Minuri/sinhala-corpus-wikipedia huggingface dataset:
යුරෝපය හා බටහිර ආසියාවට විද්‍යා දැනුම සහ තාක්ෂණය බෙදා හැරීම නිසා අධිරාජ්‍යය තව තවත් පොහොසත් විය
අශෝක අධිරාජ්‍යයා විසින් දහස් ගණන් මාර්ග, ජල මාර්ග, ඇළ මාර්ග,විවේකගාර සහ තවත් පොදු කටයුතු විශාල ප්‍රමාණයක්  කරවන ලදී
මෙසේ  පහසුකම් ඇති කිරීම නිසා අධිරාජ්‍යයේ නිෂ්පාදන සහ ආර්ථික අංශ වැඩි දියුණු විය
ආගම

හින්දු ආගම
තමා බුදු දහම වැළඳ ගත්තද අශෝක අධිරාජ්‍යයා තම රාජ්‍යය සභාවට හින්දු පූජකයන්ද සහභාගී කර ගත්තේය
ඔහු ආගමික නිදහස සහ ඉවසීම තම පාලනය තුළ පවත්වා ගැනීම නිසා බුදුදහම පුළුල් පෙදෙසක පැතිරිණි
ඉන්දීය සමාජය අවිහිංසා දර්ශනය වැළඳගත් අතර රාජ්‍යයේ දූෂණ හා අක්‍රමිකතා විශාල ලෙස අඩුවිය
බුදු දහමින් කුල ක්‍රමය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමත් සමඟ හින්දු දහමට, ජෛන හා බෞද්ධ ඉගැන්වීම් උරා ගැනීමක් සිදුවිය
ඒ අයුරින් අශෝක රාජ්‍ය සමයේ සාමය,සෞභාගය සපිරි යුගයක් උදාවිණි
මෙනිසා සමාජ නිදහස ක්‍රමයෙන් වැඩිදියුණු විය
බුද්ධාගම

  
නමුත් කාලිංග යුද්ධයෙන් පසු අශෝක අධිරාජ්‍යයා බුදුදහම වැළඳ ගැනීමත් සමඟ ඔහු කුරිරු රාජ්‍යය පාලන ක්‍රම හා ආර්ථික ක්‍රමවේද බැහැර කරන ලදී
අශෝක අධිරාජ්‍යයා විසින් තම පුත්‍රයා සහ දියණිය යටතේ ධර්මදූත පිරිස් ශ්‍රී ලංකාවට එවන ලදී
ලංකාවේ රාජ්‍යත්වය හෙබවූ දේවානම්පියතිස්ස රජු විසින් බුදුදහම කෙරෙහි පැහැදී බුදුදහම වැළඳගත් අතර එයට රාජ්‍යය අනුග්‍රහයද ලබාදෙන ලදී
අශෝක රජු මෙවැනි ධර්මදූත පිරිස් බටහිර ආසියාව, ග්‍රීසිය සහ ගිණිකොණ ආසියාවටද යවන ලද අතර දඹදිව පුරා බෞද්ධ පන්සල් පිරිවෙන් පිහිටවමින් බුදුදහම අධිරාජ්‍යය පුරා පැතිරවීය
ඔහු ඉන්දියාව පුරා ස්ථුප 84000 ක් පමණ ඉදිකළ බවට විශ්වාස කෙරේ
එමෙන්ම ඔහු විසින් ඇෆ්ගනිස්ථානයේද බෞද්ධ ජනගහණය වැඩිකරන්නට කටයුතු කරන ලදී
අශෝක රජු බුදුදහම පැතිරවීම සහ ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා තෙවැනි බෞද්ධ ධර්ම සංගායනාව තම අගනුවර දී පැවැත්වූ බවද කියවේ
ජෛනාගම

ඉතා උසස් මට්ටමින් ආගමික පරිවර්තනයක් දියත් කළ පළමු ඉන්දීය අධිරාජ්‍යයා චන්ද්‍රගුප්ත මෞර්ය විය
එකල රාජ සභාවේ සිටි හින්දු පූජකයන් විසින් පිළිකුල් කළ ආගමික ඉගැන්වීමක් ජෛන ආගම චන්ද්‍ර ගුප්ත අධිරාජ්‍යයා විසින් වැළඳ ගැනීමත් සමඟ මෙය සිදුවිය
වියපත් වීමත් සමඟ චන්ද්‍රගුප්ත රජු තම රජකම සහ රාජ්‍යය පවරා දී ජෛන පූජකයන් සමඟ එක් විය
පසු කලෙක ඔහු ආචාර්ය හද්‍රබාහුගේ ශිෂ්‍යයෙකු බවට පත්විය
ඔහු තම අවසන් දින කිහිපයකදී ආත්මය පාරිශුද්ධ කරන්නා වු ජෛන පිළිවෙතක් අනුගමනය කරමින් කර්ණාටක ප්‍රාන්තයේ බේලගොල ආශ්‍රමයේ විසු බවට තොරතුරු සඳහන් වෙයි
කෙසේ වෙතත් 
චන්ද්‍රගුප්ත විටක ආචාර්ය බද්‍රබාහු පිළිපදින කෙනෙක් විය
ඒ අනුව  අවසාන කාලයේ දී ඔහු විසින් ජෛන ආගමේ සන්තාර නැමැති දේ පිළිපදින ලදි
එනම් වේගයෙන් මරණය කරා එළඹීමයි
කෙසේ  වුවත්  ඔහුගේ අනුප්‍රාප්තිකයා වන බින්දුසාර අධිරාජ්‍යයා ආජිවක කෙනෙක් විය
එමගින් ඔහු ජෛන ආගමෙන් හා බුදු දහමෙන් දුරස් කර තැබීය
ඔහුගේ අනුගාමිකයා වු බින්දුසාර රජු හින්දු පිළිවෙත් ආරක්ෂා කරන ලද අතර ජෛන ආගමෙන් හා බුදුදහමෙන් ඈත්ව සිටියේය
අ‍ශෝක රජුගේ මුණුබුරා වන සාම්ප්‍රතිද,ජෛන  ආගම වැළදගත්තේය
ඊට හේතු වූයේ සම්රත් සාම්ප්‍රතිහට ජෛන  භික්ෂුවක් විසින් උගැන්වීම් කටයුතු සිදු කිරීමයි
තවද ඔහු විසින් ඉන්දියාව පුරා ජෛන  පන්සල් 125,000 පමණ හදා ඇති බවට සලකනු ලැබේ
ඒවායේ ඇතැම් නටබුන් අදටත් අහෙමෙඩ්ටබාඩ්, වීරගම්, උජෙන් සහ ලිටාන් නැමති නගර අවටින් දැකිය හැකිය
සාම්ප්‍රති විසින් මෙම ජෛන ආගම ව්‍යාප්ත කිරීම වෙනුවෙන් දූත කණ්ඩායම් ග්‍රීසියට, පර්සියාවේ මධ්‍යම හා නැගෙනහිර ප්‍රදේශවලටද යැවුහ
නමුත් අදටත් කිසිදු පර්යේෂණයක් ඒ පිළිබඳව සිදු වී නැත
කෙසේ වුවත් ජෛන ආගම මෞර්ය නීතියට අනුව ප්‍රධාන ආගමක් බවට පත්විණි
චන්ද්‍රගුප්ත හා සාම්ප්‍රති  ඔවුනගේ පාලන සමය තුළදී දකුණු ඉන්දියාවේ ජෛන  ආගම ප්‍රචලිත කිරීමට ඉදිකළ ජෛන පන්සල් සහ ජෛන දේවස්ථාන ගණන ලක්ෂ සංඛ්‍යාත විය‍
නමුත් ජෛන ආගමට ප්‍රතිපක්ෂව නැගී ආ ආගම් සඳහා යෙදවූ  මුල්‍ය ප්‍රතිපාදන හිගය නිසා ශන්කරචර්යා හා රාමනුජචර්යා නැඟ ඒමත් සමඟ ජෛන  ආගමද පසු බෑමට ලක්විණි
වාස්තු විද්‍යාත්මක නටබුන්
 
මෞර්ය සමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නෂ්ටාවශේෂ ඇත්තේ කිහිපයක් පමණි
පැට්නා ආසන්නයේ කුම්රහාර්වල මිටර් 10 ක් පමණ උස කුළුනු 80 ක් සහිත බුහුටැම්පායක නෂ්ටාවශේෂ හමු වී ඇත
එය එම නගරයේ මෞර්ය පාලනය හා සම්බන්ධව පැවති ඉතා ස්වල්ප භූමි භාගයක් අතරින් එකක් වේ
එහි ශෛලිය පර්සියානු ආකිමිනියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සිහිකරවයි.

බරබාර්හි ගුහාවන්, විශේෂයෙන් ලෝමාස් රිජ් ගුහාවෙහි සැරසිලි කල ඉදිරිපස මෞර්ය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ තවත් උදාහරණ වෙයි
මේවා මෞ්යයන් විසින් අජි විාස් හි බෞද්ධ නිකායකට පුජා කරනු ලැබිනි
මෞර්ය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ ඉතාමත් පෘථුල ලෙස පැතිරුණු උදාහරණයක් නුයේ අශෝකාහි කුළුණුය
ඒවා විශිෂ්ඨ ලෙස සරසනු ලැබු අතර ඉන් 40 කට වැඩි සංඛ්‍යාවක් උප මහාද්විපය පුරා පැතිරි ඇත
මෞර්ය සමයෙහි ස්වභාවික ඉතිහාසය
මෞර්ය රාජවංශය සමය වන විට සත්ව සංරක්ෂණය ඉන්දියාවේ බරපතල රාජකාරියක් වී පැවතිනි
ඉන්දියාවේ එක්සත් දේශපාලන ඒකකයක් සැපයු ප‍්‍රථම අධිරාජ්‍යය ලෙස මෞර්යයන් විසින් වනාන්තර, රටවැසියන් සහ පොදුවේ සත්්වයින් වෙත දක්වන ලද ආකල්පය සැලකිය යුතු වේ
මෞර්යයන් ප‍්‍රථමයෙන් වනාන්තර දෙස බැලූවේ සම්පතක් වශයෙනි
ඔවුනට ඉතාමත් වැදගත් නිෂ්පාිතය වුයේ හස්තියාය
ඒ කාලයේ දී යුද බලය රදා පැවතියේ අශ්වයන් හා මිනිසුන් මත පමණක් නොව යුද හස්තීන් ද මතය
පන්ජාබ් හි ඇලෙක්සැන්ඩර්ගේ ආණ්ඩුකාරවරයා වු සෙලියුකස්ගේ පරාජය කෙරෙහි එම කරුණු බලපෑවේය
ලාභදායී වු නිසාත් අල්ලාගෙන හීලෑකොට පුහුණු කිරිමට ගතවුයේ අඩු කාලයක් නිසාත් මෞර්යයන් හස්තීන්ගෙන් සැපයුම ආරක්ෂා කිරිමට කටයුතු කළේය
කෞටිල්‍යගේ අර්ථ ශාස්ත‍්‍ර ග‍්‍රන්ථය  පැරණි රාජ්‍ය තන්ත‍්‍රය පිළිබද උපදේශ වාක්‍ය පමණක් නොව හස්තින් ගැවනෙ වනාන්තර ආරක්ෂා කරන්නන් වැනි නිලධාරින්ගේ වගකීම් ගැන ද පැහැදිලිව සදහන් කරයි
ඔහු වනය මායිමෙන් හස්තින් සදහා වන ආරක්ෂක නිලධාරින් විසින් රැුකවල් යොදු වනයක් පිහිටුවිය යුතුය
වන පාලකයා විසින් ආරක්කයින්ගේ ද සහාය ඇති කදුවල, ගංගා හා විල් දිගේ මෙන්ම මඩ වගුරුවල ගැවසෙන හස්තින් ආරක්ෂා කළ යුතුය
හස්තීන් ඝාතනය කරන  ඕනෑම කෙනෙක් ඔවුන් විසින් මරා දැමිය යුතුය
මෞර්යයන් දැව සැපයුම සහ නම් සදහා සිංහයන් සහ කොටියක් සැපයුම ද වෙනුවෙන් වෙන් වෙන් වනාන්තර නම් කළහ
ඉන් ඔබ්බට ගොස් සත්ව ආරක්ෂකා විසින් තණබිම්හි ගැවසෙන ගවයින්ට ආරක්ෂාව සැලසිම සදහා හොරුන්, කොටියන් සහ අනෙකුත් ගොදුරු සොයන සතුන් වැනසීමට ද කටයුතු කළේය
මෞර්යයන් යුද්ධෝපාය හෝ ආර්ථික කරුණු සම්බන්ධයෙන් සිාවන් හා පාලන පියවරයන් ද පැනවුහ
ඔවුහු සියළුම කැලෑ ග්‍රෝති‍්‍රකයන් සැක කල අතර ඔවුහු පගා දිනේ හෝ දේශපාලන වශයෙන් යටපත් කිරිම මගින් පාලනයට නතු කර ගත්හ
ඔවුහු ආහාර රැස් කරනනන් හෝ ආරක්ෂකයින් වැන්නවුන් මායිම්වලට රැකවලට ද සතුනට උගුල් ඇටවීමට ද යොදාගත්හ
යම් යම් අවස්ථාවන්හිදි ආතතින් සහ භේද සහිත වුව ද එම සම්බන්ධතාවන් සිය විශාල අධිරාජ්‍යය රැක ගැනීමට මෞර්යයට ඉඩ සැලසිය
සිය පාලන සමයේ අවසාන අවධියේ අශෝක බුද්ධාගම වැළද ගත් පසු සත්වයින්ට ආරක්ෂාව සැලසිම සහ රාජකිය දඩයම අත්හැරිම වැනි තම පාලන විලාශයේ වැදගත් වෙනස්කම් හදුන්වා දුන්නේය
වන ජිවින්ට ආරක්ෂාමය පියවරයෙන් හදුන්වාදුන් ඉතිහාසයේ ප‍්‍රථම පාලකයා ඔහු විය හැකිය
ඒ පිළිබදව ශිලා ලිපිවල නියෝගයන් ද කෙටුම් කර තිබිණි
සත්ව ඝාතනය අත්හැරිම පිළිබද රජුගේ අදර්ශය බොහෝ දෙනා විසින් අනුගමනය කළ බව මෙම ලිපිවලින් කියැවිනි
එක ප‍්‍රකාශයක මෙසේ සදහන්ය
‘‘අපගේ රජු ඝාතනය කළේ ඉතා සුළු සතුන් සංඛ්‍යාකි’’-පස්වැනි කුළුනේ ආඥාව

