Minuri/sinhala-corpus-wikipedia huggingface dataset:
පිවිසුම් ද්වාරයේ වූ කැටයම් "පාෂාණයේ සුමට ස්වභාවයත්, නිර්මාණයේ වූ සමමිතික ස්වභාවයත්" විදහා පායි
මෙලෙසින් සම්පූර්ණ දේවාලයම බාහිරින් අතිශයින් කැටයම් කොට ඇත
උසස් අයුරින් නිර්මාණය කොට ඇති මෙම කැටයම් අලංකෘත කිරීමේ දී තියුණු රේඛා භාවිතා කොට තිබේ
දේවාල සංකීර්ණයේ සෙසු දේවාලවලට සාපේක්ෂව මෙම දේවාලයේ ඇති වෘත්තාකාර, සර්පිලාකාර හෝ තරංගාකාර කැටයම්, ජ්‍යාමිතික රටා, සිංහ රූප සහ වෙනත් මෝස්තර දේවාලයට දර්ශනීය ස්වරූපයක් ලබා දේ
මෙහි පිවිසුමේ අභ්‍යන්තර අවකාශය මණ්ඩප තුනකින් සමන්විත ය
මේවා ක්‍රමයේන උසින් සහ පළලින් වැඩිවන අයුරින් නිමවා ඇත
අභ්‍යන්තරයේ ශිව දෙවියන්ට පිදූ කුඩා කුටීරයක් ඇත
මීට අමතරව ශිවගේ භාර්යාව වන පාර්වතී දෙවඟනට පිදූ කුටියක් ද වේ
මධ්‍යයේ වූ ගර්භගෘහය තුළ ශිව ලිංගය දක්නට ලැබේ
ගර්භගෘහයේ ඇතුළත කුටිය එකිනෙකා හා අන්තර්සම්බන්ධ පැසේජයන්ගෙන් සමන්විත ය
මේවායේ පැති සහ ඉදිරි සඳලුතල දැකගත හැක
ගර්භගෘහයේ සඳලුතල ඔස්සේ ලැබෙන ආලෝකය මඳ හෙයින් දේවාලයේ බාහිර පෙදෙස් හා සැසඳීමේ දී මෙම කලාපයේ ඇත්තේ "ගුහාවක වැනි ස්වරූපයකි"
දේවාලයේ ඇතුළු ශාලාවල සහ ඒවායේ බාහිර මුහුණත්වල දෙවිවරුන්, දෙවඟනන්ගේ, සංගීතඥයන්ගේ සහ අප්සරාවන් නිරූපිත අලංකෘත කැටයම් දැකගත හැක
ශාලාවේ වූ දැවැන්ත කුළුණුවල "ලියවැල් මෝස්තර" දක්නට ලැබේ
ශාලාවල කෙළවරවල් අතර කැටයම් කළ රටාවන් දැකගත හැක
ගර්භගෘහයට ඉහළින් ප්‍රධාන ශිඛරයක් දැකගත හැක
සෙසු මණ්ඩපවලට ඉහළින් තවත් ශිඛර දෙකක් පිහිටා ඇත
මේවා ද "අර්ධ ගෝලාකාර, පියගැට ස්වරූපයේ, පිරමිඩාකාර, උසින් යුත්" ව්‍යූහ වේ
ප්‍රධාන ශිඛරය වාට එකිනෙක හා සම්බන්ධ කුඩා ශිඛර මාලාවක් පිහිටා ඇත
මේවා මධ්‍ය හරයක් වටා පිහිටි කුඩා ශිඛර සමූහ වශයෙන් පිහිටි අතර, මේ නිසා දේවාලයට ශිව දෙවියන් වාසය කරන්නේ යැයි පැවසෙන හිමාලයේ කෛලාස පර්වතයේ වැනි විෂම ස්වරූපයක් හිමි වී ඇත
මෙම ලක්ෂණය මෙහි බොහෝ දේවාලවල ද දැකගත හැක
දේවාලයේ බාහිර බිත්ති ප්‍රතිමා සහිත තිරස් කැටයම් තීරු තුනකින් සමන්විත ය
මෙම කැටයම් සහිත තිරස් තීරු හිරු එළිය පතිත වූ විට, දීප්තිමත් ව පෙනේ
මේ නිසා දෙවොලේ ගෘහනිර්මාණ අංගවලට රිද්මයානුකූල ස්වභාවයක් හිමිව ඇත
මෙහි ඇතුළත් දේව රූප අතර, අග්නි හෙවත් ගිනි දේවතාවා බහුලව දක්නට ලැබේ
එසේම ශෘංගාරාත්මක දසුන් සහිත ප්‍රතිමා රැසක් දෙවොල වටා වූ අවකාශවල කැටයම් කොට ඇත
මේවා සංචාරකයන්ගේ නොමඳ ආකර්ෂණයට හේතු වී ඇත
මෙම ශෘංගාරාත්මක ප්‍රතිමා කලාත්මක අයුරින් නිමවා ඇති අතර මේ අතුරින් සමහරක් මිථුන (මෛථුන්‍යයේ යෙදෙන) ඉරියව්වලින් යුක්ත වේ
එහිදී පරිවාර සේවිකාවන් මෛථුන්‍යයේ යෙදෙන යුවළට ආධාරවනු නිරූපිත ය
මෙහි එක්තරා මෛථුන්‍ය දර්ශනයක යෝගී ඉරියව්වක් අයුරින් "හිස යටිකුරු අතට පිහිටන පරිදි සිටින" පුරුෂයකු සංසර්ගයේ යෙදෙන අයුරු නිරූපිත ය
මේවායේ අවකාශ අතර මාතෘ දේවතාවියන් සත්දෙනා සමග ගනේෂ සහ වීරභද්‍ර පෙනී සිටින සප්තමාත්‍රික කැටයමක් ද වේ
මෙම බියකරු ආරක්ෂ දේවතාවියන් සත්දෙනා පහත පරිදි වේ
බ්‍රහ්මයාගේ හංසයා මත හිඳගත් බ්‍රාහ්මි
ශිවගේ නන්දි ගවයා මත හිඳගත් මහේෂ්වරී
කුමාරි
ගරුඩා මත හිඳි වෛෂ්ණවී
වරාහ-හිසැති වරාහි
සිංහ-හිසැති නරසිංහි දේවතාවිය සහ ඡන්ද හා මුන්ද අසුරයින් මැඬලන ඡමුන්දා දේවතාවියයි‍
ආශ්‍රේයයන්

ග්‍රන්ථාවලිය

වැඩිදුර කියවීමට
 මිචෙල්, ජෝර්ජ්
සිං, ස්නේහාල්
Hindu temples of India  (PDF)
 Khajuraho temples (PDF)
 Surface, Space and Intention
The Parthenon and the Kandariya Mahadeva
ග්‍රෙගරි ඩී. ඇලස්
History of Religions, වෙළු
28, අං
1, අගෝස්තු 1988, පිටු
1–36.

බාහිර සබැඳි

 කන්දාරියා මහාදේව දේවාලයේ පින්තූර සහිත වෙබ්අඩවිය
 ඛජුරාහෝ දේවාලවල වාස්තු විද්‍යාව 

1050දී නිමකෙරුණු ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යූහ
11වන සියවසේ හින්දු දේවාල
මධ්‍ය ප්‍රදේශ්හි ශිව දේවාල
ඛජුරාහෝ
ඛජුරාහෝවේ හින්දු දේවාල
ඛජුරාහෝ ස්මාරක සමූහය යනුවෙන් හඳුන්වන්නේ ඉන්දියාවේ මධ්‍ය ප්‍රදේශ්හි පිහිටි හින්දු සහ ජෛන දේවාල සමූහයකි
මෙය ජාන්සි ප්‍රදේශයේ සිට 175 km (සැත
109) ගිනිකොනදිගින් පිහිටයි
මේවා ඉන්දියාවේ යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවි අතුරින් එකකි
මෙම දේවාල ඒවායේ නගර-ආරේ ගෘහනිර්මාණ ලක්ෂණ සහ ශෘංගාරාත්මක ප්‍රතිමා හේතුවෙන් ප්‍රචලිත ය
ඛජුරාහෝ දේවාල බොහෝමයක් ක්‍රි
ව. 950 සහ 1050 අතර කාලයේ චන්දේල රාජවංශය විසින් ඉදිකළ දේවාල වේ
ඓතිහාසික වාර්තා අනුව, 12වන සියවස වන විට ඛජුරාහෝ දේවාල භූමියේ වර්ග කිලෝමීටර 20ක භූමියක් පුරා පැතිරුණු දේවාල 85ක් පැවති බව සඳහන් වුව ද, ඉන් වර්තමානයේ දැකගත හැකි වන්නේ  වර්ග කිලෝමීටර 6ක භූමියක පැතිරි දේවාල 20ක් පමණි
මෙම ඉතිරිව ඇති දේවාල අතුරින් කන්දාරියා මහාදේව දේවාලය අතිශයින් විස්තරාත්මක ප්‍රතිමා රාශියකින් විසිතුරු කර ඇත්තේ ඉන්දීය කලාවේ මහිමය කියාපාමිනි
ඛජුරාහෝ දේවාල සමූහය එකට තනා තිබුණත්, ඒවා ප්‍රධාන ආගම් දෙකකට අයත් ඒවා වේ
එනම් හින්දු ආගම සහ ජෛන ආගමයි
මෙමගින් හින්දූන් සහ ජෛනයින් අතර තිබූ ආගමික විවිධත්වය හා පිළිගැනීම නිරූපණය වේ
පිහිටීම 

