Minuri/sinhala-corpus-wikipedia huggingface dataset:
ඉදිකිරීම
ලංකාවේ බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත පාලනය යටතේ, 18 වන සියවසේ මුල් යුගයේදී ඉදිකරන්නට ඇතැයි සැළකෙන මෙම අම්බලමට, මේ වන විට වසර 200ක් වත් සම්පූර්ණ වී ඇතැයි පැවසේ
එකල මෙය, වෙළෙන්දන් හා විවිධ සංචාරකයින්ගේ ගමන් වෙහෙස නිවාලන ප්‍රකට තාවකාලික නවාතැන් පොළක් වූ බව සඳහන් වෙයි
වර්ථමානයේදී පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකමකින් යුතු ඉදිකිරීමක් ලෙස සළකනු ලබන මෙම අම්බලමෙහි වාස්තු නිර්මාණ කලාව, මහනුවර යුගයේ වාස්තු නිර්මාණ කලාවන්ට සමාන බව දැකගත හැකිවේ
ප්‍රතිසංස්කරණය
ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්ථමේන්තුවේද සහය සහිතව මෑතකදී, ශ්‍රී ලංකා සංචාරක අමාත්‍යාංශය විසින් කඩුගන්නාව අම්බලම ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට පියවර ගන්නා ලදී
මූලාශ්‍ර

බාහිර සබැඳි

 

අම්බලම්
කෑගල්ල දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක
ගිරුවා අම්බලම ශ්‍රී ලංකාවේ දැකගත හැකි ඉපැරණි අම්බලම් අතුරින් එකකි
එය අළුත්නුවර දැඩිමුණ්ඩ දේවාල භූමි පරිශ්‍රයේ ඉදිකොට තිබෙයි
ඉදිකිරීම
දෙවන පරාක්‍රමභාහු රජුගේ (ක්‍රි
ව. 1236-1276) අගමෙහෙසිය වූ සුනේත්‍රාදේවී බිසව විසින්, අලුත්නුවරට පැමිණෙන බැතිමතුන් සහ මහ මග ගමන්කරන්නන්ගේ පහසුව සැළසීම උදෙසා, මෙම අම්බලම ඉදිකල බව සඳහන් වෙයි
අම්බලමෙහි වහල ගල් කණු 16ක් මත රඳවා තිබෙන අතර, එම කුළුණු පළමු බුවනෙකභාහු රජුගේ සමයට අයත් යැයි විශ්වාස කෙරේ

සංරක්ෂණය
පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින්, මෙම අම්බලම සංරක්ෂණය කිරීමට පියවර යොදා තිබෙයි
මූලාශ්‍ර

අම්බලම්
කෑගල්ල දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක‎
1983දී ශ්‍රී ලංකාවේ ත්‍රස්තවාදය ඇරඹීමත් හා සමගම, ජාත්‍යන්තර අවධානයට පාත්‍රවූ ගැටළුවක් බවට ත්‍රස්තවාදය සඳහා ළමුන් යොදාගැනීම පත් විය
දෙමළ ඊළාම් විමුක්ති කොටි විසින් ත්‍රස්තවාදය සඳහා ළමුන් යොදාගැනීම
අවුරුදු 18 ට අඩු වයසැති ළමුන් බඳවාගැනීම පිළිබඳ දශක 3ක කාලයක් පෙරමුණ ගෙන සිටියේ  දෙමළ ඊළාම් විමුක්ති කොටි සංවිධානයයි
දෙමළ ඊළාම් විමුක්ති කොටි සංවිධානයේ කරුණා පාර්ශවය විසින් ත්‍රස්තවාදය සඳහා ළමුන් යොදාගැනීම
දෙමළ ඊළාම් විමුක්ති කොටි  සංවිධානයෙන් කැඩීගිය කරුණා පාර්ශවයද ත්‍රස්තවාදය අතහැරීමට පෙර වසරක පමණ කාලයක් ළමුන් යොදාගැනීම සිදුකරඇත
ත්‍රස්තවාදය සඳහා ළමුන් පුහුණුකල අයෙකු ඔස්ට්‍රේලියාවේ සරණාගත බව ඉල්ලාසිටීම
ශ්‍රී ලංකාවේ ත්‍රස්තවාදය සඳහා ළමුන් පුහුණුකල කාන්තාවක් පසුව ඔස්ට්‍රේලියාවේ සරණාගත බව ඉල්ලාසිටීන ලදී
පුනුරුත්තාපනය
ශ්‍රී ලංකා රජය විසින් මුදවා ගත් ළමුන් පුනුරුත්තාපනය කර යලි සමාජගත කෙරිනි
ආශ්‍රිත ලිපි
 දෙමළ ඊළාම් විමුක්ති කොටි

මූලාශ්‍ර

බාහිර යොමු
 මානුෂික මෙහෙයුම් හේතුවෙන් එල්.ටී.ටී.ඊ. ළමා සොල්දාදුවන් ගණන අඩුවෙලා - හින්දුස්ථාන් ටයිම්ස් 
 එල්.ටී.ටී.ඊ ළමා සොල්දාදුවන් 58 දෙනෙකු භාර වේ
සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ ගේ ධාතූන් වහන්සේලා ශාරීරික ධාතු, පාරිභෝගික ධාතු, උද්දේසික ධාතු ලෙස කොටස් තුනක ට බෙදිය හැක
ශාරීරික ධාතු යනු බුදු රදුන්ගේ ශ්‍රී ශරීරයේ කෙස්, දත්, අස්ථි ආදී කොටස් ය
පාරිභෝගික ධාතු යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පාරිභෝග කළ ජය ශ්‍රී මහා බෝධිය, පාත්‍ර, සිවුරු ආදී වස්තූන් ය
සිරිපා සටහන් ද මෙයට ම අයත් වේ
උද්දේසික ධාතු යනු බුදු රජාණන් වහන්සේ උදෙසා කරන ලද්දා වූ බුද්ධ ප්‍රතිමාදියයි
මෙහි විස්තර කරනු ලබන්නේ ශාරීරික ධාතු හා පාරිභෝගික ධාතු පිළිබදව මූලික කරුණු ස්වල්පයකි
පාරිභෝගික ධාතූන් වහන්සේලා
ජය ශ්‍රී මහා බෝධින් වහන්සේ 
සිරිපා සටහන් 
පටී ධාතූන් වහන්සේ 
ජලසාටිකා ධාතූන් වහන්සේ 
පාත්‍රා ධාතූන් වහන්සේ 

ශාරීරික ධාතූන්
ලලාට ධාතූන්
අකු ධාතූන් දෙක
ධාඨා ධාතූන් සතර(සතර දළදාවන්)
ග්‍රීවාස්ථි ධාතූන්  
කේශ ධාතූන්  
නඛ(නිය) ධාතූන්  
ඌර්ණ රෝම ධාතූන්  
භින්න ධාතූන්

ලලාට ධාතූන් 
නොවිසිරුණු ධාතු අතරින් ලලාට ධාතුවට ප්‍රමුඛස්ථානයක් හිමිවේ
ලලාට ධාතුව යනුවෙන් හදුන්වන්නේ නලල් ඇටය යි
(Frontal Bone) පාලි භාෂාවෙන් මෙයට " උණ්හීස " යනුවෙන් කියනු ලැබේ
මෙය තරමක් විශාල අස්ථියකි
සර්වඥයන් වහන්සේට පිරිපුන් නලල් තලයක් ද පිරිපුන් ශීර්ෂයක් ද වූ බව දීඝ නිකායේ ලක්ඛණ සූත්‍රයේ දැක් වේ
එය මහා පුරුෂ ලක්ෂණයකි
එය හදුන්වන්නේ "උෂ්ණීෂ ශීර්ෂ ලක්ෂණය" යනුවෙනි
ධාතු බෙදී මේ දී සර්වඥ ලලාට ධාතුව මල්ල රජ දරුවන් ගේ ධාතු කොටසට අයත් විය
බුදු රජාණන් වහන්සේ ජීවමාන සමයෙහි "මාගේ ලලාට ධාතුව ලංකාද්වීපයේ පිහිටුවන්නැ" යි කියා අනුදැන තිබුණි
මේ බව හොදින් දැනගෙන හිටි මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේ මල්ල රජ දරුවන් වෙත එළැබ "රජ දරුවනි, අප බුදු රජුන් වැඩ සිටි සමයෙහි ම ලලාට ධාතුව ලංකාද්වීපයේ පිහිටුවන ලෙසට අනුදැන තිබුනි
එබැවින් ධාතූන් වහන්සේලා අපට දෙන්නැ" යි කී සේක
මෙය ඇසූ මල්ල රජ දරුවෝ "ස්වාමිනී, එසේනම් ගනු මැනවැ" යි කියා ධාතූන් වහන්සේ මහ තෙරුන්ට භාර දුන්හ
එකල්හි මහා කාශ්‍යප මහ තෙරණුවෝ තමන් වහන්සේ ගේ සද්ධිවිහාරික වූ මහා නන්ද තෙරුන් කැදවා " නන්දයෙනි, අනාගතෙයේ දී මේ ලලාට ධාතූන් වහන්සේ ශ්‍රී ලංකාද්වීපයෙහි මහවැලි ගඟ දකුණු තෙර සේරු නම් විල් තෙර වරාහසොණ්ඩ් නම් වූ තැන පිහිටුවා කාවන්තිස්ස නම් වූ රජතුමා මහා දාගැබක් බැද සංඝාරාමයක් ද කරවන්නේය
ඔබ මේ ධාතූන් වහන්සේලා ගෙන විශාලා මහ නුවර මහ වනයෙහි කූටාගාර ශාලාවෙහි අප බුදුන් වැඩ සිටි ගඳකිළියෙහි තැන්පත් කර මලින් ගඳින් පුද සත්කාර පවත්වන්නැ " යි කියා ධාතූන් වහන්සේ භාර දුන් සේක
මහා නන්ද තෙරණුවෝ මහා කාශ්‍යප මහ තෙරුන්ට වැඳ ධාතූන් වහන්සේ පිලිගෙන අහසට පැන නැගී විශාලා මහ නුවර මහ වනයේ කූටාගාර ශාලාවෙහි බුදුරදුන් වැඩ සිටි ගඳකිළියට වැඩ ලලාට ධාතූන් වහන්සේ එහි තැන්පත් කර නොයෙක් ආකාරයෙන් පුද සත්කාර පැවැත්වූහ
මෙසේ මහ රහත් පරපුරෙන් පරපුරට මහා සත්කාර ලබමින් ආරක්ෂා වූ ලලාට ධාතූන් වහන්සේ පසු කලෙක මහාදේව මහ තෙරුන් වහන්සේ ලක්දිවට වැඩම කර වූහ
ඒ සමයෙහි ලක්දිව මාගම රාජ්‍ය කලේ මහා නාග රජු ය
මහා නාග රජු ධාතූන් වහන්සේ උදෙසා මනරම් මන්දිරයක් තනා ධාතූන් වහන්සේ එහි තැන්පත් කර නිරන්තරයෙන් ම ධාතු පූජා පැවැත්වීය
ඉන් පසුව රජ වූ යටාලතිස්ස රජු ද ගෝඨාභය රජු ද ධාතු පූජා පැවැත් විය
ගෝඨාභය රජු ගෙන් පසුව රජ වූයේ කාවන්තිස්ස රජුය
කාවන්තිස්ස මහ රජතුමා ජීවමාන බුදුරජාණන් වහන්සේ ගේ ශරීරයේ ප්‍රමාණයට සත් රුවනින් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් තනවා ලලාට ධාතුව එම බුද්ධ ප්‍රතිමා වේ නලල් තලයෙහි තැම්පත් කළේය
තැන්පත් කර සිව තෙරුන් නාලොවෙන් වැඩම කර වූ කේශ ධාතූන් වහන්සේලා විහාරමහා දේවිය ලවා බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ ශීර්ෂයෙහි තැන්පත් කරවා එම බුද්ධ ප්‍රතිමාව නිධන් කොට සේරුවිල මංගල මහා සෑය තැනුවේය
එතැන් පටන් ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේ ගේ ඉතා දුර්ලබ වූ ලලාට ධාතූන් වහන්සේ දෙවිමිනිසුන් සහිත ලෝකයා ගේ වන්දනා ලබමින් මේ දක්වා නැගෙනහිර පළාතේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ වැඩ සිටිති
මේ මහා ධාතු ස්ථූපයෙන් අවස්ථා කිහිපයක දී නොයෙක් ආකාරයේ ප්‍රාතිහාර්‍යන් සිදු වී ඇත
බුදුරදුන් තෙවැනි වරට ලක් දිවට වැඩම කල අවස්ථාවේ දී පන්සියයක් මහ රහතුන් වහන්සේලා සමගින් සේරුවිලට ද වැඩම කර මොහොතක් කල් සමවත් සුවයෙන් වැඩ සිටියහ
ලලාට ධාතූන් සහ කේශ ධාතූන් තැම්පත් කර මංගල මහා සෑය තනා ඇත්තේ බුදුරජුන් පන්සියයක් මහ රහතුන් වහන්සේලා සමගින් මොහොතක් කල් සමවත් සුවයෙන් වැඩ සිටි ඒ ස්ථානයේය
අකු ධාතූන්
අකු ධාතු දෙකද ද නොවිසිරුනු ධාතු අතරට අයත් වේ
අකු ධාතුව යනුවෙන් හදුන්වන්නේ අකු ඇටයයි
( Clavicle/Collar bone)
පාලි භාෂාවෙන් අකු ඇටයට "අක්ඛකට්ඨි" යනුවෙන් කියනු ලැබේ
සංස්කෘත භාෂාවෙන් "අක්ෂකාස්ථි" යනුවෙන් කියනු ලැබේ
වම් හා දකුණු ලෙස අකු ඇට දෙකකි
ස්ර්ව්ඥ අකු ධාතු දෙනම ගෙන් දකුණු අකු ධාතූන් වහන්සේ මුලින්ම වැඩ සිටියේ තව්තිසා දෙව්ලොව සිළුමිණි සෑයේය
පසුව මිහිදු මහ රහතන් වහන්සේ ගේ උපදෙස් පරිදි සුමන සාමණේරයන් වහන්සේ තව්තිසා දෙව්ලොවට වැඩම කොට සක් රජුගෙන් දකුණු අකු ධාතුව ලබා ගෙන ලක් දිවට පැමිණියහ
දේවානම්පියතිස්ස මහ රජු ස්ර්වඥ දකුණු අකු ධාතුව නිධන් කර අනුරාධපුරයේ ස්ථූපයක් කලේය
මේ ස්ථූපය "ථූපාරාම මහා සෑය" ලෙස හදුන්වනු ලැබේ
ලක්දිවට බුදු දහම වැඩම කරවීමෙන් පසුව ඉදි වූ මුල්ම ස්ථූපය මෙයයි
බුදුරදුන් තෙවැනි වරට ලක්දිවට වැඩම කළ අවස්ථාවේ දී දැන් මේ ථූපාරාමය පිහිටා ඇති ස්ථානයේ ද පන්සියයක් මහ රහතුන් වහන්සේලා සමගින් මොහොතක් කල් සමවත් සුවයෙන් වැඩ සිටියහ
(එපමණක් නොව මේ මහා භද්‍ර කල්පයේ ලොව පහළ වූ කකුසඳ බුදුරජුන් ගේ ඩබරා ධාතුව ද කෝණාගමන බුදුරජුන් ගේ පටී ධාතුව ද කාෂ්‍යප බුදුරජුන් ගේ ජලසාටිකා ධාතුව ද තැන් පත් කර තිබුනේ දැන් මේ ථූපාරාම මහ සෑ පිහිටා ඇති ස්ථානයේම ය
) 

