Minuri/sinhala-corpus-wikipedia huggingface dataset:
ප්‍රවාහනය 
ඊජිප්තුවේ ප්‍රවාහනය කයිරෝව වටා කේන්ද්‍රගත වී ඇති අතර බොහෝ දුරට නයිල් ගඟ දිගේ ජනාවාස රටාව අනුගමනය කරයි
කිලෝමීටර 40,800 (සැතපුම් 25,400) දුම්රිය ජාලයේ ප්‍රධාන මාර්ගය ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවේ සිට අස්වාන් දක්වා දිවෙන අතර එය මෙහෙයවනු ලබන්නේ ඊජිප්තු ජාතික දුම්රිය මගිනි
වාහන මාර්ග ජාලය කිලෝමීටර 34,000 (සැතපුම් 21,000 ) දක්වා වේගයෙන් ව්‍යාප්ත වී ඇති අතර, එය මාර්ග 28කින්, නැවතුම් ස්ථාන 796කින්, නයිල් නිම්නය සහ නයිල් ඩෙල්ටාව, මධ්‍යධරණී සහ රතු මුහුදේ වෙරළ තීරය, සීනායි සහ බටහිර ක්ෂේම භූමිය ආවරණය වන දුම්රිය 1800කින් සමන්විත වේ
කයිරෝ මෙට්‍රෝ අනාගතයේදී බලාපොරොත්තු වන සිව්වන මාර්ගයක් සහිත මෙහෙයුම් මාර්ග තුනකින් සමන්විත වේ
දැනට රටේ නිල වාහකය සහ විශාලතම ගුවන් සේවය වන EgyptAir, 1932 දී ඊජිප්තු රජයට අයත් ඊජිප්තු කර්මාන්තකරුවෙකු වන තලාත් හාබ් විසින් ආරම්භ කරන ලදී
ගුවන් සේවය එහි ප්‍රධාන කේන්ද්‍රස්ථානය වන කයිරෝ ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපලේ පිහිටා ඇත, මැදපෙරදිග, යුරෝපය, අප්‍රිකාව, ආසියාව සහ ඇමරිකාව යන රටවල ගමනාන්ත 75 කට වැඩි ගණනකට නියමිත මගී සහ භාණ්ඩ ප්‍රවාහන සේවා ක්‍රියාත්මක කරයි
වත්මන් ඊජිප්තු ගුවන් යානා සමූහයට ගුවන් යානා 80 ක් ඇතුළත් වේ
සූවස් ඇල 

සූවස් ඇළ යනු මධ්‍යධරණී මුහුද සහ රතු මුහුද සම්බන්ධ කරන ඊජිප්තුවේ කෘතිම මුහුදු මට්ටමේ ජල මාර්ගයකි
වසර 10 ක ඉදිකිරීම් කටයුතු වලින් පසු 1869 නොවැම්බර් මාසයේදී විවෘත කරන ලද එය අප්‍රිකාව වටා යාත්‍රා කිරීමකින් තොරව යුරෝපය සහ ආසියාව අතර නැව් ප්‍රවාහනයට ඉඩ සලසයි
උතුරු පර්යන්තය පෝර්ට් සේයිඩ් වන අතර දකුණු පර්යන්තය සූවස් නගරයේ තව්ෆික් වරාය වේ
ඉස්මයිලියා එහි බටහිර ඉවුරේ, අර්ධ-මාර්ග ස්ථානයේ සිට කිලෝමීටර් 3 (සැතපුම් 1 7⁄8) පිහිටා ඇත
ඇළ 2010 වන විට කිලෝමීටර 193.30 (සැතපුම් 120 1⁄8) ක් දිග, මීටර 24 (අඩි 79) ක් ගැඹුර සහ මීටර් 205  (අඩි 673) ක් පළල වේ
එය කිලෝමීටර් 22 (සැතපුම් 14) ක උතුරු ප්‍රවේශ නාලිකාවකින් සමන්විත වන අතර, ඇළ කිලෝමීටර් 162.25 (සැතපුම් 100 7⁄8 ) සහ දකුණු ප්‍රවේශ නාලිකාව කිලෝමීටර් 9 (සැතපුම් 5 1⁄2 ) කින් සමන්විත වේ
ඇළ තනි මංතීරුවක් වන අතර එය බල්ලා අතුරු මාර්ගය සහ මහා තිත්ත විලෙහි ස්ථාන පසු කරයි
එහි අගුල් නොමැත
මුහුදු ජලය ඇළ හරහා නිදහසේ ගලා යයි
2014 අගෝස්තු 26 දින නව සූවස් ඇළක් විවෘත කිරීම සඳහා යෝජනාවක් ඉදිරිපත් කරන ලදී
නව සූවස් ඇළෙහි වැඩ 2015 ජූලි මාසයේදී නිම කරන ලදී
මෙම නාලිකාව නිල වශයෙන් විවෘත කරන ලද්දේ විදේශීය නායකයින් සහභාගී වූ උත්සවයකින් සහ ව්‍යාපෘතිය සඳහා වෙන් කර ඇති අයවැයට අනුකූලව 2015 අගෝස්තු 6 වන දිනය
ජල සැපයුම සහ සනීපාරක්ෂාව 
1990 සහ 2010 අතර ඊජිප්තුවේ නල ජල සැපයුම නාගරික ප්‍රදේශවල 89% සිට 100% දක්වා ද ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල 39% සිට 93% දක්වා ද වේගවත් ජනගහන වර්ධනයක් තිබියදීත් වැඩි විය
එම කාලය තුළ ඊජිප්තුව ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල එළිමහනේ මලපහ කිරීම තුරන් කළ අතර යටිතල පහසුකම් සඳහා ආයෝජනය කළේය
ඊජිප්තුවේ වැඩිදියුණු කළ ජල මූලාශ්‍රයකට ප්‍රවේශය දැන් 99% ක් වේ
ජනගහනයෙන් අඩක් පමණ සනීපාරක්ෂක මලාපවහන හා සම්බන්ධ වේ
අඩු සනීපාරක්‍ෂක ආවරණය නිසා සෑම වසරකම ළමුන් 17,000 ක් පමණ පාචනය හේතුවෙන් මිය යති
තවත් අභියෝගයක් වන්නේ ලෝකයේ අඩුම ජල ගාස්තු නිසා අඩු වියදම් අයකර ගැනීමයි
මේ සඳහා මෙහෙයුම් වියදම් සඳහා පවා රජයේ සහනාධාර අවශ්‍ය වන අතර, අරාබි වසන්තයෙන් පසු තීරුබදු වැඩිවීමකින් තොරව වැටුප් වැඩිවීම් මගින් උග්‍ර වී ඇති තත්ත්වයකි
ජලය සහ අපජල පවිත්‍රාගාර වැනි පහසුකම්වල දුර්වල ක්‍රියාකාරිත්වය මෙන්ම රජයේ වගකීම් සහ විනිවිදභාවය සීමා කිරීම ද ගැටලු වේ
සැලකිය යුතු වර්ෂාපතනයක් නොලැබීම හේතුවෙන් ඊජිප්තුවේ කෘෂිකර්මාන්තය සම්පූර්ණයෙන්ම වාරිමාර්ග මත රඳා පවතී
වාරි ජලයේ ප්‍රධාන මූලාශ්‍රය නයිල් ගංගාව වන අතර එහි ගලායාම පාලනය කරනු ලබන්නේ අස්වාන් හි උස් වේල්ල මගිනි
එය වසරකට සාමාන්‍යයෙන් ඝන කිලෝමීටර් 55ක් (අක්කර අඩි 45,000,000ක්) ජලය මුදාහරින අතර, ඉන් ඝන කිලෝමීටර් 46ක් (අක්කර අඩි 37,000,000ක්) වාරි ඇල වෙත හරවා යවනු ලැබේ
නයිල් නිම්නයේ සහ ඩෙල්ටාවේ වර්ග කිලෝමීටර් 33,600 (වර්ග සැතපුම් 13,000) පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් මෙම වාරි ජලයෙන් ප්‍රතිලාභ ලැබේ
ජනවිකාසය 

