Minuri/sinhala-corpus-wikipedia huggingface dataset:
තවද ප්‍රිස්ට්ලිගේ ග්‍රන්ථ‍යන් දේශපාලනික මතවාදී ස්වභාවයක් ද දැරීය
බලයට පත්විය යුතු නොවන බලෙන් ලබාගත් අධිකාරීත්වයක් දරණ ආණ්ඩුවක අධිකාරිත්වය විනාශ කිරීම විද්‍යාවට කළ හැකි යයි ප්‍රිස්ට්ලි ප්‍රකාශ කළේය
මේ නිසා විද්‍යුත් උපකරණයක් හෝ වායු පොම්පයක් පවා එවැනි ආණ්ඩුවකට භයානක උපකරණ බව ප්‍රිස්ට්ලි පැවසීය
“Experiments and Observations on Different Kinds of Air” (විවිධ වායූන් පිළිබඳ පරීක්ෂණ හා නිරීක්ෂණ) නම් ග්‍රන්ථයේ පළමු වෙළුම මගින් “නයිට්‍රස් වායුව”(නයිට්‍රික් ඔක්සයිඩ් NO) “ලවණ ද්‍රාවණ වාෂ්පය”
ආම්ලික වායුව නැතහොත් සාගර ආම්ලික වායුව හෙවත් නිර්ජලීය හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය, ක්ෂාර වායුව (ඇමෝනියා ) ක්ෂය වූ නැතහොත් ෆ්ලොජිස්ටන්හෘත නයිට්‍රජන් වායුව (නයිට්‍රස් ඔක්සයිඩ්,N2O) සහ සුප්‍රසිද්ධ ෆ්ලොජිස්ටන්හෘත වායුව (ඔක්සිජන්) යන වායූන්ගේ සොයාගැනීම පිළිබඳවත් අවසාන වශයෙන් ප්‍රභාසංස්ලේෂණ ක්‍රියාවලි සොයා ගැනීමට මග පෑදූ මූලික පරීක්ෂණාත්මක සොයාගැනීම පිළිබඳවත් කරුණු ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී
වාතයේ යහපත් බව මැනීම සඳහා නයිට්‍රස් වායු පරීක්ෂණයක් ද ප්‍රිස්ට්ලි විසින් හඳුන්වා දෙන ලදී
මේ සඳහා වායුමිතිය ඇසුරින් ජලය හෝ රසදිය මත දී පරීක්ෂණ වායු සාම්පලය වායු සාරවත් කළ නයිට්‍රස් වායුව හා මිශ්‍රකර පරිමාවේ අඩුවීම මැන ගන්නා ලදී
ඔහුගේ ඉහත ග්‍රන්ථයේ ආරම්භයේ දී වායු පිළිබඳ අධ්‍යයනයේ අතීතය සංක්ෂිප්තව දැක්වීමෙන් අනතුරුව ප්‍රිස්ට්ලි සිය පරීක්ෂණ පිළිබඳ අධ්‍යයනයේ අතීතය සංක්ෂිප්තව දැක්වීමෙන් අනතුරුව ප්‍රිස්ට්ලි සිය පරීක්ෂණ පිළිබඳව විවෘතව හා අවංකව කරුණු දක්වයි. ප්‍රිස්ට්ලි තමා දන්නා හෝ සිතන සියල්ල පාඨකයා හමුවේ තබන බවත් සැකයත් ,ගැටළු සහ වැරදීම් යනාදී සියලු ප්‍රතිඵල අවංකව පාඨකයා හමුවේ තබා ඇති බවත් මුල් යුගයේ චරිතාපදාන ලේඛකයෙක් ලියා තිබේ
මේ අතරම ප්‍රිස්ට්ලි සිය පහසුවෙන් එකලස් කළ හැකි, අඩු වියදම් පරීක්ෂණ උපකරණවල විස්තර ද ඉදිරිපත් කළ අතර, එබැවින් එහුගේ පරීක්ෂණ පහසුවෙන් ප්‍රතිනිර්මාණය කළ හැකි වේ යැයි ඔහුගේ සගයන් විශ්වාස කළේය
ඒකාකාරී නොවන පරීක්ෂණාත්මක ප්‍රතිඵල හේතුවෙන් ෆ්ලොජිස්ටන්වාදය යොදා ගැනීමට ප්‍රිස්ට්ලි පෙළඹිණි
කෙසේ නමුත් මේ හේතුවෙන් ස්වභාවයේ පවතින්නේ “ආම්ලික” “ක්ෂාරීය” සහ “ස්ථිර” යන වායු කාණ්ඩ තුනක් පමණක් යැයි නිගමනයකට ප්‍රිස්ට්ලි එලැඹිණි
එකල ප්‍රචලිත වෙමින් පැවති රසායන විද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වෙනුවට වායූන් හා ඒවායේ නිරීක්ෂණය කළ හැකි ලක්ෂණ පිළිබඳ ප්‍රිස්ට්ලි අවධානය යෙදවීය
මෙය ඔහුට පෙර විසූ ස්වභාවික දර්ශනවාදීන්ගේ ක්‍රම‍ෙව්දය අනුගමනය කිරීමකි
ප්‍රිස්ට්ලි කාබන් මොනොක්සයිඩ් වායුව අනෙක් වායූන්ගෙන් වෙන්කර ලබා ගැනීමට සමත් වූ නමුදු එය තවත් වායු වර්ගයක් බවට හඳුනාගත් බවක් නොපෙනේ
ඔක්සිජන් සොය‍ාගැනීම 

1774 වසරේ අගෝස්තු මාසයේ දී සම්පූර්ණයෙන්ම නව ආකාරයක වායුවක් වෙන් කරගැනීමට ප්‍රිස්ට්ලි සමත් වූ නමුත් ෂෙල්බර්න් ස්වාමිවරයා සමග යුරෝපයේ සංචාරය කිරීමට සිදුවීම නිසා ඒ ගැන වැඩි දුර අධ්‍යයනයකට අවස්ථාව නොලැබුණි
කෙසේ නමුත් පැරීසියේ ගතකළ කාලයේ දී ප්‍රංශ රසායන විද්‍යාඥ ඇන්ටොයින් ‍ලැවෝෂියර් ඇතුළු පිරිසක් ඉදිරියේ සිය පරීක්ෂණය නැවත ආදර්ශනය කිරීමට ප්‍රිස්ට්ලිට හැකි විය
1775 වසරේ නැවත බ්‍රිතාන්‍යට ලඟා වීමෙන් අනතුරුව සිය පරීක්ෂණ නැවත ඇරඹූ ප්‍රිස්ට්ලි “දැවෙන සුළු ආම්ලික වායුව” යනුවෙන් ඔහු හඳුන්වන ලද සල්ෆර් ඩයොක්සයිඩ් වෙන්කර ගැනීමට සමත් විය
එම වසරේ මාර්තු මාසයේ දී තමන් පෙර ව‍සරේ අ‍ගෝස්තු මස සොයාගත් වායුව පිළිබඳ ලිපි පෙළක් පුද්ගයන් කිහිප දෙනෙකු වෙත යැවීමට ප්‍රිස්ට්ලි ක්‍රියා කළේය
මෙවන් එක් ලිපියක් රාජකීය සංගමය ඉදිරියේ කියවනු ලැබූ අතර "An Account of further Discoveries in Air"(පිළිබඳ වැඩිදුර පරීක්ෂණ වාර්තාව) නම් ලිපිය රාජකීය සංගමයේ Philosophical Transactions නම් ජර්නලයේ පල විය
ප්‍රිස්ට්ලි මෙම නව වායුව ෆ්ලොරිස්ටිනීහෘත වායුව ලෙස හඳුන්වන ලදී
මෙම වායුව පුරවා සීල් තැබූ ඇටවුමක් තුළ මීයන් අසාමාන්‍ය ලෙස දිගු කලක් ජීවත් වීම ඔහු පුදුමයට පත් කළේය
අනතුරුව එම වායුව තමාම ආශ්වාස කළ පරීක්ෂා කළ ප්‍රිස්ට්ලි ගිනි දැල්වීම, ස්වසනය හා වායුගෝලීය වාතය යොදාගන්නා අන් සියලු කරුණු සඳහා මෙම නව වායුව පස්ගුණයක් , හය ගුණයක් අතර ප්‍රමාණයකින් වඩා සුදුසු බව විශ්වාසය පල කලේය
මෙම වායුව ඔක්සිජන් O2 විය
“Experiments and Observations on Air” නම් ග්‍රන්ථයේ දෙවැනි වෙළුමට ඔක්සිජන් පිළිබඳ විස්තර සහ තවත් පරීක්ෂණ විස්තර ඇතුළත් කර එය 1776 දී ප්‍රකාශනයට පත් කිරීමට ප්‍රිස්ට්ලි ක්‍රියා කළ නමුත් ඔහු ඔක්සිජන් පිළිබඳ සිය සොයා ගැනීම උලුප්පවා දැක්වීමට ක්‍රියා නොකළේය
(ඒ පිළිබඳ විස්තර ඇතුළත් වූයේ දෙවැනි වෙළුමේ 3 වැනි කොටසේය) නමුත් සංඥාපනයේ දී එවැනි සොයා ගැනීම් හේතුවාදී ආගමික මතවාද කෙරෙහි වැදගත් වන බවට මතයක් පල කළේය
ඔක්සිජන් සොයාගැනීම පිළිබඳ ප්‍රිස්ට්ලිගේ වාර්තාව අනුපිළිවෙලින් සකස් කළ එකක් විය
පරීක්ෂණයන් අතර කාල පරාසය පිළිබඳව සහ ආරම්භයේ දී මුහුණ පෑමට සිදු වූ ගැටළුකාරී තත්වයන් පිළිබඳ විස්තර ද එහි ඇතුළත් වේ
එහෙත් ඔහු දින වකවානු සඳහන් නොකරන බැවින් ප්‍රිස්ට්ලි ඔක්සිජන් සොයාගත් නිශ්චිත කාල සීමාවක් නිගමනය කළ නොහැක
මෙම දින වකවානු අතිශයින් වැදගත් වන්නේ ලැවෝෂියර් සහ ස්වීඩන් ජාතික ඖෂධවේදී කාල් විලියම් ස්කීල් ද ඔක්සිජන් සොයා ගැනීමට හිමිකම් කියන බැවිනි
මින් ස්කීල් පළමුව ඔක්සිජන් වෙන්කරගත් තැනැත්තා වූ නමුත් ඔහුට ප්‍රථම ප්‍රිස්ට්ලි සිය වාර්තාව පල කළේය
මේ අතර ෆ්ලොජිස්ටන් වාදයෙන් බැහැරව මුල්වරට ඔක්සිජන් වායුව ගැන පැහැදිලි කිරීමේ ගෞරවය ලැවෝෂියර්ට හිමි විය
කිසිදු වෙනස්කමක් නැති පූර්ණ සංශුද්ධ වාතය ලෙස ලැවෝෂියර් විසින් ඔක්සිජන් වායුව හඳුන්වන ලදී
"Observations on Respiration and the Use of the Blood” නම් ප්‍රකාශනය ඔස්සේ රුධිරය හා වාතය අතර ඉතිහාසයේ මුල්වරට සම්බන්ධයක් පිළබඳ ඉඟි කිරීමේ ගෞරවය ද ප්‍රිස්ට්ලි සතුය
නමුත් මේ සඳහා ප්‍රිස්ට්ලි යොදාගෙන ඇත්තේ ෆ්ලොජිසටන්වාදයයි
මෙහිදී ද ප්‍රිස්ට්ලි සිය වාර්තාව ආරම්භයේ ස්වසනය පිළිබඳ අධ්‍යයනයේ ඉතිහාසය සංක්ෂිප්තව දක්වා ඇත
මින් වසරක් ඇතුළත ප්‍රිස්ට්ලිගේ ආභාසය අනුව ලැවෝෂියර් Acadmie des sciences හි ස්වසනය පිළිබඳ සාකච්ඡා කිරීම ඇරඹීය
මින් ආරම්භ වූ ක්‍රියාවලියේ අවසාන ප්‍රතිඵලය ලෙස ෆ්ලොජිස්ටන් වාදය බැහැර කෙරුණු අතර බොහෝ සොයාගැනීම් රැසක් අවසන ඔක්සිජන් ස්වසනය පිළිබඳ වාර්තා බොහොමයක් පල විය
අවසානයේ මෙය නූතන රසායන විද්‍යාවට මග පෑදීය
1779 දී පමණ ප්‍රිස්ට්ලි හා ෂෙල්බර්න් සාමිවරයා අතර බිඳීමක් ඇති විය
මීට හේතු වූ කරුණු අපැහැදිලිය
සාමිවරයා පැවසුවේ ප්‍රිස්ට්ලිගේ සෞඛ්‍ය තත්වය ඊට හේතු වූ බවයි. නමුත් සාමිවරයාට තමාගෙන් තවදුරටත් වැඩගත නොහැකි වීම ඊට හේතුව බව ප්‍රිස්ට්ලි පැවසීය
නමුත් සමකාලීනයන්ගේ අදහස වූයේ ප්‍රිස්ට්ලිගේ අවංක චරිත ලක්ෂණ ෂෙල්බර්න්ගේ දේශපාලන ප්‍රතිරූපයට ගති පැමිණවීම ඊට හේතු වූ බවයි. තවද ස්කොෆීල්ගේ මතයට අනුව ප්‍රිස්ට්ලි පරපුරට අකමැත්තක් දැක්වූ ලුසියා ෆිට්ස්පැට්‍රික් නම් කාන්තාව හා ෂෙල්බර්න් අතර සිදුවූ විවාහය මේ සඳහා බලපා ඇත
මෙම තත්වය යටතේ ඇමරිකාවට සංක්‍රමණය වීමට ප්‍රිස්ට්ලි අදහස් කළ නමුත් අවසානයේ දී බර්මින්ග්හැම්හි නිව් මීටින්ග් පල්ලියේ දේව ගැතිවරයාගේ පදවිය භාර ගැනීමට ඔහු තීරණය කළේය
බර්මින්හැම් (1780 – 1791) 