දකුණු අකු ධාතුන් වහන්සේ ථූපාරාම මහ සෑයේ පිහිටුවන දිනයෙහි බුදුරදුන් ගේ අදිටනකට අනුව ධාතූන් වහන්සේ අහසට පැන නැගී යමා මහ පෙළහර දක්වා ඇත
දෙවැනි අග්බෝ රජු සමයේ දී ථූපාරාම සෑයේ කොටසක් කඩා වැටීම නිසා දකුණු අකු ධාතූන් වහන්සේ ඉන් පිටතට වැඩම කිරීමට සිදු විය
මේ බව චූල වංශයේ දැක්වේ
එම කතා පුවත මෙසේ යි
දිනක් ජෝතිපාල තෙරුන් වහන්සේ ථූපාරාම මහා සෑය වන්දනා කරන කල්හි සෑයෙන් භාගයක් කඩාගෙන වැටුණි
මෙයින් දුකට පත් ජෝතිපාල තෙරුන් රජතුමා කැදවා එය පෙන්වීය
රජු කඩා වැටී ඇති සෑය දැක බියට පත්ව දකුණු අකු ධාතූන් වහන්සේ පිටතට වැඩම කරවා ලෝවාමහාපායේ සුරක්ෂිතව තැන්පත් කර සෑය පිලිසකර කර වීමට කටයුතු යෙදුවේය
ඒත් ඒ කටයුතු පමා විය
එකල්හි ථූපාරාමයේ දෙවතාවෝ ආරාමිකයන් මෙන් රජුට සිහිනන් පෙනී "සෑය තැනීමට තවත් පමා වෙනවා නම් අපි ධාතූන් වහන් සේ ගෙන වෙනත් තැනකට යමු" යි කීහ
මෙයින් බියට පත් වූ අග්බෝ රජු වහ වහා සෑයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු කරවා ලෝවාමහාපායේ වැඩ සිටි සර්වඥ දකුණු අකු ධාතුව ගෙණ ථූපාරාම සෑයේ තැන්පත් කර එහි සියලු වැඩ කටයුතු අවසන් කරවා මහා පූජාවක් කලේය
මෙසේ ගෞතම බුදුරජුන් ගේ දකුණු අකු ධාතූන් ලක් දිව ථූපාරාම මහ සෑයේ වැඩ සිටිති
බුද්ධවංශ පාළියේ ධාතු භජනීය කතාවේ සදහන් ගාථාවන් ට අනුව ස්ර්වඥ වම් අකු ධාතූන් බ්‍රහ්ම ලෝකයේ වැඩ සිටින බව දක්වා තිබුණත් එයට වඩා වැඩි විස්තරයක් දක්වා නැත
දාඨා ධාතූන්

සතර දළදාවන් ද නොවිසිරුනු ධාතූන් අතරට අයත් වේ
"දළදා" යනුවෙන් හදුන් වන්නේ "රදනක" (Canine) නම් වූ දත් විශේෂයයි
රදනක දත් සතරකි
පාලි භාෂාවෙන් රදනක දත් වලට "දාඨා" යැයි කියනු ලැබේ
මේ දත් සතර අනෙක් දත් වලට වඩා මදක් උල් ය
දීඝ නිකායේ ලක්ඛණ සූත්‍රයට අනුව බුදුරජාණන් වහන්සේට දත් සතළිසක්(40) විය
උඩු ඇන්දේ දත් විස්සකි
යටි ඇන්දේ දත් විස්සකි
ඒ දත් අතර සිදුරු, හිඩැස් නොවීය
එසේම දත් උස නොවීය, කෙටි නොවීය, ඇල නොවීය
සියලු දත් මුතු ඇට පෙලක් මෙන් සමව පිහිටා තිබුණි
දළදා සතර අනෙක් දත් වලට වඩා ඉතා සුදු පැහයෙන් යුක්ත විය
සතර දළදවන් ගෙන් දීප්තිමත් ආලෝක ධාරා විහිදේ
ඒවාට "දාඨා ප්‍රභා" යයි කියනු ලැබේ
සතර දළදාවන් හොදින් දැක ගැනීමට ලැබෙන්නේ ස්ර්වඥයන් වහන්සේ සිනහ පහළ කරන අවස්ථාවන්හි දී පමණි
ධාතු බෙදන අවස්තාවේ දී දෙදෙවු ලොවට අධිපති සක්‍ දෙවු රජු බුදුරජුන්ගේ දකුණු දළදාව නොදැක "සර්වඥයන් වහන්සේගේ දකුණු දළදාව කවරෙකු විසින් ගනු ලැබුවා දැ
" යි කියා දිවැසින් බලන කල්හි ධාතු බෙදන ද්‍රෝණ බමුණා විසින් ම ගෙන ජටාව තුල සගවා ගෙන සිටින බව දැක "මොහුට මේ ධාතූන් වහන්සේට පුද සත්කාර කිරීමට හැකියාවක් තිබෙන්නේ දැ
" යි කියා බලන ලදි
එහිදී එය නොහැකි බව දැන "මොහු ගෙන් ධාතූන් වහන්සේ ගනිමි" යි සිතා ඉතා සියුම් අතක් මවා ඔහුට නොදැනෙන ලෙස ධාතූන් වහන්සේ ගෙන රන් කරඬුවක තැන්පත් කර හිස මුදුනේ තබා ගෙණ තව්තිසා දෙව්ලොවට ගෙන ගොස් සිළුමිණි සෑයේ තැන්පත් කර පුද සත්කාර කළේය
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ බව ඇසූ නාග ලෝකයේ ජයසේන නම් නාරජු මහත් වූ දුකට පත්ව "අවසන් වතාවටත් බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක බලා ගෙන වන්දනා කරන්නෙමි" සිතා මහත් වූ නාගයින් පිරිවරාගෙන කුසිනාරාවට පැමින මහා පූජා කොට ධාතු බෙදන කල්හි එතැන්ට ගොස් එකත්පස්ව සිට ගෙන සිටියේය
ධාතු බෙදන අවස්ථාවේ දී ද්‍රෝණ බමුණා අනෙක් දකුණු දළදාව බිම දමා පයින් වසා ගත් අයුරු ජයසේන නාරජු දුටුවේය
දැක ඔහුට නොදැනෙන ලෙස දළදාව ඍදියෙන් ගෙන නාග භවනට ගෙන ගොස් නාග පුරය මධ්‍යයේ මැණික් සෑයක් තනා දකුණු දළදාව එහි තැන්පත් කර මහත් වූ පුද පූජා පැවැත්වීය
කාවන්තිස්ස මහ රජතුමා සමයෙහි මහාදේව මහ තෙරුන් ගේ සිසුවෙකු වූ මහින්ද නැමති තෙරණුවෝ නාග භවට ගොස් සර්වඥ දකුණු දළදාව ගෙන ලක්දිවට වැඩම කලහ
ගිරි අභය රජතුමා මහින්ද තෙරුන් සතුව පැවති ඒ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ස්ථූපයක් කලේය
එය "සෝමාවතී මහ සෑය" නම් වෙයි
මේ ස්ථූපය ඉදිකරන ලද්දේ ක්‍රි
2 වැනි සියවසේදීය
මෙයින් පෙනී යන්නේ හේමමාලා කුමරිය හා දන්ත කුමරු සර්වඥ වම් දළදාව ලක් දිවට වැඩම කිරීමටත් ප්‍රථම සර්වඥ දකුණු දළදාව ලක්දිවට වැඩම කරවා ඇති බවයි.
සෝමාවතී මහ සෑයේ වැඩ වසන දකුණු දළදා වහන්සේ බොහෝ ප්‍රාතිහර්‍යයන් සිදු කරන ධාතූන් වහන්සේ නමක් බව බොහෝ දෙනා ගේ පිළිගැනීමයි
අවස්ථා කිහිපයක දී ම ධාතු ස්ථූපයෙන් දීප්තිමත් අලෝක ධාරා විහිදී ඇත
ඇතැම්විට හේවිසි ශබ්ද ඇසී ඇත
සෝමාවතී පුදබිම නොයෙක් අසිරිමත් සිදුවීම් වන මහා පින්බිමක් වශයෙන් බෞද්ධයන් අතර පමණක් නොව අබෞද්ධයන් අතර ද ප්‍රකට ය
ද්‍රෝණ බමුණා ධාතු බෙදන අතර තුර බුදුරජුන් ගේ වම් උඩු දළදාව වස්ත්‍ර අතරේ සගවා ගත්තේය
දළදාව වස්ත්‍රයේ සගවා ගත් අයුරු දුටු පෙර කරන ලද මහා පින් ඇති ගාන්ධාර දේශයෙන් පැමිණි වැසියෙක් කුසල් සිතින් යුතුව එම දළදාව ගෙන ගන්ධාර වැසියන් ද සමගින් තම රටට ගොස් චේතිය නැමති වනයේ වම් උඩු දළදාව තැන්පත් කර පුද සත්කාර පැවැත් වීය
ගන්ධාර දේශයට වැඩම කර වූ සර්වඥයන් වහන්සේගේ වම් උඩු දන්ථ ධාතූන් වහන්සේ මේ වන විට කුමන ස්ථානයක වැඩ සිටිනවා දැයි නිශ්චිතව කිව නොහැක්කේ ඒ පිලිබඳ ව වැඩි විස්තරයක් සදහන් නොවන නිසා වෙනි
දම්සෙනෙවි සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ ගේ සිසුවෙකු වූ ඛේම මහ රහතන් වහන්සේ සර්වඥ චිත්කයේ ගිනි නිවීමටත් පෙර චිතකයෙන් යටි වම් දළදාව ගෙන කාලිංග දේශයට ගොස් එහි රජතුමාට දළදා වහන්සේ භාර දුන්හ
මුලින් ම මිසදිටුවෙකු වූ මේ රජතුමා පසුව මහ තෙරුන් නිසා බුද්ධ සාසනයෙහි පැහැදී බුදු දහම වැලඳ ගෙන මනහර මන්දිරයක් තනා දළදා වහන්සේ එහි තැන්පත් කර ධාතු පූජා පැවැත්වීය
මෙසේ දළදා වහන්සේ වසර අටසියයක කාලයක් කාලිංග දේශයේ රජ දරුවන්ගේ මහා සත්කාර ලබමින් දඹදිව වැඩ සිටියහ
පසුව එරට රජ කල ගුහසීව රජතුමා පරසතුරු උවදුරු වලින් දළදා වහන්සේ ආරක්ෂා කර ගනු රිසියෙන් හේමමාලා කුමරියට හා දන්ත කුමරුට දළදා වහන්සේ භාර දී ලක්දිවට යෑමට උපදෙස් දුන්නේය
හේමමාලා කුමරිය බැමිණියක ගේ වෙස් ගෙන දළදා වහන්සේ තම කෙස් කළඹ තුල සගවා ගෙන බමුණු වෙස් ගත් දන්ත කුමරු ද සමගින් නැව් නැගී ලක්දිවට පැමිණියාය
ඔවුන් පැමිණෙන විට ලක්දිව රජකම් කලේ මහසෙන් රජතුමාගේ පුත්‍රයා වූ කිත්සිරිමෙවන් රජතුමාය
ව. 301-328) 
හේමමාලා කුමරිය හා දන්ත කුමරු කිත්සිරිමෙවන් රජුවෙත ගොස් දළදා වහන්සේ රජු වෙත භාර කළහ
රජතුමා මහත් වූ සතුටට පත්ව අගනා කරඬුවක දළදාව තැන්පත් කර දේවානම්පියතිස්ස රජු කර වූ දම්සක්ගෙයි දළදා වහන්සේ සහිත කරඬුව වඩා හිදුවා මහත් වූ පුද සත්කාර පැවැත් වීය
එතැන් සිට සිංහල රජ දරුවන් ගේ අප්‍රමාණ ගෞරවයට හා වන්දනාවට පාත්‍ර වූ දළදා වහන්සේ මේ වන විට මහනුවර ශ්‍රී දළාදා මැදුරේ අගනා කරඬු සතක් තුල වැඩ සිටිති
දළදා වහන්සේ නොයෙක් අවස්ථාවල දි නොයෙක් ආකාරයේ ප්‍රාතිහාර්‍යයන් සිදු කර ඇත
මහා පරිනිර්වාණ සූත්‍රයට අනුව බුදු රජුන් ගේ අනෙකුත් දන්ත ධාතූන් ද, කේශ ධාතූන් හා ලෝම ධාතූන් ද නොයෙක් සක්වළින් පැමිණි දේවතාවෝ ගෙන ගොස් ඇත
බුදුරදුන් පිරිනිවීමට පෙර දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයාට වැද පුදා ගෙන පින් සිදු කර ගැනීමට මේ ධාතු ශේෂ වීමට අදිටන් කල බව පාළි ධාතු වංශයේ සදහන් වේ
ඊට වඩා වැඩි විස්තරයක් දක්වා නැත
ඒත් හියුං සියං හිමියන් ඉන්දියාවේ හා අෆ්ගනිස්ථානයේ ප්‍රදේශ කිහිපයක බුදුරදුන් ගේ දන්ත ධාතූන් වහන්සේලා කිහිප නමක් වැඩ සිටින බව තම දේශාටන වාර්තවේ සදහන් කර තිබේ
එහි සදහන් කර ඇති ආකාරයට ඇෆ්ගනිස්ථානයේ බාමියන් දේශයේ එක් විහාරයක බුදුරදුන් ගේ දන්ත ධාතූන් වහන්සේ නමක් හැරුණු විට පසේ බුදු රජාණන් වහන්සේ කෙනෙකුගේ දන්ත ධාතූවක් ද සක්විති රජ කෙනෙකුගේ දන්තයක් ද තැන්පත් කර තිබුනි
ඇෆ්ගනිස්ථාන්යේ කපීෂ දේශයේ එක් විහාරයක සිදුහත් කුමරු ගේ කිරිදතක් තැන්පත් කර තිබුණි
ෆාහියන් හිමියන් ඛල්චා දේශයේ වැඩ හිදින දන්ත ධාතුවක් ගැනත් ඇෆ්නනිස්ථානයේ නගරහාර දේශය තුල වැඩ හිදින දන්ත ධාතුවක් ගැනත් තම වාර්තාවේ සදහන් කර ඇත
ඒත් එම ධාතූන් වහන්සේලා එම ප්‍රදේශ වලට ලැබුන ආකාරය ගැන විස්තර සදහන් කර නැත
මෙසේ ඉන්දියාවේ ත් ඇෆ්ගනිස්ථානයේත් ප්‍රදේශ කිහිපයක දන්ත ධාතු කිහිප නමක් වැඩ සිටින බව සදහන් කර තිබුණ ත් මේ වන විට එම දන්ත ධාතූන් වහසේලා කුමන ස්ථානයක වැඩ සිටිනවා දැයි කිව නොහැක
චීනයේ එක් විහාරයක අගනා කරඬුවක් තුළ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ යැයි සැලකෙන දන්ත ධාතුවක් තැන්පත් කර තිබේ
"චීන දළදාවහන්සේ" යැයි ප්‍රකට මේ ධාතුන් වහන්සේ 1961 වසරේ දී ලංකාවට වැඩම කරවා ප්‍රදර්ශනය කර ඇත
ග්‍රීවාස්ථි ධාතූන්
කොඳු ඇට පෙලේ ඉහලින්ම් ඇති අස්ථි සත " ග්‍රෙවී කශේරුකා " නම් වෙයි
මේවා සත එකට ගෙන ග්‍රීවාස්ථිය ලෙස ද හදුන්වයි.

