Minuri/sinhala-corpus-wikipedia huggingface dataset:
දේශ සීමාවන් වනුයේ බටහිර ගිනියා බොක්කද, වයඹින් සමක(Equatorial) ගිනියාව, උතුරින් කැමරූනයද, නැගෙනහිරින් සහ දකුණින් වක්‍රකාරව වට කරනකොන්ගෝ ජනරජය යනාදියයි
ආසන්න වශයෙන් එහි වපසරිය වර්ග කි
270,000  ක් වේ
ගණන් බලන ලද ජනගහනය 1,500,000 කි
අගනුවර, විශාලතම නගරයද වන්නේ ලිබුවීල් (Libreville) ය
1960 අගෝස්තු 17 වන දින ප්‍රංශ රාජ්‍යයෙන් නිදහස ලත් තැන් පටන් මෙම ජනරජය ජනාධිපතිවරැන් තිදෙනෙකු  විසින් පාලනය කරන ලද්දේය
1990 මුල් භාගයේ දී ගැබොන් රාජ්‍යයන් විසින් බහු පක්ෂ ක්‍රමයක් ද, වඩා විනිවිද භාවයකින් යුතු  මැතිවරණ ක්‍රියාවලියකට ඉඩ සලසන නව ප්‍රජාතන්ත්‍රික ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් ද හදුන්වා දෙන ලදි
රාජ්‍ය ආයතන බොහොමයක් ද ප්‍රතිසංස්කරණය කෙරිණි
බහුලව තිබෙන ස්වාභාවික සම්පත් ද සමග අල්ප ජනගහන සංයුතිය ද විදේශිය පෞද්ගලික ආයෝජන ද කලාපයේ ඉතා සමෘද්ධිමය රටවලින් එකක් බවට, ගැබොන් රාජ්‍යය පත්කරන්නට හේතුකාරක විය
උපසහරා අප්‍රිකාවේ ඉහලම මානව සංවර්ධන දර්ශකය වාර්තාවන්ගේ ගැබොන් රාජ්‍යයෙනි
ආශ්‍රිත 

අප්‍රිකාව තුළ රටවල්
ඝානාව ( ඉංග්‍රීසි
Ghana ) ජනරජය පිහිටා ඇත්තේ බටහිර අප්‍රිකාවේය
මෙරටෙහි දේශසීමාවන් වනුයේ, බටහිර අයිවරි කෝස්ට්, උතුරට බුර්කිනා ෆාසෝ, නැගෙනහිරට ටෝගෝ සහ දකුණට ගිනියා බොක්ක යනු වශයෙනි
ඝානා යන වචනයේ අර්ථය නම් 'රණශූර රජතුමා' යන්නයි
මෙහි පුභවය ඝානා අධිරාජ්‍යයයි
යටත් විජිත සමයට පෙර කාලයේ දී පුරාතන, ප්‍රබල 'ආකන්' රාජධානි බොහෝමයක් ඝානාවේ ස්ථාපිතව සිට ඇත
ඉන් කිහිපයක් නම් නැගෙනහිර වෙරළ තීරයේ 'අක්වමු' (Akwamu) රට තුළ අෂාන්ති අධිරාජ්‍යය හා ෆපාන්ටේ (Fante) සහ  'ගා' (Ga) සහ 'එවේ'  (Ewe) වැනි වෙරළබඩ සහ රට මැද ප්‍රදේශයන්හි  තිබුනු නොයෙකුත්  'අකාන්' නොවන රාජ්‍ය යනාදියයි
15 වන සිය වසේ දී පෘතුගීසීන්  හා තිබූ සම්බන්ධතාවය හේතුකොටගෙන  යුරෝපීය රාජ්‍යයන් හා සමග වූ වෙළදාම් සාර්ථකව දියුණු විය
බ්‍රිතාන්‍යය විසින් 'ගෝල්ඩ් කෝස්ට්' (gold coast) යටත් විජිතය 1874 දී පිහිටුවනු ලැබීය
1957 දී එක්සත් රාජධානිය වෙතින් නිදහස ලැබීමත් සමග නිදහස ලැබූ ප්‍රථම උප සහරා (Sub Saharan)  අප්‍රිකානු  අට බවට ඝානාව පත්විය
එක්තරා කාලයක බටහිර අප්‍රිකාවේ බහුතර ප්‍රදේශයක් පුරා විහිදී තිබූ පුරාතන ඝානා අධිරාජ්‍යය පිළිබිඹු වනු පිණිස, ඝානා යන නාමය නව ජාතිය සඳහා තෝරා ගැනිනි
ඝානා රාජ්‍යය පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලය, බටහිර අප්‍රිකානු රාජ්‍යයේ ආර්ථික හවුල, අප්‍රිකානු සංගමය, ප්‍රංශ බස කථා කරන ජාතීන්ගේ සංගමය Franco Phonie  (හවුල් සාමාජික) වැනි බොහෝ ජාත්‍යන්තර සංවිධානවල සාමාජිකත්වය දරන්නීය
ඝානාව ලෝකයේ දෙවන විශාලතම කොකෝවා නිෂ්පාදකයා වෙයි
එසේම, ලොව පිහිටි විශාලම කෘත්‍රීම විල වශයෙන් සැලකෙන 'වොල්ටා' විල ඇත්තේ ද ඝානා රටෙහිය
අප්‍රිකාව තුළ රටවල්
බටහිර අප්‍රිකාව
එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්‍ය
කැරිබියන් මුහුදේ  ගිණිකොන දිග ග්‍රෙනඩයින් හි දකුණු කෙළවරෙහි පිහිටි ග්‍රෙනඩා දූපත ප්‍රධාන දුපත හා තවත් කුඩා දූපත් හයකින් ද සැදුනු  ස්වෛරි දූපත් රාජ්‍යයකි
ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටො‍බාගෝ රාජ්‍යන්ට වයඹ දිගින් ද වෙනිසියුලාවට  ඊසාන දිගින් ද, සාන්ත වින්සන්ට් සහ ග්‍රෙනඩයින්හි නිරිත දිගින් ද ග්‍රෙනඩා රාජ්‍යය පිහිටා තිබේ
එහි විශාලත්වය වර්‍ග කි
344 කි
ජනගහනය 110,000 ක් වේ
සාන්ත ජෝර්ජ් යනු එහි අගනුවර වේ
එ‍රටෙහි  ජාතික පක්ෂියා වනුයේ, වඳවී යාමේ තර්ජනයට මුහුණ පා සිටින ග්‍රෙනඩා පරෙවියාය
125px-Flag_of_Guatemala
png   |frame|thumb|alt=tiny globe|             ජාතික කොඩිය
{|
|ආදර්ශ පාඨය 
|"සදාකාලික වසන්තයෙන් යුතු රට" 
|-
|ජාතික ගීය 
| Himno Nacional de Guatemala
|-
|             සිතියම
|-
|colspan="2" |
|-
|අගනුවර සහ විශාලම නගරය 
|ගෝතමාලා සිටි
|-
|රාජ්‍ය භාෂාව 
|ස්පාඤ්ඤය භාෂාව 
|-
|ජන වර්ග 	
|82.1% ස්වීඩන්, 5.1% ෆයින්ස්, 12.5% වෙනත්
|-
|රාජ්‍ය
|ජනාධිපති සමූහාණ්ඩුව
|-
|ජනාධිපති 			 
|අල්වරො කොලොම් කබල්ලෙරො
|-
|උප ජනාධිපති  			
|රාෆෙල් එස්පාඩා
|-
|නිදහස 
|-
|මෙක්සිකෝ සහ ස්පාඤ්ඤයේ සිට
|15 සැප්තැම්බර් 1821 
|-
|       වර්ග ප්‍රමාණය
|-
|එකතුව	
|වර්ග කිලෝමීටර 108,890 
|-
|
|වර්ග සැතපුම් 42,042
|-
|ජලය (%)
|0.4
|-
|            ජනගහනය
|-
|2009 තක්සේරුව 		
|13,276,517
|-
|ඝනත්වය	
|වර්ග කිලෝමීටර 119.38 

|-
|
|වර්ග සැතපුම් 348.6
|-
|දළ ජාතික නිෂ්පාදිතය
|2009 තක්සේරුව
|-
|එකතුව 			
|ඩොලර් 67.816(බිලියන) 
|-
|සාමාන්‍ය 		
|ඩොලර් 4,839
|-
|දළ ජාතික නිෂ්පාදිතය (සාමාන්‍ය) 			
|2009 තක්සේරුව
|- 
|එකතුව 	
|ඩොලර් 37.302 (බිලියන)  
|-
|සාමාන්‍ය 	
|ඩොලර් 2,662
|-

|මානව සංවර්ධන දර්ශකය HDI (2010)		
|0.560(මධ්‍යම)
|-
|මුදල් 	
|ක්වෙට්සැල් (GTQ)
|-
|අන්තර්ජාල "'
|
gt
|-
|දුරකථන සංකේත 
|502
|}
]]ගුවාටමාලා''' මධ්‍යම ඇමෙරිකාවේ පිහිටි රටක් වන අතර එහි දේශසීමාවන් වට වී ඇත්තේ මෙසේය, උතුරෙන් සහ බටහිරෙන් මෙක්සිකෝවද, නිරිත දිගට පැසිපික් සාගරයෙන්ද, ඊසාන දිගට බෙලිස් රාජ්‍යයෙන්ද (Belize), නැගෙනහිරට කැරිබියාවෙන් සහ ගිණිකොනට හොන්දුරාස් හා එල් සැල්වදෝර් රාජ්‍ය යනාදියෙන් සීමා වී ඇත
භුමි ප්‍රමාණය වර්‍ග කි
108890 ක් ද (වර්‍ග  සැතපුම් 42043) ඇස්තමේන්තු කළ ජනගහනය 13,276,517 ක් ද වෙයි
නියෝජිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රාජ්‍යයක් වන ගුවාටමාලාවේ අගනගරය වන්නේ ගුවාටමාලානුවරයි
ගුවාටමාලාව සතු ජීව විද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් සහ විශේෂිත පරිසර පද්ධතිය නිසා එය ජෛවවිද්‍යාත්මකව බහුලවම පිහිටි ස්ථානයක් ලෙස නම් කිරීමට දායකත්වයක් සැපයීය
'ගිනියා ජනරජය' යන්න ගිනියා රාජ්‍යයේ නිල නාමය වේ
මෙය බටහිර අප්‍රිකාවේ පිහිටි රටකි
කලින් 'ප්‍රංශ ගිනියා' නමින් හදුන්වනු ලැබූ මෙම රට වර්තමානයේ සමහර අවස්ථාවන් හිදී 'ගිනියා කොනක්‍රී' (Guinea conaky) නමින් ද  හදුන්වනු ලබයි
එසේ කෙරෙන්නේ අසල්වැසි ගිනි බිසවූ රාජ්‍යයෙන් වෙන්කර හඳුනාගැනීම පිණිසය
ගිනියා රාජ්‍යයේ අගනුවර වන 'කොනක්‍රී' ජාතික ආණ්ඩුවේ සුවිශේෂි ස්ථානයක් ගනී
එය මෙරටෙහි විශාලතම නගරය ද වන්නේ ය
ගිනියා හි භූමි ප්‍රමාණය වර්‍ග කි
246,000 කි
(වර්‍ග සැතපුම් 94981) අත්ලාන්තික් සාගරයේ බටහිර දේශසීමාවෙන්, නැගෙනහිර ට සහ දකුණට වක් වෙමින් මෙම ර‍ට භූගෝලීය වශයෙන් චන්ද්‍රවංකයක  (අර්ධ කවාකාර) හැඩය ගනී
ගිනියාව, එහි උතුරු දිග දේශසීමාව  ගිනි බිසවු, සෙනෙගල් හා මාලි සමඟින් ද, දකුණු දිග සීමාව සියරා හා ලියොන්, ලයිබීරීයාව සහ අයිවරි කෝස්ට් යන රටවල් සමඟින් ද පොදුවේ පරිහරණය කරයි
නැගෙනහිර දෙසට ගලා බසින නයිජර්  ගංගාව ආරම්භ වන්නේ ගිනියාවෙනි
ගිනියාව ජන වාර්ගික කණ්ඩායම් 24 කට නිවහන වේ
මේ අතරින් ඉතා කැපී පෙනෙන කණ්ඩායම් වන්නේ, ෆ්පුලා (Fulla) මැන්ඩින්කා  (Mandinka) සහ සුසු  (Susu) යන නම් වලින් හඳුන්වනු ලබන ජන වාර්ගික කණ්ඩායම් ය
ගිනි බිසවු ජනරජය පිහිටා ඇත්තේ බටහිර අප්‍රිකාවේය
උතුරට සෙනෙගල්, දකුණට සහ නැගෙනහිරට ගිනියාව, සහ බස්නාහිරට අත්ලාන්තික් සාගරය මෙරටෙහි දේශසීමාවන් වෙයි
මෙහි භූමි ප්‍රමාණයන් ආසන්න වශයෙන් වර්ග කි
37,000 ක් (වර්ග සැතපුම් 14,000) වන අතර ඇස්තමේන්තු ගත ජනගහනය 1,600,000 ක් වේ
ගිනිබිසව් පෘතුගීසි ගිනියාහි, පැරණි පෘතුගීසි කොළනියක් වද තිබිණි
නිදහස ලැබීමත් සමඟ මෙහි අගනුවර හඳුන්වන ලද 'බිසවු' යන නාමය රටේ නමට එකතු  කරනු ලැබීය
එසේ කරන ලද්දේ ගිනියා ජනරජයේ නාමයත් සමඟ ඇතිවිය හැකි ව්‍යාකූලතා මග හැරවීම පිණිසය
ගිනි බිසවු රාජ්‍යයේ ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය, ලොව  ඇති අවම ප්‍රමාණයන්ගෙන් ‍එකකි
ඒකාබද්ධ ගයනා ජනරජය යන නිල නාමයෙන් හඳුන්වන ගයනාව, පෙර කල ව්‍යවහාර කරනු ලැබුවේ 'බ්‍රිතාන්‍ය ගයනා' යන නමින් ය
මෙය පිහිටා ඇත්තේ ඉංග්‍රීසි භාෂා භාවිතයෙන් යුත් කැරිබියන් හි සංස්කෘතිකමය කොටස්කරුවකු වන දකුණු ඇමෙරිකා‍වේ උතුරු වෙරළ තීරයේ ය