ඊජිප්තුව යනු අරාබි ලෝකයේ වැඩිම ජනගහනයක් සහිත රට වන අතර අප්‍රිකානු මහාද්වීපයේ තුන්වන වැඩිම ජනගහනය සහිත රට වන අතර, 2017 වන විට මිලියන 95 ක පමණ වැසියන් ජීවත් විය
එහි ජනගහනය 1970 සිට 2010 දක්වා ශීඝ්‍රයෙන් වර්ධනය වූයේ වෛද්‍ය ප්‍රගතිය සහ හරිත විප්ලවය මගින් සක්‍රීය කරන ලද කෘෂිකාර්මික ඵලදායිතාව ඉහළ යාම හේතුවෙනි
1798 දී නැපෝලියන් රට ආක්‍රමණය කරන විට ඊජිප්තුවේ ජනගහනය මිලියන 3ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත
ඊජිප්තුවේ ජනතාව ඉතා නාගරීකරණය වී ඇති අතර, නයිල් ගඟ දිගේ (විශේෂයෙන් කයිරෝ සහ ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාව) ඩෙල්ටාවේ සහ සූවස් ඇළ අසල සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත
ඊජිප්තුවරුන් ප්‍රධාන නාගරික මධ්‍යස්ථානවල ජීවත් වන අය සහ ග්‍රාමීය ගම්මානවල වෙසෙන ෆෙලාහින් නොහොත් ගොවීන් ලෙස ජනවිකාස වශයෙන් බෙදා ඇත
මුළු ජනාවාස ප්‍රදේශය 77,041 km² පමණක් වන අතර, භෞතික විද්‍යාත්මක ඝනත්වය බංගලිදේශයට සමානව, වර්ග කිලෝමීටරයකට පුද්ගලයන් 1,200කට වඩා වැඩි වේ
නසාර් යටතේ සංක්‍රමණය සීමා කරන ලද අතර, අරාබි සීතල යුද්ධයේ සන්දර්භය තුළ ඊජිප්තු වෘත්තිකයන් දහස් ගණනක් පිටරට යවන ලදී
1971 දී ජනාධිපති සදාත් යටතේ ඊජිප්තු සංක්‍රමණය ලිබරල් කරන ලද අතර, 1973 තෙල් අර්බුදයෙන් පසු වාර්තාගත සංඛ්‍යාවකට ළඟා විය
ඇස්තමේන්තුගත ඊජිප්තුවරුන් මිලියන 2.7 ක් විදේශයන්හි ජීවත් වෙති
ඊජිප්තු සංක්‍රමණිකයින්ගෙන් ආසන්න වශයෙන් 70%ක් පමණ ජීවත් වන්නේ අරාබි රටවලය
(සෞදි අරාබියේ 923,600, ලිබියාවේ 332,600, ජෝර්දානයේ 226,850, කුවේට්හි හා කලාපයේ වෙනත් රටවල්ක 190,550) ඉතිරි 30% වැඩි වශයෙන් යුරෝපයේ සහ උතුරු ඇමරිකාවේ වාසය කරයි
(එක්සත් ජනපදයේ 318,000, කැනඩාවේ 110,000 සහ ඉතාලියේ 90,000) අරාබි නොවන රාජ්‍යයන් වෙත සංක්‍රමණය වීමේ ක්‍රියාවලිය 1950 ගණන්වල සිට සිදුවෙමින් පවතී
ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 
ජනවාර්ගික ඊජිප්තුවරුන් රටේ විශාලතම ජනවාර්ගික කණ්ඩායම වන අතර, එය මුළු ජනගහනයෙන් 99.7%කි
වාර්ගික සුළුතරයන් අතරට නැගෙනහිර කාන්තාරවල සහ සීනායි අර්ධද්වීපයේ ජීවත් වන අබාසාස්, ටර්ක්ස්, ග්‍රීක, බෙඩොයින් අරාබි ගෝත්‍රිකයන්, සිවා ක්ෂේම භූමියේ බර්බර් කතා කරන සිවිස් (ඇමසිග්) සහ නයිල් නදිය දිගේ පොකුරු ගැසී සිටින නූබියන් ප්‍රජාවන් ඇතුළත් වේ
රටේ අග්නිදිග කෙළවරේ සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති ගෝත්‍රික බෙජා ප්‍රජාවන් ද සිටින අතර, බොහෝ දුරට නයිල් ඩෙල්ටාවේ සහ ෆයියුම් හි ඩොම් ගෝත්‍ර ගණනාවක් නාගරීකරණය වැඩි වන විට ක්‍රමානුකූලව උකහා ගනී
සංක්‍රමණිකයන් මිලියන 5ක් පමණ ඊජිප්තුවේ වෙසෙති, බොහෝ දුරට සුඩාන ජාතිකයන්, "සමහර අය ඊජිප්තුවේ පරම්පරා ගණනාවක් ජීවත් වී ඇත"
කුඩා සංක්‍රමණිකයන් පැමිණෙන්නේ ඉරාකය, ඉතියෝපියාව, සෝමාලියාව, දකුණු සුඩානය සහ එරිත්‍රියාවෙනි
එක්සත් ජාතීන්ගේ සරණාගතයින් සඳහා වූ මහ කොමසාරිස් කාර්යාලය ඇස්තමේන්තු කර ඇත්තේ "උනන්දුව ඇති පුද්ගලයින්" (සරණාගතයින්, සරණාගතයින් සහ රට නැති පුද්ගලයින්) මුළු සංඛ්‍යාව 250,000 ක් පමණ වන බවයි. 2015 දී ඊජිප්තුවේ ලියාපදිංචි සිරියානු සරණාගතයින් සංඛ්‍යාව 117,000 ක් වූ අතර එය පෙර වසරට වඩා අඩු වීමකි
ඊජිප්තු රජය කියා සිටින්නේ මිලියන භාගයක සිරියානු සරණාගතයින් ඊජිප්තුවේ ජීවත් වන බව අතිශයෝක්තියක් ලෙස සැලකේ. ඊජිප්තුවේ ලියාපදිංචි සුඩාන සරණාගතයින් 28,000ක් සිටිති
ඊජිප්තුවේ යුදෙව් ප්‍රජාවන් පාහේ අතුරුදහන් වී ඇත
කයිරෝ, ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාව සහ අනෙකුත් නගරවල වැදගත් යුදෙව් පුරාවිද්‍යාත්මක හා ඓතිහාසික ස්ථාන කිහිපයක් දක්නට ලැබේ
භාෂා 
ජනරජයේ නිල භාෂාව සාහිත්‍ය අරාබි වේ
කතා කරන භාෂා වන්නේ
ඊජිප්තු අරාබි (68%), සයිඩි අරාබි (29%), නැගෙනහිර ඊජිප්තු බෙඩාවි අරාබි (1.6%), සුඩාන අරාබි (0.6%), ඩොමාරි (0.3%), නොබියින් (0.3%), බෙජා (0.1%), සිවි සහ වෙනත් අය
මීට අමතරව, ග්‍රීක, ආර්මේනියානු සහ ඉතාලි, සහ වඩාත් මෑතක දී, අම්හාරික් සහ ටිග්‍රිග්නා වැනි අප්‍රිකානු භාෂා සංක්‍රමණිකයන්ගේ ප්‍රධාන භාෂාව වේ
ජනප්‍රියත්වය අනුව පාසල්වල උගන්වන ප්‍රධාන විදේශ භාෂා ඉංග්‍රීසි, ප්‍රංශ, ජර්මන් සහ ඉතාලි වේ
ඓතිහාසික වශයෙන් ඊජිප්තු භාෂාව කතා කරන ලද අතර, එහි නවතම අදියර කොප්ටික් ඊජිප්තු වේ
කථන කොප්ටික් 17 වන සියවස වන විට වඳ වී ගිය නමුත් 19 වන සියවසේ අගභාගයේදී නැවත මතුවිය
එය ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවේ කොප්ටික් ඕතඩොක්ස් පල්ලියේ පූජනීය භාෂාව ලෙස භාවිතයේ පවතී
එය ඇෆ්රෝසියාටික් භාෂා පවුල අතර වෙනම ශාඛාවක් සාදයි
ආගම් 
ඊජිප්තුව අරාබි ලෝකයේ විශාලතම මුස්ලිම් ජනගහනය සහ හයවන ලෝකයේ විශාලතම මුස්ලිම් ජනගහනය සහ ලෝක මුස්ලිම් ජනගහනයෙන් (5%) සඳහා නිවහන වේ
මැදපෙරදිග සහ උතුරු අප්‍රිකාවේ විශාලතම ක්‍රිස්තියානි ජනගහනය සිටින්නේ ද ඊජිප්තුවේය
ඊජිප්තුව ප්‍රධාන වශයෙන් සුන්නි මුස්ලිම් රටක් වන අතර ඉස්ලාම් රාජ්‍ය ආගම ලෙස සැලකේ. විවිධ ආගම් අදහන අයගේ ප්‍රතිශතය ඊජිප්තුවේ මතභේදාත්මක මාතෘකාවකි
ඇස්තමේන්තු කර ඇති පරිදි 85-90%ක් මුස්ලිම්වරුන් ලෙසද, 10-15%ක් කොප්ටික් ක්‍රිස්තියානීන් ලෙසද, 1%ක් අනෙකුත් ක්‍රිස්තියානි නිකායන් ලෙසද හඳුනාගෙන ඇතත්, සංගණනයකින් තොරව සංඛ්‍යා දැනගත නොහැක
අනෙකුත් ඇස්තමේන්තු වලට අනුව ක්‍රිස්තියානි ජනගහනය 15-20% තරම් ඉහළ අගයක් ගනී
නිකායට අයත් නොවන මුස්ලිම්වරුන් ජනගහනයෙන් දළ වශයෙන් 12%ක් වේ
7වන සියවසට පෙර ඊජිප්තුව ක්‍රිස්තියානි රටක් වූ අතර ඉස්ලාම් ආගමට පැමිණීමෙන් පසු එම රට ක්‍රමයෙන් බහුතර මුස්ලිම් රටක් බවට පත් විය
බහුතරයක් මුස්ලිම්වරුන් පැමිණියේ කවදාදැයි නොදනී
සමහර විටක ක්‍රි
ව. 1000 සිට 14 වැනි සියවස දක්වා කාලය තුල විය හැක
ඊජිප්තුව මුස්ලිම් ලෝකයේ දේශපාලනයේ සහ සංස්කෘතියේ මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස මතු විය
අන්වර් සදාත් යටතේ, ඉස්ලාමය නිල රාජ්‍ය ආගම බවට පත් වූ අතර ෂරියා, නීතියේ ප්‍රධාන මූලාශ්‍රය විය
ඊජිප්තු ජාතිකයන් මිලියන 15ක් ස්වදේශීය සුෆි නියෝග අනුගමනය කරන බවට ගණන් බලා ඇත, බොහෝ ඊජිප්තු සුෆිවරුන් නිල වශයෙන් සූෆි නියෝගයක් සමඟ ලියාපදිංචි වී නොමැති බැවින් සංඛ්‍යාව වඩා විශාල බව සුෆි නායකත්වය ප්‍රකාශ කරයි
2017 නොවැම්බර් මාසයේදී සිනායි හි සුෆි පල්ලියකට එල්ල වූ ප්‍රහාරයකදී අවම වශයෙන් පුද්ගලයන් 305ක් මිය ගියහ
ෂියා සුළුතරයක් ද ඇත
මහජන කටයුතු සඳහා වූ ජෙරුසලමේ මධ්‍යස්ථානය විසින් ෂියා ජනගහනය මිලියන 1 සිට 2.2 දක්වා ලෙස ගණන් බලා ඇති අතර එය මිලියන 3ක් පමණ මැනිය හැකිය
අහමදියා ජනගහනය 50,000 ට අඩුවෙන් ඇස්තමේන්තු කර ඇත, සලාෆි (අති-කොන්සර්වේටිව් සුන්නි) ජනගහනය මිලියන පහ සිට හය දක්වා ඇස්තමේන්තු කර ඇත
කයිරෝව එහි බොහෝ පල්ලි මිනාර සඳහා ප්‍රසිද්ධ වන අතර එය "මිනාරට් 1,000 නගරය" ලෙස නම් කර ඇත
ඊජිප්තුවේ ක්‍රිස්තියානි ජනගහනයෙන් 90%කට වඩා අයත් වන්නේ පෙරදිග ඕතඩොක්ස් ක්‍රිස්තියානි පල්ලියක් වන ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවේ ස්වදේශික කොප්ටික් ඕතඩොක්ස් පල්ලියටය
අනෙකුත් ස්වදේශික ඊජිප්තු කිතුනුවන් කොප්ටික් කතෝලික පල්ලිය, ඊජිප්තුවේ එවැන්ජලිකල් පල්ලිය සහ වෙනත් විවිධ රෙපරමාදු නිකායන් අනුගාමිකයින් වේ
ග්‍රීක කතෝලික, ග්‍රීක ඕතඩොක්ස් සහ මැරොනයිට් කතෝලික නිකායන්ට අයත් සයිරෝ-ලෙබනන් වැනි කයිරෝ සහ ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවේ නාගරික ප්‍රදේශවල ස්වදේශික නොවන ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාවන් විශාල වශයෙන් දක්නට ලැබේ
ඊජිප්තුව ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවේ කොප්ටික් ඕතඩොක්ස් පල්ලියට සත්කාරකත්වය සපයයි
එය පළමු සියවසේදී ආරම්භ කරන ලද අතර එය රටේ විශාලතම පල්ලිය ලෙස සැලකේ.

ඊජිප්තුව අල්-අසාර් විශ්ව විද්‍යාලයේ නිවහන ද වේ (ක්‍රි
ව. 969 දී ආරම්භ කරන ලදී, ක්‍රි
ව. 975 දී ඉගැන්වීම ආරම්භ කරන ලදී), එය අද ලෝකයේ "සංස්ථාපිත සුන්නි ඉස්ලාමයේ වඩාත්ම බලගතු හඬ" වන අතර සමහර පියවරයන්ට අනුව, අඛණ්ඩව ක්‍රියාත්මක වන ලෝකයේ දෙවන පැරණිතම විශ්ව විද්‍යාලයවේ
ඊජිප්තුව පිළිගන්නේ ආගම් තුනක් පමණි
ඉස්ලාම්, ක්‍රිස්තියානි සහ යුදෙව් ආගමයි
කුඩා බහායි ඇදහිල්ල සහ අහමදියා ප්‍රජාවන් වැනි ඊජිප්තුවරුන් විසින් අනුගමනය කරනු ලබන අනෙකුත් ඇදහිලි සහ සුළුතර මුස්ලිම් නිකායන් රාජ්‍යය විසින් පිළි නොගන්නා අතර මෙම කණ්ඩායම් ඊජිප්තුවේ ජාතික ආරක්ෂාවට තර්ජනයක් ලෙස හංවඩු ගසන රජය විසින් හිංසා පීඩාවලට ලක් කරයි
විශේෂයෙන්ම බහායිවරුන් සහ අදේවවාදීන්, ඔවුන්ගේ අනිවාර්ය රාජ්‍ය විසින් නිකුත් කරන ලද හැඳුනුම්පත්වල තම ආගම ඇතුළත් කිරීමට ඇති හැකියාව ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ, සහ අවශ්‍ය හැඳුනුම්පත ලබා නොගැනීම හෝ ඔවුන්ගේ ඇදහිල්ල ගැන බොරු කීම යන තත්ත්වයට පත් කරනු ලැබේ
2008 උසාවි තීන්දුවක් මගින් හඳුනා නොගත් ඇදහිලිවල සාමාජිකයන්ට අනන්‍යතාවය ලබා ගැනීමට සහ ආගමික ක්ෂේත්‍රය හිස්ව තැබීමට අවසර දෙන ලදී
අධ්‍යාපනය 

සාක්ෂරතා අනුපාතය 1996 සිට 2013 දී සියයට 39.4 සිට 25.9 දක්වා අඩු වී ඇත
වැඩිහිටි සාක්ෂරතා අනුපාතය 2014 වන විට 73.9% ලෙස ගණන් බලා ඇත
වයස අවුරුදු 60ට වැඩි අය අතර සාක්ෂරතා අනුපාතය ඉහළම අගයක් ගන්නා අතර එය 64.9% ලෙස ගණන් බලා ඇති අතර වයස අවුරුදු 15 සහ 24 අතර තරුණයින් අතර නූගත්කම සියයට 8.6ක් ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇත
19 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේදී ඔටෝමන්වරුන් විසින් පක්ෂපාතී නිලධරයන් සහ හමුදා නිලධාරීන්ගේ පන්තියක් පෝෂණය කිරීම සඳහා යුරෝපීය පන්නයේ අධ්‍යාපන ක්‍රමයක් මුලින්ම ඊජිප්තුවේ හඳුන්වා දෙන ලදී
බ්‍රිතාන්‍ය ආක්‍රමණය යටතේ අධ්‍යාපනය සඳහා ආයෝජනය දැඩි ලෙස සීමා කරන ලද අතර, කලින් නොමිලේ තිබූ ලෞකික රජයේ පාසල් ගාස්තු අය කිරීමට පටන් ගත්තේය
1950 ගණන් වලදී, ජනාධිපති නසාර් සියලු ඊජිප්තුවරුන් සඳහා නිදහස් අධ්‍යාපනය ක්‍රියාත්මක කළේය
ඊජිප්තු විෂය මාලාව අනෙකුත් අරාබි අධ්‍යාපන ක්‍රම කෙරෙහි බලපෑ අතර, බොහෝ විට ඊජිප්තු-පුහුණු ගුරුවරුන් සේවයේ යොදවා ඇත
ඉල්ලුම ඉතා ඉක්මනින් පවතින රාජ්‍ය සම්පත් මට්ටම ඉක්මවා ගිය අතර, රාජ්‍ය අධ්‍යාපනයේ ගුණාත්මක භාවය පිරිහීමට හේතු විය
අද මෙම ප්‍රවණතාවය දුර්වල ගුරු-ශිෂ්‍ය අනුපාත (බොහෝ විට එක සිට පනහ දක්වා) සහ නොනැසී පවතින ස්ත්‍රී පුරුෂ අසමානතාවයෙන් අවසන් වී ඇත
අවුරුදු හයක ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය සහ අවුරුදු තුනක සූදානම් කිරීමේ පාසල ඇතුළත් මූලික අධ්‍යාපනය, වයස අවුරුදු හයේ සිට ඊජිප්තු දරුවන්ට අයිතියකි
9 ශ්‍රේණියෙන් පසු, සිසුන් ද්විතීයික අධ්‍යාපනය සාමාන්‍ය හෝ කාර්මික පාසල්
ඔස්සේ ලබා ගත හැක
සාමාන්‍ය ද්විතීයික අධ්‍යාපනය මගින් සිසුන් වැඩිදුර අධ්‍යාපනය සඳහා සූදානම් කරන අතර, මෙම උපාධිධාරීන් සාමාන්‍යයෙන් උසස් අධ්‍යාපන ආයතනවලට එක්වන්නේ පිටවන විභාගයේ ප්‍රතිඵල මත පදනම්වය
තාක්ෂණික ද්විතියික අධ්‍යාපනයට මාර්ග දෙකක් ඇත, එකක් වසර තුනක් පවතින අතර වඩා උසස් අධ්‍යාපනයක් වසර පහක් පවතී
මෙම පාසල්වල උපාධිධාරීන්ට අවසාන විභාගයේ ප්‍රතිඵල මත උසස් අධ්‍යාපනය සඳහා ප්‍රවේශය තිබිය හැකි නමුත් මෙය සාමාන්‍යයෙන් අසාමාන්‍ය වේ
කයිරෝ විශ්ව විද්‍යාලය ඊජිප්තුවේ ප්‍රමුඛතම පොදු විශ්ව විද්‍යාලයයි
ජාතිය තුළ පර්යේෂණ නවීකරණය කිරීමේ අරමුණ සඳහා රට මේ වන විට නව පර්යේෂණ ආයතන විවෘත කරමින් සිටින අතර, එහි ආසන්නතම උදාහරණය වන්නේ Zewail City of Science and Technology ය
ඊජිප්තුව 2021 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ 94 වැනි ස්ථානයට පත් වූ අතර 2019 දී 92 වැනි ස්ථානයට පත් විය
සෞඛ්‍ය 

