Minuri/sinhala-corpus-wikipedia huggingface dataset:
විශේෂයෙන්ම ඛේදාර්ථය, විශ්මයාර්ථය පැහැදිලි කිරීමේදී මෙවැනි නිපාත භාවිතා කෙරේ
ඒ නිසා මෙම මතය 100% ක් ප්‍රතික්ෂේප කළ නොහැකි මතයකි
යේ - හේ - හෝ න්‍යාය (ya - he - ha Theory)

මිනිසුන් සාමුහිකව වැඩ කිරීමේදී මෙන්ම ශරීරය වෙහෙසා වැඩ කිරීමේදී මුවින් පිටවන ශබ්ද වෙහෙස දුරලා ප්‍රීතිය ලංකිරීම උදෙසා මුවින් පිටකරන ශබ්දත් පදනම් කරගෙන මෙම මතය නිර්මාණය කරගෙන ඇත
එනම් මිනිසුන් විසින් දැල් ඇදීම, ගොයම් කැපීම, බෝල ගැසීම වැනි කය වෙහෙසා කරන වැඩකදී හොයියා, හොලෙයියා, හෙලෙයි වැනි ශබ්ද නිර්මාණය වේ
මේවා මිනිසුන් හිතා මතා පිටකරන ශබ්ද නොව ඉබේ පිටවන ශබ්ද බවත් මේවා මඟින් ස්වෝත්පාදන ඉන්ද්‍රියයන් උත්තේජනය වී ශබ්ද ඇති වුණ බවත් ඇතැම් ශබ්ද, සංකේත බවට පත්වූ බවත් මෙයින් පිළිගැනේ
හො, ඕ, හොයියා, හුරේ, හූව ඔස්සේ මෙවැනි වචන ගොඩනැඟී ඇත්තේ මෙවැනි ශබ්ද වලිනි
මැක්ස් මුලර්ගේ මෙම මතවාදයන් පසුව භාෂාවේ උපත, ප්‍රභවය පිළිබඳ වාග් විද්‍යාඥයන් විසින් මත 2 ක් ඉදිරිපත් කරයි
ඒවා නම්,

 අංග වික්ලේෂණ න්‍යාය

 මුඛ වික්ලේෂණ න්‍යාය

අංග වික්ලේෂණ න්‍යාය

මෙම න්‍යායයෙන් පැහැදිලි කරන්නේ බටහිර වියතුන් විසින් විශේෂයෙන් යුරෝපීය වාග් විද්‍යාඥයින් විසින් ප්‍රකාශ කර සිටියේ ඓතිහාසික මිනිසුන්ට කතා කිරීමට අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමට භාෂාවක් නොතිබූ බවත් ඒ සඳහා අංග චලනය තිබූ බවකි
එහෙත් එහිදී මානවයා තම භාවමය තත්ත්වය හැඟීම් අදහස් ඉඟි සහ අංගචලනය තුළින් ඉටුකර ගැනීමට සමත් වේ
එහෙත් එක්තරා අවධියක් වන විට මෙම අංගචලනය තුළින් අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමට අපොහොසත් වූ මානවයා පහසුව තකා භාෂාව යන්න නිර්මාණය කර ගැනින
මෙම මතය සනාථ කිරීමට බොහෝ වාග් විද්‍යාඥයෝ ගෝත්‍රිකයන් තුළ ඇති අංගචලන වල ස්වරූපය උදාහරණ ලෙස ගැනේ
එහෙත් අංගචලනය යන්න කතාකළ නොහැකි මානය තුළදී භාවිතා කරන්නා වූ සන්නිවේදන රටාවක් මිස කතාකරනු ලබන මානයේදී භාවිතා කරන්නක් නොවේ
මුඛ වික්ෂේපණ න්‍යාය

සර් ආර්. බැගම් විසින් ඉදිරිපත් කළ මෙම න්‍යායයෙන් පැහැදිලි වන්නේ අංග වික්ෂේපණ න්‍යායයේම පරිණාමයක් වශයෙනි
එනම් මෙම න්‍යාය තුළ ඔහු පවසන්නේ භාෂාවක් නොමැති කල්හි අංග චලන තුළින් අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමට මානවයා ක්‍රියාකර ඇති අතර එහිදී භාෂෝත්පාදක ඉන්ද්‍රියයන්ගේ චලනයන් අංගචලනයන්ට සාපේක්ෂව නිර්මාණය වන බවයි.

පරිණාමය තුළ තවදුරටත් සන්නිවේදනය උදෙසා අංගචලනය ප්‍රමාණවත් නොවන කල්හි භාෂෝත්පාදන ඉන්ද්‍රියයන් හරහා ශබ්ද ගොඩනඟාගෙන දියුණු භාෂාවක් නිර්මාණය කරගත් මානවයා අද වාචික ව්‍යවහාරයත්, අංගචලනයත් සන්නිවේදනය උදෙසා භාවිතා කරයි
මුඛ වික්ෂේපණ න්‍යායයේදී පැහැදිලි කරන්නේ යම් හැඟිමක්, ක්‍රියාවක් ප්‍රකාශ කිරීමේදී තොල, දිව, මුඛය ආදිය චලනය වේ
උදාහරණයක් ලෙස කතුරකින් යමක් කපන විට එහි රිද්මයට මුඛ චලනය වේ
අකුරු ලියන රටාවට අතේ ක්‍රියාකාරිත්වයට උචිත ලෙස කට සෙලවේ
එය පුරුද්දක් නිසාවත්, උවමනාවක් නිසාවත් සිදුවන්නක් නොව ඉබේ සිදුවන්නකි
එය සිදුවන්නේ කායික ඉන්ද්‍රියයන් හා ස්වොත්පාදක ඉන්ද්‍රියයන් අතර ඇති සම්බන්ධතාවය නිසයි
මෙලෙස මුඛය වික්ෂේපණය වීම අදහස් ප්‍රකාශනයේදී අනිවාර්ය වුවක් වූ අතර පසුව මුඛය සෙලවීමෙන් ගොඩනැඟෙන ශබ්දය සන්නිවේදනයේ ප්‍රබල වී අංගචලනය යන්න ඊට පසුගාමී විය
මේ අනුව, පසුව භාෂාවේ මූලික කාර්යභාරය ශබ්දය මඟිනුත් පසු අංගචලනය ඊට අනුරූපකයක් ලෙසිනුත් නිර්මාණය විය
භාෂාවේ ප්‍රභවය පිළිබඳ නව මතයක් 20 වන සියවස මුල් භාගයේදී ජෝජ්පර්සන් නැමති වාග් විද්‍යාඥයා ඉදිරිපත් කළේය
20 වන සියවසේ යුරෝපයේ සිටි වඩාත් ප්‍රමුඛ වාග් විද්‍යාඥයා වූ මොහු භාෂාවේ ප්‍රභවය සෙවීම පිණිස ඉතා ප්‍රබල හා ගැඹුරු පරීක්ෂණ පැවැත්වීය
එහිදී ඔහු ප්‍රකාශ කර සිටියේ භාෂාවේ ආරම්භය මානව සංහතියේ මුල් පවුල් වල ලිංගිකත්වය පදනම්ව ඇරඹි බවයි.  එනම් මුලින් සිටි මිනිසුන් ලිංගික ආශාව, ආදරය හුවමාරු කිරීමට යාමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස භාෂාව බිහි වූ බව ඔහු පවසා සිටී.  ඒ අනුව, ලොව කවරාකාර භාෂාවක් වුවද එහි මුල් අවධියේදී ගීත, තාලය ලෙස කොටස් 2ක් වෙන්කළ නොහැකි බවත් එය සෑමවිටම ගීතයක් ශබ්ද මාලාවන්ගෙන් යුක්තව තිබෙන්නට ඇති බවත් ඔහු ප්‍රකාශ කර සිටී.

ජෙජ්පර්සන් මෙම මතය ප්‍රකාශ කිරීමේදී මූලික සිද්ධාන්ත ගොඩනැඟෙන්නේ ඔවුන්ගේ පරිණාම වාදයෙන් එනම්, ඩාවින්ගේ පරිණාම වාදයෙන්  විද්‍යාත්මක තර්කයන් තම අදහස් තීව්‍ර කරගැනීම උදෙසා භාවිතා කළේය
ලොව කවරාකාර භාෂාවක් වුවද එහි මුල් ස්වභාවය අවුල් සහිත කෙටි වැකි, දිගු වැකි මෙන්ම කතාවට වඩා ගීතයට කිට්ටු, ගැයීමට සුදුසු ශබ්ද මාලාවන්ගෙන් යුක්ත වී ඇත
පසුකාලීනව පරිණාමය තුළ ඒවා ලිහිල් සරල කතා ව්‍යවහාරයට පරිණාමය වූ බව පැහැදිලි කරයි
මෙහිදී තවදුරටත් ප්‍රකාශ කර සිටින්නේ මිනිසාත් තිරිසනාත් අතර ඇති මානසික, කායික සබඳතා මෙන්ම භාෂාවේ ද සබඳතා පවත්නා බවයි.  එනම්, තිරිසනුන් විසින් නගන හඬ ක්‍රමිකව විකාශනය වී පසුකාලීනව භාෂාවක් බවට පත්වූ බව මෙහිදී පැහැදිලි කරයි
ඒ අනුව. ජෙජ්පර්සන් ජීව විද්‍යාත්මක, මානව විද්‍යාත්මක මෙන්ම තර්කය හා ඥාණය මත භාෂාව නිර්මාණය වූ බව පැහැදිලි කිරීමට උත්සාහ ගනී
මෙහිදී ජෙජ්පර්සන් භාෂාවේ උපත, පරිණාමය සිදුවූ ආකාරය විමසා බැලීම උදෙසා මූලික ව්‍යවහාරයන් 03 ක් පැහැදිලි කරයි
ළදරුවෙකු භාෂාව ලබාගන්නා ක්‍රම

 නොදියුණු ගෝත්‍ර වල භාෂාව දියුණු කිරීම

 දියුණු භාෂාවන්ගේ ඉතිහාසය පරීක්ෂා කිරීම

භාෂාවේ සම්භවය පිළිබඳව මෑතකාලීන පරීක්ෂණ ඇසුරින් වඩා වැදගත් වන්නේ ඒ.එස්. සියමන්ගේ මතයයි
ඔහු 1959 රචිත, භාෂාවේ ප්‍රභවය හා ඉතිහාසය ග්‍රන්ථයෙන් උත්සාහ ගෙන ඇත්තේ භාෂවේ ප්‍රභවය සම්බන්ධයෙන් ගැටළු නිර්මාණය කරගැනීමයි
ඒ අනුව, ඔහු පවසා සිටින්නේ මානව භාෂාව මුල් අදියර තුළ දිගු වැකි, කෙටි වැකි වලිනුත් සමන්විත වූ බවයි.  පරිණාමය සමඟ මුල්කාලීන දිගුවැකි පසුව කෙටි වැකි බවට පත්වන අතර මුල්කාලීන කෙටි වැකි පසුව දිගු වැකි බවට පත්වේ
මෙම මතය තහවුරු කිරීම උදෙසා ඔහු ළමයෙකුගේ භාෂා හැකියාව හෙවත් භාෂාව උපදන රීතිය භාවිතා කරයි
එනම්, ඕනෑම ළදරුවෙකු කුඩා අවධියේදී අකුරකින් දෙකකින් කියන ශබ්ද පසුව දිගු වැකි බවට පත්වේ
අමාරුවෙන් කියන දිගු වැකි වැඩිහිටි වියේදී කෙටි වැකි බවට පත්කර ගනී
සියමන් භාෂාවේ සම්භවය ද මෙලෙස සිදුවූ බව පෙන්වා දීමට උත්සාහ කරයි
ඉහත සියළු මතවාද වලින් අපට පෙනී යන්නේ භාෂාව පිළිබඳ එහි උපත, පරිණාමය පිළිබඳ විවිධ මතවාද ඇතිමුත් ස්ථාවර මතයක් නොමැති බවයි.

භාෂාවේ උපත සම්බන්ධයෙන් දක්නට ලැබෙන නිර්වචන වලදී පරිණාමවාදී මත වලට අමතරව භාෂාවේ උපත, ප්‍රභවය සම්බන්ධයෙන් තවත් අදහසක් 1920 දශකයේ යුරෝපානු වාග් විද්‍යාඥයින් පිරිසක් විසින් ඉදිරිපත් කළේය
ඒ භාෂාවේ උපත, පරිණාමවාදය පිළිබඳව නව ව්‍යාකරණවාදීන්ගේ මතයයි
නව ව්‍යාකරණවාදීන් ප්‍රකාශ කර සිටියේ භාෂාවේ උපත, ප්‍රභවය පිළිබඳ සෙවීම නිශ්ඵල කාර්යයක් බවත්, අප සෙවිය යුත්තේ භාෂාවේ පැවැත්ම සහ භාෂාවේ කාර්යභාරය පිළිබඳව යන්නයි
නමුත්, මෙම නව ව්‍යාකරණවාදීන්ගේ මතය ද සමාජය තුළ භාෂාවේ උපත පිළිබඳව නව මතවාදයක් ලෙස පිළිගැනේ
සටහන් 