1948 දී යුරෝපීයන් විසින් ගවේෂණය කර සොයා ගනු ලැබූ ගයනාව සමඟ  වසර 500 කටත් වැඩි කාලයක සිට ස්පාඤ්ඤ, ලන්දේසි සහ බ්‍රිතාන්‍යයින්  අරගලයෙහි යෙදුනහ
දකුණු  ඇමෙරිකාවේ ප්‍රධාන භූමියෙහි පිහිටි පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලයට අයත් එකම රාජ්‍යය වන්නේ ගයනාවයි. ගයනාවේ අගනුවර වන ජොර්ජ්ටවුන් හි ස්වකීය මහලේකම් මුලස්ථානය පිහිටුවා ගෙන ඇති 'කැරිබියන් ප්‍රජාව' නම් (Caricom) සංවිධානයේ ගයනා රාජ්‍යය සාමාජිකයෙක් වෙයි
එක්සත් රාජධානිය වෙතින් මෙරට නිදහස ලැබුවේ 1966 වර්ෂයේ දීය
ඵෙතිහාසිකව සලකා බැලූ කළ ගයනා නමින් දන්නා ප්‍රදේශය (ජලය බහුල පෙදෙස)  (Land of many waters), ඇමසොන් ගංගාවේ උතුරින් හා ඔරිනොකෝ ගංගාවෙන් නැගෙනහිරින් පිහිටි විශාල ගොඩබිම් ප්‍රමාණයකින්  සමන්විතව යෝධ පළිහක් සේ තිබිණි
17 වන සියවසේ පසුභාගයේ දී සහ 18 වන සියවසේ මුල් කාලයේ දී අධිරාජ්‍යවාදීන් විසින් මතු කී විශාල බිම් පෙදෙසින් උප පාලන ප්‍රදේශ පහක් කැබලි කර වෙන් කරවන ලදි
මෙම උප පාලන ප්‍රදේශ පහ නම් වශයෙන් දක්වතොත් මෙසේ වෙයි
ස්පාඤ්ඤ ගයනාව (දැන් වෙනිසියුලාව), පෘතුගීසි ගයනා (දැන් උතුරු බ්‍රසීලය), බ්‍රිතාන්‍ය ගයනාව (දැන් ගයනාව), ඕලන්ද ගයනාව (දැන් සුරිනාමය) ප්‍රංශ ගයනාවේ පිහිටි ප්‍රංශයට අයත් නූතන පාලන ප්‍රදේශ වශයෙනි
නූතන ගයනාවේ දේශ සීමාවන් වන්නේ, නැගෙනහිරින් සූරිනාමය, දකුණින් සහ නිරිත දිගට බ්‍රසීලය, බටහිරින් වෙනිසියුලාව සහ උතුරින් අත්ලාන්තික් සාගරය යනාදියයි
වර්‍ග කි
215,000 ක භූමි ප්‍රමාණයකින් යුත් ගයනාව, (උරුගුවේ සහ සුරියනාමයට පසුව ) දකුණු ඇමෙරිකා ප්‍රධාන භුමියෙහි පිහිටි තෙවන කුඩාම රට වේ
මෙහි ජනගහනය දළ වශයෙන් 770,000 ක් වේ
(පෘතුගීසි) බ්‍රසීලය, (ඕලන්ද) සූරියනාමය, (ප්‍රංශ) ප්‍රංශ ගයනාව රටවලට අතිරේකව, ස්පාඤ්ඤ බස භාවිතා නොකරන රටවල් හතරෙන් එකක්  ගයනා රාජ්‍යය හදුනාගෙන තිබේ
අයිවර් කෝස්ට්, බටහිර අප්‍රිකාවේ පිහිටා ඇති රටකි
මෙම රට ඉංග්‍රීසි බසින් මෙනමින් පොදුවේ හඳුන්වනු ලබන මුත් එසේ ව්‍යවහාර කිරීම, අයිවරි රාජ්‍ය විසින් නිල වශයෙන් අධෛර්යමත් කරයි
ඔවුන්ගේ මනාපය වන්නේ සියළු භාෂාවන්ගෙන් ස්වකීය රටෙහි ප්‍රංශ නාමය වන'කොටෙ ඩී අයිවරි' (cote d' Ivoire)  යන්නෙන් හඳුන්වනු ලැබීමටයි
අයිවරි කෝස්ට් රාජ්‍ය සතුවන භූමි ප්‍රමාණය වර්‍ග කි
322462 කි
රටේ දේශ සීමාවන් වන්නේ ලයිබීරියාව, ගිනියා, මාලි, බුර්කිනා ෆසෝ හා ඝානා යන රටවල්ය
එහි දකුණු දිග මායිම ගිනියා බොක්ක හරහා වැටී තිබේ
1998 වසරේ දී 15, 366, 672 ක්වූ ජනගහනය, 2009 දී 20,617,068 ක් වනු ඇතැයි ඇස්තමේන්තු කර  තිබිණි
යුරෝපීය ආක්‍රමණයන්ට පෙරාතුව අයිවර් කෝස්ට් රාජ්‍යය බොහෝ වැදගත් රාජ්‍යයන්ට නිවහන වී තිබිණි
එවැනි රාජ්‍යයන් අතර ගයාමාන්, ‍කොං අධිරාජ්‍යය  (Kong Empire)   සහ ‍'බොලෙ' (Baoule)  විය
තවද, ප්‍රංශ යටත් විජිත සමය පුරාවටම සහ අයිවරි කෝස්ට් රාජ්‍යයට නිදහස ලැබීමෙන් පසුව පවා, වෙන්කොට හැඳින්වෙන  ස්වකීය අනන්‍යතාවයන් තවදුරටත් රැකගැනීමට වෑයම් කළ 'අග්නි' රාජධානිය දෙක  (Agno Kingdoms)  'ඉන්ඩෙනී'  (Indenie)  සහ 'සන්වි'   (Sanwi) යන රටවල් ද, අයිවරි කෝස්ට් රාජ්‍යයට අයත්ව තිබිණි
වර්‍ෂ 1843 – 1844 කාලයේ දී එකඟ වූ ගිවිසුමකට අනුව අයිවරි කෝස්ට් ප්‍රංශයේ ආරක්ෂිත යටත් රාජ්‍යයක් බවට පත්වූ අතර, 1893 දී එය අප්‍රිකාව සඳහා වූ යුරෝපීයන්ගේ අරගලයේ කොටසක් ලෙසින්  ප්‍රංශයේ යටත් විජිතයක් බවට පත් කරන ලදි
1960 අගෝස්තු 7 වන දින මෙම රාජ්‍යය නිදහස ලැබීය
1960 සිට 1993 දක්වා මෙරටට නායකත්වය දුන්නේ 'හවුපොඑට් බොයිග්නි' (Houphouet Boigny)  විසින්ය
අයිවරි  කෝස්ට් රාජ්‍ය ස්වකීය බටහිර අප්‍රිකානු අසල්වැසි රටවල් සමඟ දේශපාලනික, හා ආර්ථික සමීප සබඳතා  පවත්වාගෙන යයි
එසේම, බටහිර ජාතීන් සමඟ විශේෂයෙන්ම ප්‍රංශය සමඟ සමීපව ඇසුරු කරයි
කෙසේ වෙතත් 'හවුපොඑට් බොයිග්නි '‍ගේ පාලනය අවසන් වීමෙන් පසුව, මෙම රට නීත්‍යානුකූල නොවන කුමන්ත්‍රණ දෙකකට (1999 දී හා 2001 දී) සහ සිවිල් යුද්ධයකට මුහුණ දුන්නේ ය
එහෙත් මෑතකදී පවත්වන ලද මැතිවරණය ද නව රජය හා කැරලිකරුවන් අතර  ඇතිකර ගත් දේශපාලන එකඟතාවය ද මෙරටට නැවත සාමය ගෙන ඒමට හේතු භූත විය
අද වනවිට අයිවරි කෝස්ට් රාජ්‍යය ජනාධිපතිවරයාට ප්‍රබල විධායක බලතල ආරෝපණය  කරනු ලැබ ඇති ජනරජයක් වෙයි
නීතියට අනුව මෙරටෙහි අගනුවර වනුයේ 'යමොසොවුක්රො' ය (Yamoussoukro)
රාජ්‍ය භාෂාව ප්‍රංශ බසය
මෙම රට පළාත් 19 කට ද, ප්‍රදේශ  58 කට ද බෙදා ඇත
අයිවරි කෝස්ට් රාජ්‍යය කෝපි සහ කොකෝවා නිෂ්පාදනය තුලින් 1960 ගණන් වලදී සහ 1970 ගණන් වලදී බටහිර අප්‍රිකාවේ ඉතා ප්‍රබල ආර්ථිකයක් සහිත රටක් බවට පත් වී තිබිනි
කෙසේ වෙතත් 1980 ගණන් වලදී මෙම රාජ්‍ය මුහුණ දුන් ආර්ථික අර්බුදය, දේශපාලන හා සමාජීය ප්‍රචණ්ඩ හා කැළඹිලි සහිත කාලපරිච්ඡේදයක් වෙත රට ගෙන ගියේය
21 වන සියවසේ අයිවරි කොස්ට් ආර්ථිකය පුළුල් වශයෙන් වෙළෙඳපොල පදනම් කරගන්නක් වු අතර දැඩි විශ්වාසයක් රැදවූයේ කෘෂිකර්මාන්තය මතය
මෙහිදී අලෙවිය සඳහා කෘෂි නිෂ්පාදනයෙහි යෙදුනු කුඩා වතු හිමියෝ පුමුඛ වුහ
ජනගහනයෙන් හතරෙන් එකක් පමණ දිවි ගෙවන්නේ ජාත්‍යන්තර අවම දෛනික ආදායම වූ ඇමෙරිකන් ඩොලර් 1.25 කටත් වඩා අඩු ආදායමක් ලබමිනි
කිරිබටි (
හෝ
),  නිල වශයෙන් හඳුන්වනු  ලබන්නේ කිරිබටි ජනරජය යන නමිනි
මෙය, මධ්‍යම ඝර්මකලාපීය පැසිෆික් සාගරයේ පිහිටි දිවයිනකි
කිරිබටි ජනරය, කොරල් පර 32 කින් ද නැවත සාදා ගන්නා ලද කොරල් දිවයිනකින් ද නිර්මාණය වී තිබේ
3,500,000 පුරා පැතිර පවතී
නිරක්ෂ රේඛාව මත පිහිටි දූපතකි
නැගෙනහිර දේශසීමාව ජාත්‍යන්තර දින රේඛාව වෙයි
කිරිබටි යන නාමය ප්‍රධාන දූපත් සමූහයේ 'ගිල්බට් දූපත්' (Gilbert Islands) යන නාමයෙන් නිරුක්ති වූ, 'ගිල්බට්ස්' යන දේශීය උච්චාරණයෙන් බිදී  ආවකි
1979 දි එක්සත් රාජධානිය වෙතින්  මෙරටට නිදහස ලැබිණි
පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලයේ ද ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ සහ ලෝක බැංකුවේ ද සාමාජික  රටක් වන කිරිබටි 1999 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ පූර්ණ සාමාජිකත්වය ලැබීය
මූලාශ්‍ර

ඕෂනියානු රටවල්
ලාඕස් රාජ්‍යයේ නිල නාමය 'ලාඕස් ජනතා ප්‍රජාතාන්ත්‍රවාදී ජනරජය ' වේ
මෙය අග්නිදිග ආසියාවේ අවශේෂ රටවලින් වට වී පිහිටි රටක් වෙයි
මෙහි මායිම් වනුයේ වයඹ දිගින් බුරුමය සහ මහජන චීන සමූහාණ්ඩුවද නැගෙනහිරින් වියට්නාමය ද, දකුණු දිගින් කාම්බෝජය ද සහ බටහිරින් තායිලන්තය ද වශයෙනි
ලාඕස්හි ඉතිහාසය, 14 වන සියවසේ සිට 18 වන සියවස දක්වා දිවයයි
එනම් එරට අතීතය 'දශ ලක්ෂ සංඛ්‍යාත හස්තීන්ගේ භූමිය' යනුවෙන් ද හඳුන්වනු ලැබු 'ලැන් ක්ෂැං' රාජධානිය දක්වා ඈතට විහිද යයි
ප්‍රංශයේ ආරක්ෂිත රාජ්‍යයක්ව පැවති කාලපරිච්චේදයෙන් අනතුරුව 1949 වර්ෂයේ දී ලාඕසය ස්වාධීනත්වය ලැබීය
1975 වසරේ දී 'පැ‍තේ ලාඕ කොම්යුනිස්ට් ව්‍යාපාරය' බලයට පත්වීමත් සමඟ දීර්ඝ කාලයක් පුරා පැවති සිවිල් යුද්ධය නිල වශයෙන් සමාප්ත විය
එනමුදු පාර්ශවයන් අතර අරගල වසර ගණනාවක් යනතුරුම අඛණ්ඩව පැවතිණි
2006 වර්ෂයේ දත්තයන්ට අනුව ජනගහනයෙන් සියයට හතලිස් හතරක ප්‍රතිශතයක් දිවි ගෙවනුයේ දෛනික ජාත්‍යන්තර අවම ආදායම් මට්ටම වන ඇමෙරිකන් ඩොලර් 1.25 කට වඩා අඩු ආදායමක් ලබමිනි
මධ්‍යම ඔත්තු සේවයේ ලෝක ‍තොරතුරු වාර්තා පොතෙහි මෙම ජනගහන ප්‍රතිශතය දක්වා ඇත්තේ සියයට 26% ක් ලෙසය
මෙම රාජ්‍යයෙහි නිල නාමය 'ලෙසොතෝ රාජධානිය" නම් වේ
ලෙසොතෝ සිවි දෙසින්ම වට වී ඇත්තේ දකුණු අප්‍රිකානු ජනරජයෙනි
රටෙහි වපසරිය වර්ග කිලෝමීටර් 30,000 කට (වර්ග සැතපුම් 11583 කට ) මඳක් වැඩි ප්‍රමාණයකි
ඇස්තමේන්තු ගත ජනගහනය ආසන්න වශයෙන් 1,800,000 කි
එහි අගනරගය ද, විශාලම නගරයද වනුයේ 'මසේරු" ය
ලොව පිහිටි රටවල් අතරින් වඩාත්ම දකුණු දෙසින් වටවී පවතින රට වනුයේ ද ලෙසෝ‍තෝ ය
එය පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලයේ සාමාජික රටකි
'ලෙසෝතෝ' යනු 'ලෙසොතෝ' බස කථා කරන ජනතාවගේ රට යන්නෙහි දළ පරිවර්තනයකි