උපතේදී ඊජිප්තුවේ ආයු අපේක්ෂාව 2011 දී අවුරුදු 73.20 ක් හෝ පිරිමින් සඳහා අවුරුදු 71.30 ක් සහ කාන්තාවන් සඳහා අවුරුදු 75.20 ක් විය
ඊජිප්තුව සිය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් සියයට 3.7 ක් සෞඛ්‍ය සඳහා වැය කරයි, ප්‍රතිකාර වියදම් ඇතුළුව සියයට 22 ක් පුරවැසියන් විසින් දරනු ලබන අතර ඉතිරිය රජය විසින් දරනු ලැබේ
2010 දී සෞඛ්‍ය සේවා සඳහා වැය කළ මුදල රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 4.66% කි
2009 දී, වැසියන් 10,000 කට වෛද්‍යවරුන් 16.04 ක් සහ හෙදියන් 33.80 ක් සිටියහ
වසර ගණනාවක් පුරා නවීකරණය කිරීමේ ප්‍රයත්නයන්ගේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, ඊජිප්තුවේ සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධතිය විශාල ප්‍රගතියක් ලබා ඇත
නාගරික සහ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල සෞඛ්‍ය සේවා සඳහා ප්‍රවේශය විශාල වශයෙන් වැඩිදියුණු වී ඇති අතර ප්‍රතිශක්තිකරණ වැඩසටහන් දැන් ජනගහනයෙන් 98% ක් ආවරණය කිරීමට සමත් වී ඇත
ආයු අපේක්ෂාව 1960 ගණන්වල අවුරුදු 44.8 සිට 2009 වසර 72.12 දක්වා වැඩි විය
ළදරු මරණ අනුපාතිකයේ කැපී පෙනෙන අඩුවීමක් දක්නට ලැබුණි (1970 සිට 1980 දක්වා කාලය තුළ ළදරු මරණ අනුපාතය සජීවී උපත් 101-132/1000 ක් වූ අතර 2000 දී එම අනුපාතය 50-60/1000 ක් වූ අතර 2008 දී එය 28-30/1000 ක් විය
)

2008 ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයට අනුව, ඊජිප්තුවේ වයස අවුරුදු 15 ත් 49 ත් අතර ගැහැණු ළමයින් සහ කාන්තාවන්ගෙන් 91.1% ක් රට තුළ නීතිවිරෝධී වුවද, ලිංගික ඡේදනයට ලක්ව ඇත, 2016 දී මෙම ක්‍රියා පටිපාටිය ක්‍රියාත්මක කිරීම සම්බන්ධයෙන් වරදකරුවන් වූවන්ට දැඩි දඬුවම් පැනවීම සඳහා නීතිය සංශෝධනය කරන ලද අතර, ඉහළම සිර දඬුවම වසර 15ක් ලෙස නියම කරන ලදී
වින්දිතයන් පරිවාර ක්‍රියාපටිපාටියට රැගෙන යන අයට වසර 3ක් දක්වා සිරදඬුවම් ද ලැබිය හැකිය
2009 දී සෞඛ්‍ය රක්‍ෂණය සහිත මුළු ඊජිප්තු ජාතිකයින් සංඛ්‍යාව මිලියන 37ක් වූ අතර, ඉන් මිලියන 11ක් බාලවයස්කරුවන් වන අතර, ඊජිප්තුවේ ජනගහනයෙන් දළ වශයෙන් සියයට 52කට රක්ෂණ ආවරණයක් සපයයි
විශාලතම නගර

සංස්කෘතිය 
ඊජිප්තුව යනු අරාබි භාෂාව කතා කරන ලෝකයේ පිළිගත් සංස්කෘතික ප්‍රවණතා සකසන රටකි
සමකාලීන අරාබි සහ මැද-පෙරදිග සංස්කෘතිය ඊජිප්තු සාහිත්‍යය, සංගීතය, චිත්‍රපටය සහ රූපවාහිනිය මගින් දැඩි ලෙස බලපායි
1950 සහ 1960 ගණන් වලදී ඊජිප්තුව කලාපීය නායකත්ව භූමිකාවක් අත්පත් කර ගත් අතර, අරාබි භාෂාව කතා කරන ලෝකයේ ඊජිප්තු සංස්කෘතියේ ස්ථාවරය සඳහා තවදුරටත් කල් පවතින තල්ලුවක් ලබා දුන්නේය
ඊජිප්තු අනන්‍යතාවය ඉස්ලාමය, ක්‍රිස්තියානි ධර්මය සහ යුදෙව් ආගමට අනුගත වීම සඳහා දීර්ඝ කාලීන වාඩිලාගැනීමේ කාල පරාසය තුළ විකාශනය විය
සහ නව භාෂාවක්, අරාබි සහ එහි කථා කරන පරම්පරාව, බොහෝ පැරණි ඊජිප්තු වචන මත පදනම් වූ ඊජිප්තු අරාබි භාෂාව විය
19 වන ශතවර්ෂයේ මුල් භාගයේ විශාරද Rifa'a al-Tahtawi ගේ කෘතිය ඊජිප්තු පෞරාණිකත්වය පිළිබඳ උනන්දුව අලුත් කළ අතර ඊජිප්තු සමාජය ප්‍රබුද්ධ මූලධර්මවලට නිරාවරණය කළේය
තහ්තාවි අධ්‍යාපන ප්‍රතිසංස්කාරක අලි මුබාරක් සමඟ සම-ආරම්භ කරන ලද ස්වදේශීය ඊජිප්තු විද්‍යා පාසලක් වන අතර එය ඊජිප්තුවේ ඉතිහාසය, භාෂාව සහ පුරාවස්තු අධ්‍යයනය කළ සුයුටි සහ මක්රිසි වැනි මධ්‍යකාලීන ඊජිප්තු විද්වතුන්ට ආශ්වාදයක් ලබා දුන්නේය
මුහම්මද් අබ්දු, අහමඩ් ලුට්ෆි එල්-සයීඩ්, මුහම්මද් ලූට්ෆි ගූමා, තවුෆික් එල්-හකිම්, ලුවී අවාඩ්, කාසිම් අමීන්, සලාමා මුසා, ටහා හුසේන් සහ ටහා හුසේන් වැනි අයගේ ක්‍රියාකාරකම් හරහා ඊජිප්තුවේ පුනරුදයේ උච්චතම අවස්ථාව 19 වැනි සියවසේ අගභාගයේ සහ 20 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේදී සිදුවිය
ඔවුන් ඊජිප්තුව සඳහා ලිබරල් මාවතක් නිර්මාණය කර ඇත
කලාව 

ඊජිප්තුවරුන් කලාවේ සහ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ සැලසුම් අංගයන් සංකේතනය කළ පළමු ප්‍රධාන ශිෂ්ටාචාරවලින් එකකි
ඊජිප්තු නිල්, කැල්සියම් තඹ සිලිකේට් ලෙසද හැඳින්වේ, එය වසර දහස් ගණනක් ඊජිප්තුවරුන් විසින් භාවිතා කරන ලද වර්ණකයකි
එය පළමු කෘතිම වර්ණක ලෙස සැලකේ. පාරාවෝවරුන්ගේ සේවය සඳහා සිදු කරන ලද බිත්ති සිතුවම් දෘෂ්‍ය නීති සහ අර්ථයන්හි දෘඩ සංග්‍රහයක් අනුගමනය කළේය
ඊජිප්තු ශිෂ්ටාචාරය එහි දැවැන්ත පිරමිඩ, විහාරස්ථාන සහ ස්මාරක සොහොන් සඳහා ප්‍රසිද්ධය
සුප්‍රසිද්ධ උදාහරණ නම් පැරණි ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පී සහ ඉංජිනේරු ඉම්හොටෙප් විසින් නිර්මාණය කරන ලද ජෝසර් පිරමිඩය, ස්පින්ක්ස් සහ අබු සිම්බල් දේවාලයයි
නූතන සහ සමකාලීන ඊජිප්තු කලාව, හසන් ෆාති සහ රම්සෙස් විසා වසෙෆ්ගේ ස්වදේශීය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ සිට මහමුද් මොක්තාර්ගේ මූර්ති දක්වා, අයිසැක් ෆැනස්ගේ සුවිශේෂී කොප්ටික් නිරූපණ දක්වා, ලෝක කලා ක්ෂේත්‍රයේ ඕනෑම කෘති මෙන් විවිධ විය හැකිය
කයිරෝ ඔපෙරා හවුස් ඊජිප්තු අගනුවර ප්‍රධාන රංග කලා ස්ථානය ලෙස සේවය කරයි
සාහිත්‍ය 

ඊජිප්තු සාහිත්‍යය එහි ආරම්භය පුරාණ ඊජිප්තුව දක්වා දිවෙන අතර එය පැරණිතම දන්නා සාහිත්‍යයකි
ඇත්ත වශයෙන්ම, අද අප දන්නා පරිදි සාහිත්‍යය වර්ධනය කළ පළමු සංස්කෘතිය ඊජිප්තුවරුන්ය, එනම් පොතයි
එය ඊජිප්තුවේ ජීවිතයේ වැදගත් සංස්කෘතික අංගයකි
අරාබි සාහිත්‍යයේ නවීන ශෛලීන් අත්හදා බැලූ පළමු අය අතර ඊජිප්තු නවකතාකරුවන් සහ කවියන් ද වූ අතර ඔවුන් විසින් වර්ධනය කරන ලද ආකෘති අරාබි ලෝකය පුරා පුළුල් ලෙස අනුකරණය කර ඇත
මුහම්මද් හුසේන් හේකල් විසින් රචිත පළමු නූතන ඊජිප්තු නවකතාව සයිනාබ් 1913 දී ඊජිප්තු ව්‍යවහාරයෙන් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී
ඊජිප්තු නවකතාකරු නාගුයිබ් මහෆුස් සාහිත්‍ය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගය දිනාගත් පළමු අරාබි භාෂා ලේඛකයා විය
ඊජිප්තු කාන්තා ලේඛිකාවන් අතර ස්ත්‍රීවාදී ක්‍රියාකාරීත්වය සඳහා ප්‍රසිද්ධියට පත් නවාල් එල් සාදාවි සහ කාන්තාවන් සහ සම්ප්‍රදාය ගැන ද ලියන අලිෆා රිෆාත් ඇතුළත් වේ
අහමඩ් ෆවුඩ් නෙග්ම් (ෆගුමි), සලාහ් ජහීන් සහ අබ්දෙල් රහ්මාන් එල්-අබ්නුඩිගේ කෘතිවලින් නියෝජනය වන ඊජිප්තු ජාතිකයන් අතර වඩාත් ජනප්‍රිය සාහිත්‍ය ප්‍රභේදය ස්වදේශීය කාව්‍යය විය හැකිය
මාධ්‍ය 
ඊජිප්තු මාධ්‍ය අරාබි ලෝකය පුරා බෙහෙවින් බලපෑම් ඇති කරයි, විශාල ප්‍රේක්ෂක පිරිසක් සහ රජයේ පාලනයෙන් නිදහස වැඩි වීම ආරෝපණය කර ඇත
මාධ්‍ය නිදහස ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් සහතික කර ඇත
කෙසේ වෙතත්, බොහෝ නීති තවමත් මෙම අයිතිය සීමා කරයි
සිනමාව 

