Minuri/sinhala-corpus-wikipedia huggingface dataset:
වසභ (ක්‍රි
ව. 67 - 111)
		වල්ලිපුරම් රම්පත - අනුරාධපුර නගරය ආරතක්ෂාව අතින් ශක්තිමත් කළේය
වැව් එකොළහක් බොහෝ ආඥාවල්
1 වැනි ගජබාහු ක්‍රි
ව. 114 - 136
		චෝල රාජ්‍ය ආක්‍රමණය කර සිරකරැවන් ආපසු ගෙනාවේය
බුදුන්ගේ ධන්ත ධාතුව නැවත හිමිකරගනී
මහාසේන ක්‍රි
ව. 274 - 301
		ථෙරවාදයට (මහාවිහාරය) බොහෝ හිරි හැර කළේය
මහායානය ඉස්මත්‍රවි
පසුව රජු මහා විහාරයට පැමිණියේය
පණ්ඩු ක්‍රි
ව. 429
		පාණ්ඩ්‍ය පාලකයින් හත්දෙනාගෙන් පළමු වැන්නාය
අන්තිමයා පීඨිය විය
455
	ධාතුසේන ක්‍රි
ව. 455 - 473
		මේ රජුගේ මාමා වූ මහානාම (හිමි) මහාවංශය ලිවීය
කලාවැව කරවීය
ඔහුගේ පුත් කාශ්‍යප ක්‍රි
ව. 470- 488 අති  ප්‍රසිද්ධසීගිරිය පර්වත  මාළිගය ගොඩනැංවීය
සීගිරියේ 700 ක් පමණ වූ කුරැටු ගී සිංහලයේ කිසියම් පැතිකඩක් පෙන්වයි.

ඉතිහාසය - ලංකා
අනුරාධපුර
පුර්ව ඓතිහාසික යකඩ යුගය

	ඓතිහාසික වාර්තා අනුව නගරයේ ආරම්භය ක්‍රි
පු 5 වන සියවසේ පමණ සිදුවී ඇතැයි සදහන්‍ වෙයි
එහෙත් පුරාවිද්‍යා දත්ත අනුව එය ක්‍රි
10 වෙනි ශත වර්ෂය දක්වා දිවයයි
පුරාවිද්‍යාත්මක කැණිම් වලින් මනුෂ්‍යවාසය පිළිබද කරැණු හෙලිවන නමුදු ක්‍රි
5 වන සියවසෙන් එපිට (ප්‍රාග් ඓතිහාසික) කාලය පිළිබදව සාක්ෂි ඇත්තේ ඉතා සුළු වශයෙනි
අනුරාධපුරයේ  කරන ලද වැඩිදුර කැණිම් වලදී නගරය හෝ නගරය අසල ප්‍රාග් ඓතිහාසික ජනාවාසයන් පැවතුන බව අනාවරණය වී ඇත
900 - 600 අතර කාල පරාසය තුල ප්‍රාග් ඓතිහාසික යකඩ යුගයේ, යකඩ තාක්ෂණය, කුඹල් කර්මාන්තය, අශ්වයින්, ගෘහාශ්‍රිත ගවයින්,  වී වගාව පිළිබද ලකුණු පෙනෙන්නට තිබේ
700 - 700 වකවානුවේ අනුරාධපුරයේ ජනාවාස හෙක්ටයාර් 50 ක පමණ ප්‍රමාණයක් දක්වා වර්ධනය වී ඇත
වයඹින් හා ඊසාන  දිගින් ප්‍රාධාන වරායන් තිබීමත් වාරි පහසුකම් සහිත සරැ සාර භූමියක් නගරය වටා තිබීමත් හේතුවෙන් නගරය සුභ කටයුතු වලදී ආරක්ෂිත විය
ආක්‍රමණිකයන්ගෙන් බේරීමට ස්වාභාවික රැකවරණය සලසමින් නගරය ඝණ වනාන්තරයෙන් වට වී තිබුණි
ඓතිහාසික මුල් යුගය 
	ක්‍රි
500 - 250 අතර කාල සීමාව වංශකථා අනුව අධ්‍යනය කර තිබේ
මෙම කාල සීමාවේ පණ්ඩුකාභය රජු ද්වාරයන්, වාණිජ මධ්‍යස්ථාන ආදී අංග ඇතුලත් කරමින්  ක්‍රමවත් නගර සැළසුම් කළේය
නගරය වර්ග කි
මී 1 ක පමාණයක පැතිර තිබු අතර එය මාහාද්වීපය තුල එකල ඒ වර්ගයේ විශාලතම නගර වලින් එකක් ලෙස සැළකුනි
ඉතිහාසය
යුගය අනුව ඉතිහාසය
වයිකින්ග් ගවේෂණයේ පරීක්ෂණ

1970 වසරේ මැදභාගයේ සිදු කරන ලද වයිකින්ග් ‍ගවේෂණයේ මූලික අරමුණ වූයේ එම යානයේ සවිකොට තිබුණාවූ කුඩා සෙවුම් උපකරණ භාවිතයෙන් අගහරු මතුපිට ජීවයක් පවතීදැයි සොයා බැලීමයි
මෙම උපකරණ විශේෂයෙන් සැලසුම් කොට තිබුණේ අගහරු පස තුළ යම් ක්ෂුද්රි මට්ටමේ ජීවයක් පවතී නම් ඒවා හසුකර ගැනීමට හැකි වන පරිදි වේ
මෙම ගවේෂණයේ කාර්යයන් වඩාත්ම අපහසු කළ සාධකය වූයේ අගහරු මතුපිට තත්වයන් පිළිබදව නාසා විද්යාවඥයන් තුළ වූ අල්ප දැනුම මැරිනර් -4 ගවේෂණයෙන් ලද තොරතුරු අනුව ගොණු කරගත් සීමිත දැනුම හමුවේ නාසා ආයතනය වයිකින්ග් මෙහෙයුම සැලසුම් කරන ලද්දේ පෘථිවියට සමාන ජීවී තත්වයන් පරීක්ෂා කිරීම පිණිස විය
කෙසේ වුවද , සිදු කරන ලද්දා වූ ප්රිධාන පරීක්ෂණ  හතරෙහි ප්ර තිඵලවලට අනුව පෙන්නුම් කළේ කාබන්ඩයොක්සයිඩ් නිපදවීම වැඩිවී ඇති බවයි. පස තුළ ජලය හා පෝෂ්යවය පදාර්ථ සෙවීමේ පරීක්ෂණ අතරතුර දී මේ බැව් තහවුරු විය
අගහරු මතුපිට ජීවය පැවති බවට මෙය සාධකයක් බව කියැවුණ ද ඇතැම් විද්යා ඥයන් මෙය ප්රහතික්ෂේප කළේ පසෙහි වන සුපිරි ඔක්සයිඩ සෑදිය හැකි රසායනිකයන් හේතුවෙන් ද මෙසේ කාබන්ඩයොක්සයිඩ් නිපදවීමට සිදුවිය හැකි බව පවසමිනි
ඔවුන්ගේ තර්කය වූයේ කාබන්ඩායොක්සයිඩ් ප්රිතිශතය වැයවීම ජීවයක් නැතිව වුවද සිදුවිය හැකි බවයි. නමුත් තම මතය තහවුරු කිරීම පිණිස නාසා ආයතනය තර්ක කළේ ගවේෂණ යානයේ වූ වායු වර්ණාවලීක්ෂයට හසුවීම තරම් විශාල ප්ර මාණයක් පරිවෘත්තීය ජීවීන් පරීක්ෂා කළ පස් නියැදියේ නොසිටි බවයි. වයිකින්ග් ව්යාරපෘති සැලසුම්කරුවකු වූ “ගිල්බර්ට් ලෙවින්” මෙම ප්රරකාශනයට සහය පල කළේ වයිකින්ග් ව්යාාපෘතියේ අරමුණ වූයේ අගහරු මතුපිට ජීවයකට පැවතිය හැකි සාධක තිබේදැයි පරීක්ෂා කිරීම විනා ජීවීන් සිටීදැයි පරීක්ෂා කිරීම නොවූ බව පවසමිනි
තිස් වසරක් පැරණි වයිකින්ග් ගවේෂණ දත්ත නැවත විමර්ශනය කිරීමේදී යොදාගත් නූතන ජීව - රසායන ක්රවමවේදවලදී යෝජනා වූයේ වයිකින්ග් ගවේෂණය සදහා යොදාගත් තාක්ෂණය ජීවයක් හැදින ගැනීම සදහා ප්රේමාණවත් නොවූ බවයි. නැතහොත් ඇතැම් විට යොදාගත් ක්රයමවේද නිසා නියැදිවල සිටි ජීව පදාර්ථ මිය යන්නට ඇති බවයි. මින් ගම්ය  වන ප්රදධානතම අදහස වනුයේ අගහරු මත වූ ජීවය එහි ඇති අධි ප්රයමාණයක් වූ ඔක්සයිඩ හා හයිඩ්රයජන් පෙරොක්සයිඩ හේතුවෙන් විනාශ වී යාම වෙනුවට එම තත්වයන් තමන්ගේ පැවැත්ම සදහා කළමණාකරණය කරගන්නට ඇති බවයි. උදාහරණයක් ලෙස , හයිඩ්රණජන් පෙරොක්සයිඩ්, ජල අණුවක් -500C ට වඩා සීත වීමට ඉඩ නොහරී
එනම් , වියළි ග්රවහලොවක් මත වන ජීවයට හිතකර තත්වයකි
ඇසිටික් ඇසිඩ් බැක්ටීරියා ගණයට අයත්වන Acetobacter peroxidans   නම් පෙරොක්සයිඩ මේ සදහා වූ ප්රසකට උදාහරණයකි
එසේම තවත් තර්කයක් වනුයේ , වයිකින්ග්යානය ගොඩ බැසීමේදී එම යානය මගින් නිකුත් කළ තාප තෙරපුම් හේතුවෙන් අවට වූ ජීවය විනාශ වී යන්නට ඇති බවයි.

http
org/wiki/Life_on_Mars#Viking_experiments
පසුබිම - බ්‍රිතාන්‍යයන් හා උඩරැටියන්

නෙදර්ලන්තයේ බලය ප්‍රංශයට නතු වීමෙන් කලබලයට පත්වු බ්‍රිතාන්‍ය , යුධමය වශයෙන් ඉතා වැදගත් වරායක් වුද , ලන්දේසීන්ට අයත්ව තිබු ත්‍රිකුණාමලය වරාය අත්පත් කරගත් හ
එමෙන්ම මඩකලපුව , ගාල්ල හා යාපනය මෙන්ම ලංකවේ මුහුදුබඩ  පහත් බිම්ද එසේ අත්පත් කර ගත්හ
මුලු ශ්‍රී ලංකවේම පාලනය තමන් නතු කර ගැනීම දක්වා බලය ව්‍යාප්ත කළ යුතු යයි කල්පනා කළ ඔවුහු රාජකාරිය සහ කුල ක්‍රමය වැනි සමාජයේ ස්ථාපිතව තිබු අංගද වෙනස් කළහ
මෙම ක්‍රියාවලිය මහනුවර රාජධානිය හා ඔවුන් අතර තිබු අවුල් තත්වය තවදුරටත් වර්ධනය වීමට බලපෑවේය
ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍ය කදුකරය නායක්කාර් රජුන් ගේ පාලනය යටතේ ස්වාධීනව පැවතියේය
කන්ද උඩරට රාජධානිය සමග ගිවිසුමක් අත්සන් කිරීමට ඉන් පෙර ගන්නා ලද උත්සාහයන් ප්‍රතික්ෂේප විය
සිංහල රදළවරු  නිරන්තයෙන් රජුට එරෙහිව කුමන්ත්‍රණය කිරීමත් , යටි උගුල් ඇටවීමත් හේතුවෙන් උඩරට රාජධානියේ සුරක්ෂිතභාවය අස්ථාවර විය
ඒ වන විට බ්‍රිතාන්‍ය පාලන ‍ප්‍රදේශයට පලා ගොස් සිටි රාජාධිරාජසිංහ රජුගේ මස්සිනා වු මුත්තුසාමි රාජ්‍ය බලය උදුරා ගැනීමට කරන උත්සාහයට මුහුණ පෑමටද රජුට සිදුවිය
මෙම මුත්තුසාමි 1800 වර්ෂයේ මුල බ්‍රිතාන්‍ය ය‍ටත් ප්‍රදේශයට ගොස් උඩරට රජුට එරෙහිව කටයුතු කරමින් සිටියේය
අලුතෙන් බදවා ගත් ඉන්දියානු භටයන්ද සමග 6000ක් පමණ බ්‍රිතාන්‍ය හමුදා ඇණියද , අධිරාජ්‍ය හමුදාව තව දුරටත් මුහුදු බලයේ තනි අයිතිය භුක්ති වින්දාහ
එම කරුණ  එසේ සිදුවන විට මහනුවර රාජධානිය දුෂ්කර ගිරි දුර්ග මධ්‍යයේ පිහිටා තිබීමේ වාසිය එම රාජධානියට හිමි විය
එසේම ශත වර්ෂ හතරම මුළුල්ලේ යටත් විජිත වාදීන්ට යටත් නොවී සිටීමේ අත්දැකීම්ද තිබුණේය
org/wiki/Kandian_Wars#Background_-_the_British_and_the_Kandyans
1983 ජුලි 23 වැනි දින ශ්‍රී ලංකාවේ ඇරඹුණු ජනවාර්ගික කලබල හැදින්වීමට බොහෝ දෙනා පාවිච්චි කරනනේ "කලු ජුලිය" යන වචනයයි
අතේ ගැසීම මෙම සිද්ධියේදී දෙමළ මිනිසුන් දාහක් පමණ මරා දමනු ලැබීය
නිවාස දස දහසක් විනාශ කරනු ලැ‍බීය
ශ්‍රී ලංකික දෙමළ ජනතාවගෙන් බොහෝ පිරිසක් වෙනත් රටවල් බලා ගියහ
මෙම කලබලය ආරම්භ වීමට හේතුවුයේ දෙමළ විමුක්ති කොටි සංවිධානය නමින් හැදින්වු ආයුධ සන්නද්ධ, දෙමල කණ්ඩායමක  සැගවී සිට කරන ලද මාරාන්තික ප්‍රහාරයකින් ශ්‍රී ලංකා හමුදාවේ සෙබලුන් 13 දෙනෙකු ජීවිතක්ෂකයට පත්වීමයි
සිංහල බහුතරයකින් යුත්  ශ්‍රී ලංකා රජයත් - දෙමළ බෙදුම්වාදීනුත් අතර ආයුධ සන්නද්ධ  අරගලයකට මුල පිරුවේ මෙම කලු ජුලි සිද්ධිය බව සාමාන්‍ය පිළිගැනීමයි
පසුබිම
බෙදීම හා යටත් කිරීම් සංකල්පය අනුගමනය කළ බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත වාදීන් ශ්‍රී ලංකවේ පාලනය, අධ්‍යාපනය හා ආර්ථිකය පාලනය වැනි කටයුතු වලදී දෙමළ ජනයාට විශේෂ අනුග්‍රහයක් දැක්වීම සිංහල දමිළ ජනයා අතර ආයුධ සන්නද්ධ අරගලයක් ඇරඹීමට අනුබලයක් විය
1956 වසරේ දී ගෙන ආ සිංහල පමණයි පනතින් දෙමළ හා ඉංග්‍රීසි භාෂා සාධාරණ මට්ටමින් භාවිතා කිරීමට මුළුමනින්ම බාධා කරන ලදී
දෙමළ ජනතාව විසින් මෙම ජනතාවට එරෙහිව සුළු වශයෙන් ආරම්භ කරනු ලැබු විරෝදතා ව්‍යාපාර සුළු කැරලි ගැසීම් 1958 කොලාහලය (හර්තාලය) දක්වා අනුක්‍රමයෙන් වර්ධනය විය
1960 වසරේ පැවති  විරෝධතා ව්‍යාපාර සහ රජයෙන් ඒවා මැඩපැවැත්වීමට ගත් ක්‍රියාමාර්ග, දෙපාර්ශවය අතර වෛරය වර්ධනය වීමට හේතු විය
1971 දී මුස්ලිම් හා සිංහල ශිෂ්‍යයන් ට විශේෂ අනුග්‍රහයක් දැක්වීමට ක්‍රියාමාර්ග ගැනීමත් (affirmatiue action) දෙමළ ශිෂ්‍යයින් සම්බන්ධයෙන් කිසියම් ප්‍රමිති කරණයක් හා වෙනත් සීමා කිරීම් පැනවීමත් හේතු කොට ගෙන දෙමළ සිසුන් ආයුධ සන්නද්ධ දෙමළ කණ්ඩායම් කෙරේ වැඩි වශයෙන් නැඹුරු වීමට පිටි වහලක් විය
මෙම අංකුර බලවේග සම්බන්දයෙන් පොලිසීය ගත් ක්‍රියාමාර්ග දෙමළ සිවිල් ජනතාව හා රාජ්‍යය අතර විශ්වාසය පලුදු වීමට දැඩිසේ බලපෑවේය
‘1977 කැරළි කෝලාහල’ ලෙස හැදින්වෙන ජනවාර්ගික කලබල කීපයක් එම වර්ශයේදී එක්සත් ජාතික පක්ෂය බලයට පත්වීමෙන් පසු හටගත්තේය
1981 දී ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද යාපනය මහජන පුස්තකාලය කලහකාරී පිරික් විසින් ගිනි බත් කරන ලදී
1983 වර්ෂය වන තෙක් මේ හා සමාන සුළු ප්‍රමාණයේ සටන් හතු පිපෙන්නාක් මෙන් පැන නැගුණු දෙමළ සන්නද්ධ කණ්ඩායම් හා රජය අතර ඇති විය
මෙහිදී සැලකිය යුතු මිනී මැරුම් සංඛ්‍යාවක් අතුරුදහන් වීම් හා මේ සම්බන්ධ පැමිණිලි දෙපාර්ශවයෙන්ම කරන ලද බවට වාර්තා විය
මූලාශ්‍ර 