බුද්ධ ශරීරය ආදාහනය කරණ කල්හි දම්සෙනෙවි සැරියුත් මහ තෙරුන් ගේ සිසුවෙකු වූ " සරභූ " නම් මහත් ඍදි ඇති තෙරහු දැවෙන චිත්කයෙන් සූවාසූ දහසක් ධර්මස්කන්දය ස්පර්ශ කලා වූ ස්ඵටික මාණික්‍යමය මෘදංග භේරියක් (මිහිඟු බෙරයක්) වැනි වූ සර්වඥ ග්‍රීවාස්ථි ධාතුව ගෙණ අහසට පැන නැගී පන්සියයක් භික්ෂූන් ද සමගින් ලක්දිව මහියංගනයට වැඩම කළහ
වැඩම කර සුමන සමන් දෙව් රජු බුදුන් වහන්සේගේ කේශ ධාතු නිදන් කර සත්‍ රියන් උසට කර තිබූ ඒ ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යමය ස්තූපයෙහි සර්වඥ ග්‍රීවාස්ථි ධාතූන් වහන්සේ තබා සීවලී සහ සුමන යන මහා ඍදි ඇති සාමණේරයන් වහන්සේලා දෙනම ලවා නාලොවින් ගෙන්වා ගත් මේද වර්ණ පාෂාණයෙන් සෑය වසා දොලොස් රියන් උසට ස්තූපය කරවා කුසිනාරා නුවරට ම වැඩම කලහ
පසු කලෙක දේවානම්පියතිස්ස මහ රජු ගේ සොහොයුරෙකු වූ උද්ධචූළාභය කුමරු මහත් ආනුභවය ඇති ඒ සෑය දැක එය වසා තිස් රියන් උසට ස්ථූපයක් කර වීය
පසුව දුටු ගැමුණු මහ රජතුමා තිස් රියන් උස ඒ සෑය වසා අසූ රියන් උසට මහ සෑයක් කරවීය

මූලාශ්‍ර
මෙහි සියලු තොරතුරු උපුටා ගන්නා ලද්දේ ගයාන් චානුක විදානපතිරන මහතා විසින් බුදු රදුන්ගේ ධාතූන් වහන්සේලා පිලිබද විස්තර කරමින් රචිත "ධාතු විස්තරය" නම් වූ ග්‍රන්තයෙනි
1875
ග්‍රෙගරි දිනදසුනේ අවුරුදු
ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාතේ යාපනය නගර මධ්‍යයෙහි පිහිටුවා තිබෙන යාපනය ඔරලෝසු කණුව එරට ඇති පැරණි ඔරලෝසු කණු අතුරින් එකක් වේ
එය යාපනය නගරයෙහි ඉදිකොට තිබෙන සුවිශේෂ නගර සළකුණක් ලෙසද හැඳින්වෙයි
වේල්සයේ කුමරු ඇල්බට් එඩ්වර්ඩ් විසින් 1875 වසරේදී සිදුකල, ලංකා සංචාරය සිහිවීම පිණිස මෙම ඔරලෝසු කණුව ඉදිකෙරිණි
අතීතය
1875 වසරේදී එවක වේල්සයේ කුමරු වූ ඇල්බට් එඩ්වර්ඩ් ලංකාව තුල නිල සංචාරයක් සිදුකිරීමට නියමිත බැව් සැළවීමත් සමග, යාපනය වෙනුවෙන් වේල්සයේ කුමරු පිළිගැනීම සඳහා කමිටුවක් නිර්මාණය කර ගැණුනි
එම කමිටුව විසින්, පිළිගැනීම් කටයුතු සිදුකිරීම සඳහා රු. 10,000 ක පමණ අරමුදල් ප්‍රමාණයක් එක්රැස්කර ගන්නා ලදී
රැස්කරගත් මුදලින් කමිටුව රිදී මංජුසාවක් සහ ආභරණ කට්ටලයක් මිලදී ගත් අතර, එම ත්‍යාගය 1875 වසරේ දෙසැම්බර් 1 වැනි දින කොළඹදී ඇල්බට් කුමාරයාට පිරිනමන ලදී
කෙසේ වෙතත් කමිටුව මගින් රැස් කර ගත් මුදලින් තවත් රු. 6,000 පමණ මුදල් ප්‍රමාණයක් ඉතිරි වූ නිසා, එම මුදල් භාවිතා කොට ඇල්බට් කුමරුගේ ලංකා ගමන සිහිවීම පිණිස ස්මාරකයක් තැනිය යුතු යැයි අදහස් වූ අතර, 1880 ජූලි මස 1 වැනිදා යාපනය කච්චේරියේ තිබූ රැස්වීමකදී, එම මුදලින් යාපනය නගර මධ්‍යයෙහි ඔරලෝසු කණුවක් ඉදිකල යුතු බවට තීරණය විණි
ඒ සඳහා තවත් රු. 4,000 ක පමණ මුදල් ප්‍රමාණයක්ද, දේශීය දායකයන්ගෙන් උපයා ගැණුනි
ඔරලෝසු කණුවෙහි ආකෘතිය නිර්මාණය කිරීම, රජයේ නිර්මාණ ශිල්පියෙකු වූ ජේ. ජී. ස්මිදර් (J
Smither) විසින් සිදුකෙරිණි
එවක බ්‍රිතාන්‍ය ලංකා ආණ්ඩුකාරවරයා වූ ජේම්ස් රොබට් (James Robert Longden), කණුව සඳහා ඔරලෝසුව ලබා දුන් බව පැවසෙයි
පරිහානියට පත්වීම
1980 දශකයේදී ශ්‍රී ලංකාව තුල දෙමළ කොටි ත්‍රස්තවාදය නැගී සිටීමත් සමගම, යාපනය නගරයද ක්‍රමයෙන් පිරිහීමට ලක්වූ අතර, නගරයේ තිබූ අනෙකුත් දේපල වලට හානි සිදුවූවා සේම ඔරලෝසු කණුවටද, ත්‍රස්තවාදී බලපෑම් නිසා හානි සිදුවිය
ප්‍රතිසංස්කරණය
ඒ වනවිට වේල්සයේ කුමරු බවට පත්ව සිටි චාල්ස් කුමරු විසින් 1998 වර්ෂයේදී සිදුකල සිය ශ්‍රී ලංකා සංචාරය තුලදී, හානියට පත්ව තිබූ යාපනය ඔරලොසු කණුව යථාතත්වයට පත් කිරිම සඳහා බ්‍රිතාන්‍ය සහාය ලබා දීමට පියවර ගන්නා ලදී
ඒ අනූව ඔරලෝසු කණුවේ ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම් උදෙසා, බ්‍රිතාන්‍ය රජය විසින් රු. මිලියන 1 ක ආධාරයක් සිදු කරන ලදී
සම්පූර්ණයෙන් ප්‍රතිසංස්කරණය කල ඔරලෝසු කණුව 2002 වසරේ ජුනි 19 වන දිනදී, එවක ශ්‍රී ලංකාවේ බ්‍රිතාන්‍ය මහකොමසාරිස් වූ ලින්ඩා ඩෆීල්ඩ් (Linda Duffield) විසින් විවෘත කරන ලදී
ආශ්‍රිත

බාහිර සබැඳි
 
 

ඔරලෝසු කණු - ශ්‍රී ලංකා
ගෝපාලස්වාමි මහේන්ද්‍රරාජා (1956 – 28 දෙසැම්බර් 1994), නොහොත් මහත්තයා යනු දෙමළ ඊළාම් විමුක්ති කොටි ත්‍රස්ත සංවිධානයේ හිටපු නායකයෙකි
ඔහු ඉන්දියාවේ රෝ (RAW) ඔත්තු සේවය වෙත, රහස් තොරතුරු ලබාදීම සම්බන්ධව වැරදිකරුවෙකු වූ නිසා, එල්ටීටීඊ සංවිධානය අතින් ඝාතනයට ලක්විය
මුල් අවදිය
1956 වසරේදී මෙරට පේදුරු තුඩුවේදී උපන් මහේන්ද්‍රරාජා, එල්ටීටීඊ ත්‍රස්ත නායක වේළුපිල්ලේ ප‍්‍රභාකරන්ගේ ඥාතියෙකු වූ බව පැවසෙයි
එල්ටීටීඊ ත්‍රස්ත සංවිධානය සමග 
1978 වසරේදී එල්ටීටීඊ ත්‍රස්ත සංවිධානය සමග එකතු වූ බව කියන මහේන්ද්‍රරාජා, පසුව 1987 වසරේදී එහි නියෝජ්‍ය නායකයා බවට පත්විය
1989 වසරේදී ඔහු, මෙරට වැඩිකලක් නොපැවැති එල්ටීටීඊ සංවිධානයේ දේශපාලන පක්ෂය වූ විමුක්ති කොටීන්ගේ ජනතා පෙරමුණේද (People's Front of Liberation Tigers) නායකයා බවට පත්විය
එල්ටීටීඊ නායක ප්‍රභාකරන් 1986 වසර තෙක් ඉන්දියාවේ රැඳී සිටි සමයේ, මෙරට තුල එල්ටීටීඊ ප්‍රහාර දියත් කිරීමට මූලිකත්වය ගත් අයෙක් ලෙස මහේන්ද්‍රරාජා සැළකෙයි
1989 අගභාගයේ ප්‍රභාකරන් නැවත ලංකාවට පැමිණෙන විට, එල්ටීටීඊ ත්‍රස්ත සංවිධානයේ දෙවන අණ දෙන්නා බවට මහේන්ද්‍රරාජා පත්ව සිටි බව පැවසෙයි
තවද 1986 වසරේදී යාපනය විශ්වවිද්‍යාලයේ ශිෂ්‍යයෙකු වූ විජේදරන් (Vijetharan) නැමැත්තෙකු, කිට්ටුගේ කල්ලිය අතින් ඝාතනය වීමත් සමග, එල්ටීටීඊ සංවිධානය හා යාපනය විශ්වවිද්‍යාලය අතර ගොඩනැගුණු ආරවුල විමසීම පිණිස, ප්‍රභාකරන් විසින් යාපනයට යවනු ලැබුවේද මහේන්ද්‍රරාජා බවට සඳහන් වෙයි
ඝාතනය වීම 
මහේන්ද්‍රරාජා ඉන්දියාවේ රෝ (RAW) ඔත්තු සේවය වෙත රහසේ තොරතුරු පිටමන් කරන්නෙක් බවට, පසු කාලීනව වේළුපිල්ලේ ප්‍රභාකරන් සහ පොට්ටු අම්මාන් විසින් හෙළිකර ගැණුනි
මේ නිසා ඔහුව සංවිධානයෙන් නෙරපා හැරීමට ප්‍රභාකරන් හට වුවමනා වූ අතර, ඒ අනූව 1992 වසරේදී ඉසිලූ තනතුරු වලින් මහේන්ද්‍රරාජාව පහ කර දැමීමට ක්‍රියා කෙරිණි
1993 දී එල්ටීටීඊ සංවිධානය ඔහුව සිය රැඳවුම් භාරයට යටත් කෙරූ අතර, 1994 දෙසැම්බර් 28 වන දිනදී එල්ටීටීඊ ය විසින්ම ඔහුව ඝාතනය කර දමන ලදී
ආශ්‍රිත