ආගමික හේතූන් නිසා කැලඹුණු කලහකාරී පිරිසකින් බේරීමට 1791 වසරේ දී පලා යෑමට සිදුවන තෙක්ම 1780 සිට පැරණි මිතුරන් ඇසුරේ සැපවත් දශකයක් ගත කිරීමට බර්මින්හැම් වෙත පැමිණි ප්‍රිස්ට්ලිට හැකි විය
ප්‍රිස්ට්ලි නිව් මීටින්ග් පල්ලියේ පූජකවරයා වීමේ ආරාධනය පිළිගත්තේ දේශනා පැවැත්වීමේ සහ ඉගැන්වීමේ කටයුතු ඉරු දිනට සීමා වීමේ කොන්දේසිය මතය
මේ අනුව ඔහුට සිය විද්‍යාත්මක කටයුතු සහ ලේඛන කලාව සඳහා පන්ති පැවැත්වීම ඇරඹූ අතර 1781 වන විට (වසරක් ඇතුළත) ඔහුගේ සිසුන් සංඛ්‍යාව 150 ක් දක්වා ඉහළ නැග්ගේය
නිව් මීටින්ග්හි තනතුරෙහි ‍වේතනය ගිනි 100කට සීමා වූ නිසා ප්‍රිස්ට්ලිගේ පරීක්ෂණ කටයුතු කරගෙන යාමට මිතුරන් සහ දායකයන් මුදල් සහ උපකරණවලින් දායකත්වය දැක්වීය
රසායනික පුනරුදය 

ප්‍රිස්ට්ලිගේ බර්මින්හැම් මිතුරන් බොහොමයක් චන්ද්‍ර සමිතිය නම් මාසිකව රැස්ව සිය ක්‍රියාකාරිත්වයන් සාකච්ඡාවට බඳුන් කළ සාමාජාකයන්ගෙන් යුක්ත සංගමයට අයත් නිෂ්පාදකයින්, නව නිපැයුම්කරුවන් හා ස්වභාව දාර්ශනිකයින් විය
මෙම සංගමයේ කේන්ද්‍රීය චරිත අතර නිෂ්පාදක මැතිව් බෝල්ටන් , රසායන හා භූගෝල විද්‍යාඥ ජෝන් කීර්, නව නිපැයුම්කරු හා ඉන්ජිනේරු ජේම්ස් වොට් හා ජීව රසායන හා භූගෝල විද්‍යාඥ විලියම් විදරින්ග් අයත් විය
ප්‍රිස්ට්ලිට මෙම විශේෂ සංගමයේ සාමාජිකත්වය ලැබ ගැනීමට ආරාධනා ලැබුණු අතර සාමාජිකත්වය ලැබීමෙන් අනතුරු සංගමයේ අනෙකුත් සාමාජිකයන්ගේ ක්‍රියාකාරීත්වයට ප්‍රිස්ට්ලි විශාල දායකත්වයක් දක්වන ලදී
මෙම බුද්ධි උද්දීපන වටපිටාව තුළ ප්‍රිස්ට්ලි විසින් ඉතා වැදගත් රසායනික නිබන්ධන කිහිපයක් පල කරන ලදී
මේ අතරින් පළමුවැන්න 1783 දී පල කළ "Experiments relating to Phlogiston, and the seeming Conversion of Water into Air" (ෆ්ලොජිස්ටන් හා සබැඳි පරීක්ෂණ සහ ජලය වාතය බවට පරිවර්තන වන්නා සේ පෙනීම) යන නිබන්ධනයයි
මෙහි පළමු කොටස තුළ ප්‍රිස්ට්ලි ලැවෝෂියර් විසින් ඔහුගේ ඔක්සිජන් පිළිබඳ පරීක්ෂණයන්ට එල්ල කළ අභියෝගයන්ට පිළිතුරු සැපයීමට උත්සාහ කරන අතර දෙවැනි කොටසේ දී ජල වාෂ්ප වාතය බවට පරිවර්තනය වීමේ ක්‍රියාවලිය විස්තර කරයි
මේ යටතේ විවිධ ද්‍රව වර්ග හා විවිධ උපකරණ භාවිතා කරමින් සිදු කළ විවිධාකාර පරීක්ෂණ ගණනාවකින් අනතුරුව (මේවායින් ඔහු ලද ප්‍රතිඵල විෂම වේ) එකල පිළිගත් ද්‍රව ගතික විද්‍යාත්මක න්‍යායාත්මකව පටහැනිව එකල විශ්වාස කලාට වඩා වැඩි ද්‍රව්‍ය ප්‍රමාණයක් හරහා වාතයට ගමන් කළ හැකි බව ප්‍රිස්ට්ලි නිගමනය කළේය
මෙම සොයාගැනීම සහ වර්තමානයේ වායු විසරණය ලෙස හැඳින්වෙන ක්‍රියාවලිය පිළිබඳ ප්‍රිස්ට්ලිගේ අතීත පරීක්ෂණ , අවසාන වශයෙන් තෝමස් ග්‍රැහැම් හා ජෝන් ඩෝල්ටන් එක්ව වායු පිළිබඳ චාලකවාදය නිර්මාණය කිරීමට මග පෑදීය
පහත කොටස ජැකීස් - ලුයිස් ඩේවිඩ් විසින් රචිත ඇන්ටොයින් ලැවෝෂියර් හා ඔහුගේ බිරිඳ පිළිබඳ ග්‍රන්ථයේ තොරතුරු මත පදනම් වේ
1977 වසර වන විට ඇන්ටොයින් ලැවෝෂියර් ෆ්ලොජිස්ටන් වාදයට විරුද්ධව සිය ප්‍රථම නිබන්ධය Rflexions sur le phlogistique pour servir de suite  la thorie de la combustion et de la calcination යන නමින් පල කළේය
1783 ප්‍රිස්ට්ලි පල කළ නිබන්ධනය මෙයට පිළිතුරු සැපයීම සඳහා පල කළ එකක් විය
ප්‍රිස්ට්ලි ලැවෝෂියර්ගේ අදහස් තරමක් දුරට පිළිගත් නමුදු අදහස්වල විශාල පෙරළියකට එකඟ නොවීය
ෆ්ලොජිස්ටන්වාදය බැහැර කර නව රසායනික නාමකරණයක් යටතේ මූලද්‍රව්‍ය හා සංයෝග මත පදනම් වූ රසායන විද්‍යාවක් ගොඩනැගීම ලැවෝෂියර්ගේ අරමුණ විය
ඔක්සිජන් වායුව , දහනය සහ ජලය පිළිබඳ ප්‍රිස්ට්ලිගේ මූලික පරීක්ෂණ ලැවෝෂියර්ගේ මතයන්ට පදනම් වූ නමුත් ප්‍රිස්ට්ලි කිසි විටෙකත් ලැවෝෂියර්ගේ අදහස් හා එකඟ නොවූ අතර ජීවිතාන්තය තෙක්ම ෆ්ලොජිස්ටන්වාදය වෙනුවෙන් කරුණු ඉදිරිපත් කළේය
ලැවෝෂියර්ගේ ක්‍රම‍‍වේදයන් ප්‍රධාන වශයෙන්ම රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක දී ස්කන්ධය ජනිත වීමක් හෝ විනාශ වීමක් නොවේ යන ප්‍රමාණාත්මක සංකල්පය මත පදනම් විය
(ස්කන්ධ සංස්ථිතිය) නමුත් සෑම විටම කැමැත්තක් දැක්වූයේ උෂ්ණත්වයේ , වර්ණයේ සහ විශේෂයෙන් පරිමාවේ ගුණාත්මක වෙනස්වීම් අධ්‍යයනය කිරීමටයි
ඔහුගේ පරීක්ෂණ අතරට විවිධ වායු වර්ගවල ජල ද්‍රාව්‍යතාව පරීක්ෂා කිරීම, දහනයට රුකුල් දීම හෝ නොදීම ගැන සෙවීම , ඒවා ස්වසනය කළ හැකි බව හෝ නොහැකි බව නිර්ණය කිරීම, ක්ෂාරීය, ආම්ලික, දාහ්‍ය වායූන් හමුවේ හැසිරීම පරීක්ෂා කිරීම, නයිට්‍රික් ඔක්සයිඩ් හා මිශ්‍ර කළ ප්‍රතිඵල නිරීක්ෂණය සහ වායු තුළ විද්‍යුත් පලිඟු ජනනයෙන් ඇතිවන වෙනස්කම් අධ්‍යයනය අයත් වේ
1789 දී Trait lmentaire de chimie පල කළ Annales de Chimie, ආරම්භ කරන විට නූතන රසායනය ශක්තිමත් තත්වයකට පත්ව තිබුණි
ප්‍රිස්ට්ලි බර්මින්ග්හැම්හි සිට නව විද්‍යාත්මක නිබන්ධන කීපයක් පළ කළ අතර ඒ මගින් ලැවෝෂියර්ට පිළිතුරු සැපයීමට උත්සාහ කළේය
ප්‍රිස්ට්ලි ඇතුළු චන්ද්‍ර සමිතියේ සාමාජිකයෝ නව ප්‍රංශ ක්‍රමවේදය අනවශ්‍ය ලෙස සංකීර්ණ , පරීක්ෂා කිරීම අපහසු අධික වියදම්කාරී එකක් ලෙස බැහැර කළේය
විශේෂයෙන්ම මෙම ක්‍රමය ප්‍රචලිත වෙමින් පැවති අවධියේ ප්‍රිස්ට්ලි ඊට දැඩි විරෝධයක් පෑවේය
නමුත් අවසානයේ ලැවෝෂියර් ක්‍රමය ජයගත් අතර වර්තමාන රසායන විද්‍යාවට පදනම් වූ බොහෝ මූලධර්ම මේ අවධියේ ලැවෝෂියර් සිය නව රසායන විද්‍යාව සමග හඳුන්වා දෙන ලදී
ස්කන්ධ සංස්ථිතිය ආදී මූලධර්මවලින් යුක්ත වූ ලැවෝෂියර්ගේ නව රසායන විද්‍යාව ප්‍රිස්ට්ලි විසින් ප්‍රති‍ක්ෂේප කිරීමත් දිගින් දිගටම දුර්වල මතවාදයන්ගේ එල්බ සිටීමත් බොහෝ උගතුන්ගේ විමතියට හේතු වී ඇත
මේ හැසිරීම පැහැදිලි කරමින් ස්කොෆීල් පවසනුයේ ප්‍රිස්ට්ලි ස්වභාවධර්මයේ පිරිමැසුම්කාරී ලක්ෂණ ගැන විශ්වාස කළ ආගමික මතවාද තුළ හා ස්වභාවධර්මයේ ඒකීය භාවයක් පිළිබඳ මතවාද තදින් වැළඳගත් ස්වභාවික දර්ශනවාදියෙකු මිස කිසි විටෙකත් විද්‍යාඥයෙකු නොවූ බවයි. මෙම ප්‍රකාශය වර්තමානයට මෙන්ම ලැවෝෂියර්ගේ කාලයට ද වලංගු වේ
විද්‍යාව පිළිබඳ ඉතිහාසඥයෙකු වන ජෝන් මැක්ඊවෝයි ද මේ අදහස සමග ‍බොහෝ දුරට එකඟ වේ
ස්වභාවධර්මය පිළිබඳ ප්‍රිස්ට්ලිගේ දර්ශනයන් දෙවියන් හා සමවිස්කෘත වූද, එබැවින් අනන්ත වූ ද එකක් බවත් එබැවින් ප්‍රිස්ට්ලි හැමවිටම උපකල්පන හා වාදයන්වලට වඩා දත්තයන්ට අවධානය යොමු කිරීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඔහු ලැවෝෂියර්ගේ අදහස් ප්‍රතික්ෂේප කරන්නට ඇති බවත් මැක්ඊවෝයි ලියා ත‍ි‍බේ
ඔක්සිජන් පිළිබඳවාදයට ප්‍රිස්ට්ලිගේ තනි විරෝධය චින්තනයේ නිදහස , දැනුම මත පදනම් වූ ගුණය සහ කරුණු විවේචනාත්මකව විභාග කිරීමේ ගුණය සහ ප්‍රිස්ට්ලිගේ ගුණයන්ට නිදර්ශන වන බව මැක්ඊවෝයිගේ මතයයි
තම ආගමික කාර්යභාරය විද්‍යාත්මක කාර්යභාරයට වඩා වැදගත් බව Experiments and Observations හි අවසාන වෙළුමේ ඔහු ලියා තිබේ
එයට හේතුව ලෙස ඔහු දක්වන්නේ ආගමික මතවාද ගරුත්වයෙන් හා වැදගත්කමින් වඩා උසස් වීමයි
සාම්ප්‍රදායික ‍නොවන ආගමික මතධාරීන් සහ ප්‍රංශ විප්ලවය වෙනුවෙන් පෙනී සිටින්නා

දොස්තර ‍ෆ්ලොජිස්ටන් - ප්‍රිස්ට්ලි - දේශපානඥයෙක් ද
නැතහොත් දේශපාලනික පූජකයෙක් ද,

 

