 2 යානය 1963 වසරේ ජුලි 26 වන දින අභ්‍යාවකාශ ගත කරන ලදී
ආශ්‍රිත ලිපි 
 ස්වභාවික චන්ද්‍රිකා

විද්‍යාව
===අභ්‍යාවකාශයේ සතුන්===

1946 දී ඇමරිකානුවන් විසින් අත්පත් කර ගත් ජර්මානු V-2 රොකට්ටු මඟින් පලතුරු මැස්සන් මුදා හැරීම, විද්‍යාත්මක අධ්‍යයනයන් සඳහා වාර්තා ගත සතුන් අභ්‍යාවකාශයට මුදා හැරීමේ  ප්‍රථම  අවස්ථාව විය
කක්ෂයකට යවන ලද ප්‍රථම සත්වයා වූයේ ලයිකා බැල්ලියයි
1957 මේ සිදුවීම යොදා ගන්නා ලද්දේ සඳහා උපකාරී වූයේ ස්පුට්නික් 2 අභ්‍යාවකාශ යානයයි
එම බැල්ලිය නැවතත් පෘථිවිය කරා ගෙන ඒමට කිසිදු අදහසක් හෝ ක්‍රමයක් නොතිබූ අතර එමනිසා අභ්‍යාවකාශයට ළඟා වීමෙන් පසු දින කිහිපයක දී ආතතියෙන්, අධික තාපයෙන් හා විජලනය නිසා ඇය මරණයට පත් විය
1960 දී සෝවියට් අභ්‍යාවකාශ සුනඛයන් වන බෙල්කා හා ස්ට්‍රෙල්කා පෘථිවිය වටා කක්ෂගත වී නැවත සාර්ථකව පෘථිවිය කරා පැමිණෙන ලදී
ඇමරිකානු අභ්‍යාවකාශ වැඩසටහන අප්‍රිකාවෙන් චිම්පන්සීන් ගෙනවිත් ප්‍රථම මිනිසා කක්ෂගත කිරීමට ප්‍රථම අවම තරමින් චිම්පන්සීන් දෙදෙනෙක් වත් අභ්‍යාවකාශයට යවා අත්හදා බලා ඇත
1968 දී සොන්ඩ් 5 යානය මඟින් සෝවියට් සංගමය ඉබ්බන් අභ්‍යාවකාශයට යවන ලදී
{}}

අභ්‍යාවකාශයේ මිනිසුන්

 

අභ්‍යාවකාශයට ගිය ප්‍රථම මිනිසා යුරි ගගාරින් වේ
සෝවියට් අජටාකාශගාමී යුරි ගගාරින් අභ්‍යාවකාශයට ගිය ප්‍රථම මිනිසා බවට පත් වූයේ 1961 අප්‍රේල් 12 වන දා වොස්ටොක් 1 යානය මඟින් කක්ෂයට ඇතුළත් වීමත් සමඟය
දවස් 23කට පසු ෆ්‍රීඩම් 7 ලෙස හැඳින්වූ උප කක්ෂීය මෙහෙයුමක දී ඇමරිකාව වෙනුවෙන් ඇලන් ෂෙපර්ඩ් අභ්‍යාවකාශයට ඇතුළ් විය
1962 පෙබරවාරි 20 වනදා කක්ෂ 3ක් සම්පූර්ණ කරමින් පෘථිවිය වටා කක්ෂගත වූ ප්‍රථම ඇමරිකානුවා වීමට ජෝන් ග්ලේන් සමත් විය
පළමුවරට මිනිසුන් දෙදෙනෙකුගෙන් යුත් ගුවන් ගමන් ද මුලින්ම ඇරඹුණේ  සෝවියට් සංගමයෙනි
සෝවියට් හි වැලන්ටිනා තෙරෙශ්කෝවා 1963 ජූනි 16 වනදා වොස්ටොක් 6 යානය මඟින් අභ්‍යාවකාශයේ සංචාරය කරමින් අභ්‍යාවකාශයට යන ලද ප්‍රථම කාන්තාව බවට පත් විය
කොරලව් විසින් වැඩි කාලාන්තරයකින් යුත් තවත් වොස්ටොක් මෙහෙයුම් සැලසුම් කර තිබුණ ද ඇපලෝ වැඩ සටහන ප්‍රකාශයට පත් වීමෙන් පසුව අගමැති කෘෂෙව්ට තවත් ප්‍රථම ස්ථාන අවශ්‍ය විය
දෙදෙනෙකුට වඩා වැඩි කාර්ය මණ්ඩලයකින් යුත් ප්‍රථම ගුවන් ගමන වූයේ සෝවියට් එකමුතුවෙහි වොස්ක්හොඩ් 1යි
සෝවියට් සංගමය මඟින් 1965 මාර්තු 18 නිකුත් කරන ලද වෝස්හොඩ් 2හි ඇලෙක්සි ලියනෝෆ් ප්‍රථම අභ්‍යාවකාශ ඇවිදීම  සිදු කරන ලදී
මෙම මෙහෙයුමේ අවසානය ව්‍යසනයක් වීමට ඉතා වැඩි ඉඩ ප්‍රස්ථාවක් පැවතුණි
දුර්වල රෙට්‍රො රොකට් දහනයක් නිසා යානය ඉලක්කයෙන් 1600km එපිටින් පතිත වූ අතර ලෙනොව්හට කැප්සුලයට පැමිණීමට හැකි වූයේ යන්තමිනි
මෙම අවස්ථාව වන විට කෘෂෙව් තම තනතුරක් අස්වී තිබූ අතර නව සෝවියට් නායකත්වය දුර්වලතා සහිත චන්ද්‍ර ගොඩබෑම් උත්සාහයකට කැමැත්තක් දැක්වූයේ නැත
අභ්‍යාවකාශ ජීව විද්‍යාව
අභ්‍යවකාශ ගවේෂණය
1962 දෙසැම්බර් 14 වන දින අභ්‍යාවකාශ යානයක් සිකුරු ග්‍රහයා පසුකරමින් ගමන් ගත්තේය
මෙලෙස අභ්‍යාවකාශ යානයක් ග්‍රහ ලෝකයක් පසු කරමින් ගමන් ගත් ප්‍රථම අවස්ථාව මෙය විය
එය කැමරා රැගෙන නොගිය නිසා එහි සොයා ගැනීම් අභ්‍යාවකාශ ප්‍රෝබවලින් ලබා දුන්, තාරකා විද්‍යාඥයන්ගේ පෘථිවියෙහි පිහිටුවා ඇති දුරදක්නවල ධාරිතාව අතිශයින් ඉක්මවූ  පින්තූර තරම් මහජන අවධානයට ලක් නොවිණි
විනේරා 9 වෙනත් ග්‍රහලෝක මතුපිටෙහි ඡායාරූප පෘථිවියට එවූ ප්‍රථම අභ්‍යාවකාශ යානය බවට පත් විය
මෙමඟින් නිරූපණය වන්නේ දිගු විනේර‍ා ශ්‍රේණියේ යානා 2ක් පමණි
1974 දී ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය නිකුත් කළ මැරිනර් 10 අභ්‍යාවකාශ යානය බුධ කරා වූ එහි ගමන අතරතුර සිකුරු අසලින් පියාසර කරන ලදී
එමඟින් සම්පූර්ණයෙන්ම අපේක්ෂා නොකළ ආකාරයේ ඡායාරූප සම්ප්‍රේශණය කරන ලදී
ප්‍රථමවරට එවැනි ඡායාරූප සම්ප්‍රේශණය කරන ලද්දේ 1976 US වයිකිං ලෑන්ඩර්ස් මඟිනි
නිකුත් කිරීම් හා තටාකනය කිරීම් (Docking)