මානව විද්‍යාව
ප‍්‍රාථමික අධ්‍යාපනය අනිවාර්ය අධ්‍යාපනයේ ප‍්‍රථම අදියර වේ
පෙර පාසැල එයට පූර්වගාමී වන අතර ද්විතීය අධ්‍යාපනය ප‍්‍රාථමික අධ්‍යාපනයට පසුව පැමිණේ
උතුරු අමෙරිකාවේ මෙම අධ්‍යාපන අවදිය මූලික අධ්‍යාපනය වශයෙන් සාමාන්‍යයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ
බොහෝ රටවල ප‍්‍රාථමික අධ්‍යාපනය ලබාගැනීම දරුවන්ට අනිවාර්ය වන අතර එය ලබාදීම සඳහා කි‍්‍රයා කිරීමට දෙමාපියන් නීතිමය වශයෙන් බැදී සිටී. ද්විතීය පාසැලට හෝ උසස් පාසැලට මාරුවීම සිය කැමැත්ත පරිදි සිදුවන නමුත් එය වයස අවුරුදු එකොලහේදී හෝ දොළහේදී සිදුවෙයි
ඇතැම් අධ්‍යාපන පද්ධති අනුව වෙන්ව පිහිටි මධ්‍යම පාසැල් ඇත
වයස අවුරුදු දහහතරේදී පමණ එහිදී අවසාන අධ්‍යයන අදියරට සංක‍්‍රමණය විය හැකිය
ප‍්‍රාථමික අධ්‍යාපනයේ ප‍්‍රධාන අරමුණු වනුයේ සිසුන්ට මූලික භාෂාමය හා ගණිතමය හැකියාව ලබාදිමත් විද්‍යාව, භූගෝලවිද්‍යාව, ඉතිහාසය සහ වෙනත් සමාජයීය විද්‍යා විෂයයන් සඳහා පදනම් දැනුමක් සැපයීමත් ය
එහෙත් ප‍්‍රමුඛත්වය දිය යුතු ක්ෂේත‍්‍ර කවරේද යන්න සහ ඒවා ඉගැන්විමේදී අනුගමනය කළයුතු ක‍්‍රමවේදය කුමක්ද යන්න විවාදාත්මකය
ප‍්‍රාථමික අධ්‍යාපනය සම්පූර්ණකර උසස් හෝ ද්විතීයික පාසැලකට ප‍්‍රවේශවන තෙක් ක‍්‍රමයෙන් උසස් කෙරෙන පන්ති සහිත පාසැලකින් එය ලබාදීම පවත්නා තත්වයයි
දරුවාගේ අධ්‍යාපනය මෙන් ම ශුභසාධනය ද සඳහා වගකීම දරන එක ගුරුවරයෙකු යටතේ වර්ෂයක පමණ කාලයක් පුරා දරුවා ගත කරයි
සංගීතය හා ශාරීරික අධ්‍යාපනය වැනි ඇතැම් විෂයයන් පිළිබඳ විශේෂඥ ගුරුවරුන්ගේ සහාය මෙම කාලය තුළදී එකී ගුරුවරයාට ලැබේ
මේ අනුව ප‍්‍රාථමික අධ්‍යාපන ක‍්‍රමයේ විශේෂ ලක්ෂණය වනුයේ එක ම ගුරුවරයෙකු යටතේ ඉගෙනීමත් පන්තිය සමග සමිප සම්බන්ධතා ගොඩනගා ගැනීමට අවස්ථාව උදාවීමත් ය
සාම්ප‍්‍රදායිකව මුල් අධ්‍යාපනයේ අත්‍යාවශ්‍ය අංගයක් වනුයේ විවිධාකාර ශාරීරික දඬුවම් ය
මෑතක සිට මෙම ක‍්‍රමයට විරෝධය පළවී ඇති අතර බොහෝ රටවල විශේෂයෙන් බටහිර රටවල ඒවා නීතියට පටහැනි කි‍්‍රයා සේ සැලකේ.

දරුවෙකු ගේ අනාගතය තීරණය වන මූලික අඩිතාලම ලෙස ප්‍රාථමික අධ්‍යාපන ක්‍රමය හදුන්වා දීය හැක
සටහන් 

මනෝ විද්‍යාව
රූත් බෙනඩික්ට් අමෙරිකානු මානව විද්‍යාඥවරියකි
නිව්යෝර්ක් නගරයේ උපත ලද ඇය වසාර් විද්‍යාලයයේ අධ්‍යාපනය ලබා 1909 දී උපාධිය දිනාගත්තාය
වර්ෂ 1919 දී කොලොම්බියා විශ්වවිද්‍යාලයට ප‍්‍රවේශවූ ඇය ප‍්‍රාන්ස් බෝස් යටතේ අධ්‍යාපනය ලබා සිය ආචාර්ය උපාධිය ලබාගත් අතර 1923 දී එම පීඨයට සම්බන්ධ විය
මාග‍්‍රට් මීඞ් නමැති සුප‍්‍රකට මානව විද්‍යාඥවරිය සමග ඇය එක්ව කටයුතු කළාය
ඇයගේ සිසුන් සහ සහෘදයින් අතර මර්වින් ඔප්ලර් ද වේ
ඇයගේ ආචාර්යවරයා වන අමෙරිකානු මානව විද්‍යාවේ පියා ලෙස සැලකෙන ප‍්‍රාන්ස් බෝස් ගේ අදහස් බෙනඩික්ට් ගේ කෘතීන්වල ද දක්නට ලැබේ
බෝස්  “ජාතිය, භාෂාව සහ සංස්කෘතිය” යන ජාතිවාදයට එරෙහි වූ ග‍්‍රන්ථයේ කතුවරයා විය
එය එකල ශාස්තී‍්‍රය ලෝකය තුළ බිහිවූ මහත් බලපෑමක් ඇති කළ කෘතියක් විය
ජාතිය, භාෂාව සහ සංස්කෘතිය එකිනෙකින් ස්වාධීන බව පෙන්වා දීමට එමඟින් හෙතෙම උත්සහ කළේය
කිසිදු ජාතියක් පහත්කොට සැළකිය නොහැකි බව ද සංස්කෘතික වශයෙන් දියුණු වීමට හැකියාවක් ඒවාට නැතැයි සැලකිය නොහැකි බවට ද බෝස් ගේ අදහස්වලින් පැහැදිලි විය
සැම මනුෂ්‍යයෙකුටම සමාන අයිතිවාසිකම් හිමිවිය යුතුය යන බෝස් ගේ අදහස්වල ආභාෂය රූත් බෙනඩික්ට් ට ද ලැබිණ
පුරාවිද්‍යාත්මක ආචාර ධර්ම යනු අතීත වස්තුන් අධ්‍යයනය කිරීමේදි මතුවන ගැටළුය
වෙනත් විෂය ක්ෂේත්‍රවල මෙන්ම පුරා විද්‍යාඥයාද පර්යේෂණ කිරීමේදී ඉහළ ප්‍රමිතියක් පවත්වා ගත යුතු අතර බුද්ධිමය දේපළ නීති, සෞඛ්‍ය හා රක්ෂණ ක්‍රියාමාර්ග හා වෙනත් නීතිමය බැඳිම් අනුගමනය කළ යුතුය
පුරාවිද්‍යා ආයතන තම සමාජිකයන් පුරාවස්තු ආරක්ෂාව හා කලමනාකරණය කිරීමට මනුෂ්‍ය ශරීරාංග වලට  ගෞරවනීයව සැලකීමට වැනි කටයුතු සඳහා මෙහෙය විය යුතුය
මෙම ආචාර ධර්ම වලට ‍එකඟ නොවන්නන්ට දඬුවම් පැමිණවීමට හැකියාව ඇත
නුතන පුරාවිද්‍යාත්මක ගවේෂණ වලදී මුහුණදීමට සිදුවන පොදු ගැටළුවක් වන්නේ කැණිම් වලදී හමුවන ඇබෝරිජිනල් කණ්ඩායම් වලට අයත් මුතුන් මිත්තන් හො දැනට ලෝකයේ සිටින සුළු ජාතියකට අයත් ආදිතමයන්ගේ අවශේෂ ගොඩගැනීමේදී ඒවාට සලකන ආකාරය වේ
දේශීය පුද්ගලයන්ට ඉතා වැදගත් පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකමින් යුත් ස්ථාන කැණිමෙන් ලබාගන්නා පුරා වස්තුන් කෞතුකාගාර වල තැන්පත් කිරිමේදි හා විකිණිමේදී ගෞරවනීය ක්‍රම අනුගමනය කිරීම පිළිබඳව බටහිර ජාතීන්ගේ අවධානය යොමු වෙමින් පවති
ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ NAGPRA නීති මාලාව මෙයට නිදසුනකි
මෙය ඓතිහාසික සොහොන් බිම් වලට පමණක් නොව පළමු ලෝක යුද්ධ සමයේ සොහොන් බිම් සංවර්ධන කාර්යයන් සඳහා යොදාගැනිණි
එහි පැවතුන ශරීර අවශේෂ ගොඩගෙන ඉවත් කිරීමේදී එම සොහොන් බිම් වල වැළලුනු අයගේ ඥාතින් විසින් ඒ සියල්ල දකින ලදී
ජ්‍යාතන්තර පුරාවස්තු වෙළෙඳාම පිළිබඳව ද (මෙය නවීන පුරාවිද්‍යාත්මක ක්ෂේත්‍රය හා සම්බන්ධ නොවුවද) ආචාර ධර්ම පිළිබඳව ගැටළු මතු වි ඇති අතර, එයට හේතුව පුරාවස්තූන්ගේ අයිතිය පිළිබඳව ඇතිව තිබෙන ගැටළුවයි. පුරාවස්තු ආනයනය කරන වෙළෙඳපොලවල් පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානවලට හානි කිරීමට පෙළඹෙති
පුරාවිද්‍යාත්මක කරුණු දේශපාලනික වාසි සඳහා යොදා ගනිමින් ජාතිවාදය හ යුද ආක්‍රමණ සාධාරණිකරණය කිරීම පිළිබඳවද ගැටළු මතුව පවති
මෙය සඳහා ප්‍රකට නිදසුනක් වන්නේ ඇඩොල්ෆ් හිට්ලර් විසින් කලාපය පුරා පැතිරුන ආර්ය සංස්කෘතියක සාක්ෂි සෙවිම සඳහා මධ්‍යම යුරෝපයේ කරන ලද කැණිම්ය
බොහෝ පුරාවිද්‍යාඥයෝ රජයට හෝ රජයේ අනුමැතිය ලැබු ආයතන වල සේවය කරන අතර සියල්ලෝම නීති වලට යටත් වෙති
මෙම නීති පද්ධතිය යම් මට්ටමකට පුරාවිද්‍යා අවශේෂ පිළිබඳ උනන්දුව හා ආර්ථික දියුණුව යන කරුණු දෙකෙන්ම යුක්තය
Pancras දුම්රිය මාර්ගය තැනීමේදි සිදුකරන ලද පොළොව කැණීම් ගැටළුවකට තුඩු දුන් අතර එම සැලැස්ම හා ව්‍යාපෘතිය පවත්වාගෙන යාමේදී පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම නොසැලකූ බවට චෝදන එල්ල විය
පුරාවිද්‍යාවේ මතුවන තවත් ගැටළුවක් වන්නේ ‍මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන කැණීමට ලක් කිරීම අනිවාර්යයද යන්නයි
( ඉන්පසු එම ස්ථාන විනාශයට පත්වේ) අනාගත පරපුරට මෙම ස්ථාන කැණීමෙන් තොරව ආරක්ෂා කිරිම් මඟින් වඩා උසස් තාක්ෂණයකින් තවත් දැනුම ලබා ගැනීමට හැකිය
PPG 10 වැනි සමහර පුරා විද්‍යාත්මක නීති පද්ධති වලට අනුව යම් පුරාවිද්‍යාත්මක ප්‍රදේශයක් කැණීමට ලක් කළ යුත්තේ එම ප්‍රදේශ වෙනත් ක්‍රමයකින් විනාශ මුඛයට පත් වීමට ආසන්න නම් පමණි
සටහන් 

පුරාවිද්‍යාව
පුරාවිද්‍යාත්මක අඩවියක් යනු අතීත ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳව (ප්‍රාග්ඓතිහාසික, ඓතිහාසික හෝ සමකාලීන ) සාක්ෂි ආරක්ෂාවී පවතින, පුරාවිද්‍යාත්මක දැනුම භාවිතයෙන් පරික්ෂාවට ලක් කරන ලද හෝ ලක් කළ හැකි ප්‍රදේශයකි
ප්‍රදේශයක් සීමා කර දැක්විම අපහසුවේ
සමහර අවස්ථාවල එය ජනාවාස ප්‍රදේශයක් ලෙස සැලකිය හැකි මුත් පුරාවිද්‍යාඥයෝ එම ජනාවාස අවට මනුෂ්‍ය ක්‍රියාකාරම් සිදුවු ස්ථානද නිශ්චය කර ගත යුතුවේ
සොහොන් බිමක්ද පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයක් ලෙස සැලකිය හැකිය
සාම්ප්‍රදායිකව මෙවැනි ප්‍රදේශ හඳුනාගන්නේ පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම් සහිත භාණ්ඩ හා ලක්ෂණ සුරැකිව පැවතිමෙනි
ජෛව විද්‍යාත්මක ද්‍රව්‍ය (ඇටකටු වැනි)  හමුවු ස්ථානද පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන අතර වේ
පුරාශිලා හා මෙසොශිලා යුගයේ පැවති ස්ථානද හමුවු පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන අතර වේ
පුරා ශිලා හා මෙසොශිලා  යුගයේ පැවති ප්‍රදේශ යනු ඉතා කුඩා ගිනිගල් පතුරු පවතින ප්‍රදේශ වුවද  එම ස්ථානවල පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකමක් ඇත
ඇතැම් පුරාවිද්‍යාඥයෝ අතීත නගරයක් හා එය ආසන්න සොහොන් බිමක් ස්ථාන දෙකක් ලෙසද, තවත් කෙනෙක් විශාල ප්‍රදේශයක් එකම කොටසක් ලෙසද දකිය හැකිය
භූ දර්ශන පුරාවිද්‍යාවේදි සෑම මනුෂ්‍ය ක්‍රියාකාරකමක්ම වඩා විශාල පරිසරය සමඟ සලකා බැලීමෙන්  මායිම් වු ප්‍රදේශයක්ය යන සංකල්පය තව දුරටත් බැහැර වෙමින් තිබේ
තවද භූ පුරාවිද්‍යාඥයෝ හා පරිසර පුරාවිද්‍යාඥයෝ මනුෂ්‍ය ක්‍රියාකාරකම් නොමැති වුවද ස්වභාවික භූ ගර්භ හෝ කාබනික තැන්පත් විම තට්ටු වශයෙන් පවතින ස්ථානද අධ්‍යනයට සුදුසු ස්ථාන ලෙස සලකති
පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකමක් ඇති ස්ථාන සමාන්‍යයෙන් හටගන්නේ මනුෂ්‍ය ක්‍රියාකාරකම් වලින් වුවද ස්වභාවික කරුණු හේතුකොටගෙනද එවැනි ස්ථානයක් ඇතිවිය හැකිය
පොළොවේ වැළලි තිබෙන සංස්කෘතියක කොටස්, අනාවරණය වී තිබෙන කොටස් වලට වඩා ආරක්ෂාකාරීව පවතී
මෙලෙස ස්ථර තැන්පත් විම සඳහා උපකාරී වන ස්වභාවික ක්‍රියාකාරකම් වන්නේ අලුවියල් (ජලය ආශ්‍රිත) හෝ වායු (සුළං ආශ්‍රිත) ක්‍රියාකාරකම්ය
වනාන්තර ප්‍රදේශවල හා ශාක සරුවට වැඩි ඇති ප්‍රදේශවල දිරා ගිය ශාක කොටස්ද අවශේෂ මත ස්ථර ලෙස තැන්පත් විය හැකිය
බෑවුම් සහිත ප්‍රදේශ වලදි ගුරුත්වාකර්ෂණය නිසා පස් පහළට පෙරලී පැමිණිමෙන් එවැනි ප්‍රදේශයක ඇති අවශේෂයන් වැළලිම සිදුවේ
මනුෂ්‍ය ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් ද පුරාවිද්‍යාත්මක ප්‍රදේශ වැළලි යා හැකිය
(නොදැනුවත්ව ක්‍රියා නිසා හෝ ‍හිතාමතාම කරන) සෑම සංස්කෘතියකම පැවති ගොඩනැගිලි ව්‍යුහය මත නව ගොඩනැගිලි තැනීමේ ලක්ෂණය දක්නට ලැබේ
නාගරික පුරාවිද්‍යාව යන අංශය විශේෂයෙන්ම පවතින්නේ මෙවැනි අවස්ථාවලදි යොදා ගැනීමටය
බොහෝ ප්‍රදේශ වර්තමානයේදී ද කැණීම් වලට හා පරික්ෂණ වලට ලක්වෙමින් පවතී
පුරාවිද්‍යාවෙහි ක්‍රම සහ මූලධර්ම
පාලි භාෂාවෙන් සච්ච යනු සත්‍යය හෙවත් ඇත්ත වේ
බුදුදහමේ දී සත්‍යය පිළිබඳ හමුවන වැදගත්ම අවස්ථාව වන්නේ චතුරාර්ය සත්‍ය පිළිබඳ දේශනාවයි. සච්ච පාරමිතාව දස පාරමිතාවෙන් කොටසකි
යථාර්ථය පිළිබඳ ගැඹුරු සත්‍යය