බයිබලය පාගාගෙන ඉංග්‍රීසි නිදහස නිරූපිත ලේඛන පුළුස්සන ආකාරයට ප්‍රිස්ට්ලි මෙම ප්‍රිස්ට්ලි විරෝධී කාටූනයේ දැක්වේ
ඔහුගේ සාක්කුවල "Essays on Matter and Spirit" ", "Gunpowder", සහ "Revolution Toasts" යන ග්‍රන්ථ අඩංගු වේ
නව රසායනඥයින්ගෙන් ෆ්ලොජිස්ටන්වාදය ආරක්ෂා කිරීමේ නියැලී සිටි නමුත් බර්මින්හැම් හිදී ප්‍රිස්ට්ලි පල කළ බොහෝ ප්‍රකාශන ආගමික මතවාද සම්බන්ධ ඒවා විය
1782 දී ඔහු සිය Institutes, An History of the Corruptions of Christianity ග්‍රන්ථයේ සිව්වැනි වෙළුම ප්‍රකාශයට පත් කළේය
මේ මගින් ඔහු මුල් ක්‍රිස්තියානු ඉගැන්වීම් විනාශයට හා විකෘතියට පත්වී යැයි ඔහු විශ්වාස කළ ආකාරය ප්‍රකාශයට පත් කළේය
විනාශකාරී තර්ක අඩංගු සවිස්තරාත්මක, එහෙත් දිගු වෙහෙසකාරී සහ නැවත නැවතත් එකම ‍දේ ලියා ඇති තද්භවික අසංවිධානාත්මක කෘතියක් ලෙසට මෙය සකොෆීල්ඩ් විසින් හඳුන්වා තිබේ
සත්ප්‍රසාදයේ නිවැරදි ආකාරයේ සිට ක්‍රිස්තුස් වහන්සේගේ දේවත්වය දක්වා විශාල පරාසයක ගැටළු මෙම ග්‍රන්ථයේ දී සාකච්ඡාවට බඳුන් කර ඇත
මෙම කෘතියට ඈඳුනු An History of Early Opinions concerning Jesus Christ, compiled from Original Writers, proving that the Christian Church was at first Unitarian (ක්‍රිස්තියානි පල්ලියේ මුල් මතවාද අද්වෛතවාදී වූ බව ඔප්පු කිරීම සඳහා මුල් ලේඛකයන්ගේ ලියවිලිවලින් ජේසුස් වහන්සේ ගැන උපුටාගත් මතයන්) යන ග්‍රන්ථය 1786 දී ප්‍රිස්ට්ලි විසින් පල කරන ලදී
මෙම ග්‍රන්ථයෙහි නාමය පවා ප්‍රත්‍යෝපකාරී විය
පසු කාලීනව තෝමස් ජෙෆර්සන් තමා මත මෙම ග්‍රන්ථ යුගලෙන් ඇති වූ දැඩි බලපෑම ගැන පහත ප්‍රකාශය කළේය
“ මම කිතු දහමේ විනාශය ගැනත් ජේසුස් වහන්සේ ගැන මුල් කාලීන මත පිළිබඳ කෘතීන් යුගල නැවත නැවතත් කියවා ඇත්තෙමි
මම මගේ ආගමික විශ්වාසයන්ගේ පදනම ලෙස ඒවා සලකමි” ප්‍රිස්ට්ලිගේ මෙම දෙවැනි ග්‍රන්ථයේ සඳහන් කරුණුවලට අද දක්වාත් කිසිවෙකු ප්‍රතිචාර දක්වා නොමැති නමුත් ජෙෆර්සන් ඇතුළු හේතුවාදී සාම්ප්‍රදායික නොවන ආගමිකයින් කිහිප දෙනෙක් ඔහුගේ ග්‍රන්ථය අනුමත කරමින් ප්‍රකාශයක් පලකර ඇත
කෙසේ නමුත් ප්‍රිස්ට්ලිගේ මෙම ග්‍රන්ථය ඔස්සේ ඔහු පූජනීය ත්‍රිත්වය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමත් ග්‍රන්ථය පුරා ඇති අන්තවාදී ආගමික මතවාදයන් නිසා දැඩි වි‍වේචනයට ලක්විය
1785 වසරේ දී කිතු දහමේ මුල් මතවාද දූෂණය වීම පිළිබඳ ග්‍රන්ථය ගැන විවිධ ලේඛකයන් සමග පත්‍රිකා ඔස්සේ මත ගැටුමකට එළඹ සිටි අවධියේ ප්‍රිස්ට්ලි විසින් The Importance and Extent of Free Enquiry ‘නිදහස් ලෙස ප්‍රශ්න කිරීමේ ප්‍රමාණය හා වැදගත්කම’ නම් ග්‍රන්ථය පළ කළේය
ඒ ඔස්සේ පල්ලියේ ප්‍රතිසංස්කරණය සත්‍ය වශයෙන් සිදු නොවූ බව හෙතෙම මත පල කළේය
තවද මුළු එංගලන්තයම ප්‍රකෝප කරවමින් පාඨකයන්ගෙන් මේ සඳහා ක්‍රියාමාර්ගයක් ගන්නා ලෙස ඔහු ඉල්ලා සිටියේය
පහත දැක්වෙන්නේ ඔහුගේ ග්‍රන්ථයකින් උපුටාගත් ඡේදයක පරිවර්තනයකි
“වර්තමානයේ අප අද්වෛතවාදය නිරූපණය කරන පල්ලි රැසක් නොදකිමු
එහෙත් අප කනස්සළු විය යුතු නොවේ
මිත්‍යා දෘෂ්ටියේ හා වැරදි මතවාදයන්ගේ පැරණි මන්දිරයන් යටින් බිඳින් බිඳ වෙඩි බෙහෙත් අතුරාලන්නා සේ අද අපේ මතවාද පැතිරෙමින් තිබේ
යම් දිනෙක ‍අපේ මතවාද නම් වූ වෙඩ් බෙහෙත් එක් පුලිඟුවකින් දැල්වී ක්ෂණික පිපිරීමක් සිදු කරනු ඇත
එවිට සියවස් ගණනක් තුළ ගොඩනැඟූ මිත්‍යාවේ මන්දිරය එහි පාදම ද සමග සම්පූර්ණයෙන් විනාශ වනු ඇත
යලි කිසි දිනෙක එය ගොඩනැගිය ‍නොහැකි වනු ඇත
මෙවැනි ප්‍රකෝපකාරී භාෂා විලාසයක් යොදාගෙන ප්‍රිස්ට්ලි සිය මතයන් පල කිරීම ඔහුගේ මිතුරන්ගේ නොසතුටට හේතු විය
නමුත් ප්‍රිස්ට්ලි ඔවුන්ගේ මත නොසැලකූ අතර එබැවින් ග්‍රන්ථය පලවූ පසු ප්‍රිස්ට්ලිට "Gunpowder Joe" (වෙඩි‍ බෙහෙත් ජෝ) යන නම පට බැඳුණි
මෙම විප්ලවයකට අර අදින සේ‍ පෙනෙන ග්‍රන්ථයේ පල වීම ප්‍රංශ විප්ලවය අතරතුර සිදු වූ අතර ඒත් සමගම වෙනත් ලේඛකයන් ඔහුගේ මතයට එල්ල කළ ප්‍රහාර තවත් දැඩි විය
ප්‍රිස්ට්ලි සහ ඔහුගේ පල්ලියට එරෙහිව නීතිමය ක්‍රියා මාර්ග ගන්නා බවට ද තර්ජන එල්ල විය
“සාංගාමික නීතිය” සහ “පරීක්ෂණය” පිටු දැකීම 1787, 1789, සහ 1790 වර්ෂවල දී සාම්ප්‍රදායික නොවන ආගමික මතධාරීහු නැවත උත්සාහ කළේය
මුලදී ඔවුන් සාර්ථක මත බවත් පෙන්නුම් කළ ද විප්ලවයක් කෙරෙහි පාර්ලිමේන්තුව තුළ බියක් ඇතිවීමත් සමඟ සම අයිතිවාසිකම් සඳහා කළ ඉල්ලීම්වලට දැක්වූ සැලකිල්ල ඉතා අඩු විය
මෙකල ප්‍රචලිත සහ වඩාත් ප්‍රතිඵලදායී වූ මාධ්‍ය ප්‍රවාහය වූයේ දේශපාලනික කාටූන වේ
මේවා මඟින් නිතරම ප්‍රිස්ට්ලි ඇතුළු සාම්ප්‍රදායික නොවන ආගමික මතධාරීන් ප්‍රහාරයට භාජනය විය
පාර්ලිමේන්තුව තුළ දී එඩ්මන්ඩ් බර්ක් සහ විලියම් පිට් ප්‍රිස්ට්ලි ඇතුළු ප්‍රජාවේ ඉල්ලීම්වලට එරෙහි කතා කළේය
ප්‍රිස්ට්ලි සහ ඔහුගේ මිතුරන් මේ දෙදෙනාගේ සහයෝගය අපේක්ෂා කළ අතර මෙම පිටු පෑම නිසා කෝපයට පත් විය
මොවුන් දෙදෙනා සිය ඉල්ලීම් වෙනුවෙන් පෙනී සිටීමට පෙළඹවීම සඳහා ප්‍රිස්ට්ලි Letters to William Pitt (විලියම් පිට් හට ලියූ ලිපි) සහ Letters to Burke (බර්ක්හට ලියූ ලිපි) නමින් ලිපි පෙළක් පල කළ නමුදු එය ජනතාව තවත් ප්‍රකෝප කිරීමට හේතු විය
ප්‍රංශ විප්ලවය පිළිබඳ සැකය වැඩෙත්ම එයට සහාය දැක්වූ ප්‍රිස්ට්ලි වැනි සාම්ප්‍රදායික නොවන මතධාරීන් පිළිබඳ සැකයන් වර්ධනය විය
නව මතධාරීන්ට එරෙහිව පිට්ගේ රජය විසින් ගෙන ගිය ව්‍යාපාරය ප්‍රිස්ට්ලිගේ “වෙඩි බෙහෙත්” සම්බන්ධ ඡේදය ඇසුරින් ප්‍රිස්ට්ලි සහ අනෙක් සාමප්‍රදායික නොවන ආගමික මතධාරීන් රජය පෙරළා දැමීමට උත්සාහ කරන බව පෙන්වීය
තවද Reflections on the Revolution in France (1790) (ප්‍රංශ විප්ලවය ගැන මතයක්) නම් සුප්‍රසිද්ධ ග්‍රන්ථය ඔස්සේ බර්ක් විසින් ප්‍රංශ විප්ලවයට ස්වභාව දර්ශනවාදීන් විශේෂයෙන් ප්‍රිස්ට්ලි ඈඳීය බ්‍රිතාන්‍ය තුළ විද්‍යාවට සහයෝගය දැක්වූවත් මිනිසුන්ට දක්වන සැලකිල්ල වායු පොම්පයක් තුළ සිටින මීයන්ට දක්වන සැලකිල්ලට සම බව හේ ලිවීය
තවද ප්‍රිස්ට්ලිගේ සහ ප්‍රංශ රසායනඥයින්ගේ සොයාගැනීම් අවඥාවට පත් කරමින් බෲක් ජනරජවාදී සංකල්ප ප්‍රමාණවත් නොවූ වාතයට සහ ආදි රසායනයට සම්බන්ධකර දැක්වීය
පසු කාලීනව ඇන්ටොයින් ලැවෝෂියර් බ්‍රිතාන්‍යට එරෙහි ප්‍රංශ යුද්ධය සඳහා වෙඩි බෙහෙත් තැනීමේ ක්‍රමයක් දියුණු කළ කාලයේ "Gunpowder Joe" (වෙඩි බෙහෙත් ජෝ) විද්‍යාව හා ලැවෝෂියර් සම්බන්ධ කරමින් ‍බෲක් බොහෝ ප්‍රකාශ පළ ක‍ළේය
මෙහි විරුද්ධාභාසික බව වූයේ සාම්ප්‍රදායික නොවන ආගමික පූජක ප්‍රිස්ට්ලි ආගම පෞද්ගලික ජීවිතය හා බැඳී ඇති බැවත් සිවිල් ජන සමාජය සඳහා පදනම සැපයීම ආගම මඟින් නොකළ හැකි බවත් පවසද්දී ආගමික ‍නොවන දේශපාලඥයෙකු බර්ක් සිවිල් සාමජයේ පදනම ආගමික විය යුතු බව පවසමින් විද්‍යාවට එරෙහිව වාද කිරීමයි
1791 ව‍සරේ ජූලි මාසයේ සාම්ප්‍රදායික නොවූ ආගමික මතධාරීන් සහ ඇමරිකානු සහ ප්‍රංශ විප්ලවයන්ට සහයෝගය දැක්වූවන්ට එරෙහිව ගොඩනැගෙමින් තිබූ විරෝධය සහ ද්වේශය උච්චත්වයට පත් විය
ප්‍රිස්ට්ලි සහ තවත් සම්ප්‍රදායික නොවන ආගමික මතධාරීන් කිහිප දෙනෙකු එක්ව බැස්ටීලයට පහර දී අල්ලා ගැනීමේ සංවත්සරයට සමගාමීව අනුස්මරණ රාත්‍රී භෝජන සංග්‍රයක් සංවිධානය කරන ලද අතර ප්‍රංශ විප්ලවය ප්‍රතික්ෂේප කළ එය බ්‍රිතාන්‍යයට ද පැතිරේ යැයි බිය වූ ජනතාව හමුවේ මෙය ප්‍රකෝපකාරී ක්‍රියාවක් විය
සාහසික ක්‍රියාකාරිත්වයක් ඇති විය හැකි නිසා භෝජන සංග්‍රහයට සහභාගී නොවීමට ප්‍රිස්ට්ලිගේ මිතුරන් ඔහුව පොළඹවන ලදී
මිතුරන්ගේ සැකය ඔප්පු කරමින් භෝජන සංග්‍රහය පැවැත්වෙන අතරතුර හෝටලය අසලට රැස් වූ කලහකාරීන් භෝජන සංග්‍රහය අවසන සහභාගී වූවන් පිටව යද්දී ඔවුනට පහර දෙන ලදී
මින් නොනැවතුණු කලහකාරීන් “නිව් මීටින්ග්” සහ “ඕල්ඩ් මීටින්ග්” පල්ලිවලට ගිනි තබා විනාශ කළේය
ප්‍රිස්ට්ලි සහ ඔහුගේ බිරිඳ නිවෙස අතහැර පලාගිය අතර ප්‍රිස්ට්ලිගේ පුතු විලියම් ඇතුළු පිරිසක් නිවස ආරක්ෂා කිරීමට රැඳී සිටියේය
නමුත් කලහකාරීන් ඔවුන් පලවාහැර ප්‍රිස්ට්ලිගේ නිවසට ද ගිනි තබන ලදී
මේ හේතුවෙන් ප්‍රිස්ට්ලිට සිය වටිනා පරීක්ෂණාගාරය, නිවස සහ එතුළ වූ සියළු දෑ අහිමි විය
දින තුනක් පුරා පැවති කලහකාරී තත්වය යටතේ අනෙක් සාම්ප්‍රදායික නොවන ආගමික මතධාරීන්ගේ නිවාස ද පුළුස්සා දමන ලදී
ආරක්ෂාකාරීව ලන්ඩනයට පැමිණීමට අවස්ථාවක් ලැබෙන තෙක් ප්‍රිස්ට්ලි සිය මිතුරන් සමග දින කිහිපයක් සැඟවී සිටියේය
කලහකාරී පිරිස්වල ක්‍රියාකාරකම් ප්‍රවේසම්කාරී ලෙස සැලසුම් කළ ඒවා වූ අතර කලහකාරීන්ට නායකත්වය දුන් පිරිසෙන් ද කිහිප දෙනෙකුට එරෙහිව පමණක් නඩු අසන ලදී
එහෙත් ඒවායේ තීරණ ද උපහාසාත්මක විය
මේ හේතුවෙන් බර්මින්හැම්හි ප්‍රාදේශීය මහේස්ත්‍රාත්වරුන්ගේ අනුදැනුම ඇතිව පහරදීම් සිදු වූ බවට එකල විශ්වාසය විය
වර්තමාන ඉතිහාසඥයින් ද මෙම මතය දරති
“ප්‍රිස්ට්ලි විසින් හඳුන්වාදුන් ක්‍රම‍ වේදයන්ගෙන් ‍ඔහුටම පහර එල්ල වීමත්, ජනතාව ඔහුගේ සත්‍ය ස්වභාවය දැකීමත් මට මහත් සතුටට හේතුවකි” යනුවෙන් කැලඹීම් මර්ධනයට හමුදාව යැවීමට සිදු වූ විට තුන් වැනි ජෝර්ජ් රජු පැවසීය
හැක්නේ (1791 – 1794)
Priestley there, patriot, and saint, and sage,
Him, full of years, from his loved native land
Statesmen blood-stained and priests idolatrous
By dark lies maddening the blind multitude
Drove with vain hate
[127]