1965 දෙසැම්බර් 15 වනදා ඇමරිකානු ජෙමිනි 7 හා ‍ජෙමිනි 6 අභ්‍යාවකාශ ගමන මිනිසුන් සහිත අභ්‍යාවකාශ යානා 2ක් අතර ප්‍රථම අභ්‍යාවකාශ සංකේතස්ථාන (Rendezvous) මෙහෙයුම සම්පූර්ණ කරන ලදී
US අභ්‍යාවකාශ යානාවක් වන ජෙමිනි 8 1966 මාර්තු 16 ප්‍රථම කක්ෂීය අභ්‍යාවකාශ තටාකනය කිරීම සිදු කරන ලදී
ප්‍රථම ස්වයංක්‍රී අභ්‍යාවකාශ තටාකනය කිරීම 1967 ඔක්තෝබර් 30 වනදා සෝවියට් එකමුතුවෙහි කොස්මෝස් - 186 හා කොස්මෝස් - 188 (මිනිසුන් රහිත සෝයුස් අභ්‍යාවකාශ යානා 2ක්) යානා එකිනෙක සම්බන්ධ කරන ලදී
1967 අප්‍රේල් 26 වනදා ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ ස්ක්වුට් B, ප්‍රථම වතාවට මුහුදෙහි සිට වූ නිකුත් කළ යානය බව පත් විය
ප්‍රථම අභ්‍යාවකාශ මධ්‍යස්ථානය (සෝවියට් එකමුතුවෙහි සැල්යුට් 1) එහි ක්‍රියාවලි 1971 ජුනි 7 ආරම්භ කරන ලදී
ස්පුට්නික් 1 දියත් කිරීම අභ්‍යවකාශ තරගයේ ආරම්භය ‍ලෙස පැහැදිලිව කිව හැකි නමුත් එහි අවසානය විවාධාත්මක වේ
1960 ගණන්වලදී උණුසුම් ලෙස තරග වැදුණු අභ්‍යවකාශ තරගය 1969 ඇපලෝ චන්ද්‍ර ගොඩ බෑම හරහාද අඛණ්ඩව පැවතුණි
ඔවුන් විසින් තවත් මිනිසුන් 5 ක් සහිත ඇපලෝ 11 චන්ද්‍ර ගොඩබෑම සිදු කර ඇමෙරිකානු අභ්‍යවකාශ විද්‍යාඥයන් නව අංශ දෙසට යොමු වන ලදී
දත්ත රැස්කිරීම සඳහා ස්කයිලැබ් තිබූ අතර අභ්‍යවකාශ ගමන්වලට හවුල් නොවූ අභ්‍යවකාශ යානා නැවත ගෙන ඒමට අභ්‍යවකාශ ශටල සාදන ලදී
ප්‍රථම අභ්‍යවකාශයට මිනිසකු යැවීම තුළින් ඔවුන් විසින් මෙම තරගය ජයගත් බවට රුසියානුවන් ප්‍රකාශ කරයි
කෙසේ නමුත් ඇමෙරිකානුවන් ප්‍රකාශ කර සිටින්නේ ප්‍රථමව සඳ මතට මිනිසකු ගොඩ බැස්සවීමට සමත් වූයේ ඔවුන් නිසා මෙම තරගය ජයගත්තේ ඔවුන් බවයි.  සීතල යුද්ධයේ දී මෙන් ඕනෑම අවස්ථාවකදී අනෙකුත් ජාතීන්  ඔවුන්ගේම අභ්‍යවකාශ වැඩසටහන් දියුණු කිරීමත් සමග බලවන්තයන් දෙදෙනා අතර පවතින තරගය ක්‍රමයෙන් හීන වී යයි
ජාතීන් දෙකම මිනිසුන් සහිත යුධමය අභ්‍යවකාශ වැඩසටහන් දියුණු කර ඇත
එක්සත් ජනපද ගුවන් හමුදාව සතු චන්ද්‍රිකා විනාශ කිරීම සඳහා භාවිත කිරීමට ඩයිනා සෝ අධි ධ්වනික සැහැල්ලු ගුවන් යානා නිකුත් කිරීම සඳහා ඒවායේ ටයිටන් මිසයිල භාවිතා කිරීමට යෝජනා කර ඇත
සොවියට් රුසියාවද එහා සමානව මිනිසුන් සහිත යුධමය අභ්‍යවකාශ ස්ථානයක් සඳහා වූ ඇල්මස් වැඩසටහන ඉදිරිපත් කළ අතර එය සැලියුට් වැඩ සටහන සමග කරලියට පැමිණියහ
ඇපලෝ සඳ මත ගොඩබෑමෙන් පසු අභ්‍යවකාශ තරග මන්දගාමි වූ අතර එය බොහෝමයක් නිරීක්ෂකයන් විසින් එහි උච්ච ස්ථානය හෝ අවසානය ලෙස හඳුන්වයි. අනෙක් අය එනම් අභ්‍යවකාශ ඉතිහාසඥ කැරෝලිස්කොට් හා රෝමේනියම් Dr
ෆෝරින් ෆෝග්ගේ සීතල යුධ ව්‍යාපෘති ඇතුළත්ව විශ්වාස කරන්නේ එය සිදු වූයේ 1975 ඇපලෝ සොයුෆ් ඒකාබද්ධ මෙහෙයුම සමග බවයි. සෝවියට් අභ්‍යවකාශ යානයක් වූ සොයුස් 19 ය ඇමරිකාවෙහි ඇපලෝ සමග අභ්‍යවකාශයේදී සම්බන්ධ වූ අතර එය එකිනෙකට විරුද්ධ ජාතීන්ට එකිනෙකාගේ යානාවලට ගමන් කිරීමට ඉඩ සැලැස්වූ අතර සංයුක්ත පරීක්ෂණවලට සහභාගි වීමටද ඉඩ සලස්වන ලදී
ඒ සමගම ඇපලෝ සොයුස්ගෙන් පසු ජාතීන් දෙක අතර වූ තරගය යල්පැන යන ලදී
කෙසේ නමුත් රුසියානු නායකත්වය අභ්‍යවකාශ ශටල වැඩ සටහන්වලට US ගුවන් හමුදාවේ මැදිහත් වීම පිළිබඳව අවධානය යොමු කළ අතර ඒ නසා බුරන් හා එනර්ජියා ව්‍යාපෘති දියත් කරන ලදී
1980 මුල් භාගයේදී US යුද්ධෝපාය පිළිබඳව වූ ආරක්ෂා වීමේ මුල්පිරීම ප්‍රකාශයට පත් කිරීම තව දුරටත් තරගය වැඩි කළ අතර 1980 බටහිර කොටසේ බිඳ වැටීමත් සමග එම ප්‍රශ්නය නිරාකරණය විණි
චන්ද්‍රයාගේ භූ විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ ලේසර් උන්නතාංශ මිතික ක්‍රම සහ ත්‍රිමාන ඡායාරූප විශ්ලේෂණ ක්‍රම ඇසුරින් මිනුම්කරණය කොට ඇත
මේ සම්බන්ධ වඩාත් නූතන උදාහරණය ක්ලෙමන්ටයින් (Clementine) මෙහෙයුම අතරතුර ලබාගත් දත්ත වලින් පෙන්වා දිය හැකිය
චන්ද්‍රයාගේ වඩාත් පහසුවෙන් දැකිය හැකි භූ විද්‍යාත්මක ලක්ෂණය වනුයේ එහි ඈත අර්ධයේ වන දක්ෂිණ ධ්‍රැව ඇට්කින් (Aitken) ආවාටයයි
චන්ද්‍රයා මතුපිට පිහිටි අවම උන්නතාංශය මෙම ආවාටයට අයත් වෙයි
මේ හේතුවෙන් එම ප්‍රදේශය දක්ෂිණත් ධ්‍රැව ඇට්කින් ආවාටය නිර්මාණය වීමට හේතු වු ආනත ගැටුමෙන් නිකුත් වු පාෂාණ එක් රැස්වීමෙන් සකස් වී ඇතැයි යෝජනා වී ඇත
අනෙකුත් විශාල ආවාටයන් වන මාරියා ඉබ්‍රියම්, සෙරෙනිටාටිස්, ක්‍රිසියම්, ස්මිතී සහ ඔරියටේල් වැනි ආවාට ආශ්‍රිතවද ප්‍රාදේශීය පහත් උන්නතාංශ සහ ඒ වටා පිහිටි උස් ගැටි පිහිටයි
සඳෙහි හැඩය පිළිබද තවත් කැපී පෙනෙන ලක්ෂණයක් වන්නේ සඳෙහි ඈත භාගයේ උන්නතාංශයන් අනෙක් පෙදෙසට සාපේක්ෂව 1.9 km ප්‍රමාණයකින් ඉහළ යෑමයි
සඳෙහි කබොල සමස්ථිතික සමතුලිතතාවයක පවතින බවත්, එහි සෑම ස්ථානයකම ඝනත්වය එකම වන බවත් උපකල්පනය කෙරෙයි නම් එවිට ඉහළ උන්නතාංශයන් ඝණකමින් වැඩි කබොල සමග සම්බන්ධ වෙයි
ගුරුත්වාකර්ෂණ, භූ විද්‍යාත්මක සහ භූ කම්පන පිළිබද දත්ත භාවිතයෙන් කබොලෙහි මධ්‍යන්‍ය ගණකම කිලෝමීටර් 50 ± 15 ක් වන බව නිර්ණය කොට ඇත
ආශ්‍රිත 

අභ්‍යවකාශ විද්‍යාව
චන්ද්‍රයා
සඳෙහි ඇති වීම සඳහා යාන්ත්‍රණ කිහිපයක් යෝජනා කර ඇත
සඳෙහි ඇති වීම සිදු වන්නට ඇත්තේ වසර බිලියන 4.527 +  0.010 පෙර එනම් සෞරග්‍රහමණ්ඩලය ඇති වීමෙන් වසර මිලියන 30-50කට පමණ පසුව බවට විශ්වාස කරයි
විඛණ්ඩන  සිද්ධාන්තය

මුල් කාලීන විශ්වාසයන් යෝජනා කළේ සඳ පෘථිවි කබලෙන් කේන්ද්රාපසාරී බලය නිසා බිඳී ගිය කොටසක් බවයි. එලෙස එම කොටස ඉවත් වීම නිසා පැසිපික් සයුර සෑදී ඇති බවට එමඟින් කියවේ
කෙසේ නමුත් මෙම අදහස සඳහා පෘථිවිය අධික අවස්ථිති භ්රමණයක් තිබිය යුතු අතර එය එසේ වුවද එම ක්රියාවලිය නිසා සඳෙහි කක්ෂය පෘථිවියෙහි සමක තලය ඔස්සේ ගමන් කළ යුතුය
ග්රහණ සිද්ධාන්තය

වෙනත් විශ්වාසයන් කියා සිටින්නේ සඳ වෙනත් ස්ථානයක ඇති වී පසුව පෘථිවියෙහි ගුරුත්වය මඟින් ග්රහණය කරගෙන ඇති බවයි. කෙසේ නමුත් එවැනි යාන්ත්රණයක් ක්රියාත්මක වීම සඳහා අවශ්ය වන තත්ව සේ පිළිගැනෙන අසලින් ගමන් ගන්නා සඳෙහි ශක්තිය විනාශ කිරීම සඳහා වූ  ව්යාප්ත වූ පෘථිවි වායු ගෝලයක් යන තත්වය සිදු විය නොහැකි දෙයකි
සම - ඇති වීම් සිද්ධාන්තය

සම ඇතිවීම් කල්පිතය යෝජනා කර සිටින්නේ සඳ සහ පෘථිවිය එකම තැන දී එකම අවස්ථාවේ දී ආදි කල්පිත උපවයන තැටියෙන් ඇති වු බවයි. සඳ ඇති වී තිබෙන්නේ සූර්යා වටා අනෙකුත් ග්රහලෝක ඇති වූවා මෙන්ම ප්රොටෝ පෘථිවිය වටකර තිබූ පදාර්ථවලිනි
සමහරෙක් යෝජනා කර සිටින්නේ එම කල්පිතය සඳෙහි ලෝහ යකඩ හායනය පැහැදිලි කිරීමට අපොහොසත් වන බවයි. 

මෙම සියළු කල්පිතවල විශාල අඩු ලුහුඬුකමක් වන්නේ ඒවාට පෘථිවි චන්ද්ර පද්ධතියේ අධික කෝණික ගම්යතාවයට හේතු ඉදිරිපත් කිරීමට නොහැකි වීමයි
විශාල ගැටුම් සිද්ධාන්තය

වර්තමානයේ පවතින කල්පිතය වන්නේ පෘථිවි චන්ද්ර පද්ධතිය නිර්මාණය වූයේ විශාල ගැටුමක ප්රතිඵලයක් ලෙසින් යන්නයි
ප්රමාණයෙන් අඟහරු තරම් වන (තෙයියා ලෙස හඳුන්වන) වස්තුවක් ප්රොටෝ පෘථිවියෙහි ගැටී එමඟින් උපවයනය හරහා චන්ද්රයා නිර්මාණය වීමට ප්රමාණවත් තරම් පදාර්ථ අවට කක්ෂයට එකතු විය
උපවයනය යනු ග්රහලෝක වස්තු නිර්මාණය වීමේ ක්රියාවලියක් වන අතර විශාල ගැටුම් සියළු ග්රහලෝකවලට පාහේ බලපෑම් එල්ල කර ඇත
මෙම විශාල ඝට්ටනය ආදර්ශණය කරන පරිගණක අනුහුරුකරණ චන්ද්ර පෘථිවි පද්ධතියේ කෝණික ගම්යතාවයේ මිනුම්වලින් මෙන්ම චන්ද්ර හරයේ කුඩා ප්රමාණයෙන් ද යුක්තය
මෙම සිද්ධාන්තය සම්බන්ධ නොවිසඳූ ගැටළු වන්නේ ප්රොටෝ පෘථිවියෙහි හා තෙයියා හි සාපේක්ෂ ප්රමාණයන් හා සඳ නිර්මාණය වීමට මෙම වස්තු දෙකෙන් කෙතරම් ද්රව්ය දායක වුණි ද යන්නයි
චන්ද්ර මැග්මා සයුර