දේශපාලනය

ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිහාසය
ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ආගම ථෙරවාදයට ඇතුළත් වන අතර ජනගහනයෙන් 70% ක්ම බෞද්ධ ආගමිකයන්ය
මුලින්ම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වුයේ ථෙරවාදී බුදු දහමය
ශ්‍රී ලංකාවේ ජනගනයෙන් 70% ථෙරවාදී බුදුදහමේ අනුගාමිකයෝ වෙති
දීපවංශය වැනි වංශකතාවල සදහන් පරිදි ශ්‍රී ලංකාවේ දේවානම්පියතිස්ස රජතුමා‍ගේ කාලයේ අශෝක අධිරාජ්‍යයාගේ පුත් මහින්ද තෙරුන්  ක්‍රි
2 වැනි සියවසේදි ලංකාවට බුදු දහම ගෙන එන ලදී
මෙම කාලය තුලදිම ශ්‍රී මහා බෝධි අංකුරයද ලංකාවට වැඩම කරන ලද අතර රජුගේ අනුග්‍රහය ඇතිව ප්‍රථම ආරාමයන් පිහිටුවන ලදී
එතෙක් පාලි භාෂාවෙන් කට පාඩමින් රැක ගෙන ආ ධර්ම කරුණු ක්‍රි
30 දී පමණ ලේඛණාරූඪ කරන ලදී
දෙවැනි සියවසේ ශ්‍රී ලංකාවට බුදු දහම හදුන්වා දිමෙන් පසුව, අඛණ්ඩව පැවති ගෙන ආ සඟ පරපුර  හේතු කොටගෙන ශ්‍රී ලංකාවේ බුදු සසුන බොහෝ කාලයක් පවතින්නේය
මෙය වෙනත් ඕනෑම බෞද්ධ රටක නොමැති තත්වයක්
බුද්ධාගම පිරිහීමට ලක්වු ඇතම් අවස්ථාවල ශ්‍රී ලාංකිය සඟ සසුන, මියන්මාරය  සහ තායිලන්තය වැනි රටවල් සමග පැවති සම්බන්ධතා උපයෝගි කරගෙන නැවත පුනර්ජීවනය ලැබීය
මහායානය බලවත් වු කාලවලදි මෙන්ම යටත් විජිතවාදී රාජ්‍ය නිලධාරීන් බුද්ධාගම නොසළකා හැරි අවස්ථාවලදී ශ්‍රී ලංකාවේ ථෙරවාදී බෞද්ධ සමාජයට විශාල අභියෝගයන්ට මුහුණ දීමට  සිදු විය
‍එහෙත් නැවත නැවත (විශේෂයෙන් 19 ශත වර්ෂය තරම් මෑත කාලය තුළදී ) ලැබු පුනර්ජීවනයන් නිසා ථෙරවාදී බුදු දහම වසර 2000ක පමණ කාලයක් ජීවමානව පැවතුණි
ඉතිහාසය 

සාම්ප්‍රදායික වංශ කථාවන්ට අනුකූලව  ලංකාවට බුදු දහම හඳුන්වා දී ඇත්තේ දෙවන සියවසේ ඉන්දියාවේ විසූ අශෝක අධිරාජයාගේ ගේ පුතුන් වූ මහින්ද මහා රහතන් වහන්සේය
එවකට ලංකාව පාලනය දේවානම්පියතිස්ස රජුන් හට භාර වී තිබිණි
මේ කාලය තුළදී ශ්‍රී මහා බෝධීන් වහන්සේගේ ශාකාවක් ද වැඩම කරන ලදී
ශ්‍රී ලංකා රජුන්ගේ අනුග්‍රහය ඇතැතිව මුල්ම ආශ්‍රමය බිහි විය
ඒ වාගේම පාලි පොත් පත් ලියවීම ආරම්භ විනි
දෙවන සියවසේදී බුදු දහම හඳුන්වා දීමෙන් අනතුරුව එය වැඩිම කාලයක් ව්‍යාප්ත වූයේත්  සහ සංඝයා වහන්සේලා වැඩි ප්‍රමාණයක් බිහි වූයේ ශ්‍රී ලංකාවේ පමණි
එම තත්වය හීන වූ අවස්ථාවල මියන්මාරයෙන් සහ තායිලන්තයෙන් පැවිදි පෙලපත් ඈඳ ගන්නා ලදී
මාහායාන ධර්මය ඇති වීමත් සමග ථෙරවාද බුදු දහමේ පැවැත්මට යම් කිසි බලපෑමක් ඇතිවූ නමුත් ථෙරවාද ධර්මය අවුරුදු 2000 කටත් වඩා ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රචලිත වී ඇත
ලංකාවේ ජනගහනයෙන් 70% ථෙරවාදී බුදුදහමේ අනුගාමිකයෝ වෙති
දීපවංශය වැනි වංශකතාවල සදහන් පරිදි ශ්‍රී ලංකාවේ දේවානම්පියතිස්ස රජතුමා‍ගේ කාලයේ අශෝක අධිරාජ්‍යයාගේ පුත් මහින්ද තෙරුන් ක්‍රි
දෙවැනි සියවසේ ශ්‍රී ලංකාවට බුදු දහම හදුන්වා දිමෙන් පසුව , අඛණ්ඩව පැවති ගෙන ආ සංඝපරපුර හේතු කොටගෙන ශ්‍රී ලංකාවේ බුදු සසුන බොහෝ කාලයක් පවතින්නේය
බුද්ධාගම පිරිහීමට ලක්වු ඇතම් අවස්ථාවල ශ්‍රී ලාංකිය සංඝ සසුන , මියන්මාරය සහ තායිලන්තය වැනි රටවල් සමග පැවති සම්බන්ධතා උපයෝගි කරගෙන නැවත පුනර්ජීවනය ලැබීය
මහායානය බලවත් වු කාලවලදි මෙන්ම යටත් විජිතවාදී රාජ්‍ය නිලධාරීන් බුද්ධාගම නොසළකා හැරි අවස්ථාවලදී ශ්‍රී ලංකාවේ ථෙරවාදී බෞද්ධ සමාජයට විශාල අභියෝගයන්ට මුහුණ දීමට සිදු විය
ක්‍රිස්තියානි මිෂනාරී ආක්‍රමණ සහ ය‍ටත්විජිතවාදය 

16වන සියවසයේ සිට ක්‍රිස්ත්‍රියානි මිෂනාරීවරු සහ පෘතුගීසි, ලන්දේසි, බ්‍රිතාන්‍ය යන ජාතීන් ශ්‍රී ලංකාවේ ජනතාව කතෝලික, රෙපරමාදු ක්‍රිස්ත්‍රියානි භක්තිකයන් කිරීමට උත්සාහ දැරූහ
19වන සියවසයේ අග භාගයේදී ජාතික බෞද්ධ ව්‍යාපාරය ඇමරිකානු ජාතික කර්නල් හෙන්රි ස්ටීල් ඕල්කට් අනුග්‍රහයෙන් සහ පානදුරාවාදයේ (ක්‍රිස්තියානි පූජකයකු සහ මිගෙට්ටුවත්තේ ගුණානන්ද හිමියන් අතර පැවති) ජයග්‍රහණයෙන් නැවතත් බලාත්මක වෙන ලදී
බුදුදහ‍මේ ව්‍යාප්තිය  

ශ්‍රි ලංකාවේ බුදුදහම වූයේ මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ වැඩම කිරීමෙන් පසුව 2 වන සියවසේදීය
දේවානම්පියතිස්ස රජතුමා ඇතුළු බොහෝදෙනා බෞද්ධයින් බවට පත් වූවේය
මහා විහාර නම්වූ පූජාශ්‍රමය බිහි වූයේද මේ යුගයේදීය
ශ්‍රිලංකා වේ පාලි ග්‍රන්ථයන් බිහි වූයේ වට්ටගාමිනී රජුන්ගේ සමයේදීය
ඒ වාගේම ථේරවාද බුදු දහමේ පටන් ගැන්මද මේ යුගයේදී ආරම්භ විය
පසු කලෙක විවරණ ලියන්නන් මඟින් බුදු දහම පිලිබඳව පොත් පත් ලියවුනි
එවන් විශිෂ්ඨ කතෘන් වන්නේ බුද්ධඝෝස (4-5 වන සියවස)සහ ධම්මපාල (5-6 වන සියවස)වැනි රජවරු. එවකට මහායාන ධර්මය දේශයට බලපෑමක් වූ නමුත් කාලයාගේ ඇවෑමේන් ථේරවාදය ප්‍රචලිත විය
ඉන් පසුව අග්නිදිග ආසියාවේම 11 වන සියවස වනවිට ථේරවාදී බුදු දහම ප්‍රචලිත විය
ඉන්දියානු උප මහද්වීපයේ  පෙරදිග ප්‍රදේශයේ මොන් නමැති ජනවාර්ගික කොටස අතර ඉන්දීයානු සංස්කෘතිය තදින්ම ව්‍යාප්ත වී තිබුණි
3 වැනි සියවසේදී මෙම ජන වාර්ගික කොටස බෞද්ධාගම වැළඳ ගෙන ඇති බවට සඳහන් වේ
එසේ සිදු වූයේ මහා අෂෝක නම් වූ ඉන්දියානු අධිරාජයාගේ සමයේදීය
මධ්‍යම බුරුමයේ පිහිටි පීක්තානෝ නම් වූ මොන් ජනයාගේ බෞද්ධ පන්සල නිමවා ඇත්තේ 1වන සහ 5වන සියවස් අතර යැයි සඳහන් වේ
මොන් ජනවාර්ගිකයන් ගේ බෞද්ධ සිතුවම් හා ඉන්දියානු ගුප්තා සිතුවම් වලට සංස්කෘතිය මුසු වී ඇත
මොන් රාජධානිය ප්‍රචලිත වනවාත් සමග 5 වැනි සහ 6 වැනි සියවස්වලදී අග්නිදිග ආසියාවේ මෙම සිතුවම් කලාව ප්‍රචලිත විය
ඒ වාගේම මොන් වරුන්ගේ බලපෑමත් සමග ථේරවාද දහම ප්‍රචලිත වූ නමුත් උතුරු ප්‍රාන්තයේ 6වන සියවසින් පසුව මහායානය මුලුමනින්ම ප්‍රචලිත විය
අශෝකවාදයේ ඇතුළත් වී ඇති පරිදි  හිමාල ප්‍රදේශය තුළින් අශෝක රජුන් ධර්මදූතයින් යවා ඇති බවට සඳහන් වී ඇත
සංඝ සමාජය  
ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ සංඝ සමාජයේ "නිකාය" ලෙසින් හඳුන්වන එකිනෙකට වෙනස් සම්ප්‍රදායයන් පවතින අතර ඉන් ප්‍රධාන නිකයයන් 3 පහත දැක්වේ
සියම් නිකාය – කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු සහ වැලිවිට සරණංකර හිමියන්ගේ ආරාධනය පරිදි ලංකාවට වැඩම කළ තායි ජාknතික උපාලි හිමියන් විසින් 18 වන සියවසේදී ආරම්භ කරන ලදී
අමරපුර නිකාය – 1800 වර්ෂයේ ආරම්භ කර ඇත්තේ මියන්මාරයෙන් ලැබුණු ඉහළත්වයෙන් සලකන පැවිදි පෙලපතකින්ය
රමාඤ්ඤ නිකාය – අඹගහවත්ත සරණංකර හිමියන් විසින් 1864 දී ආරම්භ කර ඇත
ඉහත නිකායන් අතරත් වෙනස් ආකාරයේ කුලයන් අනුකූලව තවත් බෙදීම් ඇත
එහෙත් ධර්මයෙහි කිසිදු වෙනසක් නැත
බාහිර සබැඳි 
මහාචාර්ය අතිපූජ්‍ය රේරුකානේ චන්දවිමල මාහිමිපාණන් වහන්සේ ගේ ථෙරවාදී දර්ශණය ඇතුලත් දහම් පොත්  
මහමෙව්නා බෞද්ධ ආරාමය 
Buddhactivity Dharma Centres database
The Mahavamsa History of Sri Lanka The Great Chronicle of Sri Lanka
Colonel Olcott and the Buddhist Revival In Sri Lanka 
 කැළණිය රජමහා විහාරය  
 Religious protector from Ethnic Strife
 sri Lankan Buddhist Association
katawala hemaloka himige budu sasuna wanasana kadapanuwo