සැමුවෙල් ටේලර් විසින් "Religious Musings" (1796)
පත්‍රයට ලියූ ජේදයක් මෙහි දැක්වේ
මෙහි දළ අදහස පහත පරිදිය
අහෝ
ප්‍රිස්ට්ලි ‍දේශමාමක ඥානවන්ත ශාන්තුවරයා සිය ආදරණීය මව් රටේ ආදරණීයත්වය ලැබූ ලේ තවරාගත් දේශපාලනිකයන් හා ප්‍රතිමාවන්දන පූජකයින් දෙසූ මුසාවෙන් ප්‍රකෝප වූ ජනයා අහංකාර ද්වේෂයෙන් ඉදිරියට”
නැවත බර්මින්හැම්හි වාසයට යාම නොකළ හැකි වූ බැවින් හැක්කේ ප්‍රදේශයට යාබද ක්ලිප්ටන් ප්‍රදේශයේ වාසය කිරීමට ප්‍රිස්ට්ලි තීරණය කළ අතර හැක්නේහි වූ “New College” සාම්ප්‍රදායික නොවන ආගමික විද්‍යාපීඨයේ ස්වභාවික දර්ශනවාදය සහ ඉතිහාසය පිළිබඳ දේශන මාලාවක් පවත්වන ලදී
ප්‍රිසට්ලි යුවලට නැවත ජීවිතය ගොඩනගා ගැනීම සඳහා මිතුරන් උදව් උපකාර කළ අතර, ඔවුන් මුදල් පොත්පත් සහ පරීක්ෂණාගාර උපකරණ පවා පරිත්‍යාග කළහ
සිය බර්මින්ග්හැම්හි නිවස විනාශ වීම නිසා වන්දි ලබා ගැනීමට ප්‍රිස්ට්ලි උත්සාහ කළ නමුදු ඔහුට එහි මුළු වටිනාකමට සරිලන මුදලක් ලබාගත නොහැකි විය
1791 වසරේ දී ප්‍රිස්ට්ලි බ්‍රිතාන්‍ය රජයේ මූලධර්ම උල්ලංඝනය කරමින් කලහකාරී ක්‍රියාවන්ට ඉඩ දුන් බවට බර්මින්හැම්හි ජනතාව චෝදනා කරමින් An Appeal to the Public on the Subject of the Riots in Birmingham (1791) නම් ග්‍රන්ථය පල කළේය
Gravel Pit Meeting (ග්‍රැවල් පිට් මීටින්ග්) පල්ලියේ දේශකයෙකු ලෙස පත්වීමක් ලැබුණු නමුත් බ්‍රිතාන්‍ය හැරදා ප්‍රංශයේ හෝ නව එක්සත් ජනපදයේ වාසයට යන ලෙස ප්‍රිස්ට්ලිගේ මිතුරන් ප්‍රිස්ට්ලි යුවලට බල කරන ලදී
ප්‍රිස්ට්ලි ග්‍රැවල් පිට්හි පවත්වන ලද දේශනා ප්‍රිස්ට්ලි තුළ වූ සහස්‍රකවාදයී අදහස සහ ‍ලෝකාන්තය ඉක්මණින්ම ළඟාවන බවට තිබූ විශ්වාසය පිළිඹිබු කරන ඒවා වූ අතර විශේෂයෙන්ම උපාසයන්ගෙන් අනතුරුව පැවැත්වූ දේශනා යුගලයේ මෙම මතයන් පැහැදිලිව අන්තර්ගත විය
බයිබලයේ අනාවැකි මෑත කාලීන ඉතිහාස‍ය හා සැසඳීමෙන් අනතුරුව ප්‍රංශ විප්ලවය ක්‍රිස්තුස් වහන්සේගේ දෙවැනිවර පැමිණීමේ පෙර නිමිත්තක් ලෙස ප්‍රිස්ට්ලි තීරණය කළේය
ප්‍රිස්ට්ලිගේ සහස්‍රකවාදය පිළිබඳ වූ විශ්වාස ඔහුගේ බොහෝ ප්‍රකාශන තුළ යම් තරමකට හෝ විද්‍යාමාන වූ අතර ප්‍රංශ විප්ලවයෙන් පසුව එම මතවාදවල ප්‍රබලත්වය තවදුරටත් වැඩි විය
වරක් ඔහු තමාට වඩා වයසින් අඩු වූ මිතුරෙකුට ලිපියක් ලියමින් ක්‍රිස්තුස් වහන්සේගේ දෙවන පැමිණීම වසර විස්සක පමණ කාලයක් තුළ සිදුවනු ඇති බවත්, තමාට එය දැකීමට නොහැකි මුත් සිය මිතුරා එය දකිනු ඇති බවත් පැවසීය
ප්‍රිස්ට්ලිගේ ජීවන තත්වය දිනෙන් දිනම වඩාත් අයහපත් තත්වයට පත් විය
ප්‍රිස්ට්ලිගේ හා තෝමස් පේන්ගේ අනුරූපවලට ගිනි තබන ලද අතර දේශපාලනික කාටූන් ශිල්පීන් දිගින් දිගටම ප්‍රිස්ට්ලි අවඥාවට ලක් කළහ
ප්‍රිස්ට්ලිට බ්‍රිතාන්‍යයේ විවිධ ප්‍රදේශවලින් ලැබුණු ලිපි මගින් ඔහුට “ගයි ෆෝක්ස්”ට සහ යක්ෂයාට උපමා කරන ලදී
ප්‍රිස්ට්ලි පවුල හා ව්‍යාපාර කටයුතු කිරීමට ව්‍යාපාරිකයන් මැලි වූ අතර ප්‍රිස්ට්ලිගේ රාජකීය සංගමයේ මිතුරන් ක්‍රමයෙන් ඔහුගෙන් දුරස් වීමට විය
රජයට එරෙහිව අදහස් පල කළ අයට එරෙහි දඬුවම් ක්‍රමයෙන් දැඩිවෙමින් පැවති හෙයින් 1972 වසරේ දී එකිනෙකට වෙනස් දෙපාර්තමෙන්තු 3ක් තමා ප්‍රංශයේ ජාතික සම්මේලනයට තෝරාගැනීම ද නොසලකමින් ප්‍රිස්ට්ලි සිය පවුල සමග එක්සත් ජනපදයට සංක්‍රමණය විය
ප්‍රිස්ට්ලි රට හැරදා ගොස් සති පහක් ගතවීමත් සමගම රජය මගින් කැරලි ඇති කරවන ආකාරයේ අපහාසාත්මකව හැසිරීමේ චෝදනාව යටතේ නව මතධාරීන් අත් අඩංගුවට ගැනීම ඇරඹූ අතර ඔවුන්ට එරෙහිව 1974 සිදු කළ තිබූ විභාගය ජාතිද්‍රෝහී විභාගය ලෙස ප්‍රසිද්ධව ඇත
පෙන්සිල්වේනියාව (1974 – 1804) 