ජනගහනයෙන් සියයට 40% පමණ දිවි ගෙවනුයේ  දිනකට අවම ජාත්‍යන්තර ආදායම් මට්ටම වන ඩොලර් 1.25 කටත් වඩා අඩු ආදායමක් ලබමිනි
මැඩගස්කරය හෙවත් මැඩගස්කර් ජනරජය, අප්‍රිකාවේ ගිනිකොණ වෙරලට ඔබ්බෙහි ඉන්දියන් සාගරයේ පිහිටා ඇති දිවයිනක් වේ
මැඩගස්කරය නමින් ද හඳුන්වනු ලබන ප්‍රධාන දූපත, ලොව පිහිටි විශාලත්වයෙන් සිව්වන ස්ථානය ගන්නා වූ දූපතක් වන අතර ලෝකයේ ශාක සහ සත්ව විශේෂයන් ගෙන් සියයට 5% ක පමණ ප්‍රමාණයකට නිවහන ද වේ
මින් සියයට 80% ක පමණ ප්‍රතිශතයක් මැඩගස්කරයට පමණක් ආවේනික වෙති
ප්‍රයිමේතාවන්ගේ උනහපුළු අව‍ගෝත්‍රය (Lemur infraorder of primates) මාංශ භක්ෂක ෆෙපාසා (Carnivorous Fossa) පක්ෂීන් කුල තුනක්,  (Three birds families) සහ බා - ඩ- බාබ් වෘක්ෂ විශේෂ හයක්  (Six baobab species) යනාදී මේ අතර වෙයි
ජනගහනයෙන් තුනෙන් දෙකක්ම ජාත්‍යන්තර දෛනික අවම ආදායම් මට්ටම වූ ඇමෙරිකන් ඩොලර් 1.25 කටත් වඩා පහල ආදායම් ලබමින් දිවිගෙවන්නෝ වෙති
References 

 
අප්‍රිකාව තුළ රටවල්
African Union member states
ඉන්දියන් සාගරයේ රටවල්
East Africa
French-speaking countries
දූපත් රටවල්
අප්‍රිකානු දූපත්
Islands of Madagascar
Least Developed Countries
Member states of La Francophonie
Physiographic provinces
Southern Africa
States and territories established in 1960
Former colonies of ප්‍රංශය
මාලි රටෙහි නිල නාමය වන්නේ 'මාලි ජනරජය' යන්නයි
උතුරට, ඇල්ජීරියාව, නැගෙනහිරට නයිජිරියාව, දකුණට බුර්කිතා, ෆපසෝ සහ අයිවරි කෝස්ට්ද, නිරිත දිගට ගිනියාවත්,බටහිරට සෙනෙගල් හා මොරි‍ටානියා යන රටවල්ද මෙහි දේශි සීමාවන්ය
මෙහි භූමි ප්‍රමාණය වර්‍ග කි
1,240,000 වන අතර ජනගහනය මිලියන 14 කට වැඩි වේ
මාලි හි අගනගරය වනුයේ බමාකෝ (Bamako) ය
මාලි රාජ්‍යය පළාත් අටකින් සමන්විත වන අතර එහි උතුරට ඇති දේශසීමාව සහරාවේ මධ්‍ය ප්‍රදේශයට ළංවෙයි
එසේම බහුතරයක් ජනතාව වාසය කරන මාලි හි දකුණු පළාතේ නයිජර් සහ සෙනෙගල් නම්වූ ගංඟා දෙක දක්නට ලැබේ
රටෙහි ආර්ථික ව්‍යුහය කෘෂිකර්මාන්තය, සහ ධීවර කර්මාන්තය යන ක්ෂේත්‍ර
මූලික කොට පනතියි
මාලී සතු ස්වාභාවික සම්පත් අතර රන්, යුරේනියම් සහ ලවණ වර්ගද වෙයි
එහෙත් මාලි රාජ්‍යය යනු ලොව පවත්නා අන්තලෙස දිළිදුභාවයට පත්ව සිටින රටකි
වත්මන් මාලි රාජ්‍යය වරෙක සහරාව පුරා විහිදුනු වෙළද ජාලය හසුරුවන ලද බටහිර අප්‍රිකානු අධිරාජ්‍ය ත්‍රිත්වයේ කොටස් කරුවකුව සිටියේ ය
එම අධිරාජ්‍යයන් ත්‍රිත්වය වන්නේ ඝානා අධිරාජ්‍යය, මාලී යන නාමම ඇතිවීමට මුලාශ්‍ර වූ මාලි අධිරාජ්‍යය, හා ‍සොන්ඝයි (Songhai) අධිරාජ්‍යයන් වේ
18 වැනි ශත වර්ෂයේ පසුභාගයේ දී, මාලි රාජ්‍යය ප්‍රංශයේ පාලනයට නතු වූණි
එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ප්‍රංශ සූඩාන්හි කොටසක් බවටද පත් වීමට මාලි රාජ්‍යයට සිදු විය
මාලි, සෙනගල් රාජ්‍යය සමඟ එකවිට නිදහස ලබමින් 'මාලි ෆෙඩරල් රාජ්‍ය සමූහය' බවට පත් වූයේය
වසරක් ඇවෑමෙන් වර්ෂ 1991 දී දියත් වූ කුමන්ත්‍රණයක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් සම්පාදනය කිරීමටත් ප්‍රජාතන්ත්‍රික , බහු පක්ෂ රාජ්‍යයක් ලෙස මාලී රාජ්‍යය ස්ථාපිත වීමත් සිදුවිය
ජනගහනයෙන් හරි අඩකටත් වැඩි පිරිසකගේ දෛනික ආදායම ඇමෙරිකන් ඩොලර් 1.25 ටත් වඩා අඩු අගයක් ගනී
මෙය ලෝකයේ අනෙක් රටවල දෛනික ආදායම හා සැසදීමේදී ඉතාමත් පහළ අගයකි
මෝල්ටාව යනු,  සිසිලියට  දකුණින්ද, ටියුනීසියාවට  නැගෙනහිරින්ද සහ,   ලිබියාවට  උතුරින්ද, මධ්‍යධරණි මුහුදේ පිහිටි දකුණු යුරෝපියානු රටකි
යම්තම්  භූමි ප්‍රමාණයක් ආවරණය කිරීම නිසා, ලොව කුඩාතම රටවල් අතුරින් එකක් සහ වඩාත් ජනගහණ ඝණත්වය සහිත රටවල් අතුරින් එකක් බවට මෝල්ටාව පත්කරයි
මෝල්ටාවේ අගනුවර වැලෙටා වෙයි
නිල භාෂා දෙකක් එය සතු වෙයි
මෝල්ටීසියානු සහ ඉංග්‍රීසි
ඉතිහාසය පුරාම  මොල්ටාව පිහිටා තිබෙන ස්ථානය ප්‍රබල යුද්ධෝපායන් ක්‍රියාත්මක කිරීමෙහි ලා ඉතා වැදගත් ඉඩ ප්‍රස්තා සලසා දී තිබුණත්, ෆනීෂියන්වරු, ග්‍රීකයන්, රෝමන්වරු, ෆැටිමිඩ්ස් (Fatimids), සිසිලියන්වරු , ශාන්ත ජෝන් නයිට්වරු, ප්‍රංශ හා බ්‍රිතාන්‍ය යන ජාතීන්ට මෙම දූපත් පාලනය කිරීමේ බලය අනුපිළිවෙලින් ලබා දී තිබිණි
මොල්ටාව, වසර 1964 දී එක්සත් රාජධානිය වෙතින් නිදහස ලබාගත් අතර පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලයේ සාමාජිකත්වයෙහි තවදුරටත් රැදී සිටීමේ නිදහස තබාගනිමින්, 1974 දී ජනරජයක් බවට පත්විය
1964 සිට මොල්ටාව එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ  සාමාජික රටකි
යුරෝපා සංගමයේ සාමාජිකත්වය ලබාගත්තේ වර්ෂ 2004 දීය
මෙම රාජ්‍යය 2007 සිට  ෂෙනගන් (Schengen) ගිවිසුමහි පාර්ශවකරුවෙකුද, 2008 සිට යුරෝසෝන්හි   (eurozone)  සාමාජිකයකු ද වන්නේ ය
මල්ටා රාජ්‍යයට දීර්ඝ කාලින ක්‍රිස්තියානි උරුමයක් තිබේ
එය, පුරෝගාමී ක්‍රිස්තියානු ධර්මදූතයින්ගේ නිල පෙදෙසක් ද වන්නේ ය
'අපෝස්තල්'  (Apostle)  පනතට අනුව පෝල් ශාන්තුවරයාගේ යාත්‍රාව  'මෙලිටේ' (melite)  හිදි මුහුදුබත් විය
ඉන්පසු මෙම සාන්තුවරයා පූජකවරයකු ලෙස 'මෙලිටේ' හි  විසීය
බයිබලය  උගතුන් බොහෝ දෙනෙකු 'මෙලිටේ' යනුවෙන් දක්වන්නේ මල්ටාව බවට හඳුනා ගනිති
කතෝලික ධර්මය, මොල්ටාවේ නිල ආගම ලෙස නොකඩවා පවතින අතර, එය එරටෙහි ප්‍රමුඛ ආගම ද වන්නේ ය
මොල්ටාව ප්‍රචලිත වන්නේ එහි දක්නා ලැබෙන ලෝක උරුමයන් හේතු කොටගෙනය
මේවා අතරින් කැපී පෙනන වැදගත් ස්ථානය වන්නේ යුරෝපයේ දක්නට ලැබෙන ඉතා පෞරාණික කිසිදු කලා  ශිල්පයක් හා නොඈදුනු තනිව තිබෙන්නා වූ නිර්මාණයක් වන මොල්ටාවේ ශිලාමය සිද්ධස්ථානයන් ය
ආශ්‍රිත

එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්‍ය
මාෂල් දූපත් හි නිල නාමය වනුයේ 'මාෂල් දූපත් ජනරජය' යන්නයි
මෙය පැසිපික් සාගරය මධ්‍යයේ කොරල් පර සහ දූපත් වලින් සැදුම් ලත් මයික්‍රොනීසියානු ජාතික රාජ්‍යයකි
මාෂල් දූපත් පිහිටියේ ජාත්‍යන්තර දින රේඛාව‍ට බටහිරින් සහ නිරක්ෂයට හරියටම උතුරිනි
ජනගහනය දළ වශයෙන් 62,000 කි
මෙ‍රටෙහි දේශ සීමාවන් වනුයේ උතුරින් නාඋරු සහ කිරිබටි, නැගෙනහිරින් මයික්‍රොනේසියා ෆෙඩරල් රාජ්‍ය, දකුණින් මාෂල් දූපත් රාජ්‍ය විසින් හිමිකම් කියා පාන්නා වූ ඇමෙරිකන් ප්‍රාන්තයක් වන වේක් දූපතත් (wake Island) ය
ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයත් සමඟ එළඹුනු 'නිදහස් ගිවිසුමක්' යටතේ 1986 දී මාෂල් දූපත් ස්වාධීනත්වය ලැබීය
මොරිටේනියාවේ නිල නාමය 'මොරිටේනියා ඉස්ලාමීය ජනරජය'නම් වෙයි
මෙය පිහිටා ඇත්තේ බටහිර අප්‍රිකාවේය
මෙහි දේශ සීමා ලෙස බටහිරින් අත්ලාන්තික් සාගරයත්,නිරිත දිගට සෙනෙගල්ද, නැගෙනහිරට සහ ගිණිකොනට මාලී රටද, ඊසාන දිගින  ඇල්ජිරියාව සහ වයඹින්  මොරොක්කෝව විසින් පාලනය කරනු ලබන බටහිර සහරාවද වෙයි
නූතන රාජ්‍යයෙන්, පැරණි මොරිටානියා පළාතේ නිරිත දිග දිසාව දක්වාම ආවරණය වන නමුදු, මොරිටානියා හි රෝමන් පළාත සිහිගන්වනු වස්  මෙරටට ඒ නම ලැබී තිබේ
අගනගරය සේම මොරිටානියාහි පිහිටි විශාලම නගරය වනුයේද අත්ලාන්තික් වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇති 'නොවක්චොට්' (Nouachott) නුවරයි
ජෙනරල් මොනටඩ් අවුල්ඩ් අබිදෙල් අසීස්ගේ නායකත්වයෙන් දියත් කරන ලද හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් මගින් 2008 අගෝස්තු 6 වන දින එවකට පැවති මොරිටානියා සිවිල් ආණ්ඩුව, බලෙන් නෙරපා හරිනලදී
එම වර්ෂයේම ජූලි 19 වැනි දින පැවැත් වූ ජනාධිපතිවරණයට තරඟ කිරීම පිණිස ජනරාල් අසීස් යුධ හමුදාවෙන් ඉල්ලා අස්වූ අතර පසුව ඔහු මැතිවරණයද ජයගත්තේය
මොරිටානියාහි ජනගහනයෙන් 20% පමණ ජීවත් වනුයේ දිනකට ඇමරිකන් ඩොලර් 1.25 කටත් අඩු ආදායමක් ලබමිනි
මොනාකෝ රාජ්‍යයේ නිල නාමය වනුයේ ප්‍රින්සිපැලිටි ඔෆ් මොනාකෝ යන්නය
(Principality of Monaco) මධ්‍යධරණී මුහුදේ උතුරු මැදට වන්නට නිරිත දිග යුරෝපයේ පිහිටි කුඩා ස්වෛරී රාජ්‍යයකි
මොනාකො තුන් පැත්තකින්ම  වටවී ඇත්තේ එහි අසල්වැසි රටවන ප්‍රංශයෙනි
රට මැද සිට ඉතාලියට ඇති දුර කි
16 (සැතපුම් 9.9) කි
එහි භූමි ප්‍රමාණය වර්‍ග කි
2.02 km2 (0.78 sq mi)වේ
ජනගහනය 36,371 කි
