Minuri/sinhala-corpus-wikipedia huggingface dataset:
එහෙත් ඔහුගේ ප්රි්යතම සිංහල කාන්තාව (යකඩ දෝලිය) ගෙන් දියණිවරු හය දෙනෙක්ද පුතුන් දෙදෙනෙකුද ලැබුවේය
මෙම යකඩ දෝලිය බින්තැන්නේ දිසාවේගේ දියණිය මෙන්ම වියපත් සහ අන්ධ මාම්පිටිය දිසාවගේ මිණිබිරිය වූවාය
ඔහුගේ පුතුන් ඔහුට පෙර මිය ගියහ
දියණියන් රජුගේ නායක්කර් ඤාතිවරු සමග විවාහ වූහ
මාම්පිටිය දිසාවගේ පුත්රගයින් සිහසුනට උරුමකම් කියූ නමුත් එය නොසලකා හැරුණි
අන්තිමට එය රජ වාසල ඒ වන විටත් සිටි රජුගේ සහෝදරයාට ලැබුණි
1782 ජනවාරි 2 දින රජු මිය ගියේය
ඊට මාස දෙකකට පෙර අසු පිටින් වැටීමෙන් ලත් තුවාල එම මරණයට හේතු විය
ඔහුගේ අවුරුදු 35 ක් වූ රාජ්ය් කාලය මහජනයා දුටුවේ ඔහුගේ රාජ්යා සමය බෞද්ධ පුණර්ජීවනයක් ලැබූ සහ මහජන  ආදරය ද ලැබුණු  එකක් ලෙසයි
org/wiki/Nayaks_of_Kandy#Meeting_with_the_British
හර ජාතිකත්වය යනු දේශපාලන ජන සමාජ තුළ තීරණ ගැනීමේ දී ස්වාධීනව පත්කළ නිලධාරීන්හට හෝ ව්‍යවස්ථාදායකයෙන් තෝරා පත්කළ ජාත්‍යන්තර නියෝජිතයින්ට හෝ සාමාජික රාජ්‍යවල ජනයාට බලය ඇති ක්‍රමවේදයකි
සාමාජික රාජ්‍යවල ආණුඩුවලට තවමත්  බලය සතුවන අතර, නමුත්  මේ බලය අන් අයත් සමඟ සම්බන්ධ කරගත යුතුයි
එමඟින් තීරණ ගැනෙන්නේ බහුතර ඡන්දයෙනි
යම් තීරණයකට එළඹීමේ දී එක් රාජ්‍යයකට තවත් රාජ්‍යයක් විසින් බල කරනු ලැබීමට ඉඩ ඇත
සන්ධීය රාජ්‍යයක නොපවතින සම්පූර්ණ සෛවරීභාවයක් මෙම සාමාජික රටවලට හිමිවන අතර ඔවුන් සහභාගීවන්නේ ස්වේච්ඡාවෙනි
එමඟින් මෙම ආණ්ඩුවක ඒකකයක් ( විෂය කාරකයක්) බවට පත්වන්නේ එහි සාමාජිකත්වය දැරීම මඟිනි
ජාත්‍යන්තර සංවිධානවල තීරණ ගැනීමේ විරුද්ධ ක්‍රමය හර ජාතික ආණ්ඩුක්‍රම වාදයයි
org/wiki/Supranational
සැකසීම් උපකරණ

සැකසීමට පෙර පටලය ආලෝකයෙන් තොර කාමරයක් හෝ බහාලුමක් තුළ දී කැමරාවෙන් හා එහි කැසට්ටුවෙන්, ඔතනයෙන් හෝ දාරකයෙන් ඉවත් කර ගත යුතුය
කුඩා පරිමාණ සැකසීම

ආධුනික සැකසීමේ දී පටලය කැමරාවෙන් ඉවත් කර ගන්නා අතර සම්පූර්ණ අඳුරේදී (සාමාන‍්‍යයෙන් අඳුරු කුටියක් තුළ (ආරක්ෂක විදුලි පහන ක්‍රියා විරහිත කර) හෝ අත් සිදුරු ඇති පාරාන්ධ බෑගයක් තුළ) රීලයකට ‍ඔතනු ලැබේ
රීලය පටලය දඟර හැඩයකින් දරා සිටින අතර එක් එක් පුඩු අතර හිඩැස් ද ඇත
මේ නිසා පටල මතුපිට හරහා රසායන ද්‍රව්‍ය නිදහසේ ගලා යා හැක
ඉන්පසු රීල විශේෂයෙන් නිර්මාණය කරන ලද පාරාන්ධ ටැංකියක් තුළ (දවල් ආලෝක සැකසුම් ටැංකි ලෙස හඳුන්වන) බහාලන අතර අවසාන සේදුම සම්පූර්ණ වන තුරු එය එහි පවතී
තහඩු පටලවලදි ඒවා ට්‍රේ, එල්වුම් (ගැඹුරු ටැංකි තුළ දී භාවිතා වන හෝ චක්‍රීය සැකසුම් සිංගාරා තුළ දී සැකසිය හැක
වානිජමය සැකසීම

වානිජමය සැකසීමේ දී පටලය ස්වයංක්‍රීයව හෝ ක්‍රියාකරවන්නෙකු විසින් ඉවත් කරන අතර පාරාන්ධ බෑගයක් තුළ එය බහාලනු ලැබේ
සැකසුම් යන්ත්‍රය තුළට ඇතුල් කරන්නේ එයයි
සැකසුම් යාන්ත්‍රණය, අඛණ්ඩ රේඛාවක පටල එකට පුරුද්දා ක්‍රියාත්මක වන අඛණ්ඩ පදනමක් මත ධාවනය වේ
සියළු සැකසුම් පියවර තනි සැකසුම් යන්ත්‍රයක් තුළදී ස්වයංක්‍රීයව පාලනය කරන ලද කාල, උෂ්ණත්ව හා ප්‍රතිකාරක නැවත පිරවුම් සීඝ්‍රතා සමඟ සිදු කෙරේ
පටලය හෝ මුද්‍රණ එලියට මතු වන්නේ සේදී හා වියළී වන අතර අතින් කැපීමට සූදානම් වීය
සමහරක් නූතනයන්ට පටල හා මුද්‍රණ ස්වයංක්‍රීයව කැපීම සිදු කරයි
නමුත් ඉන් සමහරක දී රාමුවේ මධ්‍යයෙන් දළ සේයා පටල කැපී යයි
මෙය හේතුව ලෙස දැක්විය හැක්කේ පටල අතර හිඩැස ඉතා පටු වීම හෝ ඡායාරූපය අඩු ආලෝකයේ දී ගැනීම හේතුවෙන් පටල කෙළවර තියුණු නොවීමයි
org/wiki/Film_developing#Processing_apparatuses
සැකසීම

ආධුනික හෝ වාණිජ මට්ටමේ යන ඕනෑම සැකසීමක දී පටලය රසායනික ගිල්වුම් තුළ බහාලනු ලැබේ
මෙම එක් එක් ගිල්වුම් සමීපව නිරීක්ෂණය කරන අතර විශේෂිත උෂ්ණත්ව හා බහාලුම් කාල පවත්වා ගනු ලැබේ
දියුණු කිරීම් ගිල්වුම් සම්මත සැකසුම් තත්වවලින් වූ වෙනස් වීම්වලට වඩා සංවේදී වන අතර (උදා- කාලය හා උෂ්ණත්වය) අනෙකුත් බහාලුම් අඩු සංවේදීතාවක් දක්වයි. 

	නොපෙනෙන රූපය ලෝහක රිදී බවට හරවන විකාශකය
සාමාන්‍යයෙන් ඇසිටික් අම්ලයේ තනුක කරන ලද ද්‍රවණයක් මඟින් විකාශකයේ ක්‍රියාව නවතන නැවතුම් ගිල්වුම
නූතන ස්වයංක්‍රීය සැකසුම් යන්ත්‍රවලදි මෙම පියවර යාන්ත්‍රික පෘෂ්ටයකින් දියර ඉවත් කිරීමේ මිරිකීමේ රෝලර මඟින් ප්‍රතිස්ථාපනය වී ඇත
කුඩා පරිමාණ අඳුරු කාමර තුළ දී නැවතුම් ගිල්වුම් බොහෝ විට යොදා ගන්නේ සිට්‍රික් අම්ලය‍හෝ වෙනත් කාබනික අම්ලයක් හෝ සරලවම ජලයයි
මෙයින් කුමක් හෝ පිළියමක් භාෂ්මික විකාශකය ඉවත් කරන අතර අම්ලය භාවිතා කිරීමේ දී භාෂ්මිකතාවය උදාසීනකරණය කර විකාශකය සැකසුම් ගිල්වුම සමඟ මිශ්‍ර වීම අවම කරයි
තිර කූරුව (fixer) ඉතිරි රිදී හේලයිඩ දිය කිරීම තුළින් ඡායාරූපය ස්ථිර ආලෝක සංවේදී බවට පත් කරයි
තිර කූරුව සමහරක් විට හයිපො ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ
මෙය ආදි රසායන විද්‍යාඥයෙකුගේ නම වූ හයිපො සල්ෆයිඩ් හි කෙටි කළ ආකාරයකි
හයිපොසල්ෆයිඩ්, හා ‍හයිපො යන එකක් වත් නූතන රසායන විද්‍යාවේ තයෝ සල්ෆේට් හැඳින්වීමට යොදා ගනු නොලැබේ
ඉතිරි වී ඇති තිර කූරු ඉවත් කිරීම සඳහා පිරිසිදු ජලයෙන් සේදීම
මෙලෙස සිදු කරනු ලබන්නේ ඉතිරි වී ඇති තිර කූරු රිදී රූපය දිරාපත් කර එහි අව පැහැ ගැන්වීම් හා බොඳ වීම් ඇති කළ හැකි නිසාය
තිර කූරුවෙන් පසු සේදුම් සහායකයක් (හයිපො පිරිසිදු කාරකයක් හෝ HCA ලෙස ද හඳුන්වනු ලැබේ
)භාවිතයෙන් සේදුම් කාලය අඩු කළ හැකි අතර තිර කූරුව වඩාත් සම්පූර්ණයෙන් ඉවත් කර ගත හැක
පටල සකසනයක් තුළ දී අතිරේක අවසාන මතුවීම
මෙය අයනික නොවන ජලයෙහි තෙතමන කාරකයක් වන අතර එය වියලීම දෘඩ ජලයෙන් වියලුම් ලකුණු ඉවත් කිරීමට උදව් වේ
ඊට පසු පටලය දුවිලිවලින් තොර පරිසරයක දී වේලනු ලබන අතර අවසානයේ දී කපා (රෝල් පටලයක් නම්) ආරක්ෂාකාරී පොකට්ටු තුළට බහාලනු ලැබේ
org/wiki/Film_developing#The_process
ශ්රීේ වික්රයමරාජසිංහ 1798-1815
	
ශ්රීේ වික්රයම රාජසිංහ රජතුමා - මහනුවර අන්තිම රජු

මොහු රාජාධිරාජ සිංහ රජුගේ බිසව වූ උපේන්ද්රඅම්මාගේ සොහොයුරියගේ පුතාය
මෙම නව රජු වූ ශ්‍රී වික්‍රම රාජසිංහ කලින් රජුගේ ඥාති පුත්‍රයාය
රජ වන විට වයස අවුරුදු 18 ක් වුනා පමණි
ඔහු මහනුවර නායක්කර් රජ පරපුරේ අන්තිමයා වූවා මෙන්ම ශ්රී  ලංකාවේද අන්තිම රජු විය
ඔහුගේ පාලන කාලය තුළ ලංකාවේ අනිකුත් පෙදෙස්වල ද බ්රිරතාන්ය  යටත් විජිතය ස්ථාපනය විය
ඔහු උපේන්ද්රකම්මා බිසවගේ සහෝදරයාය
රජකමට පත් වීමෙන් පසු තරුණ රජුට කුමණ්ත්රවණ ගණනාවකට මුහුණ දීමට සිදු විය
අභ්යවන්තර අර්බුද

ඔහුගේ පාලන කාලය තුළදී ලන්දේසීන්ගෙන් පසු මුහුදු බඩ ප්රුදේශයේ බලය අල්ලා ගත් බ්රිේතාන්යදයෝ උඩරට රාජ්යූයේ දේශපාලන කටයුතුවලට මැදිහත් නොවූහ
එහෙත් පිළිමතලාවේ බ්රිීතාන්ය යන් සමග රහස් ගිවිසුම් පවත්වා ගෙන ගියේ බ්රිනතාන්යතයින්ට එරෙහිව ආරවුල් කිරීමට රජු පෙළඹෙන අයුරිණි
එවිට උඩරට රාජධානිය අල්ලා ගැනීමට බ්රිලතාන්යියින්ට සාධාරණ හේතුවක් ඉස්මතුවෙයි
පසුව රාජ ද්රෝබහි වීමේ හේතුව මත පිළිමතලාවේ මරා දැමීමට රජුට සිදු විය
ඔහු විසින් සංවිධානය කරන ලද කැරැල්ල රජු විසින් මැඩ පැවැත්වීමෙන් පසු ඇහැළේපොල කොළඹට පලා ගොස් බ්රිලතාන්යියන් හා සම්බන්ධ වූයේය
කෙසේ වුවද මෙම තොරතුරුවල නිරවද්යපතාවය ප්රදශ්නකාරීය
පිටුවහල් කිරීම