බාහිර සබැඳි
http
atimes
com/atimes/South_Asia/DI07Df01.html 

1956 උපත්
1994 මරණ
චාල්ස් ඇන්තනී සේනාංකය යනු,  දෙමළ ඊළාම් විමුක්ති කොටි ත්‍රස්තවාදී සවිධානයේ මුල්ම ගතානුගතික සටන් කණ්ඩායම වෙයි
1991 අප්‍රේල් 10 දිනදී එය ඇරඹුනු අතර, කර්නල් බල්රාජ් යටතේ මූලික පුහුණුව ලබා දෙන ලදි
මෙය, දෙමළ කොටි සංවිධානයේ පැරණිම සහ අතිශයින් පුහුණු කරන ලද පාබළ ඒකක අතුරින් එකක් වෙයි
ශ්‍රී ලාංකික යුද්ධ හමුදාවට (SLA) එරෙහිව සටන් කෙරුණු   ජයසිකුරු මෙහෙයුම, මුලතිවු සටන, කිලිනොච්චි සටන සහ  දෙවන අලිමංකඩ සටන ආදි බොහෝ ගතානුගතික සටන් සඳහා එය සහභාගී වී ඇත
අලිමංකඩ බිඳ වැටීමත් හා සමගම,   සංකීර්ණ හමුදාමය යුද්ධ අභ්‍යාසන්හි නිරතවිය හැකි එකම රාජ්‍ය-නොවන හමුදාමය බලකාය බවට කොටි සංවිධානය පත් කිරීමට  චාල්ස් ඇන්තනී සේනාංකය විසින් සමත් වූ බවට හමුදා විශ්ලේෂකයෝ පැවසූහ
2000 වසරෙහි අප්‍රේල් මාසයේදී දෙමළ කොටි සංවිධානය විසින් අලිමංකඩ  කඳවුර අත්පත් කර ගැනුමට මාස කිහිපයකට පෙර එම ආරක්ෂක බලකොටුව වෙත පැමිණි එජ යුද්ධ හමුදා නිලධාරියෙකු විසින් පවසා තිබුණේ එය  "බිඳ හෙළිය නොහැකි" බවකි
ශ්‍රී ලංකාවේ ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය වෙතින් බිහිවූ  චාල්ස් ලූකස් ඇන්තනී නමැත්තා, දෙඊවිකො  සංවිධානයේ නායකව සිටි  වේළුපිල්ලේ ප‍්‍රභාකරන්ගේ සඹිපතම සහායෙකුව සිටි අතර, 1983 ජූලි 15 දිනදී මේසාලෙයිදී  ශ්‍රී ලාංකික යුද්ධ හමුදා සොල්දාදුවන් හා සමගින් ඇතිවූ  දැඩි සටනකින් පසුව මිය ගියේය
ඔහුගේ සමීප මිතුරාට උපහාර වශයෙන්, ප්‍රභාකරන් විසින් චාල්ස් ඇන්තනී සේනාංකය නම් කෙරිණි
මෙයද බලන්න 

 දෙමළ කොටි

ආශ්‍රිත
ද්වි-කවුළු ජාලයක් (සිව්-කවුළු ජාල හෝ  චතූර්අග්‍ර වර්ගයකි) යනු, බාහිර පරිපථ හා සම්බන්ධ කිරීමට අග්‍ර   යුගල  දෙකක් සහිතවූ   විද්‍යුත් ජාලයක් (පරිපථයක්) හෝ මෙවලමකි
ශ්‍රී ලංකාවේ අග්‍රාමාත්‍යය  එස්.
ඩබ්.
ආර්.
ඩී.
බණ්ඩාරනායක සහ ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන දෙමළ දේශපාලන පක්ෂයේ නායක එස්.
ජේ.
චෙල්වනායගම් අතර 1957 ජූලි 26 දිනදී අත්සන් තැබුණු එකඟතාවයක් බණ්ඩාරනායක-චෙල්වනායගම් ගිවිසුම නමින් හැඳින්වෙයි.
තල්දූවේ සෝමාරාම හිමි  නමින් භික්ෂුවක්ව සිටි ක්‍රි
ව.1959 දී එවකට ලංකාවෙහි අග්‍රාමාත්‍යය එස්. ඩබ්. ආර්. ඩී. බණ්ඩාරනායක වෙඩි තබා ඝාතනයකල බවට අධිකරණය මගින් තීන්දුකර එල්ලා මරාදමනු ලැබූයේ පසුව තල්දූවේ සෝමාරාම ලෙසින් ප්‍රකට වුනු තල්දූවේ රතුගම රාලලාගේ වේරිස් සිංඤ්ඤෝ වේ
(1915–1962) විසිනි
මුල් ජීවිතය 
ඉසෝ හාමි සහ රතුගම රාලලාගේ ඩයිරිස් අප්පුහාමි යන අයට දාව, 1915 අගෝස්තු 27 දිනදී තල්දූවේ රතුගම රාලලාගේ වේරිස් සිංඤ්ඤෝ උපන්හ
14 වියැති වත්ම, 1929 ජනවාරි 20 දිනදී  සාමනේර බව ලද ඔහු, අධ්‍යාපනය ලද්දේ තල්දූව ඉහළ පාසැල වෙතිනි
තෙරණුවක් ලෙසින් 1936 ජූනි 25 දිනදී  මහනුවරදී ඔහු  උපසම්පදාව ලද බව කියැවේ
ඝාතනය 
කැලණිය රජ මහා විහාරයේ විහාරාධිපති ලෙසින් වැඩ විසූ,  මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත තෙරණුවන් විසින් කුමන්ත්‍රණය වෙත අමාරුවෙන් නම්මා ගත් බවට පැවසෙන,   සෝමාරාම කෙරණුවෝ, අග්‍රාමාත්‍යවරයා ඝාතනය කිරීමට අකමැත්තෙන් කැමැත්ත පළ කළේ, "රට, ජාතිය හා ආගමට හොඳක් සිදු කිරීමටය "
නිදොස් බවට මතය
එස්. ඩබ්. ආර්. ඩී. බණ්ඩාරනායක ඝාතනය මොහු විසින් සිදු නොකල බවත් එය සිදු කලේ ඔසී කොරයා බවටත් විකල්ප මතයක් ඇත
ආශ්‍රිත ලිපි
 ඔසී කොරයා

අධෝ සටහන් 

උපැවදි පුද්ගලයෝ
එස්.ඩබ්.ආර්.ඩී. බණ්ඩාරනායක ඝාතනය
1915 උපත්
1962 මරණ
ශ්‍රී ලංකාවේ, මහනුවර මහනගර සභාව සහ මහනුවර නගරාධිපති නිල කාර්යාලය ස්ථාපනය කොට තිබෙන ප්‍රධාන මූලස්ථාන ගොඩනැගිල්ල මහනුවර නගර ශාලාව ලෙස හැඳින්වෙයි
ඉතිහාසය
එකල දුනුවිල වලව්ව ලෙස හඳුන්වනු ලැබූ මෙම ගොඩනැගිල්ල, 1870 වසරේදී මහනුවර මහනගර සභාව විසින් සිය නගර ශාලාව පිහිටුවීම පිණිස අයත් කර ගත් බව සඳහන් වෙයි
මේවාද බලන්න
කොළඹ නගර ශාලාව

බාහිර සබැඳි
ද හිස්ට්‍රි ඔෆ් ද මුනිසිපල් කවුන්සිල්
බොරලැස්ගමුව යනු ශ්‍රී ලංකාවේ කොළඹ දිස්ත්‍රික්කය තුල පිහිටි උප නගරයකි
එය කොළඹ-හොරණ මාර්ගයේ, කොළඹ සිට කිලෝ මීටර 14 ක් පමණ දුරින් පිහිටයි
එහි පිහිටි බොරලැස්ගමුව හන්දිය සාමාන්‍යයෙන් හඳුන්වනු ලබන්නේ නාගස් හන්දිය ලෙසයි
ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම පිඟන් මැටි නිධිය පිහිටා තිබෙන්නේද බොරලැස්ගමුව තුල වෙයි
සංචාරක ආකර්ෂණ
බෙල්ලන්විල විහාරය - සිංහල බෝධිවංශයෙහි දැක්වෙන පරිදි, ලෝකයේ පැරණිතම ලේඛනගත වෘක්‍ෂය වන හා ක්‍රිස්තු පූර්ව තෙවන සියව‍ස යුගයෙහි අනුරාධපුරයෙහි රෝපණය කරන ලද්දාවූ ශ්‍රී මහා බෝධීන් වහන්සේගේ දෙවන අංකුර පෙළට අයත් දෙතිස් ඵලරුක බෝධීන් වහන්සේ නමක් බෙල්ලන්විල විහාරයේ රෝපණය කොට තිබේ
බොරලැස්ගමුව වැව - බෝරලැස්ගමුව පිහිටි වැවකි
අත්තිඩිය කුරුළු පාරාදීසය - ස්වභාවික කුරුළු පාරාදීසයක් වේ
මූලාශ්‍ර

බාහිර සබැඳි
බොරලැස්ගමුව සවිස්තරාත්මක සිතියම

ශ්‍රී ලංකාවේ නගර සහ ගම්මාන
ශ්‍රී ලංකාවේ බස්නාහිර පළාතේ ජනාකීර්ණ ප්‍රදේශ
බොරැල්ල (කොළඹ 8) යනු ශ්‍රී ලංකාවේ, කොළඹ පිහිටි විශාලතම උපනගරය වේ
එය ප්‍රධාන වශයෙන් බහු-ආගමික සහ බහු-වාර්ගික පිරිසක් ජීවත් වන නගරයක් වන අතර, මෙම ප්‍රදේශ තුළ වැඩි වශයෙන් සිංහල සහ දමිළ ජාතිකයින් වාසය කරයි
නගරයේ පිහිටි පාසල්
 වෙස්ලි විද්‍යාලය
 බණ්ඩාරනායක විද්‍යාලය
 දේවි බාලිකා විද්‍යාලය
 සී. ඩබ්. ඩබ්. කන්නංගර විද්‍යාලය
 සුසමය වර්ධන මහා විද්‍යාලය
 රත්නාවලී බාලිකා මහා විද්‍යාලය
 ඩී. එස්. සේනානායක විද්‍යාලය

ආශ්‍රිත

ශ්‍රී ලංකාවේ බස්නාහිර පළාතේ ජනාකීර්ණ ප්‍රදේශ
ශ්‍රී ලංකාවේ නගර සහ ගම්මාන
මෝදර යනු ශ්‍රී ලංකාවේ, කොළඹ පිහිටි උපනගරයක් වේ
ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන ගංගාවක් වන කැළණි ගඟ මුහුදට ගලා බසින්නේද මෝදර ප්‍රදේශය හරහා වෙයි
කොළඔ නගරයට උතුරින් වුද කැළණි නදිය සාගරය වෙත ගලා බසින ස්ථානය "මුවදොර" වදනින් ජන ව්‍යාහාරයට එක් වුයේ මෝදර විලසටය, ලංකාවේ
කොළඔ වනාහි සුප්‍රකට වෙළෙද මධ්‍යස්ථානයකි, තොටුපළකි
පෘතුග්‍රීසි යුගයට පෙර ලක්දිව සෙසු ප්‍රදේශවලට මෙන් පර්සියානු, රෝම, අරාබි ආදි පෙරදිග ජාතීන්ගේ ආගමනයටත් සමග වෙළෙද සබදතා මෙන්ම ආගමික සබදතා වර්ධනය වු බව සදහන් වේ
මට්ටක්කුලිය (කොළඹ 15) යනු ශ්‍රී ලංකාවේ, කොළඹ පිහිටි උප නගරයකි
මාදම්පිටිය (කොළඹ 15) යනු ශ්‍රී ලංකාවේ, කොළඹ පිහිටි උපනගරයකි
පාමංකඩ (කොළඹ 6) යනු ශ්‍රී ලංකාවේ, කොළඹ පිහිටි උපනගරයකි
සංචාරක ආකර්ෂණ
පාමංකඩ බලපොකුණ - පුරාණ බලපොකුණ රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයෙහි පිහිටි ස්වභාවික පොකුණක් වූ පාමංකඩ බලපොකුණ, හයවන පරාක්‍රමබාහු රජ දවස ඔහුගේ බටයන් විසින් සිය ජල අවශ්‍යතා වෙනුවෙන් ප්‍රයෝජනයට ගන්නා ලදැයි පැවසේ
කිරුළපන යනු ශ්‍රී ලංකාවේ, කොළඹ පිහිටි උපනගරයකි
කලක් භීක්‍ෂුවක්ව සිට පසුව සිය භික්‍ෂූ භාවය අත්හල පුද්ගලයෝ උපැවදිවූවෝ ලෙස හැඳින්වේ
ආශ්‍රිත ලිපි
 චීවරධාරියෝ

උපැවදි පුද්ගලයෝ
ඔසී කොරයා යනු ශ්‍රී ලංකාවේ මීගමුව ආසන්න දාගොන්නේ ජීවත්වූ අරක්කු ව්‍යාපාරිකයෙක් සහ දාමරිකයෙකි
ව්‍යාපාර
තැබෑරුම් හිමියෙක්වූ ඔසී කොරයාගේ අරක්කු රේන්දය හලාවත දක්වා වෙරළබඩ තීරුව විය
එල්ලව තිබූ ප්‍රධාන චෝදනා
 කොල්ලුපිටියේදී දඹරාවේ රතනසාර හිමියන්ට වෙඩි වැදුණු භාෂා පෙළපාළිය දියත් වූ 1966 ජනවාරි 8 වැනි දින  පෙළපාළිකරුවන් යට කරමින් මෝටර් රථයක් පැදවීම
 හිස බූගා කොට කලිසමක් හැඳ සිවුර පොරවා සිට එස්.ඩබ්.ආර්.ඩී. බණ්ඩාරනායක අගමැතිවරයාට වෙඩි පහර එල්ලවීමත් සමඟ සිවුර ගලවා තාප්පයට උඩින් පැන 'වැඩේ හරි මචං' කියා නවතා තිබූ මෝටර් රථයක නැඟී පලායාම (යාබද නිවෙසක මෙහෙකාර ස්ත්‍රියක වූ රොසලින් නමැති අයගේ සාක්‍ෂිය) සහ පසු  දිනක පසු හිස බූගා සිටියදීම කතරගමදී අගමැති ඝාතනය සඳහා වූ බාරය ඔප්පු කිරීම
ප්‍රසිද්ධ උත්සවයකදී පිස්තෝලයක් පෙන්වමින් කරුණාරත්න අබේසේකරට නිවේදනය කිරීම නවතා ගාමිණී ෆොන්සේකාට නිවේදනය සඳහා යාමට කීම 
 මෙම කිසිදු චෝදනාවක් කිසිවිටක පොලිසිය විසින් හෝ අධිකරණය විසින් විභාග කර නැත
ආශ්‍රිත ලිපි
 අරක්කු රේන්ද
 දඹරාවේ රතනසාර හිමි
 තල්දූවේ සෝමාරාම
 එස්.ඩබ්.ආර්.ඩී. බණ්ඩාරනායක