කෙසේ වුව ද අශෝකගේ ආඥාවන්ගෙන් සත්‍ය සිදුවිම්වලට වඩා පාලකයනු්ගේ අභිමතයන් පිළිබිඹු වේ
රාජකීය අභය භූමිවල මුන් දඩයම් කිරිම පිළිබද දඩය පනා (කාසි* 100 ක් ලෙස සදහන් කර තිබිම මෙ නිති කඩන්නන් සිටි බවට සාක්ෂි වේ
පොදු ජනයා විසින් නිදහසේ ක‍්‍රියාවට නැගු කැලෑවල දඩයම් කිරිම, ගස් කැපිම, මාළු ඇල්ලීම සහ ගිනි තැබිම වැනි පුරුදු නිතිමය සිාන් හා ගැටිනි
හෙලනිස්තික ලෝකය සමග සබදතා

අධිරාජ්‍යයට අඩිතාලම දැමීම
හෙලනිස්තික ලෝකය සමග සබඳතා ආරම්භ වන්න‍ට ඇත්තේ මෞර්ය අධිරාජ්‍යයේ ආරම්භයත් සමගය
චන්ද්‍ර ගුප්ත මෞර්ය අදිරාජ්‍යයා විසින් වයඹ දිග ප්‍රදේශයේ තක්ෂිලා ප්‍රදේශයේදී අලෙක්සැන්ඩර් අධිරාජ්‍යයා හමුවූ බව ප්ලුටාච් (Plutarch) වාර්තා කරයි
“ඇන්ඩ්‍රෝකොටස් (Androcottus) ඔහුගේ තරුණ අවධියේදී ඇලෙක්සැන්ඩර් අධිරාජ්‍යයා දක්නා ලද අතර අප දැනගත් පරිදි,   පසුව ඇලෙක්සැන්ඩර් විසින් ඔහුව රටේ නායකයා බවට පත්කිරීමෙන් යාන්තමින් ගිලිහි ගිය බව ඔහු නිතරම පවසා ඇත
එයට ‍හේතුව වුයේ ඔහුගේ වටපිටාව හා අඩු උපත රජතුමා විසින් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හා අවමන් කිරීමයි
” ප්ලුටාච් 62 – 3

වයඹ යළි-අත්පත් කර ගැනුම (ක්‍රිපූයු 310 පමණ)
චන්ද්‍ර ගුප්ත මෞර්ය විසින් ග්‍රීක ජාතිකයන් විසින් කලින් පාලනය කරන ලද වයඹ දිග ඉන්දියාව නැවත තම පාලනයට යටත් කර ගන්නා ලදී
එහිදි ඔහු විසින් ඇලෙක්සැන්ඩර්ට පසුව එම ප්‍රදේශයේ ඉතිරි වු මාණ්ඩලිකයන්ට එරෙහිව සටන් කළ අතර ඔවුන් අතර 317BCE දි මිය යන තෙක් බටහිර පංජාබය පාලනය කළ ඉයුඩිමස් (Eudemus) හෝ 316BCE දී බැබිලෝනියාවට යනතෙක් ඉන්දු ප්‍රදේශය හරහා ග්‍රීක ජනපදවල පාලකයා වු පෙයිතන් (Peithon) ඇතුළත් විය හැක
“ඇලෙක්සැන්ඩර්ගේ මරණයෙන් පසු ඉන්දියාව විසින් වහල්කමේ බර සොලවා දමන්නාක් ලෙස ඔහුගේ මාණ්ඩලිකයන් මරාදමන ලදී
මෙම නිදහස් කර ගැනීමේ නිර්මාතෘවරයා වුයේ සැන්ඩ්‍රකොටස්ය
(Sandracottos) නමුත් ඔහු ජයග්‍රහණයෙන් පසුව නිදහස්කම වහල් කමට පරිවර්ථනය කරන ලදී
කිරුල හිමි කර ගැනීමෙන් පසුව ඔහු විසින් විදේශීය ආධිපත්‍යයන් ගලවා ගත් මිනිසුන්වම පීඩනයට ලක් කරන ලදී
” ජස්ටින් XV
4.12-13 

“පසුව ඔහු විසින් ඇලෙක්සැන්ඩර්ගේ මාණ්ඩලිකයන්ට එරෙහිව යුද්ධයට සුදානම් වීමේදී සුවිසල් වල් අලියෙකු ඔහු දෙසට දුව විත් හිලෑ අලියෙකු මෙන් ඔහුව කරමත තබා ගන්නා ලදී
ඉන්පසුව ඔහු විශ්මිත සටන්කරුවෙකු හා යුධ මෙහෙය වන්නෙකු බවට පත් විය
රාජකීය බලය ලබාගැනීමෙන් සැන්ඩ්‍රකොටස් ඉන්දියාව යටත් කරගෙන සිටි කාලයේදී සෙලියුකස් අනාගත කිර්තියට සුදානම් වෙමින් සිටියේය
4.19

සිලූකස් හා වියවුල හා සන්ධානය (ක්‍රිපූයු 305 )
සෙලියුකස් i නිකාටර්ගේ රිදි කාසිය, මෙහු චන්ද්‍ර ගුප්ත මෞර්යය සමග සටන් වැදුනු අතර පසුව ඔහු සමග මිත්‍ර වන ලදී
ඇලෙක්සැන්ඩර් අධිරාජ්‍යයාගේ පෙර පැවති අධිරාජ්‍යයේ ආසියානු කොටසේ මෙසිඩෝනියානු මාණ්ඩලිකයා වු සෙලියුකස් I නිකාටර් විසින් බක්ට්‍රියා හා ඉන්දුස් වැනි ඉතා ඈත පිහිටි නැගෙනහිර දිග භූමි ප්‍රදේශ ආක්‍රමණය කළ ඔහුගේ පාලනය යටතට ගන්නා ලදී
(ඇපියන්, රෝමයේ ඉතිහාසය, සිරියානු යුද්ධ 55) 305 BCE හි ඔහු චන්ද්‍ර ගුප්ත සමග ගිවිසුමකට එළඹෙන ලදී
“අවිආයුධ වලින් බලසම්පන්න හා කවුන්සිලයෙන් අනුනයිනි වු ඔහු මෙස පොතමියා, ආමේනියා, සෙලියුසිඩ් කැපඩොස්යා, පර්සිස්, පාතියා, බක්රියා, අරාබිය, ටපවුරියා, සොද්දියා, අරචෝසියා, හිල්කානියා හා හින්දුස් ගඟ වැනි ‍ඈත පිහිටි අශෝක අදිරාජ්‍යයා විසින් යටත් කර ගෙන සිටි අනෙක් ප්‍රදේශද අයත් කරගන්නා ලදී
එම නිසා ඔහුගේ සීමා අලෙක්සැන්ඩ්‍ර අධිරාජ්‍යයාගෙන් පසු වඩාත් විස්ස්‍රතම ඒවා විය
කෙසේ නමුත් 305 BCE හිදි සෙලිකස් හා චන්ද්‍රගුප්ත ගිවිසුමකට එළඹෙන ලද අතර ස්ට්‍රබූට අනුව සෙලිකස් විසින් දකුණු දිග ඇප්ගනිස්ථානය හා පර්සියාවේ කොටස් ඇතුළත්ව භූමි ප්‍රදේශ ගණනාවක් චන්ද්‍ර ගුප්තට පවරා දෙන ලදී
ඊට ප්‍රතිචාර ලෙස සෙලිකස්ට 301 BCE හි ඉප්සස් ගැටුමේ දී තිරණාත්මක භූමිකාවක් රඟ දැක්විය හැකිය
විවාහ සන්ධානය
රාමායනයේ චන්ද්‍රගුප්ත විවාහ ගිවිස ගත්තේ ග්‍රීක ‍මැසිඩෝනියන් රුජිනගේ සෙලෙකස් නම් දියණියයි
නැවතත් එම අභිනය දෙස බලනවා නම් චන්ද්‍රගුප්ත ක්‍රි
302 දී පැවති  යුද්ධයට, ලබාදුන් යුධමය අලි සේනාව 500 කි
තවද, යුද්ධය වෙනුවෙන් වත්කම් ද ලබා දී ඇත
මීට අමතරව සෙලෙකස් රාජදූතයෙක් ලෙසද,කටයුතු කර තියෙන බව පාටලීපුත්ත නුවරෙහි පවතින මෞර්ය උසාවිය පවසයි
පසුව ටොලමි 11 පිලඩිපස් නැමති ටෝලමින්ට අයත් ඊජිප්තු පාලකයා සහ ‍අශෝක අධිරාජ්‍යයා ද මෞර්ය  උසාවිය මඟින් ඩයනොසිසස් ලෙස නම් කර තිබේ
චන්ද්‍රගුප්ත ලබාගත් ශිෂ්‍යත්ව හා වත්කම්ද ඇෆ්ගනිස්ථානය , බලුකිස්තානය නැමැති රටවල්වලට ලබා දුනි
කලාත්මක ලෙස ගත් විට මෞර්ය නීතියේ නොසැලෙන අශෝකයේ නියෝග පෙන්වා දීමද ඇෆගනිස්ථානයේ කතාන්දර ලෙස හඳුනාගත්හ
“ඔහු (සිලෙකස්) මෞර්යයා සමඟ එක්ව යුධමය වියදම් කපා දැමුවේය
ඉන්දියාවේ රජතුමා, කවුද කියනවා නම් ඉන්දියාවේ ගං ඉවුරුවල  ජිවත් වුනු ඔවුන් තුල විවාහ ගිවිස ගත් බැඳීමක් පවතින තුරු එසේ සිදු විය යුතු බවයි.”

“ ගිවිසුම ඇති කර ගැනීමෙන් පසුව සිලකස් අන්ටිගෝනස්ට එරෙහිව යුද්ධයකට එළඹීණි
”

“එපිගැමියා”ලෙස පැවති ඉන්දියානු හා ග්‍රීක ජාතිකයින් අතර නීතිමය බැඳීම සදහා වූ ගිවිසුම යහපත් තත්ත්වයක පවතින බව හඳුනාගැනිණි
මෙම රාජවංශයේ හෝ පොදු ජනතාවගේ නීති හරියාකාර ලෙස පැහැදිලි නොවුවද, එය යහපත් බව පමණක් ඔවුන් විසින් හදුනාගැනිණි
”

තානාපතියන් හුමමාරුව

ත්‍යාග හුවමාරුව
ගිවිසුමකට අනුව චන්ද්‍රගුප්ත අධිරාජ්‍යයා සහ සෙලියුලස් අධිරාජ්‍යයා අතර තුටු පඬුරු හුවමාරු කරගත් බව ඉපැරණි ලියකියවිලි වල පවා වාර්තා වේ
චන්ද්‍රගුප්ත අධිරාජ්‍යයා විසින් විවිධ ඖෂධ සෙලියුලස්ට යවා ඇත
"Theophrastus,වැනි සමහර ත්‍යාග මිනිසුන් අනුරාගී කිරීම වැනි කරුණු වලදී පුදුම කරවන සුලු බලයකින් යුතු බව පවසයි
ෆිලාර්චස් (Phylarchus) එය තහවුරු කරන්නේ (සැන්ඩ්‍රාක් ඕටෙස්) Sandrak ottus නම් ඉන්දියානු රජතුමා සෙලියුලස්ට යැවු තිළිණයක්  සිහිගන්වමිනි
එය පුදුමාකාර ආදරයක් ඇතිකිරීමට සමත් මන්ත්‍රයක් හා සමාන තිළිණයකි
ඔහුගේ පුත් බින්දුසාර අමිත්‍රගාතා (සතුරන් මරන්නා) පළවෙනි ඇන්ශිඔචස් (Antiochus I) සමඟ තිලිණ හුවමාරු කරගත් බව පැරණි ග්‍රන්ථවල සඳහන් වේ
ඉන්දියානු රජෙකුවූ ඇමිත්‍රචාටස්, ඇන්ශිඔචස්ගෙන් ඔහුට රසවත් වයින් සහ වියලුණු අත්තික්කා මිලට ගෙන එවන ලෙස ඉල්ලමින් ලිපියක් යැවීය
ඇන්ශිඔචස් ඔහුට පිලිතුරු ලෙස,"රසවත් වයින් සහ වියලි අත්තික්කා ඔබට එවනු ලැබේවි"නමින් ඒවා සමඟ මෙසේ ලියා එවා ඇත
ඉන්දියාවේ ග්‍රීක ජනගහනය

බටහිරට බෞද්ධ ධර්ම දූතයන් යැවීම (ක්‍රිපූයු 250 පමණ)
 

අශෝක අධිරාජ්‍යයාගේ රාජ්‍යය ආඥාවල අශෝක අධිරාජ්‍යයා විසින් එම කාලයේ ග්‍රීක රජවරු හඳුන්වා දී ඇත්තේ බෞද්ධ අන්‍යාගමීකරණයේ ප්‍රතිග්‍රාහකයන් ලෙසය
එනමුත් මෙම අවස්ථාව සඳහා බ‍ටහිර ඓතිහාසික වාර්තා නොපවතී
“ ධර්මය මගින් ගෙන යන සටන මෙහිදී , සීමාවලදී හා ඇටියචෝස් ග්‍රීක රජතුමා පාලනය සිදු කරන යොදුන් 600 ක් (5400 – 9600 km )  දුරින් පිහිටි ප්‍රදේශවල මෙන්ම එයින් එපිට ටොලෙමි , ඇන්ටිගොනෝස් , මාගස් හා ඇලෙක්සැන්ඩර් රජවරුන් පාලනය කරන ප්‍රදේශ වලදී හා චෝලයන් පාණ්ඩ්‍යයන් හා තම්බපන්නියේද (ශ්‍රී ලංකාව) ජය ගෙන ඇත
” (අශෝක අධිරාජ්‍යයාගේ ආඥා, 13 වන ශෛලමය ආඥාව , S
දම්මික)