ඛජුරාහෝ ස්මාරක සමූහය පිහිටියේ ඉන්දියාවේ මධ්‍ය ප්‍රදේශ් ප්‍රාන්තයේ ඡතර්පූර් දිස්ත්‍රික්කයේ ය
එය නව දිල්ලියේ සිට 620 km (සැත
385) ගිනිකොනදිගින්  පිහිටා ඇත
මෙම දේවාල පිහිටි කුඩා නගරය ද ඛජුරාහෝ නම් වේ
එහි ජනගහනය 20,000ක් පමණ ය
(2001 සංඛ්‍යාලේඛන අනුව)

ඛජුරාහෝවේ පිහිටි ඛජුරාහෝ සිවිල් ගුවන් තොටුපළ (IATA කේතය
HJR) මගින් දිල්ලි, අග්‍රා, වරාණාසි සහ මුම්බායි වෙත ගුවන් ගමන් දියත් කෙරේ
මෙම භූමියට දුම්රිය මාර්ග ඔස්සේ ද ළඟාවිය හැකි අතර, ආසන්නතම දුම්රියපළ ස්මාරක පිවිසුමේ සිට කිලෝමීටර හයක් පමණ දුරින් පිහිටා ඇත
මෙම ස්මාරක පිහිටියේ නැගෙනහිර-බටහිර දෙසට දිවෙන ජාතික ප්‍රධාන මාර්ගය 75 සිට කිලෝමීටර 10ක් පමණ දුරින් වන අතර, ඡතර්පූර් නගරයේ සිට කිලෝමීටර 50ක් පමණ දුරින් එය පිහිටා ඇත
ඡතර්පූර් නගරය නිරිතදිග-ඊසානදිග ඔස්සේ වැටී ඇති ජාතික ප්‍රධාන මාර්ගය 86 ඔස්සේ ප්‍රාන්ත අගනුවර වන භෝපාල් හා සම්බන්ධ වේ
ඉතිහාසය 
ඛජුරාහෝ දේවාල සංකීර්ණය ඉදිවූයේ රාජ්පුත් චන්දේල රාජවංශ සමයේ ය
මෙම ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම ඔවුන් බලයට පත්වූ විගස ඇරඹි බව පෙනේ
ඔවුන්ගේ රාජධානිය පසුව බුන්දෙල්ඛාන්ද් ලෙස ප්‍රකට විය
මෙහි ඇති දේවාලවලින් බොහෝමයක් ඉදිවූයේ යශෝවර්මන් සහ ධංග යන හින්දු රජවරුන්ගේ සමයේ ය
යශෝවර්මන්ගේ රාජ්‍ය සමය හොඳින්ම නිරූපණය වන සාධක ලක්ෂ්මණ දේවාලයෙන් ලැබේ
ධංග රජුගේ සමයේ සුප්‍රකට විශ්වනාථ දේවාලය ඉදිවිය
මේ අතුරින් විශාලතම සහ වඩාත් සුප්‍රකට නිරුපද්‍රිත දේවාලය වන්නේ කන්දාරියා මහාදේව දේවාලයයි
මෙය ගන්ධ රජ සමයේ (ක්‍රි
ව. 1017-1029) ඉදිවූවකි
දේවාලයේ ඇති ශිලාලේඛන අනුව පෙනෙන්නේ වර්තමානයේ දක්නට ඇති බොහෝ දේවාල 970 සහ 1030 අතර කාලයේ ඉදිවූ ඒවා බවයි. ඉන් පසු දශකවල දී තවත් දේවාල කිහිපයක් ඉදි විය
ඛජුරාහෝ දේවාල ඉදිවූයේ කලින්ජාර් ප්‍රදේශයේ පිහිටි චන්දේල රාජවංශයේ අගනුවර වූ මහෝබා නැමැති මධ්‍යකාලීන නගරයේ සිට සැතපුම් 35ක් පමණ දුරිනි
පුරාතන සහ මධ්‍යකාලීන සාහිත්‍යය තුළ, ඔවුන්ගේ රාජධානිය ජිජ්හෝති, ජේජහෝති, චිහ්-චි-තෝ සහ ජේජකභුක්ති යන නම්වලින් හඳුන්වා තිබේ
ව. 1022 ඝස්නියේ මහමුද් හට කලින්ජාර් ආක්‍රමණයේ දී සහාය වූ පර්සියානු පර්සියානු ඉතිහාසඥයකු වන අබු රයිහාන්-අල්-බිරුනි ඛජුරාහෝව ගැන සඳහන් කොට තිබේ‍
ඔහු පවසා ඇත්තේ ඛජුරාහෝව යනු ජේජහුතිහි අගනුවර බවයි. මෙම ආක්‍රමණය අසාර්ථක වූ අතර, හින්දු රජු විසින් ඝස්නියේ මහමුද්ට කප්පම් ගෙවීමට එකඟ වීමෙන් පසු ආක්‍රමණය නවතා දැමිණි
12වන සියවසේ අවසානය දක්වාම ඛජුරාහෝ දේවාල ක්‍රියාකාරීව පැවතිණි
නමුත්, 13වන සියවස වනවිට කුට්බ්-උද්-දීන් ආයිබක් නැමැති මුස්ලිම් සුල්තාන්වරයාගේ නියෝගය අනුව දිල්ලි සුල්තාන් අධිරාජ්‍යයේ සේනාව චන්දේල රාජධානිය යටත් කර ගැනීමත් සමග මෙම තත්ත්වය වෙනස් විය
ඉන් සියවසකට පමණ පසු, ක්‍රි
ව. 1335 සිට 1342 දක්වා ඉන්දියාවේ නැවතී සිටි කාලය තුළ මොරොක්කෝ ජාතික සංචාරකයකු වූ ඉබන් බතූතා සිය මතක සටහන් තුළ, ඛජුරාහෝ දේවාලය නැරඹූ බව සඳහන් කොට ඇත
ඔහු මෙය හඳුන්වා ඇත්තේ “කජරා” ලෙස පහත පරිදි ය
13වන සිය‍වසේ සිට 18වන සියවස දක්වා ඛජුරාහෝ දේවාල පිහිටි මධ්‍ය ඉන්දියානු ප්‍රදේශ මුස්ලිම් රාජවංශවල පාලනය යටතේ පැවතිණි
මෙම යුගයේ ඇතැම් දේවාල වනසා දැමිණි
මේ වනවිට දේවාල අත්හැර දමා දිගු කාලක් ගතව තිබිණි
ව. 1495දී, උදාහරණයක් ලෙස සිකන්දර් ලෝදි විසින් ඛජුරාහෝ ඇතුළු දේවාල රාශියක් විනාශ කිරීමට කටයුතු යොදන ලදී
නමුත් ඛජුරාහෝවේ දුරබැහැර ස්වභාවය සහ හුදකලා ස්වරූපය හේතුවෙන් බොහෝ හින්දු සහ ජෛන දේවාල මුස්ලිම් ආක්‍රමණවලින් ආරක්ෂා වී පැවතිණි
සියවස් ගණනාවක් ගතවන විටරා, දේවාල වල් බිහි වී වෘක්ෂලතාදියෙන් වටවී ගියේ ය
1830 දශකයේ, ස්වදේශික හින්දුවරුන්ගේ මගපෙන්වීම යටතේ බ්‍රිතාන්‍ය සමීක්ෂකයකු වූ ටී. එස්. බර්ට් ඛජුරාහෝ දේවාල යලි අනාවරණය කරගත් අතර, මේවාට පුළුල් ගෝලීය ප්‍රසිද්ධියක් හිමි විය‍
පසුව ඇලෙක්සැන්ඩර් කනිංහැම් සඳහන් කොට ඇත්තේ, මෙය යළි සොයාගැනීමෙන් වසර කිහිපයකට පසු, රහසේම යෝගීවරුන් විසින් මෙය භාවිතයට ගත් බවත් සහ හින්දූන් දහස් ගණනක් චන්ද්‍ර දිනදසුන මත පදනම්ව සෑම පෙබරවාරියකම හෝ මාර්තු මසකම පැවැත්වෙන මහාශිවරාත්‍රී උත්සවය වෙනුවෙන් වන්දනා ගමන් පිණිස මෙහි පැමිණි බව ය
1852දී, මේසී විසින් ඛජුරාහෝ දේවාල පිළිබඳ පැරණිතම සිතුවම් නිර්මාණය කරන ලදී
නාමකරණය
ඛජුරාහෝ හෙවත් ඛර්ජුරවාහක යන වදන සම්භවය වී ඇත්තේ පුරාතන සංස්කෘත (ඛර්ජුර, खर्जूर යනු රටඉඳි යන්නයි, වාහක, वाहक යනු "දරාසිටින්නා හෙවත් වාහකයා" යන්නයි
) වදනකිනි
ප්‍රාදේශික ජනප්‍රවාද අනුව, දේවාලයේ දොරටුව ලෙස රන් රටඉඳි ගස් ද්විත්වයක් පැවති බව සඳහන් වේ
(නමුත් දේවාලය යළි සොයාගන්නා විට එවැන්නක් දක්නට ලැබුණේ නැත) දේසායි පවසන්නේ ඛර්ජුරවාහක යන්නෙහි අරුත ගෝනුසු දරන්නා බවයි. මෙය ශිව දෙවියන් (සිය රෞද්‍ර ස්වරූපයේ නාගයින් සහ ගෝනුසු මාලාවක් සහිතව නිරූපණය කෙරේ) හැඳින්වෙන එක් ස්වරූපයකි‍
1850 සහ 1860 දශකයේ කනිංහැම්ගේ නාමකරණය සහ විධිමත් වාර්තාකරණය පුළුල් පිළිගැනීමකට ලක්වූ අතර, දිගටම භාවිතයේ පැවතිණි
ඔහු විසින් ලක්ෂ්මණ දේවාලය අවට දේවාල බටහිර සමූහය ලෙසත්, ජවේරි දේවාලය අවට ප්‍රදේශය නැගෙනහිර සමූහය ලෙසත්, සහ දුලදේව දේවාලය අවට දේවාල දක්ෂිණ සමූහය ලෙසත් හඳුන්වන ලදී
ඛජුරාහෝ යනු ශිව දෙවියන් හා සම්බන්ධ පූජනීය ස්ථාන සතරෙන් එකකි
(අනෙක් තුන වන්නේ කේදාර්නාත්, කාෂි සහ ගයා යන ස්ථානයි) මෙහි සම්භවය සහ නිර්මාණය විද්වතුන්ගේ විවිධ මතවාදයන්ට ලක්ව ඇත
ශෝභිතා පුන්ජා යෝජනා කොට ඇත්තේ දේවාලයේ සම්භවය හින්දු මිත්‍යාවන්හි එන ශිව විවාහ වූ ස්ථානය ඛජුරාහෝ යැයි සැලකෙන මතය අනුසාරයෙන් පැහැදිළි කළ හැකි බවයි. රඝුවංශ ‍ශ්ලෝකය 5.53හි, මාතංගේශ්වර ‘’මාතංග’’ හෙවත් ප්‍රේමයේ දේවතාවා යනුවෙන් ගෞරව කොට ඇත
විස්තරය 