මෙය ලෝකයේ දෙවනුවට කුඩාම රට වන අතර ලෝකයේ ජන ඝනත්වය අධිකම රට ද වෙයි
මොනාකෝ යනු රටේ නම, මෙන්ම (එහි තිබෙන එකම නගරය වන) අගනුවරෙහි නමද වන්නේ ය
එය බදුවලින් තොර වූ කෙම්බිමක් ලෙස ප්‍රකටය
ජනගහනයෙන් බහුතරයක් එනම් 84% ක් පමණ ධනවත් විදේශිකයෝ වෙති
බොහෝ විට මෙම රට හඳුන්වනු ලබන්නේ යුරෝපයේ "ලාස් වේගා‍ස්" යනුවෙනි
මොනාකෝහි පාලනය ව්‍යවස්ථානුරූප රාජාණ්ඩු ක්‍රමයකි
පාලනය කරනුයේ කුමාරයෙකු විසිනි
දැනට රාජ්‍ය නායකයා වනුයේ II වැනි ඇල්බට් කුමාරයයා
1297 සිට ග්‍රිමාල්ඩ් රාජවංශිකයින් විසින්( House of qrimaldi) මෙම රාජ්‍ය පාලනය කරන ලදී
වර්ෂ 1861 දී අත්සන් කරන ලද ප්‍රංශ - මොනාකො ගිවිසුම මඟින් මෙම රාජ්‍යයෙහි ස්වෛරීභාවය නිල වශයෙන් පිළිගනු ලැබිණි
මොනාකෝ නිදහස් රාජ්‍යයක් වන නමුදු එහි ආරක්ෂාව පිළිබඳ වගකීම ඇත්තේ ප්‍රංශයටය
මූලාශ්‍ර

කුමාරධානි
යුරෝපා රටවල්
පලාවු ජනරජය යන නිල නාමයෙන් හැඳින්වෙන පලාවූ රාජ්‍යය, පිලිපීනයට සැතපුම් 500 ක් (කිලෝමීටර් 800) පමණ නැගෙනහිරින් සහ ටෝකියෝ නගරයට සැතපුම් 2000 (කිලෝමිටර් 3200) පමණ දකුණින් පිහිටා ඇති රාජ්‍යයක් ‍වේ
(එක්සත් ජනපදය විසින් පරිපාලන කටයුතු සිදු කළා වූ ) එක්සත් ජාතීන්ගේ භාරකාර මණ්ඩලයේ භාරකාරත්වයෙන් 1994 වර්ෂයේ දී මිදුණු පලාවූ රාජ්‍යය, ලොව පවතින කෙටි කාලීන ඉතිහාසයක් ඇති ඉතා කුඩා ස්වෛරී ‍රාජ්‍යයන්ගෙන් එකක් වේ
දේශිය උච්චාරණය මත පිහිටා සමහර අවස්ථාවන් හිදී මෙරටේ නාමය ඉංග්‍රීසි බසින් ''බෙලෝ" (Belau) යනුවෙන් කියවනු ලැබේ
එසේම (Pelew) යනුවෙන් ද පෙර කළ උච්චාරණය කර තිබේ
පලාවු
ජනරජ
පැරගුවේ ජනරජය යන නිල නාමයෙන් හඳුන්වනු ලබන පැරගුවේ රාජ්‍යය, සිව් දෙසින්ම භූමියෙන් සපුරා වට වූ බටහිර අර්ධ ගෝලයෙහි  පිහිටි රටවල් අතරින් එකකි
අනෙක් එවැනි ම රටක් වනුයේ බොලීවියාවයි. මේ දෙරට ම පිහිටා ඇත්තේ දකුණු ඇමෙරිකාවේ ය
පැරගුවේ ගංගාවෙහි දෙවුරු පුරා පිහිටි පැරගුවේ රාජ්‍යයේ දේශ සීමා වනුයේ දකුණින් හා නිරිත දිගින්  ආර්ජන්ටිනාව, නැගෙනහිරින් හා ඊසාන දිගින්  බ්‍රසීලය සහ වයඹ දිගින් බොලීවියාව වශයෙනි
මෙම රට දකුණු ඇමෙරිකා මධ්‍ය ප්‍රදේශයෙහි පිහිටා තිබීම හේතු කොට ගෙන සමහර අවස්ථාවන්හි දී 'ඇමෙරිකාවේ හදවත' යනුවෙන් ද හඳුන්වනු ලබයි
2009 වසර වන විට ඇස්තමේන්තු කළ ජනගහනය මිලියන හයකට අධික සංඛ්‍යාවක් විය
දකුණු ඇමෙරිකානු රටවල්
කටාර් රාජ්‍යය යනුවෙන් ද නැතහොත් දේශිය වශයෙන් 'දව්ලත් කටාර්' (Dawlat Qatar) යනුවෙන් ද මෙරට හඳුන්වයි.කටාර් රාජ්‍යය මැදපෙරදිග පිහිටි ආරාබියානූ එමීර් රාජ්‍යයට අයත් (Emirate) අරාබි අර්ධද්විපයේ ඊසාන දිග වෙරළ තීරයෙහි පිහිටා ඇති කුඩා රටකි
දකුණු දෙසින් සවුදි අරාබිය නොවුයේ නම්, පර්සියන් මුහුදු බොක්කෙන් මෙරට සිව් දෙසම වටවන්නට ඉඩ තිබිණි
ආසන්නයෙහි පිහිටි බහරේන් දූපත, කටාර් රාජ්‍යයෙන් වෙන් වෙන්නේ පර්සියන් ගල්ෆ් සමුද්‍ර සන්ධියෙනි
කටාර් රාජ්‍යය ඛණිජ තෙලින් හා ගෑස් සම්පතින් පොහොසත් රටකි
ලොව විශාලත්වයෙන් තෙවනි තැන ගන්නා ගෑස් සංචිතයන් ද ඉහළම ‍එක් පුද්ගල ආදායම වාර්තා වන්නේද මෙරටිනි
පරිපූර්ණ රාජාණ්ඩුවක් වන කටාර් රාජ්‍යය වර්ෂ 1800 යේ මැද භාගයේ සිටම පාලනය කරන ලද්දේ 'අල්තානි' පවුල විසිනි
එවකට දිළිදු රාජ්‍යයක්ව පැවති කටාර් රාජ්‍යය බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතයක් බවට පත්වීය
පසුව ඛණිජ තෙල් සහ ස්වාභාවික ගෑස් නිෂ්පාදන ක්ෂේත්‍රයෙහි ලා කැපී පෙනුණු වර්ධනයත් සමග ඉහළ ආදායම් තත්ත්වයක් සපිරි, ස්වාධීන රාජ්‍යක් බවට ක්‍රමයෙන් පරිවර්තනය විය
වර්ෂ 1972 පටන් මෙරට පාලනය කළ රාජ්‍ය නායකයා (එමීර් ) විසින් ඛණිජ තෙලින් ඉපැයූ ආදායම් නිරන්තරයෙන් අපගමනය කිරීම (Siphoni off) හේතු කොට ගෙන  අසූව දශකයේ පසුභාගයෙහිද අනූව දශකයේ මුල් කාලසීමාවන් හිදි ද, කටාර් ආර්ථිකය ප්‍රපාතයට ඇද වැටිණි
ඔහුගේ පුත් එනම් වර්තමාන පාලකයා (එමීර්) වන හමාඩ් බින් කලීෆා අල්තානි 1995 වසරේ දියත් කළ ලේ වැගිරීමකින් තොරව සිදුකළ කුමන්ත්‍රණයක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඔහුගේ පියාව පාලනයෙන් නෙරපා හැරිණි
බහරේන් සහ සවුදි අරාබිය සමග දිගු කාලයක් පුරා පැවති ‍දේශසීමා ආරවුල 2001 වසරේ දී විසදා ගැනීමට කටාර් රාජ්‍යය සමත් වන ලදී
කොංගෝ ජනරජය (ප්‍රංශ
Rpublique du Congo), කොංගෝ-බ්‍රසාවිල්, කොංගෝ ජනරජය හෝ සරලව කොංගෝ ලෙසද හැඳින්වේ, මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ කොංගෝ ගඟට බටහිරින් බටහිර වෙරළ තීරයේ පිහිටි රටකි
එය බටහිරින් ගැබොන්, එහි වයඹ දෙසින් කැමරූන් සහ එහි ඊසාන දෙසින් මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය, ගිනිකොන දෙසින් කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය, දකුණින් ඇන්ගෝලියානු කැබින්ඩා සහ නිරිත දෙසින් අත්ලාන්තික් සාගරයෙන් මායිම් වේ
මෙම කලාපය අවම වශයෙන් වසර 3,000 කට පෙර බන්ටු කතා කරන ගෝත්‍රිකයන් විසින් ආධිපත්‍යය දැරූ අතර, ඔවුන් කොංගෝ ගංගා ද්‍රෝණියට පිවිසෙන වෙළඳ සම්බන්ධතා ගොඩනඟා ගත්හ
කොංගෝව මීට පෙර සමක අප්‍රිකාවේ ප්‍රංශ යටත් විජිතයේ කොටසක් විය
කොංගෝ ජනරජය 1958 නොවැම්බර් 28 වන දින පිහිටුවන ලද අතර 1960 දී ප්‍රංශයෙන් නිදහස ලබා ගන්නා ලදී
එය කොංගෝ මහජන සමූහාණ්ඩුව නමින් 1969 සිට 1992 දක්වා මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී රාජ්‍යයක් විය
1992 සිට රටේ බහු-පක්ෂ මැතිවරණ පැවති නමුත්, 1997 කොංගෝ ජනරජයේ සිවිල් යුද්ධයේදී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීව තේරී පත් වූ රජයක් නෙරපා හරින ලදී
1979 දී ප්‍රථම වරට බලයට පත් වූ ජනාධිපති ඩෙනිස් සසෝ න්ගුසෝ 1992 දක්වාත් පසුව නැවත බලයේ පිහිටුවීමෙන් පසුවත් පාලනය කළේය
එය අප්‍රිකානු සංගමයේ, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ, ලා ෆ්‍රැන්කොෆෝනි, මධ්‍යම අප්‍රිකානු රාජ්‍යයන්ගේ ආර්ථික ප්‍රජාව සහ නොබැඳි ව්‍යාපාරයේ සාමාජිකයෙකි
එය ගිනියා බොක්කෙහි 4 වැනි විශාලතම තෙල් නිෂ්පාදකයා බවට පත් වී ඇති අතර, සමහර ප්‍රදේශවල දේශපාලන හා ආර්ථික අස්ථාවරත්වය සහ රට පුරා තෙල් ආදායම අසමාන ලෙස බෙදා හැරීම සමඟ රටට යම් සමෘද්ධියක් ලබා දෙයි
එහි ආර්ථිකය තෙල් අංශය මත රඳා පවතින අතර 2015 තෙල් මිල පහත වැටීමෙන් පසු ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී වී ඇත
ක්‍රිස්තියානි ආගම යනු රට තුළ වඩාත් පුළුල් ලෙස ප්‍රකාශ කරන ඇදහිල්ලයි
නිරුක්තිය 
එය නම් කර ඇත්තේ 1483 හෝ 1484 දී පෘතුගීසීන් ප්‍රථම වරට පැමිණි කාලය වන විට එහි බලය අල්ලාගෙන සිටි බන්ටු රාජධානියක් වන කොන්ගෝ වෙතින් එහි නම ව්‍යුත්පන්න වූ කොංගෝ ගඟ අනුව ය
රාජධානියේ නම ව්‍යුත්පන්න වී ඇත්තේ එහි ජනතාව වන බකොන්ගෝ, "දඩයම්කරුවන්" යන අරුත දෙන අන්තර නාමයකිනි
එය ප්‍රංශය විසින් යටත් විජිතයක් බවට පත් වූ කාලය තුළ එය ප්‍රංශ කොංගෝව හෝ මැද කොංගෝව ලෙස හැඳින්විණි
එය අසල්වැසි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කොංගෝ ජනරජයෙන් වෙන්කර හඳුනා ගැනීම සඳහා, එය සමහර විට කොංගෝ (බ්‍රසාවිල්), කොංගෝ-බ්‍රසාවිල් හෝ පොඩි කොංගෝ ලෙස හැඳින්වේ
බ්‍රසාවිල් ව්‍යුත්පන්න වී ඇත්තේ යටත් විජිතයේ නිර්මාතෘ පියරේ සැවොර්ග්නන් ද බ්‍රාසා, ඉතාලි වංශාධිපතියෙකු වන මොරුසෝ කොමියුනයේ බ්‍රාසාකෝ නගරයට යොමු කරන ලද නමකි, ඔහුගේ නම ලතින් බ්‍රැටියුස් හෝ බ්‍රැකියස් වෙතින් ව්‍යුත්පන්න වී ඇත, එහි තේරුම "හස්තය" යන්නයි
ඉතිහාසය 
බන්ටු ව්‍යාප්තිය අතරතුර ගෝත්‍ර ආරම්භ කළ බන්ටු කතා කරන ජනයා බොහෝ දුරට ක්‍රි
1500 දී පමණ ප්‍රදේශයේ මුල් වැසියන් වූ පිග්මි ජනයා අවතැන් වී අවශෝෂණය කර ගත්හ
පසුකාලීනව ඇන්ගෝලාව, ගැබොන් සහ කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයේ කොටස් අත්පත් කරගත් බන්ටු ජනවාර්ගික කණ්ඩායමක් වන බකොංගෝ එම රටවල් අතර වාර්ගික සබඳතා සහ එදිරිවාදිකම් සඳහා පදනම විය
කොන්ගෝ, ලෝන්ගෝ සහ ටෙකේ ඇතුළු සමහර බන්ටු රාජධානි කොංගෝ ද්‍රෝණියට පිවිසෙන වෙළඳ සබඳතා ගොඩනඟා ගත්හ
පෘතුගීසි ගවේෂක ඩියෝගෝ කාඕ 1484 දී කොංගෝවට ළඟා විය