දර්ශන
බුද්ධාගම
ශ්‍රී ලංකා සිවිල් යුද්ධයේදී යාපනය මහජන පුස්තකාලයට ගිනි තැබීමේ සිද්ධිය වැදගත් ස්ථානයක් ගනී
සංවිධානාත්මක කලහකාරී පිරිසක් 1981 මැයි 31  සිට ජුනි 2 දක්වා කලබල ඇති කරමින් මහජන පුස්තකාලයද ගිනි තැබුහ
මෙය විසිවන ශත වර්ෂයේ මානව ඉතිහාසයේ පොත් පත් සම්බන්ධයෙන් ගත් කළ ඉතා සාහාසික සිද්ධියකි
ගිනි තැබීමේ අවස්ථාව වන විට 97000 කට වඩා වටිනා ‍පොත් සහ විරල අත් පිටපත් තිබුණු එම පුස්තකාලය ආසියාවේ තිබුණු විශාලතම පුස්තකාලයන්ගෙන් එකක් විය
පසුබිම
පුස්තකාලය පියවර කීපයකින් ගොඩ නංවා තිබිණි
පුස්තකාලය 1933 දී ආරම්භ වුයේ ප්‍රමාණවත් පොත් සංඛ්‍යාවක් තිබුණු පෞද්ගලික පොත් එකතුවක් වශයෙනි
ප්‍රදේශවාසීන්ගේ මුලික සහයෝගයෙන් ඉතා ඉක්මනට එය අංග සම්පුර්ණ පුස්තකාලයක් බවට පත්විය
මෙම පුස්තකාලය, පුස්කොළ පොත්වලින්ද ශ්‍රී ලාංකික දේශපාලන ඉතිහාස‍යේ ප්‍රාදේශීය වශයෙන් වැදගත් ඓතිහාසික  ලියවලි වල මුල් පිටපත් වලින්ද, යාපනය අර්ධද්වීපයේ අවුරුදු සියයකට කලින් මුද්‍රිත වු පුවත්පත් වලින්ද යුත් අගනා ලේඛන අඩංගු වු ලේඛනාගාරයක් බවට පත්විය
ශ්‍රී ලංකාවේ සුළු ජනගහණයක් වු දෙමළ ජනයා අතර මෙම පුස්තකාලයට ඓතිහාසික මෙන්ම ඉතා වටිනාකමක් හිමිවිය
1959 දී යාපනය නගරාධිපති ඇල්ප්‍රඩ් දොරෙයප්පා විසින් මෙම පුස්තකාලයේ ප්‍රථම ප්‍රධාන අංශය විවෘත ‍කළේය
ඉන්දු  අරාබි ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පියා වුයේ ඉන්දියාවේ, මදුරාසියේ, නරසිංගම් නැමැත්තෙකි
ඉන්දියාවේ ප්‍රසිද්ධ පුස්තකාලාධිපතිවරයෙකු වු එස්.ආර්. රංගනාදන් එම පුස්තකාලය ජාත්‍යන්තර ප්‍රමිතීන්ට අනුව තැනෙන්නේදැයි පරීක්ෂා කිරීමේ කටයුතු කළේය
යාපනයේ ජනයා අතර එම පුස්තකාලය ප්‍රෞඪත්වයේ සංකේතයක් විය
ඉන්දියාවෙන් සහ වෙන රටවල් වලින් පවා ඔවුන්ගේ ප‍ර්යේෂකගෙන් මෙම පුස්තකාලය පරිහරණය කිරීමට පටන් ගත්හ
ආශ්‍රිත
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව
සිදුවීමක්

ද්‍රවිඩ එක්සත් විමුක්ති පෙරමුණ  (TULF) නම් ප්‍රාදේශීය වශයෙන් ජනප්‍රිය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී දේශපාලන පක්ෂය විසින් 1981 මැයි 31 වෙනි ඉරුදින   පවත්වන්නට යෙදුනු මහජන රැළියකදී
( මහජාතිය වු) සිංහල ජාතික පොලිස් නිළධාරීන් තිදෙනෙකු වෙඩි තබා ඝාතනය කෙරිනි
එදින රාත්‍රියේ පොලීසිය හා යුධ හමුදා ඇදුම්වලට සමාන ඇදුම් ලා ගත් පිරිසක් ආරම්භ කළ ප්‍රචණ්ඩකාරී ක්‍රියාදාමය දින 3ක් මුලුල්ලේ පැවතුණි
ද්‍රවිඩ එක්සත් විමුක්ති පෙරමුණේ ප්‍රධාන කාර්යාලයද ප්‍රාදේශීය පුවත්පතක් වු ‍ඊලනාඩු කාර්යාලයද විනාශ කෙරුණි
සංස්කාතියක මෙන්ම ආගමික වශයෙන් වැදගත් කොට සැලකුණු දෙමල නායකයිනගේ පිලිරූ විනාශ කරනු ලැබිනි
නැතහොත් විකෘති කෙරුනි
එක් නිවසක සිටි මිනිසුන් හතර දෙනෙකු එළියට ඇද ගෙන අවුත් කිසිදු හේතුවක් නොමැතිව ඝාතනය කරන ලදී
බොහෝ ව්‍යාපාර ආයතනද , ප්‍රදේශයේ හින්දු කෝවිලද සැලසුම් කළාක් මෙන් විනාශ කරන ලදී
මැයි 31  පොලිසීය හා රජය විසින් සංවිධානය කරන ලද මැරයින් රැළක් යාපනය පුස්තකාලය ගිනි තබා විනාශ කළ බව ඇසින් දුටු සාක්ෂිකරුවෝ කීහ
97000කට අධික කාණ්ඩ වලින් යුතු පොත්ද සමග ඓතිහාසික වටිනාකමකින් යුත් (scrolls)  අකුලන පොත්ද , ලේඛණද , දාර්ශනිකයෙකු හා කළා විශාරදකයෙකු වු ආනන්ද කුමාරස්වාමිගේ සහ ප්‍රසිද්ධ බුද්ධිමතෙකු වු ආචාර්ය අයිසැක් තම්බයියා වැනි අයගේ , සංස්කෘතියේ වටිනාකමක් තිබුණවුද , නැවත කෙදිනක හෝ සොයා ගත නොහැකි වන්නාවුද අත් පිටපත් විනාශ විය
මෙම විනාශ වු ලියවිලි  අතරට දෙමළ සංස්කෘතිය පෝෂණය කළ ලේඛකයන්ගේ හා නාට්‍යකරුවන්ගේ කෘතීන්ද ප්‍රදේශයේ පිළිගැනීමට ලක්වු  වෛද්‍යවරුන්ගේ සහ දේශපාලකයින්ගේ කෘතීන්ද ඇතුළත් විය
1984 දී නැනසි මරේ නම් ලේඛිකාව පුවත්පත්කට ලියු ලිපියක සදහනා කර ඇත්තේ නිල ඇදුම් මෙන්ම සිවිල් ඇදුම්වලින්ද සැරසුණු ආරක්ෂක භටයින් මෙම විනාශය කරද්දී , ආරක්ෂක අංශයෙන් උසස් නිළධාරීන් කීප දෙනෙකුද කැබිනට් ඇමතිවරු  දෙදෙනෙකුද යාපනය නගරයේ සිටි බවයි. අවුරුදු 20 කට  පසු රජයට අයිති ඩේලි නිව්ස් පුවත්පතේ කතුවැකියක සදහන් වුයේ 1981 දී සිදුවු මෙම සිද්ධිය  රජය විසින් මුදා හළ අඥානයින් රැළකගේ වැඩක් බවයි.
ශ්‍රී ලංකාවේ දිගාමඬුල්ල (අම්පාර) දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටි, වංශකතාවන්හී දිඝන්ඛ් හෙවත් දිඝානක ලෙසින් හදුන්වා ඇති දීඝවාපිය පුදබිම ක්‍රි
3 වැනි සියවස දක්වා දිවෙන ඉතිහාසයකට උරුමකම් කියන පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකමෙන් යුතු බෞද්ධ සිද්ධස්ථානයක් වේ
පාලි සහ සංස්කෘත වදන් වදනින් දීඝ යනු ‘දිග’ සහ වාපි යනු ‘ජලාශ’ය යන්න වේ
ඉතිහාසය
දීඝවාපිය සම්බන්ධ ඉතිහාසමය තොරතුරු 5 වැනි සියවසේ ලියන ලද පුරාණ වංශ කථාවක් වු මහාවංශයේද ඊට කළින් ලියන ලද ථුපවංශයේද, පරම්පරා ගත කථා සහ අනෙකුත් ඓතිහාසික විස්තරයන්හී දැකගත හැකිවේ
මහාවංශයට අනූව දීඝවාපිය වෙත බුදුන් වහන්සේ වැඩි බවත් උන්වහන්සේ භාවනානුයෝගීව වැඩ සිටි ස්ථානයේ පසුකාලීනව චෛත්‍යක් ඉදිවූ බවත් සදහන් වේ
මීට අමතරව දීපවංශය සහ තවත් වැදගත් පාලි ලේඛණයක් වු සමන්ත පාසාදිකාවේද දීඝවාපිය ගැන සදහන් කෙරුනු අවස්ථා පවතී
මෙම වංශ කථා වල සදහන් වන්නේ එම ප්‍රදේශයේ මුල් පදිංචි කරුවන් ‘යක්ෂ’ නමින් හැදින්වුණු බවයි.