මෙම භූමිය මධ්‍ය ඉන්දියාවේ වින්ධ්‍යා කඳුවැටි කලාපය වටා පිහිටා ඇත
පුරාතව ප්‍රාදේශික ජනප්‍රවාද අනුව, හින්දු දෙවියකු වන ශිව සහ සෙසු දෙවිවරුන් කලින්ජාර් ප්‍රදේශයේ කඳුවැටි නිර්මාණය වීමට දායක වූයේ යැයි පැවසේ
කඳුවැටි සහ ගංගාවලින් සමන්විත මෙම ප්‍රදේශයේ මධ්‍යය ඛජුරාහෝ ය
මෙම දේවාල සංකීර්ණය මගින් දෙවිවරුන් ක්‍රීඩා කිරීමට ප්‍රියකළ දේවාල ගොඩනැගීමේ පුරාතන හින්දු සම්ප්‍රදාය නිරූපිත ය
සෙසු හින්දු දේවාල මෙන් මෙම දේවාල ද ජලය අසල නිර්මාණය කොට තිබේ
වර්තමාන ජල ප්‍රභව අතර සිබ් සාගර්, ඛජුර් සාගර් (හෙවත් නිනෝරා තාල්) සහ ඛුදාර් නදී (ගංගාව) දක්නට ලැබේ
ප්‍රදේශයේ ජනප්‍රවාද අනුව කියැවෙන්නේ දේවාල සංකීර්ණය සතුව ජල ප්‍රභව 64ක් පැවති බවයි. මින් 56ක් පුරාවිද්‍යාඥයින් විසින් ඓතිහාසිකව හඳුනාගෙන ඇත
එක් දේවාලයක් (චතුර්භූජ) හැර සෙසු සියලු දේවාල හිරු නැගෙන දිශාවට මුහුණලා පිහා ඇත
මෙය ප්‍රමුඛ හින්දු දේවාලවල දක්නට ලැබෙන සුලබ ලක්ෂණයකි
මෙම දේවාලවල සාපේක්ෂ සැලැස්ම මගින් පුරුෂ සහ ස්ත්‍රී දේවතාවියන් සහ ඔවුන්ගේ සංකේතවල එන්‍යෝන්‍ය බැඳියාව නිරූපණය කරයි‍
මෙම කලා නිර්මාණය මගින් හින්දු ආගමේ එන දිවියේ පරමාර්ථයන් යැයි සැලකෙන ධර්ම, කාම, අර්ථ සහ මෝක්ෂ යන අංග සංකේතවත් කරයි
දැනට පවතින දේවාල අතුරින්, 6ක් ශිව දෙවියන් සහ ඔහුගේ භාර්යාවන්ට පුදකළ දේවාල වේ
8ක් විෂ්ණු සහ ඔහුගේ භාර්යාවන්ට ද, 1ක් ගනේෂට ද, 1ක් සූර්ය දේවතාවාට ද, 3ක් ජෛන තීර්ථකයන්හට ද පුදකොට ඇත
ඇතැම් දේවාල නටබුන්වල, එම දේවාල කුමන දෙවියන්ට පිදූයේ ද යන්න හඳුනාගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක හමුවී නැත
භූමිය පිළිබඳ සමස්ත අධ්‍යයනයක් අනුව යෝජනා වී ඇත්තේ සෑම දේවාල සැලසුමකම, චතුරස්‍ර සහ වෘත්ත පිළිබඳ හින්දු සංකේතාත්මක මණ්ඩල සංකල්පය ගැබ්ව ඇති බවයි. මීට අමතරව, භූමිය පංචාස්‍රයක් සැකසෙන අයුරින් ත්‍රිකෝණ තුනක ආකාරයට නිමවා ඇත
විද්වතුන් පවසන්නේ මෙමගින් ත්‍රිත්ව විෂයයන් හෙවත් ත්‍රිලෝකිනාථ සංකල්පය, සහ පංච විශ්වීය ධාතූන් හෙවත් පංචභූතේශ්වර හින්දු සංකල්පය නිරූපණය වන බවයි. ජීවිතය විනාශ කොට යලි උපදවන‍්නේ යැයි පැවසෙන ශිව දෙවියන්ට දේවාල භූමියේ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිව ඇත
ඔහු විසින් කාලය, පරිණාමය සහ විනාශය පාලනය කරන විශ්වීය නර්තනයේ යෙදෙන්නේ යැයි විශ්වාස කෙරේ
මෙම දේවාලවල අතිශයින් කැටයම් කළ ප්‍රතිමා රාශියක් දක්නට ලැබේ
මෙම දේවාල ඒවායේ ශෘංගාරාත්මක දසුන් හේතුවෙන් ප්‍රචලිත වූව ද, ලිංගික තේමා රැගත් දසුන් ඇත්තේ දේවාලයේ සමස්ත ප්‍රතිමා අතුරින් 10%කට වඩා අඩු ප්‍රමාණයකි
මීට අමතරව, බොහෝ ශෘංගාරාත්මක කැටයම් පනේල එසේ නොවන පනේල අභිබවා කැපී පෙනෙන අයුරින් පිහිටුවා නොමැති අතර, ලිංගික-නොවන දර්ශන සමග සමබරතාවයෙන් යුතුව ඒවා ස්ථානගත කොට ඇත
මේවා දැකගැනීමට ප්‍රේක්ෂකයන්ට වඩාත් ළං වී බැලීමට හෝ මගපෙන්වන්නකුගේ සහාය ලබා ගැනීමට සිදු වේ
හින්දු දේවසභාවේ වැදගත් යැයි සැලකෙන අභිමතාර්ථ සහ මිනිස් දිවියේ විවිධ අරමුණු මෙම කලා නිර්මාණ තුළින් ප්‍රකට වේ
එසේම, මෙම ප්‍රතිමා පෙළගස්වා ඇත්තේ හින්දු ආගමේ මූලික අදහස් ප්‍රකට වන අයුරිනි
ආගම්වල සඳහන් වන මූලික සංකල්ප ත්‍රිත්වයක් වන අව්‍යක්ත, ව්‍යක්තාව්‍යක්ත සහ ව්‍යක්ත යන සංකල්ප ඛජුරාහෝ දේවාලවල නිරූපණය කොට තිබේ
මෙහි දේවාල අතුරින් බීජමණ්ඩල් දේවාලයේ කැනීම් කටයුතු තවමත් සිදුවෙමින් පවතියි
ග්‍රහපති කෝකල්ල ශිලාලේඛනයේ සඳහන් වෛද්‍යනාත් දේවාලය මෙය වන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ
ඛජුරාහෝවේ සියලු දේවාල අතුරින්, මාතංගේශ්වර දේවාලය ක්‍රියාකාරී වන්දනා ස්ථානයක් ලෙස පවතියි
චතුරස්‍ර ජාල සැලසුමකින් යුත් මෙම දේවාලය තුළ, 2.5 m (අඩි 8.2) උස සහ  1.1 m (අඩි 3.6) ක පළලකින් යුත් විශාල ලිංගයක් දැකගත හැක
මෙය 7.6 m (අඩි 25) ක විෂ්කම්භයක් ඇති වේදිකාවක් මත පිහිටුවා තිබේ
මෙහි ඇති දේවාල අතුරින් වඩාත් ප්‍රේක්ෂකාකර්ෂණයට ලක්වූ කන්දාරියා ‍මහාදේව දේවාලය වර්ග අඩි 6,500ක පමණ වර්ගඵලයක් පුරා පැතිර පවතී
මෙහි ශිඛරය අඩි 116ක් දක්වා උසට විහි‍දේ
ජෛන දේවාල

ජෛන දේවාල පිහිටියේ ඛජුරාහෝ ස්මාරක අතර නැගෙනහිර-ගිනිකොනදිග ප්‍රදේශයේ ය
චෞසත් ජෝගිනි දේවාලය මගින් යෝගිනියන් 64ක් නිරූපණය වන අතර, ඝණ්ටායි දේවාලයේ කුළුණු මත කැටයම් කළ ඝණ්ටාර දක්නට ලැබේ
දේවාලවල ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය 