 
ඇමරිකානුවන්ට ප්‍රිස්ට්ලි විද්‍යාඥයෙකුට වඩා නිදහස, ජනපදයන් සහ සාම්ප්‍රදායික නොවන ආගමික මතවාදීන් වෙනුවෙන් නැඟී සිටි පුද්ගලයෙකු විය
1794 දී ප්‍රිස්ට්ලි නිව්යෝක් නගරයට පැමිණි විට ප්‍රිස්ට්ලිගේ අනුමැතිය ලබා ගැනීමට ඉටාගත් විවිධ දේශපාලනික කල්ලි විසින් ඔහුට ප්‍රසිද්ධ පිළිගැනීමක් ලබා දෙන ලදී
නමුත් සිය නව දේශයේ දී හෝ දේශපාලනික විසංවාදයන්ට මැදිවීම වළක්වා ගැනීමට ඉටාගත් ප්‍රිස්ට්ලි මෙම පිළිගැනීම් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී
ප්‍රිස්ට්ලි සිය නව නිවස පිහිටි පෙන්සිල්වේනියාවේ නොර්දම්බර්ලන්ඩ් ප්‍ර‍දේශයට ගමන් කරන අතරතුර ෆිලඩෙල්ෆියා ප්‍රදේශයේ මදක් නතර වූ අතර එහිදී ඔහු පවත්වන ලද දේශන මාලාවේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ෆිලඩෙල්ෆියාහි පළමු අද්වෛතවාදී පල්ලිය නිර්මාණය විය
පෙන්සිල්වේනියා සරසවියේ රසායන විද්‍යාව ඉගැන්වීමට ලද අවස්ථාව ප්‍රිස්ට්ලි ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර අනතුරුව ප්‍රිස්ට්ලි යුවල දර්ශනීය පිටිසර ප්‍රදේශයක නව නිවසක් තැනීම ආරම්භ කරන ලදී
දේශපාලනික මතවාද හා සම්බන්ධ නොවී සිටීමට ප්‍රිස්ට්ලි දැරූ උත්සාහය ව්‍යර්ථ විය
1795 වසරේදී විලියම් කොබෙට් විසින් සිය “Observations on the Emigration of Dr
Joseph Priestley” (දොස්තර ප්‍රිස්ට්ලිගේ සංක්‍රමණය පිළිබඳ නිරීක්ෂණ) ග්‍රන්ථය ඔස්සේ ප්‍රිස්ට්ලිගේ විද්‍යාත්මක ප්‍රතිරූපයට හානි කිරීමට උත්සාහ කළ අතර බ්‍රිතාන්‍යයට ද්‍රෝහියෙකු වී යැයි ඔහුට චෝදනා කරන ලදී
මේ අතරතුර ප්‍රිස්ට්ලිගේ ප්‍රතිරූපයට තවදුරටත් හානි කරමින් විප්ලවීය ප්‍රංශයේ විසූ නව්‍යය දේශපාලනික මතවාද ඇතුළත් ග්‍රන්ථ හා පත්‍රිකා මුද්‍රණය කළ ජෝන් ‍හර්ෆෝඩ් ස්ටෝන් නම් මුද්‍රණකරුවා සහ හෙලන් මාරියා විලියම්ස් නම් නව මතධාරී නවකතා කතුවරියට ප්‍රිස්ට්ලි විසින් ලියන ලද ලිපි පෙළක් කොබෙට් අතට පත් වූ අතර ඒවා කොබෙට් විසින් ඔහුගේ පුවත්පතෙහි පළ කරන ලදී
ඔහුගේ නිගමනය වූයේ ප්‍රිස්ට්ලි සහ ඔහුගේ මිතුරන් බ්‍රිතාන්‍ය තුළ ද විප්ලවයකට අර අදිමින් සිටි බවයි. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ප්‍රිස්ට්ලිට මුද්‍රිත ප්‍රකාශන ඔස්සේ තම ක්‍රියාවලීන් සාධාරණීකරණය කිරීමට සිදුවීය
ප්‍රිස්ට්ලිගේ ඇමරිකානු ජීවිතය බාධකවලින් පිරුණු එකක් විය
1795 වර්ෂයේ දී ප්‍රිස්ට්ලිගේ හෙන්රි නම් පුතු මියගිය අතර ඊට හේතුව මැලේරියාව බව විශ්වාස කෙරේ
පුතුගේ මරණින් පසු ප්‍රිස්ට්ලිගේ බිරිඳ අසනීප වූ අතර නැවත සුවය නොලබාම 1796 දී මෙලොව හැර ගියාය
බිරිඳගේ මරණින් අනතුරුව සිය මිතුරෙකුට ලිපියක් ලියමින් ප්‍රිස්ට්ලි‍ මෙසේ කීය
“‍මගේ බිරිඳ මා අසල වාඩි වී සිටිය ද කියවමින් හා ලියමින් හා බොහෝ විට ඇයට ද ඇසෙන සේ හඬ නඟා කියවමින් නිවසටම වී කල්ගත කළ මට නිරන්තරයෙන්ම ඇගේ අඩුව දැනේ
මා මානසිකව රෝගී වූ සේය
පෙරමෙන් කය හෝ මනස වෙහෙසා ක්‍රියා කිරීමට මට නොහැක
1800 වසරේ දී පෙන්සිල්වේනියාවේ ප්‍රාදේශිය පුවත්පතක් ප්‍රංශ මතවාදවලින් මත් වූ විලියම් ප්‍රිස්ට්ලි සිය මුළු පරපුරම එම තත්වයට ඇද දැමීමට වෙහෙසෙන බවට චෝදනා කළේය
ප්‍රිස්ට්ලි හා ඔහුගේ පුතු මෙම චෝදනා තරයේ ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී
සිය ගම්බද පෙන්සිල්වේනියානු නිවස කේන්ද්‍ර කරගත් බ්‍රිතාන්‍ය මිතුරන් හා අනුගාමිකයන්ගෙන් සෑදුණු රාම රාජ්‍යයීය ජනපදයක් ගොඩනැගීමට ප්‍රිස්ට්ලි බලාපොරොත්තු වූ නමුදු ඔහුගේ මිතුරන් හා අනුගාමිකයින්ට පෙන්සිල්වේනියාවට සංක්‍රමණය සඳහා අවශ්‍ය වත්කම නොවීය
ප්‍රිස්ට්ලි සුපුරුදු පරිද්දෙන්ම සිය අධ්‍යාපනික ව්‍යාපෘති ඉදිරියට ගෙන ගිය අතර නොර්දම්බර්ලන්ඩ් විද්‍යායතනය ගොඩනැගීමට උපකාර කළේය
පසු කාලීනව ආරම්භක දුර්වල අවධියේ වූ මෙම ආයතනයට ප්‍රිස්ට්ලි විසින් සිය පුස්තකාලය මුළුමනින්ම පරිතාග්‍ය කරන ලදී
පසු කලෙක තෝමස් ජෙෆර්සන් වර්ජිනියා විශ්ව විද්‍යාලය ආරම්භ කිරීමේ දී විශ්ව විද්‍යාලයක් සඳහා සුදුසු ව්‍යුහය පිළිබඳ ඔහු හා ප්‍රිස්ට්ලි අතර හුවමාරු වූ ලිපි මගින් කරුණු උපු‍ටාගන්නා ලදී
ප්‍රිස්ට්ලි අතර හුවමාරු වූ ලිපි මගින් කරුණු උපුටාගන්නා ලදී
ප්‍රිස්ට්ලි හා ජෙෆර්සන් සමීප මිතුරන් බවට පත් වූ අතර පසු කලෙක සිය “General History of the Christian Church” (ක්‍රිස්තියානි පල්ලියේ ඉතිහාසය) නම් ග්‍රන්ථය එකල ජනාධිපති ධූරයට පත්ව සිටී, ජෙෆර්සන්ට පුදමින් “ජීවිතයේ පළමුවරට සත්‍ය වශයෙන්ම මට හිතවත් රජයක් ය‍ටතේ දිවි ගෙවන මට දැන් ප්‍රථම වරට බලයේ හස්ථයට බිය වීමට ‍හේතුවවක් නැත්තේය” යනුවෙන් ලිවීය
සිය විද්‍යාත්මක පරීක්ෂණ ඇමරිකානු දර්ශන විද්‍යා සංගමයේ සහාය ඇතිව දිගටම කරගෙන යාමට ප්‍රිස්ට්ලි උත්සාහ කළ ද යුරෝපයෙන් විද්‍යාත්මක සොයාගැනීම් ගැන ලද තොරතුරු අල්ප වීමෙන් ඔහුට බාධා එල්ල විය
මේ හේතුවෙන් ප්‍රිස්ට්ලි තවදුරටත් නව සොයා ගැනීම්වලින් පෙරමුණ ගැනීමට අසමත් විය
මෙකල ප්‍රිස්ට්ලිගේ ප්‍රකාශන බොහොමයක් ෆ්ලොජිස්ටන් වාදය තහවුරු කිරීමට උත්සාහ කළ ඒවා විය
නමුත් සිතිවිලි පහල වීම සහ සිහින පිළිබඳව ද වැදගත් ප්‍රකාශන කිහිපයක් පළ කිරීමට ප්‍රිස්ට්ලි සමත් විය
ප්‍රිස්ට්ලිගේ ක්‍රියාකාරිත්වය පෙරට වඩා අඩු වූ එකක් නමුදු රසායන විද්‍යාව පිළිබඳ ඇමරිකානුවන්ගේ සිතිවිලි උත්තේජනය කිරීමට ප්‍රිස්ට්ලිට හැකි විය
1801 වන විට ලිවීමට හෝ පරික්ෂණ කිරීමට නොහැකි තරම් ප්‍රිස්ට්ලි රෝගාතුර වී සිටි අතර 1804 , පෙබරවාරි 6 වැනි දින ඔහු මරණයට පත් විය
ප්‍රිස්ට්ලිගේ සොහොන් කොතෙහි පහත සටහන වේ
Return unto thy rest, O my soul, for the
Lord hath dealt bountifully with thee
I will lay me down in peace and sleep till
I awake in the morning of the resurrection
මෙහි දළ අදහස මෙසේය
දෙවියන් නුඹට ත්‍යාගවන්තව සලකා ඇත
එබැවින් මා ආත්මය - දැන් ලැබගන්න විවේක සුවය
මලවුන්ට යළි ප්‍රාණය දෙන උදෑසන නැගී සිටින තෙක්
මා දැන් සාමදානයේ සැතපෙමි
ප්‍රිස්ට්ලිගේ කීර්ති නාමය 

  
1804 මරණයට පත් වන විට ප්‍රිස්ට්ලි ලොව සියළු ප්‍රධාන විද්‍යාත්මක සංගම්වල සාමාජිකත්වයෙන් පිදුම් ලබා තිබූ අතර විවිධ ද්‍රව්‍යයන් හා සංයෝග සොයාගෙන තිබුණි
19 වැනි සියවසේ විසූ ප්‍රංශ ජාතික ස්වභාව විද්‍යාඥ ජෝර්ජ් කුවියර් සිය ප්‍රිස්ට්ලි පිළිබඳ ප්‍රශංසාවේ දී ප්‍රිස්ට්ලි සිදු කළ සොයා ගැනීම් වර්ණනා කරන අතරම ෆ්ලොජිස්ටන්වාදය අතහැර දැමීමට වූ ප්‍රිස්ට්ලිගේ නොකැමැත්ත ගැන ශෝකය පල කරයි
ඔහු ප්‍රිස්ට්ලි හඳුන්වා දෙනු ලබන්නේ කිසිදා සිය දියණිය පිළි නොගත් නූතන රසායන විද්‍යාවේ පියා ව‍ශයෙනි
ස්වාභාවික දර්ශනය ආගමික කටයුතු, අධ්‍යාපනය සහ දේශපාලනය ආදී විවිධ ක්ෂේත්‍ර අලලා ග්‍රන්ථ හා ප්‍රකාශන 150කට වැඩි ප්‍රමාණයක් පළ කිරීමට ප්‍රිස්ට්ලි සමත් විය
1790 ආසන්න කාලයේ දී ප්‍රිස්ට්ලි බ්‍රිතාන්‍ය දේශපාලනය පිළිබඳ නවමු අදහස් දරන්නට මග පෙන්වන්නෙක් සහ දිරි ගන්වන්නෙක් සේ ක්‍රියා කළ අතර අවශ්‍යතාවාදී චින්තනයට මග පාදමින් අද්වෛතවාදී ආගමික ප්‍රවාහය ඇරඹීමට ආධාර විය
ඩේවිඩ් ගැට්ලිගේ Observations on Man ග්‍රන්ථයේ ප්‍රිස්ට්ලිගේ සංස්කරණය කියවූ දාර්ශනිකයින් , කවියන් සහ විද්‍යාඥයින් ආදී විවිධ ක්ෂේත්‍රවලට අයත් බොහෝ දෙනා ඉගෙනීමේ දී සිදු වන්නේ විවිධ කුඩා සරල අදහස් මනස තුල කැටි කිරීමෙන්ය යන මතය පිළිගැනීමට හේතු විය
මේ අතරට එරමස් ඩාවින් , කෝල්රිජ්, විලියම් වර්ඩ්ස්ටර්න්, ජෝන් ස්ටුවර්ට් මිල්, ඇලෙක්සැන්ඩර් බේන් සහ හර්බට් ස්පෙන්සර් ආදීහු අයත් වෙති
ඉම්මානුවල් කෙන්ට් 1781 පල කළ Critique of Pure Reason නම් ග්‍රන්ථය ඔස්සේ ආගම කෙරෙහි වූ ගරුත්වය සහ ඊට විරුද්ධභාසික ඉගැන්වීම් සම්මිශ්‍රණය කිරීමේ ප්‍රිස්ට්ලි සතු හැකියාව අගයා තිබේ
සත්‍ය වශයෙන්ම ප්‍රිස්ට්ලිගේ අභිප්‍රාය වූයේ විද්‍යාත්මක ක්‍රමයේ මූලික නීති රීතිවලට යටත්ව අවබෝධාත්මක අදහස් හේතුවාදී නමුත් ශාසනික නොවන ක්‍රිස්තියානි ආගමක් නිර්මාණය කිරීමයි
ප්‍රිස්ට්ලි සිදුකළ බලපෑම හා සසඳන කළ ඔහු සම්බන්ධව කර ඇති ක්‍රමවත් අධ්‍යයනයන් බව හැඟේ
20 වැනි ශත වර්ෂයේ මුල් භාගයේ දී ප්‍රිස්ට්ලි හඳුන්වන ලද්දේ දේශපාලනික හා ආගමික ප්‍රතිසංස්කාරකයෙකු සේ ද ක්‍රියා කළ පරීක්ෂාකාරී එහෙත් සිය අදහස්වල තදින් එල්බ සිටි විද්‍යාඥයකු ලෙසිනි
විද්‍යාව හා සම්බන්ධ ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කරන ඉතිහාසඥ සයිමන් ෂේෆර් සිය ඉතිහාසය පරික්සන රචනාවෙහි දී ප්‍රිස්ට්ලිගේ චරිත නිරූපණයන් යුගලක් හඳුන්වා ‍දේ
ඉන් පළමු වැන්න අහම්බෙන් සොය‍ාගැනීම් සිදු කළ උද්‍යෝගිමත් අහිංසක චරිතයයි
දැවැන්ත අහිංසක උද්‍යෝගිමත් සහ පුදුම සහගත ලෙස තම සොයා ගැනීම්වලම ප්‍රතිඵල නියමාකාරයෙන් තේරුම් නොගත් චරිතයයි
ප්‍රිස්ට්ලිගේ කාර්ය භාරය අධ්‍යයනය ඔහුගේ කාර්ය භාරයේ විවිධත්වය නිසාම ඉතා අපහසු කරුණක් වී තිබේ
මේ හේතුවෙන් අධ්‍යයනයේ පහසුව පිණිස ප්‍රිස්ට්ලිගේ අධ්‍යාත්ම විද්‍යාව සහ ආගමික මතවාද ඇතුළත් ග්‍රන්ථ සහ ප්‍රකාශන ඔහුගේ විද්‍යාත්මක සොයා ගැනීම්වලින් වෙන්කර සලකනු ලැබේ
එහෙත් මෑත කාලීනව ජෝන් මැක්ඊවෝයි සහ රොබර්ට් ස්කොෆීල්ඩ් වැනි උගතුන් මෙම බෙදීමට අභියෝග කරන ප්‍රකාශන පල කර ඇත
මුල් කාලීනව ප්‍රිස්ට්ලි පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ අයගේ මතය වූයේ ප්‍රිස්ට්ලිගේ ආධ්‍යාත්ම විද්‍යාත්මක සහ ආගමික කටයුතු ඔහුගේ විද්‍යාත්මක කටයුතුවලට බාධාවක් වූ බවයි. නමුත් 1960,70 හා 80 දශකවල සිදු කළ අධ්‍යයනයන් මගින් ප්‍රිස්ට්ලිගේ අරමුණ වූයේ මෙම ක්ෂේත්‍ර එක් කරන තනි වාදයක් ගොඩ නැගීම බවට මතයක් ගෙන එන ලදී
නමුත් ෂේෆර් පැහැදිලි කරන ආකාරයට ප්‍රිස්ට්ලි හා ඔහුගේ ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පිළිගත හැකි අධ්‍යයනයක් සිදු වී නොමැත
වඩාත් මෑත කාලීනව (2001 දී) ඩෑන් එෂට් නම් විද්‍යාවේ ඉතිහාසය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කරන ඉතිහාසඥයා සාරාත්මවාදී මතයක් ගොඩ නැගීමට ගත් උත්සාහය නිසා සිදුව ඇත්තේ ප්‍රිස්ට්ලිගේ අදහස් අතර වූ ගැටුම්කාරී ස්වභාවය සාධාරණීකරණය වීම පමණක් බවයි. ප්‍රිස්ට්ලිගේ සොයාගැනීම් දාර්ශනික කාණ්ඩවලට බෙදා වෙන් කිරීම මගින් විද්‍යාත්මක මතවාද නිර්මාණ සමග ඇති වන සාමාජීය ගැටුම වළකාගෙන ඇති බව ඔහු‍ගේ අදහසයි
ප්‍රිස්ට්ලිගේ චින්තනය මගින් පෝෂණය ලද විද්‍යාත්මක සමාජ සහ ප්‍රිස්ට්ලි අධ්‍යාපනඥයෙකු හා දේව ගැතිවරයකු ලෙස ප්‍රතිසංස්කරණවාදී වැඩ පිළිවෙලක් ගෙන ගිය නගරවල නගරවාසීන් ද ප්‍රිස්ට්ලි අනුස්මරණය කිරීමට කටයුතු කර තිබේ
වොරින්ග්ටන්හි ඇති ප්‍රිස්ට්ලි විද්‍යාලය සහ ලීඩ්ස්හි ඇති ජෝසප් ප්‍රිස්ට්ලි විද්‍යාලය ප්‍රිස්ට්ලි සිහිවීම සඳහා නම් කරන ලද පාසැල් වේ
ලීඩ්ස් නාගරික චතුරස්‍රය, බ්‍රිස්ටල් හා බර්මින්හැම්හි ප්‍රිස්ට්ලිගේ පිළිරූ ඉදි කර ඇත
තවද 1952 වසරේ සිට ඩිකිත්සන් විද්‍යාලය විසින් මානව සුබසාධනයට දායකත්වය දක්වන සොයාගැනීමක් වෙනුවෙන් ප්‍රිස්ට්ලි ත්‍යාගය ප්‍රදානය කරනු ලැබේ
1733 උපත්
1804 මරණ
To know about sinhala fonts used in this article, go to Sinhala Fonts Guide (specially if you see garbage on your page)
  Examples of complex real situations in diglossic languages
 Sinhala Language Page
 Speak Sinhala
 Anaphoric Binding in Colloquial Sinhala 