වැඩිදුර කියවීම්
 ඔසී කොරයා හිස බූ ගායී

මූලාශ්‍ර

එස්.ඩබ්.ආර්.ඩී. බණ්ඩාරනායක ඝාතනය
බුදු දහමේ ඇති ලෝකෝත්තර ඥාණයන් ලැබීමට උපකාරවන ධර්මයන් පොදුවේ බෝධි පාක්‍ෂික ධර්ම ලෙස හැඳින්වේ
මේවා 37ක්ඇති අතර කොටස් 7කට බෙදේ
සතිපට්ඨානය

සතිපට්ඨාන 4කි
කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය
 වේදනානුපස්සනා සතිපට්ඨානය
 චිත්තානුපස්සනා සතිපට්ඨානය
 ධම්මානුපස්සනා සතිපට්ඨානය

සම්මප්පධාන
සතර සම්‍යක්ප්‍රධාන වීරිය යනු, 

1.නූපන් අකුසල් නූපදවීමට කරන වීරිය 
2.උපන් අකුසල් ප්‍රහාණය කිරීමට කරන වීරි ය
3.නූපන් කුසල් ඉපදවීමට කරන වීරිය 
3.උපන් කුසල් වැඩිදියුණු කිරීමට කරන වීරිය

ඉඬිපාද
සතර ඉර්ධිපාද යනු,

ඡන්ද, චිත්ත, වීරිය, වීමංසා යන ඉර්ධිපාද වේ
ඉන්ද්‍රිය
ශ්‍රද්ධා, වීර්යය, සති, සමාධි, ප්‍රඥා යනු පංච ඉන්ද්‍රිය ධර්ම වේ
බල

ශ්‍රද්ධා, වීරිය, සති, සමාධි, ප්‍රඥා යනු පංච බල වේ
බොජ්ඣංග

සති, ධම්මවිචය, වීරිය, ප්‍රීති, පස්සධි, සමාධි, උපේක්ඛා යනු සප්ත බොජ්ඣංග වේ

මග්ගංග

මාර්ගාංග අට/ආර්‍ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය යනු,

සම්මා දිට්ඨි,
සම්මා සංකප්ප,
සම්මා වාචා,
සම්මා කම්මන්ත,
සම්මා ආජීව,
සම්මා වායාම,
සම්මා සති,
සම්මා සමාධි
බෝධිපාක්‍ෂික ධර්ම
සතිපට්ඨාන 4කි
කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය

කෑගල්ල තපෝවනය භාවනා මධ්‍යස්ථානයේ 
තපෝවනයේ සුමේධ හිමි

ශාන්තිනායක බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සකල ලෝ වැසි සත්වයන්ගේ සංසාරික දුක් නිවාලීම පිණිස දේශිත ඒකායන මාර්ගය වශයෙන් සතර සතිපට්ඨානය සඳහන් කළ හැකි ය
ඒකායනෝ අයං භික්‍ඛවේ සත්ථානං විශුද්ධියා - සෝක පරිද්ධවානං සමතික්කමාය – දුක්ඛ දෝමනස්සානං අත්ථංගමාය – ඤායස්ස අධිගමාය නිබ්බානස්ස සවිඡිකිරියාය යදිදං චත්තාරෝ සතිපට්ඨානා, වශයෙන් පෙන්වා දෙන්නේ, මහණෙනි එකම එක මාර්ගයක් ඇත සත්වයාගේ පිරිසුදු වීම පිණිස, ශෝක කිරීම, හඬා වැලපීම්, සුසුම් හෙලීම් දුරලීම පිණිසත්, දුක්ඛ දෝමනස්සයාගේ නිරුද්ධිය පිණිසත්, සිව්සස් ධර්මයන්ගේ අවබෝධය පිණිසත්, එනම් සතර සතිපට්ඨානයයි
නිවන අරමුණු කොට සතර සතිපට්ඨානය ප්‍රගුණ කිරීමට බලාපොරොත්තු වන යෝගාවචරයා විසින් මෙහි සඳහන් අනුපස්සනා 4 වන කායානුපස්සනාව, වේදනානුපස්සනාව, චිත්තානුපස්සනාව සහ ධම්මානුපස්සනාව පිළිබඳ නිරවුල් අවබෝධයක් ඇතිකර ගත යුතු ය
එසේම සතිපට්ඨාන භාවනාවේ මුඛ්‍ය පරමාර්ථය වන සෝවාන් ආදී අධිගම සාක්ෂාත් කිරීම සඳහා සියලු අනාගත ප්‍රාර්ථනා අත්හළ යුතු ය
අනාගතයේ බුදු සසුනක නිවන් ප්‍රාර්ථනා කිරීම ඇතුලු සියලු අපේක්‍ෂා මෙයට අයත් වන්නේ ය
සතිපට්ඨාන භාවනාවේ සඳහන් කායානුපස්සනාව පිළිබඳ සලකා බලන විට මෙය අනෙකුත් අනුපස්සනා අතරින් වෙනම දක්වන ලද්දේ වූවද එම කර්මස්ථානය ප්‍රගුණ කරන විට ඉතිරි අනුපස්සනා 3 ද මේ සමග වැඩෙන බව දත යුතු ය
කායානුපස්සනා කර්මස්ථානයේ හඳුනාගත යුතු කොටස් කිහිපයකි
1. ආනාපානසති, 2. ඉරියාපථ, 3. චතුසම්පජඤ්ඤ, 4. ධාතුමනසිකාරය, 5. කායගතාසති, 6. නව සිවතික වශයෙනි
සතර සතිපට්ඨානය ප්‍රගුණ කිරීමට බලාපොරොත්තු වන යෝගාවචරයා විසින් මුලින් ම ආනාපාන සති කොට හොඳින් ප්‍රගුණ කළ යුතු ය
ආනාපාන සතියේ ස්වර්ණමය අවස්ථාව වන අර්පණාව නැතහොත් ප්‍රථම ධ්‍යානය දක්වා ප්‍රගුණ කළ අයට සතිපට්ඨානය මගින් ඉතා පහසුවෙන් විදසුන් නුවණ ඇති කරගත හැකි බව දත යුතු ය
එසේ වූවත් තමාට ධ්‍යානාංග නොමැති යැයි සිතා මෙය අත් නොහැරිය යුතු ය
කිසියම් දුරකට හෝ ප්‍රගුණ කරන ලද ආනාපානසතිය මගින් ළඟාකරගත් සමාධිය ද මේ සඳහා ප්‍රමාණවත් බවද මතක තබාගත යුතු ය
ආනාපාන සතිය පිළිබඳ අප අවබෝධයක් ලබාගත් නිසා පළඟට ඉරියාපථ කොටස පිළිබඳව සලකා බැලීම කළ යුතු ය
අප උපතේ සිට මරණය දක්වා කරන බොහෝ ක්‍රියා ඇත
කුමන ක්‍රියාවක් සිදු කළ ද ඒ කිසිවක් භාවනාවක් නොවී ය
ඉරියාපථ භාවනාව යනු ඇවිදීම, හිඳීම, සයනය, ආහාර ගැනීම, වැසිකිළි කැසිකිළි යෑම ආදී සියලු ක්‍රියා සිහියෙන් යුතුව කිරීමය
එනම් යෝනිසෝමනසිකාරයෙන් සිදුකිරීම වන්නේ ය
මෙම ‘ඉරියාපථ’, එනම් ඉරියව් වල පැවැත්ම පිළිබඳ සිහිය යොමු කිරීමෙන් බලාපොරොත්තු වන්නේ සත්ව පුද්ගල ආත්ම වශයෙන් තමා යැයි සිතින් අල්වා ගත් අල්වා ගැනීම මිථ්‍යාවක් හා මුලාවක් යන දෘෂ්ටිය ප්‍රහාණය කිරීම ය
පුද්ගලයා විසින් ඇති කරගන්නා වූ අවිද්‍යාව නිසා සත්ව පුද්ගල සංඥාව මුල්කරගෙන මම මාගේ යැයි දෘෂ්ටියක බැසගෙන වාසය කරයි
එම අවිද්‍යා සහගත සංඥාව නිසා මම යැයි පුද්ගලයෙකු ඇත
මම යැයි පුද්ගලයෙකු ගමන් කරයි
ආදී වශයෙන් දෘෂ්ටියක් සැකසී ඇත
මෙම ඉරියාපථ කොටස මනාකොට ප්‍රගුණ කරන ලද යෝගියාට වැටහෙනුයේ මම හිඳිමි, වශයෙන් හෝ මම ගමන් කරමි යන්න වායෝ ධාතුවෙහි පැතිරීම මුල්කරගෙන සිදු වූ ක්‍රියාවක් මිස, ගමන් ගන්නා හෝ සිටින සත්වයකු පුද්ගලයකු ලෙස ගත නොහැකි බව අවබෝධයට පැමිණීමය
මේ ආකාරයෙන් ඉඳීම්, හිටීම්, ගමන් කිරීම්, සයනය, ආදී සතර ඉරියව් කෙරෙහිම යෝනිසෝ මණසිකාරය දියුණු කිරීම ඉරියාපථ භාවනාව යැයි දත යුතු ය
කායානුපස්සනා භාවනා කොටසේ මීළඟට හඳුනාගත යුතු කොටස ‘චතුසම්පජඤ්ඤ’ නම් වෙයි
චතුසම්පජඤ්ඤ යනු අවස්ථා 4 ක් පිළිබඳව ඇති කරගන්නා වූ යෝනිසෝමනසිකාරය වන්නේ ය
එහිදී චතුසම්පජඤ්ඤ භාවනාව යැයි වෙනම කමටහනක් නොමැති අතර ප්‍රධාන කර්මස්ථානය සමගම ප්‍රගුණ වීමට ඉඩහළ යුතු කොටසක් ලෙස මෙය හඳුනාගත යුතුය
මෙහි පළමු කාරණය නම් තමා ප්‍රධාන කර්මස්ථානය ප්‍රගුණ කරන කල්හි කනට ඇසුණා වූ ශබ්දයක් මුල් කොට හෝ සිතට දැණුනා වූ සිතිවිල්ලකට අනුරූපව හෝ කර්මස්ථානයෙන් සිත බැහැරව ගොස් අවට පරිසරය බැලීමට සිතිවිල්ලක් පහළ වන විට යෝගියා විසින් තම සිතෙහි හටගත්තා වූ සිතිවිල්ලට අනුරූප නොගොස් අවට පරිසරය බැලීමේ ඇති වැදගත්කම හා නොවැදගත්කම පිළිබඳව නුවණින් විමසා බැලීම සිදු කිරීමයි
කොටින්ම කියතොත් අවට බැලීමෙන් සිදුවන වැඩ අවැඩ කුමක්ද යන්න විමසීමය
මෙය බුදුරජාණන් වහන්සේ පෙන්වා දෙන්නේ සාර්ථසම්පජඤ්ඤය වශයෙනි
මෙම සාර්ථසම්පජඤ්ඤය දියුණු වූයේ නම් බොහෝ දුරට නොයෙක් අරමුණු ඔස්සේ සිත දුවන ගතිය මඟ හැරී යනු ඇත
මීළඟට සත්පාය සම්පජඤ්ඤය දත යුතු ය
මෙහිදී අදහස් වන්නේ තමා පවත්වාගෙන යනු ලබන කර්මස්ථානයට බාධා වන අන්දමේ තත්ත්වයනට මුහුණ දීමෙන් වැලකී සිටීමය
එනම් භාවනාවට සත්පාය, අසප්පාය කරුණු වන, ජනයා ගැවසෙන ස්ථාන, ස්ත්‍රී පුරුෂ දර්ශනය ආදිය වැනි කරුණු ය
තමා ගමන්ගන්නා හෝ වසන ස්ථානයෙහි මෙකී අසත්පාය කරුණු එකකදු හෝ පවතී නම් එය බැහැර කර සිටීමේ සිහිය මෙයින් අදහස් කෙරේ
එසේම යෝගියා ආහාර අනුභවය කිරීම ආදී අන්‍ය වූ සියලු කාර්ය වල යෙදී සිටියදී පවත්වාගෙන පැමිණි කර්මස්ථානය අත්නොහැර විසීම ගෝචර සම්පජානය දියුණු කිරීම නම් වේ
එමෙන්ම තමා හිදීම, සිටීම, සක්මන් කිරීම සයනය යන මෙම සතර ඉරියව් පැවැත්ම පිළිබඳ සලකා බලන කල්හි මේ සතර ඉරියව්වක්ම සිදු කරන විට නොමුලා සිතින් කිරීම අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය ප්‍රගුණ කිරීම නම් යැයි දත යුතු ය
මෙහිදී තමා ගමන් කරන විට මම ගමන් කරමියි යන අවිද්‍යා සහගත දෘෂ්ටිය බැහැර කොට මෙය සිදු වන්නේ සිතෙහි හටගත්තා වූ සිතිවිල්ලට අනුරූපව වායෝ ධාතුවෙහි ක්‍රියාකාරීත්වය නිසා බව මෙහිදී යෝගියා තේරුම් ගත යුතු ය
අනතුරුව ධාතු මානසිකාරය හා කායගතාසති කොටස විමසිය යුතු ය
ධාතු මනසිකාරය නම් කය සැකසී පවතින ස්වභාවය පිළිබඳව ඇති කරගන්නා වූ අවබෝධයම වන්නේ ය
මුලින්ම යෝගියා කය යනු කුමක්ද
එය සැකසී ඇත්තේ කෙසේ කුමකින් ද යන්න වටහා ගැනීම කළ යුතු ය
කය පිළිබඳව සිතන විට එය සැකසී ඇත්තේ රූප වලින් ය
එවිට රූප යනු කුමක්ද යන්න තේරුම්ගත යුතු ය
රූප සැකසී ඇත්තේ මොනවායින් ද යන්න වටහාගත යුතු ය
රූප යනු වෙනස් වන අස්ථාවර දෙයකි
මෙම අස්ථාවර කෂ්ණයක් කෂ්ණයක් පාසා වෙනස්වන රූප සැකසී ඇත්තේ සතර මහා ධාතූන්ගෙනි
සතර මහා ධාතු යනු පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ යන කොටස් ය
මෙම සතර මහා ධාතූන්ගේ ස්වභාවය නම් නිතර වෙනස් වන ගතියෙන් යුක්ත වීමය
නිතර වෙනස් වන ධර්මයකින් රූප සැකසී ඇති බවත් නිතර වෙනස් වෙමින් විනාශය කරා ගන්නා වූ රූප වලින් මෙම කය සැකසී ඇති බවත් වටහාගත යුතු ය
සතර මහා ධාතූන්ගේ සංකලනයක් වශයෙන් සැකසී ඇති කයෙහි එක් ධාතු කොටසක බිඳීයෑමක් හෝ සැලීයාමක් සිදු වුවහොත් අනෙකුත් ධාතූන්ගේ ද බිඳීයෑම ද සිදු වන්නේ ය
භාවනාවක් වශයෙන් ප්‍රගුණ කරන ලද සතිපට්ඨානය ඇති යෝගාවචරයාට රූපයෙහි ඇති අනිත්‍ය අසාර බව මනාව ප්‍රකට වන්නේ ය
බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් අනිච්චාවත සංඛාරා, උප්පාද වය ධම්මිනෝ
යන ස්ථානයෙහිදී උත්පාද, වය ලෙස හඳුන්වා ඇත්තේ ද හේතූන්ගෙන් හටගත්තා වූ සියල්ල නිරන්තර අනිත්‍යය තාවට පත්වන බව ය
මෙහිදී උත්පාද තිථි, භංග ලෙස සමහරු විග්‍රහ කළ ද එය ධර්මය නිවැරැදිව වටහා නොගත් අදහසක් ලෙස දැක්විය යුතු ය
ක්ෂණයක් පාසා වෙනස්වන ලෝකය තුළ කිසිවක සුළු මොහොතක හෝ පැවැත්මක් අපේක්‍ෂා කළ නොහැකි ය
රූපයත් එසේමය
බාහිර මසැසින් රූපය දෙස බලන අයෙකුට අවිද්‍යා සහගත සංඥාව නිසා ස්ථාවර රූපයකගේ පැවැත්මක් ඇතැයි සිතිය හැකි ය
එහෙත් ධර්මානුකූලව බලන ෂට එහි ඇත්තේ නිරන්තර වෙනස්වන ඇතිවීමත් සමඟම නැතිවන ධර්මයකි
කුඩා දරුවෙකු ලෙස උපදින බිළිඳා කාලයාගේ ඇවෑමෙන් තරුණයකු බවට පත් වෙයි
දැන් එහි බිළිඳකු නොමැත
මුහුකුරාගිය අයෙකු පෙනේ
අනතුරුව ඔහු ජීවිතයේ අවසාන භාගයට පිවිසෙන විට පෙනෙනුයේ ජරාවට ගිය රූපයකි
එසේ නම් කය නමැති රූපය නිතර වෙනස්වන ධර්ම කොටසක් වන අතර, සතර මහා ධාතූන් ගෙන් සැදුම් ලත් මෙම රූපය නිත්‍ය, සුඛ, ආත්ම වශයෙන් තමා වසඟයේ රඳවාගත නොහැකි බව මෙම ධාතු මනසිකාර කොටස ප්‍රගුණ කරන යෝගියාට වටහා ගත හැකි වන්නේ ය
මීළඟට සතරමහා ධාතුන්ගෙන් සැදුම්ලත් කයත් සමඟ පවතින කුණප කොටස් 32 පිළිබඳව කෙරෙන කායගතාසතිය හඳුනාගත යුතු ය
කයෙහි පවතින දුගඳ හමන කෙස් ලොම් නිය දත් සම මස් ආදී කොටස් 32 ක් ඇත
ධර්මය නොදත් අශ්‍රැතවත් පුද්ගලයා මෙම කුණප නිත්‍යයි
සුඛයි ආදී වශයෙන් සංකල්ප මවන්නේ ය
ඔහු නිරන්තර උත්සාහ කරන්නේ ද මෙම කුණප පෝෂණය කිරීමට ය
මෙම කුණප, කුණප බව තේරුම් ගත හැක්කේ ඒ පිළිබඳව නුවණින් සලකා බැලීමේදී පමණි
තමාගේ හිසෙහි රෝපණය වී ඇති කෙස් කළඹ කොතරම් ආශාවෙන් පෝෂණය කළද පිළිකුල් සහගත දෙයක් බවත්, ඒවා තමා සන්තකයේ පවතින තාක් පුද්ගලයාට නොවැට හෙන්නේ ය
සිරුරේ ඇති සෙම්, සොටු, සැරව,අසූචි ආදිය සිරුරෙන් බැහැර කළ විට කොතරම් අප්‍රසන්න ද යන්න නුවණින් බැලිය යුතු ය
ඒ සියල්ල තමා සන්තකයේ පවතින තාක් පිළිකුලක් නොදැනුණ අතර, ශරීරයෙන් බැහැර කළ විට ළංවීමට ද අපහසු මහා පිළිකුල් දෙයක් ලෙස පෙනෙනු ඇත
එසේම ලොම්, නිය දත් ආදී සියල්ලම මේ පිළිකුල් උපදවන කුණප බවත් ඒවායේ පවතින අසාර බව වටහා ගැනීම සඳහා වෙන් වෙන් වශයෙන් ගෙන විමසා බැලිය යුතු බවත් දත යුතු ය
බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පෙන්වා දෙන්නේ ධාන්‍ය පිරවූ මල්ලක් ලිහා එහි ඇති නොයෙක් ධාන්‍ය වෙන් කොට හඳුනාගන්නේ යම් සේද මෙම දෙතිස් කුණප වෙන් වෙන් වශයෙන් බලා ඒවායේ පවතින අසූහ, අසාර, පිළිකුල් සහගත බව අවබෝධ කළ යුතු බව ය
මෙසේ කායානුපස්සනාවේදී තමන්ගේ හා අනුන්ගේ කයෙහි ද පවතින්නේ මෙවන් අසුභ, පිළිකුල් සහගත දුගඳ හමන කුණප බව හඳුනාගත යුතු ය
මෙම විනිවිද දකින අවබෝධය නොමැති, ධර්මය නොදත් තැනැත්තා වනාහි පි‍්‍රය යැයි සම්මත කරගත් ස්ත්‍රී රූපයක් හෝ පුරුෂ රූපයක් නෙත ගැටුණ විගස ඒ රූපය කෙරෙහි ආලය ආශාව ඇති කරගන්නේ ය
ඇතිකරගත් අවිද්‍යා සහගත සංඥාව නිසා පිළිකුල් සහගත වූ කුණපයක් වෙත තමා ඇළුම්කරන බව ඔහුට නොවැටහෙන්නේ ය
එහෙත් කයෙහි පවතින පිළිකුල් සහගත බව හා ආසාර බව පිළිබඳ කායානුපස්සනාවෙහි නිරත වන යෝගියාට අන්‍ය වූ හෝ තමාගේ හෝ යැයි සම්මත කය කුණප කොටසක් පමණක් බවත්, මෙහි ඇලුම්කොට යුතු කිසිවක් නොමැති බවත් අවබෝධ වන්නේ ය
කායානුපස්සනාවෙහි අවසාන කොටස ‘නව සීවථික’ නම් වෙයි
ජීවිතක්‍ෂයට මෙය පත් පුද්ගලයකුගේ මෘත දේහය දින 9 ක් ගත වන විට විනාශය කරා ගමන් ගන්නා ආකාරය පිළිබඳ නුවණින් බලා තම සිරුර පිළිබඳ පවතින රාගය දුරු කරන කර්මස්ථානයක් බව දත යුතු ය
මෙම ආකාරයට කායානුපස්සනාවේ මුල් පියවර කිහිපය හඳුනාගත් යෝගියා, ආනාපානසති භාවනාව සමග මෙම අනුපස්සනාව ද ප්‍රගුණ කළ යුතු ය
තෙරුවන් සරණයි