අශෝක අධිරාජයා ඔහුගේ බල ප්‍රදේශය තුළ මිනිසුන් හා සතුන් සඳහා ශාකමය ඖෂධ නිපදවීමට දිරි ගැන්වූ බව ඔහු විසින් ප්‍රකාශ කරයි
“ දෙවියන් අදහන , පියදස්සී රජතුමාගේ වසමෙහි , හා සීමාවලින් එපිට සිටින මිනිසුන් අතර, චෝලවරුන් , පාණ්ඩ්‍යයන් , සත්‍යය පුත්‍රයන් , කේරලයන්, තම්බ පන්ණිය වැනි දුර බැහැර ප්‍රදේශ හා ඇටියචොස් ග්‍රීක රජතුමා පාලනය කරන ප්‍රදේශ හා ඔහුගේ අසල්වාසී රජවරුන් පාලනය කළ ප්‍රදේශ තුළ සියලු තැන්වල පාහේ වෛද්‍යමය ප්‍රතිකාර විධි 2 කට පහසුකම් සලසන ලදී
එම විධි 2 ක නම් මිනිසුන් සඳහා වූ වෛද්‍යමය ප්‍රතිකාර හා සතුන් සඳහා වූ වෛද්‍යමය ප්‍රතිකාරයි
මිනිසුන් හෝ සතුන් සඳහා ගැළපෙන වෛද්‍යමය පැළ නොමැති සෑම අවස්ථාවකදීම මට ඒවා වෙනත් රටවලින් ගෙන්වා වැවීමට සිදු විය
වෛද්‍යමය කටයුතු සඳහා අවශ්‍යය මුල් හෝ ඵල නොමැති සෑම අවස්ථාවකදීම ඒවා වෙනත් රටවලින් ගෙන්වා යැවීමට සිදු විය
පාරවල් දිගේ මවිසින් ළිං කප්පවා මිනිසුන් හා සතුන්ගේ ප්‍රයෝජනය උදෙසා ගස් වැල් වවා තිබුණි
” දෙවැනි ශෛලමය ආඥාව 

ඉන්දියාවේ සිටි ග්‍රීකයන්ද බුදුදහම පැතිර වීමෙහි ලා ක්‍රියාකාරී දායකත්වයක් සපයා දී ඇති බව පෙනේ
අශෝක අධිරාජ්‍යයාගේ ධර්ම රක්ෂිත වැනි සමහරක් දූතයන් පාලි ක්‍රමවල හඳුන්වා දී ඇත්තේ බෞද්ධ අන්‍යාගමීකරණයේ ක්‍රියාකාරී ග්‍රීක (යෝන) බෞද්ධ භික්ෂූන් ලෙසය
(මහා වංශය , XII )

සුබගසේන මෞර්ය අධිරාජ්‍යයා හා තුන්වන ඇන්ටිකෝසන් (ක්‍රිපූයු 206 )

සුබගසේන යනු ඉන්දියාවේ මෞර්ය අධිරාජ්‍යයෙහි තුන්වෙනි සියවසේ පාලකයාය
සුබගසේන යන නම ප්‍රාකෘත භාෂාවෙන් ලියා තිබුණි
ඔහුගේ නම මෞර්යයේ රැජිනන් අතර මෙන්ම මාධව රාජවංශයේ නම් අතරටද එක් කර තිබුණි
ඔහු අ‍ශෝකයේ මුණුබුරා විය
ඔහු ගාන්ධාර පාලන ප්‍රදේශයක් වූ හින්දුකුර්හි දකුණු ප්‍රාන්තය පාලනය කළේය
ඇන්ටිකොස් විසින් බක්ට්‍රියාවට සාමය ලබාගැනීමෙන් පසුව ක්‍රි
206 අගභාගයේදී එම රජු ඉන්දියාවට ගොස්  එවක ඉන්දියාවේ  පාලක රජතුමා සමඟ මිත්‍රත්වය අලුත් කරගත්තේය
ඔහු මිත්‍ර සුබගසේන නමැති  ඉන්දියරජුන්ගෙන් සම අලි ඇතුන් 150 ක් හා හේවායෝ ලබාගත්තේය
පරිහානිය

සුංග කුමන්ත්‍රණය(ක්‍රිපූයු 185 )
 ප්‍රාන්ත ස්වාදින වීම
දුර්වල 

පාලකයන් බලයට පත්වීම 
ආර්තික පරිහානිය

ඉන්දු-ග්‍රීක රාජධානිය පිහිටුවීම (ක්‍රිපූයු 180 )

හේතු

ඉතිහාසය
ඉන්දියාව
යකඩ යුගය
හින්දු රාජ වංශ
පූර්ව අධිරාජ්‍ය
නැබටීයන්වරු යනු ජෝර්දානයේ, කැනාන්හි සහ උතුරු අරාබිකරයේ සිටි පුරාණ අරාබි යුදෙව්වන්ය
ජොසෆූස්ගේ කාලයේදී, ඔවුන් සිරියාව හා අරාබිය අතර දේශසීමාවේත්, ඉයුෆේරට්ස් නදියේ සිට රතු මුහුද දක්වා වූ ප්‍රදේශයේත්, ක්ෂේමභූමිකරණය වීම නැබටීයන් යන නම ලැබීමට හේතු විය
ඔවුන්ගේ ලිහිල්ව පාලනය කෙරුණු වෙළෙඳාම් ජාලය මධ්‍යගත වී තිබුණේ එකට යාවී තිබුණු ඔවුන්ම පාලනය කළ ක්ෂේම භුමි තුළය
මෙම ක්ෂේම භූමිවල වූ සීමිත ප්‍රදේශ තුළ හා ක්ෂේමභූමි යා කළ මාර්ගවල අධික වශයෙන් කෘෂිකර්මාන්ත කටයුතු සිදු කෙරිණි
ඒ වටා පිහිටි කාන්තාර භූමිය හා මෙම කෘෂි භූමි අතර පැහැදිලි හා ආරක්ෂිත සීමාවල් නොතිබුණි
අවසානයේදී ට්‍රොජන්වරු, නැබටීයන්වරුන්ව ආක්‍රමණය කර ඔවුන්ව රෝමානු අධිරාජ්‍යයට ඈඳා ගත්හ
මෙහිදී නැබටීයන්වරුගේ ප්‍රධාන සාම්ප්‍රදායික කර්මාන්තයක් වූ කුඹල් කර්මාන්තය පරිහාණියට පත් වී අවසානයේදි නැති වී ගියේය
නැබටීයන් සංස්කෘතිය                       

නැබටීයන් සංස්කෘතිය විහිදී තිබූ ප්‍රදේශය මළ මුහුදේ උතුරු කෙළවර දක්වා විහිදී තිබූ බව ඔවුන්ගේ නම්වලින් හා සුබ පැතුම් ඇතුළත් කුරුටු චිත්‍ර හා ශිලා ලේඛන වලින් පැහැදිලි වේ
මෙය ඔවුන්ගේ සාක්ෂරතාවය ඉහළ මට්ටමක තිබුණ බවටද සාක්ෂි දරයි
කෙසේ වෙතත් ඔවුන් සතුව සාහිත්‍ය කලාවක් නොපැවති අතර ඔවුන්ගේ පූජා ස්ථානවල සෙල්ලිපි දක්නට නොලැබේ
නාම විශ්ලේෂණ විද්‍යාවට අනුව නැබටීයන් සංස්කෘතිය විවිධ ජන වර්ග වල එකතුවකි
සාම්ප්‍රදායික විග්‍රහයන්ට අනුව ‘ඩයෝඩරස් සයිකියුලස්’ සමග නැබටීයන් සංස්කෘතිය ආරම්භ වී ඇත
ඒ අනුව නැබටීයයන්ගේ වෙළෙඳ මාර්ග හා ඔවුන්ගේ භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය වූ තැන් වෙළෙඳ රහස් ලෙස පැවතිණි
ඩියෝඩරස් ගෝත්‍රිකයන්ට අනුව නැබටීයන්වරුන්ට 10,000 ක පමණ යුද හමුදාවක් සිටියේය
මොවුහු අරාබි එඬේරුන් අතරින් විශිෂ්ටයන්ය
ඔවුහු කෘෂි කර්මාන්තයේ නොයෙදිණි
ඔවුනට ස්ථිර නිවාස තිබූණි
එමෙන්ම වයින් භාවිතා කළහ
frankincense හා myrrh යන වෙළඳ වරායන්හි ලාභ උපයන වෙළඳාම් කළ අතර අරාබියා ෆෙලික්ස්(වර්තමාන යේමනය)යෙන් කුළු බඩු ආනයනය කළහ
මොවුන් ඊජිප්තුවේ බිටුමෙන් සමග මළ මුහුද හරහා වෙළෙඳාම් නියැළි ගෝත්‍රික කණ්ඩායමකි
ඔවුන්ගේ කාන්තාර බදු රට ඔවුන්ට වඩා ආරක්ෂිත ස්ථානය විය
ඔවුන් විසින් ගල් සහ මැටි සහිත ස්ථාන වල බෝතල් හැඩැති වැසි ජලය එකතු වන ජල ටැංකි සකසා තිබූ අතර මේවා පිටස්තරයන්ගෙන් ප්‍රවේසම් සහිතව සඟවා තිබුණි
නැබටීයයන්ගේ වෙළෙඳ කටයුතු වල ව්‍යාප්තිය අරාබියේ රතු මුහුදේ වෙළෙඳ කලාපය තරම් ඈත ප්‍රදේශවල පවා අන්තර්-සංස්කෘතික බලපෑම් ඇති කිරීමට හේතු විය
පෙට්‍රා හි දුෂාරා සහ අල්-උස්සා යන දෙවිවරු ඇදහීමද සිදු විය
සටහන් 

| Nabateans
|}
පුරාණ බැබිලෝනියානු යුගය

ක්‍රි
2000 දී පමණ එලමයිට් වරුන් හමුවේ උර්-3 රාජවංශය කඩාවැටීමෙන් පසුව,  යුප්‍රේට්ස් නදියෙන් බටහිර සිට පැමිණි සෙමිටිච් ඇමොරිට් වරු මෙසපොටේමියාවෙ බහුතර බලය ලබාආ ගත් හ
ඔවුහු එහි කුඩා රාජධානි සමූහයක් සාදා පාලනය කලහ
"ඇමොරිට් යුගය" නම්වූ එම යුගයේ මුල් ශතවර්ෂ වලදී, පළමු ශම්ෂි අඩාඩ් උතුරෙහි වූ ප්‍රදේශ එක්සත් කරමින් ඒ ආසන්නයටම පැමිණියද බැබිලෝනියාවේ වඩාත්ම බලසම්පන්න රාජධානිය වූයේ "අයිසින්" ය
බැබිලෝනියාවේ ස්ථාපිත වූ මෙම රාජධානි අතරින් අතරින් එකක් අනෙකුත් රාජධානීන් ද අයත් කරගෙන පලමු බැබිලෝනියානු අධිරාජ්ය ගොඩනැගූයේ මෙම පුරාණ බැබිලෝනියානු යුගයෙහිදීය
හයවැනි පාලකයා වූ හමුරාබි ගේ කාලයේදී බැබිලෝනියාවට මෙසපොටේමියාවද සිය ආධිපත්යට නතු කරගැනීමට හැකිවිය
1780 හෝ 1750
කාලය අවිනිශ්චිතයි )
ඔහු ඉත කාර්යක්ෂම පාලකයෙක් වූ අතර බලසම්පන්න නීති කෙටුම්පතක් වූ හමුරාබිගෙ කෙටුම්පත ලියා අවුල්සහගත කාල වකවානුවකින් පසුව ප්‍රදේශයට ස්ථාවරත්වයක් ගෙන දුන්නේය
එය මධ්යම මෙසපොටේමියාවේ බලය බවට පත්විය
බැබිලෝනියන් වරු රජු මාර්දුක් ගේ දූතයෙක් ලෙස සැලකූ අතර, මෙසපොටේමියාවෙහි සියලුම නීත්යානුකූල පාලකයින්ට ඔටුනු පැලඳවීමට සිදුවූ බැබිලෝන් නගරය "ශුද්ධ වූ නගරය" ලෙස සැලකූහ
ඉන්පසු බදු අයකිරීමත් නිලධාරිවාදයත් එහි වර්ධනයවී රජුගේ පාලනය පැතිරවිය හැකිවන පරිදි මධ්යම ආණ්ඩුවක් ස්ථාපිත විය
බැබිලොනියාවට නැවත නිදහස ලබාගැනීමෙන් පසුව  මහා සාහිත්යමය පුනර්ජීවනයක් ඇතිවිය
මෙහි ඉතා වැදගත් එක් ප්‍රතිඵලයක් වූයේ "පළමු බැබිලෝනියානු අධිරාජ්යය" යි
ස්වදේශීය ඉතිහාසඥයින්ට අනුව මෙය නීති කෙටුම්පතක පරිවර්තනයකි
හමුරාබි ගේ අණට අනුව මෙය සකස් කරන ලද්දේ  එලමයිට් වරුන්ගේ නෙරපීමෙන් පසු සිය රාජධානිය නිරවුල් වූවාට පසුවයි. 1901 දී මෙම හමුරාබි කෙටුම්පතෙහි කොල්ලකන ලද පිටපතක් ජේ. ඩි මෝර්ගන් සහ වී. ෂෙයිල් විසින් සුසා හිදී සොයාගන්න ලඩී. දැන් මෙම පිටපත ඇත්තේ ලූවර් කෞතුකාගාරයේය
බැබිලෝනියානුවෝ නිතරම බටහිර රටවල් ස්මග වෙළඳාමෙහි නිරත වූහ
සමහරවිටක බැබිලෝනියානු නිලධාරීන් හෝ හේවායින් සමග සිරියාවට සහ කැනාන් වලටද ගියහ
අමොරිට් වෙළඳ පිරිස් මෙසපොටේමියාව පුරාද වෙළඳාමේ ගියහ
බබිලෝනියාවේ බටහිර සබඳතා බොහෝ කලක් පැවතිණි
හමුරාබි ගේ සීයා ගේ කාලයට අයත් ඔප්පුවකට අනුව සාක්ෂිකරුවකුගේ පියා වූයේ අබි-රාමු හෙවත් අබ්‍රම් නමැති අමොරිට් වරයාය
හමුරාබි ගේ ලොකු මුනුබුරා වූ අම්මි ඩිටානා ඔහුව හඬුන්වාගත්තේ අමොරිට් දේශයේ රජු වශයෙනි
අම්මි ඩිටානා ගේ පියාත් පුතාත් අබි-එෂාහ් සහ අම්මිසඩුක්වා යන කැනානයිට් නාමයන් දැරූහ
අදිට්ඨාන