සියලු හින්දු දේවාල මෙන්ම ඛජුරාහෝ දේවාල ද වාස්තු-පුරුෂ-මණ්ඩල නැමැති ජ්‍යාමිතික ජාල සැලසුමක් භාවිතා කොට ඇත
මෙම වාස්තුවිද්‍යා සැලසුම ප්‍රධාන අංග තුනකින් සමන්විත ය
එනම් මණ්ඩල හෙවත් වෘත්තය, පුරුෂ හෙව්ත හින්දු ආගමේ විශ්වීය හරය සහ වාස්තු හෙවත් නිවාස ව්‍යූහය යන්නයි
හින්දු දේවාලයක සැලසුම ගර්භගෘහය නම්වූ අභ්‍යන්තර හරයක් වටා සකස් වූ සමමිතික, ඒකකේන්ද්‍රීය ස්තරමය,ස්වයං-පුනරාවර්තන ව්‍යූහයකින් සමන්විත ය
ගර්භගෘහය මගින් පුරුෂ සංකල්පය නිරූපණය වන අතර, දේවාලයේ ප්‍රධාන දේව ප්‍රතිමාව එහි තබා ඇත
දේවාලයේ ශිඛරය ගර්භගෘහයෙන් ඉහළට පැන නගියි
සමමිතිය සහ ව්‍යූහය මධ්‍යම විශ්වාස, මිත්‍යා, ප්‍රමුඛතාව සහ ගණිතමය මූලධර්මා අනුසාරයෙන් ගොඩනැගූවකි
මණ්ඩල වෘත්තය මගින් චතුරස්‍රය සීමා වේ
‍ මෙහි චතුරස්‍රය දිව්‍යමය යැයි සැලකෙන අතර, එය මානව චින්තනයේ සහ ඥානයේ සංකේතාත්මක නිපැයුමක් ලෙස දැක්විය හැක
මෙහි වෘත්තය පෘථිවිමය, මානව සහ එදිනෙදා දිවියේ නිතර දක්නට ලැබෙන (හිරු, මඳු, ක්ෂිතිජය, ජල බිඳුව, දේදුන්න වැනි) අංගය්ක ලෙස විශ්වාස කෙරේ
මේ ෂෑම අංගයක්ම අනෙකට උපකාර වේ
චතුරස්‍රය පූර්ණ උප-චතුරස්‍ර 64කට බෙදෙන අතර, මෙම උප-චතුරස්‍ර “පාද” නම් වේ
බොහෝ ඛජුරාහෝ දේවාල පීඨ මණ්ඩලය සහිත පාද 8x8 (64) ජාල මණ්ඩුක වාස්තුපුරුෂමණ්ඩලයක් මත විහිදී ඇත
ඒවායේ චතුරස්‍ර ජාලය ශිඛර නිර්මාණයට උපකාරී වේ
මෙහි ප්‍රධාන දේව ප්‍රතිමාව හෝ ලිංගය පිහිටුවා ඇත්තේ ජාලයේ බ්‍රහ්ම පාදයේ ය
මේවායේ ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය සංකේතාත්මක අතර, ඒවායේ ස්වරූපය, ව්‍යූහය සහ සැකැස්ම මගින් හින්දු ආගමේ මූලික සංකල්ප නිරූපණය වේ
ඛජුරාහෝවේ මණ්ඩප මෙන්ම සෙසු සියලු කොටස් ද සමමිතික, පුනරාවර්තී රටාවකට අනුව සැකසී ඇත
නමුත් එහි සෑම රුපයක්ම හා ප්‍රතිමාවක්ම එකිනෙකට සමාන නොවේ
ප්‍රතිමා ස්ථානගත කිරීම අහඹු ලෙස සිදුකොට නොමැති අතර, සමස්තයක් ලෙස සැලකූවිට අර්ථයක් ප්‍රකාශවන අයුරින් තැන්පත් කොට ඇත
මෙය වචන කිහිපයක් සම්බන්ධ වීමෙන් අරුත්බර ඡේදයක් නිර්මාණය වන්නාක් වැනි ය
මෙම ඛණ්ඩමය රටාව හින්දු දේවාලවල සුලබව දක්නට ලැබේ
විවිධ ප්‍රතිමා සහ පනේලවල ශිලා ලේඛන ද දැකගත හැක
දේවාල බිත්තියේ ඇති බොහෝ ශිලාලේඛන ද්විත්වාර්ථයක් සහිත පද්‍ය ස්වභාවයක් ගනියි
මේවායේ සංකීර්ණ සංස්කෘත ‍ස්වභාවය මගින් අරුත්බර වැකි ගොඩනැගේ
එක් දෙවොලක් හැර සෙසු සියලු ඛජුරාහෝ දේවාල හිරු උදාවන දිශාවට මුහුණලා ඉදිකොට ඇත
මේවායේ බැතිමතුන් සඳහා වන පිවිසුම් දොරටු නැගෙනහිර දිශාවට මුහුණලා තනා ඇත
සෑම දේවාලයකම වාස්තු-පුරුෂ-මණ්ඩලයට ඉහළින් ගෝලාර්ධයක් සහිත උපරිව්‍යූහයක් පිහිටයි
මෙය ශිඛර (හෙවත් විමාන) නම් වේ
ශිඛර නිර්මාණයේ වෙනස්කම් ඇතිවන්නේ ඒවායේ චතුරස්‍ර යෙදෙන කෝණයේ වෙනස්වීම් මත ය
දේවාලයේ ශිඛරය ඇතැම් සාහිත්‍ය ග්‍රන්ථවල මිත්‍යාමය දේව විමානයක් යැයි පැවසෙන කෛලාශ පර්වතය හෝ මේරු පර්වතය සමග සම්බන්ධ කොට දක්වා ඇත
සෑම ඛජුරාහෝ දේවාලයකම මධ්‍ය අවකාශය බැතිමතුන්ට සක්මන් කිරීම සඳහා වූ සක්මන් මළුවකින් සමන්විත ය
සම්ප්‍රදායිකව ඔවුන් පුරුස සහ ප්‍රධාන දේවතාවා වටා පැදකුණු කිරීම සිදු වේ
මෙම අවකාශය වටා පිහිටි කුළුණු, බිත්ති සහ සිවිලිම් අතිශයින් විසිතුරු කැටයමින් සමන්විත ය
මේවා දිවියේ අර්ථයන් සතරක් වන කාම, අර්ථ, ධර්ම සහ මෝක්ස යන අරුතින් යුතුව කැටයම් කොට තිබේ
මෙසේ දක්ෂිණාවර්තව සක්මන් කිරීම ප්‍රදක්ෂිණා ලෙස හඳුන්වයි.

විශාල ඛජුරාහෝ දේවාල සතුව, මණ්ඩප නම්වූ කුළුණු සහිත ශාලා පිහිටා ඇත
ඉන් පිවිසුම අසල පිහිටි, නැගෙනහිර මණ්ඩපය බැතිමතුන් සඳහා විශ්‍රාම ශාලාවක් ලෙස භාවිතා විය
මෙම මණ්ඩප ද සමමිතිය, ජාල සහ ගණිතමය මූලධර්ම මත පදනම්ව නිර්මාණය කළ ඒවා වේ
මෙම ගෘහනිර්මාණ මූලධර්මය ඉන්දියාව පුරා සියලු හින්දු දේවාලවල දක්නට ලැබේ
සෑම ඛජුරාහෝ දේවාලයක්ම එකිනෙකට වෙනස් කැටයම්වලින් යුක්ත වුවත්, ඒවායේ සියලු හින්දු දේවාලවල ප්‍රධාන මූලධර්ම නැවත නැවත විදහා පායි
මේ නිසා සුසෑන් පෙවැන්ඩොව්ස්කි මෙය “නැවත නැවත යෙදෙන සෛලවලින් යුත් ජීවියකු” ලෙස හඳුන්වා ඇත
ඉදිකිරීම 
මෙම දේවාල ඒවායේ භූගෝලීය පිහිටීම අනුව ප්‍රධාන කාණ්ඩ තුනකට බෙදා ඇත
එනම් බටහිර, නැගෙනහිර සහ දක්ෂිණ වශයෙනි
ඛජුරාහෝ දේවාල වැලිගලින් ඉදි කොට ඇත
මේවායේ පාදම ග්‍රැනයිට්වලින් තනා ඇති මුත්, එය පිටතට දිස් නොවේ
ඉදිකරන්නන් විසින් හුණුබදාම භාවිතා කොට නොමැත
මෙහි පාෂාණ එකිනෙක සම්බන්ධ කර ඇත්තේ කුඩුම්බි සහ විදුම් සහිත සන්ධි මගිනි
ගුරුත්වය මගින් ඒවා නිසි ස්ථානවල රැඳවිණි
මෙවැනි ඉදිකිරීම් සඳහා ඉතා සියුම් සන්ධි අවශ්‍ය ය
කුළුණු සහ බාල්ක ඉදිකොට ඇත්තේ ටොන් 20පමණ දක්වා බරින් යුත් තනි ගල් කුට්ටිවලිනි
ඇතැම් ඒවා 19වන සියවසේ දී, ගඩොල් සහ බදාම යොදා පිළිසකර කොට ඇත
කෙසේනමුත්, මෙම පසුකාලීන ප්‍රතිසංස්කරණ යෙදූ ස්ථාන නියම අමුද්‍රව්‍යවලට වඩා වේගයෙන් හායනය වන අතර, කාලයත් සමග අඳුරු පැහැ ගැන්වී ඇත
ඛජුරාහෝ සහ කලින්ජාර් ප්‍රදේශවල උසස් ගුණාත්මයෙන් යුතු වැලිගල් හමුවේ
මෙම වැලිගල් සියුම් කැටයම් නිර්මාණ සඳහා භාවිතා වන්නට ඇත
වර්තමානයේ ඉතිරිව පවත්නා ප්‍රතිමාවල කෙස් රැළි, අලංකරණය කළ නිය සහ විසිතුරු ආභරණ වැනි විස්තරාත්මක අංග පවා කැටයම් කොට තිබෙනු දක්නට ලැබේ
Lost Worlds (හිස්ට්‍රි නාළිකාව) රූපවාහිනී වැඩසටහන ඛජුරාහෝවේ රූගත කරන අතරතුර, ඇලෙක්ස් එවන්ස් විසින් අඩි 4ට අඩු ප්‍රමාණයකින් යුත් ශෛලමය ප්‍රතිමාවක් ප්‍රතිනිර්මාණය කළ අතර, ඒ සඳහා දින 60ක් පමණ ගත විය
මේ අනුව, මෙම ස්ථානය ඉදිකිරීමේ දී කොපමණ ශ්‍රමයක් අවශ්‍ය වූයේ දැයි සිතාගත හැක
රොජර් හොප්කින්ස් සහ මාක් ලෙහ්නර් විසින් හුනුගල් වැඩපළක පර්යේෂණ සිදුකළ අතර, ටොන් 400ක පමණ පාෂාණවල වැඩ කටයුතු කිරීමට වැඩකරුවන් 12 දෙනකුට දින 22ක් ගත විය‍
මෙම දේවාල ඉදිකිරීමේ දී, මනා පුහුණුව ලැබූ ප්‍රතිමා ශිල්පීන් සිය ගණනක් යොදා ගන්නට ඇතැයි ඔවුහු නිගමනය කළහ
කාලානුක්‍රමය 
ඛජුරාහෝ ස්මාරක සමූහය අයත් වන්නේ හින්දු ආගමේ වෛෂ්ණව ගුරුකුලයට, හින්දු ආගමේ ශෛව ගුරුකුලයට සහ ජෛන ආගමටයි
පුරාවිද්‍යා අධ්‍යයන අනුව, යෝජනා වී ඇත්තේ මෙම දේවාල ආකාර තුනම 10වන සියවසේ අග කාලය වනවිට ඉදිවෙමින් පැවති බවයි. එසේම ඒවා භාවිතයට ගන්නට ඇත්තේ ද සමකාලීනව විය හැක
විල් ඩුරාන්ට් පවසන්නේ ඛජුරාහෝ දේවාල මගින් හින්දු සහ ජෛන වැනි වෙනස් ආගම් දර්ශනයන් එකිනෙකා කෙරෙහි දැක්වූ සහනශීලී ප්‍රතිපත්තිය නිරූපණය වන බවයි. ෂෑම ඛජුරාහෝ දේවාල සමූහයකම, කුඩා දෙවොල්වලින් වටවූ විශාල දේවාල දක්නට ලැබේ
මෙම ජාල රටාව අංකෝර් වට්, පරම්බරන් සහ දකුණු ඉන්දියාවේ විවිධ ස්වරූපවලින් දැකගත හැක
දැනට පවත්නා විශාලතම ශෛව දේවාලය කන්දාරියා මහාදේව දේවාලය වේ
මෙහි දැනට පවත්නා විශාලතම වෛෂ්ණව දේවාල සමූහය අතරට චතුර්භූජ සහ රාමචන්ද්‍ර දේවාල අයත් ය
කන්දාරියා මහාදේව දේවාලයේ බිම් සැලැස්ම අඩි 109 දිගකින් සහ අඩි 60ක පමණ පළලකින් සමන්විත ය
‍ පොළොවේ සිට අඩි 116ක් උසට විහිදෙන මෙය, එහි පාදමේ සිට අඩි 88ක උසකින් යුක්ත ය
මධ්‍යයේ වූ පාද ප්‍රතිමා සහිත කැටයම් තීරු තුනකින් වටවී ඇත
මේවායේ ප්‍රතිමා 870කට අධික ප්‍රමාණයක් ඇත
මින් බොහෝ ප්‍රතිමා අර්ධ ජීව ප්‍රමාණයෙන් (අඩි 2.5 සිට 3 දක්වා) යුක්ත ය
මෙහි ශිඛරය ස්වයං-පුනරාවර්ත්‍ය ව්‍යූහයකින් සමන්විත ය
දේවාල, ආගමික අනුබැඳියාව සහ පුදකළ වර්ෂ