රට අභ්‍යන්තරයේ බන්ටු රාජධානි සහ යුරෝපීය වෙළෙන්දන් අතර වෙළඳ සබඳතා වර්ධනය විය, ඔවුන් භාණ්ඩ වෙළඳාම් කරන, භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය කරන, සහ මිනිසුන් අල්ලාගෙන වහල්භාවයට පත් කරන ලදී
ශතවර්ෂ ගණනාවකට පසු අත්ලාන්තික් සාගරයේ වෙළඳාමේ කේන්ද්‍රීය කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස, කොංගෝ ගංගා ඩෙල්ටාවේ සෘජු යුරෝපීය ජනපදකරණය 19 වන සියවසේදී ආරම්භ වූ අතර, පසුව කලාපයේ බන්ටු සමාජවල බලය ඛාදනය විය
කොංගෝ ගඟට උතුරින් පිහිටි ප්‍රදේශය 1880 දී ප්‍රංශ ස්වෛරීත්වය යටතට පත් වූයේ පියරේ ද බ්‍රාසා විසින් බටේකේ රජු වන මාකෝකෝ සමඟ ඇති කර ගත් ගිවිසුමේ ප්‍රතිඵලයක් වශයෙනි
මාකෝකෝගේ මරණයෙන් පසු, ඔහුගේ වැන්දඹුව වූ Ngalifourou රැජින ගිවිසුමේ නියමයන් තහවුරු කර යටත් විජිතවාදීන්ගේ හිතවතෙක් බවට පත්විය
මෙම කොංගෝ ජනපදය මුලින්ම ප්‍රංශ කොංගෝ ලෙසත් පසුව 1903 දී මැද කොංගෝ ලෙසත් ප්‍රසිද්ධ විය
1908 දී ප්‍රංශය විසින් ප්‍රංශ සමක අප්‍රිකාව (AEF) සංවිධානය කරන ලදී, එය මධ්‍යම කොංගෝව, ගැබොන්, චැඩ් සහ ඕබන්ගුයි-කැරි (පසුව එය මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය වේ)
ප්‍රංශ ජාතිකයන් බ්‍රසාවිල් ෆෙඩරල් අගනුවර ලෙස නම් කරන ලදී
කොංගෝවේ යටත් විජිත පාලනයේ පළමු වසර 50 තුළ ආර්ථික සංවර්ධනය ස්වභාවික සම්පත් නිස්සාරණය මත කේන්ද්‍රගත විය
පළමු ලෝක සංග්‍රාමයෙන් පසු කොංගෝ-සාගර දුම්රිය මාර්ගය ඉදිකිරීම අවම වශයෙන් ජීවිත 14,000 ක් අහිමි කර ඇති බවට ගණන් බලා ඇත
දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී ප්‍රංශයේ නාසි ආක්‍රමණය අතරතුර, බ්‍රසාවිල් 1940 සහ 1943 අතර නිදහස් ප්‍රංශයේ සංකේතාත්මක අගනුවර ලෙස ක්‍රියා කළේය
1944 බ්‍රසාවිල් සමුළුව ප්‍රංශ යටත් විජිත ප්‍රතිපත්තියේ ප්‍රතිසංස්කරණ කාල පරිච්ඡේදයක් ප්‍රකාශ කළේය
කොංගෝව AEF සහ ෆෙඩරල් අගනුවර බ්‍රසාවිල් හි කේන්ද්‍රීය භූගෝලීය පිහිටීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස යටත් විජිත පරිපාලන සහ යටිතල පහසුකම් වියදම් පශ්චාත් යුධ ව්‍යාප්තියෙන් "ප්‍රතිලාභ" ලැබීය
හතරවන ජනරජය පිහිටුවන ලද 1946 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව සම්මත කිරීමෙන් පසු එයට ප්‍රාදේශීය ව්‍යවස්ථාදායකයක් තිබුණි
1958 දී පස්වන ජනරජය පිහිටුවන ලද ප්‍රංශ ව්‍යවස්ථා සංශෝධනයෙන් පසුව, AEF එහි සංඝටක කොටස්වලට විසුරුවා හරින ලද අතර, ඒ සෑම එකක්ම ප්‍රංශ ප්‍රජාව තුළ ස්වාධීන යටත් විජිතයක් බවට පත්විය
මෙම ප්‍රතිසංස්කරණ අතරතුර, මැද කොංගෝව 1958 දී කොංගෝ ජනරජය ලෙස හැඳින්වූ අතර 1959 දී එහි පළමු ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී
එම්බොචිස් (ජැක් ඔපංගල්ට් ට අනුග්‍රහය දැක්වූ) සහ ලාරිස් සහ කොන්ගෝස් (ප්‍රංශ සමක අප්‍රිකාවේ තේරී පත් වූ ප්‍රථම කළු නගරාධිපති ෆුල්බර්ට් යූලූ ට පක්ෂ වූ) අතර ප්‍රතිවිරෝධය 1959 පෙබරවාරි මාසයේදී බ්‍රසාවිල් හි කැරලි මාලාවක් ඇති වූ අතර එය ප්‍රංශ හමුදාව විසින් යටත් කර ගන්නා ලදී
මැතිවරණය පැවැත්වුණේ 1959 අප්‍රේල් මාසයේදීය
1960 අගෝස්තු මාසයේදී කොංගෝව ස්වාධීන වන විට, යූලූ හි හිටපු විරුද්ධවාදියා වූ ඔපංගල්ට් ඔහු යටතේ සේවය කිරීමට එකඟ විය
දැඩි කොමියුනිස්ට් විරෝධියෙකු වූ යූලූ කොංගෝ ජනරජයේ පළමු ජනාධිපතිවරයා බවට පත් විය
පොයින්ට්-නොයර් හි දේශපාලන ආතතිය ඉතා ඉහළ බැවින්, යූලූ අගනුවර බ්‍රසාවිල් වෙත ගෙන ගියේය
1960 අගෝස්තු 15 වන දින කොංගෝ ජනරජය ප්‍රංශයෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම ස්වාධීන විය
කම්කරු කොටස් සහ ප්‍රතිවාදී දේශපාලන පක්ෂ විසින් ඔහුව නෙරපා හරින ලද දින 3 ක නැගිටීමක් උසිගන්වන තෙක් යූලූ රටේ පළමු ජනාධිපතිවරයා ලෙස පාලනය කළේය
කොංගෝ හමුදාව රට අත්පත් කරගෙන ඇල්ෆොන්ස් මැසම්බා-ඩෙබට්ගේ නායකත්වයෙන් සිවිල් තාවකාලික ආන්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී
1963 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ, මස්සම්බා-ඩෙබට් වසර 5 ක ධුර කාලයක් සඳහා ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය
මස්සම්බා-ඩෙබට් ගේ නිල කාලය තුළ පාලන තන්ත්‍රය "විද්‍යාත්මක සමාජවාදය" රටේ ව්‍යවස්ථාමය මතවාදය ලෙස පිළිගත්තේය
1964 දී කොංගෝව ඉතිහාසයේ පළමු වරට ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා උළෙලට තනි මලල ක්‍රීඩකයෙකු සමඟ නිල කණ්ඩායමක් යැවීය
1965 දී කොංගෝව සෝවියට් සංගමය, මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව, උතුරු කොරියාව සහ උතුරු වියට්නාමය සමඟ සබඳතා ඇති කර ගත්තේය
ආර්ථික හා සමාජීය මට්ටමින්, මස්සම්බා-ඩෙබට් සෞඛ්‍ය සම්පන්න සහ දැඩි කළමනාකරණයක් මෙහෙයවීය
ඔහුගේ සභාපතිත්වය යටතේ, කොංගෝව කාර්මිකකරණය වීමට පටන් ගත් අතර කොංගෝ වැසියන්ගේ ජීවන තත්ත්වය වැඩිදියුණු විය
විශාල ශ්‍රම බලකායක් සහිත සමහර විශාල නිෂ්පාදන ඒකක ඉදිකරන ලදි
කිංසුන්ඩි හි රෙදිපිළි කම්හල, එටුම්බි හි තල් වතු, බීටූ හි ගිනිකූරු කම්හල, යෝරෝ හි නැව් තටාක ආදිය
සෞඛ්‍ය මධ්‍යස්ථාන මෙන්ම පාසල් කණ්ඩායම් (විද්‍යාල සහ ප්‍රාථමික පාසල) නිර්මාණය කරන ලදී
රටේ පාසල් ඇතුළත් වීමේ අනුපාතය කළු අප්‍රිකාවේ ඉහළම අගය බවට පත් විය
ඒ අතරම, බ්‍රසාවිල් මධ්‍යම අප්‍රිකාව පුරා වාමාංශික පිටුවහල් කරන්නන්ගේ මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත්විය
1965 පෙබරවාරි 14 සිට 15 දක්වා රාත්‍රියේ කොංගෝ ජනරජයේ රාජ්‍ය නිලධාරීන් 3 දෙනෙකු පැහැර ගන්නා ලදී
ලාසරේ මැට්සොකෝටා (ප්‍රංශ) (ජනරජයේ අභිචෝදකයා), ජෝසප් පුවාබු (ප්‍රංශ) (ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයේ සභාපති) සහ ඇන්සල්මේ මැසූම් (ප්‍රංශ) (කොංගෝ තොරතුරු නියෝජිතායතනයේ අධ්‍යක්ෂ)
මෙම මිනිසුන් දෙදෙනෙකුගේ සිරුරු පසුව කොංගෝ ගගේ තිබී විකෘති කර සොයා ගන්නා ලදී
මස්සම්බා-ඩෙබට් ගේ පාලන තන්ත්‍රය ඔහුගේ පක්ෂයේ මිලීෂියා ඒකක පුහුණු කිරීම සඳහා කියුබානු හමුදා භටයින් සියයකට පමණ රට තුළට ආරාධනා කළේය
1966 දී අනාගත ජනාධිපති මාරියන් න්ගුවාබිට පක්ෂපාතී පැරෂුට් භටයින් විසින් මෙහෙයවන ලද කුමන්ත්‍රණයකින් බේරීමට මෙම හමුදා ඔහුගේ රජයට උදව් කළහ
රට තුළ ආයතනික, ගෝත්‍රික සහ මතවාදී කොටස් සමගි කිරීමට මස්සම්බා-ඩෙබත්ට නොහැකි වූ අතර ඔහුගේ පාලනය 1968 සැප්තැම්බර් මාසයේදී ලේ රහිත කුමන්ත්‍රණයකින් අවසන් විය
කුමන්ත්‍රණයට සහභාගී වූ මාරියන් න්ගුවාබි 1968 දෙසැම්බර් 31 දින ජනාධිපති ධූරයට පත් විය
වසරකට පසුව, න්ගුවාබි කොංගෝ අප්‍රිකාවේ පළමු "මහජන ජනරජය", කොංගෝ මහජන සමූහාණ්ඩුව ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, එහි නම කොංගෝ ලේබර් පක්ෂය (PCT) ලෙස වෙනස් කිරීමට ජාතික විප්ලවවාදී ව්‍යාපාරයේ තීරණය ප්‍රකාශයට පත් කළේය
ඔහු 1972 දී කුමන්ත්‍රණයකින් දිවි ගලවා ගත් අතර 1977 මාර්තු 18 වන දින ඝාතනය කරන ලදී
ජෝකිම් යොම්බි-ඔපන්ගෝ ජනාධිපති ලෙස කටයුතු කරමින් අන්තර්වාර ආන්ඩුවකට නායකත්වය දීමට පක්ෂයේ 11 දෙනෙකුගෙන් යුත් හමුදා කමිටුවක් (CMP) පසුව නම් කරන ලදී
වසර දෙකකට පසුව, යොම්බි-ඔපාන්ගෝ බලයෙන් ඉවත් වීමට බල කෙරුණු අතර, ඩෙනිස් සසෝ න්ගුසෝ නව ජනාධිපති බවට පත් විය
සසෝ න්ගුසෝ රට නැගෙනහිර කොටස සමඟ පෙලගැසී සෝවියට් සංගමය සමඟ 20 වසරක මිත්‍රත්ව ගිවිසුමක් අත්සන් කළේය
වසර ගණනාවක් පුරා, සසෝට ඔහුගේ ආඥාදායකත්වය පවත්වා ගැනීම සඳහා දේශපාලන මර්දනය මත වැඩිපුර විශ්වාසය තැබීමට සහ අනුග්‍රහය මත අඩුවෙන් විශ්වාසය තැබීමට සිදු විය
1991 දී සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පාලන තන්ත්‍රයට මුක්කු ගැසීමට සෝවියට් ආධාර අවසන් වූ අතර එය බලය අත්හැරියේය
බහු-පක්ෂ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කාලපරිච්ඡේදය තුළ කොංගෝවේ පළමු තේරී පත් වූ ජනාධිපති (1992-1997) බවට පත් වූ පැස්කල් ලිසුබා ආර්ථිකය ලිබරල් කිරීමට ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ සහාය ඇතිව ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කිරීමට උත්සාහ කළේය
1993 සහ 1994 වසරවලදී කොංගෝවේ පළමු කොංගෝ සිවිල් යුද්ධය ඇති විය