සිංහල භාෂාව
අනුරාධපුරය, යනු ශ්‍රි ලංකාවේ පෞරාණික අගනුවරකි
ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්ම රාජධානිය හා මුල්ම අගනුවරද මෙය වේ
අනුරාධපුර නගරය මේ වන විට යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම නගරයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත
ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු දිග තැනිතලාවේ මුහුදු මට්ටමින් අඩි 295 ක් පමණ උසින් අනුරාධපුරය පිහිටා තිබේ
අද උතුරු මැද පළාතේ අග නගරයයි
අනුරාධපුරය, වත්මන් අගනුවර වන ‍කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 205ක් පමණ උතුරින් උතුරු මැද පළාතේ මල්වතු ඔය අසබඩ පිහිටා ඇත
අනුරාධපුරය ශ්‍රී ලංකාවේ දීර්ඝතම රජධානියයි
ක්‍රිස්තු පූර්ව 4 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 11වන සියවස දක්වා අනුරාධපුර රාජධානියේ එනම් සිංහලේ අගනුවර වශයෙන් පැවතුනි
එම කාලය තුල දකුණු ආසියාවේ ඉතාම බලවත් සහ ස්ථාවර සහ කල්පවත්නා දේශපාලනික පාලන තන්ත්‍රයක් හා ජනජීවිතයක් පැවතුනි
එමෙන්ම එය ඉතා පොහොසත්, අනභිබවනීය සංස්කෘතියක් සහිත ශ්‍රේෂ්ඨ ශිෂ්ටාචාරයක් වී තිබුණි
දැනට වර්ග කිලෝමීටර 40කින් පමණ සමන්විත, විහාරාරාම විශාල ප්‍රමාණයකින් වටවුනු  අනුරාධපුර ‍පෞරාණික නගරය බෞද්ධ ලංකාව තුල ඉතා වැදගත් හා පූජනීය ස්ථානයක් ගනී
ලංකාවේ ප්‍රධානතම පුරා විද්‍යා ස්ථාන වලින් එකක් ලෙස අනුරාධපුර පෞරාණික නගරය හඳුන්වා දිය හැක
පු 4 වැනි සියවසේ ආරම්භ වී 11 වැනි සියවස දක්වා අනුරාධපුර රාජධානියේ අගනුවර ලෙස අනුරාධපුරය පැවතුනේය
මෙම කාලය තුල දකුණු ආසියාවේ දේශපාලන බලය හා නාගරික ජීවිතය සම්බන්ධයෙන් ගත් කළ වඩාත් ස්ථාවරව හා කල්පැවතුනු මධ්‍යස්ථානය ලෙස සැලකින
අනුරාධපුරය වර්ග සැතපුම් 16 ක් පුරා පැතිරුණු නගරයකි
ප්‍රාග් ඓතිහාසික ලෝහ යුගය
ඓතිහාසික මූලාශ්‍රයන්හි සටහන් වන පරිදි අනුරාධපුර නගරය අාරම්භ වී ඇත්තේ ක්‍රි
5 සියවෙසහි වුවත් පුරාවිද්‍යාත්මක තොරතුරු අනුව එහි ඉතිහාසය ක්‍රි
පූ 10 වැනි සියවස තරම් ඈතට දිව යයි
එහි කරන ලද පුරා විද්‍යා කැණීම් වලදී වඩා පූර්ව කාලයන්හි විසූ ජනයා සම්බන්ධ සාක්ෂ්‍ය ලැබී ඇතත් ක්‍රි
පූ 5 සියවසට එපිට කාලය පිළිබද තොරතුරු ඇත්තේ මද වශෙයනි
අනුරාධපුරයේ වැඩිදුර සිදු කරන ලද කැණීම් වලදී ‍මෙම පුරවරයේ පැවති ප්‍රාග් ඓතිහාසික ජනාවාසයන් පිළිබද තොරතුරු ලැබී ඇත
පූ 900 - 600 දක්වා විහිදුණ ප්‍රාග් ඓතිහාසික ලෝහ යුගයේදී ලෝහ තාක්ෂණය, කුඹල් කර්මාන්තය, අශ්වයන් භාවිතය, ගවයන් ඇති කිරීම සහ වී වගාවද පැවතුණ බව පෙනී යයි
පූ 700-600 අතර කාලෙය්දී අනුරාධපුරයේ ජනාවාසය හෙක්ටයාර් 50 ඉක්මවා වර්ධනය විය
නගරය ඊසාන දිගින් සහ වයඹ දිගින් පිහිටි ප්‍රධාන වරායයන් අතර උපායමාර්ගිකව වැදගත් වන පරිදි පිහිටියේය
වගා කළ හැකි සරු බිම් ඒ වටකොට පිහිටා තිබුණි
ආක්‍රමණිකයන්ගෙන් නගරය ආරක්ෂා කළ ස්වභාවික පවුරක් වූ ඝන වනාන්තරය නගරය හාත්පස අවුරා විය
පූර්ව ඓතිහාසික යුගය

ක්‍රි
පූ 500-250 අතර කාල පරාසයක විහිදුණ මෑත පූර්ව ඓතිහාසික යුගය වංශකතා ඇසුරින් අධ්‍යයනය කළ හැකිය
නගරද්වාර, වෙළෙඳපොළ ආදිය සහිතව නගරය ක්‍රමිකව සැලසුම් කරන ලද්දේ පණ්ඩුකාභය රාජ්‍ය සමයෙහිය
එසමයෙහි ආසියාවේ පැවති විශාලතම නගරයන්ගෙන් එකක් වූ එය ඒ වන විට වර්ග කිලෝ මීටරයක භුමි භාගයක් වසා සිටින්නට ඇතැයි සිතිය හැක

ආරම්භය
අනුරාධපුරයෙහි සැලැස්ම මහාවංශයෙහි විස්තර කෙරෙන්නනේ මෙසේය
පූ 4 සියවසෙහිදී පණ්ඩුකාභය රජතුමන් විසින් අනුරාධපුරය අගනගරය බවට පත් කරන ලද බවත්, මනා සංවිධිත සැලසුමක් අනුව නගරය සහ එහි උප නගරයන්ද පිහිටුවන ලද බවත් කියැවේ
"අභය වාපි" හෙවත් අභය වැවද එතුමන් විසින් කරවන ලදී
කාලවේල සහ චිත්තරාජ නමැති යක්ෂයන් උදෙසා දෙවොල්ද කරවනු ලැබීය
චේතියා නමැති යක්ෂණිය උදෙසා වෙළඹකගේ ස්වරූපයෙන් වූ පිළිරුවක් රාජ මාළිග පරිශ්‍රයේම ඉදි කරවන ලද අතර මේ සියළු යක්ෂ-දේවතාවන් උදෙසා වාර්ෂිකව පුද පූජා පැවැත්වීමද සිදු විය
නගරයේ සුසාන භූමිය, වදක භූමිය, පශ්චිම රාජිණියගේ දෙවොල, වෙස්සවණ උ‍දෙසා වූ නුග රුක, ව්‍යාධදේව උදෙසා වූ තල් රුක,  යෝනයන් සඳහා වාස භූමිය, ආත්ම පූජා මන්දිරය ආදිය පිහිටැවිය යුතු තැන්ද මෙතුමන් විසින් නියම කරන ලදී
වහලුන් නොහොත් චණ්ඩාලයන් විසින් කළ යුතු කාර්යයන් නියම කෙරුණු අතර ඔවුන් උදෙසා ග්‍රාමයක් වෙන් කරන ලදී
නිඝණ්ටයන්, තැන තැන සරන තවුසන්, ආජීවකයන් සහ බ්‍රාහ්මණයන් උදෙසා වාසස්ථාන ගොඩ නඟන ලදී
ග්‍රාම සීමාද නීර්ණය කරනු ලැබීය
අනුරාධපුරය අග නගරය බව‍ට පත් කරමින් ක්‍රි
පූ 4 සියවස තරම් ඈත යුගයකදී පණ්ඩුකාභය රජතුමන් විසින් බිහි කරනු ලැබූ සම්ප්‍රදාය ඉතා වැදගත් වේ
නගරයට සහ පූජනීය ස්ථානයන්ට කරනු ලැබූ සනීපාරක්ෂක සහ පරිපාලනමය සම්පාදනයන් විසින් පෙන්නුම් කෙරෙනුයේ කාලාන්තරයක් තිසිසේ නගරය කිසියම් මධ්‍යගත සැලැස්මකට අනුව සංවර්ධනය කෙරුණු බවය
පණ්ඩුකාභය රජතුමන්ගේ ඇවෑමෙන් එතුමන්ගේ පුත් මුටසීව රාජපදප්‍රාප්ත විය
හැට වසරක් වූ එතුමන්ගේ රාජ්‍ය පාලන කාලය තුළ අනුරාධපුර නගරය තවදුරටත් අගනුවර වශයෙන් පවත්වා ගත් අතර, බුදු සමය දිවයිනට හඳුන්වා දෙනු ලැබූ මුල් අවදියේදී වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරනු ලැබූ "මහාමේඝවන උද්‍යානය" (හෙවත් මහමෙවුනා උයන) පිහිටුවාලීමද එසමයෙහි සිදුවිය
බුදු රජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑමෙන් වසර 236 කට පසු ශ්‍රී ලංකාවට බුදු සමය හඳුන්වාදෙන ලද්දේ මුටසීව රජතුමන්ගේ ඇවැමෙන් රාජ්‍යත්වයට පත් එතුමන් පුත් දේවානම්පියතිස්ස රාජ්‍ය සමයෙහිදීය
ඉන්දියාවෙහි විසූ  අශෝක අධිරාජයා දේවානම්පියතිස්ස රජතුමන්ගේ සමකාලීනයෙක් විය
මෙම කාලය ක්‍රි
පූ 250 - 210 අතර කාලයයි
ලංකාවෙහි රාජ්‍යත්වයෙහි ආරම්භය සහ ආසියාවෙහි විශිෂ්ඨතම ආගමක් වූ බුද්ධ ධර්මය මත පදනම් වූ ශිෂ්ඨාචාරයක ආරම්භයද සනිටුහන් කෙරෙන්නේ මෙසමයෙහිය
හින්දු ආගම සහ අනුරාධපුරය

හින්දු වීර කාව්‍යයක් වූ රාමායණයෙහි එන අසුර රාජ රාවණයන්ගේ අගනගරය අනුරාධපුරයෙහි පිහිටි බව කියැවේ
පුරාවෘතයෙහි එන පරිදි රාමයන්ගේ අනුගාමිකයකු වූ හනුමන් විසින් නගරය දවාහළු කරනු ලැබීය
හින්දූන් අතර ජනප්‍රිය ඇති පුරාවෘතයෙන් කියැවෙන්නේ, අද වුවද අනුරාධපුරයෙහි කුමන ස්ථානයක කැණීමක් කළත් අළු ස්තරයක් දැකිය හැකිවන බවය
බුද්ධාගම සහ අනුරාධපුරය

බුදු දහමේ හඳුන්වා දීමත් සමඟම මෙම නුවර විසල් කැපීපෙනීමක් ලැබුවාක් මෙන්ම මහා ඉඳිකිරීම් යුගයක් ද ඇරඹුනි
මහා වංශය පවසන්නේ කුටකන්‍න තිස්ස රජු විසින් රියන් හතක් උස තාප්පයක් ජල අගලක් ඉදිරියෙන් පවතින පරිදි පලමු තාප්පය ඉදිකළ බවයි. පසුව වසභ රජු විසින් මෙය රියන් 11 සිට රියන් 18 දක්වා උස්කොට තවදුරටත් බලවත් කරන ලදි
එසේම රජු විසින් ශක්තිමත් දොරටු නිවස්න, වාසල් කඩ ඉදි කර ඇති අතර ඒවායෙහි නටබුන් අදද දැකිය හැක
මහා වංශය තව දුරටත් පවසන්නේ ඉදිකිරීම් හිදී නිමිති කියන්නන් සහ වාස්තු විදුවන් ගේ උපදෙස් ලැබූ බවය
දේශාටනයේ යෙදුන සුප්‍රකට ෆාහියන් හිමියන්ගේ වාර්තාවලට අනුව මෙම නගරයේ සැලැස්ම ‍හා ගොඩනැගීම දුටු උන්වහන්සේ අතිශය මවිතයට පත් වී ඇත
උන්වහන්සේ සඳහන් කරන අන්දමට නගරයේ ජනයා වසය කළ ප්‍රදේශය ප්‍රධාන වශයෙන් කොටස් දෙකකට බෙදී පැවතුනි
එක් කොටසක් වෙළඳුන්ට සහ අනිත් කොටස කෘෂිකර්මාන්තයෙන් යැපුන සමාන්‍ය ජනතාවටය
වෙනත් මූලාශ්‍රවලින් මෙම වෙළෙන්ඳන් ගැන තවත් විස්තර ලැබී ඇත
මෙහි සඳහන් වෙළඳුන්ගේ නිවාස ඉතා හොඳ තත්වයේ පොහොසත් ගණයේ ලා සැලකිය හැකි නිවාස විය
සමහර වෙළඳුන් විදේශිකයන් වූ අතර ඔවුන් දක්‍ෂිණ භාරතීය, මධ්‍යධරණී ප්‍රදේශ වලින් පැමිණියවුන් හා පර්සියානුවන් ලෙස හඳුනාගත හැක
මහාවංශය සඳහන් කරන පරිදි දේවානම්පිය තිස්ස රජතුමා සංඝයා වහන්සේලාගේ උපෝසථ කර්ම සඳහා අවශ්‍ය වන සීමාමාලක ආදිය නිමකරවා දී ඇත
රජතුමා හා වැසියන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දර්ශනය මත පිහිටා ජීවත් විය යුතු බව එතුමා තදින් විශ්වාස කළේය
බෞද්ධ විහාරාරාම ප්‍රසාද මන්දිර තැනීම ඇරඹීම සඳහා දේවානම්පිය තිස්ස රජතුමා විසින් මහාමේඝ උයනේ සීමා ලකුණු කර තැබීය
වාස්තු විද්‍යාත්මක නිර්මාණ