බුදුදහමේ සත්‍යය බොහෝ විට හඳුන්වන්නේ අරිය සච්ච හෙවත් ආර්ය/ උතුම් සත්‍යය යනුවෙනි
බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පළමු ධර්ම දේශනාව වන ධම්මචක්කපවත්තන සුත්‍රයේදී චතුරාර්ය සත්‍ය පිළිබඳ සඳහන් වේ
"මහණෙනි, උතුම් මනුෂ්‍යයාට යථාර්තය දුක් සහගත බව අවබෝධ වේ
උපත දුකකි, මහළු වීම දුකකි, ලෙඩවීම දුකකි, ප්‍රියයන්ගෙන් වෙන්වීම දුකකි, අප්‍රියන් සමඟ විසිමට සිදුවීම දුකකි
කෙටියෙන් දැක්වුවහොත් පංචස්කන්ධයෙන් හටගන්නා උපාදානය දුකකි
"

" මහණෙනි, උතුම් මනුෂ්‍යයාට දුක ඇතිවීමට හේතුව අවබෝධ වේ
තණ්හාවෙන් නැවත භවයක් ඇතිවේ
"

"දුක නැති කිරීම සත්‍යයක් බව උතුම් මනුෂ්‍යයාට අවබෝධවේ
තණ්හාවෙන් මිදී නිදහස් වීම දුකෙන් මිදීමට මාර්ගයයි
"

"දුක නැති කිරීමේ මාර්ගය නම් ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගයයි"

බුදු දහම
බුදුදහමට අනුව සමාධි හෙවත් සම්මා සමාධි යනු සිත එකාග්‍රව තබාගැනීමයි
(චිත‍්තස‍්ස ඒකග‍්ගතා සමාධි)

"
තත්ථ කතමෝ සම්මා සති
ඉධ භික්ඛූ විවිච්චේව කාමේහි විවිච්චේව අකුසලේහි ධම්මේහි
"ආදී 
වශයෙන් නිවැරදි සමාධිය යන්න සිව්වැදෑරුම්ව විස්තර කෙරේ
එනම්,
 

ප්‍රථම ධ්‍යාන සමාධිය 
ද්විතීය ධ්‍යාන සමාධිය 
තෘතිය  ධ්‍යාන සමාධිය 
 චතුර්ථ ධ්‍යාන සමාධිය 

මෙසේ සිත ස්ථිර ලෙසින් නොසැලෙන අයුරින් පිහිටුවා ගැනීම සම්මා සමාධිය වේ
සමාධිය පිලබඳ සඳහන් අවස්ථා 
සමාධිය පිළිබඳ සංකල්පය පහත දේශනාවල අඩංගු වේ
-	ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගයේ සඳහන් වන සම්මා සමාධිය (නිවැරදි සිහිය)

-	ත්‍රිවිද්‍යාව (පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඤාණය, චුතූපපාත ඤාණය හා ආසවක්‍ඛය ඤාණය) - සීල, සමාධි, ප්‍රඥා 

-	ධ්‍යාන  සතර, දෙවන ධ්‍යානය හට ගන්නේ සමාධියෙනි
-	විශුද්ධි මාර්ගයට අනුව ප්‍රඥාව ලබා ගැනීමට ආසන්නතම හේතුව වන්නේ සමාධියයි
සමාධි වඩන ක්‍රමය
බුදු දහමට අනුව සතලිස් කම්මත්ථාන පිළිබඳ මෙනෙහි කිරීමෙන් සමාධිය හට ගනි
සමාධිය වැඩීමෙන් කෙනෙකුගේ සිතේ කෙලෙස් දුරු වී සිත සන්සුන් භාවයට පැමිණේ
භාවනානු යෝගියෙකු සමාධි භාවනාවෙන් ඉහළම තලයට ළඟා වු පසු ඔහු යථාර්ථයේ නියම ස්වභාවය අවබෝධ කරගෙන දුකින් මිදීමේ සත්‍යය වෙත ළඟා වේ
සමාධියේ ප්‍රයෝජන / අරමුණු
අංගුත්තර නිකායේ සමාධිය වර්ධනයේ ක්‍රම 4 ක් දැක්වෙන අතර  සෑම ක්‍රමයක‍ටම අනන්‍ය වූඅරමුණක් පවති
1. ධ්‍යාන සතර වැඩීමෙන් සාමාන්‍ය ජීවිතය ප්‍රසන්න භාවයට පත් කර ගත හැක
2. ප්‍රඥා‍ව හා අභිඥා - අලෝකය අරමුණු කර භාවනාවෙන් ලැබේ
3. සිහිය හා පැහැදිලි අවබෝධය - වේදනා, සංඥා හා සිතුවිලි සි‍තෙහි පවතින ආකාරය පිළිබඳ සිත පිහිටුවීමෙන් ලැබේ
4. කෙලෙස් දුරු කිරීම - පංචස්කන්ධයේ ස්වභාවය පිළිබඳ සිත පිහිටුවීමෙන් ලැබේ
බෞද්ධ සුත්‍ර වලට අනුව සමාධි භාවනාව පුහුණු කරන්නෝ විවිධ අභිඥා බල හෙවත් අධිමානසික බල ලබාගනිති
නමුත් බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම හැකියාවන් හේතුවෙන් සිත වියවුල් කරගෙන නිර්වාණය පිළිබඳ අරමුණු අමතක නොකරන ලෙසට අනතුරු  ඇඟවු සේක
සටහන් 

බෞද්ධ මාර්ගයෙහි සමාධිය ක්‍රමවත් ලෙස ප්‍රගුණ කිරීම සඳහා අනුපූර්ව ශික්ෂාවක් නිර්දේශ කොට තිබේ
බුදුරදුන් වදාළ විමුක්තිය පසක් කර ගැනීම පිණිස සමාධිය ප්‍රගුණ කිරීමට පෙළෙඹෙන ශ්‍රාවකයා පළමුව ආත්ම දෘෂ්ටියෙන් මිදී නිවැරැදි කල්පනාවක පිහිටා ශීලය, ප්‍රගුණ කලයුතුවේ
ශීලය තහවුරු වන්නේ ඉන්ද්‍රිය සංවරය මතය
ඉන්ද්‍රියයට අරමුණු ලක් වූ විට ඒ අරමුණු කෙරෙන් නිමිති හා අනුව්‍යංජන උපාදාන වශයෙන් නොගැනීමට ශ්‍රාවකයා වග බලා ගත යුතුයි
පාපක අකුසල ධර්ම වැළැක්වීම පිණිස නිබඳව සිහි එළවා කටයුතු කිරීම අවශ්‍යය
දැඩි ලෝභය , ව්‍යාපාදය , ථීනමිද්ධය, උද්ධච්ච , කුකුච්චය හා විචිකිච්ඡාව දුරු කිරීමෙන් කුසල් සිත් වැඩීමට උත්සාහවන්ත විය යුතුය
මේ සඳහා සංයුක්ත නිකායේ ඉන්ද්‍රිය සංයුක්තයෙහි මූලික අවධානය යොමු කොට ඇත්තේ ඉන්ද්‍රිය පංචකයේ විවරණයටයි
ඉන්ද්‍රිය පංචකය ශ්‍රද්ධාව, වීර්යය, සතිය, සමාධිය, ප්‍රඥාව වශයෙන් දැක්වෙයි
අන් සියලුම භාවනා ක්‍රම වලින් බෞද්ධ භාවනාව වෙනස් වන්නේ භාවනාමය වශයෙන් පහළ වන ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රිය පංචකය , බුද්ධ දේශනාවට පමණක් සීමා වී ඇති බැවිනි
සද්ධින්ද්‍රිය යනු තථාගතයන්ගේ සම්බෝධිය පිළිබඳ ශ්‍රාවක සිතෙහි පහළ වන අමූලිකා දි ලක්ෂණයන් ගෙන් යුත් බාහිර වශයෙන් පෙනෙන භක්ති මාත්‍රයන්ගෙන් හාත්පසින්ම වෙනස් වූ මූලජාතවූද ආකාරවතී වුද, ලක්‍ෂණයන් ගෙන් යුක්ත වූ ශ්‍රද්ධාව විය යුතුය
සත්‍යාවබෝධය සඳහා තිබිය යුතු බලවත් කැමැත්ත ද ශ්‍රද්ධාව වශයෙන් සලකනු ලැබේ
(තථාගතස්ස බෝධිං)

බුදුරදුන්ගේ සම්බෝධිය පරම සත්‍ය වශයෙන් සලකන ශ්‍රාවකයා නව අරහාදී බුදුගුණ පිළිගනියි
මෙකී පිළිගැනීම ද සතින්ද්‍රියේ විශිෂ්ට ලක්ෂණය වෙයි (විභංග සූත්‍රය ස
)

වීර්යය ඉන්ද්‍රිය යනු අකුසල ධර්මයන්ගේ ප්‍රහාණාය පිණිස කුසල ධර්මයන්ගේ වැඩීම පිණිස ශ්‍රාවක සිතෙහි උපදනා ව්‍යායාමයයි
නූපන් අකුසල ධර්මයන්ගේ උපත වැළකීමත්,උපන් අකුසල ධර්මයන්ගේ ප්‍රහාණය සැලසීමත් , නූපන් කුසල ධර්ම ඉපදවීමත් , උපන් කුසල ධර්ම අධිමාත්‍ර වශයෙන් වැඩීමත්, වීර්යය ඉන්ද්‍රියේ ක්‍රියාකාරි ලක්‍ෂණයයි
සතින්ද්‍රිය යනු සිහිය පිළිබඳ නිපුණත්වයයි
ලෝභ, ද්වේෂ, ධර්ම දමනය කොට කාය වේදනා, චිත්ත ධම්ම යන විෂයයන්හි නිරන්තර අවදිකම හා සිහිය ප්‍රගුණ කිරිම සතින්ද්‍රියේ ක්‍රියාකාරි ලක්‍ෂණයයි
සමාධින්ද්‍රිය යනු මූලික වශයෙන් සිතේ එකඟතාවයි. සියලු අකුසල් ධර්මයන්ගෙන් තොරව ධ්‍යාන වැඩීම, මේ ඉන්ද්‍රියයේ ක්‍රියාකාරී ලක්‍ෂණයයි
පඤ්ඤන්ද්‍රිය යනු, නාම රූප ධර්මයන්ගේ ඉපදීම හා නැසීම පිළිබඳ ශ්‍රාවක සිතෙහි පහළ වන ගැඹුරු අවබෝධයයි
දුකත් එහි ප්‍රභවයත්, නිරෝධයත්, දුක් නිරු_ කරගන්නා මහත් අවබෝධ කර ගැනීම, ප්‍රඥාවේ විශිෂ්ට ක්‍රියාකාරී ලක්ෂණයයි
(දට්ඨධං සූත්‍රය සං
)

මෙම න්‍යාය ධර්ම වලින් තොරව කරනු ලබන භාවනා ආර්ය මාර්ගයට කිසි සම්බන්ධයක් නැත
සමාධි අංගය , ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයේ අටවන අංගයයි
සම්මා දිට්ඨියේ පටන් සම්මා සතිය දක්වා අංග හත ගැන කිසිම අවබෝධයක් නොමැතිව කරනු ලබන භාවනාව බෞද්ධ භාවනාවක් නොවේ
ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයට අයත් එකම භාවනාව සතර සතිපට්ඨාන භාවනාවයි. සිත එකඟ කර ගැනීම පිණිස අභිධර්මයෙහි සතළිස් කර්මස්ථානයක් දක්වා තිබේ
දස කසිණය , දස අසුභය,  දස අනුස්සතිය 
, සතර අප්පමඤ්ඤාය , සතර ආරුප්පය, එක් සංඥාවක්ය, එක් ව්‍යවස්ථානයක්ය යනුවෙන් මෙකී කමටහන් හැඳින්වේ
මාර්ගාංග වශයෙන්ද , ධ්‍යානාංග වශයෙන්ද සමථ වශයෙන්ද උපයුක්ත වන ඒකාග්‍රතාව , භාවනාමය ධර්මයක් බව සැබෑය
නමුත් මේවා ආර්ය මාර්ගයට සම්බන්ධයක් නැති ලෞකික ධ්‍යාන වැඩීමට යොදා ගත් බමුණු භාවනාය
මේවායින් විමුක්තිය පසක් කර ගත නොහැකිය
ආර්ය මාර්ගයට අයත් සමාධියට සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි යන අංගත්‍රය ඇතුළත් වෙයි
එය මෙසේ විස්තර කරමු
සම්මා වා යාම ය