අදිට්ඨාන හෙවත් අධිෂ්ඨානය යනු වීර්යයි
තේරවාදි බුදුදහමේදී අදිට්ඨා යනු දස පාරමිතාවෙන් කොටසකි
පාලි ග්‍රන්ථ වල සදහන් දීඝ නිකායේ සැරියුත් මහරහතන් වහ්නසේලා විසින් බුදුරජජාණන් වහන්සේගේ අධෂිෂ්ඨාන වර්ග 4 ක් ඇති බවට දේශනා කරනු ලැබ ඇති බව පෙන්වා දුන් සේක
-ප්‍රඥාව හෙවත් අවබෝධය

-සත්‍යය

-පරිතායාගශිලි භාවය (චාගු)

-ශාන්ති භාවය (උපසි)
බුදු දහමට අනුව කර්ම යනු සචේතනිකව කරනු ලබන ක්‍රියාවේ
චේතනාහං භික්ඛවෙ කම්මං වදාමි  තවද බුදු දහමට අනුව කර්මය යනු පංච නියාම ධර්ම වලින් එකකි
බුදුරජානන් වහන්සේ සීවක පරිබ්‍රාජකයාට දේශනා කල පරිදි සියල්ල සිදුවන්නේ කර්මය නිසාම නොවේ
වදන
කර්මය යන්න පාලි කම්ම යන්නෙන් සිංහලට ලැබුන වචනයකි
මෙහි සරල අර්ථය නම් කිරීම යන්නයි
කර්මය (සංස්කෘත
- කර්මනි, පාලි, කම්ම) යනු ක්‍රියාවකි
යමෙක් සිතන, කරන, කියන දේ කර්මය වේ
බුද්ධ ධර්මයේදී කර්මය ලෙස විශේෂයෙන් හඳුන්වන්නේ එම ක්‍රියාවන් ඇතිවන ස්ථාන 2 කට අනුවය
මානසික අභිප්‍රාය (චේතනා)

	සිත තුළ පවතින බලපෑම

මෙමඟින් ලැබෙන විපාකය මෙම භවයේදීම හෝ ඉදිරි භවයකදී හෝ ඵලදිය හැක
කර්මය යනු සියළු සත්වයන්ගේ නැවත උපත නම් චක්‍රය (සංසාරය) පදවන යන්ත්‍රයයි
බුදු දහමේ කර්මය 

අංගුත්තර නිකායේ නිබ්බධිකා සුත්‍රයේ බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ දේශනා කර ඇත
“ මහණෙනි, මම වේතනාව කර්මය යැයි කියමි
යමෙකුගේ කැමැත්ත අනුව යමෙක් සිරුරෙන්, වචනයෙන් හෝ සිතෙන් ක්‍රියා(කර්ම) සිදු කරයි”
පුද්ගලයෙකු යම් ක්‍රියාවක් සිදුකරන සෑම අවස්ථාවකම මනස යට අභිප්‍රායක් හටගන්නා අතර එම ක්‍රියාවේ ඵල විපාකය නිර්ණය කරන්නේ එම සිතුවිල්ල මිස සිදු කරන ලද ක්‍රියාවේ බාහිර ස්වරූපය නොවේ
යමෙක් ශ්‍රද්ධාවන්ත හා සිල්වත් ස්වරූපයක් මවාපාමින් තණ්හා, වෛරය හා ක්‍රෝධයෙන් යුතුව යම් ක්‍රියාවක් සිදුකරයි නම් එම ක්‍රියාවේ ඵල විපාක රඳා පවතින්නේ ක්‍රියාවට හේතුවු මුලික අරමුණ මත බැවින් ඔහුට අනාගතයේ දුක් විපාක ලැබිය හැක
බුදුරජාණන් වහන්සේ සැප විපාක ලබාදෙන කුසල කර්ම (යහපත් ක්‍රියා) හා දුක් විපාක ලබාදෙන අකුසල කර්ම (අයහපත් ක්‍රියා) යන දෙවර්ගය පිළිබඳ දේශනා කළ සේක
එම නිසා කර්ම ලෝකය පිළිබඳ විශ්ව න්‍යායක් පැහැදිලි කිරීමට මෙන්ම ආචාර ධර්මයක් ලෙසද යොදා ගනී
අනාගතය රඳා පවතින්නේ තමන් කරන ක්‍රියා මත බවත්, මේ හේතුවෙන් රහසිගත ක්‍රියා කිසිවක් නොමැති අතර සෑම ක්‍රියාවකින්ම යම් ප්‍රතිඵලයක් ලැබෙන බවත්, බෞද්‍ධයෝ විශ්වාස කරති
බුදුදහමේ එන කර්මයෙන් අවධාරණය කරන්නේ තමන්ට සිදුවන දේ ගැන වෙනත් කෙනෙකුට චෝදනා කළ නොහැකි බවත් එය තමාගේ ක්‍රියාවක ප්‍රතිඵලයක් බවත්ය
කර්මය තවත් කොටස් වලට බෙදිය හැක
සංසාරික සැපත (උසස් ස්ථානයක උප්පත්තිය ලැබීම වැනි) ලබාදෙන කුසල කර්ම හා නිර්වාණය වෙත යොමු කෙරෙන කුසල කර්ම
එනිසා ලෞකික සැපත ලබාදෙන සංසාරික කුසල කර්ම මෙන්ම විමුක්තිදායක කර්ම, දුක් පීඩා සඳහටම නවත්වන නිසා ඇති උත්තම කර්ම ලෙස පවතී
‍යමෙක් විමුක්තිය (නිර්වාණය) ලඟා කරගත් විට තවදුරටත් කර්මය හටගැනීම නවතී
මෙම තත්වයේ පවතින සිත පාලියෙන් "කිරිය සිත" නම් වේ
බුදුරජාණන් වහනසේ අවවාද කළේ කුසල කර්ම සිදු කිරීමයි
"අකුසල ක්‍රියාවන්ගෙන් වැළකීම, කුසල ක්‍රියා සිදු කිරීම, සිත දමනය කර ගැනීම සියළු බුදුවරුන්ගේ අනුශාසනාවයි " ධම්මපදය - 183 පාඨය සබ්බ පාපස්ස අකරනං , කුසලස්ස උපසම්පදා , සචිත්ත පරියෝ දපනං , එතන් බුද්ධාන ශාසනං
කර්මයේ විපාක නොවැළැක්විය හැකි නිසා නැවත ඉපදීම සමඟ කර්මය අනිවාර්යෙන්ම බැදී පවති
නමුත් ‍නැවත උපතකට එකම හේතුව කර්මය නොවේ
මාහායාන සම්ප්‍රදායට අනුව 8 වන අදියරට ඉහළින් මාර්ග ඵල ලබාගත් බෝධිසත්වවරුන් නැවත උත්පත්තිය ලැබීමට තෝරාගන්නේ සංසාරේ තවමත් සිරවී දුක් විදිනා සත්වයන් මුදවා ගැනීමටයි
බුදුරජාණන් වහන්සේ කර්මය හටගැනීමට අවශ්‍ය දේ දේශනා කළ සේක
කර්මය සත්‍ය වශයෙන්ම සිදුවිය යුතුයි
එය මුළාවක් නොවේ
දෙවනුව තමාගේ ක්‍රියාව පිළිබඳ වගකීම දැරිය යුත්තේ තමා විසින්මය
තමන් හරහා ක්‍රියාකරන යහපත් හෝ අයහපත් සත්වයකුගේ හෝ නක්ෂත්‍ර බලපෑමක් නොමැත
තමන් සිහියෙන් සිටින විට තම ක්‍රියාව නිර්ණය කරන්නේ තමන්මය
ක්‍රියාවට ප්‍රතිඵලයක් තිබේ
ජලය මත ඇඳි ඉරක් මෙන් නොව සිදුකරන සෑම ක්‍රියාවකටම සිතේ ඇතිවු අරමුණ අනුව ලැබෙන සැප හෝ දුක විපාක තිබේ
කර්මය පිළිබඳ වෙනත් මත 

බුදුදහමට අනුව කර්මය කලින් නියම කරගෙන සිටි හෝ දෛවවාදික හෝ හදිසියෙන්ම ඇතිවන්නක් නොවේ
මෙම අදහස් මනුෂ්‍යයා අක්‍රිය භාවයට පත්කර සියළු උත්සාහයන් නැති කර දමයි
මේ අදහස් මඟින් මනුෂ්‍යයෙකු තම අතීතයේ සිදුවු දේ කුමක් වුවත් තම අනාගතය යහපත් ආකාරයට වෙනස් කර ගත හැකිය යන කරුණට බාධා පමුණුවන නිසා බුද්ධ ධර්මයේදී මෙවැනි මතයන් මිත්‍යා මත ලෙස නම් කෙරේ
1.	පුබ්බේකත‍හේතු වාදය
- සියළු දුක් සැප ඇතිවන්නේ පෙර කරන ලද කර්මයෙනි
2.	ඉස්සර නිම්මාණ හේතුවාදය
- සියළු දුක හා සැප ලබාදෙන්නේ යම් ශ්‍රේෂ්ඨ දෙවියකුගේ කැමැත්ත පරිදිය
(දේවවාදය)

3.	අහේතු - අපච්චයවාදය - සියළු දුක හා සැප ඇතිවීමට කිසිඳු හේතුවක් නැත
ඒවා අහඹු ලෙස හටගනී
(අනියති වාදය)

බුදුදහමේ කර්මය යමෙකුගේ වර්තමාන තත්වයට හේතුවු කරුණු මොනවාද හා ස්වඋත්සාහය හේතුවෙන් කෙනකුට තමාගේ අනාගතය යහපත් කර ගත හැකි අන්දම පිළිබඳ විග්‍රහයක් සිදු කරයි
දේවවාදය හා දෛවය පිළිබඳ විශ්වාස කරන්නන් මෙයට විරුද්ධ මතයක් දරයි
කර්මයේ මුලික ඉගැන්වීම්

මූලික වර්ග
 කුසල කර්ම
 අකුසල කර්ම
 අහෝසි කර්ම

විපාක දීමේ කාල අනුව

 දිට්ඨධම්මවේදනීය (මේ භවයේදීම පලදෙන කාර්ම )
 උපපජ්ජවේදනීය   (ඊළඟ භවයේ දී පලදෙන කාර්ම)
 අපරාපරියවේදනීය  (සසර දිගින් දිගටම පලදෙන කාර්ම)
 අහෝසි          (පළදීමට අවකාස නොලබා අහෝසිවන කාර්ම)

විපාක කෘත්‍ය අනුව
 ජනක කර්මප්‍රතිසන්දි සිත ලබාදියහැකි කර්ම ( උපත සිදු කරයි )
 උපස්ථම්භක කර්මඋපත අනුව ලැබිය යුතු දුක/සැප ලැබීමට අනුබලදේ
( දුක් සහිත ස්ථානයක උපත සිදුවී නම් වඩ වඩාත් දුක් විඳීමටද, සැප ඇති ස්ථානයක උපත සිදුවීනම් වඩවඩා සැප ලබාදීමටද සමත් වේ
)
 උපපීඩක කර්ම(උපපීලක කර්ම)br>උපත අනුව ලැබිය යුතු දුක/සැප ලැබීම බාධාකරයි
( දුක් සහිත ස්ථානයක උපත සිදුවී නමුත් දුක නොලබා සැප ලබාදීම ) (සැප ඇති ස්ථානයක උපත සිදුවීනමුත් සැප නොලබා දුක් විඳීමට සැලැස්වීම
)
 උපඝාතක කර්මඋපත අනුව ලැබිය යුතු දුක/සැප ලැබීම නැතිකරදමයි

ප්‍රතිසන්දි සිත ඇතිකිරීමට බලපාන ජනක කර්ම
ගරුක කර්ම    අනිවාර්ය යෙන් ම ඊළඟ භවය සිදුකරන කුසල පක්ෂයේ මහග්ගත කුසලකර්ම හා අකුසල පක්ෂයේ ආනන්තරිය පාප කර්ම මෙනයින් සැලකේ. 
 ආසන්න කර්ම මරණාසන්න මොහොතේ ඉද්රිපත්වෙන කුසල හෝ අකුසල  කර්ම 
 ආචිණ්ණ කර්ම  නිතර නිතර සිදුකර පුරුදු කුසල හෝ අකුසල කර්ම
 කටත්තා කර්ම දැඩි චේතනාවකින් තොරව කරන අසම්පූර්ණ කුසලාකුසල කර්ම  

 කර්ම විපාක පිළිබද දැනගන්න
කර්මයේ බලපෑම කෙතරම්  තීරණාත්මක වුවද වර්තමානයේ කර්මවලින් සහ පරිසර සාධක ඇසුරින් අතීත කර්ම ශක්තිය පාදා ගැනීමටද වෙනස් කර ගැනීමටද හැකියාව ඇත
එවැනි අවස්ථා හතරක් ඇත
1. ගති සම්පත්ති(උපදින ස්ථානයේ උසස් බව)

2.උපධි සම්පත්ති(රූප ස්වභාවය) 

3.කාල සම්පත්ති(උපදින කාලය)

4.ප්‍රයෝග සම්පත්ති(ස්ථානෝචිත දැනුම)

ඉහත කුසල සම්පත්තිවල අකුසල පාර්ශ්වද පවතී
ඒවා විපත්ති වේ
References 

බුදු දහම
කර්ම
ශාන්තිය හෙවත් පාලි භාෂාවෙන් ඛන්ති යනු ඉවසීම හා සමවාදීම යන ගුණයයි
‍එය ථේරවාද හා මහායාන සම්ප්‍රදායන් දෙකෙහිම පාරමිතාවක් ලෙස සැලකේ.