වේදනානුපස්සනා සතිපට්ඨානය

චිත්තානුපස්සනා සතිපට්ඨානය

ධම්මානුපස්සනා සතිපට්ඨානය

සතර සතිපට්ඨාන
හිටපු ඇමරිකානු ජනාධිපති ඒබ්‍රහම් ලින්කන් ජනාධිපතිවරයා විසින් සිය පුතුගේ ගුරුතුමිය වෙත යවන ලද ලෝක ප්‍රකට ලිපිය''

ඔහු උගතෙක් විය යුතු බව දනිමි
සියළු මිනිසුන් සාධාරණ නැත
සත්‍යවාදීද නැත
නමුත්,
සෑම නොමිනිසෙකුටම වීරයෙක්ද,
ආත්මාර්ථකාමී දේශපාලකයෙකුටම
කැපවුණු නායකයෙක්ද,
සෑම සතුරෙකුටම සහෘදයෙක්ද,
සිටින බවත්
ඔහුට උගන්වනු මැනවි
ඊර්ෂ්‍යාවෙන් ඉවතට ඔහු මෙහෙයවා
සන්සුන් ව සතුටේ රසය විඳගැනීමටත්,
ඔහුට උගන්වනු මැනවි
දුර්වලයා තලා පෙලන්නා,
වැඩිකල් නොගොස් ඒ සඳහා
පසු තැවෙන බව
ඔහුටම තේරුම් ගැනීමට ඉඩ හරිනු මැනවි
පෙ‍ාත්පත් වල සැඟවුණු ආශ්චර්යය
ඔහුට උගන්වන ගමන්ම
අහසේ පියා සලන කුරුල්ලාගේ
සදාතනික මුණු මුණුවේද,
හරිත කඳු වැටි අසබඩ
විල්ගොමුවල විහඟ, මී මැසි නාදයේ ද,
අසිරිය විඳ ගැනීමට
නිදහස ඔහු හට ලබා දුන මැනවි
දයාබර ගුරුතුමනි,
අසමත්වීම, රැවටීමට වඩා
ගෞරවනීය බව පාසලේදී
ඔහුට උගන්වනු මැනවි
ලෝකයාගෙන් ගැරහුමට ලක් වුවද,
තම අදහස් මත විශ්වාසය ගොඩනඟා
ගැනීමට ඔහුව පුරුදු පුහුණු කල මැනවි
සුමුදු හදවත් අතර සුමුදු වීමටත්,
රළු පරිසරයකදී රළු වීමටත්,
අවශ්‍ය ශක්තිය ඔහුට ලබා
දෙනු මැනවි
වැඩි දෙනෙකු අනුගමනය
කල පමණින්, යමක් අනුගමනය
නොකිරීමට අවශ්‍ය ශක්තිය ඔහුට
ලබා දීමට උත්සාහ කල මැනවි
සියළු දෙනාටම හෙ‍ාඳින්
සවන් දීමට මෙන් ම,
යහපත් දේ පමණක්
තෝරා බේරා ගැනීමටත්
ඔහුට උගන්වනු මැනවි
ගෞරවනීය ගුරුතුමනි,
කඳුළු අතරින් සිනාසීමටත්,
කඳුළු බිඳුවක ලැජ්ජාව නොදැනීමටත්,
විවේචනයට බිය නොවීමටත්,
පමණට වැඩි ප්‍රශංසාවන්ගෙන්
ප්‍රවේශම් වීමට ඔහුට කියා දෙනු මැනවි
ශක්තිය සහ මොළය
උපරිම මිලකට අගය කිරීමටත්,
එහෙත්, හදවත මෙන් ම ආත්මය ද,
මිළ නොකරන ලෙසටත්,
ඔහුට උගන්වනු මැනවි
නුවමනා කලබලයකදී
දෙසවන් වසා ගැනීමටත්,
තමා නිවැරදි යැයි සිතේ නම්,
එ වෙනුවෙන් සටන් කිරීමටත්,
ඔහුට උගන්වනු මැනවි
දයාබර ගුරුතුමනි,
අනවශ්‍ය හුරතලයට ලක් නොකර,
ඔහුට මෘදු ලෙස සලකනු මැනවි
මන්ද යත්, හෙ‍ාඳ වානේ පන්නරයක්
ලැබෙන්නේ දැඩි ගින්දරකිනි
නොඉවසිලිමත් වීමට ශක්තියත්,
නිර්භීත වීමට ඉවසීමත්,
නිරන්තරයෙන් තමා කෙරෙහි
අපරමිත විශ්වාසයක් තැබීමට
ඔහුට උගන්වනු මැනවි
එවිට පමණක් ඔහු
සමස්ත මානව වර්ගයා කෙරෙහි
අනන්ත වූ විශ්වාසයක්
දක්වන්නේය
ගෞරවනීය ගුරුතුමනි,
මෙය විශාල ඇනවුමකි
එහෙත්, කළහැකි දේ
කුමක්දැයි බලනු මැනවි
මේ අපූර්වතම කුඩා පැටියා
මගේ ආදරණීය පුතුමය
සාරිපුත්ත රහතන්වහන්සේ සහ මොග්ගල්ලාන රහතන්වහන්සේ දෙනම ගෞතම බුදුන් වහන්සේගේ අග්‍ර ශ්‍රාවකයන් දෙනම විය
දෙසතියක් ඇතුළත එකිනෙකා වහන්සේ පිඑිනිවන්පෑ පසු උන්වහන්සේලා  ආදාහනය කොට ධාතුන් වහන්සේලා තැන්පත්කොට කොට තබා ගන්නා ලදි
මෙම ධාතූන් වහන්සේලා අග්‍ර ශ්‍රාවක ධාතූන් වහන්සේලා ලෙස හඳුන්වයි.