1996 ජූනි මාසයේදී, IMF විසින් වසර 3ක SDR69.5m (US$100m) වැඩිදියුණු කරන ලද ව්‍යුහාත්මක ගැලපුම් පහසුකම (ESAF) අනුමත කරන ලද අතර 1997 දී කොංගෝවේ සිවිල් යුද්ධය ආරම්භ වූ විට අලුත් කරන ලද වාර්ෂික ගිවිසුමක් ප්‍රකාශයට පත් කිරීමට අද්දර සිටියේය
කොංගෝවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ප්‍රගතිය 1997දී අවසන් වූයේ ලිසුබා සහ සසෝ සිවිල් යුද්ධයේදී බලය සඳහා සටන් කිරීමට පටන් ගත් අවස්ථාවේදීය
1997 ජූලි මාසයේ පැවැත්වීමට නියමිතව තිබූ ජනාධිපතිවරනය ළං වන විට, ලිසුබා සහ සසෝ කඳවුරු අතර ආතතීන් වැඩි විය
ජූනි 5 වන දින, ජනාධිපති ලිසුබාගේ රජයේ හමුදා බ්‍රසාවිල් හි සසෝගේ පරිශ්‍රය වට කළ අතර, සසෝ ඔහුගේ පුද්ගලික මිලීෂියාවේ ("කොබ්‍රාස්" ලෙස හඳුන්වන) සාමාජිකයින්ට විරුද්ධ වන ලෙස නියෝග කළේය
මේ අනුව මාස 4ක ගැටුමක් ආරම්භ වූ අතර එය බ්‍රසාවිල් හි සමහරක් විනාශ කර හෝ හානි කළ අතර සිවිල් වැසියන් දස දහස් ගණනක් මිය ගියේය
ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ඇන්ගෝලියානු රජය සසෝ බලයට පත් කිරීම සඳහා කොංගෝව ආක්‍රමණය කිරීම ආරම්භ කළ අතර ලිසුබා රජය බිඳ වැටුණි
ඉන් පසුව සසෝ තමා ජනාධිපති ලෙස ප්‍රකාශ කළේය
2002 මැතිවරණයේ දී, ප්‍රකාශිත ඡන්දවලින් 90% කට ආසන්න ප්‍රතිශතයක් ලබා ගනිමින් සසෝ ජයග්‍රහණය කළේය
ඔහුගේ ප්‍රධාන ප්‍රතිවාදීන් දෙදෙනා වන ලිසුබා සහ බර්නාඩ් කොලෙලස් තරඟ කිරීම වැළැක්වීය
ඉතිරි ප්‍රතිවාදියෙකු වූ ඇන්ඩ්‍රේ මිලොන්ගෝ ඔහුගේ ආධාරකරුවන්ට මැතිවරණ වර්ජනය කරන ලෙස උපදෙස් දුන් අතර පසුව තරඟයෙන් ඉවත් විය
2002 ජනවාරියේ ජනමත විචාරණයකින් එකඟ වූ ව්‍යවස්ථාවකින් ජනාධිපතිවරයාට නව බලතල ලබා දී ඔහුගේ ධූර කාලය වසර 7 දක්වා දීර්ඝ කර නව ද්විමණ්ඩල සභාවක් හඳුන්වා දෙන ලදී
ජාත්‍යන්තර නිරීක්ෂකයින් ජනාධිපතිවරනය සංවිධානය කිරීම සහ ව්‍යවස්ථාපිත ජනමත විචාරණය පිලිබඳව ගැටළුවක් ඇති කර ගත් අතර, ඒ දෙකම කේවල පක්ෂ රාජ්‍යයේ කොංගෝවේ යුගයේ සංවිධානය කිරීමේදී සිහිගන්වයි. ජනාධිපතිවරනයෙන් පසුව, පාස්ටර් න්තුමි විසින් නායකත්වය දුන් රජයේ හමුදා සහ කැරලිකරුවන් අතර සටන් නැවත ආරම්භ විය
ගැටුම අවසන් කිරීම සඳහා සාම ගිවිසුමක් 2003 අප්‍රේල් මාසයේදී අත්සන් කරන ලදී
2009 ජූලි මාසයේ පැවති මීළඟ ජනාධිපතිවරණයෙන් සසෝ ජය ගත්තේය
රාජ්‍ය නොවන සංවිධානයක් වන කොංගෝ මානව හිමිකම් පිළිබඳ නිරීක්ෂණ ආයතනයට අනුව, මැතිවරණය "ඉතා අඩු" ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීම සහ "වංචා සහ අක්‍රමිකතා" වලින් සලකුණු විය
2015 මාර්තු මාසයේදී, සසෝ ඔහුට තවත් නිල කාලයක් සඳහා තරඟ කිරීමට අවශ්‍ය බව ප්‍රකාශ කළ අතර ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ව්‍යවස්ථාපිත ජනමත විචාරණයක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 2016 ජනාධිපතිවරනයේදී තරඟ කිරීමට ඔහුට අවසර දුන් ව්‍යවස්ථාව වෙනස් විය
ඇතැමුන් වංචනික යැයි විශ්වාස කළ මැතිවරණයෙන් ඔහු ජයග්‍රහණය කළේය
අගනුවර ප්‍රචණ්ඩ විරෝධතා වලින් පසුව, සසෝ, සිවිල් යුද්ධයේ නින්ජා කැරලිකරුවන් පදනම් වූ තටාක කලාපයට පහර දුන්නේ, අවධානය වෙනතකට යොමු කිරීමක් යැයි විශ්වාස කළ දෙයකිනි
මෙය 2016 අප්‍රේල් මාසයේදී හමුදාවට එරෙහිව ප්‍රහාර දියත් කළ නින්ජා කැරලිකරුවන්ගේ පුනර්ජීවනයකට තුඩු දුන් අතර, 80,000 ක ජනතාවක් තම නිවෙස්වලින් පලා යාමට හේතු විය
2017 දෙසැම්බර් මාසයේදී සටන් විරාම ගිවිසුමක් අත්සන් කරන ලදී
රජය 

ජනරජයේ රජය යනු අමාත්‍ය මණ්ඩලය හෝ කැබිනට් මණ්ඩලය පත් කරන තේරී පත් වූ ජනාධිපතිවරයෙකු සහිත අර්ධ-ජනාධිපති ක්‍රමයකි
අගමැතිවරයා ඇතුළු සභාව තෝරාගනු ලබන්නේ පාර්ලිමේන්තුවේ තේරී පත්වන නියෝජිතයන්ගෙන්ය
1990 ගණන්වල සිට රට තුළ බහු-පක්ෂ දේශපාලන ක්‍රමයක් පැවති අතර එය ජනාධිපති ඩෙනිස් සසෝ න්ගුසෝ විසින් ආධිපත්‍යය දරයි
සසෝ න්ගුසෝ හට ඔහුගේම කොංගෝ කම්කරු පක්ෂය (ප්‍රංශ
Parti Congolais du Travail) මෙන්ම කුඩා පක්ෂ රාශියකින්ද පිටුබලය ලැබේ
සසෝ ගේ පාලන තන්ත්‍රය දූෂණ හෙළිදරව් කිරීම් දැක ඇති අතර ඒවා වාරණය කිරීමට උත්සාහ දරයි
එක් ප්‍රංශ පරීක්ෂණයකින් බැංකු ගිණුම් 110කට අධික ප්‍රමාණයක් සහ ප්‍රංශයේ "විශාල දේපල" දුසිම් ගනනක් සොයා ගන්නා ලදී
සසෝ වංචා විමර්ශන "ජාතිවාදී" සහ "යටත්විජිත" ලෙස හෙලා දුටුවේය
පැනමා පත්‍රිකා වල ඩෙනිස් සසෝ න්ගුසෝ ගේ පුත් ඩෙනිස් ක්‍රිස්ටෙල් සසෝ-න්ගුසෝ ගේ නම හෙලිදරව් කර ඇත
2015 මාර්තු 27 වන දින සසෝ න්ගුසෝ නිවේදනය කළේ, ඔහුට අඛණ්ඩව තෙවැනි වරටත් බලයට පත්වීමට ඉඩ සැලසීම සඳහා රටේ 2002 ව්‍යවස්ථාව වෙනස් කිරීම පිළිබඳ ජනමත විචාරණයක් ඔහුගේ රජය පවත්වන බවයි. ඔක්තෝබර් 25 වැනිදා, මීළඟ මැතිවරණයට ඉදිරිපත් වීමට සසෝ න්ගුසෝ ට ඉඩ දීම පිළිබඳව රජය ජනමත විචාරණයක් පැවැත්වීය
රජය කියා සිටියේ මෙම යෝජනාව ඡන්දදායකයින්ගෙන් 92% ක් විසින් අනුමත කර ඇති අතර සුදුසුකම් ඇති ඡන්දදායකයින්ගෙන් 72% ක් සහභාගී වූ බවයි. ජනමත විචාරණය වර්ජනය කළ විපක්ෂය කියා සිටියේ ආණ්ඩුවේ සංඛ්‍යාලේඛන අසත්‍ය බවත් ඡන්දය ව්‍යාජ එකක් බවත්ය
මැතිවරනය ප්‍රශ්න මතු කළ අතර සිවිල් නොසන්සුන්තා සහ විරෝධතාකරුවන්ට පොලිස් වෙඩි තැබීම් ද සමග සිදු විය
ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී පැවති ජනමත විචාරණයට පෙර පැවති විපක්ෂ රැලිවලදී අවම වශයෙන් පුද්ගලයින් 18 දෙනෙකු ආරක්ෂක හමුදා විසින් ඝාතනය කරන ලදී
පරිපාලන අංශ 

එය දෙපාර්තමේන්තු  12 කට බෙදා ඇත
දෙපාර්තමේන්තු කොමියුනි සහ දිස්ත්‍රිකවලට බෙදා ඇත
මේවා
මානව හිමිකම් 
සමහර පිග්මිවරුන් උපතේ සිට බන්ටස් දක්වා සම්බන්ධතාවයක සිටින අතර සමහරු වහල්භාවය ලෙස හැඳින්වේ
කොංගෝ මානව හිමිකම් නිරීක්ෂණාගාරය පවසන්නේ පිග්මිවරුන් සුරතල් සතුන් මෙන් දේපළ ලෙස සලකන බවයි. 2010 දෙසැම්බර් 30 දින, කොංගෝ පාර්ලිමේන්තුව ආදිවාසීන්ගේ අයිතිවාසිකම් ප්‍රවර්ධනය කිරීම සහ ආරක්ෂා කිරීම සඳහා නීතියක් සම්මත කළේය
මෙම නීතිය අප්‍රිකාවේ එවැනි "පළමු" නීතියයි
භූගෝලය 
ස්වාභාවික භූ දර්ශන උතුරු නියාරි ගංවතුර වනාන්තරවල සැවානා තැනිතලාවේ සිට, කොංගෝ ගඟ දක්වා, රළු කඳු සහ මයෝම්බේ වනාන්තර දක්වා සහ අත්ලාන්තික් වෙරළ තීරය දිගේ කිලෝමීටර් 170 ක වෙරළ තීරයන් විහිදේ
කොංගෝව පිහිටා ඇත්තේ උප සහරා අප්‍රිකාවේ මධ්‍යම-බටහිර කොටසේ, සමකය දිගේ, අක්ෂාංශ 4N සහ 5S සහ දේශාංශ 11 සහ 19E අතර පිහිටා ඇත
එහි දකුණින් සහ නැගෙනහිරින් කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයයි
එය බටහිරින් ගැබොන්, උතුරින් කැමරූන් සහ මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය සහ නිරිත දෙසින් කැබින්ඩා (ඇන්ගෝලා) මායිම් වේ
එය අත්ලාන්තික් සාගරයේ වෙරළ තීරයක් ඇත
නිරිත දෙසින් වෙරළබඩ තැනිතලාවක් වන අතර එහි මූලික ජලාපවහනය වන්නේ කොයිලූ-නියාරි ගඟයි
රට අභ්‍යන්තරය දකුණට සහ උතුරට ද්‍රෝණි 2ක් අතර මධ්‍යම සානුවකින් සමන්විත වේ
වනාන්තර විනාශ වීමේ වේගය වැඩි වෙමින් පවතී
කොංගෝවට 2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 8.89/10ක් තිබූ අතර, එය රටවල් 172ක් අතරින් ගෝලීය වශයෙන් 12 වැනි ස්ථානයට පත්ව ඇත
කොංගෝව භෞමික පරිසර කලාප 4ක් තුළ පිහිටා ඇත
අත්ලාන්තික් සමක වෙරළබඩ වනාන්තර, වයඹ කොංගෝලියානු පහත්බිම් වනාන්තර, බටහිර කොංගෝලියානු වගුරු වනාන්තර සහ බටහිර කොංගෝලියානු වනාන්තර-සැවානා මොසෙයික්
රට සමකය මත පිහිටා ඇති බැවින්, දේශගුණය වසර පුරා වඩාත් ස්ථාවර වන අතර, සාමාන්‍ය දිවා උෂ්ණත්වය තෙතමනය සහිත 24 C (75 F) සහ රාත්‍රී සාමාන්‍යයෙන් 16 C (61 F) සහ 21 C ( 70 F)
සාමාන්‍ය වාර්ෂික වර්ෂාපතනය දකුණේ නියාරි නිම්නයේ මිලිමීටර 1,100 (අඟල් 43) සිට මධ්‍යම කොටස්වල මිලිමීටර 2,000 (අඟල් 79) දක්වා පරාසයක පවතී
වියළි කාලය ජුනි සිට අගෝස්තු දක්වා වන අතර, රටේ බහුතරයක තෙත් සමය උපරිම වර්ෂාපතනය 2 ක් ඇත
ඒ මාර්තු-මැයි සහ සැප්තැම්බර්-නොවැම්බර් ය
2006-07 දී, වනජීවී සංරක්ෂණ සංගමයේ පර්යේෂකයන් සංඝ කලාපයේ Ouesso දිස්ත්‍රික්කය කේන්ද්‍ර කරගත් "අධික වනාන්තර" ප්‍රදේශවල ගෝරිල්ලන් අධ්‍යයනය කළහ
ඔවුන් කියා සිටින්නේ බටහිර පහතරට ගෝරිල්ලන් 125,000 ක ප්‍රමාණයක් මිනිසුන්ගෙන් හුදකලා වී ඇති "මිනිස් වාසයට  නුසුදුසු" වගුරු බිම් මගින් බොහෝ දුරට සංරක්ෂණය කර ඇති බවයි.