විශාල ගැටුම් අවස්ථාවේ දී හා පසුව සිදු වූ පෘථිවි කක්ෂයේ වූ වස්තුවල නැවත උපවයනය වීම අතරතුර හටගත් විශාල ශක්ති ප්රමාණයේ ප්රතිඵලයක් ලෙස සඳෙන් විශාල කොටසක් ද්රව බවට පත් වූ බව විශ්වාස කෙරේ
මෙම කාලයේ දී සඳෙහි ද්රව බවට පත් වූ පිටත කොටස මැග්මා සයුර ලෙස හඳුන්වන අතර එහි ගැඹුර 500km සිට සම්පූර්ණ චන්ද්ර අරය දක්වාම විහිදෙන බවට ඇස්තමේන්තු කර තිබිණි
එමඟින් ජ්යාමිතිකව එකිනෙකට වෙනස් කබොලකට හා මැන්ටලයකට මඟ පෑදීය
මැග්මා සයුරෙන් අවසානයට ස්පටීකරණය වූ ද්රව කබොල හා මැන්ටලය අතර පිරවුම බවට පත් වන්නට ඇත
එහි අසංඝත හා තාප නිපදවන මූලද්රව්ය අධික ප්රමාණයක් අඩංගු විය හැක
මෙම ජෛව රාසයනික සංරචකය KREEP (පොටෑසියම් (K), පෘථිවියෙහි දුලභ මූලද්රව්ය (REE) හා පොස්පරස් (P) )  ලෙස හඳුන්වන අතර සඳෙහි ළඟ පැත්තේ වූ Oceanus procellarum හා mare imbrium හි වැඩි ප්රමාණයක් අයත් වන කුඩා භූ ගෝලීය ප්රදේශයක් වන Procellarum KREEP terrane තුළ පිහිටා ඇති බව පෙනේ
සූර්ය ග්‍රහණය ඇති වනුයේ සූර්යයාගේ කොටසක් හෝ සම්පූර්ණ සුර්යයාම වැසී යන පරිද්දෙන් සූර්යා සහ පෘථිවිය අතරින් සඳ ගමන් කිරීම හේතුවෙනි
සූර්ය ග්‍රහණයක් අමාවක දිනකදී සිදුවේ
මෙය සිදු විය හැක්කේ නව සඳ පවතින දිනෙක පමණි
එවන් දිනක පෘථිවියේ සිට බලන කළ සූර්යයා සහ චන්ද්‍රයා එක එල්ලේ පිහිටයි
වසරකට සූර්ය ග්‍රහණ 4 ක් පමණ සිදු වන නමුත් සඳෙහි සෙවනැල්ලට ඇතුළත් වන කුඩා ප්‍රදේශයක් තුළ පමණක් සම්පූර්ණ සූර්යග්‍රහණයක් දැක ගත හැකි වන හෙයින් ඕනෑම ප්‍රදේශයක් සඳහා පූර්ණ සූර්ය ග්‍රහණ ඉතා දුලබ අවස්ථාවන් වේ
පූර්ණ සුර්යග්‍රහණයක් ඉතා විශේෂ ස්වභාවික සංසිද්ධියක් වන අතර බොහෝ දෙනා එවැන්නක් දැක බලා ගැනීම සඳහා ඉතා ඈත ප්‍රදේශවලට පවා ගමන් කරති
1999 වසරේ දී යුරෝපයට දර්ශනය වූ පූර්ණ සූර්ය ග්‍රහණය මේ සම්බන්ධයෙන් මහජනතාව තුළ පැවති අවධානය ඉහළ නැංවීමට සමත් විය
මේ බව 2005 වසරේ හට ගත් අර්ධ සූර්ය ග්‍රහණය සහ 2006 වසරේ හටගත් පූර්ණ සූර්ය ග්‍රහණය නැරඹීම සඳහාම ගමන් කළ පුද්ගලයන් සංඛ්‍යාව අනුව පැහැදිලි වේ
මීළඟ සූර්ය ග්‍රහණය 2008 වසරේ අගෝස්තු 1 වැනි දින දැකගත හැකි වූ අතර එය පූර්ණ සූර්යග්‍රහණයකි
අතීත සංස්කෘතීන් තුළ සහ ඇතැම් වර්තමාන සංස්කෘතීන් තුළ සූර්ය ග්‍රහණ සඳහා ආශ්චර්යමත් හේතූන් බලපාන බවට මතයක් විය
පූර්ණ සූර්යග්‍රහණයක් එවැන්නක තාරකා විද්‍යාත්මක පැහැදලි කිරීම පිළිබඳ නොදත් පුද්ගලයෙකුට බිය ජනක අත්දැකීමක් විය හැකිය
හදිසියේම දහවල් කාලයේ විනාඩි කිහිපයක් තුළ සූර්යයා අතුරුදන්ව ආකාශය අඳුරු පැහැ ගැනීම ඊට හේතුවයි.

සූර්ය ග්‍රහණ
චන්ද්‍රයා හා සූර්යයා අතරට පෘථිවිය පැමිණ ඒක රේඛීය වීමෙන් පෘථිවියේ සෙවනැල්ල චන්ද්‍රයා මතට වැටීමෙන් ඇතිවන සංසිද්ධිය චන්ද්‍ර ග්‍රහණයක් ලෙස හැඳින්වේ
චන්ද්‍ර ග්‍රහණයක් සිදු වන්නේ පුර පසළොස්වක දිනයකදී වන අතර සූර්ය ග්‍රහණයක් අමාවක දිනකදී සිදුවේ
සූර්ය ග්‍රහණයක් මෙන් නොව චන්ද්‍ර ග්‍රහණයක් එදින රාත්‍රිය පවතින සියළු ස්ථාන වලට දර්ශනය වේ
හැඳින්වීම 
අප දන්නා පරිදි චන්ද්‍රයා, චන්ද්‍ර මාසයකට දෙවරක් පෘථිවිය සූර්යයා වටා ගමන් කරණ කක්ෂය ඡේදනය කරමින් ගමන් කරයි
එමඟින් චන්ද්‍රයා වරක් සූර්යයා හා පෘථිවිය හා සූර්යයා අතරටද (අමාවක) තවත් වරක් සූර්යයාට හා පෘථිවියට පිටුපසින්ද (පුර පසළොස්වක) පිහිටයි
එම අවස්ථා නිෂ්පන්ද (Nodes) ලෙස හඳුන්වනු ලැබෙයි
කලින් කී පරිදි මෙම අවස්ථාවලදී
Hu පිළිවෙලින් සූර්ය ග්‍රහණයක් හා චන්ද්‍ර ග්‍රහණයක් සිද්‍රවිය යුතුය
නමුත් සැමවිටම එය එසේ සිදු නොවේ
මන්ද යත් චන්ද්‍රයා පෘථිවිය ව‍ටා ගමන් කරන කක්ෂය පෘථිවිය සූර්යයා වටා ගමන්කරන කක්ෂයට 5 8' ක ආනතියක් පිහිටීම නිසා ය
යම් අවස්ථාවකදී සූර්යයා හා පෘථිවිය සමඟ මේ නිෂ්පන්ද දෙක ඒක රේඛීය වේ
එවිට චන්ද්‍රයා පෘථිවියට පිටුපසින් පිහිටි නිෂ්පන්දයේ පිහිටන විට චන්ද්‍ර ග්‍රහණයක් සිදුවේ
(පෘථිවියට ඉදිරියෙන් ඇති නිෂ්පන්දයේ ඇති විට සූර්ය ග්‍රහණයක් ඇති වේ) මෙම තත්ත්වය වසරකට චන්ද්‍රග්‍රහණ දෙකේ සිට පහ දක්වා වු ප්‍රමාණයක් ඇති කිරීමට ඉඩ සලස්වයි. දළ වශයෙන් ඒවා අතර කාලාන්තරය වනුයේ මාස 6 කි
මේ නිෂ්පන්ද දෙක 180 ක කෝණික පරතරයකින් පිහිටන බැවින් එක් නිෂ්පන්දයක් පෘථිවිය සූර්යයා හා ඒක රේඛීය වූ විට අනෙක ද ඒක රේඛීය වීම සිදුවේ
එම නිසා බොහෝ විට එක් චන්ද්‍ර මාසයක් තුල සූර්ය ග්‍රහණයක් හා චන්ද්‍ර ග්‍රහණයක් යන දෙකම ඇති විය හැක
උදාහරණයක් ලෙස 2011 ජූනි 1 දින සූර්ය ග්‍රහණයක් සිදුවී ඉන්පසු ජූනි 15 දින පූර්ණ චන්ද්‍ර ග්‍රහණයක් සිදුවීම දැක්විය හැකිය
පෘථිවියේ සිට බලන විට පෘථිවියෙහි සෙවනැල්ල ඒක කේන්ද්‍රික වෘත දෙකක් (අර්ධ ඡායාව හා පූර්ණ ඡායාව) ලෙස උපකල්පනය කළ හැක
(නමුත් සැබෑව නම් පෘථියේ සෙවැනැල්ල කේතුක ආකාරයක් ගන්නා බවයි.) රූප සටහන පෙන්වා දෙන පරිදි චන්ද්‍රග්‍රහණයේ වර්ගය අර්ථ දැක්වෙනුයේ එය පෘථිවියේ සෙවනැල්ල හරහා යාමේ යෙදෙන පථය අනුවය
සඳ අර්ධ ඡායාව හරහා යන නමුත් අභ්‍යන්තර වෘතයට ලඟා නොවේ නම් එය උප චන්ද්‍රගහණයකි (Penumbral)
සඳ අභ්‍යන්තර වෘතයේ කොටසක් හරහා ගමන්ගනී නම් එය අර්ධ චන්ද්‍රග්‍රහණයකි (Partial)
තවද මුළු චන්ද්‍රයාම අභ්‍යන්තර වෘත්තය හරහා ගමන් ගනී නම් එය පුර්ණ චන්ද්‍රග්‍රහණයකි (Total)
ග්‍රහණ කාලය සහ අඳුරු බව 
තවද චන්ද්‍ර ග්‍රහණයකදී පූර්ණ චන්ද්‍ර ග්‍රහණය සිදු වන කාල සීමාව හා එහි අඳුරු භාවය කෙරෙහි කරුණු දෙකක් බලපායි
ග්‍රහණය සිදුවන අවස්ථාවේදී චන්ද්‍රයා හා පෘථිවිය අතර දුර
 උපරිම අවස්ථාවේදී චන්ද්‍රයාගේ කේන්ද්‍රයත් පෘථිවියේ කේතුක ඡායාවේ කේන්ද්‍රයත් අතර ඇති වෙනස (γ - ගැමා/Gamma)