දුටුගැමුණුගේ පියා වු කාවන්තිස්සගේ රාජ්‍ය සමයේදී මෙම ප්‍රදේශය රුහුණු රාජධානියේ කොටසක්ව තිබුණු බවට ‍ඓතිහාසික ශිලා ලේඛණ ගත කරුණු තිබේ
3 වැනි සියවසේදී මෙම ප්‍රදේහය දිගාමඩුල්ල දිස්ත්‍රික්කය හෝ දිගාමඩුල්ල ලෙස හැදින්විණි
දුටුගැමුණුගේ සහෝදරයා වු තිස්ස ඔහුගේ නියෝගය මත මෙම ප්‍රදේශය පාලනය කර ඇත
තිස්ස නැවතත් තම සහෝදරයා (ගැමුණු සමග මිතුරු වු පසු දිගාමඩුල්ල දිස්ත්‍රික්කය හා දීඝවාපිය බලාගැනීමට ආපසු ය‍වන ලදී
පිහිටි රට (දළ වශයෙන් දැනට උතුරු පළාත) ජයග්‍රහණය කිරීමෙන් පසු තිස්ස නැවත වරක් දීඝවාපියේ පාලකයා විය
මහාවංශයට අනුව දීඝවාපි දාගැබ කරවා ඇත්තේ සද්ධාතිස්ස රජු විසින් වේ
දීඝවාපියෙහි වැදගත්කම ඒ ප්‍රදේශයට බුදුන් වැඩීම හා සම්බන්ධ පුරාවෘතවලින් ද පාලි සාහිත්‍යයේ මෙන්ම වංශකථාවලින් හෙලිවන සුළු කරුණුවලින් ද පැහැදිලි වේ
ප්‍රදේශයේ දේශපාලනික ඉතිහාසය පිලිබද වැදගත් කාර්ය භාර්යයක් ද දීඝවාපියෙන් කර ඇත
මෑත කාලයේ සිංහල රජවරු එම ප්‍රදේශයේ මුස්ලිම්වරු සහ බර්ගර්වරු පදිංචි කරවා ඇත
මධ්‍යකාලීන - ලන්දේසි හා මුස්ලිම් පදිංචිකරුවන්
දීඝවාපී විහාරය සහ චෛත්‍යයට දිගින් දිගමට රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලැබුණි
එමෙන්ම මුලින්ම  ඉතාම දුෂ්කර කාලයන් තුල පවා නොකඩවා වන්දනා කරුවන් පැමිණියහ
1638 දී 11 රාජසිංහ  රජු දීඝවාපිය අවට සිට වෙරළ දක්වා ප්‍රදේශය ලන්දේසිට පවරා දුන්නේය
මෙසේ කරන ලද්දේ එවකට පෘතුගිසීන් විසින් අල්ලා ගෙන සිටි වෙරළ බඩ බිම් තිරු  වලින්  ඔවුන් ඉවත් කිරීමේ අරමුණේහි ලන්දේසි පෙරදිග ඉන්දියා  වෙළද සමාගම කුරුදු සහ වෙනත්  වාණිජ නිෂ්පාදන වල වෙළද අයිතියද ලබාගනී
ව. 1640 වන විට ලන්දේසිහු  ත්‍රිකුණාමලය සහ මඩකලපුව පෘතුගිසීන්ගෙන් අත්පත් කර ගත්හ
පෘතුගිසින් සමග කළ යුද්ධය සදහා වන්දි ඉල්ලමින්  එම මුහුදුබඩ ප්‍රදේශ සිංහල පාලනයට පවරා දීම ලන්දේසීන් ඉටු නොකළහ
එම ප්‍රදේශයේ ලන්දේසි පදිංචි කරුවන්ගෙන් පැවත එන්නක් අදත් එහි වාසය කරති
එම ප්‍රදේශයට තවත් මහජන ආගමනයක් සිදු වුයේ ක්‍රි
ව. 1736 දීය
මඩකලපුවේ දැනට සිටින මුස්ලිම් වරුන් පවත එන්නේ 1726 දී සෙනරත් රජු විසින් අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ (දීඝවාපිය අවට ප්‍රදේශයේ පදිංචි කරවනු ලැබු මුස්ලිම් අනාථයින්ගෙනි
ඔවුන් නිරිත දිග පෙදෙසෙහි එම ප්‍රදේශයට පලවා හරින ලද්දේ පෘතුගිසීන් විසිනි
වර්තමාන යුගය
අද දීඝවාපිය ප්‍රධාන වශයෙන් මුස්ලිම් බලය ඇති ප්‍රදේශයක් බවට පත්වී ඇත
මුස්ලිම්වරු දෙමළ භාෂාව කථාකරන පිරිසක් නිවසේදී ඔවුන්  සිංහල භාෂාවද හොදින් හසුරුවති
ප්‍රධාන වශයෙන් 20 වන සියවසේ දී හින්දු -  දෙමළ ජනතාවගේ වර්ධනය වී ඇත
අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ සහ නැගෙනහිර පළාතේ වැඩි කාටසක ආණ්ඩුව හා එල්.ටී.ටී.ය අතර ඇදී යන යුද්ධයක් පවතී
එල්.ටී.ටී.ය කියන්නේ ඔවුනගේ මාතෘ භූමියේ කොටසක් බවත් 2007 සිට මෙම ප්‍රදේශය එල්.ටී.ටී.ය ගෙන් මුදා ගෙන ඇත
කෙසේ වෙතත්  දීඝවාපිය අදද තර්ජනයට පාත්‍ර වී ඇති ප්‍රදේශයක් බොහෝ දෙනා බලයෙන් ඉඩම් අයිති කරගෙන එම ප්‍රදේශයේ පදිංචි වී සිටිති
ඔවුහු එහි ඉතිහාසය ගැන තැකීමක් නෙකෙරති
සංචාරක ව්‍යාපාරය උසස් මට්ටමකින් පවත්වාගෙන යාමට ඇති ඉඩකඩ මෙතෙක් ප්‍රයෝජනයට ගෙන නැත
ප්‍රයෝජනයට ගත්තද එසේ කළ යුත්තේ ඓතිහාසික වටිනාකම විනාශ නොකරමිනි
පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව  දැනට විද්‍යාත්මක වටිනාකම් ඇති ප්‍රදේශ 35 ක් දීඝවාපියෙන් හදුනාගෙන ඇත
පුරාවිද්‍යා වටිනාකම් වලින් යුත් ප්‍රදේශ අඩු ගණයේ වර්ග කිලෝමීටර් 42 කි
නටඹුන්
මෙම ස්ථානයේ තිබෙන විශේෂම ඉදිකිරිම වන දාගැබ සිමාවේ සිට සැතපුම් 1\2 පමණ දුරකට නටබුන් විසිරි තිබෙන බවට හදුනාගැනීමට හැකිවේ
ස්ථුපය රුහුණු රාජදානිය ආශ්‍රිතව පවතී විශාල පරිමාණයේ දාගැබක් ලෙස සලකනු ලැබේ
එසේම මෙම ස්ථානය ආශිතව කරන ලද කැණීම වලින් ස්ථුපය ප්‍රකාර බැමි 2 යුක්තව කරන ලද බවට තහවුරු කොට තිබේ
වාහල්කඩ නිර්මාණයද මෙම ස්ථුපය ආශ්‍රිතව හදුනා ගත හැකිය
දාගැබ් භූමියෙන් හමුවී ඇති කුඩා ධාතු කරඩු වලට අනුව මෙම දාගැබද, මුල් කාලයේ ඡත්‍රාවලිය සහිතව නිර්මාණය වුවක් වුවත් ක්‍රි
ව.8-9 සියවස් වන විට කොත්කැරැල්ල සහිතව එය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය වී ඇතිබව පැහැදිලි වේ
ස්ථුපය අවට භුමියේ ගොඩනැගිලි විශාල ප්‍රමාණයක සාක්ෂි පෙන්නුම් කරන පාදම් කොටස්, ගල්කණු සහිත ස්ථාන දක්නට ලැබේ
ඒ අතර පිළිම ගෙවල් පිළිබද සාක්ෂි, අවට කුටි සම්බන්ද සාක්ෂි ප්‍රධාන වේ
බෝධිඝරයක් පිළිබද නටබුන් ද හදුනා ගත හැකිය
දාගැබ් පරිශ්‍රයට නැගෙනහිර දෙසින් ඉපැරණි රෝහලක් පවතී බවටද සාක්ෂි පවතී
එහි වූ බෙහෙත් ඔරුවක සාධක වර්තමානයේදීද දැක ගත හැකි වේ
මූලාශ්‍ර

බාහිර සබැඳි

අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන
අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක
සෞරග්ර/හ මණ්ඩලය තුළ ව්යාdප්තීන් 

 

ප්රගධාන ග්රා හක වළල්ල (සුදු) හා ට්රෝගජන් ග්රාඅහක (කොළ)

වර්ථමානයේ මසකට 500 ක් තරමේ විශාල සීඝ්ර්තාවයකින් යුතුව මේ වන විට සෞරග්රරහ මණ්ඩල තුළ සියදහස් ගණනක් ග්රා හක හදුනාගෙන ඇත
400000 කට අධික ප්ර්මාණයක් අප්රලධාන ග්රහහයින් ලෙස (minor planets) ලේඛන ගත කරන ලද ඒවා වන අතර 185000 කට නිත්ය  නිල ලෙස වෙන් කළ හැකිතරමට හොදින් හදුනාගෙන ඇති කක්ෂ පවා ඇත
මෙයින් 14336 ක් නිල වශයෙන් නම් කර ඇත
අවම සංඛ්යාෂගත, නම් නොකරන ලද අප්රමධාන ග්‍රහයා 175629 ලැම්බර්ටිනිය
වර්තමාන ඇස්තමේන්තු මගින් සෞරග්ර හ මණ්ඩලයේ ඇති 1km ට වැඩි විශ්කම්භයක් ඇති මුළු ග්රා හක සංඛ්යා ව මිලියන 1.1-1.9 අතර බව දක්වයි. 975x909km විශ්කම්භයක් ඇති සෙරස් වරක් සෞරග්රයහ මණ්ඩලය තුළ විශාලම ග්රාගහකය ලෙස සලකනු ලැබූවත් එය නැවතත් වාමන ග්රාරහලොවක් ලෙස වර්ගීකරණය කරනු ලැබීය
මෙම වෙනස දැන් 500km පමණ විශ්කම්භයක් ඇති 2-පෙලොස් හා 4 වෙස්ටාටද බලපා ඇත
සාමාන්යවයෙන් ප්රූධාන ග්රාකහක වළල්ලේ ඇස්ටොරයිඩවලින් සමහර අවස්ථාවලදී පියවි ඇසට දර්ශනය වන එකම ග්රාරහකය 4 වෙස්ටාය
කෙසේ වුවද ඉතා දුර්ලභ අවස්ථාවන්හිදී පෘතුවියට ආසන්න ග්රායහක පවා කෙටි කාලයකට තා‍ක්ෂණික සහයකින් තොරව දර්ශනය කරගත හැක
(99942 ඇපෝෆිස් බලන්න)

 

වමේ සිට දකුණට 4 වෙස්ටා, 1 සිරස්, පෘතුවි චන්ද්ර9යා 

අගහරු හා බ්රටහස්පති කක්ෂ අතරින් වැටී ඇති ප්රිධාන ග්රාෘහක වළල්ලේ වස්තූන්ගේ මුළු  ස්කන්ධය 3.0 – 3.6 x 1021kg පමණ බවට ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර මෙය චන්ද්ර යාගේ ස්කන්ධයෙන් 4% ක් පමණ වේ
මෙයින් මුළු ස්කන්ධයෙන් 32% පමණ වන 0.95 x 1021kg ස්කන්ධයක් සිරස්ට අයත් වේ
ඉතිරි විශාලතම ග්රා හකයින් 3 හි ස්කන්ධ, 4 වෙස්ටා 9%, 2 පෙලාස් 7%, 10 හයිජියා (3%) ලෙස වන අතර ඒවා මෙම අගය 51% දක්වා ගෙන එයි
ඉතිරි විශාලම ග්රාිහකයින් තිදෙනා වන 511 වැඩිඩා (1.2%) , 704 ඉන්ටරුමේනියා (1%) හා දුජුනෝ (0.9%) ට අයත් වන්නේ මුළු ස්කන්ධයෙන් 3% ක් පමණය
මෙසේ ඉතිරි ග්රා හක ගණන සංඛ්යා වෙන් සීඝ්රටයෙන් වැඩි වුවද ඒවායේ තනි තනි ස්කන්ධයන් අඩුවේ
ප්රායධාන ග්රා්හක වළල්ලෙන් පිට විවිධ පන්තිවලට අයත් ග්රාේහකයින් අනාවරණය කොට ගෙන ඇත
පෘතුවිය සමීපයේ ඇති ග්රාැහකවලට පෘතුවි කක්ෂයට ආසන්න කක්ෂ ඇත
‍ෙට්රාිජන් ඇස්ටෝරයිඩ ග්රාහලොවක් සමග සමමුහුර්තකරණය වෙමින් ගුරුත්වාකර්ෂණයෙන් අගුළු වැටී ඇති අතර ඒවා අදාල ග්රරහලොවේ එහි කක්ෂයේ ඉදිරියෙන් හෝ පසුපසින් යයි
මේවායින් බොහෝමයක් බ්රඅහස්පති සමග සම්බන්ධ වී ඇති අතර කිහිපයක් අගහරු හා නේප්චූන් සමග කක්ෂ ගත වී ඇත
බ්ර හස්පති හා නෙප්චූන් අතර කක්ෂගතව පවතින ග්රා්හක සෙන්ටොර්ස් නමින් හදුන්වන අතර මෙයින් ඔබ්බේ නෙප්චූන් වඩ‍ා දුරින් ඇති වස්තූන්ගෙන් (trans Neptunian Objects) පිරී ඇත
සූර්යයාට ඉතා ළගින් බුධගේ කක්ෂයට ආසන්නව වල්කැනොයිඩ්ස් නමින් හැදින්වෙන ග්රාරහක කාණ්ඩයක් ඇති බවට සැක කෙරෙන මුත් මේවා කිසිවක් තවමත් සොයා ගෙන නැත
org/wiki/Asteroid#Distribution_within_the_Solar_System
වර්ගීකරණය

පොදුවේ ග්රාiහක වර්ගීකරණය කරනු ලබන්නේ නිර්ණායක 2ක් අනුවය
ඒවායේ කක්ෂීය ලක්ෂණ හා පරාවර්තිත වර්ණාවලි ලක්ෂණවලට අනුවය
(reflectance spectrum)

කක්ෂීය කාණ්ඩ හා ග්රාoහක පවුල්

බොහෝ ග්රාහක කාණ්ඩ හා පවුල්වලට වර්ගීකරණය කොට ඇත්තේ ඒවායේ කක්ෂවල ලක්ෂණවලට අනුවය
විශේෂම වර්ගීකරණයන්හිදී හැරෙන්නට සාමාන්යයයෙන් ග්රිහක කාණ්ඩවලට නම් දෙන්නේ එම කාණ්ඩයේ සොයාගන්නා ලද ප්රිථම ග්රාහකයේ නම අනුවය
කාණ්ඩ යනු සාපේක්ෂව ලිහිල් ගතික සම්බන්ධතාවයන් වන අතර පවුලක් යනු අතීතයේ දී විශාල ඇස්ටොරයිඩයක විනාශකාරී පිපිරුමකින් හටගත් ප්රීතිඵල වේ
ග්රකහක පවුල් අනාවරණය කොටගෙන ඇත්තේ ප්රකධාන ග්රරහක වළල්ලේ පමණි
ඒවා ප්රපථමයෙන්ම 1918 දී කියොට්සුගු හිරයාමා විසින් හදුනාගන්නා ලැබූ අතර එම නිසා ඒවා ඔහුට ගෞරව කිරීමක් වශයෙන් හිරයාමා පවුල් වශයෙන් ද හදුන්වනු ලැබේ
ප්රයධාන ග්ර හක වළල්ලේ 30% - 35% පමණ වස්තූන් ගතික පවුල්වලට අයත්වන අතර ඒවාට අතීතයේ ග්රුහක අතර සිදුවූ ගැටුම් වැනි පොදු සම්භවයක් ඇති බව විශ්වාස කෙරේ
එක් පවුලක් (136108)2003EL61 යන නෙප්චූන්වලට ද වඩා දුරින් ඇති (trans Neptunian Object) වස්තුවක් සමග ද සම්බන්ධය
අර්ධ චන්ද්රිධකා හා ඛූරප වස්තූන් (Quasi Satellites and horseshoe objects)