කලාව සහ ප්‍රතිමා 

ඛජුරාහෝ දේවාල කලානිර්මාණ ගණනාවකින් සමන්විත ය
දේවාල අභ්‍යන්තරයේ සහ පිටත ඇති ප්‍රතිමා අතුරින් 10%ක් පමණ ලිංගික දර්ශන හෙවත් ශෘංගාරාත්මක කලා නිර්මාණ වේ
බිත්ති ස්තර දෙකකින් සමන්විත ඇතැම් දේවාලවල ඇතුළත සහ පිටත බිත්තිවල කුඩා ශෘංගාරාත්මක කැටයම් දක්නට ලැබේ
ඇතැම් විද්වතුන් යෝජනා කොට ඇත්තේ මේවා තන්ත්‍රික ලිංගික ක්‍රියාකාරකම් නිරූපණය කරන බවයි. සෙසු විද්වතුන් පවසන්නේ මෙවැනි ශෘගාරාත්මක කලා නිර්මාණ කාමය දිවියේ මූලික අංගයක් ලෙස සලකන හින්දු ආගමේ සම්ප්‍රදායයක් නිරූපණය කරන බවයි. මෙවැනි සංකේතාත්මක නිරූපණයන් හින්දු දේවාලවල සුලබ ය
ජේම්ස් මැකොනැචී සිය කාමසූත්‍රයේ ඉතිහාසය නැමැති ග්‍රන්ථයේ මෙසේ විස්තර කරන්නේ ලිංගික-තේමා රැගත් ඛජුරාහෝ ප්‍රතිමා "ශෘංගාරාත්මක කලාවේ උච්චස්ථානයක්" බවයි
"ඇඹරුණු, පුළුල් උකුළැති සහ උස්වූ පයෝධර ඇති අප්සරාවෝ සිහ පරිණාහ, ආභරණවලින් සැරසූ සිරුරු බාහිර බිත්ති පනේලවල ප්‍රදර්ශනය කරමින් සිටිති
මෙවැනි ස්ථූල අප්සරාවෝ සිය අංගරාගයන් යොදමින්, සිය කේශ කලාපය සෝදමින්, ක්‍රීඩා කරමින්, නර්තනයෙහි යෙදෙමින්, සහ සිය මෙවුල්දම් ලිහා දමමින් ශිලා තලය මත නිමක් නොමැති කෝලාහල කරති
දිව්‍යමය අප්සාරවන් සමීපයෙහි, කිට්ටුවෙන් සිටින මිත්‍යා මෘග රූ, ආරක්ෂක දේවතාවන් සහ අතිශයින්ම වෙළී සිටින පෙම්යුවළවල් හෙවත් මෛථුන රූ දැකගත හැක්කේ ය
"

දේවාලවල ප්‍රතිමා සහ කලා නිර්මාණ දහස් ගණනක් වේ
කන්දාරියා මහාදේව දෙවොලේ පමණක් ප්‍රතිමා 870කට අධික ප්‍රමාණයක් හමුවේ
මෙවැනි ප්‍රතිමා කැටයම්වලින් 10%ක් පමණම ලිංගික තේමා සහ විවිධ ලිංගික ඉරියව් රැගත් කලානිර්මාණ වේ
පොදු දුර්මතයක් වන්නේ මෙවැනි පැරණි කැටයම් හමුවන ඛජුරාහෝ යනු දේවාලයක් බැවින් එමගින් නිරූපණය වන්නේ දෙවිවරුන් අතර ලිංගික හැසිරීම් බවයි. කෙසේනමුත්, මෙවැනි කාම නිර්මාණ මගින් මිනිස් වර්ගයා අතර දක්නට ඇති විවිධ ලිංගික හැසිරීම් පිළිබිඹු වේ
කලානිර්මාණවලින් අති බහුතරයක් එදිනෙදා දිවියේ සිදුවීම්, මිත්‍යා කථා පුවත් සහ හින්දු සම්ප්‍රදායයන්ගේ එන විවිධ ලෞකික සහ අධ්‍යාත්මික අගයයන් නිරූපණය වේ
උදාහරණයක් ලෙස, කැටයම් මගින් මධ්‍යකාලීන යුග‍යේ විසූ කාන්තාවන් සිය අංගරාගයන් තවරන අයුරු, සංගීතඥයන් සංගීතය සපයන අයුරු, කුඹල්කරුවන්, ගොවීන් සහ සෙසු ගම්වාසීන්ගේ එදිනෙදා දිවිය නිරූපණය වේ
සාමාන්‍යයෙන් මෙවැනි දර්ශන දැකගත හැකි වන්නේ හින්දු දේවාලවල පිටත පාදවල ය
ඛජුරාහෝවේ දේවාලවල දක්නට ලැබෙන කලාකෘතිවල සංකේතාත්මක අර්ථයක් තිබේ
මූලික හින්දු හරයයන් විවිධ ආකාරවලින් ප්‍රකාශ කළ හැක
කාම දර්ශන පවා, සෙසු ප්‍රතිමා අතර යොදා ඇත්තේ එයට පෙර සහ පසු මෝක්ෂ වැනි අධ්‍යාත්මික තේමාවන් නිරූපිත කැටයම් අන්තර්ගත කිරීමෙනි
ස්ටෙලා ක්‍රාම්රිෂ්ගේ අදහස නම්,