ග්‍රහණය සිදුවන අවස්ථාවේදී චන්ද්‍රයා හා පෘථිවිය අතර දුර 
චන්‍ද්‍රයා පෘථිවිය වටා ගමන් කරන ඉලිප්සාකාර මාර්ගයේ සමීපකය (Perigree) යනු පෘථිවියට ආසන්නම ලක්‍ෂ්‍ය වන අතර දූරකය (Apogee) පෘථිවියට දුරස්ථම ලක්‍ෂ්‍ය වේ
සමීපකයේදී හෝ එයට ආසන්න දිනයකදී චන්ද්‍රග්‍රහණය සිදුවන්නේ නම් චන්ද්‍රයා පෘථිවියේ කේතුක ඡායාව හරහා ගමන් කරන කාලය වැඩිවේ
එමෙන්ම දූරකයේ ඇති විට ඡායාව හරහා ගමන් කරන කාල අඩුවේ
චන්ද්‍ර ග්‍රහණයේ ග්‍රහණ කාලසීමාව තීරණය කරන ප්‍රධාන සාධකය මෙයයි
එමෙන්ම අඳුරු භාවය ගැනද මෙමඟින් අදහසක් ලබා ගත හැකිය
එනම් සමීපකයේ ඇති විට ඉතා අඳුරු ග්‍රහණයකුත් දූරකයේ ඇති විට එතරම් අඳුරු වීමක් නොවීමටත් ඉඩ ඇත
γ - ගැමා 
චන්ද්‍ර ග්‍රහණයේ උපරිම අවස්ථාවේදී චන්ද්‍රයාගේ කේන්ද්‍රයත් පෘථිවියේ කේතුක ඡායාවේ කේන්ද්‍රයත් අතර ඇති වෙනස γ ගැමා නම් වේ
පෘථිවියේ සමක අරය γ ඒකක 1ක් වේ
චන්ද්‍ර ග්‍රහණයේ උපරිම අවස්ථාවේදී චන්ද්‍රයාගේ කේන්ද්‍රයත් පෘථිවියේ කේතුක ඡායාවේ කේන්ද්‍රයත් සමපාත වුවහොත් γ=0 වේ
එවිට ග්‍රහණය සිදුවන කාලය උපරිම වේ
මෙහි ප්‍රතිලෝමයද සත්‍ය වේ
γ අඩු වන විට අඳුරු ස්වභාවය වැඩි වන අතර γ වැඩි වන විට අඳුරු ස්වභාවය අඩුවේ
රතු පැහැය 

සූර්ය ග්‍රහණයකදී මෙන් මෙහිදී චන්ද්‍රයා සම්පූර්ණයෙන්ම වැසී නෙ‍යන අතර රතු වර්ණයට හුරු අඳුරු පැහියකින් දිස්වේ
පෘථිවියේ ඇති ඝණ වායුගෝලය නිසා සූර්යයාගේ සිට පැමිණෙන සුදු ආලෝකය වර්තනය වීමකට භාජනය වේ
එහිදී නිල් වර්ණය රූපසටහනේ දැක්වෙන අයුරින් දෙපසට විසිරී යන අතර රතු වර්ණය මධ්‍යයට අභිසාරී වේ (කි මි 260,000කදී පමණ)
පෘථිවියේ සිට චන්ද්‍රයාට සාමාන්‍යයෙන් කිමී 356,400ක් පමණ තිබේ
එම නිසා චන්‍ද්‍ර ග්‍රහණ අවස්ථාවකදී මෙම රතු පැහැ ආලෝකය චන්ද්‍රයා මතට පතිත වීමෙන් එය රතු පැහැයෙන් දිස්වේ
පෘථිවි වායුගෝලයේ ඇති දූවිලි අංශු ප්‍රමාණය චන්ද්‍ර ග්‍රහණයේ අඳුරු පැහැය කෙරෙහි බලපායි
එනම් ධූලි අංශු වැඩි වන විට අඳුරු පැහැය වැඩිවේ
මෑතකදීම සිදු වු චන්ද්‍රග්‍රහණය පුර්ණ එකක් වන අතර එය 2011 ජූනි 15 වනදා සිදු විය
මෑත යුගයේ සිදුවූ දීර්ඝතම සහ අඳුරුතම චන්ද්‍රග්‍රහණයක් වූ එය පැය 3 විනාඩි 39ක් පැවතුණි (පූර්ණ ග්‍රහණය පැය 1 විනාඩි 40)
මෙහි අඳුරු බවට හේතු ගණනාවක් විය
එනම් චන්ද්‍රයා පෘථිවි සමීපක අවස්ථාවෙන් ඉවත් වී දින තුනක් වැනි කෙටි කලකින් සිදු වීම, γ අගය 0.0897 වැනි 0ට ඉතා ආසන්න අගයක තිබීම
2011 මැයි 21 දින පුපුරා යෑම ඇරඹූ අයිස්ලන්තයේ ග්‍රිම්ස්වෝට්න් (Grmsvötn) ගිනිකන්ද නිසා ඇති වුනු ධූලි වලාව මගින් වායුගෝලයේ ඝණත්වය වැඩි වී තිබීම වැනි හේතු ද බලපෑවේය
මීළඟ පූර්ණ චන්ද්‍රග්‍රහණය සිදු වන්නේ 2011 දෙසැම්බර් 10 වනදා වන අතර එයද ඉතා දීර්ඝ චන්ද්‍ර ග්‍රහණයක් වනු ඇත
එය පැය 3 විනාඩි 32 පවති
චන්ද්‍රග්‍රහණය
චන්ද්‍රයා
එහි දීප්තිමත්ම කලාව එනම් පුර සඳ අවස්ථාවේ දී සඳට -12.6ක පමණ දෘශ්‍ය විශාලත්වයක් ඇත
සන්සන්දනාත්මකව සූර්යාට -26.8ක පමණ දෘශ්‍ය විශාලත්වයක් ඇත
මෙසේ වන්නේ චන්ද්‍ර මතුපිට පරිපූර්ණ ලැම්බර්ටියන් පරාවර්තකයක් නොවන හෙයිනි
සඳ සම්පූර්ණව ඇති විට ප්‍රතිවිරුද්ධ ආචරණය එය වඩාත් දීප්තිමත්ව දක්වයි. නමුත් පූර්ණව නැති විට මතුපිටට ප්‍රක්ෂේපිත සෙවණැලි පරාවර්තිත ආලෝක ප්‍රමාණය අවම කරයි
මෙය සම්පූර්ණයෙන්ම මනෝමය ආචරණයකි
සඳ ඉහල අහසේ ඇති විට ක්ෂිතිජය අසල දී පෙනෙණ ප්‍රමාණයට වඩා 1.5%ක් පමණ කුඩා වේ
)

එයට පවතින්නේ අඩු ඇල්බිඩෝවක් වුවත් සඳ අහසෙහි සාපේක්ෂව දීප්තිමත් වස්තුව සේ පෙනේ
චන්ද්‍රයා සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ දුර්වලතම පරාවර්තකයා වන අතර එමඟින් පරාවර්තනය කෙරෙන්නේ එය මත පතිත වන ආලෝකයෙන් 7%ක් පමණි
) දෘශ්‍ය පද්ධතිවල වර්ණ ධ්‍රැවත්වය වස්තුවක වර්ණය හා එහි වටපිටාව අතර සම්බන්ධය දක්වන අතර වටපිටාවෙහි වූ අහස සන්සන්දනාත්මකව අඳුරු නිසා චන්ද්‍රයා වඩා දීප්තිමත් වස්තුවක් ලෙස පෙනේ
චන්ද්‍රයා වටා වූ හේලෝවක්

දවසක් තුළ දී සඳෙහි වැඩිම උන්නතාංශය වෙනස් වන අතර ආසන්න වශයෙන් සූර්යයාට සමාන සීමා ඇත
චන්ද්‍ර කක්ෂයේ ඉහල නැ‍ඟෙන මංසල වසන්ත විෂුවයේ ඇති විට එක් එක් මාසයේ දී චන්ද්‍ර ඇල වීම 280 පමණ දුරට යා හැක
(මෑතක දී මෙය සිදු වූයේ 2006 දීය) මෙහි ප්‍රතිඵලය වන්නේ සඳට 280ක් දක්වා වූ අක්ෂාංශවලට ඉහලින් යාමට හැකි වීමයි
(ෆොරීඩා, කැනරි දූපත් හෝ දකුණු අර්ධ ගෝලයේ බ්‍රිස්බෙන්) වසර 9කට පමණ පසු ඇල වීම එක් මසකට 180 N හෝ S පමණ වේ
අඩ සඳෙහි පිහිටීම ද නිරීක්ෂණ ස්ථානයේ අක්ෂාංශ මත පදනම් වූ සමකයට ආසන්නයේ සිටි නිරීක්ෂකයකුට බෝට්ටුවක් ආකාරයේ සඳක් දැක ගත හැක
සූර්යා මෙන්ම චන්ද්‍රයාට ද, 220 හේලෝ වලල්ලක් හා කුඩා කිරීටක වළලු ඇතුළත් වායු‍ගෝලීය ආචරණ ඇති කළ හැක
චන්ද්‍රයා පෘථිවි අහසෙහි දැක්වෙන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳ වැඩි විස්තර සඳහා චන්ද්‍ර කලාව බලන්න
සෝවියට් සංගමය විසින් අභ්‍යාවකාශගත කෙරුණු,  අභ්‍යාවකාශ ගවේෂකයක්  වූ ලූනා 2 1959 සැප්තැම්බර් 14 වන දනදී  සඳෙහි පාෂ්ඨය මත ගැටුම් පතනය වීමත් සමගම  චන්ද්‍ර ගවේෂණය භෞතික ලෙසින් ඇරඹිනි
එයට පෙර ගවේෂණය සඳහා පැවති එකම විධික්‍රමය වුයේ නිරීක්ෂණය පමණි
ප්‍රකාශ දුරේක්ෂයේ සොයාගැනීමත් සමගම චන්ද්‍ර නිරික්ෂණයන්හී තත්ත්වය පිලිබඳ යෝධ පිමිමක් පැනීමට හැකි විය
තාරකා විද්‍යාත්මක කටයුතු සදහා දුරේක්ෂ්‍යක් භාවිතා කල පළමු වැන්නා ලෙස ගැලීලියෝ ගැලීලි සම්මාන ලබයි
ඔහු විසින් 1609 දී සාදා ගන්නා ලද දුරේක්ෂය මගින් පළමුව නිරීක්ෂණය කරන ලද දේවල් අතරට චන්ද්‍ර පෘෂ්ඨය මත වු කඳු සහ ආවාට අයත් විය
1969 දී නාසාහී ඇපලෝ ව්‍යාපෘතිය විසින් ප්‍රථම වරට සඳ මතට සාර්ථකව මිනිසුන් ගොඩ බස්වන ලදී
ඔවුන් එහිදී විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සිදු කොට පාෂෘණ හා දත්ත නැවත රැගෙන එන ලද අතර ඒවා ආශ්‍රයෙන් ඇඟවූයේ චන්ද්‍රයා සංයුතියෙන් පෘථිවියට සමරූපී බවයි.