බ්රිවතාන්යොය හමුදාව එම අවස්ථාවේ උඩරට බලා ගමන් කළහ
බ්රිේතාන්යෙ රජයෙන් ඔහුට සහ බිසවුන් දෙදෙනාට දෙන ලද සුළු දීමනාවෙන් රජු ජීවත් විය
එසේ අවුරුදු 156 ක් එය ගෙවමින් සිට 1948 දී නිදහස ලැබීමත් සමග ගෙවීම නතර කරන ලදී
org/wiki/Nayaks_of_Kandy#Sri_Vikrama_Rajasinha_1798-1815
ඩිජිටල් ඡායාරූප විකසක ක්‍රියාවලීන් භාවිතයට පැමිණීමට පෙර ඡායාරූප කඩදාසි මඟින් හැඟවුණු එකම අර්ථය වූයේ ආලෝක සංවේදක රසායන ද්‍රව්‍ය ගැල්වූ කඩදාසි ගණනයි
වර්තමානයේ ඡායාරූප කඩදාසි (photo paper) ලෙස හැඳින්වෙන කඩදාසි බොහෝ විට ඉන්ක්ජෙට් හෝ ලේසර් මුද්‍රණ යන්ත්‍රවල භාවිතය සඳහා විශේෂයෙන් සකස් කළ කඩදාසි වන අතර ඒවා ඩිජිටල් මුද්‍රණයන් ලබා ගැනීම සඳහා භාවිත කෙරේ
මෙම ලිපියේදී අවධානය යොමු කෙරෙනුයේ සාම්ප්‍රදායික ඡායාරූප කඩදාසි සම්බන්ධවය
ඡායාරූප කඩදාසි සමඟ ඡායා පටලයක් සෘජුව ස්පර්ශ කර වීම (ස්පර්ශ මුද්‍රණය) මඟින් හෝ විශාලකයක් භාවිතයෙන් (විශාලනය) පාලිත ආකාරයට ආලෝකයට නිරාවරණය කළ හැකිය
මේ ඔස්සේ අදෘශ්‍යමාන රූපයක් නිර්මාණය කෙරෙන අතර අනතුරුව මෙම ඡායාරූප කඩදාසි රසායනික ද්‍රව භාවිතයෙන් දෘශ්‍ය රූපයක් ලැබෙන පරිදි විකසනය කරනු ලැබේ
මාතලේ විමුක්ති අරගලය නැතහොත් 1848 විමුක්ති අරගලය යනුවෙන් හැඳින්වෙන කැරැල්ල ශ්‍රී ලංකාවේ බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයට එරෙහිව ආණ්ඩුකාර ටොරින්ටන් සාමිගේ (හත් වෙනි වයිකවුන්ට් ටොරින්ටන්) කාලයේදී හට ගත්තේය
එම කැරැල්ලෙහි යටත් විජිත පාලන ක්‍රමයකට එරෙහිව පැරණි වැඩ වසම් ක්‍රමයේ කැරැල්ලක ලක්ෂණ නොපෙනේ
ඒ වෙනුවට නවීන නිදහස් අරගලයකට මාරුවීමක් දක්නට ලැබේ
එය සම්පූර්ණයෙන්ම සාමාන්‍ය ජනතාවගේ කැරැල්ලකි
පසු බිම

උඩරට පළාත්වල තිබුනේ වියවුල් තත්වයකි
ඔවුහු අවුරුදු 33 ක් බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය යටතේ සිටියහ
මුඩුබිම් ආඥා පනත යටතේ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ ඉඩම්වල අයිතිය අහිමිකර ඔවුන් දුගී භාවයට ඇද දමනු ලැබිණ
18 වෙනි ශත වර්ෂයේ කෝපි වගාව ලංකාවට හඳුන්වා දෙනු ලැබිණි
කෝපි කඳුකර පෙදෙස්වල සරුසාරව වැඩෙන වගාවකි
පොදු ජනයාගෙන් අත්පත් කර ගන්නා ලද ඉඩම්වල කෝපි වගා කරනු ලැබිණ
ධනපතියන්ගේ වගාවක් වූ කෝපි ආසියානු රටක් වූ ලංකාවේ වගා කිරීමට බලපෑ ප්‍රධාන හේතුව වූයේ බටහිර ඉන්දීය කොදෙව්වල එවකට පැවති කෝපි වගාව වහල් සේවය නැවැත්වීම නිසා අඩපණ වීමයි
කෙසේ වෙතත් ඉඩම් අයිතිය අහිමි කරනු ලැබූ සාමාන්‍ය ජනයා මෙම කෝපි වගාව සඳහා යොදා නොගැනුනි
කන්ද උඩරට ජනයා තම ජීවනෝපාය සලසා දුන් පාරම්පරික ඉඩම් අතහැර කුලීකාරයන් ලෙස එවකට වතුවල පැවති දුක්ඛිත තත්වයන් යටතේ ඒවායේ වැඩ කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කළහ
එහෙයින් ඉන්දියාවේ සිටි බ්‍රිතාන්‍යයන්ගේ කම්කරු බලඇණිය දකුණේ (ලංකාවේ) අලුත් වාසි දායක බිම්වල වැඩෙහි යෙදවීම සඳහා ගෙන ඒමට බ්‍රිතාන්‍යයන්ට සිදු විය
ඉතා පිළිකුල් සහගත කම්කරු ශ්‍රමය ලබා ගන්නා ක්‍රමයක් ඇති කර ඒ මගින් දකුණු ඉන්දීය කුලීකරුවන් ලක්ෂ ගණනක් ලංකාවේ කෝපි වතුවල වැඩවලට ගෙන්වා ගන්නා ලදී
මොවුන්ගෙන් දහස් ගණනක් එසේ එන අතර මගදී හා පැමිණි පසු වතු වගා වලදී මිය ගියහ
බ්‍රිතාන්‍යයේ ඇතිවුණු ආර්ථික අවපාතය දේශීය කෝපි වගාවට මෙන්ම කුරුඳු වගාවටද බරපතල ලෙස බල පෑවේය
වැවිලි කරුවෝ සහ ව්‍යාපාරිකයෝ අපනයන බදු අඩු කරන ලෙස ඉල්ලා උද්ඝෝෂණය කළහ
කොළඹ යටත් විජිත ලේකම් ශ්‍රිමත් ජේම්ස් එමර්සන් වෙනන්ට් ලන්ඩන්හි යටත් විජිත පිළිබඳ ලේකම් වූ අර්ල් ග්‍රේ ට පෙරළිකාර යෝජනාවක් ඉදිරිපත් කර එය සලකා බලන ලෙස ඉල්ලා සිටියේය
ඒවානම් දැනට පවතින වක්‍ර බදු ක්‍රමය ඍජු බදු ක්‍රමයකට මාරුකරන ලෙසයි
එම යෝජනා පිළිගැනුණි
කෝපි සඳහා අපනයන බදු ඉවත් කිරීමටද, කුරුඳු සඳහා එය අඩු කිරීමටද යෝජනා විය
මෙයින් ඇතිවන හිඟය වූ ස්ටර්ලින් පවුම් 10 000 ක මුදල ඍජු බදු මගින් මහජනතාවගෙන් අය කර ගැනීමටද යෝජනා විය
එවකට බ්‍රිතාන්‍ය අගමැති රසල් සාමිගේ ඤාති සහෝදරයෙකු වූ 35 වියැති ටොරින්ටන් සාමිවරයා නව ආණ්ඩුකාරවරයා ලෙස වික්ටෝරියා රැජින විසින් ලංකාවට එවන ලද්දේ මෙම ප්‍රතිසංස්කරණයන් ක්‍රියාවේ යෙදවීම පිණිසයි
1848 ජුලි 1 දින තුවක්කු, බල්ලන්, කරත්ත සහ සාප්පු යනුවෙන් ඒ ඒ කාරණාවලට බදු අය කරන ලෙස නීති පනවන ලදී
තවද වතු වගාවල පාරවල් සඳහා ශ්‍රමය අනිවාර්යෙන්ම යෙදවිය යුතු යැයිද නැතහොත් විශේෂ බද්දක් (ඇඟ බද්ද)  ඒ වෙනුවට ගෙවිය යුතු යැයිද නියම කෙරුණි
මෙම බදු මහජනතාවගේ මුදල් පසුම්බියට පමණක් නොව කන්ද උඩරට ජනතාවගේ සාම්ප්‍රදායික සිරිත් විරිත්වලටද ඉතා අහිතකර ලෙස බලපෑවේය
මෙම අසාධාරණ පීඩාකාරී බදුවලට එරෙහිව මහා ජනතා ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ විය
මෙම ජනතාවට නායකත්වයක් නොමැති විය
(රටේ රජු බලයෙන් පහකර තිබුණු අතර අනෙක් නායකයන් එක්කෝ ඌවේ කැරැල්ලේදී විනාශ කර හෝ ඉතිරි අය බ්‍රිතාන්‍ය ආණ්ඩුවට එක් කර ගෙන හෝ තිබිණි) මේ නිසා කන්ද උඩරට පළාත්වල නායකත්වය සාමාන්‍ය පොදු ජනතාව අතරට ප්‍රථමවරට මාරුවිය
නිදහස් අරගලය 
1848 ජුලි 26 දින නායකයෝ සහ සහයෝගය දැක්වූවන් පෙරවරු 11.30 වන විට ඓතිහාසික දඹුල්ල රාජමහා විහාරයට රැස් වූහ
එහි නායක ස්වාමින් වහන්සේ වූ ගිරණාගම තෙරුන් වහන්සේ විසින් ගොන්ගාලේගොඩ බණ්ඩා අභිෂේක කරනු ලැබීය
ඔහු හඳුන්වන ලද්දේ "ශ්‍රී වික්‍රම සර්ව සිද්ධි" යන නමිනි
ඔහු ඉතා චතුර ලෙස සිංහලෙන් කථා කරමින් මහජනතාවගෙන් ඇසුවේ "ඔබලා ගන්නේ කාගේ පැත්තද, බෞද්ධයන්ගේද
බ්‍රිතාන්‍යයන්ගේද
මෙදිනම ඔහුගේ සහෝදරයා වූ දිනෙස් උප රජු ලෙසද, ඩිංගිරාල, සත්කෝරළේ නිල නොලත් රජු ලෙසද ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී
තවත් 400 ක් දෙනා සමග සිටි වීර පුරන් අප්පු, අග්‍රාමාත්‍යවරයා නොහොත් ගොන්ගාලේගොඩ බණ්ඩාගේ කඩු දරන්නා ලෙසද "වලිසිංහ" යන නමින් අභිෂේක කරන ලද්දේ ය
රජු ලෙස ප්‍රකාශ කිරීමෙන් අනතුරුව ඔහු, ඔහුගේ හමුදාව සමග දඹුල්ලෙන් පිටත් වී මාතලේ හරහා ගියේ බ්‍රිතාන්‍යයන්ගෙන් උඩරට රාජධානිය අල්ලා ගැනීමේ අපේක්ෂාවෙනි
ඔවුහු මාතලේ කච්චේරියද ඇතුළුව රජයේ ගොඩනැගිලිවලට පහර දී බදු වාර්තා සමහරක් විනාශ කළහ
මේ අතර ඩිංගිරාළ ජනතාව පොළඹවා කුරුණෑගලට පහර දුන්නේය
මෙහිදී බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවේ වෙඩි පහරට ලක්ව අට දෙනෙක් මිය ගියහ
ටොරින්ටන් ආණ්ඩුකාරවරයා වහාම යුද නීතිය ප්‍රකාශයට පත් කළේය
ඒ 1848 ජුලි 29 මහනුවරට සහ ජුලි 31 දින කුරුණැගලටද වශයෙනි
පුරන් අප්පු සිරකරුවෙකු ලෙස අත්අඩංගුවට ගෙන අගෝස්තු 8 වෙනිදා මරණ දණ්ඩනය නියම කරන ලදී
ගොංගාලේගොඩ බණ්ඩා සහ ඔහුගේ සොහොයුරු දිනෙස් පලා ගොස් සැඟවුණහ
ගොංගාලේගොඩ බණ්ඩා ඉන් පසු මාතලේ සිට කි
13 ක් ඈත ඇල්කඩුව ප්‍රදේශයේ ගල් ගුහාවක ජීවත් විය
ටොරින්ටන් ආණ්ඩුකාරවරයා ඔහු අත්අඩංගුවට ගැනීමට වරෙන්තුවක් නිකුත් කළ අතර ඔහු සිටින තැනක් පිළිබඳ තොරතුරු සපයන්නන්ට පවුම් 150 ක් දෙන බව ප්‍රකාශ කළේය
සැප්තැම්බර් 21 දින මැලේ භට හමුදාවක් විසින් ඔහු අත්අඩංගුවට ගන්නා ලදුව මාතලේ සිට නුවරට ගෙනවුත් සිර කරන ලදී
ගොංගාලේගොඩ බණ්ඩා සම්බන්ධ නඩු විභාගය නොවැම්බර් 27 දින මහනුවර ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයේදී විභාග කරන ලදී
මහනුවර රාජ්‍ය ලබා ගැනීම සඳහා යුද්ධ කොට රජුට ද්‍රෝහී වීම සම්බන්ධයෙන් ඔහුට චෝදනා නගා තිබුණි
සියලු චෝදනාවන්ට තමන් වැරදිකරු බව ඔහු ප්‍රකාශ කළේය
ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය 1849 ජනවාරි 1වැනි දින ඔහු එල්ලා මරණ ලෙස තීන්දු කළේය
මෙයින් පසු මරණ දණ්ඩනය වෙනුවට කස පහර 100 ක් දී මලක්කාවට පිටුවහල් කළයුතු යයි නීතිය සංශෝධනය කොට ආඥාවක් ප්‍රකාශ කෙරුණි
බ්‍රිතාන්‍ය රජයට එරෙහිව කැරලි ගසන්නට අදහස් කරන්නන්ගේ සිතට බිය වද්දන්නට ආණ්ඩුකාරවරයා එම ක්‍රියාමාර්ගය ගත්තේ පිටුවහල් කිරීම මරණ දණ්ඩනයට වඩා දරුණු දඬුවමක් ලෙසින් සැලකුණු බැවිලණි
නායකයෝ 

1848 නිදහස් අරගලය පරණගම නිළමේතුමා, එතුමාගේ දියණිය ස්වර්ණපාලී පරණගම කුමාරිහාමි, පුතු සූරිය බණ්ඩාර පරණගම (මාතලේ රජු)  විසින් ඇරඹි අතර ගොංගාලේ ගොඩ බණ්ඩා (දඹුල්ලේ රජු), 