ඛජුරාහෝ දේවාල මගින් ක්‍රි
ව. 8වන සියවසේ සිට 10වන සියවස පමණ දක්වා ඉන්දියාවේ රාජ්පුත් රාධානි තුළ පැවති කලා ස්වරූපයක් පිළිබඳ තොරතුරු ලැබේ
උදාහරණයක් ලෙස, ඛජුරාහෝ හා සමකාලීනව ප්‍රබෝධචන්ද්‍රෝදය, කර්පුරමංජරි, විද්ධසාලාභංජිකා සහ කාව්‍යමිමංස වැනි නාට්‍ය සහ කාව්‍ය කෘතීන් ප්‍රකාශයට පත්ව තිබේ
මෙවැනි සාහිත්‍ය කෘතිවලට මුල්වූ තේමා කිහිපයක් ඛජුරාහෝ දේවාලවල ප්‍රතිමා අතර ද දැකගත හැක
විෂ්ණු දෙවියන් වෙනුවෙන් පුදකළ දේවාලවල ඇතැම් ප්‍රතිමා අතර සිංහයන්ගේ දේහයක් සහිත මිත්‍යාමය දෙමුහුම් සත්ත්වයකු වන ව්‍යාල රූප දැකගත හැක
මේවා සෙසු ඉන්දියානු දේවාලවල ද හමුවේ
මෙවැනි ඇතැම් මිත්‍යාමය දෙමුහුම් ජීවීන් නිරූපිත කලා නිර්මාණ අතර වෘක ව්‍යාල (වෘකයකු සහ සිංහයකුගේ සංකලනයකි) සහ ගජ ව්‍යාල (හස්තියකු සහ සිංහයකුගේ දෙමුහුමකි) වැනි රූප හමුවේ
මෙම ව්‍යාල රූ මගින් විවිධ මතයන් ඒකරාශී කිරීමට තුඩු දෙන, ජීවීන් දෙදෙනකුගේ බලයන් එකතුවීමක් නිරූපණය කෙරේ
සංචාරක කර්මාන්තය සහ සංස්කෘතික අංග 

ඛජුරාහෝවේ දේවාල ප්‍රධාන වශයෙන් කොටස් තුනකට වෙන් කෙරේ
එනම්, නැගෙනහිර සමූහය, දකුණු සමූහය සහ බටහිර සමූහයයි
මේ අතුරින් බටහිර සමූහයේ ශ්‍රවණ මාර්ගෝපදේශන සංචාරක සේවාවක් ක්‍රියාත්මක වන අතර, සංචාරකයන් හට දේවාල හතක් හෝ අටක් පමණ නැරඹීමට මාර්ගෝපදේශ සැපයේ
මීට අමතරව දේවාල ඉතිහාසය සහ ගෘහනිර්මාණ පිළිබඳ කියැවෙන ශ්‍රවණ මාර්ගෝපදේශක සංචාරක සේවාවක් ඉන්දියානු පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව මගින් නිර්මාණය කොට ඇත
ඛජුරාහෝ නර්තන උළෙල සෑම වර්ෂයකම පෙබරවාරි මස පැවැත්වෙන උත්සවයකි
මෙහි දී චිත්‍රගුප්ත සහ විශ්වනාථ දේවාල පසුබිමෙහි විවිධ සම්භාව්‍ය ඉන්දියානු නර්තනයන් ප්‍රදර්ශනය කෙරේ
සෑම සවසකම ඛජුරාහෝ දේවාල සංකීර්ණයේ ආලෝක සහ ශබ්ද වැඩසටහන් පැවැත්වේ
පළමු වැඩසටහන ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙනුත් සහ දෙවැන්න හින්දි භාෂාවෙනුත් පැවැත්වේ
මෙය පැවැත්වෙන්නේ දේවාල සංකීර්ණයේ විවෘත තණ පිටිය මත ය
මෙය මිශ්‍ර ප්‍රතිචාර හිමි කරගෙන ඇත
මධ්‍ය ප්‍රදේශ් සංචාරක සංවර්ධනාංශය මගින් දුරකථන කුටි සහ ඛජුරාහෝ නරඹන සංචාරකයන්ට තොරතුරු සපයන සංචාරක කාර්යාල ඛජුරාහෝ දුම්රිය ස්ථානය අසල ඉදිකොට ඇත
මේවාත් බලන්න 
 මෙගලිතික අඩවි ලැයිස්තුව
 ඛජුරාහෝවේ ජෛන දේවාල
 අජන්තා ලෙන්
 බදාමි චාලුක්‍ය ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය
 බටහිර චාලුක්‍ය ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය
 හින්දු දේවාල
 මදන් කාම්දේව්
 හේමාවතී
 කාම සූත්‍ර
 කාමශාස්ත්‍ර

ආශ්‍රේයයන්

වැඩිදුර කියවීමට 
 එම්. ආර්. ආනන්ද් සහ ස්ටෙලා ක්‍රාම්රිෂ්, Homage to Khajuraho, 
 එලේන් ඩැනියලූ, The Hindu Temple
Deification of Eroticism, ISBN 978-0892818549
 ප්‍රසේන්ජිත් දාස්ගුප්තා, Khajuraho, පත්‍රලේඛා, කොල්කතා, 2014
 දේවාංගනා දේසායි, The Religious Imagery of Khajuraho, ෆැන්කො-ඉන්ඩියන් රිසර්ච් පෞද්ගලික ෂීමාසහිත සමාගම
(1996) ISBN 81-900184-1-8
 දේවාංගනා දේසායි, Khajuraho, ඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලීය මුද්‍රණාලය කඩදාසි බැම්ම සහිත (හයවන මුද්‍රණය 2005) ISBN 978-0-19-565643-5
 ෆානි කාන්ත් මිෂ්රා, Khajuraho
With Latest Discoveries, සන්දීප් ප්‍රකාශන් (2001)  ISBN 81-7574-101-5
 එල්. ඒ. නාරායන්, Khajuraho
Temples of Ecstasy
නව දිල්ලි
ලස්ට්‍රේ මුද්‍රණාලය (1986)

බාහිර සබැඳි 

 ඛජුරාහෝ ස්මාරක සමූහය UNESCO
 ඉන්දියාවේ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව, භෝපාල් කොට්ඨාසය
 ආර්. නාත්
මෝඝල් ගෘහනිර්මාණ පින්තූර එකතුව, ඛජුරාහෝවේ පින්තූර - වොෂිංටන් විශ්වවිද්‍යාලීය ඩිජිටල් එකතුව