සම්මා වායාම නිවැරැදි වීර්යයි
වීර්යය ප්‍රායෝගික වශයෙන් දියුණු කළ යුතු මාර්ගාංගයකි
වීර්යයෙහි විරුද්ධ පාක්ෂිකයා අලසකමයි
පංච නීවරණවලින් එකක් වශයෙන්, නම් කර තිබෙන, ථීනමිද්ධ “ යනුවෙන් එය හඳුන්වා තිබේ
සිතට කය වසග කර ගැනීම බලවත් අභ්‍යාසයකින් කර ගත යුත්තකි
සම්මා සතිය 

සම්මා සති යනු නිවැරැදි සිහියයි
වික්ෂිප්ත බවෙන් තොර වූ අවදිකමයි
එළඹ සිටි සිහියයි
පුහුණු නොකළ සිතක් නිරතුරුවම නොසන්සුන්ය
වික්ෂිප්තය
ඒ නිසා තමා තුළ හටගන්නා සිතිවිලි හඳුනා ගැනීමට පුද්ගලයාට අවදිකමක් නැත
හොඳ - නරක, පින්- පව්, කුසල් - අකුසල්, සාවද්‍ය - නිරවද්‍ය යන මෙම සිතිවිලි හදුනා ගැනීමට නිතර සිහිය පිහිටුවා ගත යුතුය
එසේ සේවනය කළ යුතු කුසල ධර්ම සේවනය කළ යුතුය
සේවනය නො කළ යුතු අකුසල ධර්ම සිතින් බැහැර කිරීමට ශ්‍රාවකයා පෙළෙඹෙනු ඇත
නිරන්තරයෙන් එහෙ මෙහෙ දුවන හිත එකඟ කර ගැනීමට පුහුණුව ඇති වන්නේ එවිටය
කාම තණ්හා, භව තණ්හා , විභව තණ්හා යන ත්‍රිවිධ කම්ම වට්ටයෙන් මිදීමට ස්කන්ධයන්ගෙන් නිසරු බව වැටහෙන්නේ ජීවිතයේ එදිනෙදා කටයුතු වල දී ප්‍රායෝගික වශයෙන් යෝනිසෝමනසිකාරයෙන් යුතුව සිතීමට පුරුදු වීමේදීය
ඒ අනුව පුද්ගලයාට නාම - රූප ධර්මතාවයන්ගේ යථා ස්වභාවය වන අනිත්‍ය දුඞඛ - අනාත්ම නමැති ත්‍රිවිධ ලක්‍ෂණ වැටහෙයි
සිහි නුවණින් කටයුතු කිරීමේදී සිතිවිලි වලට වහල් නොවී ඇත්ත ඇති සැටියෙන් දැකිය යුතු (යථා භූත) පිළිවෙත, මජ්ක්‍ධිම නිකායේ මහා සුඤ්ඤතා සූත්‍රයේ මෙසේ දක්වා තිබේ
“ නාහං ආනන්ද එක රූපම්පි සමනුපස්සාමි
යත්ථාහි රත්තස්ස රූපස්ස
විපරි නාමඤ්ඤතා භාවනා උප්පජ්ජෙය්‍යුං
සෝක පරිදෙව දුක්ඛ දෝමනස්සුපායා සා “

ආනන්ද කිසියම් රූපයක ඇලී ගැලී කාම රාගය ඇතිකර ගන්නේ නම්, ඒ උපාඥානය වී තිබූ රූපය වෙනස් වන විට බිඳෙන විට (නැසෙන විට) ඒ තැනැත්තාට ශෝකයක් සන්තාපයක් නූපදින්නේ යැයි කිව හැකි කිසිම රූපයක් මේ ලෝකයේ යෝනිසෝමනසිකාරයෙන් (සිහිනුවණින්) නො දකිමි
රූප,ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශා දී ධර්මතාවල තෘෂ්ණාවෙන් ඇලෙන සිතිවිලි ඇතිවන්නේ ඉන්ද්‍රිය ගෝචර අවස්ථා වලදී සිදුවන අතීත සංඥා සිහිපත් වීමෙනි
මනසේ ස්වභාවය ඉන්ද්‍රිය මගින් හටගන්නා සෑම අරමුණක දීම අතීතර නාම -රූප මෙනෙහි වීමයි
එසේ හෙයින්, මෙම මෙනෙහි වීම වැළැක්වීමට සිත ඒකාග්‍රතාවයකට ගැනීමට සිහිය තදින් පිහිටුවීමට පුහුණුවක් ඇති කර ගත යුතුය
“අයං ඛො ආනන්ද විහාරො 
තථාගථෙන අභිසම්බුද්ධො
යදිදං සබ්බ නිමිත්තානං 
අමනසිකාරො අජ්ජක්‍ධත්තං
සුඤ්ඤතං උපසම්පජ්ජ විරහතුං “

“ ආනන්දය, තථාගතයන් විසින් මෙලෙස වාසය කිරීමට කුමන ධර්මතාවක් අවබෝධ කර ගැනීම හේතු වී ද
රූපා දී සියලු නිමිති මෙනෙහි නොකිරීමෙන් ආධ්‍යාත්මික ශාන්තිය - ඵල සමාප්තිය ලබා ගැනීම ඒ සඳහා හේතු විය
සතිය තදින් පිහිටුවාගෙන භාවනා කිරීම, ප්‍රධාන භාවනා ක්‍රමයයි
එසේ සතිය තදින් පිහිටුවා ගෙන වාසය කිරීම සතර ඉරියව් වලදීම අවශ්‍යය
එසේ ‘ සතර වෝහාර ධම්ම ‘ නම් වූ සිත වැඩ කරන දිට්ඨ, ස්‍රත මුන, විඤ්ඤාත යන අවස්ථාවලදී (පෙනෙනවා , ඇසෙනවා , දැනෙනවා, සිතනවා) අතීත මතක සටහන් (සඤ්ඤා) පදනම්ව ඇතිවන නැවත උපදින සිතිවිලි වලට වහල් නොවීමට සතිය නිරන්තරයෙන්ම උපකාර කරගත යුතු වෙයි
සිහිය තදින් පිහිටුවා ගැනීම යන අදහස ගෙන දෙන එකම බෞද්ධ භාවනාව, සතිපට්ඨාන භාවනාවයි. එය සතර සතිපට්ඨාන භාවනාව වෙයි
1. කායානුපස්සනා
2. වේදානුපස්සනා
3. චිත්තානුපස්සනා
4. ධම්මානුපස්සනා යනුවෙන් සඳහන් වන්නේ ඒ සිහිය පිහිටුවිය යුතු තැන් සතරයි
කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය
-

තම ශරීරය අනුව මෙන්ම අනෙක් සත්වයා ගැනත්, ලෝකය ගැනත් අනිත්‍ය , දුඞඛ, අනාත්ම යන ත්‍රිලක්‍ෂණය අනුව නිරන්තර හට ගැනීම, වෙනස්වීම , හා නැසීම පිළිබඳ හේතු ප්‍රත්‍ය ඒකාන්ත වශයෙන් දුක් හටගැනීමේ ස්වභාවයක් බව අවබෝධ කොටගෙන ඒ ගැන තදින් සිහිය පිහිටුවා ගැනීම කය විෂයෙහි සත්ව පුද්ගල සංඥාව දුරු කර ගැනීමේ ප්‍රධාන අදහසයි
කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය 1.ආනාපාන 2. ඉරියාපථ 3. චතුසම්පජඤ්ඤ 4. පටික්කූල 5. ධාතු මනසිකාර වශයෙන් කොටස් පහක් හා මෘත ශරීරයෙහි අවස්ථා නවයක් වශයෙන්, කොටස් 14 කින් යුක්තය
ආනාපාන සතිය 

ආනාපාන සති භාවනාව යනුවෙන් අදහස් වන්නේ ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාසයෙහි සිහිය පිහිටුවීමයි
ආනාපාන සති භාවනාව භාවිතා කරන, බහුල වශයෙන් කරන තැනැත්තාට මහත්ඵල මහානිශංස වෙයි
මහණෙනි, භාවිතා කරන බොහෝ වශයෙන් කරන ආනාපාන සති භාවනාවෙන් සතර සතිපටිඨානයම සම්පූර්ණ කෙරෙයි
බොහෝ වශයෙන් භාවිතා කරන සතර සතිපට්ඨානයෙන් සත්තබොජ්ක්‍ධංග සම්පූර්ණවෙයි
බොහෝ වශයෙන් භාවිතා කරන සත්තබොජ්ජක්‍ධංගයන් ගෙන් විද්‍යාවත්, විමුක්තියත් සපුරාලයි
ඉන්ද්‍රිය භාවනාවේ දීද මෙය ම සිදු වන්නේය
සතර සතිපට්ඨාන සත්තබොජ්ඣංග ආදී සත් තිස් බෝධි පාක්‍ෂික ධර්ම වෙන් වෙන්ව වඩන දහම් නොවේ
විපස්සනා භාවනාවේ යෙදෙන විට, ඒ සියල්ලම සම්පූර්ණවෙයි
ඉරියාපථ , චතුසම්පජඤ්ඤ , සාත්‍ථකසම්පජඤ්ඤ , පටික්කූල මනසිකාර , ධාතු මනසිකාරය, නව සීවථිකා , වේදනානුපස්සනා , චිත්තානු පස්සනා, ධම්මානු පස්සනා ආදි සතිපට්ඨාන ගැන වැඩි වශයෙන් කරුණු දැන ගැනීම පිණිස මජ්ක්‍ධිම නිකායේ සතිපට්ඨාන සූත්‍රය හා ආනාපාන සති සූත්‍රයත් දීඝ නිකායේ සතිපට්ඨාන සූත්‍රයත් පරිශීලනය කරන්නේ නම් මැනවි
සම්මා සමාධිය 

නිර්වාණ ප්‍රතිපදා මාර්ගයේ අටවන අංගය, සම්මා (නිවැරැදි) සමාධියයි
සමාධිය යනු සිත ඒකාග්‍රතාවයක පිහිටුවා ගැනීමයි
සිත එකඟ කර ගැනීමයි
ඉහත සඳහන් සූත්‍ර පාඨය අනුව සමාධිය ඇතිකර ගැනීම පිණිස සම්මා දිට්ඨියේ පටන් සම්මා සතිය දක්වා වූ අංග හත එකිනෙකට සාපේක්‍ෂ ව සම්මා දිට්ඨියට පිරිවර වෙයි
සම්මා දිටිඨියෙන් සම්මා සංකප්පයද එම අංග දෙක පූර්වාංගම වීමෙන් නිවැරැදි වචනය නිවැරැදි කර්මාන්තය , නිවැරැදි ජීවිතය ද යන අංග සම්පූර්ණ වී ආර්ය ශ්‍රාවකයා ශීලයෙහි පිහිටනු ඇත
දැන් ඔහු නිවැරැදි ව්‍යායාමයත්, නිවැරැදි සිහියත් පිහිටුවාගෙන යෝනිසොමනසිකාරයෙන් යුතුව සතර ආකාරයෙන් සිදුවන ස්පර්ශ වලදී ඒවා විපස්සනා කිරීමට සිහිය පිහිටුවා ගනී
මෙම ආර්ය මාර්ගාංග හත පරිවාරකොට ගෙන උපදවා ගන්නා සමාධිය, ආර්ය සමාධියයි
මේ සියල්ලටම පූර්වාංගම වන්නේ, සම්මා දිට්ඨියයි
(මහා චත්තාරීසක සූත්‍රය ම
)

සම්මා දිට්ඨියෙන් ලොව දෙස බලන තැනැත්තා යම් වස්තුවක් (රූප ) යථා භූත පරිදි දැක, ඒ කෙරෙහි නිවැරදි තීරණයක් ගෙන, එහි අනිත්‍ය ස්වභාවය දැක, එහි ඇලීම ප්‍රතික්‍ෂ්ප කරයි, මුළා නෙවෙයි, සිතින් උපාදානය නොකරයි
මෙහි දී සිදුවන්නේ එම වස්තුව පිළිබඳ සිත තුළ උපන් සිතිවිල්ල සිතින් අල්ලා නොගෙන ප්‍රහීණකර දැමීමය
එය එම වස්තුව ප්‍රතික්‍ෂ්ප කිරීමක් නොව, තමාගේ සිත තුළ උපන් සිතිවිල්ල සිතින් අල්ලා නොගෙන ප්‍රහීණ කර දැමීමය
එය එම වස්තුව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොව, තමාගේ සිත තුළ උපන් සිතිවිල්ල සිතින් අල්ලා නොගෙන ප්‍රහීණ කිරීම පමණකි
මෙම මානසික ක්‍රියාකාරිත්වය , ත්‍රිවිධ ප්‍රඥාව යනුවෙන් හැඳින්වෙයි
1. ඤාත පරිඤ්ඤා 2. තීරණ පරිඤ්ඤා, 3. පහාන පරිඤ්ඤා “ ඤාත” යනු දැන ගැනීමය
‘පරිඤ්ඤා’ යනු ප්‍රවීණ ඤාණයෙන් දැකීමය
පහාන පරිඤ්ඤා යනු සිතින් අල්ලා නොගෙන අතහැරීමය
(මනසිකරොථ) භාවනානුයෝගී යෝගාවචරයකුගේ මානසික ක්‍රියාකාරිත්වය , එම ත්‍රිවිධ පඤ්ඤාව අනුව සිදුවෙයි
ඤාත පරිඤ්ඤාවෙන් දැන ගන්නේ රූප, ශබ්ද, ගන්ධ ආදි භෞතික රූප පඨවි, ආපෝ, තේජෝ
වායෝ ආදී මහා භූත ධර්මනිසා සංස්කරණය වූ ඒවා බවය
තීරණ පරිඤ්ඤාවෙන් කැරෙන්නේ ලෝකයේ කිසිවක් එක ලෙසින් (නිත්‍ය වශයෙන්) නොපවතින හෙයින්, ඒවා අනිත්‍ය බැවින්, එයින් සදාකාලික සැපතක් හා සතුටක් නොලැබිය හැකි බවට ගනු ලබන තීරණයයි
එවැනි අනිත්‍ය වූ වස්තුවක් තෘෂ්ණාවෙන් උපාදානය කොට මගේ කොට ගැනීම කළහොත් එම වස්තුව විපරිණාමයට හා පරිහානියට පත්වීමෙන් ඇතිවන දුක පිළිබඳ අවබෝධය නිසා සිත තුළ ඇතිවන තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි මාන යන ප්‍රපංචයන්ගෙන් මිදීම 