ඊජිප්තු සිනමාව කලාපීය බලවේගයක් බවට පත් වූයේ ශබ්දය පැමිණීමත් සමඟය
1936 දී, කාර්මිකයෙකු වන තලාත් හාබ් විසින් මූල්‍යකරණය කරන ලද ස්ටුඩියෝ මිසර්, ප්‍රමුඛ ඊජිප්තු චිත්‍රාගාරය ලෙස ඉස්මතු වූ අතර, එම තත්වය සමාගම දශක තුනක් තිස්සේ එය රඳවා ගෙන සිටියේය
වසර 100කට වැඩි කාලයක් ඊජිප්තුවේ චිත්‍රපට 4000කට වඩා නිෂ්පාදනය කර ඇත, එය මුළු අරාබි නිෂ්පාදනයෙන් හතරෙන් තුනකි
ඊජිප්තුව අරාබි ලෝකයේ සිනමා ක්ෂේත්‍රයේ ප්‍රමුඛ රට ලෙස සැලකේ. අරාබි ලෝකය පුරා සිටින නළු නිළියන් කීර්තිය සඳහා ඊජිප්තු සිනමාවේ පෙනී සිටීමට උත්සාහ කරති
කයිරෝ ජාත්‍යන්තර චිත්‍රපට උළෙල ජාත්‍යන්තර චිත්‍රපට නිෂ්පාදකයින්ගේ සංගම් සම්මේලනය විසින් ලොව පුරා ඉහළම මට්ටමේ ශ්‍රේණිගත කිරීමක් සහිත උත්සව 11 න් එකක් ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇත
කතා කරන චිත්‍රපට බිහිවීමත් සමඟ සිනමා ශාලා සංඛ්‍යාව වැඩි වූ අතර 1958 දී 395 දක්වා ළඟා විය
1960 දී රූපවාහිනිය ආරම්භ වී 1962 දී සිනමා ශාලා තුළ රාජ්‍ය අංශය පිහිටුවීමෙන් පසු මෙම සංඛ්‍යාව පහත වැටීමට පටන් ගත් අතර 1965 දී 297 දක්වා ද පසුව 1995 දී 141 දක්වා ද සිනමා ශාලා අඩුවිය
මෙම කාලය තුළ කර්මාන්තය බිද වැටීමට වීඩියෝ උපකරණ හරහා චිත්‍රපට සංසරණය වීම හේතු විය
පුද්ගලික සිනමා ශාලා පිහිටුවීම සඳහා ආයෝජන දිරිමත් කරන ලද නීති සහ ක්‍රියා පටිපාටි හේතුවෙන්, 2001 දී ඔවුන්ගේ සංඛ්‍යාව 200 සහ 2009 දී 400 දක්වා ළඟා වන තෙක්, විශේෂයෙන් වාණිජ මධ්‍යස්ථානවල ඒවා නැවත වැඩි විය
වසර සියයකට වැඩි කාලයක් පුරා ඊජිප්තු සිනමාව චිත්‍රපට හාරදහසකට වඩා ඉදිරිපත් කර ඇත
සංගීතය 
ඊජිප්තු සංගීතය යනු දේශීය, මධ්‍යධරණී, අප්‍රිකානු සහ බටහිර අංගවල පොහොසත් මිශ්‍රණයකි
එය පුරාණ කාලයේ සිටම ඊජිප්තු සංස්කෘතියේ අනිවාර්ය අංගයකි
පුරාණ ඊජිප්තුවරුන් සංගීතය සොයා ගැනීම සඳහා ඔවුන්ගේ දෙවිවරුන්ගෙන් කෙනෙකු වන හතෝර්ට ගෞරවය ලබා දුන් අතර, එය ඔසිරිස් විසින් ලෝකය ශිෂ්ඨාචාර කිරීමට ගත් උත්සාහයේ කොටසක් ලෙස භාවිතා කළේය
එතැන් සිට ඊජිප්තුවරුන් සංගීත භාණ්ඩ භාවිතා කළහ
සමකාලීන ඊජිප්තු සංගීතය එහි ආරම්භය සයිඩ් ඩාර්විෂ්, උම් කුල්තුම්, මොහොමඩ් අබ්දෙල් වහබ් සහ අබ්දෙල් හලීම් හෆීස්ගේ පසුකාලීන කෘතිවලට බලපෑම් කළ අබ්දු අල්-හමුලි, අල්මාස් සහ මහමුද් ඔස්මාන් වැනි පුද්ගලයින්ගේ නිර්මාණාත්මක කාර්යයන් වෙත යොමු කරයි
ප්‍රමුඛ සමකාලීන ඊජිප්තු පොප් ගායකයින් අතර අම්ර් ඩයබ් සහ මොහොමඩ් මුනීර් ඇතුළත් වේ
නැටුම් 
අද ඊජිප්තුව බොහෝ විට බේලි නැටුම් නිවහන ලෙස සැලකේ. ඊජිප්තු බේලි නැටුම ප්‍රධාන ශෛලීන් දෙකක් ඇත - රැක්ස් බාලඩි සහ රැක්ස් ෂරිකි
ඊජිප්තු විලාසිතාවේ බඩ නර්තන ශිල්පියෙකුගේ ප්‍රසංගයේ කොටසක් විය හැකි ජනප්‍රවාද සහ චරිත නැටුම් රාශියක් මෙන්ම රක්ස් බලඩි සමඟ සමහර අංග බෙදා ගන්නා නවීන ෂාබි වීදි නැටුම් ද ඇත
කෞතුකාගාර 

ඊජිප්තුවේ ලෝකයේ පැරණිතම ශිෂ්ටාචාරයක් ඇත
එය වෙනත් බොහෝ ශිෂ්ටාචාර හා ජාතීන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයේ සිට නූතන යුගය දක්වා ෆැරොනික්, රෝම, ග්‍රීක, ඉස්ලාම් සහ තවත් බොහෝ යුග පසුකරමින් බොහෝ යුග පසුකර ඇත
ඊජිප්තුවේ අවම වශයෙන් කෞතුකාගාර 60 ක් සොයා ගත හැකිය
ඊජිප්තුවේ ඇති ප්‍රධාන කෞතුකාගාර තුන වන්නේ අයිතම 120,000කට වැඩි ප්‍රමාණයක් ඇති ඊජිප්තු කෞතුකාගාරය, ඊජිප්තු ජාතික හමුදා කෞතුකාගාරය සහ ඔක්තෝබර් 6 වැනි දින පැනොරාමා කෞතුකාගාරයයි
ග්‍රෑන්ඩ් ඊජිප්තු කෞතුකාගාරය (GEM), Giza කෞතුකාගාරය ලෙසද හැඳින්වේ, එය ඉදිවෙමින් පවතින කෞතුකාගාරයක් වන අතර එය ලොව විශාලතම පුරාණ ඊජිප්තු කෞතුක වස්තු එකතුවකි, එය ලොව විශාලතම පුරාවිද්‍යා කෞතුකාගාරය ලෙස විස්තර කර ඇත
කෞතුකාගාරය 2015 දී විවෘත කිරීමට නියමිතව තිබූ අතර එය ගීසා නෙක්‍රොපොලිස් සිට දළ වශයෙන් කිලෝමීටර දෙකක් (සැතපුම් 1.2) දුරින් හෙක්ටයාර 50 (අක්කර 120) ක භූමි භාගයක පිහිටා ඇත
පුරාවස්තු අමාත්‍ය මැම්ඩෝහ් අල්-දමාටි 2015 මැයි මාසයේදී නිවේදනය කළේ කෞතුකාගාරය 2018 මැයි මාසයේදී අර්ධ වශයෙන් විවෘත කරන බවයි.

උත්සව 
ඊජිප්තුව බොහෝ උත්සව සහ ආගමික සැණකෙළි සමරයි, එය මුලිඩ් ලෙසද හැඳින්වේ
ඔවුන් සාමාන්‍යයෙන් විශේෂිත කොප්ටික් හෝ සූෆි සාන්තුවරයෙකු සමඟ සම්බන්ධ වී ඇත, නමුත් ආගම හෝ ආගම නොසලකා ඊජිප්තුවරුන් විසින් බොහෝ විට සමරනු ලැබේ
පුරාණ වසන්ත උත්සවය වන ෂාම් එන් නිසාම් (කොප්ටික්
Ϭⲱⲙ‘ⲛⲛⲓⲥⲓⲙ shom en nisim) ඊජිප්තුවරුන් විසින් වසර දහස් ගණනක් තිස්සේ සමරනු ලැබ ඇත, සාමාන්‍යයෙන් පාස්කු ඉරිදාට පසුව ඊජිප්තු මාසවල පෙරමූඩ් (අප්‍රේල්) සහ පැෂොන්ස් (මැයි), සමරනු ලබයි
ආහාර පිසීම 

ඊජිප්තු ආහාර රනිල කුලයට අයත් ආහාර සහ එළවළු ආහාර මත දැඩි ලෙස රඳා පවතී
ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවේ සහ ඊජිප්තුවේ වෙරළ තීරයේ ආහාර විශාල වශයෙන් මාළු සහ අනෙකුත් මුහුදු ආහාර භාවිතා කිරීමට නැඹුරු වුවද, බොහෝ දුරට ඊජිප්තු ආහාර පදනම් වී ඇත්තේ බිමෙන් වැඩෙන ආහාර මත ය
ඉතිහාසය පුරා බොහෝ ඊජිප්තුවරුන් සඳහා මස් ඉතා මිල අධික වී ඇත, එබැවින් නිර්මාංශ ආහාර විශාල සංඛ්‍යාවක් සංවර්ධනය කර ඇත
සමහරු කුෂාරි (බත්, පරිප්පු සහ මැකරෝනි මිශ්‍රණයක්) ජාතික ආහාරය ලෙස සලකති
මීට අමතරව, ෆුල් මෙඩම්ස් (මෑඩ් ෆාවා බෝංචි) වඩාත් ජනප්‍රිය ආහාර වලින් එකකි
ෆාවා බෝංචි ඊජිප්තුවෙන් ආරම්භ වී මැද පෙරදිග අනෙකුත් ප්‍රදේශවලට ව්‍යාප්ත වන්නට ඇති ෆැලෆෙල් ("ට'මියා" ලෙසද හැඳින්වේ) සෑදීමේදීද භාවිතා වේ
කොත්තමල්ලි සමඟ බදින ලද සුදුළූණු, සිහින්ව කැපූ ජුට් කොළ වලින් සාදන ලද ජනප්‍රිය හරිත සුප් වර්ගයක් වන මොලොකියා සඳහා එකතු කරනු ලැබේ, සමහර විට කුකුල් මස් හෝ හා මස් සමඟ සාදයි
ක්‍රීඩා 

පාපන්දු යනු ඊජිප්තුවේ ජනප්‍රියම ජාතික ක්‍රීඩාවයි. කයිරෝ ඩර්බි (ඊජිප්තු පාපන්දු සමාජ වන අල් අහ්ලි සහ සමලෙක් අතර එදිරිවාදි තරග) යනු අප්‍රිකාවේ ඇති දරුණුතම ඩර්බි වලින් එකක් වන අතර BBC එය ලොව ඇති දැඩිම ඩර්බි 7න් එකක් ලෙස තෝරා ගන්නා ලදී
අල් අහ්ලි යනු CAF ට අනුව අප්‍රිකානු මහාද්වීපයේ 20 වන සියවසේ වඩාත්ම සාර්ථක සමාජය වන අතර ඔවුන්ගේ ප්‍රතිවාදීන් වන සමලෙක් SC විසින් සමීපව අනුගමනය කරයි
ඔවුන් "සියවසේ අප්‍රිකානු සමාජය" ලෙස හැඳින්වේ
ශූරතා විස්සක් සමඟින්, Al Ahly දැනට ජාත්‍යන්තර කුසලාන අනුව ලෝකයේ වඩාත්ම සාර්ථක සමාජය වන අතර, ඉතාලියේ A
මිලාන් සහ ආර්ජන්ටිනාවේ බොකා ජූනියර්ස් යන කණ්ඩායම් දෙකටම දහඅටක් හිමි විය
පාරාවෝ නමින් හැඳින්වෙන ඊජිප්තු ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම, 2006, 2008 සහ 2010 දී පිට පිට තුන් වතාවක් ඇතුළුව අප්‍රිකානු ජාතීන්ගේ කුසලානය හත් වතාවක් දිනා ගත්හ
වඩාත්ම සාර්ථක අප්‍රිකානු ජාතික කණ්ඩායම ලෙස සැලකෙන සහ FIFA ලෝක ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල පළමු 10 දක්වා පැමිණි එකක් ලෙස සැලකෙන ඊජිප්තුව FIFA ලෝක කුසලානය සඳහා තුන් වතාවක් සුදුසුකම් ලබා ඇත
ඔවුන්ගේ අවසන් සුදුසුකම් ලැබීමේ තරඟයේදී තරු ක්‍රීඩක මොහොමඩ් සලාගේ ගෝල දෙකක් ඊජිප්තුව 2018 FIFA ලෝක කුසලානය දක්වා ගෙන ගියේය
2001 ආර්ජන්ටිනාවේ පැවති FIFA යොවුන් ලෝක කුසලානයේ ලෝකඩ පදක්කම දිනා ගැනීමට ඊජිප්තු තරුණ ජාතික කණ්ඩායම තරුණ පාරාවෝ සමත් විය
1928 සහ 1964 ඔලිම්පික් තරඟාවලියේ පාපන්දු තරඟාවලියේ 4 වන ස්ථානය ඊජිප්තුව විය
ස්කොෂ් සහ ටෙනිස් ඊජිප්තුවේ අනෙකුත් ජනප්‍රිය ක්‍රීඩා වේ
ඊජිප්තු ස්කොෂ් කණ්ඩායම 1930 ගණන්වල සිට ජාත්‍යන්තර ශූරතාවලි සඳහා තරඟ කර ඇත
අම්ර් ෂබානා, අලි ෆරාග් සහ රමි අෂූර් ඊජිප්තුවේ හොඳම ක්‍රීඩකයින් වන අතර ඔවුන් සියලු දෙනාම ලොව අංක එකේ ස්කොෂ් ක්‍රීඩකයා ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇත
ඊජිප්තුව පස් වතාවක් ස්කොෂ් ලෝක ශූරතාව දිනාගෙන ඇති අතර අවසන් ශූරතාව 2019 දී විය
1999 දී, ඊජිප්තුව IHF ලෝක පිරිමි හෑන්ඩ්බෝල් ශූරතාවලියට සත්කාරකත්වය ලබා දුන් අතර, එය 2021 දී නැවතත් සත්කාරකත්වය දැරීය
2001 වසරේ ජාතික හෑන්ඩ්බෝල් කණ්ඩායම සිවුවැනි ස්ථානයට පැමිණ තරගාවලියේ හොඳම ප්‍රතිඵලය ලබා ගත්තේය
අප්‍රිකානු පිරිමි හෑන්ඩ්බෝල් ශූරතාවලියේදී ඊජිප්තුව පස් වතාවක් ජයග්‍රහණය කර ඇති අතර එය අප්‍රිකාවේ හොඳම කණ්ඩායම වේ
ඊට අමතරව, එය 2013 මධ්‍යධරණී ක්‍රීඩා, 2004 බීච් හෑන්ඩ්බෝල් ලෝක ශූරතා සහ 2010 ගිම්හාන යොවුන් ඔලිම්පික් තරඟාවලි ද ශූරයා විය
සියලුම අප්‍රිකානු ජාතීන් අතර, ඊජිප්තු ජාතික පැසිපන්දු කණ්ඩායම පැසිපන්දු ලෝක කුසලානයේ සහ ග්‍රීෂ්ම ඔලිම්පික් තරඟාවලියේ හොඳම දක්‍ෂතාවයේ වාර්තාවට හිමිකම් කියයි
තවද එම කණ්ඩායම අප්‍රිකානු ශූරතාවලියේදී වාර්තාගත පදක්කම් 16ක් දිනාගෙන තිබේ
ඊජිප්තුව 1912 සිට ගිම්හාන ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා උළෙලට සහභාගී වී ඇති අතර 1951 දී පළමු මධ්‍යධරණී ක්‍රීඩා උළෙල, 1991 සමස්ත අප්‍රිකානු ක්‍රීඩා උළෙල, 2009 FIFA U-20 ලෝක කුසලානය සහ පෑන් අරාබි ක්‍රීඩා 1953, 1965 සහ 2007 සංස්කරණ ඇතුළු තවත් ජාත්‍යන්තර තරඟ කිහිපයකට සත්කාරකත්වය ලබා දී ඇත
2018-2020 CAVB බීච් වොලිබෝල් මහාද්වීපික කුසලානයේ කාන්තා සහ පිරිමි අංශයන් දෙකෙන්ම තරඟ වැදුනු ජාතික කණ්ඩායමක් ඊජිප්තුව විසින් ඉදිරිපත් කරන ලදී
මේවාද බලන්න 