විර පුරන් අප්පු, දිනෙස් සහ ඩිංගි රාළ  (හඟුරන්කෙත) , චන්ද්‍රසේකර ලේකම්පත්තුවේ රාල නායකයන් විසින් මාතලේ ගම් ප්‍රධානීන් සහ ජනතා සහයෝගය සහිතව මෙහෙයවන ලදී
ඔවුන් පහතරට සමඟ සබඳතා ඇති අය වූ අතර පුළුල් දර්ශනයකින් යුතුව කටයුතු කළහ
ඉතිහාසයේ මාතලේ නිදහස් අරගලයට  හිමි වන තැන

මාතලේ අරගලය  සම්පූර්ණයෙන්ම පොදු ජනයාගේ කැරැල්ලක් විය
එම අරගලය වැඩවසම් ස්වරූපය දක්නට නොලැබිණි
එම ස්වරුපය නැති පොදු ජනයාගේ කැරැල්ලක් ලෙස හැඳින්වෙන ප්‍රථම අරගලය මාතලේ කැරැල්ලය
අරගලකරුවන්ට  ඔවුනගේ රජෙකුගේ නායකත්වයක් නොවීය
(ඔහු 1815 දී බලයෙන් පහ කොට තිබුණු හෙයිනි) එසේම වෙනත් ප්‍රධානියෙකුගේ නායකත්වයක්ද නොතිබුණි
(හිටපු නායකයන් ඌව කැරැල්ල අවස්ථාවේ දරුණු ලෙස මර්දනය කර තිබුණි
ඉතිරි වූ අය බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයට ඇඳා ගෙන තිබුණි
) ප්‍රථමවරට මහනුවර පළාත්වල නායකත්වය රදළවරුන්ට නොව සාමාන්‍ය ජනතාව අතට ගියේය
නායකයින් වූයේ සාමාන්‍ය ගොවියෝ සහ කම්කරුවෝය
එය හරියට එංගලන්ත විප්ලවයේ "ලෙවෙලර්ස්" (Levellers) ලෙස හැඳින්වුණු ජන කණ්ඩායම මෙනි
නැතහොත් අමෙරිකන් විප්ලවයේ පෝල් රිවරේ (Paul Revere) සහ ටොම් පේන් (Tom Paine)  වැනි කාර්මිකයින් මෙනි
කෙසේ වෙතත් කොල්වින් ආර් ද සිල්වාගේ වචනවලින් කියතොත්  ඒ මෙසේය
"එයට නායකයින් සිටි නමුත් නායකත්වයක් නොවීය
පැරණි වැඩවසම් නායකයින් විනාශ කොට හෝ බලරහිත කර තිබුණි
අරගලයට නායකත්වය දීමට සහ එහි බලය අත්පත් කරගැනීම දක්වා ඉදිරියට යාමට සුදුසු කණ්ඩායමක් නොවීය
මූලාශ්‍ර 

Tyronne Fernando, Veera Puran Appu
stood up against the might of British Empire accessed 5 December 2005.
Dr
Wimalaratne, Director, National Archives, Gongale Goda Banda (1809-1849)
The leader of the 1848 rebellion accessed 5 December 2005.
Fred Halliday, The 1971 Ceylonese Insurrection accessed 5 December 2005.
Colvin R
de Silva, Hartal
accessed 5 December 2005.
රණබිම මරණය මිහිරියි කියලා පුරන් අප්පු සටනට වැඳුනා වීර පුරන් අප්පු  accessed 16 February 2016.

ශ්‍රී ලංකාවේ නිදහස් අරගලhttps
org/w/index
title=%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B6%BD%E0%B7%9A_%E0%B6%9A%E0%B7%90%E0%B6%BB%E0%B7%90%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%BD&action=edit#
විහාර සංකීර්ණ මනා ලෙස සැලසුම් කරන ලද්දේය
පොළොන්නරුව ආලාහන පිරිවෙන සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා ගෘහ සහ ස්ථූප ගොඩනංවා තිබුනේ උස් බිම්වලය
බෑවුම් පෙදෙස් වේදිකා මෙන් සකස්කර එහි භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසා වාසස්ථාන වැනි ගොඩනැගිලි ඉදි කර තිබුණේය
දොරටුවෙන් ඇතුළු වන පුද්ගලයෙකුට සංකීර්ණයෙහි මුදුන් මල්කඩ වන් 'ලංකා තිලකයෙහි' සම්පූර්ණ දර්ශනයක් දැක ගන්නට ලැබුණේය
සැලසුම්

ශ්‍රි ලාංකික භික්ෂු ආරාමවල මූලිකාංග ආවාට ගියාට පිහිටුවා ඇති බව පෙනී යන්නේ ඒවායේ සැලසුම් විවිධාකාර වීම හේතුවෙනි
'මංජු ශ්‍රී වාස්තු විද්‍යා ශාස්ත්‍ර' අත් පිට පතෙහි මෙම සැලසුම් ගොඩනංවන ලද පදනම ගැන තොරතුරු දක්වා ඇත
මෙම ග්‍රන්ථය සංස්කෘත භාෂාවෙන් වුවද සිංහල අත් අකුරෙන් ලියා ඇත
(නමය සඳහා) නවදද වැනි වචන වලින් පෙන්වා දෙන්නේ සිංහලෙන්ද එම ග්‍රන්ථය තිබෙන බවයි. එය පස් වැනි ශත වර්ෂයේ හෝ නැතහොත් නිසැකවම 6 වැනි ශත වර්ෂයේ ලියැවුණක් ලෙස ඊ.ඩබ්ලිව්.මාරසිංහ කියයි
එය විශේෂයෙන්ම බෞද්ධ ආශ්‍රම ගැනයි
පැහැදිලිව පෙනෙන්නේ මහායාන පාර්ශවයේ කාර්යයක් ලෙසයි
ඒ හා සමාන දැනට පවතින ඉන්දීය ශාස්ත්‍රීය ලේඛන දක්නට ඇත
ඒවා ඇත්තේ හින්දු කෝවිල්වල කටයුතු සම්බන්ධයෙන් පමණි
විකල්පයන් දෙකක් ද සමග විවිධාකාර ආරාම 12 ක සැලසුම් ග්‍රන්ථයෙහි දක්වා ඇත
සියල්ලෙහි එකතුව 24 කි
එක් එක් සැලසුම රාමුවක් තුළ අඩංගු වී තිබුණි
හස්තියාරාම සහ පද්මාරාම වැනි නම් සැලසුම්වලට යොදා තිබුණි
පබ්බත විහාර ආරාමයන් හස්තියාරාම ආකෘතිය අනුගමනය කෙරිණි
විවිධාකාර වූ තැන්වලට විවිධාකාර සැලසුම් තිබුණේය
නගරයේ, ගමේ, රාජකීය උද්‍යානයේ ගඟක් අසල, මුහුද අසබඩ, වන මැද, ප්‍රධාන පාරක් අසල, ආදී වූ විවිධාකාර ස්ථානවලට සරිලන පරිද්දෙන් විවිධාකාර සැලසුම් තිබුණි
ස්ථානයට පිවිසුම නිශ්චය කිරීම සම්බන්ධයෙන් ද, එනම් උතුර දකුණ නැගෙනහිර බටහිර ආදී පැතිවලින් ද යන්න ගැන ද විස්තර දක්වා තිබුණේය
එසේ නියම කිරීම සම්බන්ධයෙන් නියමයන්ද පණවා තිබුණි
ආගමික ස්ථාන පමණක් නොව රැස්වීම් ශාලා, මලසුන්, නැටුම් ශාලා, ආරෝග්‍ය ශාලා, දාන ශාලා සහ මුළු තැන් ගෙය ආදියට ආදාල සැලසුම්වලට එක්තරා නිශ්චිත පිළිවෙලකට අනුව විශේෂිත ස්ථානයක් තිබුණේය
එබැවින් භික්ෂු ආරාමවලට නියම වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මක් තිබුණේය
විවිධාකාර ගොඩනැගිලි එක් එක් උස මට්ටම්වල පිහිටියේ වුවද ඒවා එකිනෙකට සම්බන්ධ වී තිබුණි
‍

ඉංජිනේරු ශිල්පය

සෑම එකකටම පාහේ විශේෂ නියමයන් තිණේබු‍ය
බිම් තෝරා ගැනීම ගැන මංජු ශ්‍රී ග්‍රන්ථය උපදෙස් දී තිබේ
පසේ තත්වය ගැන සාකච්ඡා කර තිබේ
පස පරීක්ෂා කිරීම සඳහා ගත යුතු ක්‍රියා මාර්ග පෙන්වා තිබේ
එක් එක් භික්ෂු ආරාම සඳහා සුදුසු ගස් පවා යෝජනා කර ඇත
මැලියම් වර්ග පිළියෙල කිරීම සහ ආලේප කිරීම, සායම් වර්ග , බදාම පමණක් නොව ඇත් අස් රූප නෙළීම, (එම සතුන්ගේ නිවැරදි අංග ලක්ෂණ) සම්බන්ධයෙන්ද උපදෙස් සපයා ඇත
එම ග්‍රන්ථය ලඹය උපයෝගී කර ගෙන මිණුම් කටයුතු කරන ආකාරය ගැනද උපදෙස් දී තිබුණි
සුභ වේලාවන්, සුභ දවස සහ දිග ප්‍රමාණයන් ද විස්තර කර ඇත
ගොඩනැංවීම් කර ගෙන යාමේදී එක් එක් වැදගත් අවස්ථාවලදී කළ යුතු පුද පූජා චාරිත්‍ර ගැනද දක්වා තිබේ
මුල්ගල තැබිය යුත්තේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පියා විසිණි
ඔහු හොඳින් හැඳ පැළඳ සිටිය යුතු අතර නැගෙනහිර බලා ඒ කාර්යෙහි යෙදිය යුතුය
දොරවල් විවෘත විය යුත්තේ නිවස තුළටයත
එයින් යහපත් ප්‍රථිඵල අපේක්ෂිතයි
ප්‍රථිමා යනාදිය වැරදි ලෙස ස්ථාන ගත කර තිබේ නම් අනුග්‍රාහකයාගේ ජීවිතයට සහ සෞඛ්‍යයට එය අහිතකර ලෙස බලපානු ඇත
වර්තමානයේ බොහෝවිට ගල් විහාරය ලෙස හඳුන්වන උත්තරාරාමය පොළොන්නරුවේ පිහිටාඇති පුරාණ පිළිමගෙයකි
ආලාහන පිරිවෙන් සංකීර්ණයට උතුරු දිශාවෙන් පිහිටා ඇති මෙය අතීතයේ උතුරින් ස්ථාපිත ආරාමය යන අර්ථය සහිත උත්තරාරාමය යන නමින් හඳුන්වා ඇත
එහෙත් විශිෂ්ඨ ශිලා බුදු පිළිම රාශියක් මෙහි පෙනෙන්නට තිබුණු හෙයින් 20වන සියවසේදී උත්තරාරාම පිළිමගෙය ගල් විහාරය යන නමින් මහජනතාව  අතර ප්‍රචලිත වන්නට ඇති බව මහැදුරු ආරිය ලගමුව යන්ගේ අදහසයි
(ලගමුව 1999(142) චූලවංශයට අනුව මෙය මහා පැරකුම්බාවන් විසින් ඉදිකරවූ බවට පැහැදිලිවම සඳහන්ව ඇත
"එසේම නරේෂ්වර තෙමේ (මහා පරාක්‍රමබාහු) මහා චෛත්‍යයට ආසන්න තන්හි පර්වතය බිඳුවා, එහි උත්තරාරාමය කරවූයේ ය
සියලු කර්මයන් දක්වා විද්‍යාධර ගුහාව ද, වැඩහුනු පිළිම ලෙනක් ද හොත් පිළිම ගුහායෙක් දැයි මෙසේ පිළිම ලෙන් තුනක් දක්ෂ වූ ශිල්පීන් ලවා කරවූයේය" යනුවෙන් දැක්වෙන සඳහන පෙන්වා දිය හැකිය
(ම
ව. 1996(157)

ඉතිහාසය
චූලවංශයේ පමණක් නොව නිකාය සංග්‍රහය, රාජරත්නාකාරය, පූජාවලිය වැනි පශ්චාත්කාලීන ලිඛිත මූලාශ්‍රවල ද මෙය අවධාරණය කොට ඇත
නමුත් අඩි 80 ක් දිග හා අඩි 30 ක් පළල වූත් සුවිශාල ශෛලමය පර්වතයක් පදනම් කොට ගෙන නිමවා ඇති පන්සලකි
පොලොන්නරුව යුගයේ මූර්ති කලා ශිල්පීන්ගේ දක්‍ෂතාව පෙන්වන කැඩපතක් බඳු ගල්විහාරයේ ප්‍රධාන වශයෙන් විශාල කළුගල් කුලකින් නිර්මිත බුද්ධ ප්‍රතිමා සතරක් ඇතුළත්ව ඇත
එනම් ප්‍රස්තුත සිද්ධස්ථානයට පැමිණි විට ප්‍රථමයෙන් ම ඇස ගැටෙන බුද්ධ ප්‍රතිමාව, හිටි පිළිමය, පර්වතය කැන සකසන ලද පිළිම ගෙයක් තුළ ඇති කුඩා හිඳි බුදු පිළිමය, විහාර ගෙයක් පදනම් කරගෙන නිම වන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි විශාල එළිමහන් හිඳි බුදු පිළිමය යනාදී මේවාය
මෙම ස්ථානය ක්‍රි
ව. 1820 ලෙෆ්ටිනන්ට් ෆෝගන් නමැති ඉංග්‍රීසි ජාතිකයා විසින් මුල්වරට බටහිර ජාතීන්ට හඳුන්වා දෙන ලදී
(වික්‍රමගමගේ 1998(4)  වර්තමානයේ මෙම ප්‍රතිමා හා ඒ හා සබැඳි බෞද්ධ කලා ලක්‍ෂණ පිළිබඳව ආචාර්ය ආනන්ද කුමාරස්වාමි, මහැදුරු සෙනරත් පරණවිතාන, ආචාර්ය සී. ඊ. ගොඩකුඹුර, මහැදුරු චන්ද්‍රන් වික්‍රමගමගේ, ආචාර්ය ඩී. ටී. දේවින්ද්‍ර, මහැදුරු ලීලානන්ද ප්‍රේමතිලක, එච්. සී. බී. බෙල් මහැදුරු ආරියලගමුව, මහැදුරු අනුරාධ සෙනෙවිරත්න, මහැදුරු තිරාණගම රත්නසාර ස්ථවිර, මහැදුරු බෙල්ලන්විල විමලරතන හිමි, බෙන්ජමින් රෝලන්ඩ්, මහැදුරු එච්. ටී. බස්නායක, මැදඋයන්ගොඩ විමලකීර්ති ස්ථවිර, මාලිංග අමරසිංහ, ඇස්
ඒ. වික්‍රමසිංහ ඇතුළු දෙස් විදෙස් විද්වතුන් රාශියක් විසින් අදහස් දක්වාම ඇත
බුදු පිළිම