(ප්‍රහාණය කිරීම ) ‘පහාන පරිඤ්ඤා ‘ යනුයි
මෙසේ සිත වැඩීමේ දී අනුක්‍රමයෙන් කාමාදී අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන් වූ විතක්ක විචාර සහිත ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවා ගන්නට හැකි වන්නේය
මේ අනුව ආර්ය ශ්‍රාවකයා සම්පූර්ණයෙන් අකුසලයන්ගෙන් වෙන් වී ඇති බව දැක්වෙයි
ආර්ය ශ්‍රාවකයා මේ තත්ත්වයට පත් වන විට ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයේ සාසව පුඤ්ඤාභාගීය උපධිවෙපක්ක නමින් හැඳින්වෙන ප්‍රථම අංගය පුරා අවසන් කොට, අනාසව ලෝකෝත්තර මාර්ගාංගය පිරීම ආරම්භ කරන්නේය
එහිදී ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ හිත ප්‍රඥාව දෙසට යොමු වන අතර, ඔහු තුළ පවත්නා දස සංයෝජන හා පංච නීවරණ ද අනුක්‍රමයෙන් ක්‍ෂය වී යන්නේය
ඉන්පසු එබඳු සිතක් උත්තරීතර (අශෛක්‍ෂ) ඤාණ දර්ශනය දෙසට යොමු වන්නේය
(සම්මා ඤාණ 9 වැනි අංගය ) මෙසේ ප්‍රඥාව තියුණු ලෙස වැඩීමේ දී ශ්‍රැතවත් ආර්ය ශ්‍රාවකයා විසින් ඉද්ධිවිධ ඤාණය දිබ්බසොත ඤාණය චෙතොපරිය ඤාණය , පුබ්බෙනිවාසානුස්සති ඤාණය , චුතූපපාත ඤාණය ආදී වශයෙන් විශිෂ්ට ඤාණ දර්ශන සම්පූර්ණ කොටගෙන අවසන් වශයෙන් ආශ්‍රවක්‍ෂය කර ඤාණය කරා සිත යොමු කොට කෙළෙසුන් සපුරා මිදුණු දුකෙහි සංසිඳීම වූ නිර්වාණය සාක්ෂාත් කරන්නේය
එය සම්මා විමුක්තිය ලෙස හැඳින්වෙයි
(සම්මා විමුක්ති 10 වැනි අංගය )

සමණා මණ්ඩිකා සූත්‍රය ම
)

ඉහත දැක්වූ කරුණු ගැන විමසා බැලීමේදී සමාධිය බෞද්ධ මාර්ගයේ නිෂ්ඨාව නොවන බව පැහැදිලිය
සම්මා සමාධියෙන් අවසන් වන ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ශ්‍රාවකයා නිවනට යොමු කරන මාර්ගය පමණක් වන අතර, පූර්ණා විමුක්තිය ලැබීම පිණිස (මහා චත්තාරීසක සූත්‍ර දේශනාවේ දැක්වෙන පරිදි) අශෛක්‍ෂ වශයෙන් දේශනා කර තිබෙන සම්මා ඤාණ නම් වූ නව වැනි අංගයත්, සම්මා විමුක්ති නම් වූ දහ වැනි අංගයත් වශයෙන් දසාංග මාර්ගය සම්පූර්ණ කළ යුතුවෙයි
ශෛක්‍ෂ වශයෙන් පුහුණු වන්නන්ගේ (ආධුනිකයන්ගේ) ප්‍රයෝජනය පිණිස සම්මා දිට්ඨි - සම්මා සංකප්ප (ප්‍රඥාව) මුල් කරගෙන අංග අටකින් සමන්විත ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයන්, අශෛක්‍ෂ වශයෙන් කෙලෙස් ප්‍රහීණ කරන උතුමන්ට දසාංග මාර්ගත් නිර්දේශ කර තිබේ
(දශඅංගයෙහි සමන්නාගතො අරහා) සීලේ පතිට්ඨාය නරෝස පඤ්ඤෝ යනුවෙන් දැක්වෙන නිරන්තර සීලයේ පිහිටීම සිදුවන්නේ, ආර්ය භාවයට පත්වීමෙන් පසුවය
ආශ්‍රිත ලිපි
 බෞද්ධ භාවනා
ගෞතම ශාක්‍යමුණි සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බුද්ධ ධර්මයට අනුව කාමාවචර ලෝක යනු  මිනිසා කුසල හා අකුසල කර්මයන් රැස්කර යලි කර්මානුරූපව උපත ලබන ලෝක 6 කි
එම ලෝක 6 ට උසස් ස්ථාන (කාම සුගතිභූමි) මෙන්ම දුක්විදීමට සිදුවන පහත් ස්ථාන (කාම දුගතිභූමි) යන කොටස් 2ක අයත් වේ
ඕනෑම සත්වයෙකු මෙයින් කුමන ස්ථානයක උපත ලබයි ද යන්න තීරණය වන්නේ එම පුද්ගලයාගේ කර්මය අනුවය
එම ‍ලෝක 6 නම් දේව, අසුර, මනුෂ්‍ය, සත්ත්ව, ප්‍රේත ‍හෝ නිරය (අපාය) වේ
මෙම ලෝක 6 ගැන සඳහන් වන්නේ ටිබෙට් මහායාන බුදු දහමේය
ථේරවාදයේදි අසුර භවය පිළිබඳ සඳහන් නොවේ
එහෙයින් ලෝක 5  ක් ගැන පමණක් එහි සඳහන්වේ
භවචක්‍රය හෙවත් කෙළවරක් නොමැති දීර්ඝ සංසාර චක්‍රය ඉතා ප්‍රසිද්ධ ඉගැන්වීම් මෙවලමකි
භව හා එවැනි භව‍වල උප කැළැඹීම සඳහා හේතුවන කර්ම එහි චිත්‍ර ගත කර ඇත
එහිදී දේව ආත්මය ඉහළින්ම පිහිටා ඇති අතර දක්ෂිණාවර්තව අසුර, ප්‍රේත, නිරය, සත්ත්ව හා මනුෂ්‍ය ලෝක සිතුවම් කර ඇත
එම සෑම භවයකම බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩ සිටිනු දක්නට ලැබේ
විවිධ සම්ප්‍රදායන්වල‍ මෙම අනුපිළිවෙල‍ තුළ වෙනස්කම් දැකිය හැකිය
අසුර ලෝකය මනුෂ්‍ය ලෝකයට ඉහළින් පවතින බව ඇතැම් 
සම්ප්‍රදායන් විශ්වාස ක‍රයි
දිව්‍ය ලෝක 

දේව භවය යනු ඉමහත් සතුට සංතුෂ්ඨිය හා සැප සම්පත් ලැබෙන භවයයි
මෙම භවයේ ඇති ආවාසිය නම් සැප සම්පත් වලින් පරිපුර්ණ නිසා නිර්වාණ මාර්ගය අවබෝධ කර ගැනීම පැහැර හැරීමයි
එම හේතුවෙන් ඔවුහු තම යහපත් කර්ම ශක්තිය ගෙවා අවසානයේ නැවත ඊට වඩා පහත් භවයක උපත ලබති
බොහෝ දෙවිවරු තම පෙර භාවයේ කල කී දේ මතක් වී වහාම යලි නැවතත් දහමට යොමු වේ
එසේ මතක් නොවන අයට කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය නිසා , ඔහුට පෙර දිව්‍යලෝකයට ගිය මිතුරු දෙවියකු හෝ දිව්‍යාංගනාවක් ඔහු ඉදිරියට පැමිණ, වහාම පෙර භාවයේ තමා හා එකතු වී කුසල් කල ආකාර මතක් කර දී දහමට යොමුකර ගනී
නමුත් බුද්ධ සාසන වල සෝවාන්, සකෘදාගාමී ආදී මාර්ගඵල ලැබූ දේව දිව්‍යාංගනාවන් බොහෝමයක් සදිව්‍ය ලෝකවල වාසය කරති
ඔවුන් අයත් වන්නේ සම්‍යක්දෘෂ්ටික දේව කොට්ඨාසයටය
දෙවිවරුන් ප්‍රධාන වශයෙන් කොටස් 2කට වෙන් වේ
එනම්, 

1. සම්‍යක්දෘෂ්ටික දෙවිවරුන්

2. මිත්‍යාදෘෂ්ටික දෙවිවරුන්ය
මෙම සම්‍යක්දෘෂ්ටික දෙවියන් ඉතා බලවත් ලෙස සැලකේ. ඇතැම්විට ග්‍රීක හා රෝම මිත්‍යාදෘෂ්ටික  දෙවිවරුන් හා සමාන නොවෙති
ඊට හේතුව ඔවුන් අයත් වන්නේ මිත්‍යාදෘෂ්ටික දේව කොට්ඨාසයටය
දෙවියන් අමරණීය හෝ සර්ව බලධාරි නොවේ
එසේම ඔවුහු මිනිසාගේ මැවුම්කරුවන් හෝ මරණයේදී විනිශ්චයකරුවන් ලෙස ක්‍රියා නොකරති
එම හේතුවෙන් බටහිර දේවවාදයෙන් බුදුදහම  සම්පූර්ණයෙන් වෙනස් වේ
බුදු දහමට අනුව දිව්‍ය ලෝක 6ක් ගැන කියැවේ
චතුම්මහාරාජිකය
 තාවතිංසය
 යාමය
 තුසිතය
 නිම්මානරතිය
 පරනිම්මිතවසවර්තිය

චතුම්මහාරාජික දිව්‍ය ලෝකය 
චතුම්මහාරාජිකය යනු දෙව්රජවරු හතර දෙනකු විසින් පාලනය කරන ලෝකය යන තේරුමයි
විරූඩ, විරූපාක්ෂ, ද්‍රඩරාක්ෂ, වෛශ්රවන නමින් හඳුන්වන දෙව් රජවරු සතරදෙනා විසින් මෙම දිව්‍ය ලෝකය පාලනය කරයි
නන්දන උයන අලකමන්දාව සේරිස්සක විමානය ආදිය මෙම දිව්‍ය ලෝකයේ පවතිනබව පැවසේ
මෙම දිව්‍ය ලෝකයට සමබන්ධව නාග, ගරුඩ, යක්ෂ හා රාක්ෂ යන ලෝකයන් සම්බන්ධ බව පැවසේ
මෙම දිව්‍ය ලෝකයේ එක් දිනක් මිනිස් ලොව වර්ෂ 50 කට සමානය
මෙම දිව්‍ය ලෝකයේ පරමායුෂ දිව්‍ය වර්ෂ 500ක් වන අතර එය මනුෂ්‍ය වර්ෂ වලින් වර්ෂ අනූ ලක්ෂයකි (50[මනුෂ්‍ය වර්ෂ] x 30[දින]  x 12[මාස] x 500 = අවුරුදු  9, 000, 000 )

තාවතිංස දිව්‍ය ලෝකය 
දෙවිවරුන් 33 දෙනෙකු පාලනය කරන බැවින් තව්තිසා නම් වේ
චාතුම්මහාරාජික හා තාවතිංස යන මෙම දිව්‍යලෝක 2කටම අධිපතීත්වය දරන ශ්‍රක්‍ර දිව්‍ය රාජයා ඇතුලු තිස් තුන් කෝටියක් දේව දිව්‍යාංගනාවන් වැඩ සිටින්නේ මෙම දෙව්ලොවය
සිළුමිණි සෑය පිහිටා ඇත්තේද මෙම දිව්‍ය ලෝකයේය
සුධර්මා දිව්‍ය සභාව, නන්දන මල් උයන හා මල්ලිකා, සුනන්දා, උපෝසථා, මට්ටකුණ්ඩලී ආදී දිව්‍ය විමාන බොහොමයක් තිබෙන්නේ මෙහිය
මෙම දිව්‍ය ලෝකයේ එක දිනක් මිනිස් ලොව වර්ෂ 100කි
මෙහි පරමායුෂ පරමායුෂ දිව්‍ය වර්ෂ 1000ක් වන අතර එය මනුෂ්‍ය වර්ෂ වලින් තුන්කෝටි හැට ලක්‍ෂයකි
(100[මනුෂ්‍ය වර්ෂ] x 30[දින]  x 12[මාස] x 1000 = අවුරුදු 36, 000, 000)

යාම දිව්‍ය ලෝකය 
මෙම දිව්‍ය ලෝකයේ අධිපතීත්වය සුයාම නමින් හඳුන්වන දෙව්රජවරයෙකු විසින් දරන අතර එම දෙව්රජුගේ බිරිඳ සිරිමා නම් දිව්‍යාංගනාවයි.මෙම දිව්‍ය ලෝකයේ එක දිනක් මිනිස් ලොව වර්ෂ 200කි
මෙහි පරමායුෂ පරමායුෂ දිව්‍ය වර්ෂ 2000ක් වන අතර එය  මනුෂ්‍ය වර්ෂ වලින්  දාහතරකෝටි හතළිස් ලක්‍ෂයයි
(200[මනුෂ්‍ය වර්ෂ] x 30[දින]  x 12[මාස] x 2000 = අවුරුදු 144, 000, 000)

තුසිත දිව්‍ය ලෝකය
මෙම දිව්‍ය ලෝකයේ අධිපතීත්වය සන්තුසිත නම් දිව්‍යරාජයකු විසින් දරයි
මෙම දිව්‍ය ලෝකයේ අධිපතීත්වය සැමවිටම මීලඟට ලොවුතුරා බුදුබවට පත්වීමට නියමිත මෛත්‍රිය බෝධිසත්වයන් විසින්ද දරනු ලබයි
අපගේ තිලෝගුරු ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේ මනුලොව ඉපදීමට පෙර මෙහි 'ස්වේතකේතු' නම් බෝධිසත්වයන් වී සිටියහ
මෙහි වෙසෙන අනෙකුත් දෙවිවරුද බොහෝමයක් සකෘදාගාමී මාර්ගඵලයට පත් වූ දෙවියන් වන අතර මෙහි සියලූම දෙවිවරුන් යලි නැවත නැවත් තුසිතයේම උත්පත්තිය ලැබීම පිණිස බොහෝ කුසල් රැස්කරති
මෙම දිව්‍ය ලෝකයේ එක දිනක් මිනිස් ලොව වර්ෂ 400කි
මෙහි පරමායුෂ දිව්‍ය වර්ෂ 4000ක් වන අතර එය  මනුෂ්‍ය වර්ෂ වලින් පණස්හත්කෝටි හැට ලක්‍ෂකි
(400[මනුෂ්‍ය වර්ෂ] x 30[දින]  x 12[මාස] x 4000 = අවුරුදු 576, 000, 000)