 Index of Egypt-related articles
 Outline of ancient Egypt
 Outline of Egypt

සටහන්

යොමු කිරීම් 

ඊජිප්තුව
කැනඩාව උතුරු ප්‍රදේශය ඇමරිකාවෙන්ද , නැගෙනහිර දෙසින් අත්ලාන්තක් සාගරයෙන්ද සිට බටහිරින් ශාන්තිකර සාගරය සහ උතුරු දෙසට ආක්ටික් සමුද්‍රය අතර තම දේශය ගොඩනගා ඇත
එහි මුළු වර්ග ප්‍රමාණය අනුව බලන කළ ලොව පිහිටි දෙවන රටයි
ඇමෙරිකාවේ දකුණු හා වයඹට ඇති පොදු කැනඩා දේශසිමාව ලෝකයේ ඇති දිර්ඝතම එකය
කැනඩාව වාසනාව පිණිස බොහෝ ආදිවාසික ජනයා වාසභූමි කරගත්හ
15 වැනි ශතවර්ෂය ආරම්භයේ බ්‍රිතාන්‍ය හා ප්‍රංශ ගවේෂකයින් අත්ලාන්තයන් තීරය මත පදිංචි වුහ
ප්‍රංශය තම උතුරු ඇමෙරිකානූ ජනපදය ගිවිසුමකින් තෝරා පැවරූ අතර ප්‍රදේශිකයන් 4 කින් යුත් ඒකාබද්ධ රාජ්‍යයන් ලෙස බිහිවිය
මෙය ප්‍රදේශ වැඩිවීම හා ස්වරාජ්‍ය බවට බ්‍රිතාන්‍ය රාජධානියෙන් වෙන්ව පැවත්වීමට ඉවහල් විය
මෙම ස්වරාජ්‍යය ව්‍යාප්තකරණය 1931 වෙස්මිනිස්ටර් ව්‍යවස්ථාවෙන් සහ 1982 කැනඩා පනතෙන් ස්ථාපන කරන ලදී
බ්‍රිතාන්‍ය පාර්ලිමෙන්තුව මත නීතයානුකූල සලකුණු උග්‍රවිය
මුලාශ්‍ර 

උතුරු ඇමරිකානු රටවල්
මෙක්සිකෝව,  (උච්චාරණය වන්නේ
),  නිල වශයෙන් හැඳින්වෙන්නේ  එක්සත් මෙක්සිකානු ජනපද (), යනු උතුරු ඇමරිකාවෙහි  ෆෙඩරල් ආකෘතියෙහි වයවස්ථානුකූල ජනරජය කි
එය උතුරින් එක්සත් ජනපද වෙතින් ද
දකුණින් හා බටහිරින් ශාන්තිකර සාගරයෙන්ද
ගිණිකොනින් ගෞතමාලාවෙන්, බෙලීස් වෙතින්, සහ කැරිබියානු මුහුදෙන්ද
සහ නැගෙනහිරින් මෙක්සිකානු බොක්කෙන්ද මායිම්වී ඇත
වර්ග කිලෝ මීටර මිලියන 2 ට කිට්ටු භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පැතිර ඇති (760,000 වර්ග සැත ට වැඩි), මෙක්සිකෝව  ඇමරිකානු රටවල් අතුරින් වර්ග ප්‍රමාණය අනුව පස්වන-විශාල රට වන අතර  ලොව 14වන ස්ථානයට විශාලතම ස්වාධීන ජාතිය වෙයි
ඇස්තමේන්තු ගත 111 මිලියන ජනගහණයක් සහිත එය, ලෝකයේ  11වන වඩාත් ජනබහුල රට සහ වඩාත් ජනබහුල ස්පාඤ්ඤ-භාෂිත රට වෙයි
මෙක්සිකෝව ජනපද තිස්-එකකින් සහ අග නගරය සහිත  සන්ධියන දිස්ත්‍රික්කයක් අඩංගු  සන්ධියනයක් වෙයි
ආශ්‍රිත

උතුරු ඇමරිකානු රටවල්
උතුරු ඇමරිකනු රටකි
සමාජවාදී
කියුබානු සමූහාණ්ඩුව කැරිබියානු මුහුදේ පිහිටි දූපත් රටකි
එහි දූපත් වන කියුබාව, ඉස්ලාඩිලා ජුවෙන්ඩඩ් සහ ආචිපිලා‍ගෝස් නම් දුපත් සමූහයකින් යුක්තය
හවානා එහි අගනුවර වන අතර, කියුබාව තුළ පිහිටි විශාලතම නගරය මෙයයි
සාන්තියාගේ ඩී කියුබා එහි දෙවන විශාලතම නගරයයි
කියුබාවේ ජනගහනය මිලියන 11 ක් වන අතර, කැරිබියන් තුළ වඩා ජනාකීර්ණම රාජ්‍යයද මෙයයි
එහි මිනිසුන්, සංස්කෘතිය සහ චාරිත්‍ර විවිධ වන අතර මුල් පදිංචිකාර ටයිනෝ සහ කිබුනි ජනයාගෙනුත් යුක්තය
ස්පාඤ්ඤ ජනාවාස යුගයේ දී අප්‍රිකානු වහලුන් එරටට හඳුන්වා දුන්හ
කියුබාවත් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයත් විශාලත්වයෙන් එක හා සමානය
මූලාශ්‍ර

ආශ්‍රිත 
 කියුබා දූපත

කියුබාව
සමාජවාදී රටවල්
පැනමාව, නිල වශයෙන් පැනමා ජනරජය ලෙස හැඳින්වෙන්නේ උතුරු සහ දකුණු ඇමෙරිකා මහාද්වීප අතර පිහිටි අන්තර් මහාද්වීපික රටකි
එය බටහිරින් කොස්ටා රිකාවටත්, ගිනිකොණින් කොලොම්බියාවටත්, උතුරින් කැරිබියන් දූපත් වලටත්, දකුණින් පැසිෆික් සාගරයටත් මායිම් වේ
රටේ අගනගරය මෙන්ම විශාලම නගරය වන්නේ ද පැනමා නගරයයි
එම පරිපාලන නගරය තුළ,මිලියන 3.9 ක් වූ රටේ මුළු ජනගහණයෙන් අඩක් පමණ වාසය කරයි
උතුරු ඇමරිකානු රටවල්
හයිටි ඉංග්‍රිසි
Haiti (/ˈheɪti/ (listen)
ප්‍රංශ
Hati [a
iti]
හයිටියානු (ක්‍රියෝල්) Creole
Ayiti [ajiti]), නිල වශයෙන් හයිටි ජනරජය (ප්‍රංශ
Rpublique d'Hati
හයිටියානු (ක්‍රියෝල්)
Repiblik Ayiti) සහ කලින් හයිටි ලෙස හැඳින්වුණු රට,කැරිබියන් මුහුදෙහි, ඇන්ටිලස් දූපත් සමූහයෙහි, කියුබාවට නැගෙණහිරින් වූ හිස්පැනියෝලා දිවයිනෙහි පිහිටිය කි
එය ඩොමිනිකානු ජනරජය සමග සම-අයිතියට හිමිකම් කියන, දූපතේ බස්නාහිරින් අටෙන් තුනක් අත් කර ගනී
ප්‍රමාණයෙන් වර්ග කිලෝමීටර් 27,750 ( ව.සැ
10,714) ක් හා ආසන්න ඇස්තමේන්තු අනුව, මිලියන 10.8ක ජනගහනයක් වෙසෙන හයිටිය, කැරිබියානු ප්‍රජාවේ (CARICOM) ඉහළම ජනාකීර්ණත්වය හිමි රට මෙන් ම, සමස්තයක් වශයෙන් කැරිබියානු කළාපයේ දෙවැනි-වැඩිම ජනාකීර්ත්වණය හිමි රට ද වෙයි
මෙම ප්‍රදේශය මුළින් ම ජනාවාස කරන ලද්දේ, ස්වදේශික  Tano [https
org/wiki/Ta%C3%ADno_people] ජනතාව විසිනි
අත්ලාන්තික් සාගරය තරණය කරමින් ක්‍රිස්ටෝපර් කොලොම්බස්  කළ සිය පළමු මුහුදු ගමනේ දී 1492 දෙසැම්බර් 05 දින ස්පාඤ්ඤය ජාතිකයින් දිවයිනට ගොඩ බැස්සේ ය
කොළොම්බස් හයිටියට පළමු වර ගොඩ බසින ලද අවස්ථාවේ ඔහු සිතූයේ ඔහු ඉන්දියාව හෝ චීනය සොයා ගත් බවයි. 1492 නත්තල් දින, වර්තමානයේ ලිමොනේඩ් [] ලෙස හඳුන්වන උතුරු ප්‍රදේශය වටා කොළොම්බස්ගේ ප්‍රධානත්වයෙන් යුතු සාන්ත මරියා නෞකාව යාත්‍රා කළේ ය
පසුව ක්‍රමයෙන් යාත්‍රාවෙන් බේරා ගත හැකි දේ යොදා ගෙන, නෞකාව විනාශ වූ දිනට පසු ව, ඇමරිකාවේ පළමු ජනාවාසය, ලා නෙවිඩැඩ් [] නමින් ඉදි කිරීමට සිය පිරිසට නියෝග කළේ ය
[]

[] 

[https
org/wikipedia/commons/thumb/7/79/Antilhas_-_Peri%C3%B2de_coloniau_v%C3%A8rs_1790.png/220px-Antilhas_-_Peri%C3%B2de_coloniau_v%C3%A8rs_1790.png]

Notes 

ලතින් ඇමරිකනු රටවල්
කැරිබියානු රටවල්
CARICOM members
ප්‍රංශ බස කථාකරන රටවල්
දූපත් රටවල්
Latin America
Least Developed Countries
Member states of La Francophonie
ජනරජ
නිල බලයෙන් ජනරජයක් වන චිලි දේශ‍ය දකුණු ඇමරිකා මහද්විපයට අයත් රාජ්‍යකි උතුරින් පේරුදේශයෙන් ද ඊසාන ‍බොලිවියාවෙන් ද නැගෙනහිරින් ආජන්ටිනායවෙන් ද මායිමි වන මෙය ඇනඩිස් කදු පන්තිය සහ පැසිපික් සාගරය අතර සිහින් තිරැවක විහිද පවති රටෙ භුමියෙන් බහුතරය ඇන්ඩිස් කදු වලින් වැසි පවති මෙය දකුණු ඇමරිකාවෙ පිහිටි රටවල් අතුරින් බ්‍රසිලයෙන් මායිමි නොවන රටවල් දෙකින් එකකි පළාත් 15 ට බෙදි ඇති මෙරට අභ්‍යන්තරයට වන්නට පහත් භුමින් ගෙන් යුක්ත වෙයි බටහිරට වන්නට ඇන්ඩිස් කදු පන්තින්හි ගිනි කදු ද ඇත චිලි වල ෙද්ශගුනය සැලකිෙමි දි රට මැදට වන්නට මධ්‍යධරණි ෙද්ශගුනයක් දක්නට ලැෙබි නැෙගනහිරට සහ ගිනි ෙකාන ෙදසට වන්නට ෙතත් අර්ධ ශුෂ්ක ලක්ෂණ දක්නට ලැෙබි
නිල වශයෙන් චිලී රාජ්‍යය දකුණු ඇමෙරිකා වෙරළ තීරයේ පිහිටි රටක් වන අතර, එහි ඇන්ඩීස් කඳු වැටියත් පිහිටයි
නැගෙනහිරට වන්නට පැසිෆික් සාගරය බටහිරට වන්නට පිහිටා ඇත
එහි මායිම් උතුරින් පේරු, ඊසාන දෙසින් බොලිවියාව, ආජන්ටිනාව නැගෙනහිරින් හා ඕරේන් කපොල්ල දකුණට වන්නට පිහිටා ඇත
ඉක්වඩෝර් යනු දකුණු ඇමරිකාවේ පවතින බ්‍රඩ්ල් සමඟ මායිම් නොවන රටවල් දෙකෙන් එකකි
චිලීහි පැසිෆික් වෙරළ තීරය  කි
6435 කි
චිලීයන් ප්‍රදේශය, ජුවාන් පැසිෆික් දූපත්, ෆර්නැන්ඩෙස්, සලාස් වයි ගෝමෙස්, ඩෙස්වෙන්ඩුරාඩාස් සහ ඊස්ටර් දූපත්ය
චිලී ඇන්ටාක්ටිකාවෙන් වර්ග කි
1250000 (480,000 වර්ග සැතපුම්) අයත් වේ
මේවා සියල්ල ඇන්ටාක්ටික් ගිවිසුම යටතේ අත්හිටුවා ඇත
චිලීහි හැඩය ගන්නා ජීවි විශේෂ දක්නට ඇති අතර විවිධ වර්ණයන්ගෙන් යුත් බිම් තීරය කි
4300(හැතැප්ම 2700) දිගු වන අතර, කි
175 (හැතප්ම 109) පළල්ය
එහි ස්වාභාවය විවිධ වන අතර, ලෝකයේ වියළිම කාන්තාරය වන ඇටකාමා පිහිටා තිබේ
උතුරු හා මධ්‍යම ප්‍රදේශවල මධ්‍යධරණී දේශගුණයක් හා දකුණට වන්නට වැසි සහිත දේශගුණයන් පවතී
උතුරු කාන්තාරය ඛනිජ ලවණයක් වන තඹ වලින් ගහනය
කුඩා ප්‍රදේශයක් වන මධ්‍යම ප්‍රදේශයේ කෘෂිකාර්මික වගා කටයුතුවල මෙන්ම හා සංස්කෘතික හා දේශපාලන මධ්‍යස්ථානයක් වේ
එය 19 වැනි ශතවර්ෂයේදී තවත් පුළුල් කරන ලදී
චිලී රාජ්‍යය වනාන්තර, තණ බිම්, ගිණි කඳු හා විල් වලින් යුක්තය
දකුණු වෙරළ තීරය, සංකීර්ණ අතුරු මාර්ග, කලපු, ඇළ මාර්ග, අර්ධද්වීප සහ දූපත් වලින් යුක්තවේ
ඉතිහාසය 
මාපුචි ජනයා දකුණු චිලීහි හා මධ්‍යමයෙහි මුල් පදිංචිකරුවන් විය
අද චිලි නම් වන මෙහි නිමින භුමින් සහ යවෙරළාශිතව පෙදෙස් වසර 10,000 ට පෙරදි ස්වදේශිය සංක්‍රමණිකයන්ගේ වාස භුමියක් ව පැවතිණි 16 වන සියවසේ ස්පාඤ්ඤයින්ගේ ආගමනයට පෙර මෙහි දකුණු පෙදෙසේ අරෝකැනියන්වරැ අතින් පාලනය වු අතර උතුරැ පෙදෙස් ඉන්කා අධිරාජ්‍ය විසින් පාලනය කරනු ලැබිය පේරැ දේශගවෙශක‍යෙකු වු ‍ෆැන්සිස්කෝ පිසාරෝ මෙහි දකුණු ප්‍රදේශය යටත් කර ගැනිමට එවනු ලැබුවත් ඔහුට එය ඉටු කර ගත නොහැකි විය 1540 දි පෙඩ් රෝඩි වැල්ඩිවියා චිලි දේශය වෙත ළගා වි ඇරෝකැනියන්වරැ ගේ විරෝධය නොසලකා සන්තියාගෝ නගරය සොයා ගනු ලැබු අතර ලා සෙරිනා කන්සෙප්සියන් සහ වැල්ඩිවියා නගර ස්තාපිත කරනු ලැබිය රටෙි ස්වදේශිය වැසියන් අතර යුදමය තත්වයක් ඇතිවිමත් සමගම ස්පාඤ්ඤයින් චිලි දේශය යටත් කරගනු ලැබිය ඉන් පසු ‍ඔවුන් චිලි දේශය තුළ ගැමි සමාජය වර්ධනය කර විශාල ගොවිපලවල් ඇති කරමින් ඒවායේ ස්වදේශිය ජනයා වැඩ කිරිමට යොදා ගනු ලැබිය යටත් විජිත සමයේ චිලි දේශය ප්‍රධාන වශයෙන් පේරැ ප්‍රතිරාජ පදවිය යටතේ යැපෙන්නට විය නමුත් 1978 දි මෙය පේරැ දේශයට අයත් සමිපුර්ණයෙන්ම වෙන්වි පවතින කොටසක් බවට පත් විය 1810 දි චිලි දේශය තුළ ස්වාධිනත්වය ‍උදෙසා ජුවාන් මාටිනෙස් ඩිරොසෑස් සහ බර්නාඩෝ ‍ඕ හිජින්ස් ගේ නායකත්වයෙන් කැරැල්ලක් ඇති විය එම සටන්1810-1814 දක්වා පැවති නමුත් එම උත්සාහයන් ව්‍යර්ථ විය පසුව ජෝස් ඩි සැන් මාටින් ගේ ඉතා දැඩි නායකත්වය යටතේ 1817 දි නැවතත් සටන් කිරිමට පටන් ගැණිනි එහි ප්‍රතිපලයක් ලෙස 1818 පෙබරවාරි 12 වෙනි දින චිලි දේශයට සිය ස්වාධිනත්වය ප්‍රකාශ කිරිමට හැකි විය