විසල් විහාර මන්දිර සංකීර්ණ සහ පැරණි ලෝකයේ උසම ගොඩනැගිලි මහා ගොඩනැගීම් යුගයක් ඇරඹිය
අදටත් ජේතවනාරාමය දාගැබ ලොව උසම ගඩොලින් තැනූ ගොඩනැගිල්ල වේ
දේවානම්පියතිස්ස රාජ සමයේ ලක්දිවට බුදු දහම පැමිණීමත් සමග කලා ශිල්ප පිළිබඳ මහත් උද්යෝගයක් ඇතිවිය
අනුරාධපුරයේ ගොඩනැගූ මුල්ම චෛත්‍යය වන්නේ ථූපාරාමයයි
එතැන් පටන් වෙහෙර විහාර විශාල ප‍්‍රමාණයක් වරින් වර රජ පැමිණි නර පතීන් විසින් අනුරාධපුරයේ ඉදිකර තිබේ
දුටුගැමුණු රජු කි‍්‍රස්තු පූර්ව 161 ත් 137 ත් අතර ඉදිකළ මිරිසවැටිය හා රුවන්මැලි සෑය සුවිසල් දාගැබ් ඉදිකිරිමේ මූලාරම්භයයි
පසු කළෙක වළගම්භා රජු අභයගිරියත් මහසෙන් රජු ජේතවනාරමයත් ඉදිකළහ
ශී‍්‍ර ලංකාවේ විශාලතම චෛත්‍ය තුන වන්නේ රුවන්මැලිසෑය, අභයගිරිය හා ජේතවනරාමයයි
අනුරාධපුරයට යන බොහෝ දෙනෙකුගේ අපේක්ෂාව වන්නේ අටමස්ථාන වන්දනා කිරීමයි
කලින් කල අටමස්ථාන ලෙස හැඳින්වූ ස්ථාන වෙනස් වුවද ශී‍්‍ර මහා බෝධිය, ලෝවාමහාපාය, රුවන්වැලි සෑය, අභයගිරිය, ථූපාරාමය, ජේතවනාරාමය, ලංකාරාමය සහ මිරිසවැටිය අටමස්ථාන ලෙස සළකණු ලැබේ
මහා විහාරය සම්මත ථෙරවාදී බුදු දහමේ මධ්‍යස්ථානය වූ අතර එය ක්‍රි
249 දී දේවානම් පියතිස්ස රජු විසින් ඉදිකරන ලදි
අභයගිරි විහාරය මහායාන බෞද්ධයන් විසින් පිහිටුවන ලදි
275-310 කාලයේ රජ කළ මහසෙන් රජු විසින් අභයගිරි විහාරය සහ මහා විහාරය අතර ජේතවනාරාම විහාරය ඉදිකළේය
නගරාසන්නයේ අති විසල් ස්තූප සහිත වූ ප්‍රධාන විහාර ඉදිකෙරුණි
මහා විහාරයට අයත් මහා ස්තූපය, ශ්‍රි මහා බෝධිය, ථූපාරාමය ආදිය නගරයට දකුණින් ඇත
අභයගිරිය උතුරින්ද, පුබ්බාරාමය නැගෙනහිරින්ද, තනොවාන ඊසාන දෙසින්ද ගිණිකොන දෙසින් ජේතවනාරාමයද පිහිටා තිබේ
ශ්‍රී දළදා වහන්සේ අනුරපුරයට ගෙන ආවේ කීර්ති ශ්‍රී මේඝවර්ණ රජතුමන් ගේ කාලයෙහිය
දළදා වහන්සේ වැඩසිටි ගොඩනැගිල්ල දම්මචක්ක ලෙස හැදින්වේ
වසරක් පසා පෙරහරින් එය අභයගිරිය වෙත ගෙන ගොස් දළදා ප්‍රදර්ශණයක් පැවැත්විය
අනුරාධපුරයේ දැවැන්ත වාරිමාර්ග ක‍්‍රමයක්ද දැකිය හැකියි
ඉන් පළමුවැන්න වන්නේ පණ්ඩුකාභය රජතුමා විසින් කරන ලද අභයවාපී නැමැති වැවයි. අද එය බසවන්කුලම ලෙස හැඳින්වේ
තිසා වැව, නුවර වැව ආදී වාරිකර්මානත කරමින් අනුරපුර රජ දරුවෝ ලක් පොළොව අස්වැද්දුහ
සවිමත් පාලම් ද සහිතව ඉතාමත් විධිමත් මාර්ග පද්ධතියක්ද අනුරාධපුර පැරණි නගරයේ දැකිය හැක
නගරයේ දියුණුව 
අනුරපුර නගරය පූජා මධ්‍යස්ථානයක් මෙන්ම පරිපාලන මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස ජනප්‍රිය වීම විශාල ජනගහනයක් නගරයේ තිර පදිංචිය සඳහා පෙළඹවීය
එබැවින් වැඩිවෙන ජනගහනය උදෙසා වාසය සඳහා වූ පහසුකම් වැඩිදියුණු විය
වසභ රජු විසින් උමං ජල මඟ ජාලයක් හරහා ජලය සැපයෙන පොකුණු සමූහයක් ඉදිකොට නගරයට ජලය සැපයීය
කෘෂිකර්මාන්තයට අවශ්‍ය ජලය සැපයීම සඳහා තිස්ස (තිසා) වැව, නුවර වැව සහ අභය(වාපි) වැව තැනවීය
මල්වතු ඔය හරස් කොට අක්කර 4408 (17.84 km²) පුරා නච්චදූව වැව තැනවීය
නගරයට උයන් ද ලැබුණි
තිසා වැව මත්තෙහි පවතින රනමසු උයන ඉන් එකකි
නමුත් එය රජ පවුලෙහි සාමාජිකයන් සඳහා පමණක් වෙන් වුනි
සෞඛ්‍ය රැකීම සහ අධ්‍යාපනය යනු පරිපාලන විසින් සැලකිල්ල දැක්වූ අනෙකුත් කාරණා වේ
නුවර තුල ආරෝග්‍යශාලා බොහොමයක් විය
හතරවන සියවසයෙහි රජ වූ දෙවනි උපතිස්ස රජු අන්ධයින්ට සහ ආබාධිතයන්ට නිවෙස හා නේවාසිකාගාර ඉදි කළේය
ව. 337-365 දක්වා රජ කළ මහා වෙදදුරෙක් ලෙස කීර්තියට පත් බුද්ධදාස රජතුමා, සෑම ගම්මාන 10 කටම වෛද්‍යවරයකු පත් කළේය
ගොවි බිම් වලින් එන ලැබීම් වලින් 10න් කොටසක් එම වෙදදුරන් ගේ නඩත්තුව සඳහා වෙන් කෙරුණි
සෑම ගමකම රෝගීන් සඳහා වෙදහලක් (සරණක්) පිහිටවීය
සතුන්ට වෙදකම් කිරීම උදෙසා පවා වෛද්‍යවරු පත් කැරුණි
ව. 914 සිට 923 දක්වා රජකම් කළ පස්වන කස්සප (කාශ්‍යප) රජු අනුරාධපුර දකුණු වාසල්කඩ සමීපයෙහි රෝහලක් ඉදි කළේය
සේන ඇමතියා විසින් දස වන සත වසෙහි මංගල වීදිය ආසන්නයෙහි රෝහල් ඉදි කළ බව පැවසේ
වෛද්‍ය පහසුකම් ගැන ඉතිහාසය, ක්‍රි
4 වන සියවස වූ පණ්ඩුකාභය රජු නගරයේ සනීපාරක්ෂාව සඳහා රෝහලක් ඉදිකිරීම දක්වා දිව යයි
නගරය පිරිසිදුව තබා ගැනීම විශාල ශ්‍රම බලකායකට පවරා තිබුණි
මහා නගරය 
ක්‍රිස්තු වෂර්‍ වල ආරම්භක කාලයේ අනුරාධපුර නගරය එහි උපරිම තලයට පැමිණුනි
වර්‍ග සැතැප්ම 256ක (663 km²) වපසරියක් වටකොට ඉදි කෙරුනු සැතැප්ම 16 (26km) බැගින් දිග  දිග බැමි (තාප්ප), එහි වූ ජනගහනය, අලංකාර දෙවොල්, මහජන මන්දිර හා ගත් කල නිනෙවෙ(හ්) සහ බැබිලෝනියා ශිෂ්ඨාචාරයන් එකල සිටි උපරිම තලයට සමව අනුරාධපුරය ද පැවතුනි
පෞරාණික ලෝකයේ තිබූ වඩාත්ම සංකීර්‍ණම වාරිමාර්ග පද්ධතිය සහිත වූ මෙම නගරය පිහිටියේ වියලි කලාපය තුල වුවත් පරිපාලනය විසින් වැව් තනා පෙදෙසම වාරිමං තනන ලදි
මෙම බොහෝ වැව් අද ද පවතී
මේ වන විට ලොව පවතින පැරණිතම ජලාශ ලෙස මේවා සැලකේ.

අනුරපුර බිඳවැටීම 
පණ්ඩුකාභය රජුගෙන් ආරම්භ වී දේශීය රජවරු 109 දෙනෙකු විසින් පාලනය කරන ලද අනුරාධපුර රාජධානිය කි‍්‍රස්තු වර්ෂය 1017 දී සොළී ආක‍්‍රමණයෙන් පසු බිඳ වැටුණි
මෙම මහා නගරය ක්‍රි
5 වන සියවසයෙහි සිට ක්‍රි
ව. 1017 දක්වා ලංකාවේ අගනගරය ලෙස පැවතුනි
එහි පසුබැස්ම ඇරඹියේ දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණයන්ට එරෙහිව දිගින් දිගටම වූ යුද වැදීම නිසා රාජධානිය ආර්ථිකමය අතින් දුප්පත් වීමය
ව. 1017 දී චෝල අක්‍රමණික හමුදාව අනුරාධපුරය ආක්‍රමණය කළ අතර එය අතහැර ඊට සාපේක්‍ෂව ආරක්‍ෂිත පොළොන්නරුවට පරිපාලන නගරය ගෙන ගියේය
අවසන් පාලකයා වූයේ පස්වැනි මිහිදු රජුය
සොළීන් පළවා හළ පළමුවැනි විජයබාහු රජු අනුරාධපුරයේ මාළිගාවක් තනවා එහි සිය රාජභිෂේකය පැවැත්වූවද ඔහු පොළොන්නරුව තම රාජධානිය කර ගතතේය
විජයබාහු, මහා පරාක‍්‍රමබාහු සහ නිශ්ශංකමල්ල වැනි රජවරු වරින් වර අනුරාධපුරය ප‍්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළද එය ක‍්‍රමයෙන් වනගතවී ගියේය
කි‍්‍රස්තු වර්ෂ 1448 අපේ‍්‍රල් 10 වැනිදා හයවැනි පරාක‍්‍රමබාහු රජුගේ චන්ද්‍රවති කුමරිය අනුරාධපුරයේදී උලකුඩය දේවී නමින් අභිෂේක කොට සුන්දර පාණ්ඩ්‍ය නම් කුමරුවකුට සරණපාවා දීම අනුරාධපුරයේ සිදුකරන ලද අවසන් රාජකීය උත්සවයයි
නගරයට සහ එහි වූ වාරි සංකීරණයට වූ අති මහත් විනාශය හේතුවෙන් එය සම්පූර්ණයෙන් ම අතහැර අවුරුදු දහසකට ආසන්න කාලයක් ජරාවාස වන්නට හැරුණි
නැවත 1873 දී අනුරාධපුර කච්චේරිය පිහිටුවා රජයේ ඒජන්ත වරයෙකු පත්කිරීමෙන් පසු අනුරාධපුර පැරණි නගරය එළි පෙහෙළි කොට පුරාණ ගොඩනැගිලි පිළිබඳ පර්යේෂණ ආරම්භ කෙරිණි
නටබුන් 
අනුරාධපුරයේ නටබුන් ප්‍රධාන ලෙස වර්ග තුනකට බෙදේ, එනම්, දාගැබ්, විහාර මන්දිර සහ පොකුණු ලෙසය
දාගැබ් අඩි කිහිපයක සිට අඩි 1100 (340m) පමණ වට ප්‍රමාණය දක්වා විහිදෙන ආකාරයෙන් විවිධ ප්‍රමාණයෙන් දක්නට ලැබේ
සමහර දාගැබ් වැසියන් විසිපන්දහකට පමණ විසිය හැකි නගරයක් ඉදිකිරීමට යෙදවිය හැකි පෙදරේරු වැඩ වලින් යුක්ත වෙයි
ඔසවන ලද ශෛලමය වේදිකා මත හා ගල් කණු මත කෙර වූ විහාර මන්දිර සෑම දෙසකම දක්නට ලැබේ
මේ අතරින් ක්‍රි
164 දී දුටු ගැමුණු මහරජතුමා විසින් කරන ලද ලෝවාමහාපාය මහත් පරසිඳුය
සෑම තැනකම පාහේ විසිර ඇති පොකුණු නෑමට සහ බීමට ජලය සැපයීමට ඉදි කොට තිබේ
245 වසර තෙක් දිව යන ලොව දීර්ඝතම ලිඛිත අතීතයක් ඇති ජය ශ්‍රී මහා බෝධිය ද නගරයෙහි පිහිටා තිබේ
වෙනත් නටඹුන්
අනුරාධපුර පූජනීය නගරය හා ඒ අවට තවමත් නිසි ලෙස හඳුනා නොගත් හා පුරාවස්තු මංකොල්ලකරුවන්ගේ ග්‍රහණයට නතුවූ පුරා විද්‍යා ස්ථාන බොහොමයක් පවතී
ඉන් සමහරක් දෙමළ ආක්‍රමණිකයන් විනාශ කොට ගොස්ය
සංචාරකයන් හෝ වන්දනාකරුවන් මේවාට වැඩි අවධානයක් යොමු නොකරන අකර ඒවා පිළිබඳව තොරතුරුද අල්පය
එමෙන්ම ශ්‍රේෂ්ඨ අවුකන පිළිම වහන්සේද අනුරාධපුර ප්‍රධාන නගරයෙන් ඈත්ව පිහිටීම නිසා වැඩි අවධානයකට ලක් නොවන්නේය
ජන සංයුතිය 