සමහර ග්රදහකවලට පෘථිවිය සමග හෝ වෙනත් ග්රූහලෝකයක් සමග සම්බන්ධ වූ අසාමාන්යb අශ්ව ලාඩම් හැඩැති කක්ෂ පවතී
උදාහරණ ලෙස 3753 කෲත්හි හා 2002AA දැක්විය හැක
මේ ආකාරයේ කාක්ෂීය සැකැස්මකට නිදර්ශනයක් මුලින්ම සොයාගනු ලැබුයේ සෙනසුරුගේ චන්ද්ර යින් දෙදෙනෙක් වන එපිමෙතියස් හා ජැනුස් අතරය
සමහර අවස්ථාවලදී මෙම ඛුරුප (අශ්වලාඩම්) වස්තූන් දශක කිහිපයකට හෝ වසර සිය ගණනකට තාවකාලිකව අර්ධ චන්ද්රිශකා බවට පත්වන අතර පසුව නැවතත් ඒවායේ මුල් අවස්ථාවට පත් වේ
පෘථිවියට හා සිකුරුට මෙවැනි අර්ධ චන්ද්රිෙකා ඇති බවට හදුනාගෙන ඇත
පෘථිවිය , සිකුරු හා අනුමාන වශයෙන් බුධ සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති මෙවැනි වස්තූන් ඒටීන් (Aten) ග්ර හකවල විශේෂ පන්තියකට අයත් වේ
කෙසේ වුවද මෙම වස්තූන් වෙනත් ග්රනහ ලෝකයක් සමඟ ද සම්බන්ධ වී පැවතිය හැක
වර්ණාවලි වර්ගීකරණය

433 එරොස්ගේ මෙම ඡායාරූපය ඇස්ටොරයිඩයේ යට පිහිටි බොකු නියන් හැඩය හරහා එක් කෙළවරක සිට අනෙක් කෙළවරට පෙනෙන දර්ශනය දක්වයි. 35m පමණ වන කුඩා ලක්ෂණ දැකිය හැක
පැහැය , අල්බිඩෝව හා වර්ණාවලි හැඩය මත පදනම්ව ඇස්ටොරයිඩ වර්ගීකරණ පද්ධතිය 1975 දී ක්ලාක් ආර්. චැප්මන් , ඩේවිඩ් මොරිසන්, බෙන් සිල්නර් විසින් වැඩි දියුණු කරන ලදී
මෙම ගුණාංග ඇස්ටොරයිඩවල මතුපිට භෞතික ගුණාංගවලට සම්බන්ධයක් ඇතැයි විශ්වාස කරයි
මුල් වර්ගීකරණ පද්ධතියේ ප්ර්භේද 3ක් තිබිණි
ආහාර මිශ්රිිත කළු පැහැති වස්තූන් C වර්ගය (හදුනාගෙන ඇති ග්ර්හකවලින් 75%ක් පමණ) ගල් හා සිලිකා සහිත S වර්ගයේ වස්තූන් (හදුනාගෙන ඇති ඇස්ටොරයිඩවලින් 17% පමණ) හා C හා  S ට අයත් නොවූ සියළුම වස්තූන් අයත් වන U වර්ගයේ ඒවා‍ය
මේ වර්ගීකරණය දැන් තවත් ප්‍රභේද කිහිපයක් ද එකතුව ව්යාූප්ත (වර්ධනය) වී ඇත
තවත් ග්රවහක අධ්ය යනය කරත්ම තවත් ප්ර භේද මෙයට එකතු වීම සිදුවේ
වර්තමානයේ භාවිතාවන , වඩාත් පුළුල් භාවිතයක් ඇති වර්ගීකරණ වන්නේ තෝලන් වර්ගීකරණය හා SMASS වර්ගීකරණයයි
මුලින් සදහන් කළ වර්ගීකරණය 1984 දී ඩේවිඩ් ජේ. තෝලන් විසින් යෝජනා කල අතර එය 1980 දී සිදුකරන ලද වර්ණ 8කින් යුත් ග්රවහකයක් පරීක්ෂණයට ලක් කිරීමෙන් ලැබුණු තොරතුරු මත පදනම් විය
ඇස්ටොරයිඩ ප්ර්භේද 14 කට වර්ගීකරණය වීම මෙහි ප්ර තිඵලය විය
2002 දී කුඩා ප්ර්ධාන ග්ර1හක වළල්ලේ වර්ණාවලීක්ෂ පිරික්සුම (SMALL MAIN BELT ASTORIDE SPECTROSCOPIC Survey) හි ප්රරතිඵලය වූයේ තෝලන් වර්ගීකරණය ‍ප්රඵභේද 24 දක්වා විකිරණය වීමය
මෙම පද්ධති 2 දී ග්රවහක C,S,X යනුවෙන් ප්රවධාන ප්රපභේද 3කට වෙන් කරයි
X ට අයත් වන්නේ ප්ර ධාන වශයෙන් ලෝහමය ග්රවහකවන අතර උදාහරණ ලෙස M වර්ගයට අයත් ග්රිහක දැක්විය හැක
මෙහි තවත් කුඩා පන්ති ද රාශියක් පවතී
වර්ණාවලි වර්ගීකරණයේ ඇති ගැටළු

මුල් අවධියේ දී වර්ණාවලි අනුව නාමකරණය පදනම්ව තිබුණේ ග්ර්හකයේ සංයුතිය හා බැදුණු කරුණු මතය
කෙසේ වුවද වර්ණාවලි ලක්ෂණ හා සංයුතිය අතර අනුරූපතාව සෑම විටම ඉතා හොඳ නොවූ අතර විවිධ වර්ගීකරණ දැනට භාවිතයේ පවතී
මෙය සැලකිය යුතු ව්යාුකූලතාවයකට මං පාදා ඇත
වෙනස් වර්ණාවලි වර්ගීකරණයන්ට අයත් ග්රවහක වෙනස් සංයුතීන්ගෙන් යුක්ත වීමේ ප්රපවණතාවයක් තිබුණ  ද එකම වර්ගීකරණ පන්තියකට අයත් ග්රුහකවල සංයුතිය එකම යයි නිසැකවම කිව නොහැක
වර්තමානයේ වුවද තවම පිළිගන්නේ 1990 දී දළ වර්ණාවලීක්ෂ පරීක්ෂා කිහිපයක් මත පදනම් වූ වර්ණාවලි වර්ගීකරණයයි
ග්ර0හක සාම්පල විශාල ගණනක විස්තර සහිත මිණුම් අඛණ්ඩව ලබා ගැනීමේ අපහසුව නිසා විද්යා ඥයින්ට තවමත් වඩා හොද වර්ගීකරණයකට යාමට නොහැකි වී ඇත
(හොද විච්ඡේදිත වර්ණාවලි හෝ ඝනත්වය වැනි වර්ණාවලි ආශ්රීොත නොවූ දත්ත ඉතා ප්රඇයෝජනවත් වනු ඇත)

http
org/wiki/Asteroid#Classification
සෝවියට් සංගමය මගින් නිෂ්පාදනය කල Lunokhod 1 චන්ද්‍රා රෝවරය
එය වෙනත් ලෝකයක් මත ගොඩබාන ලද ප්‍රථම දුරස්ථ පාලක රොබෝ යන්ත්‍රය වේ
අභ්‍යවකාශ තරගය යනු අභ්‍යවකාශ ගවේෂණය සම්බන්ධයෙන් එක්සත් ජනපදය සහ සොවියට් සංගමය අතර පැවති තරඟයයි
මෙය දළ වශයෙන් 1957 වර්ෂයේ පටන් 1975 වසර දක්වා ක්‍රියාත්මක විය
ප්‍රථම චන්ද්‍රිකා මගින් අභ්‍යවකාශය ගවේෂණය, අභ්‍යවකාශය වෙත මිනිසුන් යැවීම සහ සඳ මතට මිනිසුන් යැවීම සදහා වු උත්සාහයන් මෙයට අන්තර්ගත විය
සෝවියට් සංගමය 1957 වසරේ ඔක්තෝබර් 04 වැනි දින ස්පුට්නික් (Sputnik) 1 යානය අභ්‍යවකාශගත කිරීමත් සමග අභ්‍යවකාශ තරගය ඇරඹුණු බව සැලකිය හැක
අභ්‍යවකාශ කරගය යන යෙදුම අවිආයුධ තරගය යන යෙදුම ඇසුරෙන් ඊට ප්‍රතිසම නිර්මාණය කරගන්නා ලද්දකි
අභ්‍යවකාශ තරගය සීතල යුධ සමය තුළ එක්සත් ජනපදය සහ සෝවයට් සංගමය අතර පැවති සංස්කෘතික, තාක්ෂණික සහ අදහස් මය ප්‍රතිවිරුද්ධ බවෙහි වැදගත් කොටසක් බවට පත්විය
මෙම ක්ෂේත්‍රය තුළ අභ්‍යවකාශ තාක්ෂණය අතිශය වැදගත් වීමට එහි හමුදාමය යෙදුම් සදහා පැවති විභවයත් සමාජීය වශයෙන් අභිමානය ඉහළ නැංවීමේ හැකියාවත් හේතු විය
කෘතිම චන්ද්‍රිකා

ස්පුට්නික් 

ස්පුට්නික් 1 යානය බීච් බෝලයක ප්‍රමාණයේ එකක් වූ අතර බරින් කිලෝග්‍රෑම් 80 ඉක්මවු එය මාස 2කකට වැඩි කාලයක් පෘථිවිය වටා කක්ෂගතව පැවතීමට සමත් විය
1957 වසරේ ඔක්තෝබර් 4 වැනි දින අභ්‍යාටවකාශ තරඟය ආරම්භ කරමින් සෝවියට් සංගමය විසින් ස්පුට්නික් 1 යානය සාර්ථකව ගුවන් ගත කළ අතර එය පෘථිවිය වටා කක්ෂ ගත වූ ප්‍රථම  චන්ද්‍රිකාව බවට පත් විය
මෙම යානයත් සමඟ ඇති වූ යුදමය සහ ආර්ථිකමය වාතාවරණය හේතුවෙන් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය තුළ බියක් හටගත් අතර දේශපාලනික මත ගැටුම් ද ආරම්භ විය
මේ හේතුවෙන් එවකට පාලනයේ යෙදුණු අයිසන් හවර් පාලන යාන්ත්‍රණයට නාසා ආයතනය ආරම්භ කිරීම ඇතුළු පියවර කිහිපයක් ක්‍රි යාවේ යෙදවීමට සිදු විය
ඒත් සමඟම සිය විද්‍යාආත්මක සහ ඉංජිනේරුමය හැකියාවන්ගේ සලකුණක් ලෙස සෝවියට් සංගමය විසින් ස්පුට්නික් යානයේ ගුවන්ගත කිරීම සලකන ලදී
එවකට යුද්ධය නිසා දැඩි හානිවලට ලක්ව සිටි සෝවියට් සංගමය ස්පුට්නික් යානය ගුවන්ගත කිරීම සහ එතැන් සිට ආරම්භ කළ අභ්‍යාවවකාශ ගවේෂණ වැඩසටහන හේතුවෙන් එහි ජනතාව ප්‍රමෝදයට පත් විය
තවද මෙම වැඩ සටහන නව යුගයක තාක්ෂණික හැකියාවන් සෝවියට් සංගමයේ රටවැසියන්ට ඔප්පු කෙරෙන සාධකයක් වූ අතර එය ඉතා වැදගත් මෙන්ම ධෛර්ය නංවන ක්‍රිවයාවලියක් ද විය
ස්පුට්නික් 1 යානය ගුවන්ගත කිරීමට පළමුව සාමාන්‍ය ඇමරිකානුවන්ගේ අදහස වූයේ සියළු තාක්ෂණික ක්ෂේත්‍රය තුළ එක්සත් ජනපදය ඉදිරියෙන්ම සිටින බවයි. ස්පුට්නික් වැඩසටහනට ප්‍රතිචාරයක් ලෙස පාසල් විෂය නිර්දේශය පවා වෙනස් කරමින් තාක්ෂ‍ණයෙහි පෙර ගමන්කරුවා වීමේ දැවැන්ත වැඩ සටහනක් එක්සත් ජනපදය විසින් ආරම්භ කරන ලදී
මින් වසරක් ගතවීමට ද ප්‍රථම එක්සත් ජනපද කොංග්‍රස් මණ්ඩලය විසින් ජාතික ආරක්ෂක අධ්‍යාපන පනත නීතිගත කළ අතර එය එක්සත් ජනපද ඉතිහාසය තුළ ඉදිරිපත් වූ ‍ෆෙඩරල් අනුග්‍රහය සහිත වඩාත් විශාලතම අධ්යාපනික වැඩසටහන විය
මෙම පනත මඟින් විශාල පරාසයක ක්‍රියාවලීන් සමූහයක් සඳහා ඩොලර් බිලියන 1කට වැඩි මුදලක් වෙන් කරන ලදී
මේ අතරට නව පාසල් ඉදි කිරීම, දක්ෂ සිසුන්ට උසස් අධ්යාමපනය ලැබීම සඳහා ණය ආධාර ලබා දීම සහ අධි ශිෂ්‍යත්ව සැපයීම, ආරක්ෂක කර්මාන්ත තුළ පැවති මිනිස් බල හිඟය පියවීම සඳහා නව වෘත්තීය පුහුණු වැඩසටහන් ආරම්භ කිරීම ඇතුළු වැඩසටහන් විශාල සංඛ්‍යාවක් අයත් විය
මෙම ප්‍රතිචාරය වර්තමානයේ දී ස්පුට්නික් අර්බුදය ලෙස හැඳින්වේ
සෝවියට් සංගමයේ වැසියන් මෙන්ම එක්සත් ජනපදවාසීන් ද ගුවන් ගත කිරීම් සමූහය පිළිබඳ අවධානයෙන් සිටි අතර රොකට්වල අනුරූ තැනීම ප්‍රචලිත විනෝදාංශයක් බවට පත් විය
නාසා ආයතනයේ පුවත් පත් සාකච්ඡාවක දී ඉදිරිපත් කෙරුණු Explorer 1 යානයේ ආකෘතියක්