රටෙි ස්වදේශිය වැසියන් අතර යුදමය තත්වයක් ඇතිවිමත් සමගම ස්පාඤ්ඤයින් චිලි දේශය යටත් කරගනු ලැබිය ඉන් පසු ‍ඔවුන් චිලි දේශය තුළ ගැමි සමාජය වර්ධනය කර විශාල ගොවිපලවල් ඇති කරමින් ඒවායේ ස්වදේශිය ජනයා වැඩ කිරිමට යොදා ගනු ලැබිය යටත් විජිත සමයේ චිලි දේශය ප්‍රධාන වශයෙන් පේරැ ප්‍රතිරාජ පදවිය යටතේ යැපෙන්නට විය නමුත් 1978 දි මෙය පේරැ දේශයට අයත් සමිපුර්ණයෙන්ම වෙන්වි පවතින කොටසක් බවට පත් විය 1810 දි චිලි දේශය තුළ ස්වාධිනත්වය ‍උදෙසා ජුවාන් මාටිනෙස් ඩිරොසෑස් සහ බර්නාඩෝ ‍ඕ හිජින්ස් ගේ නායකත්වයෙන් කැරැල්ලක් ඇති විය එම සටන්1810-1814 දක්වා පැවති නමුත් එම උත්සාහයන් ව්‍යර්ථ විය පසුව ජෝස් ඩි සැන් මාටින් ගේ ඉතා දැඩි නායකත්වය යටතේ 1817 දි නැවතත් සටන් කිරිමට පටන් ගැණිනි එහි ප්‍රතිපලයක් ලෙස 1818 පෙබරවාරි 12 වෙනි දින චිලි දේශයට සිය ස්වාධිනත්වය ප්‍රකාශ කිරිමට හැකි විය
https
//si
org/wiki/%E0%B6%9C%E0%B7%9C%E0%B6%B1%E0%B7%94%E0%B7%80
Pho41211.jpg

ජන සංයුතිය 
චිලි ජන රජෙය් ජනගහනෙයන් බහුතරය සුදු ජාතිකයන් සහ සුදු ජාතික -අැමරින්දියානු මිශ්‍ර ජාතින් ෙගන් යුක්ත ෙවි සිය ප්‍රධාන අැදහිම වනුෙය් ෙරා්මානු කෙතා්ලික
ප්‍රොතෙස්ත්‍රන්ත්‍ර සහ යුදෙවි ඇදහිමිද ප්‍රචලිතව පවති

ආර්ථිකය 
වත්මන් චිලි ආර්ථිකය දකුණු ඇමරිකා මහද්විපයේ රටවල් අතර ස්ථාවර සහ සමෘද්ධිමත් ආර්ථිකයකි රටෙ ආර්ථිකය විශාල වශයෙන් ලෝහ අපනයනය පාදක කොට ගත්තකි මොවුන්ගේ වටිනාම ලෝහ සමිපත කොපර් වන අතර ලෝකයේ විශාලතම කොපර් නිෂ්පාදකයා වන්නේ ද චිලි දේශයයි රටෙ වැසියන්ගෙන්15% ක් කෟෂි කර්මාන්තය ජිවනෝපාය කර ගෙන ඇත ප්‍රධාන කෟෂි භෝග ලෙස මිදි ඇපල් පෙයාස් එෑණු ‍ඉරිගු තිරිගු ඔටි ගමිම්රිස් හාතවාරිය සහ බෝංචි වගා කරයි ගවයින් කුකුළන් සහ බැටලුවන් වැනි සත්ව පාලනයද ඇත ධිවර කර්මාන්තය දැව කර්මාන්තයද ප්‍රධාන වෙයි මත්ස්‍ය ආහාර රෙදි පිළි දැව ආහාර දව්‍ය ද නිෂ්පාදනය කරයි රටෙ ප්‍රධාන වෙළද සහකරැවන් ලෙස ඇමරිකාව චිනය බ්‍රසිලය ආජන්ටිනාව සහ දකුණු කොරියාව සමිබන්ධවෙ

රජය හා දේශපාලනය

පරිපාලන කොට්ඨාශ 

චිලී 15 ප්රදේශ, ජනාධිපති විසින් පත් කරන ලද ඉන්ටෙන්ඩන්ට් ප්රධානත්වයෙන් සෑම බෙදා ඇත
මෙම ප්රදේශ තවදුරටත් ද ජනාධිපති විසින් පත් කරනු පළාත් ආණ්ඩුකාරවරුන් සමග, පළාත් වෙන් කරනු ලැබේ
අවසාන වශයෙන් එක් එක් පළාත මහ නගර සභා, සිව් අවුරුදු කාලසීමාවකට පත් එහි ම නගරාධිපති සහ සභාව සමග එක් එක් විසින් පරිපාලනය කරනු ලබන කොමියුනයන් බෙදා ඇත
එක් එක් ප්රදේශය නමක් සහ උතුරේ සිට දකුණ දක්වා පවරා රෝමානු ඉලක්කම, විසින් නම් කරන ලද ඇත
එකම ව්යතිරේකය ආර්.එම් (Región Metropolitana) නම් වන සන්තියාගෝ මෙට්රොපොලිටන් ප්රදේශය යි
දෙකක් නව කලාප 2006 දී නිර්මාණය සහ ඔක්තෝබර් 2007 දී සමුපකාර බවට පත් විය කළ බවත්
දකුණු (ප්රදේශය XIV) ලොස් Ros, හා උතුරේ හම්බන්තොට, වයි පරිනකොත (ප්රදේශය පෙළ)
මෙම අංකන ක්රමය සාමාන්යයෙන් 2006 ප්රතිසංස්කරණ පෙර මෙට්රොපොලිටන් කලාපය වේ යැයි උපකල්පනය ප්රදේශය පාප්, හැරී
කෙටියෙන් 

අගනුවර *සන්තියාගෝ

විශාලතම නගරය *සන්තියාගෝ 
රාජ්‍ය භාෂාව *ස්පාඤ්ඤ භාෂාව

රජය *ජන රජයකි

ජනාධිපති *මයිකල් බැචිලටි

ජනගහනය *15,116,435

දළ දේශිය නිෂ්පාදනය *243.357$බිලියන

ඒක පුද්ගල ආදායම *14,529$

මානව සංවර්ධන දර් *0.878

මුදල් වර්ගය * චිලී පෙසෝ

අන්තර් ජාතික සංකේතය *
cl

ජාතික සං‍කේත 		 				

ජාතික පුෂ්පය *copihue
ජාතික සත්වයා *andean condor
ජාතික වෘකෂය *ara 						
ජාතික ක්‍රිඩා *chilean rodeo

මුලාශ්‍ර 
තරැණයා 2009,11,26

චිලි
බ්‍රසීලය නිල වශයෙන් හඳුන්වනු ලබන්නේ බ්‍රසිල සමුහාණ්ඩු ජනරජය නමිනි
දකුණු ඇමෙරිකාවේ පිහිටි විශාලතම රට මෙය වන අතර ඇමෙරිකාව තුළ පෘතුගිසි භාෂාව කථාකරන එකම රටද වෙයි
වර්ගඵලය වර්ග කිලෝමීටර් මිලියන 8.5 (වර්ග සැතපුම් මිලියන 3.2)ක් වන එය ලෝකයේ භූගෝලීය වශයෙන් 5 වැනි තැනට විශාලතම රට හා 6 වන විශාලතම ජනගහණය සහිත රට වේ
ජනගහණය මිලියන 208 ඉක්මවයි. අගනගරය බ්‍රසීලියා වේ
නැගෙනහිරින් අත්ලාන්තික් සාගරයට සීමාවන බ්‍රසීලයට කි
මී 7491 (සැතැප්ම 4655) දිගකින් යුතු වෙරල තීරයක්ද අයත් වේ
එය මායිම්වන්නේ උතුරින් වෙනුසුවේලා, ගුවානා, සුරිනේම්, ප්‍රංශ ගුආනා, වයඹ දිගින් කොලොම්බියාව, බටහිරින් බොලිවියාව හා පේරු, නිරිත දිගින් ආජෙන්ටිනාව හා පැරගුවේ සහ උතුර උරුගුවායි වලටය
බ්‍රසීල මායිමට වන්නට නොයෙක් දුපත් පිහිටා ඇති අතර එම දුපත් ෆඅන්ඩෝ ඩීතනාරොන්, රොකාස් ඇටොල්, ශාන්ත දඹර හා පොල් රෝක්ස් සහ ප්‍රින්ඩෑඩ් හා මාටිට් වාස් වේ
1500 දී පෘතුගීසි ජාතික දේශ ගවේෂක පෙඩ්රෝ අල්වාරේස් කබ්රාල් බ්‍රසීලය සොයා ගැනීමට පෙර එය විවිධ ගෝත්‍රික ජන කණ්ඩායම් වලින් ජනාවාස වී තිබුණි
1500 සිට 1808 දක්වා එය පෘතුගීසි අධිරාජ්‍යයේ යටත් විජිතයක් විය
1808 දී අධිරාජ්‍යයේ අගනගරය ලිස්බන් සිට රියෝ ද ජැනයිරෝ දක්වා මාරු කරන ලදී
1815 දී 'පෘතුගාල බ්‍රසීල සහ අල්ගාවෙස් එක්සත් රාජධානිය' ඇතිකිරීම නිසා බ්‍රසීලයට යටත් විජිත තත්ත්වයේ සිට රාජධානි තත්ත්වය ලැබුණි
මූලාශ්‍ර

සමුහාණ්ඩු
බ්‍රසීලය
ආජන්ටිනාව නිල වශයෙන් ආජන්ටිනා සමුහාණ්ඩුව නමින් හැඳින්වේ
දකුණු ඇමරිකාවේ පිහිටි දෙවන විශාලතම රටයි
එය බ්‍රනෝස් අයර්ස් ස්වරාජ්‍යය හා පළාත් 23 කින් සමන්විතවේ
භූමි ප්‍රමාණය අනුව ආජන්ටිනාව ලෝකයේ  අනෙක් රටවල් අතරින් 8  වැනි තැන ගනී
ස්පාඤ්ඤ කථාකරන රාජ්‍ය අතර විශාලතම රට වන්නේද මෙයයි
මැක්සිකෝව, කොලොම්බියාව හා ස්පාඤ්ඤය වඩා ජනාකීර්ණය
ආජන්ටිනාවේ මහාද්වීපික ප්‍රදේශය බටහිර ඇන්ඩීස් කඳු හා නැගෙනහිර අත්ලාන්තික් සාගරය හරහා ඇත
එහි මායිම් උතුරින් පැරගුවායි හා බොලිවියාවද, ඊසාන දිගින් බ්‍රසීලය හා උරුගුවේද, බටහිරින් හා දකුණින් චිලී රාජ්‍යත් වේ
ආජන්ටිනාව ඇන්ටාක්ටිකාවට අයිතිවාසිකම් කියන අතර, චිලී සහ එක්සත් රාජධානිය විසින් කරන ලද අයිතිවාසිකම් ඉල්ලීම 1961 ඇන්ටාක්ටික් ගිවිසුම මඟින් අත්හිටුවන ලදී
ආජන්ටිනාවට ෆ්‍රැන්ලන්ඩ් දුපත්, දකුණු ජෝර්ජියාව හා දකුණු සැන්ඩිවේ දුපත් (එක්සත් රාජධානිය ඔවුන්ගේ විදේශිය ප්‍රදේශ ලෙස පාලනය කර) අයත්ය
ආජන්ටිනාව එක්සත් ජාතීන්ගේ හා දකුණු ඇමරිකානු සංගමයේ නිර්මාතෘ සාමාජිකයෙකි
ආජන්ටිනාව G20 මුලික ආර්ථිකයේ රටකි
ආශ්‍රිත 