නිමිමානරතී දිව්‍ය ලෝකය 
මෙම දිව්‍ය ලෝකයේ රජු සුනිම්මිත නම් දෙවු රජ කෙනෙකි
මෙම දිව්‍ය ලොකයේ එක දිනක් මිනිස් ලොව වර්ෂ 800 කි
මෙහි පරමායුෂ දිව්‍ය වර්ෂ 8, 000ක් වන අතර එය  මනුෂ්‍ය වර්ෂ වලින් දෙසියතිස්කෝටි හතළිස් ලක්‍ෂයකි
(800[මනුෂ්‍ය වර්ෂ] x 30[දින]  x 12[මාස] x 8000 = 2, 3 04, 000, 000)

පරනිම්මිතවසවර්තී දිව්‍ය ලෝකය 
දිව්‍ය ලෝක 6න් ඉහළම දිව්‍ය ලෝකයයි
මෙහි පාලකයා වසවර්ති නමින් හඳුන්වන දෙවු රජ කෙනෙකි
දසබිම්බර මාර සේනාව නමින් හඳුන්වන දරුණු දේව කොට්ඨාසය සිටින්නේද මෙම දිව්‍ය ලෝකයේ වන අතර කාමලෝකයට අධිපති මෙන්ම මිනිසුන් හා දෙවියන් ආදී සියලු සත්වයන් යලි සසර දුකට හසුකරගන්නා මාර දිව්‍ය රාජයා සිටින්නේද මෙහිය
සැප සම්පත් වලින් අධිකතම දිව්‍ය ලෝකය මෙයයි
මෙහි එක දිනක් මිනිස් ලොව වර්ෂ වලින් 1600කි
මෙහි පරමායුෂ දිව්‍ය වර්ෂ 16, 000ක් වන අතර එය  මනුෂ්‍ය වර්ෂ වලින් නවසිය විසිඑක්කෝටි හැට ලක්‍ෂයකි
(1600[මනුෂ්‍ය වර්ෂ] x 30[දින]  x 12[මාස] x 16, 000 = අවුරුදු 9, 216, 000, 000)

කෙටි සටහන

අසුර ලෝකය  

අසුර ලෝකයේ වාසය කරන්නේ උප දේවතාවන්ය
ඔවුන් මෙම ලෝකයේ උපත ලැබීමට හේතුව වන්නේ ඊර්ෂ්‍යාව, කලහ කිරීම ආදියයි
මනුෂ්‍යයන් වශයෙන් යහපත් අරමුණක් උදෙසා එවැනි දෑ සිදුකළද එයින් අන්න්‍යයන්ට හානි වීම හේතු වෙන් මෙම ලෝකයේ උපත ලබයි
මෙම අසුරයෝ තව්තිසා දිව්‍යලෝකයේ වෙසෙන දෙවියන් (සුරයන්) සමාන අධිකසැප සම්පත් භුක්ති විදින නමුත් ඔවුහු නිරතුරුම තව්තිසා දෙවියන් කෙරෙහි ඊර්ෂ්‍යාවෙන් හා ක්‍රෝධයන් පෙළෙති
අසුර ලොව ඊර්ෂ්‍යාකාරී දෙව් ලොව, අර්ධ දෙව් ලොව හෝ දෙවියන්ට එරෙහිව ක්‍රියාකරන ලොව  යනුවෙන්ද හැඳින්වේ
අසුරයන් ඇතැම්විට රාක්ෂයන් ලෙසද හැඳින්වේ
එහෙත් අට මහා නරකයන්හි වෙසෙන දරුණු යමපල්ලන් හා මොවුන් අතර කිසිදු සමානකමක් නොමැති අතර මොවුන් ඔවුන්ට වඩා බලවත් ඍධි සම්පන්න දරුණු දේව කොට්ඨාසයකි
කුලාවක ජාතකෙයහි අසුර ලෝකය පිළිපද විස්ථර ඇත
ඒ අනුව අසුර ලෝකය මහාමේරු පර්වතයට යටින් පිහිටා ඇත
යොදුන් 10 000ක විශාලත්වයකින් යුක්තය
ආයුෂ දිව්‍ය වර්ෂ 500ත් 1000ත් අතර වේ
මෙහි තව්තිසා දෙව්ලොව ඇති කල්පවෘක්ෂය හා සමානව අසුර ලෝකයේ චිත්‍රපාටලී නම් වෘක්ෂයක් ඇත
මෙම වෘක්ෂයේ මල් පරසතු මල් වලට සමානය
එහෙත් පැහැදිළි වෙනසක් ඇත
එම නිසා අසුරයන් තමා ඉන්නේ අසුර ලෝකයේ බව දැන ගන්නේ මෙම වෘක්ෂයේ මල් පිපුන පසුවයි.අසුර ලෝකය හැම අතින්ම තවුතිසා දෙවුලොවට සමානය
අසුරයන් නිරන්තරයෙන් දිව්‍ය සුරාව බී මත් වී නිදාගැනීම සිරිතය
කොතරම් සැප සම්පත් තිබුනද ඒවා අනුභවය වෙනුවට ඔවුන් සුරා පානය කොට නිදාගනී
අසුරයන් තව්තිසා හා චාතුම්මහාරාජික  යන දිව්‍යලෝක 2ක ආක්‍රමණයට එන අතර දෙවියන් (සුරයන්) හා අසුරයන් අතර නිතර යුධ ගැටුම් ඇතිවේ
අසුර ලොව පාලනය කරනු ලබන්නේ වේපචිත්තී නම් අසුර රාජයයි
අසුරයන්ගේ ආක්‍රමණයට ගොදුරු වන්නේ චතුමහාරාජිකය හා තාවතිංසය යන දිව්‍ය ලෝක 2ක පමණි
ඊට ඉහළ දිව්‍ය ලෝක 4 ආක්‍රමණය කිරීමට ඔවුන්ට බලයන් නැත
මනුෂ්‍ය ලෝකය 

මනුෂ්‍ය ‍ලොව පදනම් වී ඇත්තේ රාගය, අපේක්ෂාව හා සැකය පදනම් කරගෙනය
සංසාරයේ ලැබිය හැකි වඩාත්ම ප්‍රයෝජනවත් භවය ලෙස මනුෂ්‍යභවය සැලකේ. ඊට හේතුව සම්මා සම්බුදුවරුන්, පසේ බුදුවරුන් හා මහා රහතන් වහන්සේලා ආදී උතුමන් පහල වන්නේ මනුෂ්‍ය ලෝකයේ පමණි
මනුෂ්‍ය උපතින් පසු ලැබෙන ජීවිතය නිවැරදිව යොදා ගන්නේ නම් ඉතා ඉහළ ඵල ලැබිය හැකිය
මනුෂ්‍ය භවය දුර්ලභව ලැබෙන්නකි
එයට හේතුව අපි මනුෂ්‍ය ජීවිතයට, වස්තුවට ඇති තණ්හාව ආදී කරුණු හේතුවෙන් වැරදි සිතුවිලි හා ක්‍රියාවන්හි නිරතවීමයි
එමනිසා බොහෝ විට මනුෂ්‍ය භවයක් ලැබු තැනැත්තෙක් නැවත උපත ලබන්නේ සතර අපායේ භවයකය
යලි මනුෂ්‍ය ලෝකයේ, දිව්‍ය ලෝකවල හෝ බ්‍රහ්ම ලෝකවල උපත ලබන්නේ ඉතා සුලු පිරිසක් පමණි
වඩා පහත් භවවලට නිදසුනක් ලෙස තිරිසන් සත්ව භවය දැක්විය හැක
මනුෂ්‍යභවයක් ලබා ගැනීම සඳහා පින්කම්,කුසල් රැස්කිරීම ඉතා අපහසුය
එසේම එය සෙමින් සිදුවන්නකි
එම නිසා මනුෂ්‍ය භවයක් ලබා ගැනීම සඳහා විශාල ආත්ම ගණනක් ගත වේ
( මහා මුහුදේ පාවෙමින් තිබෙන විය සිදුරක් මැදින් අවුරුදු 100කට සැරයක්  එක් කණ කැස්බෑවෙකු අහස බලන්නා සේ
උපමාව - බුදුරජාණන් වහන්සේ )

සත්ව (තිරිසන්) ලෝකය 

අධික මෝඩ බව, පෙර භව වලදි සිදු කරන ලද අවිචාරවත් හැසිරිම් ආදිය සත්ත්ව හෙවත් තිරිසන් යෝනී භවයක් ලැබීමට හේතුවේ
බෞද්ධයන්ට අනුව මෙය පෘථිවිය මත පවතින සත්ත්ව ලෝකයයි
අසුරයන්ට දිව්‍ය ලෝකය පෙනෙන සේම මනුෂ්‍යයාටද සත්ව ‍ලෝකය පෙනේ
ප්‍රේත ලෝකය 

යමෙකු ප්‍රේත ලෝකයේ උපත ලබන්නේ පෙර භවයේ පැවති අධික වස්තු තණ්හාව හේතුවෙනි
ප්‍රේත ලෝකයේ වසන  සංචේතන සත්වයෝ "කුසගිනි භූතයන්" ලෙසද හැඳින්වේ
ඔවුහු නිරතුරුවම අධික කුසගින්නෙන් හා පිපාසයෙන් පෙළෙති
එහෙත් එම අවශ්‍යතා සංසිදුවා ගැනීමට ක්‍රමයක් නැත
ටිබෙට් භව චක්‍රයේ ඔවුන්ව පටු බෙල්ලක් හා විශාල උදරයකින් යුක්තව ඇඳ තිබේ
එයින් සංකේතවත් කරන්නේ ඔවුන් ආශාවෙන් පීඩා වින්දද ඔවුන්ට ඒවා ඉටු කර ගත නොහැකි බවයි.

ඛුද්දක නිකායේ පේතවත්ථු (ප්‍රේත වස්තු) ග්‍රන්ථයට අනුව ප්‍රේතයින් කොටස් හතරක් දැක්වේ
පාංශු පිසාචික
 නිජ්ඣාමතන්නික
 පුප්පිපාසික
 පරදත්තූප ජීවී
මීට අමතරව ගූතකාදක මහාඍද්ධික වේමානික පාෂාණ භූත ආදී වශයෙන් විවිධ ප්‍රේත කොටස් ඇත
නිරය 

නිරය හෝ අපාය, නරකය, යමලොව යනුවෙන් හදුන්වන මෙම කාමදුගති භූමියේ උපත ලැබීමට හේතුවෙන්නේ පෙර භවවලදි අධික කෝපයෙන්, වෛරයෙන් හා දස අකුසල කර්ම රැස් කිරීමයි
ඒක දේවවාදී සම්ප්‍රදායන්හි අපායන්ගෙන් බුදු දහමේ දැක්වෙන අපාය වෙනස්වේ
නිරයේ දුක්විඳින්නෝ සදාකාලිකවම එහි සිරවී නොසිටිති
සිය අකුසල කර්ම සියල්ලම දුක්විඳ ගෙවා අවසාන් වූ පසු  ඔවුහු එම අපාය ලෝකවලින් චුත වී වෙනත් භවයක යලි උපත ලබති
බුදු දහමට අනුව අති භයංකාර අට මහා නරකයන් 8 ක් පිළිබඳව සදහන් වන අතර එම අපායන් 8 ම පාලනය කරනු ලබන්නේ යම රජු විසිනි
ඒවා  මෙසේය,
 සංජීවය
 සංඝාතය
 කාල සූත්‍රය
 රෞරවය
 මහා රෞරවය
 තාපය
 ප්‍රතාපය
 අවීචිය

වැඩි දුර තොරතුරු සඳහා 

 http
//swethapradheepa
com/2015/10/universe
lk/shraddha-programs/devlova-yana-maga/

බුදු දහම
බුදු දහමේ සෝතාපන්න හෙවත් සෝවාන් ඵලය ලැබීම යනු නිර්වාණය සඳහා ගමන් කරන මාර්ගයේ පළමුවැනි පියවරයි
සෝවාන් පුද්ගලයා යනු සක්ඛායදිට්ඨි, විචිකිච්ඡා සහ සීලබ්බත පරාමාස සංයෝජන ප්‍රහීන කළ පුද්ගලයා වේ
බුද්ධ දේශනාවට අනුව සෝවාන් ඵලයට පැමිණීමෙන් පසු අනිවාර්යෙන්ම මේ භවයේදී හෝ තවත් භව 7 ක් ඇතුළත දී නිර්වාණය අවබෝධ කර ගනී
රත්න සුත්‍රයේ එන න තේ භවං අට්ඨමං ආදියන්ති යනුවෙන් සඳහන් වන්නේ මේ අදහසයි
එසේම සෝවාන් ඵලයට පැමිණි පුද්ගලයා ඉදිරි ආත්ම 7 තුළදී පහත් හෝ දුක් සහිත (සත්ව, ප්‍රේත, නිරය) භවයක උපත නොලබයි
ඔවුන් බුද්ධ දේශනාව පිළිබඳ නොබිඳෙන ග්‍රහණයක්  ලබාගෙන ඇත
එසේම තෙරුවන් (බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ) කෙරෙහි අචල විශ්වාසයකින් යුක්තව ශීලය සපුරා සෝවාන් ඵලයට පැමිණි පුද්ගලයාගේ ධර්ම ඇස විවෘතව පවතින නිසා හොඳින් ධර්මය අවබෝධ කර ගැනීමට සමත්ය
සෝවාන් ඵලයට පැමිණිමේදි ප්‍රහීණ වන සංයෝජන නම්,