චන්ද්‍රයාගේ ඉතිහාසය 

ඇරිස්ටෝටල්ගේ දර්ශනයේ සඳෙන් ආරම්භ වන දිව්‍ය ලෝක පරිපූර්ණභාවයේ රාජධානීන් පිළිබඳව සඳහන් වේ
උප චන්ද්‍ර ප්‍රදේශ වෙනස් වීමේ හා දුෂණයේ රාජධානීන්ද වේ
මෙම ප්‍රදේශ අතර ඕනෑම අනුභාරයක් තදින් නීතියට පටහැනි වේ
ඇරිස්ටෝටල් ඔහු විසින්ම යෝජනා කළ පරිදි සඳ ද දූෂණයේ රාජධානියෙන් ඇතැම් විට කෙළෙසීමට ලක් වී ඇත
“සඳේ කක්ෂයට මුහුණ ලා” යන ඔහුගේ කුඩා ග්‍රන්ථයෙහි ප්ලූටෝ විසින් සඳ සහ පෘථිවිය අතර සම්බන්ධතාවය වෙනස් කෝණවලින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදි
ඔහු යෝජනා කළ පරිදි සඳට ගැඹුරු ගුප්ත ස්ථාන ඇති අතර ඒවාට හිරු එළිය නොලැබෙන අතර ලප යනු අන් කවරක්වත් නොව ගංඟා හා අගල්වල සෙවනැලි වේ
ඔහු සඳ ජනාවාස වී ඇති බව ප්‍රීතියෙන් යුතුව ප්‍රකාශ කළේය
සඳ පරිපූර්ණ දර්පණයක් වන බවත් එහි සලකුණු පෘථිවි ලක්ෂණයන්ගේ පරාවර්තනයන් වන බවට පුරාවෘත්තයන්හි යෝජනා වී ඇත
මෙම විස්තර කිරීම පහසුවෙන් ප්‍රතික්ෂේප කෙරුණේ පෘථිවිය වටා පරිභ්‍රමණයේ දී එහි මූණත කිසිදා වෙනස් නොවන බැවිනි
අවසානයේ සම්මත වූ පැහැදිලි කිරීම වූයේ පරිපූර්ණ ගෝලාකාර වස්තුවක් වූ සඳේ ඝනත්වයට විචලනයන් ඇති බවත් ඒවා මෙම ආචරණය ඇති කරන බවත් ය
චන්ද්‍රයාගේ පරිපූර්ණ බව නිසා දිව්‍ය ලෝක සුරක්ෂිත වී ඇත
ඇරිස්ටෝටල්ගේ මධ්‍ය කාලීන අනුගාමිකයන් ඉස්ලාම් ලෝකය හා අනතුරුව ක්‍රිස්තියානීන් යුරෝපයේ සිටි අතර චන්ද්‍ර ලප ඔවුන් විසින් ඇරිස්ටෝලියානු පදවලින් ප්‍රකාශ කිරීමට උත්සාහ දරන ලදහ
තෝමස් හැරියට් හා ගැලීලි පළමු චන්ද්‍ර දුරේක්ෂ ප්‍රතිබිම්භය ඇඳි අතර වසර කිහිපයක් පුරා එය නිරීක්ෂණය කළේය
ඔහුගේ ඇඳීම් කෙසේ නමුත් ප්‍රකාශයට පත් නොවීය
චන්ද්‍රයාගේ පළමු සිතියම මුල්වරට අඳිනු ලැබූයේ බෙල්ජියානු ජාතික විශ්ව රූපකයෙක් හා අභ්‍යවකාශ විද්‍යාඥයෙක් වූ මයිකල් ෆ්ලොරන්ට් විසින් වසර 1645 දීය
වසර 2කට පසු ජෝන්ස් හෙවිලියස් විසින් වඩාත් බලපෑම් සහගත උත්සාහයන් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී
1647 දී හෙවිලියස් විසින් selenographia නම් චන්ද්‍රයා පිළිබඳවම කියවෙන ප්‍රථම නිබන්ධනය ප්‍රකාශයට පත් කළේය
18 වැනි ශතවර්ෂය වනතුරු ප්‍රොතෙස්ත්‍රන්ත රාජ්‍යයන් විසින් හෙවිලියස්ගේ නාමකරණය භාවිතා කරනු ලැබීය
නමුත් වර්ෂ 1651 දී රෝමානු කතෝලික අභ්‍යවකාශ විද්‍යාඥයෙක් වු ගියෝවානි බැටිස්ටා විසින් ප්‍රකාශයට පත් කළ පද්ධතියකින් එය ප්‍රතිස්ථාපනය විය
ඔහු විශාල පියවි ඇසින් දැකගත හැකි චන්ද්‍ර ලප සඳහා මුහුදුවල නම් හා දුරේක්ෂ ලප සඳහා (අද අගාධ නම් වේ) දාර්ශනිකයන්ගේ හා ගඟනගාමීන්ගේ නම් ද ලබා දුනි
1753 දී ක්‍රොඒෂියානු අභ්‍යාවකාශ විද්‍යාඥයෙකු වූ රොජර් ජෝෂප් විසින් චන්ද්‍රයාට වායුගෝලයක් නොමැති බව සොයා ගන්නා ලදී
1824 දී ෆ්‍රෑන්ක්ස් වොන් ග්රුක්සන් අගාධවලට හේතුව උල්කාෂ්ම ගැටීම බව විස්තර කළේය
නූතන ගවේෂණ

1990 වසරේදී ජපාන අභ්ය/වකාශ යානයක් වු හිටෙන් (Hiten) යානය සඳ වෙත ලඟා වු අතර එත් සමගම චන්ද්රනයා වටා යානයක් කක්ෂ ගත කල තෙවැනි රට බවට ජපානය පත් විය
අභ්යසවකාශ යානය මගින් චන්ද්ර යාගේ කක්ෂය වෙත හැගොමෝ (Hagormo) ඒෂණීය නිදහස් කල නමුත් සම්ප්රේශෂකය දෝෂ සහිත වීම හේතුවෙන් එම මෙහෙයුමේ තව දුරටත් විද්යාඳත්මක වශයෙන් ප්රමයෝජනවත් නොවීය
2007 සැප්තැම්බර් මාසයේදී සෙලීන් (SELENE) නම් යානය චන්ද්ර යාගේ නිර්මාණය වීම සහ පරිණාමය පිළිබද විද්යාරත්මක දත්ත ලබා ගැනීමත් අනාගත චන්ද්ර ගවේෂණ සදහා තාක්ෂණය වැඩි දියුණු කිරීමත් අරමුණු කොට ගෙන අභ්යමවකාශ ගත කල බව JAXA නිළ වෙබ් අඩවියේ සදහන් වේ
නාසා ආයතනය විසින් ‍ක්ලෙමන්ටයින් (Clementine) සහ ලුනා ප්රෝශස්පෙක්ටර් (Lunar Prospector) යන මෙහෙයුම් පිලිවෙලින් 1994 සහ 1998 යන වර්ෂ වලදී දියත් කරන ලදී
1998 වසරේදී චීනයේ හොංකොං වලට අයත් HGS 1 නම් වාණිජ චන්ද්රි්කාව සිය කක්ෂීය ආනතිය වෙනස් කර ගැනීම සදහා දෙවරක් චන්ද්ර්යාට ආසන්නයෙන් ගමන් කළේය
2003 වසරේ සැප්තැම්බර් මාසයේ 27 වැනි දින යුරෝපීය අභ්ය්වකාශ ආයතනය විසින් ස්මාර්ට් (SMART) 1 නම් අඩු වියදම් කුඩා යානයක් අභ්යනවකාශ ගත කල අතර එය චන්ද්රියා වටා කක්ෂ ගත වන ආකාර එකක් විය
ස්මාර්ට් 1 යානයේ මූලික අරමුණ වුයේ චන්ද්රයයාගේ පෘෂ්ඨයේ ත්රිනමාන එක්ස් කිරණ සහ අධෝරක්ත ඡායාරූප ලබාගැනීමයි
ස්මාර්ට් 1 යානය 2004 වසරේ නොවැම්බර් මස 15 වැනි දින චන්ද්ර යා වටා කක්ෂ ගත වු අතර 2006 වස‍ෙර් සැප්තැම්බර් මස 03 වැනි දින දක්වා එය නිරීක්ෂණ කටයුතු වල යෙදුනි
2006 වසරේ සැප්තැම්බර් මස 03 වැනි දින ඝට්ටනයෙන් ඇති වන දුහුවිලි වළාව අධ්යුයනය පිණිස එම යානය චන්ද්ර්යා මතට කඩා වැටීමට සලස්වන ලදී
මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව මේ වන විට චන්ද්‍ර ගවේෂණය සඳහා චැංගේ වැඩ සටහන ආරම්භ කර ඇති අතර, පෘථිවිය මත ශක්ති ප්‍රභවයක් ලෙසින් භාවිතා කරනු වස් හීලියම්-3 සමස්ථානිකය සඳහා චන්ද්‍රයා මත කැණීම් ඇරඹීමට ඇති හැකියාව අධ්‍යයනය කරමින් සිටිති
චීනය සිය Chang’e 1 රොබෝ චන්ද්රය යානය 2007 – 10 – 24 දින අභ්යකවකාශ ගත කරන ලදී
චන්ද්‍රයා ගවේෂණයේ අනාගත සැලසුම් 