ශාන්ති යනු එය පවත්වා ගැනීමට අපහසු වන අවස්ථාවකදී ඉවසීමෙන් කටයුතු කිරීමයි
එයින් අදහස් කෙරෙන්නේ එම අවස්ථාවේ ඇතිවන පීඩනය හේතුවෙන් හෝ වෙන කළහැකි කිසිවක් නොමැතිවීම හේතුවෙන් ඉවසිම නොව පරිත්‍යාගයක් වශයෙන් ස්වකැමැත්තෙන්ම ඉවසීමයි
ධර්ම ග්‍රන්ථ වල සඳහන් ශාන්තිය

අන් අයගේ වෛරය, හිංසාව හෝ බොරු චෝදනා කිරීමේදී ඉවසීම ආදිය පිළිබඳව පාලි ධර්ම ග්‍රන්ථ වල නිදසුන් රාශියක් සඳහන් වේ
ධම්මපද ගාථාව

ඛන්ති යන වචනය ඕවාද ප්‍රාතිමෝක්ෂයේ සඳහන් වන පළමු වචනය වේ
ඉවසීම හා දරා ගැනීම පළමුවන තපසම් නිර්වාණය බුද්ධ දේශනාවේ ප්‍රධාන වචනයයි
‍යමෙකුට හිංසා කරන තැනැත්තා ධ්‍යාන වඩන්නෙකු නොවේ, යමෙකුට අයහපත් ලෙස සලකන තැනැත්තා භික්ෂුවක් නොවේ
ධම්මපදයේ 399 වන ගාථාව 

චෝදනා, හිරිහැර හා සිරගතකිරීම් ක්‍රෝධයෙන් තොරව දරාගන්නා තැනැත්තාගේ හමුදා ශක්තිය වන්නේ දරාගැනිමේ හැකියාවයි. ඔහුට මම බ්‍රහ්මණ යැයි කියමි
ඛන්ති වන්නන ජාතකය හා ශාන්තිවාදී ජාතකයේ දී ඉවසීම පිළිබඳව නිදසුන් දැක්වේ
නාලන්දා විශ්වවිද්‍යාලය යනු අතීතයේ ඉන්දියාවේ බිහාර් ප්‍රාන්තයේ නාලන්දා පිහිටා තිබූ සහ වර්තමානයේ නැවත ගොඩනැගෙමින් පවතින  විශ්වවිද්‍යාලයකි
නාලන්දා

නාලන්දාව බිහාර් ප්‍රාන්තයේ පැට්නාවලට සැතපුම් 55 ක් පමණ ගිනිකොණ දෙසින් පිහිටා ඇති අතර Pala අධිරාජ්‍යය යටතේ ක්‍රි
427 සිට ක්‍රි
1197 දක්වා පිහිටි බෞද්ධාගමිකයන්ගේ ඉගෙනුම් මධ්‍යස්ථානයයි
එය වාර්තාගත ඉතිහාසයේ පළමුවන මහා විශ්ව විද්‍යාලය ලෙස සැළකේ. එහි ඛණ්ඩාංක පිහිටුම 25.1357660 N 85.4449230 E වේ
නිරුක්තිය 

නාලන්දා යන සංස්කෘත වචනයේ අර්ථය දැනුම බෙදා දෙන්නා (නාලම් හෙවත් නෙළුම යනු දැනුමේ සංකේතයකි, ධා යනු දානයයි) යන්නයි
චීන දේශාඨන භික්ෂුවක් වන Xuanzang නාලන්දා යන නාමයට අර්ථකතන කිහිපයක් ලබාදේ
ඉන් එකක් නම් එහි පැවති අඹ වනයක් මධ්‍යයේ පිහිටි වැවක ජීවත් වු නාගයෙක් හේතුවෙන් බවත්, අනෙක නම් බුදුරජාණන් වහන‍්සේගේ සමයේදී මෙහි අත්හිටුවීමකින් තොරව දානය ලබා දීමත් ය
බුද්ධ සමයේ නාලන්දාව (ක්‍රි
500) 

බුදුරජාණන් වහන්සේ නාලන්දාවේ කීප අවස්ථාවක වාසය කර ඇති බව සඳහන් වේ
උන්වහන්සේ පාවාරික අඹ වනයේ සිටින කාලයේ අපාලි ගෘහපති, දීඝතපස්සී, කේවට්ඨ හා අධි බන්ධාකාපුත්ත යන අය සමඟ වාද පැවැත්වුයේය
බුදුරජාණන් වහන්සේ මගධයේ ගත කළ අවසාන චාරිකාවේදී නාලන්දාවට පැමිණි අතර සැරියුත් මහරහතන් වහන්සේ පරිනිර්වාණයට පෙර බුදුරජාණන් වහනසේ පිළිබඳ තමා තුළ ඇති භක්තිය සිංහ නාද කළේ මෙහිදීය
රජගහනුවර සිට නාලන්දාව තෙක් මාර්ගය අම්බලම්තිකා හරහා වැටී ඇති අතර නාලන්දාවේ සිට එය පාඨලිගාම වෙත ගමන් කරයි
බහු පුත්ත චෛත්‍ය, නාලන්දාව හා රජගහනුවර අතර පිහිටා ඇත
කේවට්ට සුත්‍රයට අනුව බුදුසමයේදී නාලන්දාව වැදගත් ජන ඝනත්වයෙන් අධික හා සමෘද්ධිමත් නගරයක් වු අතර පසු කාලීනව එය ඉගැන්වීම් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස ප්‍රසිද්ධියට පත් විය
සංයුක්ත නිකායට අනුව බුදුසමයේදී නාලන්දා නුවර දරුණු දුර්භික්ෂයකට මුහුණ පා තිබේ
බුදුරාජණන් වහන්සේ දකුණත් අග්‍රශ්‍රාවක සැරියුත් රහතන් වහන්සේ ඉපදීම හා පිරිනිවන් පෑම සිදුවුයේ නාලන්දාවේදීය
සෝනාදින්න වාසය කළේ නාලන්දා නුවරය
ජෛන ආගමේ කේන්ද්‍රස්ථානයක් වන මෙහි මහාවීරතුමාද කිහිපවරක් වාසය කර ඇත
මහාවීර, මෝක්ෂය අවබෝධ කරගත්තේ නාලන්දාවේ පාවපුරිහිදී යැයි විශ්වාස කෙරේ
(ජෛන ආග‍මේ එක් නිකායකට අනුව ඔහු ඉපදී ඇත්තේ එය අවට‍ගමක් වු කුන්ඩල්පුරයේය) 

අශෝක අධිරාජ්‍යයා (ක්‍රි
250) මෙහි පන්සලක් තනා ඇති අතර ටිබෙට් මුලාශ්‍රවලට අනුව නාගර්ජුන මෙහි ඉගැන්වීම සිදු කර ඇත
නාලන්දා විශ්වවිද්‍යාලය ආරම්භ කිරීම,වර්ධනය හා අධයාපන ක්‍රමය
යුරෝපයේ පිහිටුවන ලද ප්‍රථ්ම විශ්වවිද්‍යාලය බෝලෝඤ්ඤාවයි.එය 12 වන සියවසයේ අරඹන ලද්දකි
ආසියාවේ  ප්‍රථම විශ්වවිද්‍යාලය නාලන්දාවයි.එය 5 වන සියවසයේ අරඹන ලද්දකි
මේ අනුව 
ලෝකයේ ප්‍රථම වරට විශ්වවිද්‍යාලයක් බිහි කිරීමේ ගෞරවය හිමිවන්නේ බෞද්ධ භික්ෂුන්ටය
බෞද්ධන්ගේ ජන්ම භුමිය වන මධ්‍ය මණ්ඩලයේ භක්තියර් පුරයේ නාලන්දා  නම් ස්ථානයේ පිහිටුවන ලද බැවින් නාලන්දා යන නම යොදා ඇත
බුදුන් වහන්සේ කිහිපවිටකම එම ප්‍රදේශයට 
වැඩම කල බව දැක්වෙන අතර එම කාලවකවානුව තුල ඉතාමත් සශ්‍රිකව පැවැති ප්‍රදේශයක් වශයෙන්ද හැදින්වේ
නාලන්දාව පිහිටි ස්ථානයේ ප්‍රථම වරට බෞද්ධ ආරාමයක් ඉදිකරන ලද්දේ ධර්මාශෝක රජු විසිනි
නාලන්දාවේ ආරම්භය ශක්‍රාදිත්‍ය රාජ්‍ය සමයයි
මෙහි 
උන්නතිට බුද්ධ ගුප්ත, තථාගත ගුප්ත, බාලාදිත්‍ය ආදී රජවරු විශේෂ  අනුග්‍රහයක් දක්වා ඇත බාලාදිත්‍ය රජ පුත් වික්‍රමාදිත්‍ය රජු විසින් සුවිශාල ප්‍රාසාදයක් ඇතුළු ගොඩනැගිලි රැසකද සියලු ගොඩනැගිලි වටකොට දොරටු සහිත දර්ශනීය ප්‍රාකාරයක්ද ඉදි කරන ලදි
රජවරු කිහිපදෙනකු වරින් වර විද්‍යාලයට අවශ්‍ය අංගෝපාංග ඉදිකරන ලදි
ව 05වන සියවසයේ ඉන්දියාවට පැමිණෙන චීන ජාතික පාහියන් භික්ෂුගේ වාර්තාවල නාලන්දාව පිලිබඳ කිසිදු සදහනක් නොදැක්වේ
එයට හේතුව එතරම් දියුණු තත්ත්වයක් ඒ වන විට නොපැවතීම  යන්න විචාරකයන්ගේ මතයයි
නමුත් 07වන සියවසයේ එහි ගිය හියුංසියැං භික්ෂුවගේ  වාර්තාවල මේ පිලිබඳ දීර්ඝ ලෙස සාකච්ඡාවට ලක් කෙරේ
එම වාර්තාවලට අනුව මෙහි නේවාසික පිරිස 10000, ශිෂ්‍ය පිරිස 7000, ආචාර්ය මණ්ඩලය 1500,දේශනශාලා50කි
මෙසේ දීර්ඝ විස්තරයක් එහි දැක්වේ
මෙහි ප්‍රධානියා උගත් ධර්මධර විනයධර සංඝ පීතෘවරයෙකි
එනම් ශීලභද්‍ර නම් භික්ෂුවයි.නාගර්ජුන,අසංග,වසුබන්ධු,ධර්මපාල,ස්ථිරමති,ගුණමති හිමියන් ආදි 1500කින් සමන්විත ආචාර්ය මණ්ඩලයකින් යුක්තවිය
නාලන්දාවට සිසුන්  බදවා ගැනීමට ප්‍රවේශ විභාගක් පැවැතිණි
එය භාරව කටයුතු කරන ලද්දේ ද්වාර පණ්ඩිත නම් භික්ෂුවයි. මෙම  විභාගය සමත් වූ සිසුන් සම්මුඛ පරීක්ෂණයකට කැදවනු ලැබිණ
මෙහි අධයාපන ක්‍රම තුනක් විය
එනම්,

 1.දේශන ක්‍රමය 
 2.විවාද ක්‍රමය 
 3.පෞද්ගලික සාකච්ඡා ක්‍රමය 
ආදී වශයෙනි
ශිෂ්‍ය පිරිසද කොටස් තුනක් විය 

 1.උපාධි
  
 2.පශ්චාත් උපාධි 

 3.ද්විතීයික අධයාපනය
යනුවෙනි
විෂය මාලාව කොටස් 5ක් විය
මානව භාෂා
බෞද්ධ දර්ශනය
වෙනත් දර්ශනවාද
ලෞකික විද්‍යා
ලලිත කලා
ආදී වශයෙනි 
කුලපති හිමියන්ගේ සහයට කෘත්‍යාධිකාර මණ්ඩල පිහිටුවන ලදි
දේශනශාලා,පන්ති කාමර,භාවනකුටි,පුස්තකාල අදී සියලු අංගෝපාංගවලින් සමන්විත විය
සිප්සතර  නොමිලේ ලබමින් ඉතා උද්‍යොගයෙන් යුතුව ඉගෙනුම ලැබූ ශිෂ්‍යයන් අතර ගිහි පැවිදි ,දෙස් විදෙස් ශිෂ්‍යයන් වුහ
චීනය,ජපානය,කොරියාව වැනි රටවලින්ද ශාස්ත්‍රකාමීන් මෙහි  පැමිණිය
මෙහි අංග සම්පූර්ණ පුස්තකාල 3ක් විය එනම් ,
      
 රත්තසාගර
 රත්නෝදධි
 රත්නරනංජක
වශයෙනි
බෞද්ධ අධයාපනය ඇසුරින් මෝහාන්ධකාරය දුරු කරමින් අති විශාල  සේවයක් සැලසූ නාලන්දා විශ්වවිද්‍යාලය ආක්‍රමණකාරී භක්තියාර්භිල්ජි ඇතුළු ඉස්ලාමීකයන් විසින් 13වන සියවසයේ භභික්ෂූන් ඝාතනය කොට මුලු විශ්වවිද්‍යාලයම ගිනිබත් කලේය
නාලන්දා විශ්ව විද්‍යාලය හැඳින්වීම  

නාලන්දාව ලෝකයේ මුල්ම නේවාසික විශ්ව විද්‍යාල අතරින් එකකි
එය ලෝකයේ ඉතා ප්‍රසිද්ධව පැවති අතර එහි සමෘද්ධිමත් සමයේදී ශිෂ්‍යයන් 10,000 ක් හා ගුරුවරුන් 2,000 කට නවාතැන් පහසුකම් සැලසිය හැකි විය
එය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ අග්‍රකෘතියක් ලෙස සැළකෙන අතර එය වටා උස් තාප්පයක් හා එක දොරටුවක් පිහිටා තිබුනි
නාලන්දාවේ වෙන්ව පිහිටි අංගන 8 ක් හා පන්සල් 10 ක් මෙන්ම භාවනා ශාලා හා පන්ති කාමර විශාල සංඛ්‍යාවක්ද පැවතුණි
එහි බිමේ පොකුණු හා උද්‍යාන පිහිටා තිබුණි
පොත්පත් ගබඩා කිරීමට  මහල් නවයකින් යුත් පුස්තකාලයක් පැවතුණි
නාලන්දා විශ්ව විද්‍යාලයේ අධ්‍යයන ක්ෂේත්‍ර රාශියක විෂයන් ඉගැන්වු අතර කොරියාව, ජපානය, චීනය, ටිබෙටය, ඉන්දුනීසියාව, පර්සියාව සහ තුර්කිය යන රටවල්වලින් ශිෂ්‍යයන් හා පඬිවරුන් විශාල ප්‍රමාණයක් ඉගෙනීම ලැබීය
අධ්‍යයන පටිපාටිය 