සෝතාපත්ති මාර්ගය 

සෝතාපත්තියට පත්වීමේදී ප්‍රහීන වන දුරු වන සංයෝජන
සෝතාපන්න මාර්ගයේ ගමන් කරන්නා සංයෝජන 3 ක් බිඳ දමයි
මේ සංයෝජන 3 සම්පූර්ණයෙන් දුරු කළ කල්හි සෝවාන් මගට පැමිණිය හැකි වේ
සක්ඛාය දිට්ඨි
ශරිරය තුළ හැඟීම, දැනීම සහිත ස්ථිර ආත්මයක් හෝ භූතයෙක් වෙසේ යන මිත්‍යා විස්වාසය
ලෞකික වස්තූන් පිළිබඳ ඇති කරගන්න ඇල්ම
රුපය මමය මාගේය යනුවෙන්ද වේදනාව, සංඥාව, සංකාර, විඥාන යන මේ පංචස්කන්දය ම මමය මාගේය යනුවෙන් ගැනීමද සක්ඛාය දිට්ඨිහි ල්ක්ෂණය වේ
හේතු ඵල දහමට අනුව සක්ඛාය දිට්ඨිය දැඩිව ගැනීම නිසා ම අප මෙතෙක් සංසාරයේ දුක් විඳිමින් යන ගමන අවසන් කරගත නොහැකිව සිටින බව ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයාට අවබෝධ කරගත හැක
විචිකිච්චා 
තෙරුවන් කෙරෙහි ඇති කරගන්න සැකය  සහ අනාගත භව හා කර්මය පිළිබඳ සැකය
අකුසලයෙහි බැඳීමට ඇති  කැමැත්ත
ශීලබ්බත පරාමාස
උග්‍රතපසෙන් තොර විමුක්තිය ලබා ගත නොහැකි  බවට පවතින මිත්‍යා විස්වාසය
ගව වෘත සුනක වෘත ආදී ශිල වෘත සමාදානය
ශීල සමාදානය බුදුන් වහන්සේ ලෝකයට පහලවන්නටත් පෙර සිටම පැවතුනි
නිවනට මග වන්නේ  ශීල සමාදානය නොව ඉන්ද්‍රිය සංවරයයි

සෝතාපත්ති අංග
          
සෝවාන් වීමට අපගේ එදිනෙද කටයුතු අතහැර දමා මහන වීමට වත්, කැලෑ වැදී භාවනා කිරීමට වත් අවශ්‍ය නැත
ඒ සඳහා සෝතාපත්ති අංග පිරිය යුතු වේ
සාරිපුත්ත රහතන්වහන්සේ විසින් වාදාරා බුදුන් වහන්සේ විසින් නිවැරදි යැයි අනුමත කර ඇති පරිදි සෝතිපත්ති අංග පහත පරිදි වේ
සත්පුරිස සේවනය සෝවාන් ආදී මගඵල ලාබින්ගෙන් නිවැරදි මග අසා දැනගැනීම 
 සද්ධර්ම ශ්‍රවණය සංදීට්ටික වූ අකාලික ශ්‍රී සද්ධර්මය ශ්‍රවනය කිරීම  
 යෝනිසෝ මනසිකාරය  හෙවත් අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් තොරවීම      තමා විසින් කරනු කියනු ලබන සියලු දෙය සිහියෙන් යතුව කිරීම 
 ධම්මානුධම්මපටිපදාව ශ්‍රවනය කරනු ලැබූ ධර්මයට අනුරූපව මෙනෙහි කිරීම හා ක්‍රියා කිරීම 

එසේම ඔවුන් නිර්වාණයේ එළිපත්තට පැමිණ සිටී. ඔවුන්ට අපායේ දොරටු සඳහටම විවර නොවේ
නිර්වාණය මෙම ආත්මයේදී හෝ තව ආත්ම 3 කින් හෝ 7 කින් අනිවාර්යෙන්ම අවබෝධකරගත හැක
මනුෂ්‍ය  දේව ලෝක හෝ බ්‍රහ්ම ලෝක වල වසති
සෝවාන් වු තැනැත්තා කිසිම අකුසල ක්‍රියාවක නොයෙදෙයි
බුදුසමයේදී ගිහි පුරුෂයන් හා ස්ත්‍රීන් දස දහස් ගණනක් සෝවාන් ඵලයට පැමිණියහ
බුද්ධශාසනයේ අවසානය තෙක්ම යහපත් පුද්ගලයෝ සංයෝජන 3 විනාශ කර ‍සෝවාන් ඵලයට පැමිණීමට උත්සාහ කරති
එසේ උත්සාහ කරන්නන්ට මෙම භාවයේදී සෝවාන් වීමට නොහැකි වුවද ඔවුන් ඊළඟ භවයේදි වඩා යහපත් උපනිස්සය කර්මයක් සහිතව උපත ලබා වඩා ප්‍රඥාවන්ත වේ
මෙම මාර්ගයේ ගමන් කිරීමට පංචශීලය, සතර බ්‍රහ්ම චර්යාව අනුගමනය කළ යුතුය
සෝවාන් ඵලය යනු අවබෝදයක් වනබැවින් ඒ සඳහා බොහෝ ශිල සමාදානයන් අවශ්‍ය වන්නේ  නැත
ඉහත සඳහන් සංයෝජන 3 දුරුකල ඕනෑම අයෙකුට සෝවාන් ඵලයට පැමිණිය හැක
සොවන්මගට පැමිණි ශ්රුතවත් ආර්ය ශ්‍රාවකයා අනවරතයෙන්ම පංච දුෂ්චරිතයෙන් වෙන්ව වාසය කරයි
සොත පත්ති ඵල සිත *

සොතපත්ති මාර්ග සිතට අනතුරුව 2 ක් හො 3 ක් ව ලැබෙන්නා වු මේ ඵල චිත්තයෝ ද 
ඒකාන්තයෙන් ම නිවන අරමුණු කොට ඇත්තා වූ ලෝකොත්තර 'සිත් වූයේ වී නමුත් කුසල් නොවෙති
ආනන්තරික සමාධිය අකාලික විපාකය යයි කියනු ලබන මේ විපාක අව්‍යාකෘත ධර්මයෝ වෙති
මේ ඵල ච්ත්තයෝ කුණු කසල දවා අලු කොට
උණුසුම නිවීමට පැන් කල දෙකක් හෝ තුනක් වත් කිරීමක් මෙනි
මාර්ගයෙන් නසන ලද කෙලෙස් ඇති එම සන්තානයෙහි සන්සිදිම් වශයෙන් උපදනා බැවින් පටිප්පස්සද්ධි ප්‍රහාණිය යයි කියන ලද සන්සිදිම කරමින් ඉපිද නිරුද්ධ වීමෙන් පසු චිත්ත සන්තතිය නැවත භවාංග වේ
මේ සෝවාන් ඵලස්ත ආයර්‍ය පුද්ගල තෙමෙ ධ්‍යානලාභී නම් මරණින් මතු කාම භූමියෙහි නෝ ඉපිද ලබන ලද ධ්‍යනයට අනුව රූපා රූප භූමීන්හි පටිසන්ධිය ලබා එහිදී ම ඉතිරි මාර්ග ඵල ලැබිමෙන් පිරිනිවන් පාන්නේ ය
ලෞකික ධ්‍යාන නො ලැබු විදර්ශනා වඩා මාර්ගයට පැමිණි ශුෂ්ක විදර්ශක සෝවාන් පුද්ගලයෝ තිදෙනෙකි 
1. ඒක බීජ සෝතා පත්ති පුද්ගලයා --එක් වරක් පමණක් කාම් භවයෙහි ඉපිද අර්හත්වය ලබා නිවන් දකී
2. කොලංකොල සෝතාපත්ති පුද්ගලයා --ද්වර සිට සයවර දක්වා කාම භවයන්හී ඉපිද අර්හත්වයට පැමිණ නිවන් දකී
3.සත්තක්ඛත්තු පරම සොතාපත්ති පුද්ගලයා --සත් වරක් කාම භවයන්හි ඉපිද අර්හත්වයට පැමිණ නිවන් දකී
මේ ශුෂ්ක වදර්සශකයා විසින් ලබන්නාවු මාරගය ඒකාන්තයෙන් ම ප්‍රතම ධ්‍යානයට සමාන වූ ව්තක්ක විචාර පීති සුඛ එකග්ගතා යන ධ්‍යානාංග පසකින් යුත්ත වන්නෙ ය
එහෙයින් ශුෂ්ක විදරශ කයාට හෝ සමථ යානිකයාට හෝ නෝ මිදෙන්නේ මැයි
සෝවාන් මාර්ගය සහ ඵලය

සෝවාන් මාර්ගයට පැමිණීම යනු මම මේ භයේදීම සෝවාන් වෙමි යන දැඩි අධිශ්ටානය හා විශ්වාසය ඇතිකරගනීමයි
සෝවාන් ඵලය යනු ශ්‍රතවත් ආර්ය ශ්‍රාවකයෙක් බවට පත්ව ත්‍රිවිද සංයෝජන ප්‍රහීන කොට සෝතාපන්න වීමයි (නිවැරදි අවබෝධයට පත්වීමයි
)