හින්දු ලෝක උරුම අඩවි
හින්දු පූජනීය නගර
බුන්දෙල්ඛාන්ද්
මධ්‍ය ප්‍රදේශ්හි ස්මාරක
ඡතර්පූර් දිස්ත්‍රික්කය
ඉන්දියාවේ ලෝක උරුම අඩවි
ඛජුරාහෝ
සත්ත්වකාමය
ශෘංගාරාත්මක කලාව
බුන්දෙල්ඛාන්ද්හි නගර
මධ්‍ය ප්‍රදේශ්හි ලෝක උරුම අඩවි
රෂියා අල්-දීන් (1205 බුදාඋන් හි දී – ඔක්තෝබර් 13, 1240
සිහසුන් නාමය ජලාලත්-උද්-දීන් රෂියා) හෙවත් සාමාන්‍යයෙන් ඉතිහාසයේ රෂියා සුල්තානා ලෙස හැඳින්වෙන්නේ ඉන්දියාවේ දිල්ලියේ සුල්තානාවරියකි
ඇය විසින් 1236 නොවැම්බර් 10 දින සිට 1240 ඔක්තෝබර් 14 දින දක්වා රාජ්‍ය පාලනය මෙහෙයවන ලදී
දිල්ලි සුල්තානය පාලනය කළ පළමු සහ එකම කාන්තාව‍‍ ලෙස ඇය ප්‍රකට ය
නසීරුද්දීන් මහමුද් ඇගේ පූර්ණ සොයුරා විය
රුකන් උද් දීන් ෆිරූස් සහ මුයිසුද්දීන් බහ්රම් ඇගේ අර්ධ-සොයුරන් වූහ
මුල්කාලීන වර්ෂ
රෂියා උපත ලැබූයේ ෂම්ස්-උද්-දීන් ඉල්තුත්මිෂ්ගේ දියණිය ලෙසයි
තුර්කි වහලකු ලෙස සිය දිවිය ඇරඹූ ඉල්තුත්මිෂ් අවසානයේ දිල්ලියේ සුල්තාන් බවට පත් විය
ඉල්තුත්මිෂ් කෙරෙහි ඔහුගේ ස්වාමියා වූ කුතුබ් උද් දීන් ආයිබක් නැමැති දිල්ලි සුල්තාන්වරයා බෙහෙවින් ප්‍රිය කළේ ය
එබැවින් සුල්තාන්වරයා විසින් ඉල්තුත්මිෂ් (අල්තාමුෂ් හෙවත් ඉල්තාමුෂ්) හට සිය දියණිය වූ කුතුබ් බෙගම් විවාහ කරදෙන ලදී
කුතුබ් බෙගම් යනු රෂියා සුල්තානාගේ මෑණියන් ය
මෙලෙසින් කුතුබ් උද් දීන් ආයිබක් රෂියාගේ මාතෘ පාර්ශ්වීය මුත්තණුවන් වේ
වරප්‍රසාද ලත් තත්ත්ව යටතේ රෂියා හැදී වැඩුණේ අන්තඃපුරයේ (ඇගේ මව ප්‍රධානීත්වය දැරුවා ය) සහ රාජමාලිගයේ බල කඳවුරු හා සමීපව ය
එසේම ඇය ඇගේ මාතෘ පාර්ශ්වීය මුත්තණුවන්ගේ සහ සිය පියාගේ ප්‍රියතම දරුවා විය
ඇය හා සැසඳීමේ දී ඇගේ පියාට දාව, හිටපු වහල් ස්ත්‍රීන්ට උපන් ඇගේ අර්ධ සොයුරන් හැදී වැඩුණේ බල මූලාශ්‍රවලින් තරමක් ඈත්ව ය
රෂියාට වයස අවුරුදු හතර සපිරෙන විට ඇගේ මාතෘ පාර්ශ්වීය මුත්තණුවන් මියගියේ ය
ඒ අනුව ඇගේ පියා වූ ඉල්තුත්මිෂ් සිහසුනට පත් විය
රෂියා සිය පියාගේ ප්‍රිතමයා වූවා ය
දැරියක වූ ඇයට ඇගේ පියා රාජ්‍ය කටයුතු මෙහෙයවන විට ඒ අසල රැඳීමට අවසර හිමි විය
පසුව, එකල ඇතැම් කුමරියන් මෙන් ඇයට ඇගේ පියා හෝ සැමියා නොමැති අවස්ථාවන්හි දී රාජ්‍ය පාලනය කළ යුතු ආකාරය පුහුණු කෙරිණි
ඇගේ දස්කම් සහ ක්‍රියාශීලීභාවය ඇගේ මවගේ රාජකීය පෙළපතට වඩා කිසිසේත් අඩුනොවී ය
මේ නිසා රෂියා ඉල්තුත්මිෂ්ගේ ප්‍රියතම දියණිය බවට පත් විය
එසේවුව ද, ඉල්තුත්මිෂ් සිය වැඩිමහල්ම පුත්‍රයා වූ නසීරුද්දීන් මහමුද් සිය අනුප්‍රාප්තිකයා ලෙස නම්කළේ ය‍
කෙසේනමුත්, 1229දී හදිසියේම නසීරුද්දීන් මියගියේ ය
ඉල්තුත්මිෂ්ට සිහසුනට පත් කිරීමට උරුමකරුවකු නොවිණි
මේ වනවිට, ඔහුගේ වෙනත් භාර්යාවන්ට දාව පුත්‍රයින් කිහිප දෙනකුම සිටිය ද, ඔවුන් සිහසුනට නුසුදුසු යැයි ඔහුට හැඟීයාම එයට හේතුවයි. 1230දී, ග්වලියෝර් ප්‍රදේශයේ ආක්‍රමණයක් සඳහා ඔහු අගනුවරින් පිටත්ව ගියේ ය
ඔහු අගනුවර නොසිටි කාලයේ සුල්තාන්ගේ විශ්වාසී අමාත්‍යවරයා සමග රෂියා අනුරාජ ලෙස එම තනතුරෙහි වැඩබලන්නට වූවා ය
1231දී ඉල්තුත්මිෂ් නැවත දිල්ලිය වෙත පැමිණි අතර, ග්වලියෝරය අල්ලා ගැනීමෙන් පසු සිහසුනට උරුමකරුවකු නම් කිරීමට ඔහු තීරණය කොට සිටියේ ය
ඉල්තුත්මිෂ් සිය යුව රජු ලෙස රෂියා දියණියව පත්කළේ ය
මෙලෙසින් ස්ත්‍රියක සිය අනුප්‍රාප්තිකයා ලෙස නම්කළ පළමු සුල්තාන්වරයා ලෙස ඉල්තුත්මිෂ් වාර්තාගත වේ
දිල්ලි සුල්තානයේ විසූ ප්‍රථම සහ එකම රාජ්‍ය කරන රැජිනිය රෂියා වූවා ය
නමුත් 1236 අප්‍රේල් 30වන බදාදා දින සුල්තාන් මරණයට පත්වීමත් සමග, රෂියාගේ සොහොයුරකු වූ රුකන් උද් දීන් ෆිරූස් සිහසුනට පත් විය
රුකනුද්දීන්ගේ රාජ්‍ය සමය ඉතා කෙටි රාජ්‍ය සමයයකි
මෙකල රාජ්‍යයේ සියලු ප්‍රායෝගික කටයුතු මෙහෙයවන ලද්දේ රුකනුද්දීන්ගේ මෑණියන් මෙන්ම ඉල්තුත්මිෂ්ගේ වැන්දඹුව ද වූ ෂා තුර්කාන් විසිනි
සිය පෞද්ගලික සුඛ විහරණය පිළිබඳ පමණක් සිතූ රුකනුද්දීන් සල්ලාල දිවි පෙවෙතක් ගෙවමින් රට වැසියාට හිංසා කරන්නට විය
1236 නොවැම්බර් 9 දින රුකනුද්දීන් සහ ඔහුගේ මව වූ ෂා තුර්කාන් යන දෙදෙනාවම ඝාතනය කෙරිණි
මෙලෙසින් ඔවුනට බලයේ රැඳී සිටින්නට හැකිවූයේ මාස හයක් පමණි
නොයෙකුත් අමනාපකම් හමුවේ වුව ද, වංශවතුන් රෂියා දිල්ලියේ සුල්තාන් ලෙස පත් කිරීමට එකඟ වූහ
රජකුට පැවතිය යුතු සියලු ගුණාංගවලින් ආඪ්‍ය වූ ඇය දක්ෂ පාලිකාවක වූවා ය
මින්හාජ්-ඉ-සිරාජ් අනුව, ඇය "විචක්ෂණශීලී, සාධාරණ, යහපත් තැනැත්තියක වූ අතර, උගතුන්ගේ අනුග්‍රාහිකාවත්, යුක්තිය පසිඳලන්නියන්, සිය යටත්වාසීන්ගේ රැකබලාගන්නියත් වේ
යුධමය දක්ෂතාවන්ගෙන් හෙබි ඇය රජකු පැවතිය යුතු පැසසිය යුතු සියලු ගුණාංගවලින් පොහොසත් වූවා ය
ඇය සහ ඇගේ පෙම්වතා හා පසුව සැමියා බවට පත් වූ මලික් ඉඛ්තියාර්-උද්-දීන් අල්තුනියා අතර පැවති ප්‍රේම වෘත්තාන්ත පිළිබඳ ජනප්‍රවාද ප්‍රචලිත ය
"

බිඳවැටීමට සිදු කළ කුමන්ත්‍රණ
තුර්කික වංශවත්හු ඇයට ප්‍රතිරෝධය පෑමට සංවිධානාත්මක සැලසුමක් නිර්මාණය කළහ
ඔවුනට අවශ්‍ය වූයේ රාජ්‍යත්වය දුර්වල කිරීමටයි
මෙම කුමන්ත්‍රණයේ ප්‍රධානියා වූයේ බදාඋන්හි අණ්ඩුකාර ධුරයට පත් මලික් ඉඛ්තියාර්-උද්-දීන් අල්තුනියා ය
රැජිනිය අනුගමනය කළ ආරක්ෂක ක්‍රියාමාර්ග හේතුවෙන් දිල්ලිය තුළ මහා පරිමාණ කැරැල්ලක් ඇරඹිය නොහැකි බව අල්තුනියා වටහාගත්තේ ය
මේ නිසා ඔවුන්ගේ සැලසුම් විමසිල්ලෙන් යුතුව ක්‍රියාත්මක කළ යුතු විය
භාතින්දා ප්‍රදේශයේ ආණ්ඩුකාර මලික් ඉඛ්තියාර්-උද්-දීන් අල්තුනියා පළමුව කැරැල්ලකට පසුබිම සැකසී ය
නමුත් හමුදාවේ ප්‍රධානියා ලෙස රෂියා ක්ෂණිකව එයට එරෙහිව ක්‍රියාමාර්ගයක් ගත්තා ය
අල්තුනියා සහ ඔහුගේ ආධාරකාර කුමන්ත්‍රණකරුවෝ රෂියාව අල්ලාගත්හ
ඇයව අල්තුනියාගේ භාරයට පත්කළ සෙසු වංශවත්හු අගනුවර කරා පිටත්වූහ
ප්‍රේම දිවිය සහ විවාහය

රෂියා සහ භාතින්දාහි ආණ්ඩුකාර මලික් ඉඛ්තියාර්-උද්-දීන් අල්තුනියා ළමාවියේ මිතුරෝ වූහ
ඇතැමුන් පවසන්නට වූයේ ඔවුන් ළමාවියේ ළබඳි පෙම්වතුන් බව ය
කෙසේනමුත්, ඔහු භාතින්දා ප්‍රදේශයේ සිටින විට තුර්කිවරු ඇබිසීනියානු සිද්දි (හබ්ෂි) වහලකු වූ යකුට් ජමාල්-උද්-දීන් යකුට් සහ ඇය අතර සම්බන්ධයක් පවතින බවට දූෂමාන ආරංචි පැතිරවූහ
මෙය අල්තුනියා තුළ බලවත් කෝපයක් සහ ඊර්ෂ්‍යාවක් ජනිත කළ අතර, ඇයව තමන් වෙත නතු කරගැනීමේ අරමුණින් යුතුව අල්තුනියා කැරැල්ලක් මෙහෙයවන ලදී
පසුව රෂියා සහ අල්තුනියා අතර සටනක් ඇති විය
එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස යකුට් මරාදැමුණු අතර රෂියාව සිරභාරයට ගැනිණි
1240 අප්‍රේල් මස භාතින්දාහි ක්විලා මුබාරක්හි ඇයව සිරගත කෙරිණි
සිරභාරයේ සිටිය ද, රෂියා සුල්තානා හට සිකුරාදා දිනවල යාඥා සඳහා හජිරත්තන් මස්ජිදය වෙත යාමට අවසර හිමි විය
ඇයව රාජ්‍යත්වයේම පැවති අතර, අල්තුනියා ඇයව බැහැ දැකීමට නිරත පැමිණියේ ය
එලෙසින් ඔවුන්ගේ ප්‍රේමය ජයග්‍රහණය කළ අතර, 1240 අගෝස්තු මස ඇයව නිදහස් කෙරිණි
අල්තුනියාගේ ප්‍රේමය දිනාගැනීමට සමත් වූ රෂියා ඔහු විවාහ කොට ‍ගත්‍තා ය
මරණය
මේ අතර, රෂියාගේ සොහොයුරා වූ මුයිසුද්දීන් බහ්රම් ෂා සිහසුන පැහැරගත්තේ ය
අල්තුනියා සහ රෂියා සටනක දී සුල්තානේටය යළි බහ්රම්ගෙන් ලබාගැනීමට අභියෝග කළ අවස්ථාවේ, රාබි අල්-අව්වාල් A
638 (1240 ඔක්තෝබර්) 14වන දින ඇය සහ ඇගේ සැමියා පරාජයට පත් විය
අනුතරුව ඔවුහු දිල්ලිය වෙත පලාගිය අතර, අනෙක් දිනයේ කයිතාල් වෙත ළඟ වූහ
නමුත් එහි විසූ ඇගේ හමුදා ඇයව හැරගියේ ය
අනතුරුව ඔවුන් දෙදෙනා ජාත්වරුන්ගේ ග්‍රහණයට හසුවූ අතර, ඔවුන්ව මංකොල්ල කනු ලැබිණි
රාබි අල්-අව්වාල් A
638, 25දින ඔවුන්ව මරාදැමිණි
මෙම දිනය ලෙස 1240 ඔක්තෝබර් 13 දිනය සැලකේ. මේ අතර බහ්රම් 1240 සිට 1242 දක්වා රාජ්‍ය පාලනය මෙහෙයවූ අතර, පසුව අශක්නුවත්භාවය හේතුවෙන් ඔහුව සිහසුනෙන් නෙරපා දැමිණි
රෂියා රැජිනගේ දේහය භූමදාන කළ ස්ථානය ඉතිහාසඥයන්ගේ මතභේදයට හේතු වී ඇත
රෂියා භූමදානය කළේ යැයි ස්ථාන තුන්ක යෝජනා වී ඇත
එනම් දිල්ලි, කයිතාල් සහ රාජස්ථානයේ තොන්ක් යන ප්‍රදේශයි
ඇතැමුන් පවසන්නේ ඇය මියගිය ස්ථානයේම භූමදාන කෙරුණු බවයි.