කැණීම්

ක්‍රි
3වන සියවස දක්වා කාල නිර්ණය කර තිබූ, ඉන්දියාවේ, මධ්‍ය ප්‍රදේශ් ප්‍රාන්තයෙහි, භෝපාල් පෙදෙස සමීපයෙහි, සාංචියෙහි අශෝකානු බෞද්ධ සංකීර්ණයෙහි කැණීමක, බ්‍රිතාන්‍ය පුරාවිද්‍යාඥ ශ්‍රීමත් ඇලෙක්සැන්ඩර් කනිංහැම් 1851 වසරෙහිදී නිරතව සිටියේය
සුප්‍රකට තෙවන ස්තූපය තුලදී, හෙතෙම සාරිපුත්ත සහ මොග්ගල්ලාන මහ තෙරුන් වහන්සේලාගේ ශාරීරික ධාතුන් වහන්සේලා නිරාවරණය කර ගති
දළ වශයෙන් එම කාල පරිච්ඡේදයෙහිදීම, රහතුන් වහන්සේලා දෙනමගේ තවත් ධාතුන් වහන්සේලා, සාංචියෙන් කිලෝමීටර  දහයක් පමණ ඔබ්බෙහි වූ  සතධාර නගරයෙහි ස්තූපයක  වැඩම කරමින් තිබියදී සොයා ගන්නා ලදි
සාංචි හෙලෙහි පිහිටි ස්තූපය මධ්‍යයෙහි උමගක් සෑරීමෙන් අනතුරුව, කනිංහැම් මහතාට හමුවූයේ, උතුරු-දකුණු දිශාවට අක්ෂගතව පැවති, අඩි පහකට වඩා දිගින් යුතුවූ  විශාල ගල් පුවරුවකි
අළුපැහැ වැලිගලින් තැනුනු මඤ්ජුසා දෙකක් පුවරුවට යටින් පිහිටි අතර, ඒවායේ පියනෙහි  බ්‍රාහ්මි අක්ෂර භාවිතයෙන් කර තිබූ කෙටි ශිලාලේඛන තිබුණි
දකුණු කෙළවරෙහි වූ මඤ්ජුසාවෙහි කැටයම් කර තිබුණේ "සාරිපුත්තගේ (ධාතුන් වහන්සේලා) "  යන අර්ථය දෙන "සාරිපුත්ථස්ස" යනුවෙන් වන අතර උතුරු දිගවූ මඤ්ජුසාවෙහි වූ කැටයම  " මහා මොග්ගල්ලානගේ (ධාතුන් වහන්සේලා) " යන අර්ථය දුන්  "මහා-මොගලන්ස"  යනුවෙන් විය
ධාතුන් වහන්සේලාගේ අන්තර්ගතය 
සාරිපුත්ත මහ තෙරුන්වහන්සේගේ මඤ්ජුසාවේ අන්තර්ගත වූයේ  සුදු පැණි ගලින් නිමවූ විශාල පැතැලි කරඞුවක් වන අතර, එය අඟ් සයකට වඩා පළල සහ අඟල් තුනක් පමණ උස් විය
එහි පෘෂ්ඨය ඔප දැමූ සහ දැඩි එකක් වූ අතර, පට්ටලයක් භාවිතයෙන් නිමවනු ලැබුවේ යැයි විශ්වාස කෙරුණු මෙය විචිත්‍ර නිර්මාණ කෘතියක් විය
කරඞුව වට කොට  ආදාහන චිතකය වෙතින් යැයි විශ්වාස කෙරෙන සඳුන් ශේෂයන් වූ අතර,  කරඞුව තුල, ධාතුන් වහන්සේලාට අමතරව විවිධ මාණික්‍යයන් විය
කරඞුව තුල වැඩම සිටියේ, එක් අස්ථි ධාතුන් වහන්සේ නමක් වූ අතර එය දිගින් එක් අඟලකට වඩා කෙටි විය
මහා මොග්ගල්ලාන මහ තෙරුන් වහන්සේගේ පාෂාණමය මඤ්ජුසාවේ තුල වූයේ තවත් පැණි ගල් කරඞුවක් වූ අතර, සාරිපුත්ත මහ තෙරුන් වහන්සේගේ කරඞුව වැනිම වුවද ප්‍රමාණයෙන් කුඩා සහ වඩාත් ඔප දැමූ පෘෂ්ඨයකින් සමන්විත විය
එය තුල වැඩ සිටියේ, සාරිපුත්ත මහ තෙරුන් වහන්සේගේ ධාතුන් වහන්සේලාට වඩා ප්‍රමාණයෙන් කුඩා සහ විශාලතමය අඟල් භාගයකට වඩා කුඩාවූ,   මහා මොග්ගල්ලාන මහ තෙරුන් වහන්සේගේ අස්ථි ධාතුන් වහන්සේලා දෙනමකි
එක් එක් මඤ්ජුසාවේ පියනෙහි ඇතුළු පෘෂ්ඨයෙහි එක් තීන්ත අක්ෂරය බැගින් කොටා තිබුණි
සාරිපුත්ත මහ තෙරුන් වහන්සේගේ මඤ්ජුසාවෙහි දකුණු දිශාවෙහි  "සා" ලෙසින්ද මහා මොග්ගල්ලාන මහ තෙරුන් වහන්සේගේ මඤ්ජුසාවේ උතුරු දිශාවට  "මා" ලෙසිනි
මෙම තත්ත්වය කනිංහැම් විශ්ලේෂණය කළේ මෙලෙසිනි
"සාරිපුත්ත සහ මහා මොග්ගල්ලාන යනු බුදුන් වහන්සේගේ අග්‍ර ශ්‍රාවකයෝ දෙදෙන වූ අතර, උන්වහන්සේලා සාමාන්‍යයෙන් දැක්වුනේ එතුමන්ගේ දකුණු පස හා වම් පස ශ්‍රාවකයන් ලෙසිනි
උන්වහන්සේලා දිවි ගෙවූ විටදී බුදුන් වහන්සේගේ දකුණු හා වම් පසින් වැඩ සිටි අයුරින්ම උන්වහන්සේලාගේ මරණින් පසු භෂ්මාවශේෂයන්ද තැන්පත් කෙරිණි
" ගෞතම බුදු රජාණන් වහන්සේ සාම්ප්‍රදායික වශයෙන් වැඩ සිටියේ නැගෙනහිර දිශාවට මුහුණ ලා වන අතර, එබැවින් සාරිපුත්ත සහ මහා මොග්ගල්ලාන මහා තෙරුන් වහන්සේලාගේ ධාතුන් වහන්සේලා පිළිවෙලින් දකුණු සහ උතුරු දිශාගතව තැන්පත් කෙරිණි
දේශීය වශයෙන් "බුද්ධ බිථ" හෝ "බුද්ධ ස්මාරක" ලෙසින් හැඳින්වුණු ලෙසින් කනිංහැම් විසින් සටහන් කර ඇති ස්ථාන කාණ්ඩයක එක් අඩවියක් වූ සතධාර ස්ථූපයෙහි, ඔහු විසින් සොයා ගත්තේ  සුදුමැලි පැහැයෙන් පාට ගැන්වුණු පැණි ගලින් තැනුනු කරඞු දෙකකි
සාංචියේ හමුවූ වස්තූන් මත වූ ලෙසින්ම, මේවායේද, "සාරිපුත්ථස්ස" සහ  "මහා  මොගලන්ස" ලෙසින් කැටයම් කොට තිබුණි
හොරුන් විසින් කඩා දැමීට ලක්වූ බවට සාක්ෂ්‍ය මෙම ස්තූපය වෙතින් දක්නට ලැබුණද, ධාතුන් වහන්සේලා නිරුපද්‍රිතව පැවතිණි
මෙහිදී හා අනෙකුත් ස්ථූපයන්හීදී තමන් විසින් නිරාවරණය කර ගනු ලැබූ සියල්ල පිළිබඳ සවිස්තරාත්මක විස්තර කනිංහැම් විසින් සටහන් කර තැබූ අතර, මෙම ධාතුන් වහන්සේලා පිළිබඳ යථාභූතාව, විද්වත් සමූහයන් විසින් සනාථ කෙරිණි
ප්‍රදක්ෂිණාව
ස්ථාන දෙකෙන්ම නිරාවරණය කෙරුනු ධාතුන් වහන්සේලා, එංගලන්තය වෙත වැඩම්මවා,   වික්ටෝරියා සහ ඇල්බට් කෞතුකාගාරය වෙත තැන්පත් කෙරුණු මුත්, කරඞු පිළිබඳ කනිංහැම්ගේ විස්තරය සහ සත්‍ය වශයෙන් තැන්පත් කර තිබූ මඤ්ජුසා අතර සමහරක් පරස්පරයන් වූ හෙයින් සංචිය වෙතින් නිරාවරණය කෙරුණු ධාතුන් වහන්සේලා යමෙකු විසින් සතධාර වෙතින් සොයා ගත් කරඞු වෙතට මාරු කර ඇති බවක් විශ්වාස කෙරෙන අතර, සංචි පැණි ගල් කරඞු වලට කුමක් සිදුවූයේද යන්න පිළිබඳ පැහැදිලි සාක්ෂ්‍ය නොපවතියි
ධාතුන් වහන්සේලා 1939 දක්වා රක්ෂිතව තබා ගන්නා ලද අතර, එම අවස්ථාවේදී මහා බෝධි සංගමය විසින් බ්‍රිතාන්‍ය රජය වෙත ඉදිරිපත් වෙමින් ඒවා ඉන්දියාව වෙත යළි භාර දෙන මෙන් ඉල්ලා සිටියේය
මෙම ඉල්ලීම ප්‍රදානය කරන ලද මුත්, එය ක්‍රියාත්මක කිරීම ප්‍රමාද වූයේ දෙවන ලෝක යුද්ධය නිසාය
මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙසින්, ධාතුන් වහන්සේලා භෞතික වශයෙන් හුවමාරු කර ගැනීම 1947 පෙබරවාරි 24 දින දක්වා සිදු නොවූයේ, ආරක්ෂාකාරී ගමනය සහතික කළ යුතු වීම නිසාය
උපමහාද්වීපික දේශාටනය
ඉන්දියාවට යළි ගෙන ඒමට පෙර, ධාතුන් වහන්සේලා ශ්‍රී ලංකාවට වැඩම්මවන ලද අතර, එහිදී මහත් බහුමානයට පාත්‍ර විය
1947 වසරෙහිදී, මාස දෙකක් සහ අඩක කාල සීමාවක් පුරා, ඒවා මහජන ප්‍රදර්ශනය සඳහා  කොළඹ කෞතුකාගාරයෙහි තැන්පත් කර තිබූ අතර, මිලියන දෙකක පමණ මහජනතාව උන්වහන්සේලා වැඳ පුඳා ගත් බව ඇස්තමේන්තු කර ඇත
ධාතුන් වහන්සේලා ඉන් පසු කල්කතාව වෙත වැඩම්මවන ලද අතර, ඉන්දියාවේ මහා බෝධි සංගමයෙහි මූලස්ථානය වූ  ධර්මරාජික විහාරයේ මහජන ප්‍රදර්ශනය සඳහා තැන්පත් කරන ලදි
ප්‍රදර්ශනය තුල දෙසතියක කාල සීමාවක දිගු පෝලිම් දක්නට ලැබුණු අතර, බොහෝ වන්දනාකරුවන්  හින්දු භක්තිකයන් වූ අතර, ඔවුනතර මුස්ලිම් වරුන් විශාල සංඛ්‍යාවක්ද සිටියහ
මෙයින් පසුව සිදුවූයේ  බුරුම දේශාටනයයි
බුරුම සමාජයෙහි පුළුල් පැතිකඩකට මෙම ධාතුන් වහන්සේලා වැඳ පුදා ගැනුමට අවකාශ සලසනු වස්, ඉරවඩි  ගංගාව ඔස්සේ මංඩලේ සිට  රැංගුන් දක්වා නාවික සංචාරයක්  සංවිධානය කෙරුණු අතර, සංචාරය හා සමග සබැඳි ධර්ම දේශනා වලට සහ සූත්‍ර  සජ්ජායනයන්ට සවන් දීමට යාබද ගම්මාන වලින් මහත් ජනකායක් ඇදී ආහ
මෙයින් පසුව සිදු වූයේ නේපාල සහ  ලදාක් සංචාරයන් වෙති
තැන්පත් කිරීම
ජාත්‍යන්තර සංචාරය නිමවීමෙන් පසුව, ධාතූන් වහන්සේලා ඉන්දියාවට යළි භාර දෙන ලදි
කෙසේවෙතත්, බුරුම රජය ඉල්ලා සිටියේ ධාතුන් වහන්සේලාගෙන් කොටසක් බුරුමය වෙත ලබා දිය යුතු බවයි. ඉන්දියාවේ මහා බෝධි සංගමය එයට එකඟ වූ අතර, එකල  බුරුමයේ අග්‍රාමාත්‍යවරයා පුද්ගලික වශයෙන් කල්කටාවට පැමිණියේ එය භාර ගැනීමටය
1950 ඔක්තොම්බර් මාසයේදී බුරුමය සඳහා වෙන් කෙරුණු කොටස උත්සවාකාරයෙන් භාර දෙනු ලැබුණු අතර, රැංගුන් නගරයට සඹීපයෙහි සයවන බෞද්ධ මන්ත්‍රණ සභාව පැවති අඩවියෙහි ඉදිකෙරුණු  ගබා  ඊ සේඩි (ලෝක සාම චෛත්‍යය) තුල උන්වහන්සේලා පසුව තැන්පත් කෙරිණි
චෛත්‍යයේ කොත් වහන්සේ පැළඳීම සහ ධාතුන් වහන්සේලා නිදන් කිරීම පිළිබඳ පුළුල් උත්සව 1952 මාර්තු 5 දින සිට 11 දින දක්වා පැවතිණි
ඒවා තැන්පත් කිරීම සඳහා ශ්‍රී ලංකාවේ මහා බෝධි සංගමය විසින් ගොඩනැගෙන නව ස්තූපයක නිදන් කිරීම සඳහා තවද කොටසක් ශ්‍රී ලංකාවට ලබා දෙන ලදි
එතුමන් වහන්සේලා  දැනට  කොළඹ,  මහා බෝධි සංගමයෙහි විහාරයෙහි වැඩ වසන්නේ අදාල ගොඩනැගිල්ලේ ඉදිකිරීම් සම්පූර්ණ වන තුරුයි
1952, නොවැම්බර් 30 දිනදී, ඒ සඳහාම සාංචියෙහි තැනුනු, චේතියගිරි විහාරයෙහි ඉතිරි ධාතුන් වහන්සේලා තැන්පත් කරන ලදි
ආශ්‍රිත

සාහිත්‍යය
 ඩෝල්ටන්, ජැක්
"සාරිපුත්ත ඇන්ඩ් මොග්ගල්ලාන ඉන් ද ගෝල්ඩන් ලෑන්ඩ්
ද රිලික්ස් ඔෆ් ද බුද්ධාස් චීෆ් ඩිසයිෆල්ස් ඇට් ද  ගබා  ඊ  පැගෝඩා," ජර්නල් ඔෆ් බර්මා  ස්ටඩීස් 4 (1999), 101-128.