2004-01-14 වැනිදා ඇමරිකානු ජනාධිපති ජෝර්ජ් W
බුෂ් 2020 වර්ෂය වන විට නව මිනිසුන් සහිත චන්ද්‍ර මෙහෙයුම්වලින් යුත් සැලසුමක් සඳහා වූ Vision for Space exploration ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී
එම අරමුණ සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා නාසාහි සැලසුම 2005 මාර්තු 19 ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර විවේචකයන් විසින් එය ඇපලෝ 2.0 ලෙස නම් කළේය
පුරෝගාමී මිනිසුන් රහිත මෙහෙයුම වූ ලූනා රීකනයිසන්ස් ඕබිටරය (Lunar reconnaissance orbiter) 2008 දී නිකුත් කිරීමට සැලසුම් කර ඇත
මෙම LRO විසින් සඳ මතුපිටෙහි අධි විභේදන ඡායාරූප ගනු ලබන අතර මෙමඟින් චන්ද්‍ර ආවාට නිරීක්ෂණය කිරීමේ හා සංවේදනය කිරීමේ චන්ද්‍රිකාව (LCROSS) රැගෙන යනු ඇත
එමඟින් ෂැකල්ඩන් ආවාටයෙහි ජලය පැවතීමට ඇති හැකියාවක් ගැන පර්යේෂණ සිදු කෙරෙනු ඇත
චීනය විසින් 2012 දී සඳ මතට රෝවරයක් ගොඩ බැස්වීමටත් 2017 දී සාම්පල නැවත රැගෙන ඒමේ මෙහෙයුමක් සංවිධානය කිරීමටත් සැලසුම් සකස් කරයි
චීනය විසින් 2020 ට පෙර සඳ මත ගඟනගාමීන් ගොඩ බැස්සවීමට රුසියාව සමඟ සහයෝගීව කටයුතු කිරීමට ද එකඟතාවයකට එළඹී ඇත
2010 ට පෙර නිකුත් කිරීමට හැකිවන පරිදි ජපානය විසින් LUNAR –A නැවත සැලසුම් කර ඇත
ජපාන අභ්‍යවකාශ ඒජන්සිය 2020 ආසන්නයේ දී මිනිසුන් සහිත චන්ද්‍ර ගොඩබෑමක් සැලසුම් කර ඇති අතර එමඟින් 2030 වන විට මිනිසුන් සහිත චන්ද්‍ර මධ්‍යස්ථානයකට මඟ පාදයි
කෙසේ නමුත් තවමත් මෙම ව්‍යාපෘතිය සඳහා ප්‍රතිපාදන වෙන් වී නොමැත
2008 අප්‍රේල් වන විට ඉන්දියාව මිනිසුන් රහිත චන්ද්‍ර ඕබිටරයක් වන චන්ද්‍රයාන් නිකුත් කිරීමට අපේක්ෂා කරයි
ඉන්දියානු අභ්‍යාවකාශ පර්යේෂණ සංවිධානය (ISRO) සම්පූර්ණයෙන්ම තමන්ගේ වන මිනිසුන් සහිත අභ්‍යාවකාශ ගවේෂණයක් එළඹෙන දශකය තුළ සිදු කිරීමට සැලසුම් කරන අතර 2014 වන විට අභ්‍යාවකාශයට මිනිසෙකු යැවීමටත් 2020 දී මිනිසෙකු සඳ මතට ගොඩ බැස්සවීමටත් සැලසුම් කර ඇත
රුසියාව විසින් ද ඔවුන් විසින් නතර කර දමනු ලැබ තිබූ මිනිසුන් රහිත ලෑන්ඩරයක් හා ඕබිටරයක් වූ ලූනා ග්ලෝබ් ද නැවත ආරම්භ කරන බවට ප්‍රකාශයක් කර ඇත
එය 2012 දී නිකුත් කිරීමට බලාපොරොත්තු වේ
ජර්මනිය ද 2007 මාර්තු මාසයේ දී ප්‍රකාශයට පත් කර සිටියේ ඔවුන් විසින් 2012 දී ජාතික චන්ද්‍ර ඕබිටරය LEO නිකුත් කරන බවයි.

2007 අගෝස්තු මාසයේ දී නාසා විසින් ප්‍රකාශ කරනු ලැබුවේ සියලු අනාගත මෙහෙයුම් හා චන්ද්‍ර ගවේෂණ සිදු කරනු ලබන්නේ සම්පූර්ණයෙන්ම මෙට්‍රික් පද්ධති භාවිතයෙන් බවයි. මෙය සිදු කරනු ලබන්නේ දැනටමත් මෙට්‍රික් පද්ධති භාවිතා කරන අනෙකුත් රටවල අභ්‍යවකාශ ඒජන්සි සමඟ සහයෝගීත්වය වර්ධනය කර ගැනීම සඳහාය
යුරෝපානු අභ්‍යවකාශ ඒජන්සිය ද අවුරෝරා වැඩසටහනේ කොටසක් ලෙස සඳ මතට මිනිසුන් සහිත මෙහෙයුමක් දියත් කිරීම සඳහා වූ එහි අරමුණ ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී
2007 සැප්තැම්බර් 13 වනදා X Prize සංවිධානය ගූගල් සමඟ Google Lunar Xprize ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී
මෙම තරගයට තරඟ වදින්නන් හට පුද්ගලිකව ධනය යොදවන ලද රොබෝ රෝවර චන්ද්‍රයා මත ගොඩ බැස්වීමටත් අවම වශයෙන් සඳ මතුපිට මීටර් 500ක් ගමන් කිරීම හා පෘථිවිය වෙතට වීඩියෝ, රූප හා දත්ත නැවත එවීම ඇතුලු මෙහෙයුම් අරමුණු කිහිපයක් ඉටු කිරීමටත් සිදු වේ
සටහන් 
 සදෙහි දුර පැත්තෙහි - ගවේෂණය

භාහිර සබැඳි
 
An interactive web documentary about the Moon – ESA
Lunar mission timeline – NASA

චන්ද්‍රයා
ගවේෂණ
2004-01-14 වනදා ඇමරිකානු ජනාධිපති ජෝර්ජ් W
බුෂ් 2020 වන විට නව මිනිසුන් සහිත චන්ද්‍ර මෙහෙයුම්වලින් යුත් සැලසුමක් සඳහා වූ Vision for Space exploration ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී
එම අරමුණ සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා නාසාහි සැලසුම 2005 මාර්තු 19 ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර විවේචකයන් විසින් ඇපලෝ 2.0 ලෙස නම් කළේය
පුරෝගාමී මිනිසුන් රහිත මෙහෙයුම වූ ලූනා රීකනයිසන්ස්  ඕබිටරය (Lunar reconnaissance orbiter) 2008 දී නිකුත් කිරීමට සැලසුම් කර ඇත
මෙම LRO විසින් සඳ මතුපිටෙහි අධි විභේදන ඡායාරූප ගනු ලබනු ඇති අතර මෙමඟින් චන්ද්‍ර ආවාට නිරීක්ෂණය කිරීමේ හා සංවේදනය කිරීමේ චන්ද්‍රිකාව (LCROSS) රැගෙන යනු ඇත
චීනය විසින් 2020ට පෙර සඳ මත ගඟනගාමීන් ගොඩ බැස්වීමට රුසියාව සමඟ වැඩ කිරීමට ද එකඟතාවයකට ද එළඹී ඇත
ජපාන අභ්‍යාවකාශ ඒජන්සිය 2020 ආසන්නයේ දී මිනිසුන් සහිත චන්ද්‍ර ගොඩබෑමක් සැලසුම් කර ඇති අතර එමඟින් 2030 වන විට මිනිසුන් සහිත චන්ද්‍ර මධ්‍යස්ථානයකට මඟ පාදයි
ඉන්දියානු අභ්‍යාවකාශ පර්යේෂණ සංවිධානය (ISRO) සම්පූර්ණයෙන්ම තමන්ගේ වන මිනිසුන් සහිත අභ්‍යාවකාශ ගවේෂණයක් එළඹෙන දශකය තුළ සිදු කිරීමට සැලසුම් කරන අතර 2014 වන විට අභ්‍යාවකාශයට මිනිසෙකු යැවීමටත් 2020 දී මිනිසෙකු සඳ මතට ගොඩ බැස්වීමටත් සැලසුම් කර ඇත
රුසියාව විසින් ද ඔවුන් විසින් නතර කර දමා තිබූ මිනිසුන් රහිත ලෑන්ඩරයක් හා ඕබිටරයක් වූ ලූනා ග්ලෝබ් ද නැවත ආරම්භ කරනවා යැයි ප්‍රකාශ කර ඇත
ජර්මනිය ද 2007 මාර්තු මාසයේ දී ප්‍රකාශයට පත් කර සිටියේ ඔවුන් විසින් 2012 දී ජාතික චන්ද්‍ර ඕබිටරය LEO නිකුත් කරන බවයි. 

2007 අගෝස්තු මාසයේ දී නාසා විසින් ප්‍රකාශ කරනු ලැබුවේ සියලු අනාගත මෙහෙයුම් හා චන්ද්‍ර ගවේෂණ සිදු කරනු ලබන්නේ සම්පූර්ණයෙන්ම මෙට්‍රික් පද්ධති භාවිතයෙන් බවයි. මෙය සිදු කරනු ලබන්නේ දැනටමත් මෙට්‍රික් පද්ධති භාවිතා කරන අනෙකුත් ‍රටවල අභ්‍යාවකාශ ඒජන්සි සමඟ ස‍හයෝගීත්වය වර්ධනය කර ගැනීම සඳහාය
යුරෝපානු අභ්‍යාවකාශ ඒජන්සිය ද අවුරෝරා වැඩසටහනේ කොටසක් ලෙස සඳ මතට මිනිසුන් සහිත මෙහෙයුමක් දියත් කිරීම සඳහා වූ එහි අරමුණ ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී
මෙම තරඟයට තරඟ කරන්නන්හට පුද්ගලිකව ධනය යොදවන ලද රොබෝ රෝවර චන්ද්‍රයා මත ගොඩ බැස්වීමටත් අවම වශයෙන් සඳ මතුපිට මීටර් 500ක් ගමන් කිරීම හා පෘථිවිය වෙතට වීඩියෝ, රූප හා දත්ත නැවත එවීම ඇතුලු මෙහෙයුම් අරමුණු කිහිපයක් ඉටු කිරීමටත් සිදු වේ
ගවේශණය