සටහන් 
සෝවාන් ඵලය ලබා ගන්නට පුළුවන් ස්වාමීන් වහන්සේලාට පමණක් නෙමෙයි
තවමත් ඉගෙන ගන්න අපිට වුනත්, රැකියාවක් කරන කාර්යබහුල ජීවිතයක් ගත කරන අයට වුනත්, විවාහ වී දරුවන් ලබා සිටින ඔබට වුනත් සෝවාන් ඵලය ලබා ගන්නට පුළුවන්
සෝවාන් වීමට අපගේ එදිනෙද කටයුතු අතහැර දමා මහන වීමට වත්, කැලෑ වැදී භාවනා කිරීමට වත් අවශ්‍ය නැහැ
නමුත් අද සමාජයේ කිසිම මිනිසෙකුට මේ පිළිබඳව අවබෝධයක් නැහැ
බුද්ධ කාලයේ සිටි විශාඛාව ඔබට මතකද
ඇය හත් වන වියේදී සෝවාන් බව ලබා සිටියා
එමෙන්ම ඇය අවුරුදු 120 ක් ජීවත් වූ බවත් ඔබට මතක ඇති
ඇය විවාහ වන විටත් සෝවාන් ඵලය ලබා සිටියා
ඇයට දරුවන් ලැබෙන විටත් ඇය සෝවාන් වී සිටියා
එහෙනම් දැන් ඔබට තේරෙනවද සාමාන්‍ය ජීවිතයක් ගත කරගෙන වුනත් සෝවාන් බව ලබා ගැනීමට පුළුවන් බව. ඉතින් ඇයි අපි තවත් පරක්කු වෙන්නේ
මේ ලිපිය කියවන ඔබත් පරිගණකයට හා අන්තර්ජාලයට ගොඩක් සමීපයි කියල මම දන්නවා
මොකද මමත් අන්තර්ජාලයට ගොඩක් කැමතියි
එත් ලස්සන ජීවිතයක් ගත කරන්න අපිත් කැමතියි නේද
ඔය හිතන්නේ මේ ජීවිතේ සුන්දරද
ඇත්තෙන්ම නැහැ
නමුත් සෝවාන් ඵලය කොච්චර සුන්දරද කියලා ඔයා දන්නවද
ඔයා සෝවාන් වෙන්න කැමතිද
සෝවාන් උනා කියල ඔයා ඔයාගේ ජීවිතේ සම්පුර්ණයෙන්ම වෙනස් කරන්න ඕනි නැහැ
සෝවාන් වෙලා ඔයාට රස්සාවක් කරන්න උනත්, විවාහ වෙන්න උනත් , දරුවන් හදන්න උනත් විතරක් නෙමෙයි ඔයා මේ රටේ ජනාධිපති උනත් ඔයාට සෝවාන් වෙන්න පුළුවන්
ඒවගේම ඔයා හොරෙක් , මංකොල්ල කාරයෙක් , මිනි මරුවෙක් උනත් ඔයාට සෝවාන් වෙන්න පුළුවන්
ඔබට මතකද අංගුලිමාල නම් පුද්ගලයා
ඔහු මිනිසුන් 1000 ක් පමණ ගාතනය කල කෙනෙක්
නමුත් ඔහුත් රහත් බවය ලබා ගත්තා
ඉතින් ඇයි අපිට බැරි
ඒවගේම සෝවාන් බව ලබා ගත අය අප අතරම ඉන්නම පුළුවන්
ඔබගේ හොඳම යහළුවා හෝ ඔබගේ ලංගම අසල්වැසියා වුවද සෝවාන් බව ලබා ඇති අයෙක් වීමට පුළුවන්
සෝවාන් වූ පුද්ගලයා කිසිම වෙලාවක කියන්නේ නැහැ තම සෝවාන් වූ කෙනෙක් බව. 
සෝවාන් වීම සඳහා අප විසින් අනුගමනය කල යුත්තේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි
පංච උපාදානස්කන්ධය තුල පවතින ත්‍රිලක්ෂණය ඉගැනීම වැදගත්ය
ත්‍රිලක්ෂණය යනු 
1.අනිත්‍ය 
2.දුක්ඛ
3.අනාත්ම යන කරුණු 3යි
1.අනිත්‍ය
අනිත්‍ය යනු මෙලොව පවතින කිසිම දෙයක් ස්ථිර නැති බව සිතීමයි
එනම් මෙලොව හැම දෙයක්ම , හැම කෙනෙක්ම වෙනස් වන බව මෙනෙහි කිරීමයි
ඔබ ගැන සිතන්න
ඔබ කුඩා කල සිට අද දක්වාම වෙනස් වුණා
කුඩා කාලයේ ඔබට ලැබුණු කරුණාව , දයාව , ආදරය දැන් ටිකක් හෝ අඩු වී නැද්ද
ඔබේ පියා ගැන සිතන්න
ඔබේ මව ගැන සිතන්න
ඔවුන් දැන් පත්ව ඇති තත්වය ගැන සිතන්න
ඔවුන් තරමක් හෝ සම්පුර්ණයෙන්ම හෝ වෙනස් වෙලා නේද
ඉතින් මේ ලෝකේ වෙනස් වෙන්නේ නැති කිසිම කෙනෙක් ඉන්නවද
දෙවි වරුත් වෙනස් වෙනවා, බ්‍රහ්ම යොත් වෙනස් වෙනවා
තුන් ලෝකෙටම අධිපති යැයි කියන ශක්‍ර දෙවියත් වෙනස් වෙනවා,මිය යනවා
ඒවගේම මේලෝකේ තියෙන කිසිම දෙයක් ස්ථිර නැහැ
ඔබේ පරිගණකය ගැන සිතන්න
එය කොපමණ වාරයක් කැඩෙනවද
ඔබේ ජංගම දුරකථනය කෙතරම් කැඩෙනවද
ඉතින් මේලෝකේ මොනවද සදාකල්ම පවතින්නේ
ඔබේ වාහනය , නිවස , ඔබේ ඉඩම , පමණක් නොව තවත් වසර 5000 කින් පමණ අපේ ලෝකයත් කෙමෙන් විනාශ වන බව ඔබ නොදන්නේද
එහෙනම් අනිත්‍යය කියන මේ සුවිශේෂී ලක්ෂණය තේරුම් ගන්න
මෙය සෝවාන් මගට යාමට පළමු පියවරයි
2.දුක්ඛ
දුක්ඛ කියන්නේ දුක
දුක කියන්නේ මොකද්ද කියලා කියා දෙන්න ඕනිත් නැහැ
මොකද අපි හැමෝම දුක් විඳලා තියෙනවා
නමුත් මෙහිදී දුක කියන්නේ අනිත්‍ය බව (එනම් මෙලොව පවතින සියලු දෙයකම හා සියලු සත්වයෙක්ම වෙනස් වන බව ) තේරුම් නොගැනීම  නිසා ඇතිවන දුකයි
විශේෂ වශයෙන්ම පංචඋපාදානස් කන්ධය දුකක් බවත්, හේතුන් නිසා හට ගත්තාවූ  වූ පංච උපාදානස්කන්ධයකට බැදී ගියහොත් ඒ  හේතුන් වෙනස් වන විට පංච උපාදානස්කන්ධය වෙනස් වීම නිසා  සිතෙහි  දුක ඇතිවන බවත් තේරුම් ගත යුතුයි
මෙම දුක හොඳින් අවබෝධ කරගැනීමෙන් සෝවාන් මාර්ගය සඳහා තවත් පියවරක් ඉදිරියට යයි
3.අනාත්ම
අනාත්ම කියන්නේ ආත්මයක් නැති බව අවබෝධ කරගැනීමයි
එනම් මේ ලෝකයේ මම මගේ කියා කිසිම දෙයක් නැති බව අවබෝධ කරගැනීමයි
ඇත්තටම මම කියල පුද්ගලයෙක් ඉන්නවද
අපි මම කියල හඳුන්වන අපේ මේ ශරීරය අපි මැරුණට පස්සේ අපේද
නැහැ නේද
ඉතින් ඇයි අපිට අවබෝධ කරගන්න බැරි ආත්මයක් කියල දෙයක් නැහැ කියලා
ඉතින් ඔයා අනාත්ම කියන ලක්ෂණය අවබෝධ කරගත්ත කියන්නේ ඔයා සෝවාන් මගට ගොඩක්ම කිට්ටු වෙලා කියන එකයි
ඉතින් මූලික වශයෙන් මේ ලක්ෂණ 3 අවබෝධ කරන්නට ඔයාට පුලුවන්නම් ඔයාට සෝවාන් බව ලබා ගන්නත් පුළුවන්
නමුත් ත්‍රිලක්ෂණය තව දුරටත් අවබෝධ කරගත යුතුයි
ත්‍රිලක්ෂණයට අමතරව අප විසින් අවබෝධ කරගත යුතු තවත් ලක්ෂණ 2ක් තියෙනවා
1.අනිච්ච ලක්ෂණය 
මේ ලෝකයේ සිදුවන කිසිම දෙයක් සිදුවන්නේ තමන්ගේ කැමැත්තට නොවන බව තේරුම් ගැනීම අනිච්ච වේ
සිතන්න
ඔබත් මම වගේම ශිෂ්‍යයෙක් නම්, ඔබට බලාපොරොත්තු ඇති
ඔබට අවශ්‍යයි පන්තියේ පළමු වෙනියා වීමට
ඔබ කෙතරම් මහන්සි වී වැඩ කලත් ඇතැම් අවස්ථාවලදී ඔබට ලැබෙන්නේ පන්තියේ පහල මට්ටමක්
ඉතින් ඔබට තේරෙනවද
මේ ලෝකේ කිසිම දෙයක් තමන්ගේ කැමැත්තට අනුව සිදු නොවන බව ඔබට වැටහෙනවද
ඔබ රැකියාවක් කරන කෙනෙක් නම්
ඔබට අවශ්‍ය තනතුරට යාමට ඔබට හැකිද
තවත් වෙලා වකට ඔය මෙහෙමත් හිතනවා ඇති
මිනිස්සු ලෙඩ වෙන්නේ නැත්තම් , අපිට ඉගෙන ගන්න ඕනි නැත්තම් , මිනිස්සු මැරෙන්නේ නැත්තම් , අපිට හැම දාමත් මේ වගේ පොහොසත් වෙලා ඉන්න ඇත්නම් කොච්චර හොඳද
නමුත් එය නිකම්ම නිකම් සිහිනයක් විතරයි නේද
ඉතින් මේලෝකේ කිසිම දෙයක් තමන්ගේ කැමැත්තට සිදු වෙන්නේ නැත්තම් ඇයි අපි මේ ජීවත් වෙන්නේ
මෙම ලක්ෂණය අවබෝධ කරගැනීමෙන් ඔයා තවත් සෝවාන් ඵලයට ලඟා වෙනවා
2.අනන්ත/අනර්ථ  ලක්ෂණය 
අනන්ත කියන්නේ මේ ලෝකයේ ඇති සෑම දෙයකම තේරුමක් නැති කමයි
කොටින්ම , අනිච්ච හෙවත් කිසිම දෙයක් අපට කැමති විදියට සිදුනොවන නිසාම මේ ලෝකයේ ඇති කිසිම දෙයක  අර්ථයක් නැති බව අවබෝධ වෙනවා නේද
අපේ ජීවන චක්‍රය ගැන හිතන්න
අපි මෙලොවට බිහිවෙනවා, ළදරු අවදියේ පසුවෙනවා, ඉගෙන ගැනීම ආරම්භ කරනවා, විභාග සමත් වෙලා හොඳ රස්සාවකට සම්බන්ද වෙනවා, පුළුවන් තරම් සල්ලි හම්බ කරනවා, අවසානයේ හිඟන්නෙක් වගේ මැරිලා යනවා
මේකද අපේ ජීවිතේ
මේ ජීවිතේ තේරුම මොකක්ද
අප උපන් දා සිටම කනවා,බොනවා,නානවා,නිදා ගන්නවා
ඇයි අපි කන්නේ
මරණයෙන් ගැලවෙන්න නේද
ඒත් අපි කවත් නැතත් අපිට අනිවාර්යෙන්ම මැරෙන්නට සිදු වෙනවා නේද
මරනයෙන් පසුවත් අපි නැවතත් ඉපදිලා මේ විදියට දුක් විඳිනවා නේද
ඉතින් මෙලෙස බලන විට අපේ ජීවිතය අර්ථයක් නැති දෙයක් බව තේරෙනවා නේද
ඉති මෙම අවසාන ලක්ෂණය තේරුම් ගැනීමත් සමඟ ඔබ සෝවාන් මාර්ගයට තවත් ලං වෙනවා
මාර්ග ඵල
තණ්හාව යනු වර්තමාන මොහොතේ මමත්වයෙන් භවය කෙරෙහි ඇති බැඳීමයි
චතුරාර්ය සත්‍යයේ දෙවන සත්‍ය වන දුක්ඛ සමුදය සත්‍යයේ තණ්හා‍ව දුකට මූලය බව සඳහන් වේ
මෙය පටිච්ඡ සමුප්පාදයේ ද පැහැදිලිව සඳහන් වේ
පාලි ධර්ම ග්‍රන්ථ වල තණ්හාවේ ආකාරය 3 ක් දැක්වේ

-	කාම තණ්හා - ලෞකික සැප පහසුකම් කෙරහි ඇලීම (රාගය)
එනම් පංච කාම වස්තු හෙවත් රූප, ශබ්ද, ඝන්ද, රස, ස්පර්ශයන්ට ඇතිවන චන්ද රාගයයි
-	භව තණ්හා - වර්තමාන භවයට ඇති කැමැත්ත
එනම් භවයට ඇති චන්ද රාගයයි
සංසාරගත සත්වයාගේ මෙය මොහොතින් මොහොත වෙනස්වේ 

-	විභව තණ්හා - වර්තමාන භාවයට ඇති අකැමැත්ත

තණ්හාව දෙආකාරයකි
එනම් සැප‍ හෝ තමන් කැමති දේ ලබා ගැනිමට ඇති කැමැත්ත හා තමන් අකමැති දේ දුරු කිරීමට ඇති කැමැත්තය
තණ්හාව ලෞකික ද්‍රව්‍යමය සම්පත් වලට ඇති කැමැත්තට වඩා වැඩි දෙයකි
එය ජිවිතයට හෝ මරණයට (දිවිනසා ගැනීම) ඇති කැමැත්ත, ප්‍රසිද්ධියට ඇති කැමැත්ත, නින්ද, මානසික සතුට වැනි තමා සමීපයේ නොමැති වුවත් ඒවා ළඟා කර ගැනීමට ඇති කැමැත්ත වේ
දුකකදී වුවද අප කැමති වන්නේ එයින් දුරස්වීමටයි
එම නිසා සියළුම ආශා, සියළුම අවශ්‍යතා හා සියළුම ලෝක තුළ තණ්හාව අන්තර්ගතය
තණ්හා‍වේ විපාක හා එයින් මිදීම 

බුද්ධ දේශනාවට අනුව තණ්හාවෙන් නිදහස් වන තැනැත්තා සදාකාලික සතුට ලබා ගනී
යමෙකුගේ තණ්හාව තමාගේ දුකට මුලයයි
එය කෙනෙකු කෙ‍ලෙස් හෙවත් අකුසල ධර්ම වෙත යොමු කරයි
එමඟින් අන් අයටද දුක ඇතිවේ
තණ්හාව නැති කිරීමේ මග සඳහන් වන්නේ චතුරාර්ය සත්‍යයේ තෙවන අංගය වන දුක්ඛ නිරෝධ සත්‍යයේය
[[en
Tanha]
බුදු දහමේ දැක්වෙන ආකාරයට උපේක්ෂාව (පාලි - උපේක්ඛාව) යනු යමක් දෙස මැදහත් සිතින් බැලීමය
පාලි අට්ඨ කතා වල බොහෝ තැන්හි කෙනෙකුගේ අධ්‍යාත්මික දියුණුව කෙරෙහි උපේක්ඛාවේ බලපෑම විස්තර කර ඇත
එය සතර බ්‍රහ්ම විහරණ වලින් එකකි
භාවනාවෙන් සමාධිය ඇති කරගැනීමට උපේක්ෂාව අත්‍යවශ්‍ය වේ
නිර්වාණය සඳහා අවශ්‍ය කරුණු 7 (සප්ත බොජ්කධංග ධර්ම)

	දස පාරමිතා
උපේක්‍ෂාව නම් පුද්ගල සිත් සතන් තුළ ඇතිවන නොසැලෙන මැදිහත් බව ලෙස දැක්විය හැකි ය
එය අලසකම, අඥාණභාවය ආදිය නිසා ඇතිවන, කිසිම දෙයක් ගණන් නොගෙන සිටීමේ ස්වභාවය නොවේ
ලෝක ස්වභාවය හා ජීවිත ස්වභාවය පිළිබඳ මනා වැටහීමකින් යුතුව, සිතෙහි සමබරතාව පවත්වා ගැනීම අපේක්‍ෂා කෙරේ
සමාජයේ දී දෛනිකව හමුවන විවිධ කරුණු සහ දුක්වන්නන් අනුව දුක්වීමටත්, සතුටට පත්වන්නත් අනුව සතුටුවීමටත් යාම නිසා සිතේ සමබරතාව විනාශ වී යයි
එක් එක් පුද්ගලයා කෙරෙහි, මෙන්ම එක් එක් වස්තූන් කෙරෙහි ඇති තද ඇල්ම, තද ආශාව නිසාද උපේක්‍ෂා ගුණය විනාශ වේ
එබැවින්, සැමවිටම ඇලීම්, ගැලීම් ගැටුම් අනුරෝධ, විරෝධ නොතකා අවබෝධයෙන් යුතුව, මධ්‍යස්ථ පැවැත්ම දියුණු කර ගැනීම තුළින්, උපේක්‍ෂා ගුණය වර්ධනය කර ගත හැකි වේ
සැමවිටම සමාජයේ සියලුදෙනා එකිනෙකා කෙරෙහි උපේක්‍ෂාවෙන් යුතුව කටයුතු කරන්නේ නම් එහි විරුද්ධවාදීන් හෝ ගැටුම් ඇති නොවේ
(එස්.ඩබ්ලිව්. ගුණරත්න
ශ්‍රී ලංකා පරිපාලන සේවය (විශ්‍රාමික))

බුදු දහම
විපස්සනාව යනු අනිත්‍ය දුක්ඛ අනත්ත (තමාට අයත් නොවන) යන ත්‍රිලක්ෂණය සිහි නුවණින් (සතිසම්පජන්න) මෙනෙහි කිරීමයි
විපස්සනා භාවනාව ඉන්දියාවේ පැරණිතම භාවනා ක්‍රමයක් වන අතර එය  හඳුන්වා දෙන ලද්දේ ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් අවු
2500 කට වඩා අතීතයේදීය
මෙම භාවනා ක්‍රමය බෞද්ධ අබෞද්ධ බොහොදෙනෙක් භාවිතා කරන අතර විදර්ශනා භාවනාව නම් වේ
එය බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් උගන්වන ලද ‍බෞද්ධ භාවනා ක්‍රමයක් වුව ද, එය නිකායවාදි නොවන විශ්ව යෙදුමක් වේ
යමෙකුට විදර්ශනා භාවනාව වැඩීම සඳහා බෞද්ධාගම වැළඳ ගැනීම අත්‍යවශ්‍ය නොවේ
විපස්සනා භාවනාවඩීමේ ක්‍රමය නිකායෙන් නිකායට වෙනස් වුව ද, සියළුම ක්‍රමවල මුලික පදනම වන්නේ සතර සතිපට්ඨානය නමින් හඳුන්වන කාය වේදනා චිත්ත ධම්ම අනිත්‍ය දුක්ඛ අනත්ත වශයෙන් අනුපස්සනා කිරීමයි