ස්පුට්නික් 1 යානය ගුවන් ගත කිරීමෙන් මාස 4ක් ගෙවීමට ආසන්න වත්ම එක්සත් ජනපදය විසින් සිය ප්‍රථම චන්ද්රිවකාව වූ Explorer 1 යානය ගුවන්ගත කරන ලදී
කෙසේ නමුත් මේ අතරතුර කේප් කැනවරල් හි දී ලැජ්ජා සහගත අසාර්ථක ගුවන් ගත කිරීමේ උත්සාහයන් කිහිපයක් ද සිදු විය
ආරම්භක චන්ද්‍රිකා පවා විද්‍යාගත්මක අරමුණු සඳහා භාවිතා විය
ස්පුට්නික් යානය ඉහල වායු ගෝලයේ ඝනත්වය නිර්ණය කර ගැනීම සඳහා ආධාර විය
එසේම Explorer 1 යානයේ ගුවන්ගත කිරීම් දත්ත ජේම්ස් වෑන් ඇලන්හට වෑන් ඇලන් විකිරණශීලී පටිය සොයා ගැනීමට ආධාර විය
චන්ද්‍රිකා සන්නිවේදනය 

පළමු ඇමරිකානු සන්නිවේදන චන්ද්රි්කාව වූ Project SCORE යානය 1958 වසරේ දෙසැම්බර් 18 වැනි දින ගුවන්ගත කරන ලදී
එමඟින් ජනාධිපති ඩිවයිට් D අයිස්න් හවර්ගේ නත්තල් පණිවුඩයක් ලොව පුරා විකාශය කරන ලදී
චන්ද්රිජකා සන්නිවේදන තාක්ෂණයට සම්බන්ධ අභ්‍යාඩවකාශ තරඟය හේතුවෙන් හටගත්, නැතහොත් ඒ කාලය තුළ ළඟා කර ගන්නා ලද අනෙකුත් විශේ‍ෂිත ඉලක්කයන් පහත දැක්වේ
1962 – Telstar - ප්‍රථම සක්ක්‍රිය සන්නිවේදන චන්ද්රිදකාව වේ
(පර්යේෂණ මට්ටමේ සාගර හරහා සන්නිවේදක චන්ද්රිeකාවක් ද විය
)

1972 – Anik 1 - ප්‍රථම දේශීය සන්නිවේදන චන්ද්රිදකාව (කැනඩාව)

1974 – Westar - ප්‍රථම ඇමරිකා එක්සත් ජනපද දේශීය සන්නිවේදන චන්ද්රිකකාව

1976 – Marisat - ප්‍රථම ජංගම සන්නිවේදන චන්ද්රිීකාව

එක්සත් ජනපදය විසින් ලොව ප්‍රථම භූ සමමුහුර්ත චන්ද්රිේකාව වූ Syncom 2 යානය 1963 වසරේ ජුලි 26 වන දින අභ්‍යාවකාශ ගත කරන ලදී
මෙම චන්ද්රි්කාවෙහි සාර්ථකත්වය හේතුවෙන් තවදුරටත් චන්ද්රි කා ප්ප්‍රතිග්රාගහක තැටි චන්ද්රිෙකාවක ගමන්මගට අනුරූපව චලනය වීමේ අවශ්යටතාවක් නොවීය
ඊට හේතුව වූයේ මෙම චන්ද්රිදකා භූ ස්ථායී කක්ෂයක පිහිටීමයි
මෙතැන් පටන් සාමාන්‍යය ජනතාවට එක්වරක් සකස් කිරීමකින් අනතුරුව මෙම තාක්ෂණය ඔස්සේ රූපවාහිනී සඳහා චන්ද්රිටකාවලින් විකාශය කෙරෙන සන්නිවේදන තොරතුරු භාවිතා කිරීමේ හැකියාව හිමි විය
අනෙක් ග්රාහ‍ ලෝකවලට වූ මෙහෙයුම්
1962 දෙසැම්බර් 14 වන දින අභ්භ්‍යාවකාශ යානයක් සිකුරු ග්ර හයා පසුකරමින් ගමන් ගත්තේය
මෙලෙස අභ්‍යාවකාශ යානයක් ග්රෝහ ලෝකයක් පසු කරමින් ගමන් ගත් ප්‍ර ථම අවස්ථාව මෙය විය
1960 දී සෝවියට් එකමුතුව මඟින් පළමුව අඟහරු හා සිකුරු කරා ග්ර්හලෝක ප්‍රබ යවන ලදී
සිකුරු ආසන්නයෙන් සාර්ථකව ගමන් ගත් ප්ප්‍රථම අභ්භ්‍යාවකාශ යානය වූයේ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයෙහි මැරිනර් 2 අභ්‍යා වකාශ යානයයි
එය සිකුරුහි අති විශාල මතුපිට උෂ්ණත්වය හා වායු ඝනත්වය පිළිබඳ පුදුම සහගත දත්ත පෘථිවිය කරා එවන ලදී
එය කැමරා රැගෙන නොගිය නිසා එහි සොයා ගැනීම් අභ්‍යාහවකාශ ප්‍රබවලින් ලබා දුන්, තාරකා විද්‍යාඥයන්ගේ පෘථිවියෙහි පිහිටුවා ඇති දුරදක්නවල ධාරිතාව අතිශයින් ඉක්මවූ පින්තූර තරම් මහජන අවධානයට ලක් නොවිණි
1971 දී නිකුත් කරන ලද සෝවියට් එකමුතුවෙහි විනේරා 7 අභ්‍යා වකාශ යානය සිකුරු මත ගොඩ බෑ ප්ප්‍රම යානය බවට පත් විය
විනේරා 9 වෙනත් ග්ර හලෝක මතුපිටෙහි ඡායාරූප පෘථිවියට එවූ ප්ප්‍රම අභ්‍යාවවකාශ යානය බවට පත් විය
මෙමඟින් නිරූපණය වන්නේ දිගු විනේර‍ා ශ්රේමණියේ යානා 2ක් පමණි
වෙනත් විනේරා අභ්‍යාවකාශ යානා කිහිපයක් සිකුරු අසලින් ගමන් කිරීමේ මෙහෙයුම් සිදු කළ අතර සමහරක් ගොඩ බෑමට තැත් කිරීමේ මෙහෙයුම් සිදු කරන ලදී
තවත් විනේරා ලෑන්ඩර 7ක් මින් පසුව ක්‍රිමයාත්මක විය
1974 දී ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය නිකුත් කළ මැරිනර් 10 අභ්භ්‍යාවකාශ යානය බුධ කරා වූ එහි ගමන අතරතුර සිකුරු අසලින් පියාසර කරන ලදී
එය ඊළඟ වසර 34 පුරාම බුධ අසලින් පියාසර කළ ප්ප්‍රම හා එකම අභ්‍යාවකාශ යානය බවට පත් විය
එක්සත් ජනපදය මඟින් 1965 දී නිකුත් කරන ලද මැරිනර් 4 අභ්භ්‍යාවකාශ යානය අඟහරු අසලින් පියාඹා ගිය ප්ප්‍රම ප්ප්‍රබය බවට පත් විය
එමඟින් සම්පූර්ණයෙන්ම අපේක්ෂා නොකළ ආකාරයේ ඡායාරූප සම්ප්ප්‍රශණය කරන ලදී
අඟහරු මත පතිත වීම සඳහා වු ප්‍රථම අභ්‍යාවකාශ යානය, මාස් 3, USSR මඟින් 1971 දී නිකුත් කරන ලද අතර එමගින් පෘථිවිය කරා ඡායාරූප නොඑවන ලදී
ප්ප්‍රමවරට එවැනි ඡායාරූප සම්ප්ප්‍රශණය කරන ලද්දේ 1976 US වයිකිං ලෑන්ඩර්ස් මඟිනි
නිකුත් කිරීම් හා තටාකනය කිරීම් (Docking)

1965 දෙසැම්බර් 15 වනදා ඇමරිකානු ජෙමිනි 7 හා ‍ජෙමිනි 6 අභ්භ්‍යාවකාශ ගමන මිනිසුන් සහිත අභ්‍යාවකාශ යානා 2ක් අතර ප්ප්‍රම අභ්‍යාවකාශ සංකේතස්ථාන (Rendezvous) මෙහෙයුම සම්පූර්ණ කරන ලදී
අභ්භ්‍යාවකාශ යානා මීටරයක් පමණ ආසන්නය දක්වා පැමිණි අතර කක්ෂ කිහිපයක් යන තෙක් එකිනෙක සමඟ ස්ථාවරව තිබිණි
US අභ්‍යාවකාශ යානාවක් වන ජෙමිනි 8 1966 මාර්තු 16 ප්ප්‍රම කක්ෂීය අභ්භ්‍යාවකාශ තටාකනය කිරීම සිදු කරන ලදී
ප්ප්‍රම ස්වයංක්රීම අභ්‍යා වකාශ තටාකනය කිරීම 1967 ඔක්තෝබර් 30 වනදා සෝවියට් එකමුතුවෙහි කොස්මෝස් - 186 හා කොස්මෝස් - 188 (මිනිසුන් රහිත සෝයුස් අභ්‍යාටවකාශ යානා 2ක්) යානා එකිනෙක සම්බන්ධ කරන ලදී
1967 අප්ප්‍රල් 26 වනදා ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ ස්ක්වුට් B, ප්ප්‍රම වතාවට මුහුදෙහි සිට වූ නිකුත් කළ යානය බව පත් විය
ප්ප්‍රම අභ්‍යාවකාශ මධ්යකස්ථානය (සෝවියට් එකමුතුවෙහි සැල්යුට් 1) එහි ක්‍රියාවලි 1971 ජුනි 7 ආරම්භ කරන ලදී
අභ්භ්‍යාවකාශයේ සජීවී ජීවීන්

අභ්‍යා/වකාශයේ සතුන් 

1946 දී ඇමරිකානුවන් විසින් අත්පත් කර ගත් ජර්මානු V-2 රොකට්ටු මඟින් පලතුරු මැස්සන් මුදා හැරීම, විද්ද්‍යාත්මක අධ්යcයනයන් සඳහා වාර්තා ගත සතුන් අභ්‍යාටවකාශයට මුදා හැරීමේ ප්ප්‍රම අවස්ථාව විය
කක්ෂයකට යවන ලද ප්ප්‍රම සත්වයා වූයේ ලයිකා බැල්ලියයි
1957 මේ සිදුවීම යොදා ගන්නා ලද්දේ සඳහා උපකාරී වූයේ ස්පුට්නික් 2 අභ්‍යායවකාශ යානයයි
එම බැල්ලිය නැවතත් පෘථිවිය කරා ගෙන ඒමට කිසිදු අදහසක් හෝ ක්රුමයක් නොතිබූ අතර එමනිසා අභ්‍යාශවකාශයට ළඟා වීමෙන් පසු දින කිහිපයක දී ආතතියෙන්, අධික තාපයෙන් හා විජලනය නිසා ඇය මරණයට පත් විය
1960 දී සෝවියට් අභ්‍යාඅවකාශ සුනඛයන් වන බෙල්කා හා ස්ට්රෙිල්කා පෘථිවිය වටා කක්ෂගත වී නැවත සාර්ථකව පෘථිවිය කරා පැමිණෙන ලදී
ඇමරිකානු අභ්‍යා වකාශ වැඩසටහන අප්ප්‍රකාවෙන් චිම්පන්සීන් ගෙනවිත් ප්ප්‍රම මිනිසා කක්ෂගත කිරීමට ප්ප්‍රම අවම තරමින් චිම්පන්සීන් දෙදෙනෙක් වත් අභ්‍යාපවකාශයට යවා අත්හදා බලා ඇත
1968 දී සොන්ඩ් 5 යානය මඟින් සෝවියට් එකමුතුව ඉබ්බන් අභ්‍යාවකාශයට යවන ලදී
සඳ වටා පියාසර කිරීමට වරම් ලත් ප්ප්‍රම සතුන් වූයේ ඔවුන්‍ය
අභ්භ්‍යාවකාශයේ මිනිසුන් 

අභ්‍යාවකාශයට ගිය ප්‍රථම මිනිසා යූරි ගගාරින් වේ
සෝවියට් අජටාකාශගාමී යූරි ගගාරින් අභ්භ්‍යාවකාශයට ගිය ප්ප්‍රම මිනිසා බවට පත් වූයේ 1961 අප්ප්‍රල් 12 වන දා වොස්ටොක් 1 යානය මඟින් කක්ෂයට ඇතුළත් වීමත් සමඟය
මෙම දිනය වර්තමානයේ දී රුසියාව හා වෙනත් බොහොමයක් රටවල්වල නිවාඩු දිනයක් ලෙස සැලකේ. ඔහු මිනිත්තු 108ක් පුරාවට පෘථිවිය වටා කක්ෂගත වී සිටියේය
දවස් 23කට පසු ෆ්රීපඩම් 7 ලෙස හැඳින්වූ උප කක්ෂීය මෙහෙයුමක දී ඇමරිකාව වෙනුවෙන් ඇලන් ෂෙපාඩ් අභ්‍යාටවකාශයට ඇතුළ් විය
1962 පෙබරවාරි 20 වනදා කක්ෂ 3ක් සම්පූර්ණ කරමින් පෘථිවිය වටා කක්ෂගත වූ ප්ප්‍රම ඇමරිකානුවා වීමට ජෝන් ග්ලේන් සමත් විය
මේ සඳහා උපකාරී වූයේ ෆ්රෙ න්ෂිප් 7 යානයයි
පළමුවරට මිනිසුන් දෙදෙනෙකුගෙන් යුත් ගුවන් ගමන් ද මුලින්ම ඇරඹුණේ සෝවියට් එකමුතුවෙනි
ඒ 1962 අගොස්තු 11 - අගෝස්තු 15 අතරතුරය
සෝවියට් හි වැලන්ටිනා ටෙරෙස්කෝවා 1963 ජූනි 16 වනදා වොස්ටොක් 6 යානය මඟින් අභ්‍යාමවකාශයේ සංචාරය කරමින් අභ්‍යා1වකාශයට යන ලද ප්ප්‍රම කාන්තාව බවට පත් විය
කොරලව් විසින් වැඩි කාලාන්තරයකින් යුත් තවත් වොස්ටොක් මෙහෙයුම් සැලසුම් කර තිබුණ ද ඇපලෝ වැඩ සටහන ප්ප්‍රශයට පත් වීමෙන් පසුව අගමැති කෘෂෙව්ට තවත් ප්රප්‍ර ස්ථාන අවශ්යි විය
දෙදෙනෙකුට වඩා වැඩි කාර්ය මණ්ඩලයකින් යුත් ප්රෘප්‍ර ගුවන් ගමන වූයේ සෝවියට් එකමුතුවෙහි වොස්ක්හොඩ් 1යි
වොස්ටොක් යානාවල නවීකරණය කරන ලද අංගයක් වූ මෙය 1964 ඔක්තෝබර් 12 වනදා ෆියොක්ටිස්ටොව්, කොමරව් හා යෙගොරොව් රැගෙන අභ්‍යාවකාශගත විය
මෙය කාර්ය මණ්ඩලය අභ්භ්‍යාවකාශ ඇඳුම් නොඇඳ සිටි ප්ප්‍රම අවස්ථාව ලෙස ද ඉතිහාසයට එක් වේ
සෝවියට් එකමුතුව මඟින් 1965 මාර්තු 18 නිකුත් කරන ලද වෝස්හොඩ් 2හි ඇලෙක්සි ලෙනෝව් ප්ප්‍රම අභ්‍යාවකාශ ඇවිදීම සිදු කරන ලදී
මෙම මෙහෙයුමේ අවසානය ව්යලසනයක් වීමට ඉතා වැඩි ඉඩ ප්ප්‍රථාවක් පැවතුණි
දුර්වල රෙට්රො රොකට් දහනයක් නිසා යානය ඉලක්කයෙන් 1600km එපිටින් පතිත වූ අතර ලෙනොව්හට කැප්සුලයට පැමිණීමට හැකි වූයේ යන්තමිනි
මෙම අවස්ථාව වන විට කෘෂෙව් තම තනතුරක් අස්වී තිබූ අතර නව සෝවියට් නායකත්වය දුර්වලතා සහිත චන්ද්රව ගොඩබෑම් උත්සාහයකට කැමැත්තක් දැක්වූයේ නැත
චන්ද්‍රිකා
අභ්‍යවකාශ ගවේෂණය
ස‍ඳෙහි භූ විද්යාkත්මක ලක්ෂණය