එකල ලෝකයේ පැවති සියළුම දැනුම නාලන්දා අධ්‍යයන පටිපාටියේ අඩංගු විය
සියළුම විෂය කේෂ්ත්‍ර වලට අදාළ විෂයන් බුද්ධ ධර්මය හා හින්දු ධර්මය, පූජනීය හා ලෞකික, දේශීය හා විදේශිය යන සියළුම විෂයන්, ශිෂ්‍ය ඉගෙනුම් විද්‍යාව, තාරකා විද්‍යාව, වෛද්‍ය විද්‍යාව, හා තර්ක ශ්‍රාස්ත්‍රය වැනි විෂයන් යොදා ගනිමින් පාරභෞතික විද්‍යාව, දර්ශනවාදය, යෝග ශ්‍රාස්ත්‍රය, වේදය හා බුද්ධ ධර්ම ග්‍රන්ථ හැදෑරීය
තවද ඔවුන්ට විදෙස් දර්ශන පිළිබඳ අධ්‍යයනයටද අවස්ථා සැළසිනි
බුදුදහම කෙරෙහි බලපෑම 

ටිබෙට් බුදුදහම හෙවත් වජ්‍රයානයේ විශාල ප්‍රමාණයක් හට ගැනීම සිදු වුයේ 9-12 ශත වර්ෂවල අග භාගයේ නාලන්දා ගුරුවරුන් හා සම්ප්‍රදායන් තුළිනි
ඉන්දියානු දර්ශනවාදයේ මුල් ආරම්භකයෙකු හා බෞද්ධ පරමාණුක වාදයේ ප්‍රාථමික සිද්ධාන්තවාදියෙකු වන ධර්ම කීර්ති (7 වන ශතවර්ෂය පමණ) පඬිවරයා නාලන්දාවේ ආචාර්යවරයෙක් විය
වියට්නාමය, චීනය, කොරියාව හා ජපානයේ අනුගමනය කරන මහායාන බුදුදහමේ මුලාරම්භකය මෙම පෞරාණික විශ්ව විද්‍යාලය තුළ විය
ථේරවාද බුදු දහමද නාලන්දාව තුළ ඉගැන්වුවද, නාලන්දාව ථේරවාදී කේන්ද්‍රස්ථානයක් නොවු නිසා එහි වැඩි දියුණුවක් දක්නට නොලැබේ
පරිහානිය හා අවසානය 

1193 දී ‍බක්ටියාර් චිල්ජි (bakphi Khilite) ගේ මුස්ලිම් හමුදා නාලන්දා විශ්ව විද්‍යාලය විනාශ කරන ලදී
මෙය ඉන්දියාවේ බුදුසමය බුදුදහම පරිහානියට පත්විමේ සන්ධිස්ථානයක් ලෙස සැළකිය හැක
විශ්ව විද්‍යාලය හා එය ඉගැන්වීම් කේන්ද්‍රස්ථානයක් බව නොසැලකූ මුස්ලිම් ආක්‍රමණිකයෝ එහි තැන්පත් කර තිබු ඓතිහාසික ලියවිලි පිළිබඳව නොතැකූහ
චිල්ජි විසින් නාලන්දාවේ තැන්පත් කර තිබූ කුරානය පමණක් නැවත ලබාගන්නා ලෙස අණ කළ බව කියවේ
පර්සියානු ඉතිහාසඥයෙකු වන මින්හස් ඔහුගේ ග්‍රන්ථයක දක්වා ඇත්තේ භික්ෂුන් දහස් ගණනක් එම විනාශයේදී පණපිටින් පිළිස්සීමට ලක්වු බවත් තවත් දහසක්දෙනාගේ හිස ගසා දැමු බවත්ය
ගිනිබත් වු පුස්තකාලයේ ගින්න මාස ගණනක් පැවතුනු අතර ග්‍රන්ථ පිළිස්සීමෙන් නැගුණ දුම කඳු හරහා අඳුරු ඝන පටයක් මෙන් විහිදී තිබුනු බව කියවේ
1235 දී නාලන්දාව වෙත නැවත ගිය ටිබෙට් පරිවර්තකයෙකු වු ඩැග් ලොට්ස්වා (Chag Lotsawa) ට දැකගත හැකි වුයේ විනාශයට හා කොල්ලකෑමට ලක්වු නාලන්දාවේ, රාහුල ශ්‍රී භද්‍ර නම් අවු
90 වයසැති ගුරුතුමෙකු ප්‍රදේශයේ බ්‍රාහ්මණයෙකු ආධාර ඇතිව හැත්තෑවක් පමණ විශාල පිරිසකට ඉගැන්වීමේ නිරත වන අයුරුය
නටබුන් 
 

නාලන්දා විශ්ව විද්‍යාල‍යේ සමහරක් නටඹුන් අදටත් ඉතිරිව පවතී
වර්තමානය තෙක් කැණීම් කරන ලද කොටස වර්ග මීටර 150,000 තෙක් පැතිර පවතින අතර Xuanzang ගේ අතීත වාර්තා අනුව සලකා බලන විට තවමත් 90% ක් පමණ කැණීම් වලට ලක් වී ඇත
නාලන්දාව මනුෂ්‍ය වාසයෙන් තොර වන අතර එයට සමීපතම ගම්මාන Bargaon නම් වේ
1951 දී ථේරවාදි, පාලි හා බුදු දහම පිළිබඳ නවීන මධ්‍යස්ථානයක් ජග්දීෂ් කාශ්‍යප නම් භික්ෂුන් වහන්සේ විසින් ඇති කරන ලදී
එය නව නාලන්දා මහා විහාරය නම් වේ
වර්තමානයේ එය මුළු ප්‍රදේශයම චන්ද්‍රිකා ඡායාරූප ගත කිරීමේ වැදගත් වැඩසටහනක් පවත්වාගෙන යයි
නාලන්දා කෞතුකාගාරයේ පැරණි ලියවිලි රාශියක් හා කැණීම් වලින් සොයාගත් භාණ්ඩ ප්‍රදර්ශනයට තබා ඇත
නාලන්දා විශ්වවිද්‍යාල  නටබුන්  ගවේශනය කල මුල්ම බටහිර ජාතිකයා වන්නේ ඇලෙක්සැන්ඩර්  කානින්ග්හැම් පුරා විද්‍යාඥයාය
නැවත ඇති කිරීමේ සැළසුම 

	2006 දෙසැම්බර් 6 දින පළවු නිව්යෝර්ක් ටයිම්ස් පුවත්පතේ ඩොලර් බිලියනයක් වැයකොට පැරණි ප්‍රදේශය ආසන්නයේම නාලන්දා විශ්ව විද්‍යාලය නැවත ඇති කිරිමේ සැළැස්මක් සඳහන් විය
සිංගප්පුරුව, චීනය, ඉන්දියාව හා ජපානය යන රටවලින් සමන්විත සන්ධානයක් ඩොලර් මිලියන 500 ක් නව විශ්ව විද්‍යාලය තැනීමටත්, තවත් ඩොලර් මිලියන 500 ක් අවශ්‍ය යටිතල පහසුකම් ඇති කිරීම සඳහාත් රැස් කිරීමට බලාපොරොත්තු වේ
2007 මැයි 28 දින මෙරිනිව්ස් පුවත්පතට අනුව නැවත ගොඩනැගූ විශ්ව විද්‍යාලයේ පළමු වන වර්ෂයේදී 1137 ක් බඳවා ගැනීමට බලාපොරොත්තු වන අතර, වර්ෂ 5 කින් පසු එය 4530 ක්ද, දෙවන අදියරේදී එය 5812 ක් ලෙස වර්ධනය කිරීමට ද බලාපොරොත්තු වේ
2007 ජුනි 12, නිව්ස් පෝස්ට් ඉන්ඩියා පුවත්පතේ වාර්තාවකට අනුව ජපාන රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික නොරා මොටොයාපු පවසා ඇත්තේ බිහාරයේ අන්තර් ජාතික නාලන්දා විශ්ව විද්‍යාලය ගොඩනැංවිම සඳහා ජපානය ආධාර සැපයීමට සූදානම් බවය
තවද එය අතීතයේ පැවති ලෙසම සම්පුර්ණයෙන්ම නේවාසික විශ්ව විද්‍යාලයක් වන අතර පළමු අදිය‍රේදී විදේශීය ශිෂ්‍යන් 46 ක්, ඉන්දියානු සිසුන් 400 කට වැඩි පිරිසක් සහිත පාසල් 7 ක් ගොඩනැගීමට බලාපොරොත්තු වේ
විද්‍යාව, දර්ශන වාදය හා තවත් විෂයයන් ඉගැන්වීමට යෝජිතය
කීර්තිමත් ජාත්‍යන්තර පඬිවරයකු එහි උපකුලපති ලෙස පත්වනු ඇත
2007 අගෝස්තු 15 ද ටයිම්ස් ඔෆ් ඉන්ඩියා පුවත්පතට අනුව ආචාර්ය ඒ.පී.ජේ. අබ්දුල් කලාම්ද 2007 සැප්තැම්බර් කාලයේදී යෝජිත වැඩපිළිවෙලකට එකතු වීමට නියමිතය
2008 මැයි 5 NDTV වාර්තාවකට අනුව නොබෙල් සම්මානලාභි අමාර්ටියා සෙනි පවසා ඇත්තේ මෙහි පදනම 2009 දී ගොඩනංවන අතර පළමු වන ඉගැන්වීම් පන්තිය ඉන් අවුරුදු කිහිපයකට පසුව ආරම්භ වේ
නාලන්දා උපදේශන සේවයේ ප්‍රධානියා වන සෙන් පවසා ඇත්තේ මෙය සම්බන්ධ අවසාන වාර්තාව නැගෙනහිර ආසියානු සමුළුවට 2008 දෙසැම්බර් දී ඉදිරිපත් කිරීමට බලාපොරොත්තු වන බවයි.

ඉන්දියාව
නාමරූප යනු පාලි හා සංස්කෘත භාෂා එක්වීමෙන් තැනුනු නම හා ස්වභාවය යන අර්ථ දෙන වචනයකි
බුද්ධ ධර්මයේ දැක්වෙන නාමරූපය

1 අවිද්‍යාව

2 හට ගැනීම (නිර්මාණය) 

3 සිහිය 

4 සිත හා කය 

5 සංඥා සය 

6 ස්පර්ශය 

7 දැනීම 

8 තණ්හාව 

9 දැඩිව ග්‍රහණය 

10 භවය 

11 උපත 

12 මහළු වීම හා මරණය

පටිච්ච සමුප්පාදය

බුද්ධ  ධර්මයේදී නාමරූප යන්නෙන් අදහස් වන්නේ මනුෂ්‍යයා තැනී ඇති කොටස් දෙකවන නාම හෙවත් චිත්ත (මානසික) කොටස් හා භෞතික ‍කය හෙවත් රූපයයි
බුදුදහමේ දී නාම හා රූප අන්‍යොනයව බැඳී තිබෙන අතර වෙන් කිරීම අපහසුය
නාමරූප එක්වීමෙන් මනුෂ්‍යයා නිර්මාණ වේ
මනෝවිද්‍යාත්මක පැහැදිලි කිරීම

නාමරූපය පිළිබඳ බුද්ධ දේශනාව  

මහණෙනි, නාමරූපය යනු කුමක්ද
ස්පර්ශය, දැනීම, අරමුණ හා අවධානය යන සියල්ල නාම රූපයයි
පඨවි, අපෝ, තේ‍ජෝ, වායු යන සතර මහා භූත හා සතර මහා භූත මත රඳාපවතින සියලුම දේ රූපයයි
මෙම කරුණු දෙක එකතුවීමෙන් නාමරූප තැනේ
නාමරූප පටිච්ච සමුප්පාදයේ කොටසකි
දස පාරමිතා 

සම්මා සම්බුද්ධ, පසේ බුද්ධ, අරහත් යන තුන්තරා බෝධියට පමුණුවන ලෝකෝත්තර කුසල ධර්ම දස පාරමිතා නම් වෙති
ලෞකික සැප සම්පත් පතා කරන කුසලයෙන් ලෞකික සැප සම්පත්ම පමණක් ලබා දෙනු මිස සම්බෝධියට නො පමුණුවනු ලැබේ
එ බැවින් ඒ කුසලයෝ පාරමී සංඛ්‍යාවට නො ගැනෙති
සම්බෝධිය හෝ නිවන හෝ පතා කරන කුසලයෝ පාරමී සංඛ්‍යාවට අයත් වෙති
"දානං සීලඤ්ච නෙක්ඛම්මං - පඤ්ඤා විරියෙන පඤ්චමං
ඛන්ති සච්චමධිට්ඨානං - මෙත්තුපෙක්ඛාතිමා දස"

යනුවෙන් මෙම ගාථාවේ සදහන් වන පරිදි එම දස පාරමිතා මෙසේය,

 දාන පාරමිතාව
 ශීල පාරමිතාව
 නෛෂ්ක්‍ර‍ම්‍ය පාරමිතාව
 ප්‍ර‍ඥා පාරමිතාව
 වීර්‍ය්‍ය පාරමිතාව
 ක්ෂාන්ති පාරමිතාව
 සත්‍ය පාරමිතාව
 අධිෂ්ඨාන පාරමිතාව
 මෛත්‍රී පාරමිතාව
 උපේක්ෂා පාරමිතාවය යි පාරමිතා දසයෙකි
(උපුටා ගැනීම, මහාචාර්ය පූජ්‍ය රේරුකානේ චන්දවිමල මහනාහිමි- බෞද්ධයාගේ අත්පොත)

සය පාරමිතා 

1. දාන

2. ශීල

3. ඛන්ති	

4. වීර්ය

5. ධ්‍යාන

6. ප්‍රඥා

පාරමිතාවක් යනු පරිසමාප්ත කිරීමයි
බුද්ධ ධර්මයේදි පාරමිතා නම් වන්නේ යහපත් ගුණධර්ම සම්පුර්ණ කර ගැනීමයි
පාරමිතා පිරීම මඟින් තම කර්ම ප්‍රහීනකර නිර්වාණය අවබෝධ කර ගත හැක
ථේරවාදි බුදු දහමේ දැක්වෙන පාරමිතා 