ලුනා 3 මගින් ගන්නා ලද සඳෙහි ඈත පැත්තේ ප්‍රථම ඡායා රූප වලින් එකක්, දකුණු උඩ කෙලවරේ වන අදුරු පැහැති පැල්ලම් මාරේ මොස්කොවින්ස් වන අතර කේන්ද්රනය‍ට පහළින් හා වමෙන් වු අදුරු පැහැති ප්රලදේශ මාරේ මාගිනස් හා මාරේ සිමිති ලෙස හැදින්වෙයි
1950 පසු බාගය වන තෙක් සදෙහි දුර පැත්තෙහි වූ ගති ගුණ ගැන දැන සිටියේ ඉතාමත් අල්ප ප්‍රමාණයකි
සඳ පිලිබදව වු දත්ත එකතු ස‍ඳෙහි දුර පැත්තෙහි චන්ද්‍ර බාහුව අසල වු ලක්ෂණ පිලිබදව සීමා සහිත තොරතුරු ප්‍රමාණයක් දැක්වීය
කෙසේ නමුත් මෙම අංග එතරම් පුළුල් කෝණයකින් නිරීක්ෂණය නොකරන ලද අතර එය වැදගත් නිරීක්ෂණ වලට බාධාවක් විය
ස‍ඳෙහි දුර පැත්තේ ඉතිරි 82% නොදන්නාසේ පැවතුණු අතර එහි ගුණ වඩාත් සාකච්ඡාවට  (speculation) බදුන්විය
දත්ත එකතුව හරහා දැකිය හැකි සදෙහි දුර පැත්තෙහි වු අංග වලට උදාහරණයක් වන්නේ මාරේ ඔරියන්ටෙල්ය
ගැටුම් බේසමක් වන මෙය කිලෝමීටර් 1000 ක් පමණ විහිදී පවතී
කෙසේ නමුත් මෙය 1906 දී ජුලියස් ෆ්‍රෑන්ක් මගින් නම් කරන තෙක් නම් කරවත් නොතිබිණි
බේසමෙහි සත්‍ය ස්වභාවය සොයා ගනු ලැබුවේ 1960 දී නිවැරදි කරන ලද ඡායාරූප හරහාය
1959 ඔක්තෝබර් 7 වන දා ලුනා 3 සෝවියට් රෝබය මුල්වරට සඳෙහි දුර පැත්තේ ඡායාරූප ගන්නා ලදී
එයින් 18 ක් සදෙහි නොපෙනෙන පැත්තෙන් 1/3 ක් ආවරණය කරයි
වසරකට පසුව පෘතුවියට නොපෙනෙන සදෙහි අංග ඇතුළත් ගෝලයක් USSR මගින් නිකුත් කරන ලදී
ඒ සදහා යොදා ගත්තේ ලුනා 3 මගින් ගන්නා ලද ඡායා රූපයි
1965 ජුලි 20 වනදා තවත් සෝවියට් ප්‍රෝබයක් වන සොන්ඩ් 03 මගින් ලුනා 03 ට වඩා වැඩි විභේදක බලයකින් හා තත්ත්වයකින් යුත් සදෙහි දුර පැත්තේ ඡායා රූප සම්ප්‍රේෂණය කරන ලදී
එම ඡායාරූප මගින් 100 km සිය ගණන් දිග ආවාට දාම නිරූපණය කරන ලදී
1967 දී සදෙහි නොපෙනෙන පැත්තේ සිතියමෙහි දෙවන කොටස මොස්කවුහිදී සොන්ඩ් 03 හි දත්ත මත පදනම්ව නිකුත් කරන ලදී
එහි අළුතින් සොයාගත් සදෙහි නොපෙනෙන පැත්තේ වු විශේෂ භූ ලක්ෂණ 4000 ක් අඩංගු වේ
එම වසරේදීම චන්ද්‍රයාගේ සම්පුර්ණ සිතියමක් හා චන්ද්‍රමතුපිටින් 95% ක් දක්වන සම්පුර්ණ ගෝලයක් සොවියට් එකමුතුවේදී නිකුත් කරන ලදී
සදෙහි නොපෙනන පැත්තේ වු බොහෝමයක් වැදගත් භූ ලක්ෂණ සෝවියට් අභ්‍යවකාශ ප්‍රෝබ මගින් සොයාගන්නා ලද නිසා සෝවියට් විද්‍යාඥයන් ඒවා සදහා නම් තෝරාගන්නා ලදී
මෙය යම්තරමක සංවාදයකට බදුන් වු අතර අන්තර් ජාතික තාරකා විද්‍යා එකමුතුව එම නම් නොයිදුල්ව පැවතෙන ලෙස එම අර්ධ ගෝලයෙහි වු භූ ලක්ෂණ නම් කිරීමට ක්‍රමයක් හදුන්වා දෙන ලදී
සදෙහි දුර පැත්ත ප්‍රථම වරට මිනිස් ඇසකින් නිරීක්ෂණය කරනු ලැබුවේ 1968 දී ඇපලෝ 08 මෙහෙයුම අතරතුරදීය ගගන ගාමී විලියම් ඇන්ඩර්ස් දර්ශණය විස්තර කළේ The backiside looks like a sand pile my kids have played in for sometime
It is all beatup, no definition, Just a lot of bumps and Holes (එම පැත්ත මාගේ ළදරුවන් සෙල්ලම් කල වැලි පිට්ටෙනියක් මෙන් විය
එය කතිසිදු තේරුමක් නොතිබු ගැටිහා සිදුරුවලින් යුක්ත විය
)

එයින් පසු එය ඇපලෝ 08 හි සියළු කාර්යය මණ්ඩල සාමාජිකයන් විසින් හා ඇපලෝ 10 සිට 17 දක්වා වු මෙහෙයුම් සාමාජිකයින් විසින් දැක ඇත
සදට පිටුපසින් ගමන් ගන්නා අභ්‍යවකාශ යානයක් පෘතුවිය සමග සෘජු රේඩියෝ සන්නිවේදනයෙන් ඉවත් වන අතර කක්ක්ෂය සන්නිවේදනයට ඉඩ දෙන තෙක් බලාසිටිය යුතුය
ඇපලෝ මෙහෙයුම් අතර තුරදීත් සොවා මොඩියුලයේ එන්ජිම ආරම්භ කරනු ලැබුවේ එය සදෙහි පිටුපස ඇති විටය
මෙය යානය නැවත පෙනෙන තෙක් මෙහෙයුම් පාලන මධ්‍යස්ථානයෙහි අපහසු කාල පරිච්ඡේදයක් ඇති කරන ලදී
මේවාත් බලන්න
 චන්ද්‍ර ගවේශණය

සඳ
චන්ද්‍රයා
තාරකා විද්‍යාව
‍ස‍ඳෙහි අපට නොපෙනෙන පැත්ත පෘථිවියෙහි වූ රේඩියෝ සම්ප්‍රේශණවලින් ආරක්ෂා වී ඇති නිසා එය ගඟනගාමීන්ගේ භාවිතය සඳහා රේඩියෝ දුරේක්ෂයක් ස්ථානගත කිරීමට සුදුසු ස්ථානයක් ලෙස සැලකේ. කුඩා පාත්‍ර හැඩැති ආවාට Puerto Rico හි Arecibo ට සමාන ස්ථාවර දුරේක්ෂයක් සඳහා ස්වාභාවික නිපැයුම සපයයි
වඩා විශාල පරිමාණ දුරේක්ෂ සඳහා කිලෝමීටර් 100ක විෂ්කම්භයකින් යුත් ස‍ඳෙහි නොපෙනෙන පැත්තේ කේන්ද්‍රය ආසන්නයේ පිහිටා ඇති ඩයිඩලස් ආවාටය හා ‍එහි කිලෝමීටර් 3ක් උස පිටත දාරය කක්ෂගත වී ඇති චන්ද්‍රිකාවලින් වන නොවැදගත් සන්නිවේදන නැවැත්වීමට උදව් වනු ඇත
සඳෙහි වූ ඉතා කුඩා දූවිලි උපකරණවලට, වාහනවලට හා අභ්‍යාවකාශ ඇඳුම්වලට අපවිත්‍ර විය හැක
රේඩියෝ තැටි සඳහා යොදා ගන්නා පරිවාරක ද්‍රව්‍ය සූර්ය ගිනි දැල්වල ආචරණවලින් ද ඉතා සුපරික්ෂාකාරීව ආරක්ෂා කළ යුතුය
අවසාන වශයෙන් දුරේක්ෂය අවට ප්‍රදේශය අනෙකුත් රේඩියෝ ප්‍රභවවල සන්නිවේදනවලින් ආරක්ෂා කළ යුතුය
පෘථිවි චන්ද්‍ර පද්ධතියේ L2 ලැග්‍රාන්ජ් ලක්ෂ්‍යය නොපෙනෙන පැත්තෙහි 62800 km පමණ උසින් පිහිටා ඇත
නාසාහි අධ්‍යයනය කරමින් පවති එක් චන්ද්‍ර මෙහෙයුමක් වන්නේ ස‍ඳෙහි දක්ෂිණ ධ්‍රැවයේ එයිට්කන් බේසමට සාම්පල නැවත පැමිණීමේ ලෑන්ඩරයක් යැවීමයි
මෙම ස්ථානය ප්‍රධාන ගැටුමක් සිදු වූ ස්ථානයක් වන අතර 2400km පමණ වූ නිපැයුමක් නිර්මාණය කරන ලදී
මෙම ගැටුමේ ප්‍රමාණය සඳ මතුපිට තුළට ගැඹුරු විනිවිදයාමක් නිර්මාණය කර ඇති අතර මෙම ප්‍රදේශයෙන් නැවත ගෙන්වා ගන්නා සාම්පල ස‍ඳෙහි අභ්‍යන්තරය සැලකීමට අදාල දත්ත සඳහා විශ්ලේෂණය කළ හැක
අපට පෙනෙන පැත්ත පෘථිවියෙහි වූ සූර්ය සුළංවලින් ආංශිකව ආවරණය වී ඇති නිසා සඳ මතුපිටෙහි අධිකම හීලියම් 3 සාන්ද්‍රණය ස‍ඳෙහි නොපෙනෙන පැත්තේ ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ
සැටර්න් V (සඳ රොකට්ටුව ලෙස හදුන්වන) යනු 1967 හා 1973 කාලාන්තර තුළදී නාසා හි ඇපලෝ හා ස්කයිලැබ් වැඩ සටහන් මගින් භාවිතා කළ බහු අදියර ද්‍රව ඉන්ධන වැයකළ හැකි රොකට්ටුවකි
සැටර්න් රොකට්ටු පවුලේ විශාලතම රොකට්ටුව වු සැටර්න V, ඇලබාමා, කන්ස්විල් හි මාෂල් අභ්‍යවකාශ ගමන් මධ්‍යස්ථානයේදී වර්නර් වොන් බ්‍රෝන්ගේ අධීක්ෂණය යටතේ බෝයි, උතුරු ඇමරිකානු ගුවන් සමාගමක්, ඩග්ලස් ගුවන් යානා සමාගම හා IBM සමාගම ප්‍රධාන කොන්ත්‍රාත්කරුවන් ලෙස හවුල් කර ගනිමින් නිපදවිණි
එය උසෙන් බරෙන් හා කාර්යය භාරය නගා සිටුවීම ලක්ෂයෙන් මෙතෙක් ක්‍රියාකාරීත්වයට ගෙන ආ නිකුත් කිරීමේ වාහනය විය
1980 දශකයේ පසු භාගයේදී පර්යේෂණ මෙහෙයුම් දෙකක පමණක් නිපදවු එනර්ජියානු රොකට්ටුවට ඊට වඩා යන්තමින් වැඩි නිකුත් වීමේ තෙරපුමක් තිබිණි
නාසා විසින් 1967 හා 1973 අතරතුරදි කාර්යය භාරයේ අඩුවක් නොමැතිව සැටර්න් V රොකට්ටු 13 ක් නිකුත් කළේය
සැළසුම් කළ කාර්ය භාරය වුයේ නාසා ආයතනය විසින් චන්ද්‍රගොඩබෑම් සදහා භාවිතා කළ මිනිසුන් සහිත අභ්‍යවකාශ යානා නිපදවීම වු අතර සැටර්න් V රොකට්ටුව ස්කයිලැබ් අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානය නිකුත් කිරීම සඳහා සහය දුනි
සැටර්න් V රොකට්ටුව තුන්වැනි අදියර විවිධ නාසා කොන්ත්‍රාත්කරුවන් විසින් නිපද වනු ලැබුවත් සංයුක්ත බව පිළිබද ශ්‍රේණියක් අනුගමනය කිරීම හා ඒ සියල්ල පාලනය දැන් අයිතිව ඇත්තේ බෝයිං සමාගමටයි
ප්‍රථම හා දෙවන අදියරවල් පරීක්ෂා කරනු ලබන්නේ මිසිසිපිහි සෙන්ට් ලුවිස් බොක්ක අසල පිහිටි ස්ටෙනිස් අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානයෙහිය
පසුව එම පහසුකම අභ්‍යවකාශ ෂටලයේ ප්‍රධාන එන්ජිම හා වර්තමානයේදී ඩෙල්ටා රෝමන් 4 EELV රොකට්ටුවේ හා අනාගතයේදී ඒරස් 5 රොකට්ටුවේ භාවිතා කරන RS 65 රොකට් එන්ජිම පරීක්ෂා කිරීමට හා එයට අවශ්‍ය වෙනස්කම් සිදු කිරීමට යොදා ගන්නා ලදී
සටහන් 