චන්ද්ර/ ජ්යාaභයට සමුද්දේශීතව චන්ද්රණයාගේ භූ විද්යාණත්මක ව්යුවහය 

 

චන්ද්ර/යාගේ භූ විද්යායත්මක ලක්ෂණ ලේසර් උන්නතාංශ මිතික ක්රයම සහ ත්රිුමාන ඡායාරූප විශ්ලේෂණ ක්රරම ඇසුරින් මිනුම්කරණය කොට‍ ඇත
මේ සම්බන්ධ වඩාත් නූතන උදාහරණය ක්ලෙමන්ටයින් (Clementine) මෙහෙයුම අතර තුර ලබාගත් දත්ත පෙන්වා දිය හැක
චන්ද්රෂයාගේ වඩාත් පහසුවෙන් දැකිය හැකි භූ විදයාත්මක ලක්ෂණය වනුයේ එහි ඈත අර්ධයේ වන දක්ෂිණත් ධ්රැතව ඇට්කින් (Aitken) ආවාටයයි
චන්ද්රධයා මතු පිට පිහිටි අවම උන්නතාංශය මෙම ආවාටයට අයත් වෙයි
සඳ මත පිහිටි ඉහළම උන්නතාංශයන් මෙම පෙදෙසට මදක් ඊශාන දිශාවෙන් පිහිටයි
මේ හේතුවෙන් එම ප්රnදේශය දක්ෂිණත් ධ්රැයව ඇට්කින් ආවාටය නිර්මාණය වීමට හේතු වු ආනත ගැටුමෙන් නිකුත් වු පාශාණ එක් රුස් වීමෙන් සකස් වී ඇතැයි යෝජනා වී ඇත
අනෙකුත් විශාල ආවාටයන් වන maria Imbrium, Serenitatis, Crisium, Smythii සහ Orientale වැනි ආවාට ආශ්රිුතවද ප්රාiදේශීය පහත් උන්නතාංශ සහ ඒ වටා පිහිටි උස් ගැටි පිහිටයි
ස‍ටිඳෙහි හැඩය පිළිබද තවත් කැපීපෙනෙන ලක්ෂණයක් වන්නේ සඳෙහි ඈත භාගයේ උන්නතාංශයන් අනෙක් පෙදෙසට සාපේක්ෂව 1.9 km ප්රිමාණයකින් ඉහළ වීමයි
සදෙහි කබොල සමස්ථිතික සමතුළිතතාවයක පවතින බවත්, එහි සෑම ස්ථානයකම ඝනත්වය එකම වන බවත් උපකල්පනය කෙරෙයි නම් එවිට ඉහළ උන්නතාංශයන් ඝනකමින් වැඩි කබොල සමග සම්බන්ධ ‍වෙයි
ගුරුත්වාකර්ෂණ, භූ විද්යායත්මක සහ භූ කම්පන පිළිබද දත්ත භාවිතයෙන් කබොලෙහි මධ්යසන්ය් ගණකම කිලෝමීටර් 50 ± 15 ක් වන බව නිර්ණය කොට ඇත
එහිදි වඩාත් ඈතින් පිහිටි අර්ධයේ කබොල අනෙක් අර්ධයට සාපේක්ෂව කිලෝමීටර් 15 කින් පමණ ඝනකමින් වැඩි බව නිර්ණය කොට ඇත
org/wiki/Topography_of_the_Moon
සඳෙහි ගුරුත්වාකර්ෂණ ක්ෂේත්‍රය ඒ වටා කක්ෂ ගතවී ඇති අභ්‍යවකාශයානා මගින් නිකුත් කරන රේඩියෝ සංඥා ඇසුරෙන් නිර්ණය කොට ඇත
මෙහිදී භාවිතා කරන මූලධර්මය ඩොප්ලර් ආචරණය මත පදනම්ව ඇත
මේ ඇසුරෙන් අභ්‍යවකාශ යානය සඳහා එක එල්ලේ පවතින ත්වරණය රේඩියෝ සංඥාවෙහි සංඛ්‍යාතයෙහි සිදුවන කුඩා විස්ථාපනයන් සහ පෘථිවිය මත පවතින මධ්‍යස්ථානය සහ අභ්‍යවකාශ යානය අතර පවතින දුර ප්‍රමාණය මත තීරණය කළ හැකිය
සඳෙහි ගුරුත්වාකර්ෂණ ක්ෂේත්‍රය අභ්‍යවකාශ යානාවේ කක්ෂයට බලපෑම් කරන බැවින් මෙම දත්තයන් සඳෙහි ගුරුත්වාකර්ෂණ විෂමතා සඳහා යටියනය කිරීමට භාවිත කළ හැකිය
කෙසේ නමුත් සඳෙහි සම මුහුර්තික භ්‍රමණය හේතුවෙන් සඳ වටා අභ්‍යවකාශ යානයක ගමන් මග සම්පූර්ණයෙන්ම පරීක්ෂා කිරීම කළ නොහැකියි
එහෙයින් සඳෙහි ඈතින් පිහිටි ප්‍රදේශයේ ගුරුත්වාකර්ෂණ ක්ෂේත්‍රය එතරම් හොඳින් අධ්‍යයනය කොට නැත
සඳෙහි ගුරුත්වාකර්ෂණ ක්ෂේත්‍රයේ ප්‍රබල ලක්ෂණයක් වන්නේ Masconවල පැවැත්මයි
මේවා සඳ මත පිහිටන දැවැන්ත ආවාට හා බැඳුණු විශාල ධන ගුරුත්වාකර්ෂණ විෂමතා වේ
මෙම විෂමතාවයන් සඳ වටා කක්ෂ ගතවන අභ්‍යවකාශ යානාවක කක්ෂයට දැඩි ලෙස බලපෑම් කරන හෙයින් මිනිසුන් සහිත සහ මිනිසුන් රහිත මෙහෙයුම් සැලසුම් කිරීමේදී සඳ සම්බන්ධව නිවැරදි ගුරුත්වාකර්ෂණ ආකෘතියක් අත්‍යාවශ්‍ය වේ
ඇපලෝ වැඩසටහනට ප්‍රථමයෙන් සිදුකළ යාත්‍රා කිරීම සම්බන්ධ පර්යේෂණ තුළ දී මෙහෙයුමට අදාළ වන ප්‍රමාණය ඉක්ම වූ පිහිටුම් දෝෂයන්ට මහුණ දීමට සිදු වූ හෙයින් මුල් වරට මෙම විෂමතාවල පැවැත්ම Lunar Orbiter යානයෙහි ගමන් මග විශ්ලේෂණයෙන් හෙළිකර ගන්නා ලදී
සඳෙහි ගුරුත්වාකර්ෂණ ක්ෂේත්‍රය හා බැඳුණු Masconවල පැවැත්මට එක් හේතුවක් ලෙස එහි ආවාටයන් පිරෙන පරිදි ගලා ගොස් ඇති mare බැසෝල්ටික ලාවා ගැලුම් සැලකිය හැකිය
කෙසේ නමුත් ගුරුත්වාකර්ෂණ විචලනයන් සම්පූර්ණයෙන් පැහැදිලි කිරීම සඳහා ලාවා ගැලුම් පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවේ
ඒ සඳහා කබොල සහ ප්‍රාවරය අතර අතුරු මුහුණතෙහි ඉහළ නැගීමද සළකා බැලිය යුතුය
Lunar Prospector ගුරුත්වාකර්ෂණ ආකෘති මත පදනම්ව mare බැසෝල්ටික ගිනි කඳු ක්‍රියාකාරකම් සඳහා සාක්ෂි නොදරන තවත් Mascon පවතින බවට අදහස් ප්‍රකාශ වී ඇත
Oceanus Procellarum ප්‍රදේශයේ පිහිටන දැවැන්ත mare බැසෝල්ටික ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරකම් සහිත ප්‍රදේශය ධන ගුරුත්වාකර්ෂණ විෂමතාවයක් නොපෙන්වයි.

ආශ්‍රිත 

අභ්‍යවකාශ විද්‍යාව
චන්ද්‍රයා
චන්ද්‍රයාගේ බාහිර චුම්බක ක්ෂේත්‍රය , පෘථිවියෙහි එම චුම්භක ක්ෂේත්‍රය හා සැසඳූ කල අතිශයින් දුර්වලය
අනෙකුත් ප්‍රධාන වෙනස් කම් වන්නේ, චන්ද්‍රයා සතුව දැනට ද්වී ධ්‍රැවීය චුම්බක ක්ෂේත්‍රයක් (එහි ගර්භයෙහි භූ-ඩයිනමෝ ආචරණයක් නිසා ජනිත වන්නාවූ) නොමැති වීම සහ සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ කබොළීය සම්භවයක් සහිත විචල්‍ය චුම්බනයක් පැවතීමයි
එක් උපකල්පිතයක් දක්වන්නේ, චන්ද්‍ර ඉතිහාසයේ ආදි අවදියෙහිදී,එනම් භූ-ඩයිනමෝ ක්‍රියාවලිය සක්‍රීයව පැවැති කල, මෙම කබොළීය චුම්බකනයන් අත්කරගත් බවකි
කෙසේවෙතත්, චන්ද්‍ර ගර්භය ප්‍රමාණයෙන් කුඩාවීම, මෙම වාදයට එල්ල වන බලවත්ම බාධකය වෙයි
විකල්ප වශයෙන්, චන්ද්‍රයා වැනි වාතය විරහිත වස්තුවකදී ඇතිවන්නාවූ, විසල් ගැටුම් සිද්ධීන් තුළදී, අනිත්‍ය චුම්බක ක්ෂේත්‍රයන් ජනනය වීම සිදුවිය හැකිය
මෙයට රුකුල් වශයෙන් දැක්වෙන්නේ, යෝධ ගැටුම් ද්‍රෝණිවල ප්‍රතිවිරුද්ධ දේශයන් අසබඩ විශාලතම කබොළීය චුම්බනයන් පිහිටන බවක් පෙනීමයි
යෝජනා කොට ඇති පරිදි ගැටුම්-ජනිත ප්ලාස්මා වලාවක්, පරිමණ්ඩිත චුම්බක ක්ෂේත්‍රයක් පැවතියදී, චන්ද්‍රයා වටා නිදහසේ පැතිරීම හේතුවෙන් මෙවන් සංසිද්ධියක් ඇතිවිය හැකිය
දළ වශයෙන් පෘථිවියේ චුම්භක ක්ෂේත්‍රයේ අන්තය හරහා ගමන් කිරීමට චන්ද්‍රයාට දින 6 ක් පමණ ගතවේ
ප්ලස්මා තලය සමඟ වූ අන්තර් ක්‍රියාකාරීත්වය චන්ද්‍රයා මතුපිට සෘණ ලෙස ආරෝපණය වීමට හේතු පාදක වී ඇත
චන්ද්‍රයාගේ දිවා පැත්තේ දී මෙම ආචරණය සූර්යාලෝකය මඟින් යම්තාක් දුරකට මන්දගාමී කරනු ලබයි
පාරජම්බුල ප්‍රෝටෝන මතුපිටෙහි වූ ඉලෙක්ට්‍රෝනවලට පහර දෙමින් ආරෝපණ ගොඩ නැගීම සාපේක්ෂව අඩු මට්ටමක පවත්වා ගනී
නමුත් චන්ද්‍රයාගේ රාත්‍රී පැත්තෙහි වූ ඉලෙක්ට්‍රෝනවලට එලෙස බාධාවක් නොමැති අතර මතුපිට වූ වෝල්ටීයතාවය වෝල්ට් සිය ගණනකට හෝ දහස් ගණනකට ඉහළ නැඟිය හැක
ස්ථිති විද්‍යුතයට විකර්ශනය වීම නිසා චන්ද්‍රයා මතුපිටින් ඉහළට එසවී පාවෙන චන්ද්‍ර දූවිලි අංශු පිළිබඳව ගොඩ නැගෙන සාක්ෂි ද දක්නට ඇත
මෙම වළාකුල තාවකාලික රාත්‍රී කාලීන දූවිලි වායු ගෝලයක් නිර්මාණය කරයි
ස්ථානවල ආරෝපනයේ වෙනස් වීම් නිසා පාවෙන දූවිලි සාමාන්‍යයෙන් අධිකව සෘණ ආරෝපිත වේ
රාත්‍රී පැත්තේ සිට දුබලව සෘණ ආරෝපන දහවල් පැත්ත දක්වා ගමන් කරයි
මෙම දූවිලි කුණාටු ආචරණය සඳෙහි කෙළවරවල්වලදී ප්‍රබලම වේ
මෙම බොහෝමයක් කරුණු තවමත් කාල්පනික වන නමුත් ලූනාර් ප්රෝස්පෙක්ටර් අභ්‍යවකාශ යානය පෘථිවි චුම්භක ක්ෂේත්‍රයේ අවසාන කොටස හරහා යනවිට එහි රාත්‍රී පැත්තේ වූ ආරෝපණය -200V සිට -1000V දක්වා වෙනස් වන බව අනාවරණය කර ගෙන ඇත
ප්ලස්මා තලය අතිශය ගතික ව්‍යුහයක් වන අතර එය නියත චලිත තත්ත්වයක පවතී
එමනිසා චන්ද්‍රයා චුම්භක ක්ෂේත්‍රයේ අවසාන කොටස හරහා කක්ෂගත වන විට ප්ලාස්මා තලය බොහෝ වරක් මිනිත්තු ගණන් සිට පැය ගණන් හෝ ඇතැම්විට දවස් ගණන් පවතින ගැටුම් සමඟ එය හරහා ගමන් කරයි
මෙයද බලන්න
 චන්ද්‍රයාගේ ගුරුත්වාකර්ෂණ ක්ෂේත්‍රය
 චන්ද්‍රයාගේ භූ-ලක්ෂණ