වනජීවී 
කොංගෝ ජනරජයේ වන ජීවීන් යනු විවිධ වර්ගයේ ජීවීන්ගේ විශේෂවල මිශ්‍රණයකි
රට තුළ ක්ෂීරපායී විශේෂ 400 ක්, පක්ෂි විශේෂ 1,000 ක් සහ ශාක විශේෂ 10,000 ක් (කොංගෝ ජනරජයට ආවේණික වූ ඒවායින් 3,000 ක්) ඇත
රටේ බොහෝ ප්‍රදේශ නිවර්තන වැසි වනාන්තරවලින් වැසී ඇත, නමුත් සමහර දකුණු ප්‍රදේශ දැව කැපීමෙන් ඉවත් කර ඇත
පුළුල් කොංගෝ ගංගා ද්‍රෝණිය එහි වනාන්තර තුළ දක්නට ලැබෙන විවිධ වන ජීවීන් සඳහා ගෝලීය කීර්තියක් ලබා ඇත
ශාක 
කොංගෝ ජනරජය නිවර්තන ශාක විශේෂ 10,000 කට ආසන්න ප්‍රමාණයක නිවහන වේ
එයින් සියයට තිහක් (3,000) කොංගෝවට විශේෂිත වේ
කොංගෝ ශාකවලට වඩාත් විවිධ වූ සහ පොහොසත් පරිසරයන් සහ විශාලතම වනාන්තර ප්‍රදේශ ඇතුළත් වන අතර, වඩාත් විවිධාකාර වන්නේ කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය පමණි
රට තුළ ශාක විශේෂ 6,000 ක් පමණ ඇත
සත්ව විශේෂ 
2008 දී පමණ වනජීවී සංරක්ෂණ සංගමයේ පර්යේෂකයන් සංග කලාපයේ Ouesso දිස්ත්‍රික්කය කේන්ද්‍ර කර ගනිමින් දැඩි වනාන්තර සහිත ප්‍රදේශවල ගෝරිල්ලන් අධ්‍යයනය කළහ
ඔවුන් බටහිර පහතරට ගෝරිල්ලන් (Gorilla gorilla gorilla) අනුපිළිවෙලින් 125,000 ක ජනගහනයක් යෝජනා කළ අතර, මිනිසුන්ගෙන් හුදකලා වීම බොහෝ දුරට වගුරුබිම් මගින් ආරක්ෂා වී ඇත
මසුන් 
කොංගෝ ජනරජයේ මත්ස්‍ය විශේෂ 700ක් පමණ ඇත
ආර්ථිකය 

ආර්ථිකය යනු ග්‍රාමීය කෘෂිකර්මාන්තයේ සහ හස්ත කර්මාන්තවල මිශ්‍රණයකි, ප්‍රධාන වශයෙන් ඛනිජ තෙල්, ආධාරක සේවා මත පදනම් වූ කාර්මික අංශයක් සහ අයවැය ගැටළු සහ "අධික සේවක සංඛ්‍යාව" මගින් සංලක්ෂිත රජයකි
ඛනිජ තෙල් නිස්සාරණය ආර්ථිකයේ ප්‍රධාන මාර්ගය ලෙස වන වගාව ආදේශ කර ඇත
2008 දී තෙල් අංශය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 65%, රජයේ ආදායමෙන් 85% සහ අපනයනවලින් 92% සඳහා දායක විය
රටට ප්‍රයෝජනයට නොගත් ඛනිජ සම්පත් ඇත
1980 ගණන්වල තෙල් ආදායම ඉහළ යාම නිසා රජයට විශාල පරිමාණ සංවර්ධන ව්‍යාපෘති සඳහා මුදල් යෙදවීමට හැකි විය
දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය වාර්ෂිකව 5% ක සාමාන්‍යයක් වර්ධනය විය
ආන්ඩුව "ආදායම් හිඟයකට" දායක වෙමින් ඛනිජ තෙල් ඉපැයීම්වලින් කොටසක් උකස් කර ඇත
1994 ජනවාරි 12 වන දින, ෆ්‍රෑන්ක් කලාපයේ මුදල් ඒකක 50% කින් අවප්‍රමාණය වීම නිසා 1994 දී 46% ක උද්ධමනයක් ඇති වූ අතර, එතැන් සිට උද්ධමනය අඩු වී ඇත
ලෝක බැංකුව සහ ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල ඇතුළු ජාත්‍යන්තර සංවිධානවල සහාය ඇතිව ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ප්‍රයත්නයන් දිගටම පැවතුනි
1997 ජූනි මාසයේදී සිවිල් යුද්ධය පැන නැගීමත් සමඟ ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩසටහන නතර විය
1997 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී සසෝ න්ගුසෝ නැවත බලයට පත් වූ විට, ඔහු ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ සහ පුද්ගලීකරනය සහ ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය ආයතන සමඟ සහයෝගීතාව අලුත් කිරීම සඳහා ඉදිරියට යාමට කැමැත්ත ප්‍රසිද්ධියේ ප්‍රකාශ කළේය
ආර්ථික ප්‍රගතිය, තෙල් මිල පහත වැටීමෙන් සහ ජනරජයේ අයවැය හිඟය තවත් නරක අතට හැරවූ සිද්ධියක් වන 1998 දෙසැම්බරයේ සන්නද්ධ ගැටුම නැවත ආරම්භ වීමෙන් වඩාත් නරක අතට හැරුනි
පරිපාලනය "නොසන්සුන් අභ්‍යන්තර සාමයක්" සඳහා මුලසුන හොබවන අතර 2003 සිට වාර්තාගත ඉහල තෙල් මිල සමග, ප්‍රකෘතිය උත්තේජනය කිරීමේ සහ දරිද්‍රතාවය අඩු කිරීමේ "දුෂ්කර" ආර්ථික ගැටළු වලට මුහුණ දෙයි
ස්වාභාවික වායු සහ දියමන්ති අනෙකුත් අපනයන වන අතර, කොංගෝව 2004 දී කිම්බර්ලි ක්‍රියාවලියෙන් බැහැර කරන ලද්දේ එහි බොහෝ දියමන්ති අපනයනය, ඇත්ත වශයෙන්ම, අසල්වැසි කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයෙන් පිටතට ගෙන යන බවට චෝදනා මධ්‍යයේ ය
එය 2007 දී කණ්ඩායමට නැවත ඇතුළත් කරන ලදී
කොංගෝ ජනරජයේ භාවිත නොකළ මූලික ලෝහ, රත්‍රන්, යකඩ සහ පොස්පේට් නිධි ඇත
එය අප්‍රිකාවේ ව්‍යාපාර නීතිය සමගි කිරීම සඳහා වූ සංවිධානයේ (OHADA) සාමාජිකයෙකි
ආනයනය මත යැපීම අවම කිරීම සඳහා දකුණු අප්‍රිකානු ගොවීන්ට හෙක්ටයාර 200,000 ක ඉඩම් බදු දීමට කොන්ගෝ රජය 2009 දී ගිවිසුමක් අත්සන් කළේය
කොංගෝ ජනරජයේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 2014 දී 6% කින් වර්ධනය වූ අතර 2015 දී 7.5% කින් වර්ධනය වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ
2018 දී කොංගෝ ජනරජය ඛනිජ තෙල් අපනයනය කරන රටවල සංවිධානයට සම්බන්ධ විය
කොන්ගෝ-සාගර දුම්රිය 1930 ගණන්වල බලහත්කාර කම්කරුවන් විසින් ඉදිකරන ලද්දකි
සමහර යටත් විජිත වාස්තුවිද්‍යාත්මක උරුමයන් සංරක්ෂණය කර ඇත
වාස්තුවිද්‍යාත්මක කටයුතු ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම බ්‍රසාවිල් හි ක්‍රියාත්මක වෙමින් පවතී, නිදසුනක් ලෙස, 2011 දී නිම කරන ලද ශාන්ත-ඇන් ඩු කොන්ගෝ හි බැසිලිකාවේ
ජනවිකාශය 

එහි ජනගහනය නිරිතදිග කොටසේ සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති අතර උතුරේ නිවර්තන වනාන්තර ප්‍රදේශ පාහේ ජනාවාසයෙන් තොරය
එහි මුළු ජනගහනයෙන් 70% ක් ජීවත් වන්නේ නාගරික ප්‍රදේශවල, එනම් බ්‍රසාවිල්, පොයින්ට්-නොයර් හෝ නගර දෙක සම්බන්ධ කරන කිලෝමීටර 534 (සැතපුම් 332) දුම්රිය මාර්ගයට සම්බන්ධ නගර හෝ ගම්වලින් එකක ය
ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල, කාර්මික සහ වාණිජ ක්‍රියාකාරකම් සමහර වසරවලදී පහත වැටී ඇති අතර, ග්‍රාමීය ආර්ථිකයන් ආධාර සහ යැපීම සඳහා රජය මත යැපෙන තත්ත්වයට පත්ව ඇත
ජනවාර්ගික විද්‍යාව විසින් රට තුළ කතා කරන භාෂා 62ක් හඳුනා ගනී
කොංගෝ යනු විශාලතම ජනවාර්ගික කණ්ඩායම වන අතර ජනගහනයෙන් අඩක් පමණ වේ
කොංගෝවේ වඩාත්ම වැදගත් උප සමූහ වන්නේ ලාරි, බ්‍රසාවිල් සහ පූල් ප්‍රදේශවල සහ විලී, පොයින්ට්-නොයර් අවට සහ අත්ලාන්තික් වෙරළ තීරයේ ය
දෙවන විශාලතම කණ්ඩායම වන්නේ ජනගහනයෙන් 16.9% ක් සිටින බ්‍රසාවිල් හි උතුරේ ජීවත් වන ටෙකේ ය
ම්බෝචි උතුර, නැගෙනහිර සහ බ්‍රසාවිල් හි ජීවත් වන අතර ජනගහනයෙන් 13.1% ක් වේ
පිග්මිවරුන් කොංගෝවේ ජනගහනයෙන් 2% කි
1997 යුද්ධයට පෙර, යුරෝපීයයන් සහ අනෙකුත් අප්‍රිකානු නොවන 9,000ක් පමණ කොංගෝවේ ජීවත් වූ අතර, ඔවුන්ගෙන් වැඩි දෙනෙක් ප්‍රංශ ජාතිකයෝ වූහ
ඇමරිකානු සංක්‍රමණිකයන් 300ක් පමණ කොංගෝවේ වාසය කරති
CIA World Factbook ට අනුව, 2007 වන විට කොංගෝ ජනරජයේ ජනතාව බොහෝ දුරට කතෝලිකයන් (33.1%), ලුතරන්වරුගේ පිබිදීම (22.3%) [ෆින්ලන්ත සහ ප්‍රොවින්ගේ ආගමික ව්‍යාපාරයකි
] සහ අනෙකුත් ප්‍රොතෙස්තන්තිකයන් (19.9%)
ඉස්ලාම් අනුගාමිකයින් 1.6% කි
මෙයට මූලික වශයෙන් හේතු වී ඇත්තේ නාගරික මධ්‍යස්ථාන වෙත විදේශීය ශ්‍රමිකයින් ගලා ඒමයි
2011-12 සමීක්‍ෂණයකට අනුව, සමස්ත සරු භාවය අනුපාතය එක් කාන්තාවකට උපදින දරුවන් 5.1ක් වූ අතර නාගරික ප්‍රදේශවල 4.5ක් සහ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල 6.5ක් වේ
සෞඛ්‍ය 
2004 දී රාජ්‍ය වියදම් සෞඛ්‍යය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 8.9% ක් වූ අතර පුද්ගලික වියදම් 1.3% ක් විය
2012 වන විට, HIV/AIDS ව්‍යාප්තිය අවුරුදු 15 සිට 49 දක්වා 2.8%ක් විය
2004 දී සෞඛ්‍ය වියදම ඒක පුද්ගල ඩොලර් 30 ක් විය
ජනගහනයෙන් කොටසක් මන්දපෝෂණයෙන් පෙළෙන අතර, මන්දපෝෂණය කොංගෝ-බ්‍රසාවිල්හි ගැටලුවකි
2000 ගණන්වල (දශකයේ) පුද්ගලයන් 100,000 කට වෛද්‍යවරු 20 දෙනෙක් සිටියහ
2010 වන විට, මාතෘ මරණ අනුපාතය සජීවී උපත් 100,000 කට මරණ 560 ක්වූ අතර, ළදරු මරණ අනුපාතය සජීවී උපත් 1,000 කට මරණ 59.34 ක් විය
කාන්තා ලිංගික ඡේදනය (FGM) සීමිත භූගෝලීය ප්‍රදේශවලට සීමා වේ
අධ්‍යාපනය 
දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ රාජ්‍ය වියදම 1991 ට වඩා 2002-05 දී අඩු විය
රාජ්‍ය අධ්‍යාපනය න්‍යායාත්මකව අවුරුදු 16ට අඩු අය සඳහා නොමිලේ සහ අනිවාර්ය වන අතර, ප්‍රායෝගිකව වියදම් පවතී
2005 දී ශුද්ධ ප්‍රාථමික බඳවා ගැනීමේ අනුපාතය 44% ක් වූ අතර එය 1991 දී 79% සිට පහත වැටීමකි
යොමු කිරීම්

කොංගෝ ජනරජය
කොංගෝ
ජනරජ
අප්‍රිකාව තුළ රටවල්
ශාන්ත ක්‍රිස්ටෝපර් සහ නෙවිස් ෆෙඩරල් රාජ්‍ය සංගමය යනුවෙන් ද හඳුන්වනු ලබන 'ශාන්ත කිට්ස් සහ නෙවිස් ෆෙඩරල් රාජ්‍ය සමූහය යනු බටහිර ඉන්දීය කලාපයේ පිහිටි 'ලීවර්ඩ්' දූපත් දෙකක වූ ෆෙඩරල් රාජ්‍යයකි
වපසරිය හා ජනගහනය සැලකීමට ගත් කළ මෙම රට ඇමෙරිකා මහද්වීපයේ පිහිටි කුඩාම ස්වෛරී රාජ්‍යය ‍වේ
වඩා විශාල දූපත වන ශාන්ත කිට්ස්හි පිහිටා ඇති 'බසෙටෙරේ' (Basseterre) ෆෙඩරල් ක්‍රමයට සංවිධානය වූ මෙරටෙහි අගනුවරද, ආණ්ඩුවේ මුලස්ථානය ද වන්නේ ය, විශාල වශයෙන් කුඩා රාජ්‍යය වන්නේ නේවිස්ය
එය 'ද නැරෝ' (The Narrows) නමින් හඳුන්වන නොගැඹුරු ඇළ හරහා ශාන්ත කිට්ස් හි සිට සැතපුම් 2 ක් ගිණිකොන දෙසට වන්නට පිහිටා තිබේ
ඉතිහාසයට අනුව 'ඇන්ගියුලා' නම් වූ බ්‍රිතාන්‍ය යටත් දේශයද මෙම ෆෙඩරල් රාජ්‍ය සංගමයේ කොටසක් ව තිබී ඇත
එකල මෙය පොදුවේ හඳුන්වා ඇත්තේ 'ශාන්ත ක්‍රිස්ටෝපර් නෙවිස් ඇන්ගියුලා' යනුවෙන් ය
භුගෝලීය වශයෙන් බැලූ කළද ශාන්ත කිට්ස් හා නේවිස්, ලීවර්ඩ් දූපත් හි කොටසක් වේ
උතුරින් හා වයඹ දෙසින් ඇත්තේ ශාන්ත ඉයුස්ටේටියස්, සබා, ශාන්ත බර්තලම් සහ ශාන්ත මාටින් ,සින්ට් මාටින් (saint- Martin/sint Marten) යන දූපත් සමූහයයි
ඇන්ටිගුවා, සහ බාර්බුඩා නැගෙනහිරට හා ඊසාන දෙසට පිහිටා තිබේ
ගිණිකොන දෙසින් ඇත්තේ 'රෙඩොන්ඩා' නම් වූ ජනශුන්‍ය කුඩා දූපත් සමූහය සහ දැනට සක්‍රීයව පවතින ගිණි කන්දක් සහිත 'මොන්ටිසෙරට්' (Montserrat) දූපතය
යුරොපීයයන් මුලින්ම පදිංචි වූ කැරිබියන් කලාපයෙහි දූපත් අතර ශාන්ත කිට්ස් හා නෙවිස් දූපත් ද වෙති
ශාන්ත කිට්ස් කැරිබියන් හි ප්‍රථම බ්‍රිතාන්‍ය හා ප්‍රංශ යටත් ජනපද වලට නිවහනද විය
මූලාශ්‍ර 

ශාන්ත කිට්ස් සහ නෙවිස්
කැරීබියානු දූපත්
සැමෝවා යනු ස්වාධීන සැමෝවා රාජ්‍යය' යන නිළ නාමයෙන් හඳුන්වනු ලබන ඕෂනියානු කලාපයට අයත් රටකි
පෙර කල මෙරට හඳුන්වන ලද්දේ 'බටහිර සැමෝවා' සහ 'ජර්මානු සැමෝවා' යන නම් වලිනි
දකුණු පැසිපික් සාගරයේ පිහිටි සැමෝවා  දූපත්, පාලනය කරනු ලබන්නේ 'ස්වාධින සැමෝවා රාජ්‍යයෙනි'
මෙරට නවසීලන්තයෙන් නිදහස ලබා ගත්තේ 1962 වසරේ දීය
සැමෝවා හි ප්‍රධාන දූපත් වන්නේ 'යුපොලු සහ 'පොලිනේසියා' හි විශාලතම දූපත වන 'සවායි' ය
අගනගරය 'ඒපියා' වන අතර 'ෆ්ලියොලෝ ජාතළ්‍යන්තර ගුවන් තොටුපල' (Faleolo Internationational Airporlare) පිහිටා ඇත්තේ 'යුපෝලු' දූපතෙහිය
සැමෝවා රාජ්‍යය 1976 දෙසැම්බර් මස 15 වන දින එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට ඇතුලත් කරගන්නා ලදි
ඇමෙරිකානූ මහද්වීපයේ  සැමෝවා අයත් වන දූපත් සමූහය 20 වන සියවසට පෙරාතුව යුරෝපීය දේශ ගවේශකයින් විසින් හඳුන්වනු ලැබුයේ
'යාත්‍රිකයින්ගේ දූපත්' (Navigators Islands) යනුවෙනි
එසේ හැඳින්වීමට හේතුවනම් සැමෝවරුන් සතුව මුහුදු ගමන් පිළිබඳ පවත්නා නිපුණතාවන්ය
ටජිකිස්ථානයේ නිල නාමය වනුයේ 'ටජිකිස්ථාන් ජනරජය' යන්නයි
මෙය මධ්‍යම ආසියාවේ පිහිටි ගොඩබිමින් වටවී තිබෙන කඳු සහිත රාජ්‍යයකි
දකුණින් පිහිටි ඇෆ්ගනිස්ථානයත්, බටහිරින් වූ උස්බෙකිස්ථානයත්, උතුරින් කිර්ගිස්ථානය සහ නැගෙනහිරින් වූ මහජන චීන සමූහාණ්ඩුවත් මෙරටෙහි දේශ සීමාවන් වේ
එසේම ටජිකිස්ථානය පිහිටා ඇත‍්තේ 'වඛාන්' (Wakhan) නමින් හඳුන්වන පටු තීරයෙන් පමණක් වෙන්ව, පකිස්ථානයට යාබදවය
ටජිකිස්ථාන් ජනගහණයෙන් වැඩි සංඛ්‍යාවක් අයත් වන්නේ, පර්සියන් බස කථා කරන 'තජික්' ජනවාර්ගික කොට්ඨාශයටය
මෙම ජන කොට්ඨාශය ඇෆ්ගනිස්ථානය සහ ඉරානය යන රටවල භාෂාවේ, සංස්කෘතියේ හා ඉතිහාසයේ කොටස්කරුවෝ වෙති
20 වැනි සියවසේ දී වරක් 'සමනිඩ්' අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් වශයෙන් තිබියදී ටජිකිස්ථානය සෝවියට් සමූහාණ්ඩු සංගමයේ එක් ස්ථාපිත සමූහාණ්ඩුවක් ව පැවතිණි
එකල එය හඳුන්වන ලද්දේ 'සෝවියට් සමාජ‍වාදී ටජික් සමූහාණ්ඩුව' යනුවෙනි
මෙම මධ්‍යම ආසියානු සමූහාණ්ඩුවේ 90% ක්ම වැසී ඇත්තේ කඳු වලිනි
නිදහස ලැබීමෙන් අනතුරුව 1992 සිට 1997 දක්වා පැවති විනාශකාරී සිවිල් යුද්ධයෙන් ටජිකිස්ථානය මහත් පීඩා වින්දේය
යුද්ධය නිමා වීමෙන් පසු රටතුළ ස්ථාපිත වූ දේශපාලන ස්ථාවරත්වය සහ ලැබු විදේශ ආධාර රටෙහි ආර්ථිකය වර්ධනය විමට ඉඩ ප්‍රස්තා සැලසීය
කපු සහ ඇලුමිනියම් කම්බි වැනි වෙළඳ ද්‍රව්‍ය අලෙවිය, මෙම ස්ථාවර ආර්ථිකයේ අභිවෘද්ධියට දායකත්වයක් සැපයීය
මධ්‍යම ආසියානු රටවල්
ටෝ‍ගෝ ජනරජය යනුවෙන් නිල වශයෙන් හදුන්වන ටෝගෝ රාජ්‍යය, බටහිර අප්‍රිකාවේ පිහිටි රටකි
බටහිරින් ඝානාවද, නැගෙනහිරින් බෙහින් ද, උතුරින් බුර්කිනා ෆ්සෝද  මෙ‍රටෙහි දේශ සීමාවන් වේ
එයට දකුණු දෙසින්, ලෝමේ (Lome) නම් වූ අගනගරය පිහිටා ඇති අතර මෙම නගරය ගිණියා බොක්ක දක්වා විහිදෙයි
ටෝගෝ රාජ්‍යය,දළ වශයෙන් වර්‍ග කිලෝමීටර් 57000 (වර්‍ග සැතපුම් 22,000) ප්‍රමාණයක්  භූගෝලීය වශයෙන් ආවරණය කෙරේ
මෙහි ජනගහනය දළ වශයෙන් මිලියන 6.7 කි
ටෝගෝ රාජ්‍යය, ප්‍රධාන වශයෙන්ම කෘෂිකර්මාන්තය මත යැපෙන ඝර්ම කලාපීය රටක් වන අතර වගාවනට  සුදුසු යහපත් දේශගුණයක් මෙහි තිබේ
ටෝගෝහි රාජ්‍ය භාෂාව වන්නේ ප්‍රංශ භාෂාවයි. කෙසේ වෙතත්, ටෝගෝ හි භාවිතා කෙරෙන වෙනත් භාෂාවන් ද රැසක් වෙයි
එහෙත් දළ වශයෙන් ජනගහනයෙන් හරි අඩක් පමණ ජාත්‍යන්තර වශයෙන් නිර්ණය කෙරුණු දෛනික පහල ආදායම් මට්ටම වන අමෙරිකන් ඩොලර් 1.25 ට වඩා අඩු ආදායම් ලබමින් ජිවත් වන්නෝය
ටෝගෝ, ප්‍රංශය වෙතින් නිදහස ලබා ගත්තේ වර්ෂ 1960 දී ය
වර්ෂ 1967 දී 'ඥසිංබෙ අයඩෙමා' (Ganassingbe Eyadema) ගේ නායකත්වයෙන් සාර්ථක හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් දියත් වූ අතර අනතුරුව  ඔහු ටෝගෝ හි ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය
ඔහුගේ මරණය සිදුවු 2005 වන විටදි අයඩෙමා (Eyadema), නූතන අප්‍රිකා ඉතිහාසයෙහි දීර්ඝතම කාලයක් රාජ්‍ය නායකත්වයක් දැරූ පුද්ගලයා බවට පත්ව සිටියේ ය
ඔහු ජනාධිපති ධූරය හෙබවූ කාලය අඛණ්ඩව වසර 38 ක් විය
අනතුරුව වර්ෂ 2005 දී ඔහුගේ පුත් 'ෆාරේ ඥාසිංබේ' (Faure Gnassinbe) නව ජනාධිපතිවරයා ලෙස මැතිවරණයෙන් තෝරා පත් කර ගන්නා ලදි
ටොංගා රාජ්‍යයේ නිල නාමය වනුයේ ටොංගා රාජධානිය යන්නය
මෙය දකුණු පැසිපික් සාගරයේ පිහිටි දූපත් සමූහයකි
සම්පූර්ණ දූපත් සංඛ්‍යාව 169 ක් වන අතර ඉන් 36 මිනිස් වාසයෙන් යුක්ත ‍වේ
උතුරු - දකුණු තීරයේ කිලෝමීටර් 800 ක් (සැතපුම් 500) පුරා  මෙම රාජධානිය පැතිර තිබේ
මෙම කොදෙව්ව ස්ථාපනය කරන්නා වූ දූපත් පිහිටා ඇත්තේ නවසීලන්තයේ සිට හවායි දක්වා වූ මගෙහි තුනෙන් දෙකක පමණ දුරකින් දකුණු සැමෝවා හිය
ටොංගා රාජ්‍යය 'මිත්‍ර දූපත්' යනුවෙන් ද හඳුන්වනු ලැබේ
එසේ හැඳින්වීමට  හේතුකාරක වුයේ, 1773 වසරේ
ස්වකීය ප්‍රථම ආගමනයේ දී ජේමිස් කුක් කැප්ටන් වරයා ඉතා සුහදශීලී ආකාරයෙන් පිලිගනු ලැබීමය
ඔහුගේ සම්ප්‍රාප්තිය සිදු වුයේ 'ඉනාසි උත්සව' සමයේ දීය
මෙම උත්සවය වූ කලී 'ටු ටොංගා' (Tui Tonga) නම් වූ, දූපත්හි ප්‍රමුඛතම නායකයාට, නෙළාගත් පළමු පළතුරු අස්වැන්න පිරිනැමීම උදෙසා පැවැත්වෙන්නකි
මෙම උත්සව අවස්ථාවට ජේමිස් කුක්ටද ආරාධනා කරනු ලැබීය
ලේඛක විලියම් මැරිනර්ට අනුව, සැබෑ තත්ත්වය වුයේ, මෙම උත්සයේ රැස්ව සිටිය දී කැප්ටන් ජේමිස් කුක් මරා දමනු ලැබීමට නායකයාට අවශ්‍ය වී තිබීමයි
එහෙත් එසේ කිරීම සඳහා වූ සුදුසු සැලැස්මකට එකඟ වීමට ඔහු අපොහොසත් විය
පැසිපික් සාගරයේ දූපත්වලින් සමන්විත රටවල් අතර ටොංගා එකම සෛවරී රාජාණ්ඩුව බවට පත්ව තිබේ