සැතපෙන බුදු පිළිමය
 
චතුර්බුද්ධ ප්‍රතිමාවන්ගෙන් ප්‍රථමයෙන් ම සැතපෙන බුදු පිළිමය පිළිබඳ විමසීමේදී පුරාණයේ නිපන්න පට්මා යන නමින් හඳුන්වා ඇති මෙය වෙනම පිළිම ගෙයක් තුළ ස්ථාපනය කර තිබූ බව පෙනේ
මෙහි ශීර්ෂයේ සිට ශ්‍රී පතුල තෙක් අඩි 46 ක් (මීටර් 14 ක්) පමණ දිගය
(අමරසිංහ 1998(75) ආනන්ද කුමාරස්වාමි, ආචාර්ය සෙනරත් දිසානායක වැනි විද්වතුන්ගේ මතය වන්නේ මෙය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණය පිළිබිඹු කරන මහා පරිනිර්වාණ මුද්‍රාව සහිත සැතපෙත පිළිමයක් වන බවයි. එහෙත් මීට විපක්‍ෂව කරුණු දක්වා ඇති මහැදුරු සෙනරත් පරණවිතාණ, ආචාර්ය චාල්ස් ගොඩකුඹුර, මහැදුරු තිරාණගම රතනසාර හිමි ඇතුළු උගතුන් රැසකගේ මතය වන්නේ මෙය බුදුරදුන්ගේ සිංහ සෙයියාවෙන් සැතපෙන ආකාරයක් ප්‍රකාශ කරන සයන මුද්‍රdව සහිත සැතපෙන පිළිමයක් වන බවයි. (රතනසාර 1985(15) විශේෂයෙන් ම කුසිනාරා වැනි සෙසු ආසියාතික රටවල මහා පරිනිර්වාණ ලක්‍ෂණ සහිත සැතපෙන ප්‍රතිමාවල අන්තර්ගත ජීවය නිරුද්ධ ලක්‍ෂණ මෙහි නොමැති බව ඔවුන්ගේ අදහසය
මෙම ප්‍රතිමාවේ අනෙකුත් කලාංගයන් පිළිබඳව විමසන විට වම් බාහුව සහ වම් පාදය ස්ථුල ලෙස නිරූපණය කර ඇති අතර දකුණු බාහුව සහ දකුණු පාදය කුඩාවට නෙළා ඇත
ශ්‍රී පතුල්වල පද්ම සංකේතය කැටයම් කර ඇත
(අමරසිංහ 1998(75) එමෙන්ම බුදුරදුන්ගේ හිසේ බරට කොට්ටය එබී ඇති ආකාරයට නිර්මිතය
ඉහත කී සිලින්ඩරාකාර කොට්ටය කෙතරම් තාත්වික ද කිවහොත් එය තම දැසට පුළුන්වලින් පිරවූවක් සේ දිස් වන බව ආචාර්ය ගොඩකුඹුර මහතා පවසා ඇත
(ලගමුව 1999(150) සිවුරේ රැළි ඉහළ සිට පහළට වන්නට සයනයට තෙරපී ගිය ලක්‍ෂණ පෙන්නුම් කෙරේ
මේ නිසා පිළිමයේ වැතිර සිටින ඉරියව්ව ඉතා මැනවින් තාත්වික ලෙස ඉදිරිපත් කිරීමෙහි ලා පොලොන්නරු මූර්ති ශිල්පියා සාර්ථක වී ඇති බව පැවසීම සාධාරණය
පොලොන්නරු යුගයේ ප්‍රතිමා අතර විශාලතම ප්‍රතිමාව මන මෙය මුහුණින් ඉතා උසස් භාව ප්‍රකාශනයක් දිස් වේ
මෙය දිගින් අඩි 46කි
ප්‍රතිමාව පිළිබඳ පලවී ඇති මත අතර පරිණිර්වාණ මංචකය බවද, සමවත් සුවයෙන් වැඩසිටින බවටද මත පළවී ඇත
ශෛලීය ලක්ෂණ අතින් විශාල හිඳි පිළිමයට සමාන වේ
එහි ඇති වටකුරු මුහුණ,සමාන්තර රේඛා යෙදූ සිවුරු සැරසිළි මෙහිදී ද දක්නට ලැබේ
බුදුන්ගේ හිසේ බරට හිස තබා සිටින කොට්ටය ඇතුළට ගිලී ඇති අකාරය ඉතා විශිෂ්ඨය
ස්කන්ධය දැක්වීමෙහිලා ශිල්පීයා සතු විශිෂ්ඨ හැකියාව එයින් ප්‍රකට කරයි
මුහුණේ ප්‍රසන්න මද සිනහවකි
සිංහ සෙයියාවෙන් යුතුව බුදුන් වහන්සේ සැහැල්ලු අත් පා සහිතව වැතිර සිටී."ගන්ධාර" ආදී සම්ප්‍රදායයන්හි යොදන වැලපෙන පෘතග්ජන භික්ෂූ රූප ලාංකීය ශිල්පියා බැහැර කර ඇත
හිසෙහි ‍රැස් මාලාවක් නොමැතිවීම විශේෂත්වයකි
මෙහි සිරිපතුල් මත පද්ම සංකේත 2ක් යොදා ඇත
ප්‍රතිමාව නිර්මාණයේදී ශිල්පියා මෙම කටයුත්ත රාත්‍රී කාලයේ පවා සිදු කර ඇති බවත් එය තහවුරු කරගැනීමට අවශ්‍යනම් නිසි ලෙස ආලෝකකරණය කල හැකි විටෙක (ශ්‍රී පතුල් ප්‍රදේශයෙන් සුළු ආලෝකයක් සැපයීමේදී) බුද්ධ ප්‍රතිමාව තුල කිසිදු සෙවනැල්ලක් ජනිත නොවී බුදුන්වහන්සේගේ නේත්‍රා පවා දැකගත හැකි වනු ඇති බවත් පැවසේ
හිටි පිළිමය

මීට වම් පසින් ත්‍රිභංග ඉරියව්වකින් යුත් අඩි 22 යි අඟල් 9 ක් උසැති හිටි පිළිමයකි
විශ්මයකට මෙන් ගල් විහාරය පිළිබඳව චූලංශයෙහි අන්තර්ගත විස්තරවල මෙම ප්‍රතිමාව ගැන වචනයකුදු සඳහන් කර නැත
එබැවින් මැද උයන්ගොඩ විමලකීර්ති හිමියන්ගේ මතය වන්නේ මෙය පශ්චාත්කාලීන කෘතියක් විය හැකි බවයි. මෙමඟින් පිළිබිඹු වන්නේ බුදුරදුන් හෝ ධර්ම භාණ්ඩාගාරික ආනන්ද තෙරුන් විය හැකි බවට විවාදයක් කලක් මෙරට උගතුන් අතර පැවතින
ප්‍රදේශයේ ප්‍රචලිතව තිබෙන ඇතැම් ජනකතාවල සඳහන් වන ආකාරයට මෙය ආනන්ද හිමියන්ගේ ප්‍රතිමාවකි
ආචාර්ය ඩී. ටී. දේවේන්ද්‍ර, එස්. එම්. බාරෝස්, ඒ. ඩී. ටී. ඊ. පෙරේරා යන විද්වතුන්ගේ මතය වූයේ ද එයයි
(දේවේන්ද්‍ර 2007(58) නමුත් පරණවිතාන, ප්‍රේමතිලක, ගොඩකුඹුර, රතනසාර හිමි සහ විමලකීර්ති හිමි ප්‍රමුඛ විද්වතුන් රැසකගේ නිගමනය වූයේ නිසැකවම මෙය බුදු හිමියන්ගේ ප්‍රතිමාවක් විය හැකි බවය
විශේෂයෙන් ම මෙහි දෙඅත් පසුවට තබා වැඳ ඇති ආකාරයක් පෙන්නුම් කරන දුර්ලභ මුද්‍රdවක් අන්තර්ගතය
එය බුදුරදුන් මහා කරුණාවෙන් ලොව දෙස නිරීක්‍ෂණය කරන ආකාරය සිහිපත් කරවන පරදුක්ඛ දුක්ඛන මුද්‍රdව බව උගතුන්ගේ අදහසයි
(ලගමුව 1999(149) ක්‍රි
ව. 1955 දී සෙනරත් පරණවිතානයන් කළ දේශනයකට අනුව පරදුක්ඛ දුක්ඛන මුද්‍රdව සහිත පිළිම නෙළීම ලංකාවට ආවේණික කලා සම්ප්‍රදායකි
නිදසුන් ලෙස රුහුණේ යටාල චෛත්‍ය ආශ්‍රිතව කළ කැනීමකින් පුරාවිද්‍යාඥයන්ට උක්ත සම්ප්‍රදායට අයත් බුදු පිළිමයක් හමුවී ඇත
මීට අමතරව දඹුලු විහාරය, යාපහුව ලෙන් විහාරය යනාදී වෙනත් සිද්ධස්ථාන කීපයකින් ද මෙවැනි ප්‍රතිමා දක්නට ඇත
එහෙත් මෙය ලක්දිවට පමණක් අනන්‍ය වූ සම්ප්‍රදායක් නොවන බව කිව යුතුය
තායිලන්තය (සියම) ලාඔqසය, කාම්බෝජය වැනි අග්නිදිග ආසියාතික බෞද්ධ රටවලින් ද පරදුක්ඛ ප්‍රතිමා හමුවේ
තමන් අත් බැඳගත් ලෝහ බුදුපිළිම කීපයක් තායි ජාතික කෞතුකාගාරයේදී දුටු බවට රතනසාර හිමියන් ද ප්‍රකාශ කරයි (රතනසාර 1985(75) ඇස්
ඒ. වික්‍රමසිංහයන් පවසන්නේ යමක ශාලා මූල ආසය පනවන තෙක් උදරයේ වේදනාවකින් පෙළෙන ආකාරයක් දැක්වෙන බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් කුසිනාරාවේ තිබෙන බවත්, එහි මුහුණෙහි ප්‍රකාශිත දුක්බර ස්වරූපයට සමාන ස්වරූපයක් ගල් විහාරයේ සෘජු පිළිමයේ දක්නට ලැබෙන බවත්, එබැවින් මෙය පරිනිර්වාණයට පෙර බුදුරදුන් වැටින අවස්ථාවක් නිරූපණය කරන බවයි. තවත් උගතෙකුගේ මතයක් වන්නේ සත් සතිය සමයේ දෙවන දින බුදුරදුන් ශ්‍රී මහා බෝධියට කළ අනිමිස ලෝචන පූජාව මෙහි ප්‍රකාශිත බවය
(ලගමුව 1999(149) මෙම නිගමනය කෙරෙහි ප්‍රස්තුත වන්නට ඇත්තේ විහාර භූමිය ඉදිරිපස පිහිටි ඉපැරැණි බෝධිඝරයක් දක්නට ලැබීම බව කිව හැක
උපකල්පනය
එසේම සමහරකු උපකල්පනය කරන ආකාරයට මෙහි වැඩ සිටින්නේ ආනන්ද හිමියෝ නම් එතුමා බුද්ධ ශීර්ෂයට ඉදිරිපසින් පද්මාසනයක් මත වැඩ සිටීම අනුචිත වන අතර ආසියාවේ බොහෝ බෞද්ධ රටවල බුද්ධ චරිතය හා සබැඳි මූර්ති, කැටයම්, බිතුසිතුවම්වල ආනන්ද තෙරුන් සම්බුද්ධ ශ්‍රී පතුල අසල ශෝකානුකූලව වැඩ සිටිනවා මිස බුද්ධ ශීර්ෂයට ඉදිරියෙන් පද්මාසනයක් මත සෘජු ඉරියව්වකින් වැඩ සිටින අවස්ථාවන් කිසි විටෙක නිරූපණය කර නොමැත
(රතනසාර 1985(75) අනෙක නෙළුම් මලෙන් අලංකෘත කවාකාර ශිලා වේදිකාවක් හෙවත් පද්මාසනය ථෙරවාදී හෝ මහායාන ප්‍රතිමා කලා රීතීන්ට අනුව යොදාගන්නේ බුද්ධ ප්‍රතිමාවට මිස සංඝ ප්‍රතිමාවලට නොවේ
(වික්‍රමගමගේ 1998(33) තවද මෙහි කන් පෙති බුදුරදුන්ගේ ඥානවන්ත භාවය පිළිබිඹු කරන ලෙසට දිගටිය දක්වා ඇති ශීර්ෂයේ හිසකෙස් දිවයිනේ අනෙකුත් පැරැණි ප්‍රතිමාවල මෙන් වක ගැසුණු ආකාරයට නෙළා ඇත
උක්ත නිදසුන්වලට අනුව මෙය පැහැදිලිවම හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් බව නිගමනය කළ හැක
මුහුණෙහි හැඟීම් තාත්විකව නිරූපණය කිරීමේදී මධ්‍යකාලීන මූර්ති ශිල්පියා දැක්වූ සංයමය, ප්‍රවීනත්වය මොනවට පිළිබිඹු කරන මෙම පිළිමයේ මුහුණ දෙස වරක් බැලූ විට ශෝකී විලාසයක් දිසු වුවද, වඩාත් ගැඹුරින් පරීක්‍ෂා කළ විට මානසික ඒකාග්‍රතාවයෙන් යුතුව ගැඹුරු කල්පනාවක නිමග්නව සිටින ආකාරයක් පෙන්නුම් කරන බව කිව හැකිය
මීට අමතරව සම්පූර්ණ ප්‍රතිමාවම ප්‍රාමාණික සමතුලිත භාවය මනාව ආරක්‍ෂා කරමින් නිමවා ඇත
එසේම මෙහි බුද්ධ ධීවරය, සිරුරට ඇලී යන පරිදි නෙළා ඇත
පොලොන්නරු යුගයේ අවසාන කාල පරිච්ඡේදයේ හෝ දඹදෙණි යුගයේ මුල් භාගයේදී මෙය ඉදි කරන්නට ඇති බව පෙනේ
හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව

චූලවංශයේ නිසින්න පටිමා නමින් හඳුන්වා ඇති අඩි 15 ක් පමණ හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව තොරණක් සහිතව විහාර ගෘහයක් පදනම් කොට නිර්මාණය කර ඇත
විද්‍යාධර ගුහාවට බටහිරින් නෙළා ඇති මෙම ප්‍රතිමාලෙස ව වීරාසන ඉරියව්වකින් යුක්ත වන අතර ධ්‍යානි මුද්‍රdව නිරූපිතය
ඒකාංශ පාරූපණයෙන් යුත් සිවුර ඉතා මටසිළිටිව පරීක්‍ෂේපිතය
මෙහි දැත් සහ පාද තාත්විකව කැටයම් කර තිබෙන බවත් සෘජු ශරීරය හා එරමිණිය ගොතාගෙන සිටින ආකාරය නිසා මෙහි කඩවසම් භාවයක් දිස් වන බව මාලිංග අමරසිංහ පවසයි (අමරසිංහ 1998(75) මෙහි ඇති සුවිශේෂත්වය නම් දිවයිනේ කිසිදු හිඳ බුදු පිළිමයක දක්නට නොලැබෙන ආකාරයට බුදුරදුන් වැඩ සිටින ආසනයේ පසුපස ඇන්ද නිරූපණය කර තිබීමයි
එය පිළිමය වටා ගලේ අල්පොන්නතම ආරුක්කුවක හැඩය ගත තොරණ සැරසිල්ලක් සකසා ඇත
මෙම දුර්ලභ තොරණේ ගරාදි කෙළවර, මුඛයෙන් සිංහ රූප දරා සිටින මකර රූ කැටයම් අන්තර්ගතය
(ලගමුව 1999(145) තොරණේ හිඳි පිළිමයට පහළින් නිර්මිත වියන් සැරසිල්ලෙහි විමාණ චතුර්වයක බුද්ධ රූප සියුම්ව කැටයම් කර ඇත
වැඩහුන් ප්‍රතිමාව අවට ක්‍ෂුද්‍ර ප්‍රතිමා ගල් විහාරයේ පමණක් නොව තන්sරිමලේ හිඳි පිළිමය අවටින් ද දක්වට ලැබෙන බව කිව යුතුය
පිළිමය පද්මාසනයක් මත වැඩ සිටින අතර එයට පහලින් පිහිටි මනස්කාන්ත සිංහ, අශ්ව රූප මෙන්ම මල් මෝස්තර කැටයමින් අලංකාරවත් කර ඇති බව පෙනේ
පොලොන්නරු යුගයට අයත් සුවිශේෂී නිර්මාණ වලින්යුත් උත්තරාරාමයෙහි කළු ගලෙහි නිර්මාණය කර ඇති පිළිම 4කි
හිඳි පිළිම 2ක් හා හිටි පිළිමයක් හා සැතපෙන පිළිමයක් මෙහි වැඩ සිටී.

ප්‍රධාන හිඳි පිළිමය අඩි 15 අඟල් 2ක් පමණ උසය
මින් දැක් වෙන්නේ ධ්‍යාන මුද්‍රාවයි.වීරාසන ක්‍රමයට අනූව වැඩ සිටින මෙම පිළිමය අඩි 6ක් පමණ උස්වූ, වජ්‍රාසනයක් මත වැඩ සිටී.මේ වජ්‍රාසනය විවිධ සතුන්ගේ රූප කොටා අලංකෘත කර ඇත
මෙම හිඳි පිළිමයේ හිසකේ අක්බමරු මෙන් දක්වා ඇති අතර,කුඩා වූ දෙනෙත් අඩවන් කර ඇත
ධ්‍යානයට සමවැදී සිටින ආකාරයක් දක්වා ඇත
පිළිමයේ සිවුර ඒකාංශ කර ඇත
රේඛා යුගල බැගින් සිවුරේ ‍රැළි දක්වා ඇති අතර,දෑත නිර්මාණය කර ඇත්තේ වම් අත්ල මත දකුණු අත්ල පිහිටන ආකාරයටය
මෙම ප්‍රධාන පිළිමය පිළිමය පිළිබඳ සලකන විට ඒ පි‍ටුපස ඇති තොරණ අතිශයින් වැදගත්ය
ඉතා අලංකාර ලෙස කැටයම් කර ඇති මෙම තොරණ මෙරට ඇති කලාත්මක තොරණ අතරින් ප්‍රමුඛතාවයක් ගන්නා එකකි
පිළිමයේ ‍රැස් වළල්ලට එපිටින් ආරුක්කු ස්වභාවයෙන් මෙය නිමවා ඇති අතර,පහල කොටස මකර හිස් කැටයමින් යුක්ත වේ
ඉහළ කොටස අර්ධ කවාකාර වන අතර එහි වෘර්තාකාර ලෙස මල් දක්වා ඇත
තවද මෙම කවාකාර වටයට දෙපැත්තෙන් කුඩා බුදු පිළිම සහිත කුටි දක්වා ඇත
මෙම ලාංජනය ජපානයේ ප්‍රතිමා වලද දක්වා ඇත
බලයෙන් වැඩි මහේශාක්‍ය බුදුවරු තවත් බුදු වරුන් පිරිවරා වැඩ සිටිති
එම ආකාරයට නිර්මාණය වූ ගල් විහාර හිඳි පිළිමය පොලොන්නරු යුගයේ මහායාන බලපෑම් ඇතිව තිබූ කාලයේ දී නිමවා ඇතැයි සිතිය හැක
පිහිටි කළුගල් පර්වතයක නෙළා ඇති ගල් විහාර පිළිම අතර,මෙම පිළිමයට සුවිශේෂී තත්වයක් හිමිවන අතර,තන්තිරිමලේ  රජමහා විහාරයේද මේ හැඩයේම මේ ආකාරයටම නිර්මාණය කර ඇති හිඳි පිළිමයක් ඇත
ගල් විහාර ශිල්පියාම එය කලාදැයි සිතෙන තරමට එම පිළිමය ගල් විහාරයේ හිඳි පිළිමයට සමානය
ඒ කෙසේ වුවත් ගල් විහාරයේ හිඳි පිළිමය ලක්දිව ප්‍රතිමා ඉතිහාසයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගන්නා අතරම ප්‍රතිමා ශිල්පියා සතුව තිබූ නිර්මාණශීලී කුසලතාව පිළිඹිබු කරයි
විඡ්ජාධර නැතහොත් විද්‍යාධර 
400px|thumb|left 
මීළඟට වංශ කථාවල විඡ්ජාධර නැතහොත් විද්‍යාධර නම් කළුගල් පර්වතයක් ඇතුළට හාරා ජන්තාවරණය සහ කුළුණු දෙකක් සහිත ගුහාවක් තුළ වැඩ හිඳි පිළිමය පිළිබඳව විමසීම වැදගත් වේ
උස අඩි 4 යි අඟල් 4 ක් වන මෙම පිළිමය ද වීරාසන ඉරියව්වකින් සහ ධ්‍යාන මුද්‍රdවකින් යුක්තය
පද්මාසනයක සහිත ශෛලමය ආසනයේ කුඩා ස්ථම්භ අතර සිංහ හා වජ්‍ර කැටයම් අන්තර්ගතය
බුද්ධ ශීර්ශයට ඉහළින් සිත්ගන්නා සුළු ඡත්‍රයකි
හිඳි පිළිමයට පිටුපස පිහිටි තොරණෙහි හා ඒ දෙපස සිංහ, දොරටුපාල, දේවා හා බ්‍රාහ්ම රූපවලින් පරීක්‍ෂිප්තය
මීට අමතරව පිළිමය දෙපස බුදුරදුන් පවන් සලන ඉරියව්වක් ගත් චාමරධාරී රූප ද්විත්වයකි
පොදුවේ ඉහත කී කැටයම් මගින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දශබලධාරීත්වය මූර්තිමහත් වන අතර එතුමන් ශාක්‍යසිංහ බව බැතිමතාට පෙන්වාදීම සඳහා සිංහ කැටයම් නෙළා ඇති බව රතනසාර හිමියන්ගේ අදහසයි
(රතනසාර 1985(75) තවද මෙහි ද සිවුර ඒකාංශ පාරූපණයෙන් නිරූපිතය
අතීතයේ මෙම තොරණේ වර්ණ ආලේප කර තිබූ බවත් ප්‍රතිමගෘහය ද ෆේ‍රස්කෝ ක්‍රමයට අනුව බදාම හා බිතු සිතුවම් ඇඳ තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත
විශේෂයෙන් ම මෙම සිතුවම්වලින් බෞද්ධ කතාවල ප්‍රකාශිත ඉන්ද්‍රසාල ගුහාව සංකේතවත් වන බව මහැදුරු චJද්‍රd වික්‍රමගමගේ සූරීන් පවසයි
ඒ වගේම මෙහි සිත්තම් කර ඇති මහල්ලෙකුගේ රූපයෙන් ශක්‍ර දේව්න්ද්‍රයා නිරූපිත බවත් හෙතෙම තරුණ දේවිවරු පිරිවරා සිටින ආකාරයක් දිස්වන බව ඒ මහතා වැඩිදුරටත් ප්‍රකාශ කරයි
නමුත් මීට විපක්‍ෂව කරුණු දක්වා ඇති මහැදුරු ලගමුවයන්ගේ මතයට අනුව මෙම චිත්‍රයෙන් මහා බ්‍රහ්මයා නිරූපිතය
(ගමුව 1999.147) මහියංගන විහාර ගර්භයේ තිබී මෙවැනි මහල්ලෙකුගේ බිතුසිතුවමක් හමුවීම ද සුවිශේෂී කරුණක් බව කිව යුතුය
ඒ වගේම දකුණු ආර්කෝට්හි පානමලයහි පල්ලව චිත්‍ර වලට ද මේවා සමානය
ව. 12 දී පමණ නිර්මාණය කරන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි මෙම චිත්‍ර සම්බන්ධව ක්‍රි
ව. 1907 විශේෂ ප5කාශනයක් කළ එච්. සී. පී. බෙල් මහතා පැවසුවේ විද්‍යාධර ලෙන් සිතුවම් අජන්තා ලෙස් චිත්‍රවලට වඩා අග්‍රගන්‍ය වන බවයි (ලගමුව 1999(147)

තවද විද්‍යාධර ගුහාවේ බුද්ධ ප්‍රතිමාව පිටත ඇති සෙසු පිළිම වලට වඩා ශෛලමය වශයෙන්වෙනස් ලක්ෂණ ප්‍රකට කරවයි.විශේෂයෙන් මින් මහායානික ලක්ෂණ සුලභව හමුවේ
එසේම ආකෘතිමය වශයෙන් වෙනස්කම් ගණනාවක් දැකගත හැකිය
බුදු පිළිමය සකස් කර ඇත්තේ පිහිටි පර්වතය ඇතුළට හාරා ඇතුලත කොටස් සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කිරීමේ ක්‍රම වේදයකිනි
මෙම ක්‍රමයට තනන ලද බුද්ධ ප්‍රතිමා ඉතා විරලය
එසේම පිළිමය සහිත ගල් කොටසින්ම බුදුන්ගේ හිසට ඉහළින් චක්‍රයක් නෙලා ඇති අතර එයද විරල භාවිතයකි
බුද්ධ ප්‍රතිමාව ත්‍රිකෝණාකාර ආකෘතියක් තුළ සංරචනය වී ඇත
අඩි 04ක් උසය
ධ්‍යාන මුද්‍රාවෙන් වජ්‍රාසනය මත වැඩ හිඳී
මුහුණ තරමක ඕවලාකාර හැඩයක් ගනී
අඩවන් දෙනෙත්,ලඹසවන්,සෘජු නාසය හා දෙතොළඟ මඳ සිනහව ද ප්‍රතිමාවේ අලංකාරය වැඩි කරවයි.කරුණා,මෛත්‍රී,උපේක්ෂා ආදී අභ්‍යන්තර ගුණ ප්‍රතිමාව තුළින් නිරූපිතයි
මුහුණෙහි භාවප්‍රකාශණය අනුරාධපුර යුගයෙහි තරම් ප්‍රබල නැත
එහෙත් මාධ්‍ය භාවිතය හා පිළිමය තැණීමේ තාක්ෂණික ක්‍රමවේදය අතිශයින්ම උසස්ය
මෙහි චීවරය පොරවා ඇත්තේ තරමක් දුරට අනුරධපුර ශෛලියට නෑකම් කියන අයුරිනි
ප්‍රතිමාවේ පි‍ටුපස දක්නට  ඇති සැරසිළි ද ලංකාවේ සෙසු බුදු පිළිම වලට වඩා වෙනස් ය
ප්‍රතිමාවේ පි‍ටුපසින් හරස් පොලු සහිත මකර තොරණක ආකෘතියක් දක්නට ලැබේ
චන්ද්‍රා වික්‍රමගමගේ මහතා පවසන්නේ මෙය තොරණක් නොව පි‍ටුපස ඇති පු‍ටු ඇන්දේ ඉහළ කොටසේ කැටයමක් බවයි.දෙපසින් දේවරූප 2කි
ඇතැමුන් මේවා බෝධි සත්ව රූප යැයි අනුමාන කළද ඊට ස්ථිර සාධක හමු නොවේ
බුදු පිළිමය වටා ඇති බිත්තිවල සිතුවම් ඇඳ තිබූ බවට සාධක හමු වේ
ශෛලමය කුළුණු 
මීට අමතරව හිටි පිළිමයට ඊසාන දිගින්, නැතහොත් සැතපෙන පිළිමයට පිටුපස ශෛලමය කුළුණු කිහිපයක් සහිත හිස් අවකාශමය ගල් ගුහාවක් හමුවෙයි
බැලූ බැල්මට මෙහි ද කිසියම් ආගමිකමය කලා කෘතියක් තිබෙන්නට ඇති බව විචාරකයන්ගේ අදහසයි
මැදඋයන්ගොඩ විමලකීර්ති හිමියන්ගේ මතය වන්නේ එකල මෙහි බුදු හිමියන්ගේ ප්‍රදක්‍ෂිනා පිළිමයක් පවතින්නට ඇති බවත්, ඒ සමස්ත විහාරස්ථානයෙහි බුදුරදුන්ගේ චතුර්ඉරියව්වෙන් යුත් ප්‍රතිමා තැන්පත් කර තිබූ බවට අනුමාන කළ හැකි බවයි. මෙම පිළිමවල අන්තර්ගත සෙසු කලා ලක්‍ෂණ පිළිබඳව සාකච්ඡා කරන විට ඒවායේ සිවුරේ