මූලාශ්‍රය
සම්බන්ධය 
 අනුරාධපුර ඓතිහාසික සහ ආගමික ස්මාරක, කේ.එම්.අයි. ස්වර්ණසිංහ, ගොඩගේ පොත් මැඳුර
2003. ISBN 955-20-6016-8
 අනුරාධපුර විහාරාරාම, ශරත්වත්තල, සංස්කෘතික කටයුතු අමාත්‍යංශය
1989. 
Harischandra, B
The Sacred City of Anuradhapura, Reprint
New Delhi, Asian Educational Services, 1998.
Nissanka, H
Maha Bodhi Tree in Anuradhapura, Sri Lanka
The Oldest Historical Tree in the World, New Delhi 1996, (Reprint
Vikas)
 R
Coningham
The Origins of the Brahmi Script Reconsidered
The New Evidence from Anuradhapura, Minerva 8(2)
27-31, 1995.
R
Anuradhapura Citadel Archaeological Project
Preliminary Results of a Season of Geophysical Survey
South Asian Studies 10
179-188, 1994.
A
Seneviratne
Ancient Anuradhapura The Monastic City, Archaeological Department of Sri Lanka
310, 1994.
S
Burrows, The Buried Cities of Ceylon - A Guide Book to Anuradhapura and Polonaruwa Reprint, p
120, 1999.

මේවාද බලන්න 

 ඉසුරුමුණිය
 රන්මසු උයන (මඟුල් උයන)
 වෙස්සගිරිය
 රත්න ප්‍රාසාදය
 රජ මාලිගා
 දක්ඛිණ ස්ථූපය
 සේල චේතිය
 නඛා වෙහෙර
 කිරිබත් වෙහෙර
 කුට්ටම් පොකුණ
 සමාධි පිළිමය
 තොළුවිල බුද්ධ ප්‍රතිමාව

අඩවියෙන් බැහැර පි‍ටු 

 SriLanka Information Group = only srilanka

 Full text of the Mahavamsa, Chap
X

The Sacred City of Anuradhapura 
UNESCO World Heritage List -  Sacred City of Anuradhapura
Anuradhapura
The Official Website of the Ancient Tantirimale Viharaya 
Official website of the Sri Lanka Tourism Board 
Anuradhapura in AsiaExplorers
List of traditional names for cities in the North and East
Lankadeepa
Anuradhapura

මූලාශ්‍ර 

බුදු දහම
ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිහාසය
ශ්‍රී ලංකාවේ ලෝක උරුම අඩවි
අගනගර - ශ්‍රී ලංකාව
ශ්‍රී ලංකාවේ නගර සහ ගම්මාන
අනුරාධපුර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක
 අනුරාධපුර පෞරාණික
භවය තුළ සිටින සත්ත්වයාගේ ස්වභාවය නම්, භවය තුළ යථොක්ත ආදීනව විඳිමින් භවයටම ඇලුම් කිරීමයි
අරියපරියෙසන සූත්‍රයෙහි මෙය බුදුන් වහන්සේ පැහැදිලි කළහ
ජාතිය ජරාව මරණය ස්වභාව කොට ඇති සත්වයා ජාති ,ජරාව හා මරණය ස්වභාව කොට ඇත්තක්ම සොයන බවත් මෙය අනාර්ය පර්යේෂණයක් බවත් ,එහි පෙන්වා දී ඇත
මේ නිසා ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ ධර්මතා සෙවීම ආර්ය පර්යේෂණයකි
බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පටිච්ච සමුප්පාද දේශනාවට අනුව භවයක් ලැබීමට හේතු වන ප්‍රධානතම කරුණ උපාදානය බව ‘උපාදාන පච්චයා භවො’ යනුවෙන් සූත්‍ර දේශනාවල දැක්වේ
මෙහි ‘උපාදානය’ යනු, දැඩිව අල්ලා ගැනීම යි
කවරක් දැඩිව ගනී ද යන්න විග්‍රහ කිරීම සඳහා උපාදාන හතරක් දක්වා ඇත
1. කාම උපාදානය, 2. දිට්ඨි උපාදානය, 3. සීලබ්බත උපාදානය, 4. අත්තවාද උපාදානය යනුවෙනි
රන්, රිදී, මුතු, මැණික්, පුත්‍ර, දාරාදී කාම වස්තුන් මාහැඟි වස්තුන් ලෙස දැඩිව සිතින් අල්වා ගැනීම, කාම භවයක් ලැබීමට හේතුවෙයි
එකී කාම වස්තුන් භුක්ති විඳීමේ ආශාවෙන් අකුසල කර්ම කරන අය අපායෙහි උපදිති
එසේම එකී කාම වස්තූන් පතා පින් කරන අය මනුෂ්‍ය හා දිව්‍ය ලෝකවල උපත ලබති
රූපාවචර ධ්‍යාන වඩා එකඟ වූ සිත් ඇති ඇතැම්හු මිනිස් ඇස ඉක්ම වූ දිව්‍ය චක්‍ෂුසය උපදවා අතීතයෙහි ආත්මභාව හතළිස් දහසක් පමණ ද අනාගතයෙහි ආත්ම හතළිස් දහසක් පමණ ද දකිති
මෙසේ දකින ඔවුහු ලෝකය ශාස්වත හෙවත් සදාකාලික බව සිතා එයම දැඩි කොට ගනිති
මෙය වූ කලී මිථ්‍යා දෘෂ්ටියකි
එම මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් යුතු වූවෝ දුන් දෙයෙහි විපාක නැත
යනාදී වශයෙන් සිතා කරනු ලබන කර්ම අනුව භවයක් ලැබේ
මෙය දෘෂ්ටි උපාදානය යි
මෙයින් ශුද්ධිය වේ යැයි සිතා, ශීල ව්‍රත, ගෝ ව්‍රත අජ ව්‍රත ආදිය අනුගමනය කිරීම, සීලබ්බත උපාදාන නම් වෙයි
එකී ව්‍රත අනුගමනය කිරීමෙන් මේ ලෝකයෙහි හෝ වෙනත් රූප හෝ අරූප භවයක සැප ලැබේ යැයි සිතා කර්ම කිරීමෙන් ලබන භවය කර්ම භවය යි
එයින් ලබන උපත භව උප්පත්තියයි
රූපය ආත්මය ආදී වශයෙන් විසි වැදෑරුම් ලෙස ගැනීම නැතහොත් සත්ත්වයා මියයන විට පරලොව ඉපදීමට යන ආත්මයක් ඇත යන ආදී වශයෙන් ආත්ම සංකල්පයක් දැඩිව සිතින් අල්වා ගැනීම, අත්තවාද උපාදනයයි
මේ නිසා මෙකී උපාදානය හෙවත් දැඩිව සිතින් අල්වා ගැනීම නිසා කර්මානුරූප ලෙස සත්ත්වයාට ඉහත විස්තර කළ පරිදි වූ භවයක් හිමි වෙයි
දීඝ නිකායේ මහානිදාන සූත්‍රය බුදුදහමේ වැදගත්ම සූත්‍රයක් ලෙස සැලකෙයි
එම සූත්‍රයෙහි බුදුන් වහන්සේ මෙසේ වදාරා ඇත
‘ආනන්දය, එහෙයින් යම් මේ උපාදානයක් වේ ද, මෙයම භවයට හේතුව ය
මෙයම නිදානය ය, මෙයම සමුදය ය, මෙයම ප්‍රත්‍යය (තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු, එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො භවස්ස, යදිදං උපාදානං) මේ නිසා උපාදාන නැති කිරීමෙන්ම භව නිරෝධය කළ යුතු වෙයි
උපාදානය නැති කිරීමට නම් රූප තෘෂ්ණාව, ශබ්ද තෘෂ්ණාව, ගන්ධ තෘෂ්ණාව, රස තෘෂ්ණාව, ස්පර්ශ තෘෂ්ණාව හා ධර්ම තෘෂ්ණාව නැති කිරීම අවශ්‍ය ය
මෙසේ හේතුඵල න්‍යාය අනුව කල්පනා කිරීමේදී දුක නැති කිරීමේ ක්‍රමවේදය සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් දත යුතු වෙයි
මනෝ විද්‍යාත්මක විශ්ලේෂණයකින් ද භව සංකල්පය පිළිබඳ හැදෑරීමක් කළ හැකි ය
එනම් බුද්ධ දේශනාවල බොහෝ තැන්වල දක්නට ලැබෙන ‘එතං මෙ එසො හමස්මි එසො මෙ අත්තා’ යන ප්‍රකාශය අනුව සිතීමෙනි
මෙහි තේරුම වන්නේ මෙය මගේ ය
මේ මම වෙමි, මේ මගේ ආත්මය’ යන්න යි
මෙම පද පිළිවෙළ ත්‍රිපිටකයේ කිසිදු තැනක වෙනස් නොවෙයි
ඒ අනුව සත්වයකුගේ චින්තන රටාව තුළ මුලින්ම ඇතිවන්නේ මගේ යන සංකල්පනාව යි
උපාදානය යනු ද, මගේ් යන හැඟීමයි
තෘෂ්ණාව ඇති කවර කෙනකුට හෝ මගේ යන ආකල්පයෙන් බැහැර විය නො හැකි ය
මගේ අත, මගේ පය, මගේ් මුහුණ, මගේ බිරිය, මගේ පුතා, මගේ රැකියාව, මගේ තත්ත්වය, මගේ ගෞරවය යනාදී මෙම සංකල්ප, තෘෂ්ණාවේ ඵලය
මගේ යන සංකල්පය තහවුරු වූ තරමට ‘මම’ යන හැඟීම තීව්‍ර වේ
තවත් විධියකින් කිවහොත් මගේ යන හැඟීමෙන් දැඩිව අල්ලා ගත් දේ ශක්තිමත් ලෙස පවතින විට ‘මම’ වශයෙන් සමාජය ඉදිරියේ පෙනී සිටීමට උත්තේජනයක් ඇති වෙයි
මෙය තමා විසින්ම කරන ලද්දක් ලෙසයි බාලයා සිතන බවත්, එහෙයින්ම ඔහුගේ ඉච්ඡාව හා මානය වැඩෙන බවත් ධර්මයෙහි සඳහන් වේ
අනෙක් අතින් කෙනෙකුට මගේ යැයි ගතයුතු යමක් නැති කල්හි මම කුමට ද
යන හැඟීම උපදී
නිදසුනක් ලෙස සුනාමිය වැනි උපද්‍රවයක් හෝ නාය යාමක් සුළි සුළඟක් වැනි ස්වභාවික උපද්‍රවයක් නිසා ගේ දොර දූ දරු ආදී මගේ යැයි ගතයුතු වූ වස්තු අහිමි වූ පුද්ගලයකු ගැන සිතමු
එබඳු අත්දැකීමකට මුහුණ පෑ පුද්ගලයකුට මම යන හැඟීමෙහි සාරවත් බවක් නො පෙනෙයි
මම වශයෙන් ගත හැකි යමක් නැති බව වැටහෙයි
මේ පිළිබඳ ඉතා පැහැදිලි හා වටිනා විස්තරයක් මජ්ක්‍ධිම නිකායේ අලගද්දූපම සූත්‍රයෙහි දක්නා ලැබේ
එම සූත්‍රයෙහි බුදුන් වහන්සේ ශෝක, පරිදේව, දුක්ඛ, දෝමනස්සයන් හා හිස අත් බැඳ හැඬීම් වැළපීම් ආදිය මගේ යැයි ගැනීම නිසා ඇතිවන බව වදාරති
එසේ නො වන උපාදානයක් ලෝකයෙහි ඇත්නම් එය ගැනීමට උපදෙස් දෙන උන්වහන්සේ, එනමුත් එබඳු උපාදානයක් ලෝකයෙහි විද්‍යමාන නොවන බව පෙන්වා දෙති
එබැවින් යමක් මගේ් යැයි ගැනීම උපාදානය ලෙසත් එයින් ශක්තිමත් වන මම යන හැඟීම භවය ලෙසත් අර්ථකථනය කළ හැකි ය
මම යන හැගීම තහවුරු වූ විට ආත්මීය වශයෙන් ගැනීමේ උත්තේජනය ඇති වෙයි
එබඳු තැනැත්තා භවයෙන් නිදහස් නොවෙයි