බාහිර සබැඳි 
 ජැක් ඩෝල්ටන්, "සාරිපුත්ත ඇන්ඩ් මොග්ගල්ලාන ඉන් ද ගෝල්ඩන් ලෑන්ඩ්
ද රිලික්ස් ඔෆ් ද බුද්ධාස් චීෆ් ඩිසයිෆල්ස් ඇට් ද  ගබා  ඊ  පැගෝඩා" 

බුද්ධාගම
පුරාතන ඉන්දියාව
බුද්ධාගමෙහි ඉතිහාසය
ධාතුන් වහන්සේලා
ගෞතම බුදුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෝ
අවුරුද්දේ දින
ජූනි
ග්‍රෙගරි දිනදසුනේ දින
විශේෂ සිදුවීම්

උපන්දින

1914 - මහාචාර්ය එදිරිවීර සරච්චන්ද්‍රයන්ගේ උපත
මරණ

නිවාඩු දිනයන් හා අනුස්මරණ

අවුරුද්දේ දින
ජූනි
ග්‍රෙගරි දිනදසුනේ දින
මුස්ලිම් නේසන් (, , "මුස්ලිම් මිතුරා") නමින් හැඳින්වුනේ, 1882 සිට 1889 දක්වා කාලය අතරතුර,  ලංකාවේ,   කොළඹදී ප්‍රකාශයට පත් කෙරුණු, අරාබි දෙමළ (අර්වි) සහ ඉංග්‍රීසි -භාෂා සතිපතා පුවත්පතකි
සර්වජන නේසන් (, 'සාර්වභෞම මිතුරා') යනුවෙන් හැඳින්වුනේ,  1886-1889 කාලයේදී ලංකාවේ, කොළඹදී ප්‍රකාශයට පත් කෙරුණු,  අරාබි දෙමළ සතිපතා පුවත්පතකි
දේශපාලනය, ව්‍යාපාර සහ අධ්‍යාපනය පිළිබඳ පොදු කාරණා  සර්වජන නේසන් විසින් ආවරණය කරනු ලැබුවේය
එම්.කේ. සිත්තිලේවල් ට විරුද්ධ ලාංකික මුස්ලිම්වරුන් කණ්ඩායමක් විසින් සර්වජන නේසන් ප්‍රකාශයට පත් කෙරුණු අතර, සිත්තිලේවල් මයාගේ මුස්ලිම් නේසන් පුවත්පතට විරුද්ධ ලෙසින්  සර්වජන නේසන් ක්‍රියා කළේය
සර්වජන නේසන් පුවත්පතෙහි මුද්‍රණය හා ප්‍රකාශනය කළේ ඒ.එල්.සී. මොහිදීන් මහතාය
චීන-සෝවියට් බෙදීම (1960–1989) යනු, සීතල යුද්ධය අතරතුර, චීන මහජන සමූහාණ්ඩුව (චීමස) සහ  සෝවියට් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩු සංගමය (සෝසසස) අතර දේශපාලන සහ මතවාදීය සම්බන්ධතාවයන් නරක අතට හැරීමයි
1960 ගණන් වලදී, ලෝකයේ විශාලතම කොමියුනිස්ට් රාජ්‍යයන් වූයේ, චීනය සහ සෝවියට් සංගමය විය
මෙම මතවාදී අපසරණය  ව්‍යුත්පන්න වූයේ,  චීන හා රුසියානු  ජාතික අභිරුචියන් තුලින් සහ, රජයනයන් විසින්  මාක්ස්වාදය අර්ථ නිරූපණය කළ,  පිළිවෙලින් මාවෝවාදය සහ  මාක්ස්වාදය–ලෙනින්වාදය නම්වූ,  ස්වකීයවූ ආකාරයන් නිසාය
1950 ගණන් සහ 1960 ගණන් වලදී, රුසියානු සහ චීන කොමියුනිස්ට් පක්ෂ අතර මතවාදී විවාදය අතරතුර,  ධනවාදී බටහිර හා සමගින් සාමකාමී සහජීවනයෙහි පැවතීමෙහි හැකියාවද සලකා බැලිනි
හැටදාගේ යනු, ශ්‍රී ලංකාවේ, පොළොන්නරුව නගරයෙහි පිහිටා ඇති පෞරාණික ගොඩනැගිල්ලකි
මෙය අතීතයේ දළදා මාලිගාව ලෙස යොදාගෙන ඇත
එය තනවා ඇත්තේ නිශ්ශංක මල්ල රජ විසිනි
හැටදාගේ තනවා ඇත්තේ, ගල්, ගඩොල් සහ ලී භාවිතා කර මුත්, ගඩොල් සහ ගල් බිත්ති වල කොටස් පමණක් දැනට ශේෂ ව ඇත
දෙමහල් ව්‍යුවහයක් බවට පෙනෙන්නට ඇතත්, උඩු මහල දැනට විනාශ වී ඇත
සිද්ධස්ථාන ශාලාව තුල, කළුගලින් නෙළු බුදු පිළිම තුනක් තැන්පත් කර ඇත
පිහිටුම
ශ්‍රී ලංකාවේ,  උතුරු මැද පළාතේ, පොළොන්නරුව පුරාතන නගරයේ,  හැටදාගේ පිහිටා ඇත
නගරයෙහි පැරණිතම සහ මහත් ශුද්ධවූ ස්මාරක පිහිටා ඇති චතුරස්‍රාකාර ප්‍රදේශයක් වන දළදා මළුවෙහි උතුරු දිග කොණට සමීපයෙහි මෙය පිහිටා ඇත
දකුණු දිගට මුහුණ ලා ඇති එහි ඇතුළුවීමේ ද්වාරය,  එක එල්ලේ පොළොන්නරුව වටදාගේ ඇතුළුවීමේ දොරටුවට මුහුණ ලා සිටියි
ගල්පොත ශිලා  ලේඛනය එය සමීපයෙන් නැගෙනහිර දිශාවට වන්නට පිහිටි අතර, අටදාගේ පිහිටන්නේ එයින් බටහිර දිශාවට වන්නටය
ඉතිහාසය සහ නාමකරණය 
නිශ්ශංක මල්ල රජ (1187–1196) විසින් හැටදාගේ ගොඩනංවන ලද්දේ, දළදා මාලිගාව වශයෙනි
රාජාවලිය, පූජාවලිය සහ ගල්පොත ශිලා ලේඛනය ඇතුළු ඓතිහාසික මූලාශ්‍ර කිහිපයක් සඳහන් කරන්නේ එය තැනුනේ පැය සැටක් හෙවත් දවසක් තුලදී බවයි. දාගේ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ධාතු ගර්භය බැවින්, දින හැටකින් නිම කිරීම සිහි කිරීමට මෙම නම යෙදුවා විය හැක
තවද සිද්ධාන්තයක් වන්නේ, මෙම නම යෙදීමට හේතුව, ධාතුන් වහන්සේලා හැට නමක් වඩම්මවා තිබීම නිසා බවයි.  දළදා වහන්සේ බොහෝ විට වඩම්මවා තබන්නට ඇත්තේ උඩු මහලේය
ව්‍යුහය

දෙමහල් ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවැති මෙහි ඉහළ මහළ තුල දළදා වහන්සේ සහ පාත්‍ර ධාතුව තැම්පත් කර තිබූ බව සැළකෙයි
බිත්ති වල යොදා ඇති ගල් පුවරු අතර නිශ්ශංක මල්ල රජුගේ ලිපි තුනක් දැකගත හැකිවේ
මෙහි වහළ දැව පරාල යොදා උළු සෙවිලි කොට තිබී ඇත
ආශ්‍රිත

පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක‎
කිලිනොච්චි සටන යන්නෙන් පහත දේ අදහස් විය හැක
කිලිනොච්චි සටන (1998), ශ්‍රී ලංකාවේ කිලිනොච්චි නගරයේ පාලනය නතු කර ගැනීම සඳහා 1998 සැප්තැම්බර් මසදී ඇති විය
කිලිනොච්චි සටන (2008–2009), ශ්‍රී ලංකා යුද්ධ හමුදාවේ 2008 උතුරු ක්‍රියාන්විතයෙහි කොටසක් වශයෙන් 2008 නොවැම්බර් සහ 2009 ජනවාරි අතර පැවතියේය
1928 කටුකුරුන්ද දුම්රිය අනතුර යනු එම වසරේ මාර්තු 12 වන දින, පුද්ගලයින් 28 දෙනෙකුට මරු කැඳවා තවත් 50 කට වැඩි පිරිසකට තුවාල සිදුකල, කටුකුරුන්දේදී සිදුවූ මගී දුම්රිය දෙකක සිදුවූ ඝට්ටනයකි
එකිනෙකා දෙසට ධාවනය වූ දුම්රියන් දෙකක්, මුහුණට මුහුණ ගැටීම නිසා මෙම අනතුර සිදුවිය
සිදුවීම
1928 මාර්තු 12 වන දින, කොළඹ සිට අලුත්ගම දක්වා ධාවනය වීමට නියමිතව තිබූ අංක 547 දරණ දුම්රිය සුපුරුදු පරිදි සවස 6 ට පමණ කොළඹ දුම්රිය ස්ථානයෙන් පිටත්වී, සවස 7.42 පමණ වන විට දකුණු කළුතර දුම්රිය ස්ථානය වෙත සේන්දු වීමට නියමිතව තිබුණි
නමුත් දුම්රියේ සිදුවූ ප්‍රමාදවීම් නිසා එය දකුණු කළුතර දුම්රිය ස්ථානය වෙත පැමිණෙන විට සවස 7.57 පමණ (මිනිත්තු 20 ක් පමණ ප්‍රමාද වී) වී තිබිණි
එදිනම පස්වරුවේදී ගාල්ලෙන් පිටත් වූ අංක 250 දරණ දුම්රිය, රාත්‍රී 8
06 පමණ වන විට දකුණු කළුතර දුම්රිය ස්ථානය වෙත පැමිණීමට නියමිතව තිබූ අතර, මෙම දුම්රිය ද්විත්වය නියමිත කාල සටහනට අනූව පයාගලදී මාරු වීමට නියමිතව තිබුණි
නමුත් අලුත්ගම දෙසට ධාවනය වූ දුම්රිය ප්‍රමාද වී පැමිණීම නිසා, මෙම දුම්රිය ද්විත්වය දකුණු කළුතරදී මාරුකිරීමට දුම්රිය ස්ථානාධිපතිවරු තීරණය කලහ
ඒ අනූව අලුත්ගම දක්වා ධාවනය වෙමින් පැවැති දුම්රිය, ගාල්ලේ සිට එමින් තිබූ දුම්රියට ඉඩදෙමින්, කළුතරදී වෙනත් දුම්රිය පීල්ලකට මාරුවීමට නියමිතව තිබුණත්, අදාල දුම්රිය ස්ථානාධිපතිවරයා, දුම්රිය නියාමකවරයා සහ දුම්රිය රියදුරු අතර නිසි සන්නිවේදනයක් සිදු නොවීම හේතුවෙන්, කොළඹ සිට පැමිණි දුම්රිය අලුත්ගම දක්වා දිගටම ධාවනය කෙරුණි
කරුණු මෙසේ සිදුවීම නිසා දුම්රිය දෙක, අලුත්ගම දිසාවට වන්නට වූ 58 කණුව අසල වංගුවේ බෝක්කුව මතදී වේගයෙන් එකිනෙක ගැටුණි
අනතුරට ලක්වූ දුම්රියන්
අලුත්ගම දක්වා ධාවනය වෙමින් පැවැති දුම්රිය, මගී මැදිරි 8 ක්, මළු ප්‍රවාහන ගැලක් සහ රෝද හතරේ බඩු පෙට්ටි 3 කින් සමන්විත දුම්රියක් වූ අතර, කොළඹ බලා ධාවනය වූ දුම්රිය මගී මැදිරි 8 කින් සහ එක් මළු ප්‍රවාහන ගැලකින් සමන්විත දුම්රියක් වූ බව පැවසෙයි
අනතුර සිදුවන අවස්ථාවේ මින් එක් දුම්රියක් පැයට සැතපුම් 20කද, අනෙක පැයට සැතපුම් 35 කද වේගයෙන් ධාවනය වෙමින් පැවැති බව සඳහන්ය
හානිය
මෙම දුම්රිය අනතුරින්, දුම්රිය දෙකෙහි ඒ මෙහොතේ සිටි කාර්ය මණ්ඩලයේ සියළු දෙනා ඇතුළුව පුද්ගලයෝ 28 දෙනෙකු ජීවිතක්ෂයට පත්වූ අතර, තවත් 52 දෙදෙනෙකුට තුවාල සිදුවිය
ඉන් 40 දෙනෙකු කළුතර හා ඒ අවට පදිංචි පුද්ගලයෝ වූ අතර ඉතිරි පිරිස කොළඹ ප්‍රදේශවාසීහූ වූ බව සඳහන් වෙයි