රැළි සියුම්ව සමාන්තරව විහිදෙන ආකාරයට නිමා තිබෙන අතර, විශේෂයෙන්ම විශාල හිඳි පිළිමයේ චීවරය රැළි ද්විත්වාකාරව නිමවා ඇත
තවද සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව පැකුම්බාවන් විසින් මෙම බුද්ධ ප්‍රතිමා සියල්ලෙහිම රන් ආලේප කොට තිබිණි
මහැදුරු සෙනරත් පරණවිතාරණයන් විසින් මධ්‍ය කාලීන අවධියට අයත් ගල් විහාර ප්‍රතිමා සහ පුරාතන අවධියට අයත් අනුරපුර ප්‍රතිමා පිළිබඳව ඉදිරිපත් කර ඇති තුලනාත්මක විග්‍රහයක් මෙහිදී උපුටා දැක්වීම වඩාත් උචිතය
එය පහත දැක්වේ
"ඉඳුරන් දිනා ගැනීමෙන් අත්පත් කර ගන්නා ලද ලෝකෝත්තර සමාධියත්, එයින් ඇතිවන ලොව්තුරා බලයත්, ආත්ම සංඥාව මුලිනුපුටා ලීමේ ප්‍රතිඵලය වන සිව් සතුන් වෙත පතළ මහ මෙත්ත ශිල්පියා විසින් ඉතා දක්‍ෂ ලෙස පිළිබිඹු කොට තිබේ
අනුරාධපුරයේ පිට රවුම් පාරේ පිහිටි අනුපම සමාධි ප්‍රතිමාව හා සස බලන විට, ආධ්‍යාත්මික ගුණය පළ කිරීම අතින් ඊට පහත් තැනක් ගන්නා නමුත්, මෙම බුදු පිළිම අතීත ලංකාවේ ප්‍රතිමා ශිල්පීන් විසින් නිමවන ලද ශ්‍රේෂ්ඨතම කෘති අතර ලා සැලකීමට සුදුසුය" (පරණවිතාන 1976(251)

පරණවිතාරනයන්ගේ ඉහත කී විවරණයට අනුව පෙනී යන්නේ සමාධි පිළිමය, අවුකන පිළිමය, මහඉලුප්පල්ලම පිළිමය වැනි පුරාතන අනුරාධපුර යුගයේ අග්‍රගන්‍ය බුදු පිළිම හා සම කළ නොහැකි වුව ද මේවා පොළොන්නරුව යුගයේ ගොඩනංවන ලද විශිෂ්ඨතම ප්‍රතිමා වශයෙන් සැලකිය හැකි බවයි. එහෙත් රජ නිමයෙන් මේවා ගොඩවානව ලද්දේ කවර මූර්ති ශිල්පියකු විසින් ද යන ප්‍රස්තුතය ඉතිරිව ඇත
එහෙත් තන්තිරිමලය ප්‍රදේශයේ ප්‍රචලිත ජනප්‍රවාදයකට අනුව ඉහත කී පුරාස්ථානයෙහි වර්තමානයේ දක්නට ලැබෙන බුද්ධ ප්‍රතිමා වහන්සේලා නෙලූ ශිල්පියා විසින්ම පශ්චාත් කාලයේ ගල් විහාරයේ බුද්ධ ප්‍රතිමා සතර නිමවා ඇත
මෙම පුරාවෘත්තයේ කිසියම් සත්‍යයක් තිබෙන බවට ඒත්තු ගැන්වීම සඳහා සමහර උගතුන් තන්තිරිමලය සහ ගල් විහාරයේ ප්‍රතිමා අතර සමානතා රාශියක් පෙන්වා දෙති
කෙසේ වෙතත් මෙම සමානතා වලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් හඳුනාගත හැක්කේ ද පුරාස්ථානවල පිහිටි හිඳි පිළිම වහන්සේලා නිරීක්‍ෂණය කිරීමෙන් පමණි
නිදසුන් ලෙස තන්තිරිමලය හිඳි පිළිමයේ දෙපස චාමරධාරී මිනිස් රූප දෙකක් මූර්තිමත් කර ඇති ආකාරයටම ගල් විහාර විඡ්ජාධාර ගුහාවේ හිඳි පිළිමයේ දෙපස චාමරධාරීන්ගේ රූප ද්විත්වයක් නිරූපිතය
එසේම මෙම ප්‍රතිමා පිටුපස දර්ශනීය මකර තොරණක් නෙළා ඇති අතර එහි දෙපස හා ප්‍රතිමාසනයේ පහළ සිංහ රූප මනාව කැටයම් කර තිබේ
මීට අමතරව උක්ත ප්‍රතිමා පිහිටි ලෙන අවට කුඩා විමාන තුළ සියුම්ව නෙළන ලද ධ්‍යාන බුද්ධ රූපවලින් පරීක්‍ෂේපිතය කෙසේ හෝ වේවා ක්‍රි
ව. 7 - 9 අතර කාල පරිච්ඡේදය තුළ තන්තිරිමලය බුදු පිළිම නෙලූ බවට සැක කෙරෙන අතර ක්‍රි
ව. 12 වැනි සියවසේදී පමණ ගල් විහාර බුදු පිළිම වහන්සේලා නිර්මාණය කරන්නට ඇති බවට සැලකේ. සැබැවින්ම ක්‍රි
ව. 7 ත් ක්‍රි
ව. 12 ත් අතර කාල සමය ලංකා ඉතිහාසයේ ඉතා සංකීර්ණ කාල පරිච්ඡේදයකි
මක්නිසාද යත් මෙලක ඇතැම් දුරදර්ශී පාලකවරු යටතේ සමෘද්ධිමත් පාලන සමයක් ගොඩනැංවුණු බවට සාධක පැවතියද, අභ්‍යන්තර කැරලි කෝලහල මෙන්ම විනාශකාරී විදේශ ආක්‍රමණවලින් ද අඩුවක් නොවීය
එබැවින් අවුරුදු 500 ක් වැනි දීර්ඝ කාලයක් පුරාවට ලලිත කලා ගුරු කුලයක් කිසිදු උපද්‍රවයක් හෝ නොමැතිව දිවයිනේ වයඹදිග කලාපයේ රැඳී සිටි බවට පැවසීම විශ්වාස කළ නොහැකි
එසේ නම් ඉහත කී ප්‍රතිමා ද්විත්වයේ ම බොහෝ කලාංග සමාන වීම කෙරෙහි බලපෑ බලවේගය කුමක්ද
යන්න විමසා බලමු
ව. 1 වැනි සියවසේ සිට ක්‍රමයෙන් හිස ඔසවමින් පැවත ක්‍රි
ව. 3 වැනි සියවසේ අනතුරුව ථෙරවාදය හා තරගකාරීව පැතිරී ගිය මහායාන බලපෑම බව උගතුන්ගේ මතයයි
විශේෂයෙන් ම තන්ත්‍රායනය, වජ්‍රාසනය, නීලපට දර්ශනය වැනි මහායානික නිකායන් රාශියක් ලක්දිවට ප්‍රවිශ්ඨ විය
ඒ සමඟම මහායානික සංස්කෘතික බලපෑමට ලක්වීමට මෙරට කලා ශිල්පියාට සිදු වූ අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් මකර තොරණ, විශ්ව වජ්‍ර සංකේතය වනාදී මහායානික කලාංගයන් රාශියක් මෙරට බුදු පිළිම කලාව හා ඒකාබද්ද විය
විශේෂයෙන් ම මහාතිත්ත තොටුපළ සිට අනුරාධපුරය දක්වා විහිදී ගිය මාර්ගයේ ප්‍රධාන වාණිජ හා ආගමික මධ්‍යස්ථානයක් වශයෙන් පවතින්නට ඇතැයි සිතිය හැකි තන්තිරිමලය තොටුපළ ආශ්‍රයෙන් මහායානික සංස්කෘතිකාංගයන්වල නියත බලපෑමට ලක්වීමට සිදු වූ බව පැවසීම තර්කානුකූලය
එහෙත් මෙම ආගමික ව්‍යාකූල තත්ත්වය සමථයට පත්කර ගැනීමෙහිලා අවංකවම සිය කාලය මිඩංගු කළ පැරකුම්බාවන් විසින් තුන් නිකායම සමගි කරවීය
මේ නිසා ඒ ඒ බෞද්ධ නිකායන්ට අයත් කලාශිල්පීන්ට ස්වකීය අභිමතය පරිදි කලා කටයුතුවල නිරත වීමට අවකාශ සැලසිණ
ඒ බව වඩාත් තහවුරු වන්නේ පැරකුම්බා නියමයෙන් ගොඩනංවන ලද ගල් විහාරයන්හි ඇතුළත් නිර්මාණ අතර මකර තොරණ, වජ්‍ර සංකේතය, රංසිඵලකය, ස්ථූප සංකේත, පංච ධ්‍යාන බුද්ධ ප්‍රතිමා වැනි මහායානික කලාංගයන් අන්තර්ගතව තිබීම ය
(වික්‍රමගමගේ 1998(10) එබැවින් මහැදුරු පී. ඊ. ඊ. ප්‍රනානදු, මහැදුරු ප්‍රේමතිලක ඇතුළු විද්වතුන් කිහිපදෙනෙකුගේ මතය වන්නේ ඒවා වජ්‍රයාන මහායානික මූර්ති ශිල්පීන් විසින් නිර්මාණය කරන්නට ඇති බවයි. (වික්‍රමගමගේ 1998(10 - 16)

වර්තමානය 
නමුත් වර්තමානය වන විට අපට ගල් විහාරයේ බුදු පිළිම වහන්සේලා දකින්නට ලැබෙන්නේ එළිමහනේදී වුවද අතීතයේ ඒවා දැවයෙන් හෝ ගඩොලින් කරවන ලද පොදු ගොඩනැඟිල්ලකින් හෝ කුඩා ප්‍රතිමා ගෘහවලින් ආවරණය කර තිබෙන්නට ඇති බවට සාධක විහාරය ඉදිරිපස හමුවන ශකිත්මත් ඝනකම් ගඩොල් අත්තිවාරම් තුනෙන් මෙන්ම ගලෙහි මුහුණතෙහි බිත්තිවල සීමා දක්නට ලැබීමෙන් විශද වේ
(ලගමුව 1999(144) මේවා සමකාලීන තිවංක පිළිමගෙය, ලංකාතිලකය වැනි පිළිම ගෙවල්වල ආකාතියට සමාන බව උගතුන්ගේ අදහසයි (ලගමුව 1999(199) මීට අමතරව විහාරය ඉදිරිපස බෝධිඝරයක නටඹුන් හඳුනාගත හැක
එසේම බද්ධ සීමා ප්‍රාසාදයෙහි ද ගල් විහාරයේ ප්‍රතිමා තරම් උසස් නොවූවද එහි ආකෘතියට සමාන කුඩා බුදු පිළිම කීපයක් නෙළා ඇත
දර්ශනීය බුද්ධ ප්‍රතිමා වහන්සේලාට අමතරව විද්‍යාධර ගුහාවත් හිටි පිළිමයත් අතර පර්වතයෙහි මහා පැරකුම්බා නියමයෙන් කොටවන ලද පොලොන්නරුව කතිකාවත හෙවත් ගල් විහාර සෙල් ලිපිය හඳුනාගත හැක
අඩි
13 ං 4 ප්‍රමාණයෙන් සහ පේළි 51 කින් යුත් මෙම ලිපියෙහි (E
2.P 256) අන්තර්ගතය වන්නේ ලංකේෂ්වර පරාක්‍රමබාහු රජගේ රාජ අනුග්‍රහය ලද දිඹුලාගල කාශ්‍යප හිමියන් ප්‍රධාන සංඝයා රැස් කරවා දුශ්ශීල මහණුන්ගේ සිවුරු හරවා බැහැර කොට සුචරිතවත් භික්‍ෂූන්ට සිවුපස සලසා තුන් නිකායම සමඟි කොට ශාසන ශුද්ධියක් කරවා ඒ ඒ නිකායන් විසින් අනුගමනය කළ යුතු වත්පිළිවෙත් පිළිබඳව වූ ව්‍යවස්ථාවන් ය
(ලගමුව 1999(147)

ඉහත කී කරුණු කාරණා සමාලෝචනය බැලූ විට පෙනී යන්නේ උත්තරාරාමය හෙවත් ගල් විහාරය යනු මධ්‍ය කාලීන ලංකාවේ ශාසනික ඉතිහාසය සහ කලා ශිල්පවල ඉතිහාසයේ සාරය කැටි කොට නූතන ශාස්ත්‍රඥයාට විශද කරවන උසස් බෞද්ධ ස්මාරකයක් වන බවයි. එබැවින් මෙම කලාගාරය සුරැකීම ලාංකේයයන් වන අපගේ පරම යුතුකමකි
ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ

1. මහාවංසය, 1996 හික්කඩුවේ ශ්‍රී සුමංගල හිමි, බටුවන්තුඩාවේ දේවරක්‍ෂිත පඬිතුමා, ජාතික කෞතුකාගාර දෙපාර්තමේන්තුව, කොළඹ
2. අමරසිංහ මාලිංග, 1998 පොලොන්නරුවේ නටඹුන්, කොළඹ එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ
3. දේවේන්ද්‍ර ඩී. ටී. 2007 සඳකඩ පහණ සහ වෙනත් ලිපි, කොළඹ එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ
4. රතනසාර, තිරාණගම 1985 බුදු පිළිමය, කොළඹ සංස්කෘතික කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුව.
5. ලගමුව ඒ. 1999, මධ්‍යකාලීන රාජධානිය පොලොන්නරුව, කොළඹ සරසවි ප්‍රකාශකයෝ
6. වික්‍රමගමගේ චJද්‍රd 1998, ගල් විහාරයේ කලාව හා වාස්තු විද්‍යාව, කර්තෘ ප්‍රකාශනයකි
7. පරණවිතාණ 1976 ලංකා ඉතිහාසය, 11 කාණ්ඩය, කොළඹ, විද්‍යාලංකාර විශ්වවිද්‍යාල ප්‍රකාශනයකි
බාහිර සම්බන්ධ

Central Cultural Fund of Sri Lanka – Polonnaruwa Heritage site 
Galvihara – a  unique display of rock art

 විහාර
පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන
පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක‎
1934 දී නියඟයක් ඇතිවූ අතර එය සහල් හිඟයකට බලපෑවේය
එම ප්‍රමාණය බුසල් මිලියන 3 ක් යයි ඇස්තමේන්තු කරන ලදී
ඔක්තෝබරයේ සිට ජල ගැලීම් ඇති වුණි
ඉන් පසු 1934 - 35 දි ඇතිවූ මැලේරියා වසංගතයට 1,000,000 ක් දෙනා ගොදුරු වූහ
අඩු ගණනේ 1,25,000 ක් මිය ගියහ
සහල් හිඟවීමෙන් ව්‍යාප්ත වූ මන්දපෝෂණය නිසා ලෙඩ රෝගවලට ඔරොත්තු දීමේ ශක්තිය හීන වී ඇති බව ස්වේච්ඡා ක්‍රියාකාරීන්ට තේරුම් ගියේය
ඔව්හු මාමයිට් යීස්ට් සාරයෙන් පෙති නිපදවමින් වසංගතය දුරු කිරීමට සහයෝගය දැක්වූහ
පිලිප් ගුණවර්ධන සහ ඇන්
පෙරේරා දෙපළ අවිස්සාවේල්ල පිලිප්පුවා සහ පරිප්පුවා මහත්තයා යන නම්වලින් හඳුන්වන්නට පටන් ගැනුණි
පරිප්පුවා යන නම ඔහුට පට බැඳුනේ වසංගතයට ගොදුරු වූ ජනතාවට වියළි සලාකයක් වශයෙන් පරිප්පු බෙදීම නිසාය
ෆෝවර්ඩ් (forward) නම් සතිපතා ප්‍රගතිශීලි පුවත්පතෙහි සිබිල් නම් ලේඛකයා අවුරුදු කිපයකට පසු එම සිද්ධිය මතක් කරමින් "මැලේරියා සහන සැලසීම සම්බන්ධව කටයුතු කිරීම මෙම පුද්ගලයින් බොහෝ දෙනෙකුගේ දෙනෙත් පාදන්නක් විය
ඔවුන් එයින් සාමාන්‍ය හා ගම්බද ජනතාව ගැන දැනගැනීම ආරම්භ කළා පමණි
දුගී භාවය ඇදහිය නොහැකි තරම් ඉහළය
ජනගහන තදබදයද ඊට වැඩිය
මිනිස්සු පහලොවක්, විස්සක් හෝ ඊටත් වඩා ප්‍රමාණයක් කුඩා පැල්පත්වල හිර වී මැස්සන් මෙන් මිය ගියහ
මෙයයි යටත් විජිතවාදයේ ප්‍රථිඵලය
මෙම තත්වය මාක්ස් සහ ඒංගල්ස් එංගලන්තයේදී කරන ලද විශ්ලේෂණයකදී සොයාගත් වැඩ කරන ජනතාවගේ අන්තිම නරක තත්වයටත් වඩා නරක තත්වයකි
සටන් කළ යුත්තේ මෙම තත්වය නැති කිරීම සඳහාය" යනුවෙන් ලියා ඇත
ලංකා සම සමාජය පක්ෂය පිහිටුවා ගැනීම

ලංකාවට නිදහස ඉල්ලා පළමුවෙන් කටයුතු කළ පක්ෂය වූයේ මාක්ස්වාදී, ලංකා සම සමාජ පක්ෂයයි
එය 1935 දී ආරම්භ වූයේ තරුණ සංගම් කිහිපයක එක් වීමෙනි
ලංකා සම සමාජ පක්ෂයේ ප්‍රථම ප්‍රකාශනයෙන් ඔවුන් කියා සිටියේ පූර්ණ වශයෙන් ජාතියේ නිදහස, නිෂ්පාදනය, බෙදාහැරීම සහ හුවමාරු කිරීම යනාදී සියල්ල ජාතිය සතු කිරීම, හා ජාති කුල ආගම් ගෝත්‍ර අනුව පැන නැගෙන අසමානතා තුරන් කිරීම ආදී කරුණු එම පක්ෂයේ ඉලක්කයන් බවයි.

1936 මහ මැතිවරණයෙන් පසු එම පක්ෂයේ නියෝජ්‍ය ප්‍රධානීන් වූ එන්.එම්.පෙරේරා සහ පිලිප් ගුණවර්ධනයන්ට රාජ්‍ය මන්ත්‍රණ සභාවේදී ඉහත ඉලක්කයන් සපුරා ගැනීමට රැඩිකල් වාදී සාමාජිකයින් වූ රුහුනේ දොන් ඇල්වින් රාජපක්ෂ, ඉන්දීය දෙමළ ජනතාව වෙනුවෙන් සිටි නටේෂා අයියර් ආදිහු සහයෝගය දැක්වූහ
කලින් කලට සහයෝගය දැක්වූ අනෙකුත් අය නම් නුවර ජෝර්ජ් ඊ ද සිල්වා, මාතලේ බී.එච්.අලුවිහාරේ, ගම්පහ සී.පී.ජයසුන්දර, දුම්බර ඒ. රත්නායක සහ නියෝජ්‍ය කතානායක සුසන්ත ද පොන්සේකා වැනි පුද්ගලයින්ය
ඉංග්‍රීසිද, සිංහල සහ දෙමළ මෙන්ම රාජ්‍ය භාෂාවක් කළ යුතු යැයි ද ඔවුන් ඉල්ලා සිටියහ
නාගරික හා පොලිස් උසාවිවල නඩු කටයුතු ස්වදේශීය භාෂාවෙන් කළ යුතු වීම සහ පොලිස් ස්ථානවලදී ප්‍රකාශ ලබා ගන්නා විට ප්‍රකාශ දෙනු ලබන්නාගේ භාෂාවෙන්ම ඒවා සටහන් කළ යුතු වීම යනාදී යෝජනාවන් 1936 දී රාජ්‍ය මන්ත්‍රණ සභාවෙන් සම්මත කොට නීති ලේකම් වෙත යැවූ නමුත් එම කරුණු සම්බන්ධයෙන් කිසිදු ක්‍රියා මාර්ගයක් නොගැනුනේය
1956 දක්වා රජයේ පාලන භාෂාව වුයේ ඉංග්‍රිසියයි
ඉන්දියාවේ කොංග්‍රස් සමාජවාදී පක්ෂය සමග ලංකා සම සමාජ පක්ෂය සහෝදර බැඳීමක් ඇති කර ගත් අතර ලංකා සම සමාජ පක්ෂයේ නියෝජිත කණ්ඩායමක් ඉන්දීය ජාතික කොංග්‍රසයේ ෆායිස්පූර් සමුළුවට 1936 දී සහභාගී වූහ
1937 අප්‍රේල් මාසයේ කොංග්‍රස් සමාජවාදී පක්ෂයේ නායිකා කමලාදේවි චට්ටොපාද්‍යාය රටේ විවිධ පළාත්වල පැවැත්වූ රැස්වීම් ඇමතුවාය
මෙම සංචාරය සංවිධානය කරන ලද්දේ ලංකා සම සමාජ පක්ෂයයි
ඉන්දියාවේ සහ ශ්‍රී ලංකාවේ නිදහස සඳහා කරන අරගලයේදී නොබෙදී සිටීමේ ස්ථාවරයකට පැමිණීමට ඉහත සංචාරය උපකාරී විය
කමලා දේවියද සභාව ඇමතූ යාපනයේදී කලක් JYC සාමාජිකයින්ව සිටි පිරිසෙන් මෙම වාමාංශික ව්‍යාපාරයට හිතවත් අවංක පක්ෂපාතී පිරිස් එක් වූහ
org/wiki/Sri_Lanka_independence_struggle#Malaria_epidemic_and_floods
1762 වර්ෂයේ මැද භාගයේ රජතුමා, මදුරාසියෙහි ෆොට් සෙන්ට් ජෝන්හි ආණ්ඩුකාරයා වු ජෝර්ජ් පිගොට් ගෙන් උදව් බලාපොරොත්තු විය
බ්‍රිතාන්‍යයට, කුරුඳු, පුවක්, ගම්මිරිස් වෙළදාමෙහි තනි ඒකාධිකාරිය තමන් සතු කර ගැනිමේ මහත් උවමනාවක් තිබු අතර ලන්දේසින් මුහුදු බඩ ප්‍රදේශ වලින් පලවා හැරිමේ උවමනාවක් කන්ද උඩරට රජුටද තිබුණේය
1762 දි උඩරට රජුට බ්‍රිතාන්‍යයන්ගේ උදව් ඉල්ලීමට අවශ්‍ය වුයේ පැරිස් ගිවිසුමෙන් පසු ලන්දේසින් විශාල හමුදා පිරිසක් ලංකාවට එවු හෙයිනි
මෙම තත්වය කළින් අවබෝධ කර ගත් උඩරට රජු ලන්දේසීන් පිටමං කිරීමට උදව් ඉල්ලා මදුරාසියේ ඉංග්‍රීසි ආණ්ඩුකාරයා වෙත දූතයෙකු පිටත් කර හැරියේය
උඩරට රාජ්‍යයේ, කණිෂ්ඨ, හමුදා නිලධාරියෙකු වූ එම දූතයා මදුරාසියට රහස් ගමනක් ගියේය
ඉංග්‍රීසීහු එයට ප්‍රතිචාර දැක්වූයේ ඔවුන්ගේ රාජ්‍ය සභාවේ සාමාජිකයෙකු වූ පයිබස් මහතා (Pybus) ලංකාවට එවීමෙනි
බ්‍රිතාන්‍ය නැගෙනහිර ඉන්දියා සමාගමේ ලේඛකයෙකු වූ ජෝන් පයිබස් නැව් පහක් පිරිවරා ගෙන ආයුධ සන්නද්ධ 200 ක පිරිසක්ද කැටුව නුවර බලා පැමිණියේය
එම බ්‍රිතාන්‍ය නැව් 1762 මැයි 5 දින ත්‍රිකුණාමලයට පැමිණියේය
ඔහු සමග පැමිණි දිසාවේ, නැවේ කපිතාන් වූ සැමුවෙල් කොර්නිෂ්ට රන් දම් වැලක් සහ මුද්දක් (කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ) රජුගේ නාමයෙන් තෑගි කළේය
එහෙත් ඔහුගේ ප්‍රියතම සිංහල කාන්තාව (යකඩ දෝලිය) ගෙන් දියණිවරු හය දෙනෙක්ද පුතුන් දෙදෙනෙකුද ලැබුවේය
මාම්පිටිය දිසාවගේ පුත්‍රයින් සිහසුනට උරුමකම් කියූ නමුත් එය නොසලකා හැරුණි
ඔහුගේ අවුරුදු 35 ක් වූ රාජ්‍ය කාලය මහජනයා දුටුවේ ඔහුගේ රාජ්‍ය සමය බෞද්ධ පුණර්ජීවනයක් ලැබූ සහ මහජන  ආදරය ද ලැබුණු  එකක් ලෙසයි
වර්ගයන් 

පෝලන්තයේ  Szczecin, පිහිටි ග්‍රීස්ම රංග ශාලාව

පසුගිය කාලය පුරා සංවර්ධනය වුණු විවිධාකාරයේ රංග ශාලාවන් දැකිය හැකිය
නාට්‍ය

 

සර්ජ් සුදෙයිකින් විසින් ‘වවුල් රඟහල’ [Bat Theatre] වෙනුවෙන් නිර්මාණය කළ දැන්වීම [1922]

නාට්‍ය [සාහිත්‍යයේ සඳහන් පරිදි ‘අභිනය’] වල ප්‍රධාන වන්නේ දෙබස් වන අතර එය තිර රචනයෙන් හෝ එවෙලේ නිර්මාණය කර ඉදිරිපත් කිරිමයි‍
දේශපාලනික රඟමඩල

දේශපාලනික රඟමඬල සම්බන්ධව දීර්ඝ සංස්කෘතියන් දැකිය හැක
org/wiki/Theatre#Types
දින 5 ක් ගත වුවද රජය කිසිදු ප්රnතිචාරයක් දැක්වූයේ නැත
ෆෙඩරල් පක්ෂය හා ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ තහනම් පක්ෂ ලෙස ප්රිකාශ කෙරුණි
දිවයිනෙහි ෆෙඩරල් පාක්ෂික ජ්යෙaෂ්ඨ දේශපාලනඥයන් බොහෝ දෙනෙකු අත්අඩංගුවට ගන්නා ලදි
දින දෙකක් තුළ හමුදාව විසින් කොළඹ නගරය සන්සුන් කළ අතර පසුව මුළු දිවයින පුරා ඵය ව්යාකප්ත කළේය
මේජර් ජෙනරාල් A
M මුතු කුමාර
නාමධාරී 1955 පෙබරවාරි 09 සිට1959 දෙසැ
31 දක්වා පළමු ලාංකික හමුදාපති
පැවති ආණ්ඩුවෙහි අලසකම හමුවේ A M මුතුකුමාර නැමැති ද්‍රවිඩ හමුදා ප්රෂධානියෙකු ගත් කාලීන ක්රිියා මාර්ග නිසා බොහෝ දෙමළ ජාතිකයින්ගේ දිවි ගලවා ගත හැකි විය
උරුමය 