 Index of Argentina-related articles
 Outline of Argentina

සටහන්

මූලාශ්‍ර

භාහිර සබැඳි 

 National Institute of Tourism Promotion
 Argentina
Argentina at the Latin American Network Information Center
 Argentina at the University Libraries – University of Colorado Boulder
 Key Development Forecasts for Argentina at International Futures
 
 

 
දකුණ ඇමරිකාව
1816 establishments in South America
Christian states
දකුණු ඇමෙරිකානු රටවල්
Federal constitutional republics
Former Spanish colonies
G15 nations
G20 nations
Member states of Mercosur
එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්‍ය
Southern Cone countries
Spanish-speaking countries and territories
States and territories established in 1816
නිල වශයෙන් රෙපුබ්ලිකා ඩෙල් ඉක්වදෝර් යනුවෙන් හැඳින්වෙන ජනරජය  ( ) දකුණු ඇමරිකාව තුළ පිහිටි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයකි
මෙහි මායිම් වන්නේ උතුරින් කොලොම්බියාව, නැගෙනහිරින් හා දකුණට පේරු රාජ්‍යය, බටහිරට ශාන්තිකර සාගරයයි
එය දකුණු ඇමරිකාව තුළ චිලී ද ඇතුළත්ව බ්‍රසීලයට මායිම් නොපිහිටන එකම රටයි
මෙහි පැසිෆික් ප්‍රදේශයේ ගැලපගෝස්  දූපත් (කි
1000, සැතපුම් 620) ප්‍රධාන බිමෙහි බටහිරට වන්නට ඇත
ඉක්වදෝර් නම සෑදී ඇත්තේ එය නිරක්ෂය මැදට වන්නට පිහිටි බිම් ප්‍රමාණය වර්ග කි
256,370 (වර්ග සැතැප්ම 98,990) රටකි
අගනුවර වන්නේ ක්විටෝය
එය 1970 වර්ෂයේ යුනෙස්කෝව විසින් ලතින් ඇමරිකාව තුළ සුරක්ෂිතව හා නොවෙනස්ව පවතින පෞරාණික ප්‍රදේශයක් ලෙස හා ලෝක උරුමයක් ලෙසට නම් කරනු ලැබ ඇත
රටෙහි විශාලම නගරය වන්නේ ගවයාකුල්ය
‍‍ ඓතිහාසික කේන්ද්‍රයක් වන ‍න්වෙන්කා, රටෙහි පවතින තුන්වැනි තැනට විශාලම නගරයයි
1999 ලෝක උරුමයක් ලෙස ඇමරිකාව තුළ පවතින ස්පාඤ්ඤ ජනපදයක් ලෙස  මෙම නගරය නම් කර ඇත
ඉක්වදෝරය එහි ප්‍රමාණයට හා සසඳා බලන කල විවිධ සතුන් හා ආවේණික ශාක වර්ග (ගැලපගෝස් දූපත් වල සිටිනා)සහිත වාස භූමියකි
මෙහි ඉහළ ජෛව විවිධත්වයක් පවතී
සෝබාදහමේ නීති හා ජෛව විවිධත්වයට අදාල  නීති පද්ධතියන්, නීතියෙන් පිළිගත් (2008 වැනි ව්‍යවස්ථාව) ලෝකයේ එකම රට ඉක්වදෝරයයි
මූලාශ්‍ර

දකුණු ඇමෙරිකානු රටවල්
කෙන්යා ජනරජය නැගෙනහිර අප්‍රිකාවට අයත් රාජ්‍යයකි
ඉන්දියන් සාගරයෙහි සමකය (equator) මත පිහිටා ඇති කෙන්යාව, උතුරු දෙසින් ඉතියෝපියාවෙන් ද, ඊසාන දිගින් සෝමාලියාවෙන් ද, දකුණු දෙසින් ටැන්සානියාවෙන් ද, බටහිරින් උගන්ඩාව හා වි‍ක්ටෝරියා විලෙන් ද , වයඹ දිගින් සුඩානයෙන් ද මායිම් ව පවතී
මෑත කාලවකවානුවේ දී,එරට ජනගහනයේ  ආසන්න වශයෙන් මිලියන 38 දක්වා වූ සීඝ්‍ර වර්ධනයක් දක්නට ලබේ
දහස් සංඛ්‍යාත සත්ත්ව විශේෂයන් ගෙන් සමන්විත වන සත්ත්ව සංචිතයක්ද මෙරටෙහි දැකගත හැකිය
මෙරටට 'කෙන්යාව' යන නම ලැබී ඇත්තේ ප්‍රකට ඉම් සළකුණු වු ද අප්‍රිකාවේ ගිරිකුළු අතරින් දෙවන ස්ථානය ගන්නා වූද, 'කෙන්යා'  නම් වූ කන්දෙහි නාමය මෙරටට ආරෝපනය කර ඇති හෙයිනි
මෙම කන්දෙහි නාමය මෙන්ම මෙරටෙහි නාමයද ස්වදේශිය උච්චාරණයට අනුව 'කෙන්යාව' විය  යුතු වුවද ඉංග්‍රිසි බසින් මුල පටන් ම, සාමාන්‍යයෙන් උච්චාරණය කරන ලද්දේ 'කිනියා' යනුවෙනි
වර්ෂ 1960 ගණන්වල ජොමෝ කිනියාවා ජානාධිපතිවරයා සිටි කාලයේ දී ප්‍රවර්තන ඉංග්‍රීසි උච්චාරණය වූ ‍'කෙන්යා' යන්න බෙහෙවින් ප්‍රචලිත විය
ඊට හේතු වුයේ ඔහුගේ නාමයෙහි දේශිය උච්චාරණය ගැබ්ව තිබු හෙයිනි
දැනට කෙන්යාව යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන ප්‍රදේශය වසර 1920 ට පෙරදී හැඳින්වූයේ 'බ්‍රිතාන්‍යයට අයත් නැගෙනහිර අප්‍රිකා ආරක්ෂිත රාජ්‍යය  වශයෙනි
සිම්බාබ්වේ නිල වශයෙන් සිම්බාබ්වේ සමූහාණ්ඩුව නම් වේ
පෙර දකුණු රොඩේෂියාව නම් වූ මෙරට දකුණු අප්‍රිකාව හා ලිම්පෝපෝ ගග අතර පිහිටා තිබේ
එය මායිම් වන්නේ දකුණින් දකුණු අප්‍රිකාවටත්, නිරිතින් බොට්ස්වානාවටත්, වයඹින් සැම්බියාවට සහ නැගෙනහිරින් මොසැම්බික් රාජ්‍යයටයි
එහි ප්‍රධාන රාජ්‍ය භාෂා තුනක් ඇත
ඉංග්‍රිසි, ෂෝනා සහ නඩේබිලි එම භාෂාය
සිම්බාබ්වේ ආරම්භ වුයේ බ්‍රිතාන්‍ය ජනපදයක් කොටසක් වු රොඩේෂියාවෙනිය
ජනාධිපති එමර්සන් ම්නග්වා රටේ ජනාධිපති වන අතර හමුදාවන්හි ප්‍රධානියා ද වේ
රටේ පැවති නිදහස උදෙසා වු දීර්ඝ යුද්ධයේ පටන් රොබට් මුගාබේ ජනාධිපතිව සිටි අතර 1980 වර්ෂයේ දී ඔහුගේ පාලනය හේතුවෙන් වැඩි දියුණු වු ජිවන මට්ටම ආර්ථිකය මත ඔහුව පැසසුමට ලක් විය
ඔහුගේ පාලනයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණ අතර දළ ආර්ථික වැරදි පාලනය, අති උද්ධමනය හා පැතිරුණු මානව හිමිකම් කඩකිරීම් වේ
කඩා වැටුණු ආර්ථිකය නිසා දිළිඳුකම හා විරැකියාව වැඩිවීමත් උප අගමැති වන මුමම්බරා හා ඔහුගේ පක්ෂයට වඩා වාසි දායක වූ අතර සහයෝගය ද වැඩි විය
2008 වර්ෂයේ දී එම පක්ෂය වන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වෙනසකට ව්‍යාපාරය සමඟ බලය බෙදීමකට එකඟ විය
පසුව හමුදා කුමන්ත්‍රණයකින් මුගාබේ රජය පෙරලා දැමුණු අතර 2019 වර්ශයේදී ඔහු මරණයට පත්විය

References 

African Union member states
G15 nations
Landlocked countries
English-speaking countries and territories
සිම්බාබ්වේ
බරණැස් නුවර අසළ පිහිටි මෙකල සාරානාථ නමින් හඳුන්වනු ලබන ඉසිපතනයේදී බුදුන් වහන්සේ විසින්  පස්වග මහණුන් උදෙසා පවත්වන ලද පළමු වැනි දේශනාවටම ඇතුළත් වූ චතුරාර්‍ය්‍ය සත්‍යය බුදු දහමේ හදවතය
එසේ වන්නේ බුදු දහමේ මූලික අරමුණ වන නිර්වාණය අවබෝධ කර ගැනීම යනු චතුරාර්‍ය්‍ය සත්‍යය ධර්මය අවබෝධ කර ගැනීමම වන බැවිනි
" 
බෞද්ධ දර්ශනයට අනුව මෙම සත්‍යය මෙලොවදීම ප්‍රත්‍ය‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍ක්‍ෂ කළ හැකිය
දුක පිලිබඳ උතුම් සත්‍යයය (දුක්ඛාර්ය සත්‍ය )
 දුකට හේතුව පිලිබඳ උතුම් සත්‍යයය (දුක්ඛ සමුදයාර්ය සත්‍යයය )
 දුක නැති කිරීම පිලිබඳ උතුම් සත්‍යයය (දුක්ඛ නිරෝධාර්ය සත්‍යයය )
 දුක නැති කිරීමේ මාර්ගය පිලිබඳ උතුම් සත්‍යයය (දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිණී
 පටිපදාර්ය සත්‍යයය )

දුක්ඛ සත්‍යය යනු
පංච උපාදානස්ඛන්ධයයි
සමුදය සත්‍ය යනු
තෘෂ්ණාවයි.
නිරෝධ සත්‍ය යනු
නිර්වාණයයි
මර්ග සත්‍ය යනු 
ආර්‍ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි
නිවන පිලිබඳ බුද්ධ දේශනා

බුදුන් වහන්සේ බුදු වීමෙන් අනතුරුව දේශනා කල පලමු ධර්ම දේශනාවේ මෙම චතුරාර්‍ය සත්‍යය පිලිබඳව සඳහන් වී ඇත
උන් වහන්සේ පලමු ධර්ම දේශනාව පැවැත්වූයේ උන්වහන්සේ සමග තවූස් දම් පිරෑ පස් වගතවුසන් හටය
චතුරාර්‍ය සත්‍යය පලමුව දේශනා කොට ඇත්තේ දාර්ශනිකත්වයෙන් බැහැරව. එය දේශනා කොට ඇත්තේ එවකට පැතිර ගිය ලෙඩ රෝගවලට ප්‍රතිකාර කරන්නේ කෙසේද යන්න හඳුනා දෙමින්ය
ඒ තෙරුම් ගැනීමේ පහසුවතකාය
ථේරවාදයේ තේරුම් ගෙන ඇති පරිදි මෙම දේශනාව ඉතා ගැඹුරු වූ තේරැම් ගැනීමට උත්සුක පුද්ගලයන්ටය
එහෙත් මහායානයේ මෙම දේශනාව ඉතා සරල වෙනත් ගැඹුරු වූ දේශනාවනට ප්‍රථම දැනගත යුතු කරුනු ලෙසය
නැගෙනහිර දේෂයන්හි මේ පිලිබඳව ඇත්තේ අල්ප දැනුමකි
වදන

සත්‍යය

" 'පැවැත්ම' අර්ථවත්  'සත්' ධාතුවෙන් 'සත්‍යය' සංකල්පය ජනිත වී ඇත
යමක් ඇත්ත වශයෙන් ම පවතීද එය සත්‍යය නම් ‍වේ
මේ වනාහී සත්‍යය පිළිබඳ පදංගත වූ අර්ථය වේ
ඉහත ආකාරයෙන් නිර්වචනය කළ හැකි සත්‍යයක ල‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍ක්ෂණ 3ක් වේ
එනම්,
තථ-ඒකාන්ත සත්‍යය 
අවි තථ-කවදත් ලෝකයේ පවතින වෙනස් නොවන සත්‍යයයි
එය කිසි කලෙකත් බොරු නොවේ
අනඤ්ඤථ-අන් පරිද්දකින් නොසිටින සත්‍යය

චතුරාර්‍ය්‍ය සත්‍යය සත්‍යයයි පවසනු ලබන්නේ ඒවායේ ඇති ඉහත ලක්ෂණ හේතුවෙනි
ඉමානි චත්තාරි අරිය සච්චානීති භික්ඛවෙ මයා ධම්මෝ දේසිතෝ
සමණේහි බ්‍රාහ්මණේහි විඤ්ඤුහි "(මහණෙනි මේ සතර ආර්‍ය්‍ය සත්‍යයයෝය යනු මා විසින්දෙසන ලද
මහණුන් විසින් බමුණන් විසින් නුවනැතුන් විසින්
බැහැර කරන්නට නොහැකි ධර්මයයි
)(අංගුත්තර නිකාය 1, 314 පිටු)ආර්‍ය්‍ය සත්‍යය