ආශ්‍රිත

චන්ද්‍ර විද්‍යාව
භූ-චුම්බකත්වය
සඳ
අභ්‍යවකාශ විද්‍යාව
චන්ද්‍රයා
ආරම්භය හා භූ විද්යා
ත්මක පරිණාමනය

හට ගැනීම

 

ස‍ඳෙහි ඇති වීම සඳහා යාන්ත්රිණ කිහිපයක් යෝජනා කර ඇත
ස‍ඳෙහි ඇති වීම සිදු වන්නට ඇත්තේ වසර බිලියන 4.527 +  0.010 පෙර එනම් සෞරග්ර හ මණ්ඩලය ඇති වීමෙන් වසර මිලියන 30-50කට පමණ පසුව බවට විශ්වාස කරයි
විඛණ්ඩන  සිද්ධාන්තය

මුල් කාලීන විශ්වාසයන් යෝජනා කළේ සඳ පෘථිවි කබලෙන් කේන්ද්රාරපසාරී බලය නිසා බිඳී ගිය කොටසක් බවයි. එලෙස එම කොටස ඉවත් වීම නිසා පැසිපික් සයුර සෑදී ඇති බවට එමඟින් කියවේ
කෙසේ නමුත් මෙම අදහස සඳහා පෘථිවිය අධික අවස්ථිති භ්රඇමණයක් තිබිය යුතු අතර එය ‍එසේ වුවද එම ක්රිසයාවලිය නිසා ස‍ඳෙහි කක්ෂය පෘථිවියෙහි සමක තලය ඔස්සේ ගමන් කළ යුතුය
එමනිසා මෙය සිදු විය නොහැක
ග්ර්හණ සිද්ධාන්තය

වෙනත් විශ්වාසයන් කියා සිටින්නේ සඳ වෙනත් ස්ථානයක ඇතිවී පසුව පෘථිවියෙහි ගුරුත්වය මඟින් ග්ර්හණය කරගෙන ඇති බවයි. කෙසේ නමුත් එවැනි යාන්ත්රුණයක් ක්රිහයාත්මක වීම සඳහා අවශ්ය  වන තත්ව සේ ‍පිළිගැනෙන අසලින් ගමන් ගන්නා ‍ස‍ඳෙහි ශක්තිය විනාශ කිරීම සඳහා වූ  ව්යායප්ත වූ පෘථිවි වායු ගෝලයක් යන තත්වය සිදු ‍විය නොහැකි දෙයකි
සම - ඇති වීම් සිද්ධාන්තය

සම ඇතිවීම් කල්පිතය යෝජනා කර සිටින්නේ සඳ සහ පෘථිවිය එකම තැන දී එකම අවස්ථාවේ දී ආදි කල්පිත උපවයන තැටියෙන් ඇති වු බවයි. සඳ ඇති වී තිබෙන්නේ සූර්යා වටා අනෙකුත් ග්රඇහලෝක ඇති වූවා මෙන්ම ප්රො ටෝ පෘථිවිය වටකර තිබූ පදාර්ථවලිනි
සමහරෙක් යෝජනා කර සිටින්නේ එම කල්පිතය සඳෙහි ලෝහ යකඩ හායනය පැහැදිලි කිරීමට අපොහොසත් වන බවයි. 

මෙම සියළු කල්පිතවල විශාල අඩු ලුහුඬුකමක් වන්නේ ඒවාට පෘථිවි චන්ද්ර  පද්ධතියේ අධික කෝණික ගම්යසතාවයට හේතු ‍ඉදිරිපත් කිරීමට නොහැකි වීමයි
විශාල ගැටුම් සිද්ධාන්තය

වර්තමානයේ පවතින කල්පිතය වන්නේ පෘථිවි චන්ද්ර් පද්ධතිය නිර්මාණය වූයේ විශාල ගැටුමක ප්රතතිඵලයක් ලෙසින් යන්නයි
ප්රදමාණයෙන් අඟහරු තරම් වන (තෙයියා ලෙස හඳුන්වන) වස්තුවක් ප්රොතටෝ පෘථිවියෙහි ගැටී එමඟින් උපවයනය හරහා චන්ද්රායා නිර්මාණය වීමට ප්රතමාණවත් තරම් පදාර්ථ අවට කක්ෂයට එකතු විය
උපවයනය යනු ග්රරහලෝක වස්තු නිර්මාණය වීමේ ක්රි්යාවලියක් වන අතර විශාල ගැටුම් සියළු ග්රයහලෝකවලට පාහේ බලපෑම් එල්ල කර ඇත
මෙම විශාල ඝට්ටනය ආදර්ශණය කරන පරිගණක අනුහුරුකරණ චන්ද්රර පෘථිවි පද්ධතියේ කෝණික ගම්ය තාවයේ මිනුම්වලින් මෙන්ම චන්ද්ර  හරයේ කුඩා ප්රෝමාණයෙන් ද යුක්තය
මෙම සිද්ධාන්තය සම්බන්ධ නොවිසඳූ ගැටළු වන්නේ ප්රොකටෝ පෘථිවියෙහි හා තෙයියා හි සාපේක්ෂ ප්රදමාණයන් හා සඳ නිර්මාණය වීමට මෙම වස්තු දෙකෙන් කෙතරම් ද්ර ව්ය  දායක වුණි ද යන්නයි
චන්ද්රු මැග්මා සයුර

විශාල ගැටුම් අවස්ථාවේ දී හා පසුව සිදු වූ පෘථිවි කක්ෂයේ වූ වස්තුවල නැවත උපවයනය වීම අතරතුර හටගත් විශාල ශක්ති ප්රපමාණයේ ප්රිතිඵලයක් ලෙස සඳෙන් විශාල කොටසක් ද්රරව බවට පත් වූ බව විශ්වාස කෙරේ
මෙම කාලයේ දී සඳෙහි ද්රකව බවට පත් වූ පිටත කොටස මැග්මා සයුර ලෙස හඳුන්වන අතර එහි ගැඹුර 500km සිට සම්පූර්ණ චන්ද්රප අරය දක්වාම විහිදෙන බවට ඇස්තමේන්තු කර තිබිණි
මැග්මා සයුර සිසිල් වීමත් සමඟ එය ආංශිකව ස්පටීකරණය හා කොටස් බවට පත් වීම සිදු විය
එමඟින් ජ්යා මිතිකව එකිනෙකට වෙනස් කබොලකට හා මැන්ටලයකට මඟ පෑදීය
මැන්ටලයකට  olivine, Clinopyroxene හා orthopyroxene යන ඛනිජවල අවලම්භනය වීමෙන් හා ගිල්වීමෙන් තැනී ඇති බවට විශ්වාස කෙරේ
මැග්මා සයුරෙන් ක් පමණ ස්පටීකරණය වී අවසන් වූ විට Anorthite ඛනිජය එහි අඩු ඝනත්වය නිසා මතුපිට මතට අවලම්භනය වී හා පාවී කබොල සාදා ඇත
මැග්මා සයුරෙන් අවසානයට ස්පටීකරණය වූ ද්රජව ‍ක‍බොල හා මැන්ටලය අතර පිරවුම බවට පත් වන්නට ඇත
එහි අසංඝත හා තාප නිපදවන මූලද්ර ව්යක අධික ප්ර්මාණයක් අඩංගු විය හැක
මෙම ජෛව රාසයනික සංරචකය KREEP (පො‍ටෑසියම් (K), පෘථිවියෙහි දුලභ මූලද්රඇව්යජ (REE) හා පොස්පරස් (P) )  ලෙස හඳුන්වන අතර සඳෙහි ළඟ පැත්තේ වූ Oceanus procellarum හා mare imbrium හි වැඩි ප්රයමාණයක් අයත් වන කුඩා භූ ගෝලීය ප්රතදේශයක් වන Procellarum KREEP terrane තුළ පිහිටා ඇති බව පෙනේ
කක්ෂය හා පෘථිවියට ඇති සම්බන්ධතාව

 

ඇපලෝ 8 මෙහෙයුම ක්රි ස්මස් ඊව් 1968 අතරතුර දී ස‍ඳෙහි සිට නිරීක්ෂණය කරන ලද පෘථිවිය

චන්ද්රහයා ස්ථාවර තාරකාවලට සාපේක්ෂව (තාරකා පිළිබඳ වූ ආවර්තය) සෑම දින 27.3කට වරක්ම පෘථිවිය වටා කක්ෂයක් සම්පූර්ණ කරයි
කෙසේ නමුත් එම කාලය තුළ දීම පෘථිවිය සූර්යා වටා එහි කක්ෂය වටා චලනය වන නිසා සඳට එහි එකම කලාව පෘථිවියට පෙන්වීමට කුඩා කාලයක් වැඩිපුර යයි
එනම් එය දින 29.5ක් පමණ වේ
(චන්ද්ර  මාස ආවර්තය) අනෙකුත් ග්රාහ ලෝකවල බොහොමයක් උප ග්ර්හයින් මෙන් නොව චන්ද්රමයා සමකය ක්රාරන්තිවලය ආසන්නයේ කක්ෂගත වී ඇති අතර එය පෘථිවියෙහි සමක තලයේ නොවේ
චන්ද්රමයා එහි ග්ර්හලෝකය හා සසඳන විට සෞර ග්රිහ මණ්ඩලයේ විශාලතම චන්ද්රරයාය
(කුරු ග්රතහලොවක් වන ප්ලූටෝට සාපේක්ෂව චාරෝන් වඩා විශාල වේ) පෘථිවියේ චන්ද්රචයා පසුව යමින් අනෙකුත් ග්රූහලෝක වටා කක්ෂගත වී ඇති ස්වාභාවික උප ග්රවහයින් චන්ද්රයයන් ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ
පෘථි‍වියෙහි දක්නට ඇති බොහොමයක් වඩදිය බාදිය ආචරණ ඇති වන්නේ චන්ද්ර්යාගේ ගුරුත්වාකර්ෂණ ඇඳීම හේතුවෙනි
එයට සූර්යා ගෙන් ලැබෙන්නේ අඩු දායකත්වයකි
මෙම වඩදිය බාදිය ආචරණ පෘථිවි චන්ද්ර් දුර ශත වර්ෂයකට 3.8m පමණ හෝ වසරකට 3.8cm හෝ වැඩි කිරීමට හේතු වේ
කෝණික ගම්යටතා සංස්ථිතියේ ප්රඩතිඵලයක් ලෙස සඳෙහි අර්ධ ප්රිධාන අක්ෂය වැඩි වීමත් සමඟ පෘථිවි භ්රනමණය ක්රයමානුකූලව මන්දගාමී වේ
එනම් එය ශත වර්ෂයකට දිනකට තත්පර 0.002ක් පමණ අඩු වේ
සමහරක් විට පෘථිවි චන්ද්ර0 පද්ධතියේ ග්ර්හලෝක චන්ද්රව පද්ධතියක් ලෙස නොව ද්විත්ව ග්රරහලොවක් ලෙස සලකනු ලැබේ
මෙය මෙසේ වන්නේ ආදායක ග්රරහලොවට සාපේක්ෂව ‍ස‍ඳෙහි අතිශය විශාල වූ ප්රදමාණය නිසාය
සඳ පෘථිවි විෂ්කම්භයෙන්  ක් වන අතර පෘථිවි ස්කන්ධයෙන් 1/81 වේ
එසේ කරන්නේ පද්ධතිය සඳහා වූ ස්කන්ධ කේන්ද්ර ය පෘථිවි මතුපිටට 1700km පමණ යටින් හෝ පෘථිවි අ‍රයෙන් ක් පමණ යටින් පිහිටා තිබීම නිසාය
චන්ද්රණ මතුපිට පෘථිවි මතුපිටෙන් 1/10කට වඩා කුඩා වන අතර පෘථිවියේ ගොඩ බිම් ප්රතදේශයෙන් ක් පමණ වේ
(හෝ රුසියාව, කැනඩාව හා ඇමරිකාව එකට සම්බන්ධ කළ විට ඇති වන විශාලත්වය තරම්) 

1997 දී 3753 Cruithne උල්කාෂ්මයට අසාමන්යත පෘථිවියට සම්බන්ධ වූ Horseshoe කක්ෂයක් පවතින බව සොයා ගන්නා ලදී
කෙසේ නමුත් තාරකා විද්යාටඥයින් එය පෘථිවියෙහි දෙවන චන්ද්රබයා ලෙස නොසලකන අතර එහි කක්ෂය දීර්ඝ කාලීනව ස්ථායී නොවේ
එතැන් සිට පෘථිවිය අසල වූ Cruithne ගේ කක්ෂයට සමාන කක්ෂ ඇති උල්කාෂ්ම 3ක් වූ (54509) 2000 PH5, (85770) 1998 UP1 හා 2002 AA29 සොයා ගන්නා ලදී
සාපේක්ෂ ප්ර මාණ හා පෘථිවි චන්ද්ර  පද්ධතියේ වෙන්වීම පරිමාණයකට අනුව ඉහත දක්වා ඇත