අවුරුදු 40 ක පමණ කාලයක් තුළ සිදු වූ  ප්රවධාන හර්තාලයක් ලෙස 1958 දී සිදු වූ ඵම හර්තාලය හේතුවෙන් ප්රවධාන ජනවර්ග කණ්ඩායම් දෙක අතරේ විශ්වාසය පලුදු විය
තව දුරටත් සාකච්ඡා පැවැත්වීමෙන් පලක් නොවන බව ප්රාකාශ විනි
ඵවකට කුඩා ළමයෙක්ව සිටි වේලුපිල්ලේ ප්ර භාකරන් පසුව ප්රකකාශ කළේ 1958 දී සිදුවූ සිද්ධීන් ඔහුගේ දේශපාලන ගමන් මග වෙනස් කළ බවයි. 

http
org/wiki/Sri_Lankan_riots_of_1958#Government_response
ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ අගනගර

තම්බපන්නි
විජිතපුර

අනුරාධපුර
පොළෙ‍ාන්නරුව
සීගිරිය
රුහුණ
දඹදෙණිය
යාපහුව
කුරුණෑගල
දැදිගම
ගම්පොල
රයිගම
කෝට්ටේ
කැළණිය
සීතාවක
මහනුවර
	
මුල් කාලීන දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණයන් නිසා නගරය දරුණු ලෙස පීඩාවට පත් විය
අවසානයේ 1017 දී නගරය අත් හැර දැමුණි
5 වැනි සියවසේ සිට ක්‍රි
ව.1017 දක්වා මෙම නගරය අගනගරය වශයෙන් අඛණ්ඩව පැවතුණේය
නොකඩවා කෙරුණු දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණ හේතුවෙන් නගරය බිඳ වැටීම ආරම්භ විය
මෙම ආක්‍රමණවල ප්‍රථිපලය වූයේ ආර්ථික වශයෙන් නගරය දිළිඳු බවට පත් වීමයි
චෝල ආක්‍රමණික හමුදා 1017 දී නගරය කොල්ල කෑහ
වැඩි ආරක්ෂාව පතා අගනගරය පොළොන්නරුවට ගෙන යන ලදී
නගරය සහ සංකීර්ණ වාරිමාර්ග පද්ධතියට වූ හානීය කෙතරම් බලවත් දැයි කිවහොත් නගරය සම්පූර්ණයෙන්ම අත හැර දැමුණේය
අවුරුදු දහසකට ආසන්න කාලයක් පරිහානියට පත් වෙමින් තිබුණි
19 වෙනි සියවස වන තෙක් කැලය ශුද්ධ නොකෙරුණි
නටබුන් නිරාවරණය වී තිබුණේය
බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් ගම් වැව් සිය ගණනක් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම නිසා අවට ප්‍රදේශ යම් තරමකට සමෘර්ධිමත් විය
org/wiki/Anuradhapura#The_city_falls
2001 සැප්තැම්බර් 11 ප්‍රහාරය සිදු වීමෙන් පසු ඉතා ඉක්මණින්ම 2001 ඔක්තෝබරයේදී නැටෝ හමුදා ඇෆ්ඝනිස්ථානයට පහර දුන්නේ එහි සිටින අල්ඛයිඩා හමුදා  එලවා දැමීම සහ එරට පාලනය කරමින් සිටි තලේබාන් රජය පෙරලා දැමීමේ අදහසිනි
2001 සැප්තැතම්බර් 20 දින ජෝර්ජ් ඩබ්. බුෂ් තලේබාන් පාලනයට අවසාන නිවේදනයක් නිකුත් කළේ එහි සිටින ඔසාමා බින් ලාඩන් සහ අල්ඛයිඩා නායකයින් භාර දෙන ලෙස ඉල්ලමිනි
ඔසාමා බින් ලාඩන් සැප්තැම්බර් 11 ප්‍රහාරයට සම්බන්ධ නම් ඒ පිළිබඳ සාක්ෂි ඉදිරිපත් කරන ලෙසත් එම සාක්ෂි ඔහුට එරෙහිව නඩු පැවරීමට ප්‍රමාණවත් නම් ඉස්ලාමීය අධිකරණයක ඒ නඩුව විමසිය යුතු බවත් තලේබාන් පාලනය දන්වා සිටියේය
2001 ඔක්තෝබර් 07 වැනි දින ගුවන් ප්‍රහාර මාලාවක් ආරම්භ කරමින් බ්‍රිතාන්‍යය සහ ඇමෙරිකාව නිල වශයෙන් යුද්ධය ආරම්භ කළහ
පකිස්ථානය

මේ අතර පකිස්තාන නිලධාරීන් සහ එක්සත් ජනපද හමුදා සමග එක් වී කරන ලද සෝදිසි මෙහෙයුම් කීපයකින් පසු 2002 මාර්තු 23 වැනි දින සවුදි ජන්මයක් ඇති සයින් අල් - අබ්දින් මොහම්මද් හසේන් අබු සුබෙයිදා අත් අඩංගුවට ගන්නා ලදි
මෙම මෙහෙයුම පැවති අවස්ථාවේ සැකකරු හමුදා නිලධාරීන්ගෙන් බේරී පැන යාමට කරන ලද උත්සාහයන්හිදී තුන්වරක් වෙඩි ප්‍රහාර වලට ලක් විය
සුබයිදා ඒ වන විට අල් - ඛයිඩා පුහුණු කඳවුරු පවත්වා ගෙන යාමේ ප්‍රධානියා ලෙසද කටයුතු කරමින් සිටි බව කියනු ලැබේ
එම අවුරුද්දේම අවසාන භාගයේ 2002 සැප්තැම්බර් 14 වැනි දින පැය තුනක් පුරා පොලිසිය සමග කරන ලද වෙඩි හුවමාරුවකින් පසු රම්සි බිනල්ෂිබ් පකිස්ථානයේදී අත් අඩංගුවට ගන්නා ලදි
ඔහු මොහමඩ් අට්ටා සමග ජර්මනියේ හැම්බර්ග් නුවර එක කාමරයක නැවතී සිටි බව හා අල් ඛයිඩා සංවිධානයේ මෙහෙයුම් වලට මූල්‍ය ආධාර සැපයූ තැනැත්තෙකු ලෙස හඳුන්වා තිබිනි
බිනල්ෂිබ්ද ගුවන් යානා මංකොල්ලකරුවන් ගෙන් එක් අයෙකු යයි අනුමාන කර තිබුනි
කෙසේ වුවද, එක්සත් ජනපද පුරවැසි සහ ආගමන සේවාව ඔහුගේ වීසා ඉල්ලුම් පත්‍ර තුන් වරක් ප්‍රතික්ෂේප කළේය
මේ නිසා ඔහුට සංවිධානයට මූල්‍ය පහසුකම් සපයන තැනැත්තෙකු ලෙස පමණක් කටයුතු කිරීමට සිදු විය
බිනල්ෂිබ් විසින් ජර්මනියේ සිට එක්සත් ජනපදයට මුදල් යැවීමේදි මොහමඩ් අට්ටා සහ සකරියාස් මුසාවි දෙදෙනාද හවුල් වූහ
2003 මාර්තු 1 වැනි දින CIA  සංවිධානය විසින් කරන ලද පරීක්ෂණ මෙහෙයුමකින් පකිස්තාන් අගනුවර වූ ඉලස්ලාමාබාද් සිට සැතපුම් නමයක් ඈත රාවල්පින්ඩි ප්‍රදේශයේදී ඛාලිඩ් ෂෙයික් මොහමඩ් අත් අඩංගුවට ගැනුනේය
ඔහු අත් අඩංගුවට පත් වන විට අල් ඛයිඩා සංවිධානයේ ඉහළ පෙලේ නායකයින් අතර තුන්වැන්න‍ා ලෙස සිටියා පමණක් නොව සැප්තැම්බර් 11 ප්‍රහාරයේ ප්‍රධාන මොළකාරයා ලෙසත් කටයුතු කර තිබුනේය
මීට කලින් ඔහු අල්ලා ගැනීමට කරන ලද මෙහෙයුමකින් බේරී පැන ගත් අවස්ථාවේදී, ඊට පෙර අත් අඩංගුවට ගත් සැකකරුවන්ගෙන් ලබා ගන්නා ලද තොරතුරු ඔහු නැවත අත් අඩංගුවට ගැනීමට උපකාරී විය
1996 දී එක්සත් ජනපද රජය මොහමඩ්ට එරෙහිව ඇමෙරිකානු සිවිල් ගුවන් සේවාවෙහි බෝම්බ ඇටවීමේ කුමන්ත්‍රණයක් සම්බන්ධයෙන් නඩු පවරා තිබුනේය
ඔහු සම්බන්ධ වූ අනෙක් එවැනි සිද්ධීන් නම්,  ඩැනියෙල් පර්ල් නම් වෝල් ස්ට්‍රීට් ජර්නල් පුවත් පතේ වාර්තාකරු මරා දැමීමට නියෝග කිරිම, USS Cole බෝම්බ ප්‍රහාරය, සපත්තු බෝම්බයක් මගින් එක්සත් ජනපද සිවිල් ගුවන් යානයක් පුපුරුවා හැරීමට රිචඩ් රීඩ් ගත් උත්සාහය, සහ ටියුනිසියාවේ ඩ්ජෙර්බා හි එල් ග්රිබා නම් යුදෙව් භක්තික ආයතනයක් වෙත එල්ල කරන ලද ප්‍රහාරය යනාදියයි
ඛාලිඩ් ෂෙයික් මොහමඩ්, අල් ඛයිඩා හමුදා කමිටුවෙහි ප්‍රධානිය ලෙස කටයුතු කළ බව සටහන් වෙයි
මේ සියලු කටයුතු අතරේ 2006 වර්ෂයේදී නැටෝ සංවිධානයේ අණදෙන  නිළධාරි විසින් ඇ‍ෆ්ගනිස්ථානයේ තලේබාන්වරුන්ට උදව් හා අනුබල දීම සම්බන්ධයෙන් පකිස්ථානයට චෝදනා කරන ලදි
එහෙත් පසුව පකිස්ථානය හෝ ISI (Inter Service Intelligence) සංවිධානය ත්‍රස්තවාදය සම්බන්ධයෙන් අනුග්‍රහයක් නොදක්වන බව නැටෝ සංවිධානය තේරුම් ගත්තේය
කෙසේ වෙතත් 2007 වර්ෂයේ ISI සම්බන්ධයෙන් චෝදනාවක් එල්ල වූයේ ඝාතණය කරනු ලබන සෑම නැටෝ සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකු සඳහාම පාකිස්ථානු රුපියල් ලක්ෂයක් (CDN 1900) ඔවුන් විසින් පරිත්‍යාග වශයෙන් රහසේ ගෙවමින්  සිටි බවයි. මේ අතර, ඒ ආසන්න කාලයේ ඝාතණය කරනු ලැබූ තලිබාන් සංවිධානයේ ජ්‍යේෂ්ඨ හමුදා ප්‍රධානියෙකු වූ මුල්ලා දාදුල්ලාහ් ආරක්ෂා කිරීම සහ වෙනත් අන්දමින් සටන්කාමීන්ට උදව් කිරීම සම්බන්ධයෙන් ඇෆ්ඝන් රජයේ චෝදනාද ISI වෙත එල්ල වූ නමුත් මෙම චෝදනා පකිස්තාන රජය පිළි නොගත්තේය
මේ අතර ඉන්දියාව නොකඩවාම පකිස්තානයේ අන්තර් සේවා බුද්ධි සේවාව (ISI) වෙත චෝදනා එල්ල කළේ එම සංවිධානය ඉන්දියානු ජනරජයේ කාශ්මීරයේ සහ වෙනත් ප්‍රදේශවල ත්‍රස්තවාදී ප්‍රහාරයන් කිරීමට සැලසුම් කරන්නේය කියමිනි
මෙම චෝදනාවලට 2006 ජූලි 11 දින මුම්බායි දුම්රිය බෝම්බ ප්‍රහාරයද ඇතුලත් විය
එහෙත් පකිස්ථානය මෙහි වගකීම පැවරුවේ දේශීය ත්‍රස්තවාදය වෙතටයි
ඇෆ්ඝනිස්ථානය සහ එක්සත් රාජධානිය වැනි අනෙක් බොහෝ රටවල් ත්‍රස්තවාදයට රාජ්‍ය අනුග්‍රහය සහ මූල්‍ය පහසුකම් සැපයීම ගැන පකිස්තානයට චෝදනා එල්ල කළහ
පකිස්තානය සහ අසල්වැසි ඇෆ්ඝනිස්ථානය තුල අමෙරිකානු හමුදා ක්‍රියාකාරකම් ඉහළ යාම, පකිස්ථානු රජයට අමෙරිකානු යුද ආධාර වැඩි වැඩියෙන් ලැබීමට හේතුවක් විය
සැප්තැම්බර් 11 ප්‍රහාරයට පෙර වූ අවුරුදු 3 තුල අමෙරිකානු යුද ආධාර වශයෙන් අමෙරිකන් ඩොලර් මිලියන 9 ක් (දළ වශයෙන්) පකිස්තානයට ලැබුනි
ප්‍රහාරයට පසුව ගත වූ අවුරුදු තුනක කාලය ඇතුලත මෙම ප්‍රමාණය අමෙරිකානු ඩොලර් බිලියන 4.2 දක්වා ඉහළ දැමුනේ 9/11 ඉහළම අරමුදල් ලබා දුන් රාජ්‍යය බවට පත් කරමිනි
මෙපමණ අති විශාල මුදල් ප්‍රමාණයක් රට තුළට ගලා ඒමෙන් ගැටලු සහගත තත්වයක් නිර්මාණය වූයේ, මෙම මුදල් කිසිදු පැහැදිලි කිරීමකින් සහ වගකීමකින්ද තොරව ලැබුනු හෙයිනි