{|

|Saturn_V
මයිකල් කොලින්ස් යනු හිටපු ඇමරිකානු ගගනගාමියෙක් හා පරීක්ෂක ගුවන් නියමුවෙකි
1963 දී ගගනගාමීන් 14 දෙනෙකුගෙන් සමන්විත තුන්වන කණ්ඩායමට ඔහුව තෝරාගනු ලැබීය
ඔහු දෙවරක් අභ්‍යාවකාශයේ පියාසර කළේය
ඔහුගේ පළමු අභ්‍යාවකාශ පියාසැරිය වන්නේ ජෙමිනි 10යි
ඔහු සහ අණ දෙන ගුවන් නියමු ජෝන්  ඩබ්. යං විසින් සංකේතස්ථාන 2ක් අභ්‍යාවකාශ යානා 2කින් එහි දී ප්‍රදර්ශනය කළ අතර කොලින්ස් විසින් EVA 2 ක් ලබා ගන්නා ලදී
ඔහුගේ දෙවන අභ්‍යාවකාශ පියාසැරිය වන්නේ ඇපලෝ 11 වන අතර ඔහු එහි දී නියමු මොඩියුලයේ ගුවන් නියමුවා ලෙස ක්‍රියා කරන ලදී
ඔහු සඳ වටා කක්ෂගත වන අතරතුර නීල් ආම්ස්ට්‍රෝන් හා එඩ්වින් ඕල්ඩ්‍රින් පළමුවරට සඳ මත මිනිස් පා සටහන් තැබීය
ගගනගාමියෙකු බවට පත්වීමට පෙර ජනපද මිලිටරි ඇකඩමියට ඔහු ඇතුළත් වූ අතර එහි සිට එක්සත් ජනපද ගුවන් හමුදාවට එක් වූණි
ඔහු F 86 යානයේ නැගී ප්‍රංශයේ චැම්බ්ලි බුසියර්ස් ගුවන් මූලස්ථානයේ දී පියාසර කළේය
ඔහුව USAF පරීක්ෂණාත්මක පියාසැරි පරීක්ෂණ ගුවන් නියමු පාසලට භාරගත්තේය
ඒ 1960 දී එඩ්වඩ් ගුවන් හමුදා මූලස්ථානයේ දීය
ඔහු අසාර්ථකව දෙවන ගගනගාමී කණ්ඩායමට අයදුම් කළ ද භාර ගනු ලැබූයේ තුන් වන කණ්ඩායමටය
1970 දී නාසා ආයතනයෙන් විශ්‍රාම ගැනීමෙන් පසුව රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුවේ මහජන කටයුතු පිළිබඳව සහකාර ලේකම් ලෙස ඔහු රැකියාවක් ලබා ගත්තේය
වසරකට පසුව ජාතික ගුවන් හා අභ්‍යාවකාශ කෞතුකාගාරයේ පළමු අධ්‍යක්ෂකවරයා බවට පත්විය
ස්මිත් සෝනියන් ආයතනයේ උප ලේකම් බවට 1978 දී පත් වන තුරු ඔහු සිය නිලය දැරීය
1980 දී LTV අභ්‍යවකාශ යානයේ උප සභාපති ලෙස ඔහු රැකියාව ලබා ගත් අතර 1985 දී තම ව්‍යාපාර කටයුතුවල නියැළීමට සඳහා ඉල්ලා අස් විය
පැට්‍රිෂියා සමඟ විවාහ වූ කොලින්ස්හට කේට්, ඈන් හා මයිකල් යන දරුවන් තිදෙනා ලැබුණි
Jr කේට් යනු නිළියක් වන අතර All My Children යන දිවා කාලයේ විකාශිත මෙගා ටෙලිනාට්‍යයේ නැතලි මාලොව් ඩිලන් යන ඇගේ චරිතය නිසා ඇය සුප්‍රසිද්ධ නිළියකි
2021 අප්‍රේල් 28 වැනිදා, කොලින්ස් (වයස 90) එක්සත් ජනපදයේ ෆ්ලෝරීඩා ප්‍රාන්තයේ නේපල්ස් හි දි පිළිකාවක් හේතුවෙන් මරණයට පත් විය
භාහිර සබැඳි

 මයිකල් කොලින්ස්ගේ MIT/AeroAstro හි සපැමිණීම | 2015-04-01

අභ්‍යවකාශගාමීන්
ඕල්ඩ්‍රින් පළමුව ඊගල් (Eagle) වෙත ඇතුල් වෙන ලදී
යම් අපහසුතාවයක් සහිතව ගඟනගාමීන් විසින් පටලය හා 22kg වලට වඩා වැඩි සඳ මතුපිට වස්තු අඩංගු සාම්පල පෙට්ටි 2 Lunar Equipment Conveyor ලෙස හැඳින්වූ පැතලි රැහැන් කප්පි අපකරණයක් යොදා ගෙන යානය තුළට ඔස‍වා තබන ලදී
ආම්ට්‍රෝන් විසින් ඕල්ඩ්‍රින්ට ඔහුගේ ඇඳුමේ පොකට්ටුවෙහි වූ ස්මාරක ද්‍රව්‍ය බෑගයක්  පිළිබඳ මතක් කළ අතර ඕල්ඩ්‍රින් බෑගය පහලට දමන ලදී
ඉන් පසුව ආම්ට්‍රෝන් ඉනිමගෙහි තෙවන පඩියට පැන LM තුළට නඟින ලදී
ඉන්පසු ඔවුන් LM නැවත පීඩනයට පත් කර නිදා ගැනීම සඳහා සූදානම් වන ලදී
කැබිනය තුළ ඇවිදීමේ දී වැරදීමකින් ඕල්ඩ්‍රින් විසින් ස‍ඳෙ‍න් නිකුත් වීම සඳහා වූ ප්‍රධාන එංජිමට බලය සැපයූ circuit breaker කඩන ලදී
මෙම ක්‍රමය ක්‍රියාත්මක නොවූයේ නම් නික්මීමේ එංජිම පණ ගැන්වීම සඳහා චන්ද්‍ර මොඩියුල පරිපථය නැවත සකස් කිරීම කළ හැකිව තිබුණි
පැය 7ක පමණ විවේකයකින් පසු පූස්ටන් විසින් ආපසු පැමිණීමට ඔවුන් සූදානම් කිරීමට ඔවුන්ව අවදි කරවන ලදී
54 UTC ට ඔවුන්  21.5 kg බර චන්ද්‍ර සාම්පල ද රැගෙන ඊගල්ගේ (Eagle's) නිකුත් වීමේ අදියරින් චන්ද්‍ර කක්ෂයේ වූ කොළොම්බියාහි  (Columbia) සිටි CMP මයිකල් කොලින්ස් සමඟ නැවත සම්බන්ධ වීමට චන්ද්‍රයා මතුපිටින් නික්මෙන ලදී
ඇපලෝ 11 හි චන්ද්‍ර මොඩියුලයේ ඉනිමගෙහි වූ ඓතිහාසික පලකයක් තවමත් සඳ මත දක්නට ඇත
නාසා පුවත් නිකුත් කිරීම අංක 69-83‍F (1969 ජූලි 13) (ඕල්ඩ්‍රින් විසින් 1989 දී ඔහු විසින් ප්‍රකාශයට පත් කළ Men from earth කෘතියෙහි කියා සිටින්නේ සඳ මත තබා ආ ද්‍රව්‍ය අතරට අජටාකාශගාමීන් වන ව්ලැඩිමීර් කොමරව් හා යූරි ගගාරින් අනුස්මරණය කිරීමේ සෝවියට් පදක්කම් ඇතුළත් වූ බවයි. 

සඳෙන් නැවත නිකුත් වීමේ දී ගන්නා ලද සේයා පටවලින් තහවුරු වූයේ ගොඩ බෑම් අදියරේ සිට අඩි 25ක් පමණ දුරින් සිටුවා තිබූ ඇමරිකානු ධජය නිකුත් කිරීම් අදියරේ එන්ජිමෙන් පිටවන වාත ධාරාව නිසා ඉතා දරුණු ලෙස ලෙල දුණු බවයි. ගොඩබෑම් ප්‍රදේශය කැමරා දර්ශණ පථයෙන් ඉවත් වන විට ධජය බිම වැටීමට ආසන්නව තිබිණි
(කෙසේ නමුත් බස් ඕල්ඩ්‍රින්ට අනුව චන්ද්‍ර නිකුත් වීම් අතරතුර දී “නිකුත් කිරීම් අදියර ඇරඹු‍ණි
මම පරිගණක ගැන අවධානය යොමු කරන අතර නීල් උන්නතාංශ අනාවරකය අධ්‍යයනය කරමින් සිටියේය
නමුත් මම ධජය බිම වැටීම පෙනෙණ තෙක් බලා ගෙන සිටියෙමි”) ඉන්පසුව සිදු කරන ලද ඇපලෝ මෙහෙයුම් සාමාන්‍යයෙන් ඇමරිකානු ධජ සිටවනු ලැබුවේ LM හි සිට 100m ක් වත් දුරිනි
කොළොම්බියා සමඟ සම්බන්ධ වීමෙන් පසු ඊගල් LM 1969 ජූලි 21 වනදා 23