ථේරවාදි බුදු දහමේ බුද්ධ වංශය, ජාතක පොත යන ග්‍රන්ථවල පාරමිතා පිළිබඳ සඳහන් වේ
එමනිසා පාරමිතා මුල් බුදු දහමේ අංගයක් ලෙස සැලකෙන නමුත් සූත්‍ර පිටකයේ පාරමිතා පිළිබඳ සඳහන් නොවීම නිසා මෙය අර්ධ මහායාන මතයක් බවට අදහසක් පවතී
දාන		-	පරිත්‍යාගශීලිත්වය ,  මනසින් අත් හැරීම

 ශීල		-	යහපත් හැසිරීම , 

 නෙක්කම්ම	-	අභිනිෂ්ක්‍රමණය

 ප්‍රඥා		-	විදර්ශනාව

 වීර්ය		-	නොපසුබසින උත්සාහය

 ඛන්ති		-	ඉවසීම

 සච්ච		-	සත්‍යය
 	
 අධිට්ඨාන	-	අධිෂ්ඨානය

 මෙත්තා	-	මෛත්‍රිය
 
 උපේක්ෂාව	-	ශාන්තභාවය හා උපේක්ෂාව

අවසානයට සඳහන් මෙත්තා හා උපේක්ඛා සතර බ්‍රහ්ම විවරණයේද කොටසකි
පංචස්කන්ධය 

ස්පර්ශය හෙවත් ඵස්ස (පාලි ) යනු බුදුදහමට අනුව ස්පර්ශය මඟින් ඇතිවන දැනීමකි
ස්පර්ශය යනු හැඟිම්, හැඟිම් ඇතිකරන වස්තුව හා හැඟිම් ඇතිවන වස්තුව අතර ඇතිවන සම්බන්ධයයි
නිදසුනක් ලෙස ඇස, ආලෝකය හා යමක් දැකීම යන සම්බන්ධය දැක්විය හැක
බුදුදහමේ අනුව ස්පර්ශ  ද්වාකාර සයකි
ඇස, කන, නාසය, දිව, කය හා මනස එම කොටස් සය වේ
‍පටිච්ච සමුප්පාදයේ සයවන අංගය ස්පර්ශයයි
එය ඇතිවන්නේ විඥ්ඥානය හටගැනීම හේතුවෙන් වන අතර ස්පර්ශය නිසා වේදනා ඇතිවේ (කයට ඇතිවන හැඟීම)

සංස්කාර ධර්ම පහට අනුව රූප හා විඥ්ඥානය නිසා ස්පර්ශය ඇතිවන අතර වේදනා සංඥා හා සංස්කාර එමඟින් හටගනී
අභිධර්මයේදී ස්පර්ශය චෛතසික 52 න් කොටසක් වන අතර සබ්බචිත්ත කොටස් 7 ද අයත් වේ
පාලි භාෂාවේ හා සංස්කෘති භාෂාවෙන් විනය යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ සංයමය හෙවත් හික්මීමයි
බෞද්ධ භික්ෂු ශාසනයේ හෙවත් සංඝයා වහන්සේලාගේ පාලන රාමුව අඩංගු වන්නේ විනය පිට‍කයේය
බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දේශනා ධර්මය හා විනය ලෙස කොටස් 02 කට බෙදිය හැකි අතර බුදුදහමට යෙදෙන තවත් නමක් වනුයේ ධර්ම විනයයි
විනයේ ප්‍රධාන අංගය වන්නේ පටිමොක්ඛ (පාලි) හෙවත් ප්‍රාතිමෝක්ෂයයි
විනය නීති භික්ෂුන්වහන්සේලා කට පාඩමින් පරපුරෙන් පරපුරට ‍පත්වා ගෙන එන ලදී
කල්යාමේදී භූගෝලීය, සංස්කෘතික හා විවිධ සම්ප්‍රදයන්ගේ වෙනස්කම් අනුව විනය නීතිද විවිධ වේ
නමුත් විනය නීතිවල සංයුතිය සමාන වන අතර කුඩා වෙනස්කම් පමණක් දැකිය හැක
බුරුමය, කාම්බෝජය, ලාඕස්, ශ්‍රී ලංකාව හා තායිලන්තවාසි බෞද්ධ භික්ෂුන් ථේරවාදී විනය අනුගමනය කරන අතර භික්ෂුන් වහන්සේලාට නීති 227 ද, භික්ෂුනීන් වහන්සේලාට නීති 311 ද එහි අඩංගුය
(භික්ෂුනී ශාසනය සියවස් ගණනාවකට පෙර පරිහානියට පත් වු අතර වර්තමානයේද චීන සම්ප්‍රදාවට අනුව එය නැවත පිහිටුවීම මත‍භේදයට තුඩු දෙන්නකි) චීන, ජපාන, කොරියානු හා වියට්නාම භික්ෂුන් වහන්සේලා අනුගමනය කරන ධර්ම ගුප්තක විනයේ භික්ෂුන් වහන්සේලාට නීති 250 ද භික්ෂුනීන් වහනසේලාට නීති 348 ද පවතී
ටිබෙට් හා මොං‍ගෝලියානු මුලා සර්වාතිවාද විනයට අනුව භික්ෂුන් වහන්සේලාට නීති 253 ද, භික්ෂුනීන් වහන්සේලාට නීති 364 ද පවති (ඓතිහාසිකව ටිබෙටයේ භික්ෂුනී ශාසනයක් කිසිම දිනෙක නොපැවති අතර දලයි ලාමාතුමා විසින් නොබෝදා ඇති කරන ලදී) මෙම ප්‍රාතිමෝක්ෂ නීතිවලට අමතරව තවත් විනය නීති පවතී
මෙම විනය නීති පැහැදිලි කිරිමට ලියවුනු ග්‍රන්ථ පවතී
මෙම ග්‍රන්ථවලින් මෙම විනය නීතිවල ආරම්භය පැහැදිලි කරන අතර විවිධ විනය නීති උල්ලංඝනය වීම් නිසා ගන්නා ලද ක්‍රියාමාර්ග ග්‍රන්ථවල සඳහන් වේ
සමහර කොටස්වලින් මෙම විනය නීති යොදාගත යුත්තේ කෙසේද, විනය කඩ කිරීම් සඳහා ගතයුතු පියවර හා සංඝයා අතර ඇතිවන මතවාද පාලනය කළ යුතු අන්දම සඳහන් වේ
ආරම්භයේදි බුදු සසුනේ විනය නීති නොවු අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ හා ශ්‍රාවකයෝ සාමදානයෙන් වාසය කළහ
බොහෝ අවස්ථාවල උන්වහන්සේලා තනිව සංචාරය කරමින් ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතුවල නිතර වු අතර වස් කාලයේදී පමණක් ඔවුන් එක් ස්ථානයකට‍ රැස්විය
සංඝ සමාජය විශාල වීමත් සමඟ මාර්ගඵල ලබානොගත් භික්ෂුන් වහන්සේලා හික්මවීමට නීති අවශ්‍ය විය
ආරම්භයේදී එම නීති නම්‍යශීලි හා අවස්ථාවට උචිත ලෙස හැඩගැසිය හැකි පරිදි විය
බුදුරජාණන්වන්සේගේ පරිනිර්වාණ සමය වන විට භික්ෂුන් වහන්සේලාට වෙන්වු වෙනම නීති පද්ධතියක් විය
මහා පරිනිබ්බාන සුත්‍රයේ සඳහන් වන අන්දමට කුඩා විනය නීති ලිහිල් කලහැකි වුවද, ප්‍රධාන නීති සියල්ලෝම පිළිපැදිය යුතුය
නමුත් කුඩා හා ප්‍රධාන විනය නීති වෙන්කර හඳුනාගැනිමට අපහසු වු නිසා මුළු විනය පද්ධතියම ‍පවත්වාගෙන යාමට තීරණය කරන ලදී
බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් අනතුරුව පැවති ප්‍රථම ධර්ම සංඝායනාවේදී ආනන්ද තෙරුන් ධර්ම කරුණු අති විශාල ප්‍රමාණයක් මතකයෙන් පැවසු අතර උපාලි තෙරුන් විනය නීති දේශනා කළේය
= සටහන් සෙක්‍ය 72 මොකක්ද 
=

Good 

බුදු දහම
බුද්ධර්මයේ දැක්වෙන සමාව දීම 

බුද්ධධර්මමයට අනුව සමාවදීම පුද්ගලයෙකුගේ මානස තුළ ඇතිවන හිංසාකාරී සිතුවිලි නිසා හටගන්නා මානසික පීඩනය නැතිකර ගැනීමේ ක්‍රමයකි
වෛරය හා ව්‍යාපාදය සිතුවිලි අපේ මානසික ධර්මයට දීර්ඝ කාලීන බලපෑමක් ඇති කරමින් ඒ වෙනුවට බුදුදහමේ පුහුණු කරන්නේ යහපත් බලපෑම් ලගා කරවන සිතුවිලිය
කර්මය මෙනෙහි කළ විට අපට වැටහෙන්නේ පළිනීමට අවස්ථා සේවීම නොව මෛත්‍රී හා සමාව දීම වඩා වැදගත් බවයි. මක්නිසාදයත් පලිගන්නා තැනැත්තා සියල්ලන්ටම වඩා අවාසනාවන්ත තතත්ත්වයකට පත්වන බැවිනි
අමනාපකමක් හටගත් විට බුදුදහමට අනුව සිදුකළ යුත්තේ සන්සුන්ව එයට හේතුව සොයාගෙන එම අමනාපය අත්හැරීමයි
බුදුදහමේ හරය වන්නේ අවිද්‍යාව හා දුකින් මිදීමට භාවනාවෙන් යථාර්ථයේ ස්වභාවය අවබෝධය කර ගැනීමයි
බුදුදහම තණ්හාවේ නියම ස්වරෑපය මෙන්ම තණ්හාව හටගැනීමට හේතුවු  වස්තූන්ගේ යථාර්ථයද අධ්‍යයනය කරයි
අපි සමවදීමට අකමැති නම් අපි අපගේ වේදනාව තවත් වැඩිදියුණු කරගන්නා අතර නැවත ඉපදීමේදී දුක ලෙස හටගන්නේ මෙමයයි
වෛරය ඇතිවීම වළක්වා ගැනීම සදහා බුදු දහමේ මෛත්‍රිය, කරැණාව, මුදිතව හා උපේක්සාව යන කරැණු පිළිබද අවධානය කරයි
මෙමගින් අපතුළ හා අනුන්තුළ ඇති වීඩාව අවබෝධකර ගැනීමට හැකිවේ
9/11 ප්‍රහාරයට ගැන අජානී ජයසරෝ නම් බෞද්ධ භික්ෂුව තම ශිෂ්‍යයන් අමතා මෙසේ පැවසිය " අපි අපගේ උපත, මහළු විය, රෝගී බව හා මරණය යන කරැණු වලදී ලෝක වාසී අනෙක සත්වයන් සමග ඇති බැදීම පිලිබද"ව ගැඹුරින් සිතන විට එමගින් අපට නව යථාවබෝධයක් ලැබේ"

"යමෙක් මට හිරිහැරකළා, පහරදුන්න, පරාජයකළා, සොකරකම් කළ යන සිතුවිලි රදවා තබා ගන්නා තැනැත්තාගේ වෛරය නොසන්සිදේ
"

"යමෙක් මට හිරිහැරකළා, පහරදුන්න, පරාජයකළා, සොකරකම් කළ යන සිතුවිලි සිතෙන් අතහරින පුද්ගලයාගේ වෛරය සන්සිදේ
"

- ධම්මපදය 1.3 -4 -
මහා පරිනිබ්භාණ සූත්‍රයට අනුව 80 වැනි වියේදී බුදුන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණය සිදු විය
උන් වහන්සේගේ අවසාන දානය පිරිනමනු ලැබුවේ චුන්ද නමැති සිටුපුත්‍රයාය
මෙම දානය වැලඳීමෙන් පසුව ඉතා ගිලන්වූ සේක
මෙසේ ගිලන් වූයේ  චුන්ද පිලිගැන්වූ දානය නිසා නොවන බව උන් වහන්සේ දැන්වූ සේක
උන්වහ්සේ ආනන්ද තෙරුන් ලවා මේ බව චුන්දට  දැනුම්දුන් සේක
ඒ වාගේම ඔහු පිරිනැමුවේ අවසන් දානය බවත් එමගින් ඔහු මහා පින් සම්භාරයක් අත්පත් කරගත් බවත් දැනුම් දුන් සේක
මහායාන විමලකීර්ති සූත්‍රයේ බුදුන් වහන්සේ ගිලන්ව නොසිටි බව දක්වා ඇත
එහෙත් මනුෂ්‍ය ස්වභාවය කියාපාන්නට උන්වහන්සේ ගිලන්ව සිටි බවට තව දුරටත් සඳහන් වේ
තථාගත වහන්සේලාගේ ශරීරය කිසි දිනෙක ගිලන් නොවන බව ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට බුදුන් වහන්සේ දේෂනා කොට ඇත
එහෙත් ජීවත් වන සියලු සත්ත්වයාගේ ශරීර වල ස්භාවය කියාපාන්නට බුදුන් වහන්සේ නිහතමානීව සාමන්‍යය පුද්ගලයෙකුගේ ස්වරූපය ගත් සේක
කුසිනාරා නුවර පාලු වනයක පිරිනිවනට තෝරා ගැනීම පිලිබඳව ආනන්ද තෙරුණ්ගේ නොසතුට පල කෙරූ අවස්තාවේදී බුදුන් වහන්සේ දේෂනා කොට සිටියේ එම නුවර එක් කලෙක ඉතා උත්සවශ්‍රියෙන් බබලපු එකක් බැවිනි
බුදුන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේලා බෙදාගැනීම

බුදුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යය භික්ෂූන් කැඳවා ඔවුන් හට තිබෙන සියලුම ප්‍රශ්න නිරාකරණය කර දීමට උත්සුක වූ සේක
ඉන් පසු උන් වහන්සේ මහා පරිනිර්වානයටහ පත් වූ සේක
බුදුරජානන් වහන්සේ අවසානයට වදාරේ “සියල්ල නැසෙන සුලු බවටය”
උන් වහන්සේගේ දේහය ආදාහනය කරන ලදී
උන්වහන්සේගේ දේහයේ කොටස්  ස්ථූපයන් තුල තැන්පත් කරන ලදී
අදටත් එම ධාතූන් වහන්සේලා වැඩම සිටින බවට සාදක ඇත
ඉන් එකක් වන්නේ ශ්‍රි ලංකාවේ දළදා මැදුරේ තැන්පත් කොට ඇති බුදුන් වහන්සේගේ දන්ථ ධාතුන් වහන්සේය
ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි වංශකථා වන දීපවංශය හා මහාවංශය අනුව අශෝක රජතුමාග් රාජාභිකේෂය බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් අවු 218 කට පෙර පසුවිය
චීනයේ මහායාන වර්තාවකට අනුව රාජාභිකේෂය සිදුවුයේ බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් අවුරැදු 116 කට පසුවය
ඒ අනුව තේරවාද වර්තාවන්ට අනුව බුද්ධ පරිනිර්වාණය ක්‍රි
486 දී හෝ මහායාන වාර්තාවලට අනුව ක්‍රි
පු 386 දී සිදුවිය
නමුත් වඩා නිවැරදි දිනය ලෙස තේරවාද රටවල් පිගන්නේ ක්‍රි
පු 544 හෝ 543  ය
එයට හේතුව අශෝක රාජ්‍ය කාලයේ වර්තමාන නිගමනයට පත් දිනයට වඩා අවුරැදු 60 ක් පමණ පෙර සිදු වුයේ යැයි පිළිගැනීමයි
පිරිනිර්වාණයේදී බුදුරජාණන්වහන්සේ තම ශිෂ්‍යන්ට කිසිදු ගුරැවරයෙක් අනුගමනය නොකර තමන් වහසේ දේශනා කළ ධර්මය පමණක් අනුගමය කරන ලෙස දේශනා කල සේක
නමුත් පළවන ධර්ම සංඝායනාවේ දි මහා සංඝයා මහා කාශප රහතන් වහන්සේ ප්‍රධානියා ලෙස පත්කර ගත්හ
මෙයට හේතුව අග්‍ර ශාවක දෙනම වන සැරියුත් හා මුගලන් රහතන් වහන්සේලා බුදුරජාණන් වහන්සේට පෙර පිරිනිවන් පෑමයි
අනෙක් ආගම් හා විද්‍යා අතර ඇති ගැටුම් හා සසඳන විට බුදුදහම, විද්‍යාව හා සමඟ එකඟ වේ
අධි ස්වභාවික සිද්ධි කෙරෙහි මධ්‍යස්ථභාවයක් දක්වන බුදුදහම විද්‍යානුකූල පර්යේෂණ සඳහා විවෘතව පවතී
මනසේ ස්වභාවය හා එය යථාර්තයේදී යොදා ගන්නා ආකාරය පිළිබඳ මූලික අවධානය යොමුකරන බුදුදහම, මනෝවිද්‍යාවේ අභිධාර්මික කරුණු හා විඥානය පිළිබඳ අධ්‍යයනය සඳහා විවරණයක් සපයයි
බොහෝ විද්‍යාඥයෝ බුදුදහමේ ආගමික මුහුණුවර හා අභිධාර්මික කරුණු හා විද්‍යාත්මක ක්‍රමවේදය වෙන්කර දැක්වුවද බුද්ධ ධර්මයේ සමහර දේශනා තුළ පරිණාමය, ක්වොන්ටම් වාදය හා අජටාකාශ විද්‍යාව සම්බන්ධ කරුණු සමඟ සම්බන්ධතා පවතී
කෙසේ වුවද බුදුදහම හා විද්‍යාත්මක විමර්ශන අතර සාමානතා හඳුනාගෙන තිබේ
නමුත් බුදු දහමේ ඇති ඇතැම් කරුණු වලට විද්‍යාවේ එකග නොවේ
බුදුදහම පිළිබඳ විද්‍යාඥයින් ඉදිරිපත් කරන ලද මත
පරමාණුව සදහා බෝර් ආකෘතිය ඉදිරිපත් කළ නීල්ස් ‍බෝර් මෙසේ පවසා ඇත
“පරමාණුව ගැන අධ්‍යයනය කරන අතරේම අපි පැවැත්ම නම් නාට්‍යයේ, අපි නළුවන් ‍හා ප්‍රේක්ෂකයන් ලෙස දරණු ලබන චරිත අතර සහ එහි සම්බන්ධතාවය ගොඩනැඟීමට බුදුරජාණන් වහන්සේ හා ලාඕ ටිසු නම් ශ්‍රෙෂ්ඨ චින්තකයින් මුහුණ දුන් ඥාන විමංසන ගැටළු වෙතට ද අවධානය යොමුකර යුතුය”
1958 නීල්ස් බෝර්, පරමාණු භෞතික විද්‍යාව හා මිනිස් දැනුම, බ්‍රිතාන්‍ය ගණිතඥ, දාර්ශනවාදී හා නොබෙල් ත්‍යාග හිමිකරුවකු වන ඇල්ෆ්‍රඩ් ‍නොර්ත් වයිට්පොඩ් (ගණිතයේ ඉතාම වැදගත් ග්‍රන්ථයක් ලෙස සැලකෙන 'ප්‍රින්ජිරියා, මැතමෙටිකා', ග්‍රන්ථයේ බර්ට්‍රන්ඩ් රසල් හා සමකතෘ) මෙසේ පවසා ඇත
“බුදුදහම යනු ව්‍යවහාරික පාරභෞතික විද්‍යා ඉතිහාසයේ අති විශාලතම නිදසුනයි” 

බර්ට්‍රන්ඩ් රසල් යන තවත් නොබෙල් ත්‍යාගලාභියෙකු මෙසේ පවසා ඇත
“බුදු දහම විචාරාත්මක හා විද්‍යාත්මක යන අංශ දෙකේම එකතුවකි
එයින් මනස හා පදාර්ථය යනු කුමක් ද
ඒ දෙකෙන් වඩා වැදගත් වන්නේ කුමක්ද
මෙම විශ්වය ගමන් කරන්නේ යම්කිසි අරමුණක් කරාද
මිනිසාගේ සැබෑ තත්වය කුමක් ද
වැනි සිත් ඇදගන්නා සුළු ගැටළු වලට පිළිතුරු ලබා ගත හැක
විද්‍යාවේ පවතින සීමා නිසා මෙවැනි ගැටළු අපට නිරාකරණය කරගත නොහැක
එහි විජයග්‍රහණය ලැබෙන්නේ මනසටයි”
ඇමරිකානු‍ භෞතික විද්‍යාඥයෙකු වන ජේ. රොබට් ඕපන්හයිමර් විසින් හෙයින්ස්බර්ග් අවිනිශ්චිතභාවය පිළිබඳ මූලධර්මය පැහැදිලි කරමින් “ඉලෙක්ට්‍රෝනයක පිහිටීම නොවෙනස්ව පවතී දැයි ඇසුවහොත් එයට පිළිතුර 'නැත' යන්නයි
ඉලෙක්ට්‍රෝනයේ පිහිටුම කාලයත් සමඟ වෙනස් වේදැයි ඇසුවහොත් එයට පිළිතුරද 'නැත' යන්නයි
මිනිසාගේ මරණින් මතු ජීවිතය පිළිබඳ කෙරෙන ලද ප්‍රශ්න වලට ද බුදුරජාණන් වහන්සේ එවැනි පිළිතුරු සපයන ලදි
වර්තමාන බුදුදහම 

බුදුදහම ඉන්දියාවෙන් සම්පුර්ණයෙන්ම පරිහානියට පත් වු අතර එහි අවට රවල් වල බුදුදහම පැවතුනද බුදුදහමේ ව්‍යාප්තියක් සිදු නොවීය
නමුත් වර්තමානයේ එය  නැවත ශක්තිමත් වෙමින් පවතී
බුදුදහම අදහන්නන්මිලියන 230 සිට 500 දක්වා ප්‍රමාණයක් ලොව පුරා පැරි සිටින අතර සමහරකන් අස්තමේන්තු වලට අනුව එය මිලියන 310 පමණ වේ
එයට හේතු,

බෞද්ධයන් යන ගණයට අයත්වන්නන් නිර්වචනය අපහසු වීම

චිනය, වියෙට්නාමය හා උතුරැ කොරියාව යන රටවල් තත්තවය 

එකී විමර්ශනයකින් හෙළිවුයේ බුදුදහමට ලෝකයේ 4 වනුව වැඩිම පිරිසක් අදහන ආගම වන අතර ඉදිරියෙන්ම ඇත්තේ ක්‍රිස්තියාන, ඉස්ලාම් හා හින්දු ආගම්ය
බුදුරජාණන්වහන්සේගේ ජීවන කාලයේදී ආරම්භ වු සංඝ ශාසනයේ ලෝකයේ පැරණිතම සංවිධාන වලින් එකකි
පාලි ධර්ම ග්‍රන්ථ අසුරැ කරන තේරවාදී බුදුදහ‍ම කාම්බෝජය, ලාඕස්, තායිලන්තය, ශ්‍රීලාකාව හා බුරැමයේ ප්‍රධානම බුදුදහමයි
ඉන්දියාවේ දාලිත් බෞද්ධ සංගමයද අනුගමනය කරන්නේ තේරවාදි බුදුදහමය
චීනය, ජපානය, කොරියාව, තියිලන්තය සිගප්පුරැව හා වියෙට්නාමයේ පවතින්නේ චීන බසින් ධර්ම ග්‍රන්ථ ලියවුණු මහායාන බුදුදහමයි
ටිබෙට් භාෂාවෙන් ලියවුනු ටිබෙට් බුදුදහම ටිබෙටයේ, ඉන්දියාව, භූතානය, මොංගෝලියාව, නේපාලය හා රැසියානු සමුහාණ්ඩුවේ දක්නට ලැබේ
ආගමික සංඛ්‍යාණ සම්බන්ධ වෙඩ් අඩවියකින් පවත්වන ලද සංගණනයතින් හෙලි වුයේ ඉහත සදහන් ප්‍රධාන සම්ප්‍රදායන් තුනකට පිළිවෙයලින් මිලියන 124,185 හා 20 පමණ බැතිමතුන් සිටින බවයි.

වර්තමානයේ බුද්ධධර්මයේ ලොවපුරා වයාප්තව ඇති අතර බෞද්ධ ග්‍රන්ථ විවිධ භාෂාවලට පරිවර්තනය වී ඇත
බටහිර රටවල් වලදී බුදුදහම විදේශීය හා ප්‍රගතිශීලි ලෙස සලකන අතර නැ‍ගෙනහිර දී එය සංස්කෘතියේම කොටසකි
ආසියාවේ බුදුදහම මනා සංවිධානයකින් යුක්තවන අතර ඉතා ඉහළ අනුග්‍රහයක් ලැබෙයි
සමහර රටවල එය නිලවශයෙන් පිළිගත් ආගමක් වන අතර රාජ්‍යය අනුග්‍රමයක් ලැබේ
බටහිර එය වර්ධනය වන අධ්‍යාත්මකි දර්ශනයකි
බෞද්ධ සංචේත

මහායාන හා වජුයාන බුද්ධධර්මයේ සදහන් වන මංගල සංචේත 8 ක් නම්,

ඡත්‍රය (කූඩය)

රන්වන් මත්ස්‍යා

මැණික් පුන්කලස

නෙළුම්

හක්ගෙඩිය

නොනිම් ගැටය

ජය ධජය

ධර්ම චක්‍රය
බෞද්ධාගම 1 වන සියවසේදි පමණ මධ්‍යම ආසියාවෙන් චීනයට පැතිරුණු අතර (අශෝක අධිරාජ්‍ය සමයේ චීනයට වැඩම කළ භික්ෂුවක් මඟින් පැවතුනු බවට ද ජනප්‍රවාද පවතී) 8 වන සියවස තෙක් එය ඉතාමත් සක්‍රිය බෞද්ධ කේන්ද්‍රස්ථානයක් ව පැවතුනි
ව. 67 දී මොටොන් හා Chufarian  නම් බෞද්ධ භික්ෂුන් දෙනමගේ ආගමනයන් සමඟ බුද්ධාගම චීනයට නිල මට්ටමෙන් හඳුන්වා දෙන ලදි
ව 8 දී අධිරාජ්‍යයාගේ අනුග්‍රහය යටතේ ලුම්යැන්ග් නුවර ආසන්නයේ තනන ලද ධවල අශ්ව විහාරය වර්තමානයේද දක්නට ලැබේ
ප්‍රථම මහායාන ග්‍රන්ථය චීන භාෂාවට පරිවර්තනය කළේ කුෂාණ භික්ෂුවක් වු ලෝතක්සේම විසින් ක්‍රි
ව. 178-189 කාලය තුළදීය
චීනය තුළ හමුවු මුල්ම කලා කෘති නම් ක්‍රි
ව. 200 දී පමණ ගාන්ධාර සම්ප්‍රදායට අනුව තනන ලද කුඩා ප්‍රතිමාය
මැන්ග් අධිරාජ්‍යය (618 - 907) සමයේදි බුදුදහම ප්‍රචලිත වු අතර මෙම අධිරාජ්‍යයන් විදේශීය බලපෑම් සඳහා ඉතාමත් විවෘතව පැවති අතර චීන බෞද්ධ භික්ෂුන් 4 සිට 11 වන සියවස් තුළ ඉන්දියාවට සංචාරය කිරීම නිසා ඉන්දියානු සංස්කෘති සමඟ හුවමාරුවීම ඇතිවිය
ටැන්ග් අධිරාජ්‍යයේ අගනුවර වු චැන්ගන් (වර්තමානයේ සියදන්) බෞද්ධ චින්තනයේ වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් බවට පත්විය
බුදුදහම ‍එතැනින් කොරියාවට ව්‍යාප්ත වු අතර කෝටොෂි නම් තානාපතිවරයා මඟින් එය ජපානයට පැතිරුනි
නමුත් ටැන්ග් අධිරාජ්‍යයේ අවසානය සමයේදී විදේශීය බලපෑම් කෙරෙහි විරෝධයක් ඇතිවිය