අරිය හෙවත් ආර්‍ය්‍ය යන්නෙන් 'උසස් ' ,'උතුම්', 'ශ්‍රේෂ්ඨ' යන අර්ථය ලබා දෙයි
බුදු, පසේ බුදු, රහත් යන අය විසින් අවබෝධ කළ හෙයින් මෙම ධර්මය ආර්‍ය්‍ය සත්‍යය නම් වේ
එම ධර්මය අවබෝධ කිරීමෙන්ම පෘතග්ජනභාවය ඉක්මවා සියලු කෙළෙසුන් නසා ආර්‍ය්‍ය භාවයට පත් කෙරෙන බැවින්ද මෙම ධර්මය ආර්‍ය්‍ය සත්‍යය නම් වේ
බුදු, පසේ බුදු, රහතන් වහන්සේලා ආර්‍ය්‍යන් ලෙස හැඳින්වේ
උන්වහන්සේලා එම ශ්‍රේෂ්ඨ තත්වයට පත්වීමේදී ඉවහල් වූ පිළිවෙත (අරිය සච්ච) ආර්‍ය්‍ය සත්‍යය ලෙස හැඳින්වේ
" අරියා ඉමානි පටිවිජ්ඣන්ති ,තස්මා අරිය සච්චානීති වුච්චන්තීති
"(සච්ච විභංග නිද්දේසය)
(ආර්‍ය්‍යන් වහන්සේලා එම තත්වයට පත් කළේ යමක්ස එය ආර්‍ය්‍ය සත්‍යය නම් වේ
)

මෙ‍ම ධර්මය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් පෘතග්ජන තත්වය නැති වී ආර්‍ය්‍ය භාවයට පත් වේ
"ඉමේසං ඛෝ භික්ඛවෙ චතුන්නං අරිය සච්චානං යථාභූතං අභිසංබුද්ධත්තා තථාගතෝ අරහං සම්මා සම්බුද්ධෝ අරියෝති වුච්චතීති
"(සච්ච විභංග නිද්දේසය)

ඒකාන්තයෙන් ඇති ඒ සැටියට ම වන අන් ආකාරයකින් නොවන දෙය සත්‍ය නම් වේ
සත්‍යය යි කීමෙන් පමණක් නො නවත්වා ආය්‍යර්‍ යන වචනය මුලට යොදා මේ සත්‍යයන්ට ආර්‍ය්‍ය සත්‍යය යි නම් කර තිබෙන්නේ කරුණු කීපයක් නිසාය
සමහර සත්‍යයක් එක් ආකාරයකින් සත්‍ය වතුදු තවත් ආකාරයකින් බලන කල්හි අසත්‍ය වේ
බුදුන් වහන්සේ විසින් වදාළ දුඃඛාදී සත්‍ය සතරෙහි කවර ආකාරකින් වත් අසත‍්‍ය වීමක් නැත
ඒවා එසේම ය
කවර ආකාරකින් වත් වෙනස් නො වන සත්‍ය, සත්‍යයන් අතුරෙන් උතුම් සත්‍ය වේ
මෙහි සත්‍ය යන වචනයට මුලින් ආය්‍යර්‍ යන වචනය යොදා ඇත්තේ මේ සත්‍යයන්ගේ උතුම් බව දැක්වීමට ය
උත්තම වූ සත්‍යය ආර්‍ය්‍ය සත්‍ය නම් වේ
මේ සත්‍ය සතර ප්‍රකාශ කරන ලදුයේ බුදුන් වහන්සේ විසිනි
දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින් පුදනු ලබන බැවින් බුදුන් වහන්සේ ආර්‍ය්‍ය නම් වෙති
ආර්‍ය්‍ය වූ බුදුන් වහන්සේ දැක ලෝකයාට ප්‍රකාශ කරන ලද ඒවා බැවින් මේ සත්‍යයෝ බුදුන් වහන්සේ ගේ ය
ආර්‍ය්‍යයන් වහන්සේ ගේ සත්‍යයෝ ය යන අර්ථයෙන් මේවාට ආර්‍ය්‍ය සත්‍යයෝය යි කියනු ලැබේ
යමකු විසින් මේ සත්‍ය සතර ප්‍රත්‍යක්ෂ කර ගත්තේ නම් ඒ තැනැත්තා පෘථග්ජනභාවය ඉක්මවා ආර්‍ය්‍ය භාවයට පමුණුවන බැවින් ද මේ සත්‍යයන්ට ආර්ය්‍ය සත්‍යය යි කියනු ලැබේ
චතුරාර්‍ය්‍ය  සත්‍යයේ ලක්ෂණ

මෙ‍ම ධර්ම‍යෙහි සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ බුදුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද සියළු ධර්මයන් මෙහි අන්තර්ගත වීමයි
"සච්ච විනිම්මුත්තෝහි භාගවතෝ දේසනා නත්ථා" යන නෙත්තිප්පකරණ අටුවාවේ එන විග්‍රහයෙන් එය සඳහන් කෙරේ
"ඒව මේව ඛෝ ආවුසෝ,  යේ කේචි කුසලා ධම්මා සබ්බේ තෙ චතුසු අරිය සච්චේසු සංගහං ගච්චන්තී" යන මහාහත්ථි පදෝපම සූත්‍ර පාඨයද එය පැහැදිලි කරයි
එනම් ලොව වෙසෙන සියළු සතුන්ගේ පා සටහන් ඇත් පා සටහනට වඩා කුඩා වනු ඇත
එය ඉක්මවා යන කිසිඳු පාද සටහනක් දැකිය නොහැකිය
එමෙන් බුද්ධ දේශිත යම් කුසල ධර්මයක් වෙයිද ඒ සියල්ල චතුරාය්‍යර්‍ සත්‍යයෙහි අන්තර්ගත වනු ඇත
ලොව පවත්නා ධර්මයන් කෙරෙහි දක්නට ලැබෙන ලක්ෂණ 04 කි
එනම්,
පවත්ති- ඇති වීම
පවත්තක-ඇති වීමට ඉවහල් වූ හේතු
නිවත්ති- නැති වීම
නිවත්තක-නැති වීමට ඉවහල් වූ හේතු
		
චතුරාය්‍යර්‍ සත්‍යයද මෙම න්‍යායට අනුව ගොඩ නැගී තිබේ
පවත්ති-දු
ඛාර්‍ය්‍ය සත්‍යය
පවත්තක-දු
ඛසමුදයාර්‍ය්‍ය සත්‍යය
නිවත්ති- දු
ඛනිරෝධාර්‍ය්‍ය සත්‍යය
නිවත්තක-දු
ඛනිරෝධගාමිණීපටිපදාර්‍ය්‍ය සත්‍යය

කෘත්‍ය සතරක්

චතුරාය්‍යර්‍ සත්‍යය සම්බන්ධයෙන් පුද්ගලයා විසින් කළ යුතු කාර්‍ය්‍යයන් සතරක් වේ
01.දු
ඛාර්‍ය්‍ය සත්‍යය -  මෙයින් ජීවිතයේ ස්වභාවයත් එහි දුක් දොම්නස්, සොම්නස් ද එහි අඩුපාඩු ද එය වෙනස් වන සුළු බවද දක්වනු ලැබේ
මෙම සත්‍යය පිරිසිඳ දැනගත යුතුය
(පරිඤ්ඤෙය්‍ය)

02.දු
ඛසමුදයාර්‍ය්‍ය සත්‍යය- මෙයින් තෘෂ්ණාව මුල් කොට පවත්නා ක්ලේශයන් නිසා දුක හට ගත් බව දැක්වේ
එහෙයින් එය ප්‍රහාණය කළ යුතුය
(පහාතබ්බං)

03.දු
ඛනිරෝධාර්‍ය්‍ය සත්‍යය- එනම් නිර්‍වාණයයි
එය අවබෝධ කළ යුතුය
(සච්ඡිකාතබ්බ)

04.දු
ඛනිරෝධගාමිණීපටිපදාර්‍ය්‍ය සත්‍යය-	එනම් නිර්‍වාණය අවබෝධ කර ගැනීමට ඉවහල් වන මාර්‍ගයයි
එය පිළිපැදිය යුතුය
(භාවෙතබ්බං)
මේ අනුව පුද්ගලයාගේ හා ලෝකයේ යථා තත්වය ගැන අවබෝධය ලැබෙන්නේ ආර්‍ය්‍ය සත්‍යයන්ගේ වැටහීම අනුවය
"සච්චං සත්තෝ පටිසන්ධි-පච්චයාකාර මේවච
අද්දසා චතුරා ධම්මා- දේසේතුංච සුදුක්කරා"

යනුවෙන් බුද්ධඝෝෂ හිමි විසුද්ධි මාර්‍ගයෙන් අවබෝධ කිරීමට දුෂ්කර වූ ධර්‍ම කරුණු පෙන්වා දෙමින් චතුරාය්‍යර්‍ සත්‍යය ,සත්වයාගේ ස්වභාවය, පුනර්භවය, හේතුඵලවාදය යන කරුණු හඳුන්වා දෙයි
මේවා අවබෝධ කර ගැනීම අපහසු වන අතර හ්වා සරළව විග්‍රහ කිරීම ඊටත් වඩා දුෂ්කර කාර්‍ය්‍යක් බවත් පවසයි
ආය්‍යර්‍ සත්‍යය සතර

"චත්තාරි ඉමානි භික්ඛවෙ අරිය සච්චානි කතමානි චත්තාරි
දු
ඛං අරිය සච්චං, දු
ඛ සමුදයං අරිය සච්චං දු
ඛ නිරෝධං අරිය සච්චං"
(මහණෙනි ආර්‍ය්‍ය සත්‍යයන් හතරක් ඇත
ඛාර්‍ය්‍ය සත්‍යය,දු
ඛසමුදයාර්‍ය්‍ය සත්‍යය,දු
ඛනිරෝධාර්‍ය්‍ය සත්‍යය,දු
ඛනිරෝධගාමිණීපටිපදාර්‍ය්‍ය සත්‍යය යනාදියයි
)
දුක්ඛ

" 'දු
ඛ' යන්නෙහි 'දු' යන්නේ නින්දා කටයුතු පිළිකුල් සහගත යන අර්ථය ද 'ඛ' යන්නෙන් හිස්, අසාර යන අර්ථය ද ගෙන දෙයි
මේ අනුව දු
ඛ යන්නේ නින්දා කටයුතු පිළිකුල් හිස් අසාර යන අර්ථ ගෙන දෙයි
"
මෙම සත්‍යය පිළිබඳව ධම්මචක්ක පවත්තන සූත්‍රයේදී  බුදුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ
" ඉදං ඛෝ පන භික්ඛවෙ දුක්ඛං අරිය සච්චං, ජාතිපි දුක්ඛා ජරාපි දුක්ඛා ව්‍යාධිපි දුක්ඛා මරණම්පි දුක්ඛං අප්පියෙහි සම්පයෝගෝ දුක්ඛො පියෙහි විප්පයෝගෝ දුක්ඛො යම්පිච්චං නලභති තම්පි දුක්ඛං සංඛිත්තේන පඤ්චූපදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා"
(මහණෙනි, මේ වනාහි දු
ඛාර්‍ය්‍ය සත්‍යයයි
ජාතිය දුකයි,ජරාව දුකයි ,ව්‍යාධිය දුකයි, මරණය දුකයි, අප්‍රිය සම්ප්‍රයෝගය  දුකයි, ප්‍රිය විප්‍රයෝගය දුකයි, යමක් කැමති නම් එය නොලැබීම  දුකයි, සැකෙවින් උපාදානස්කන්ධයෝ පස් දෙනම දුක් හු වෙති
)මෙහිදී සත්වයන්ට මුහුණපෑමට සිදු වන  දුක අට වැදෑරුම් කොට දැක්වේ
එනම්,

ජාති 
ජරා 
ව්‍යාධි 
මරණ 
අප්‍රිය සම්ප්‍රයෝගය
ප්‍රිය විප්‍රයෝගය 
කැමති දේ  නොලැබීම
උපාදානස්කන්ධ
	
පුද්ගලයන්ගේ චරිතානුරූපීය බුද්ධි මට්ටමට අනුව එක් එක් අවස්ථා වලදී දු
ඛාර්‍ය්‍ය සත්‍යය ලෙස හඳුන්වා ඇත්තේ  පඤ්ච උපාදානස්ඛන්ධයන්ය
"කතමඤ්ච භික්ඛවෙ   දුක්ඛං අරිය සච්චං
පඤ්චූපදානක්ඛන්ධා තස්ස වචනීයං සෙය්‍යථීදං
රූපූපාදානක්ඛන්‍ධෝ වේදනුපාදානක්ඛන්ධෝ සඤ්ඤානූපාදානක්ඛන්ධෝ සංඛාරානූපාදානක්ඛන්ධෝ විඤ්ඤානූපාදානක්ඛන්ධෝ ඉදං වුච්චතී  භික්ඛවෙ දුක්ඛං අරිය සච්චං
"(මහණෙනි ,දු
ඛාර්‍ය්‍ය සත්‍යය යනු කවරේද
මෙසේ ඇසුවහොත් පඤ්ච උපාපදානස්ඛන්ධය යයි පිළිතුරු දිය යුතුය
එනම්, රූප උපාදානස්කන්ධය, වේදනා  උපාදානස්කන්ධය,සඤ්ඤා උපාදානස්කන්ධය, සංස්කාර උපාදානස්කන්ධය,  විඤ්ඤාණ උපාදානස්කන්ධය යනාදියයි
මහණෙනි, මෙය දුකඛ ආර්‍ය්‍ය සත්‍යය යි කියනු ලැබේ
)
	මෙහිදී දුක්ඛ සත්‍යය පස් වැදෑරුම් වේ