උරුමය 

රෂියා රැජින සිය අධිරාජ්‍යයේ සහ මහජනයාගේ අභිවෘද්ධිය සඳහා කැපවූ බව පැවසේ
ඇය ඇගේ යටත්වැසියන්ගෙන් දුරස් වී සිටි බවට කිසිදු සාධකයක් හමු නොවේ
ඇය ඔවුන් සමග එක්ව කටයුතු කළ බැව් පෙනේ
රෂියා විසින් පාසල්, ශාස්ත්‍රාල, පර්යේෂණ මධ්‍යස්ථාන සහ මහජන පුස්තකාල ඉදිකරවන ලදී
මෙහි දී දාර්ශනිකයින් හට කුරානය සහ මහම්මද්ගේ සම්ප්‍රදායයන් හැදෑරිය හැකි විය
ජනප්‍රිය සංස්කෘතිය තුළ
රෂියා සුල්තාන් යනු රෂියා සුල්තානාවරියගේ ජීවන පුවත රැගත් 1983 චිත්‍රපටයකි
මෙහි ඇගේ චරිතය හේමා මාලිනී විසින් නිරූපණය කරන ලදී
2015දී, & TV නාළිකාව මගින් රෂියා සුල්තාන්ගේ දිවිය අලලා රූපවාහිනී කතාමාලාවක් විකාශය කරන ලදී
මෙහි ප්‍රධාන චරිතය පංඛූරි අවස්ථි විසින් නිරූපණය කරන ලදී
මෙහි සුල්තානා බවට පත්වීමේ දී ඇය මුහුණපෑ බාධා මෙන්ම අල්තුනියා සමග පැවති පෙම් සබඳතාව නිරූපණය වේ
යෝජිත භූමදාන ස්ථාන 

ඇගේ සොහොන පිහිටි ස්ථානය පිළිබඳ නොයෙකුත් මතභේද පවතී
ඇගේ සොහොන්ගැබ පිළිබඳ සනාථ කෙරෙන කිසිදු පුරාවිද්‍යාත්මක හෝ ලිඛිත සාක්ෂි හමුවී නැත
මෙලෙම මතභේදයට හේතුවී ඇත්තේ ඇයව භූමදානය කෙරුණේ කයිතාල් හෝ දිල්ලි හෝ තොන්ක් යන පෙදෙස්වලින් කුමන් ස්ථායක ද යන්නයි
එසේම අල්තුනියා සහ යකුට් භූමදාන කළ ස්ථානය ද මෙසේ විවාදයට තුඩු දී ඇත
පළමු මතය නම් රෂියාගේ සොහොන පැරණි දිල්ලිගේ පටු වීදියක තුර්ක්මන් ද්වාරය අසල, ෂාජහානාබාද්හි, බුල්බුල්-ඉ-ඛානා අංගනයේ පිහිටා තිබේය යන්නයි‍
රෂියා සුල්තානාගේ දේහය කයිතාල්හි භූමදානය කෙරුණු බවට ජනප්‍රවාදයක් පවතියි
අල්තුනියාගේ දේහය ද ඇගේ දේහයට යාබදව භූමදානය කෙරිණි
එසේම මීට යාබදව මස්ජිදයක් ද වේ
ඉන්දියාවේ ප්‍රතිරාජයා (ලින්ලිත්ගව් සාමි) 1938දී රෂියාගේ සොහොන නැරඹීමට කයිතාල් වෙත පැමිණ තිබේ
මෙම සොහොන්ගැබ ප්‍රතිසංස්කරණයට ඔහු ආධාර ප්‍රදානයක් අනුමත කළේ ය
ඉන්පසුව, ඉන්දියාවේ පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්ෂක ජනරාල්වරයා ද සොහොන නැරඹීමට පැමිණි නමුත්, දෙවන ලෝක යුද්ධය ඇරඹීම හේතුවෙන් එම ආධාර මුදල් ප්‍රතිසංස්කරණයට වැයකළ නොහැකි විය
ආශ්‍රේයයන්

ග්‍රන්ථාවලිය
 Asif, Salman, and Kate Montgomery
Razia
Warrior Queen of India
Hood Hood Books, 1998. http
org/oclc/43208215
 Goel, Devendra, Chandrakant Chadda, Nirupa Roy, Jairaj, Kamran, M
Kumar, N
Ansari, and Lachhiram
Razia sultan Raziyā Sultāna
Shemaroo Entertainemtn, 2012. DVD
NTSC all regions
5.1 surround sound
Hindi with English subtitles
A tale of stormy love and passion for each other  and unflinching loyalty between Razia, the Queen Empress of India and an Abyssinian slave Yaqub
She became immortalised as a symbol of the highest, the noblest and the most sacred in love
org/oclc/905056178
 Dasgupta, Shahana
Rupa & Co, 2001. http
org/oclc/422540172
 Maqbul Arshad
Maqbul Academy, 1900. Fiction
Juvenile audience
org/oclc/651942430
 Waeerkar, Ram, and Anant Pai
Sultana Razia
Empress of India
Amar Chitra Katha, ACK Media, 2009. http
org/oclc/609715545
 Zakaria, Rafiq
Razia, Queen of India
[Bombay]
Popular Prakashan, 1966. http
org/oclc/1210383

බාහිර සබැඳි
කන්ටිනුවා ව්‍යාපෘතිය
සුල්තාන් රෂියියා බින්ත් ඉල්තුත්මිෂ්ගේ චරිතාපදානය 

මම්ලුක් සුල්තානයේ (දිල්ලි) සුල්තාන්වරුන්
13වන සියවසේ රාජ්‍ය පාලිකාවන්
1205 උපත්
1240 මරණ
ඉන්දියාවේ 1230 දශකය
ඉන්දියාවේ 1240 දශකය
ඉන්දියානු වල්ලභ රැජිනියන්
ඉන්දියානු මුස්ලිම්වරුන්
ඉන්දියානු සුන්නි මුස්ලිම්වරුන්
13වන සියවසේ ඉන්දියානු ජනයා
13වන සියවසේ ඉන්දියානු රජවරුන්
13වන සියවසේ ඉන්දියානු කාන්තාවන්
ජේජකභුක්තියේ චන්දේලවරුන් යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ මධ්‍ය ඉන්දියාවේ රාජ්පුත් රාජවංශයකි
9වන සහ 13වන සියවස් අතර කාලයේ බුන්දෙල්ඛාන්ද් ප්‍රදේශයේ (එකල ජේජකභුක්ති නම් විය) ඔවුහු පාලනය ගෙනගියහ
චන්දේලවරුන් මුලින් කාන්‍යකුබ්ජයේ (කනෞජ) ගුර්ජර-ප්‍රතිහාරයන්ගේ වැඩවසම් රාජ්‍යයක් ලෙස පාලනය ගෙනගොස් තිබේ
10වන සියවසේ දී, චන්දේල පාලක යශෝවර්මන් අර්ධව ස්වාධීන විය
නමුත් ඔහු ප්‍රතිහාරයන්ගේ අධිපතීත්වය පිළිගත්තේ ය
ඔහු‍ගේ අනුප්‍රාප්තිකයා වූ ධංග රජ සමය වන විට, චන්දේලවරුන්ට ස්වාධිපත්‍යයෙන් නැගී සිටීමට හැකි විය
ඔවුන්ගේ බලය ගොඩනැගීම හා බිඳවැටීම තීරණය වූයේ සිය අසල්වැසි රාජවංශ වූ මාල්වාහි පරමාරවරුන් සහ ත්‍රිපූරිහි කලචූරිවරුන් අතර ඇතිවූ සටන් හේතුවෙනි
11වන සියවසේ සිට, චන්දේලවරුන්ට උතුරින් මුස්ලිම් රාජවංශවල ආක්‍රමණවලට මුහුණපෑමට සිදු විය
මෙම මුස්ලිම් ආක්‍රමණිකයන් අතර ඝස්නවිද්වරුන් සහ ඝූරිද්වරුන් ඇතුළත් විය
13වන සියවසේ දී චාහමාන සහ ඝූරිද් ආක්‍රමණ හේතුවෙන් 13වන සියවසේ ආරම්භය වන විට චන්දේල බලය අවසන් විය
චන්දේලවරුන් ඔවුන්ගේ කලාව සහ ගෘහනිර්මාණ හේතුවෙන් සුප්‍රකට ය
විශේෂයෙන්ම ඔවුන්ගේ මුල් අගනුවර වූ ඛජුරාහෝවේ පිහිටි දේවාල මේ අතුරින් ප්‍රධාන ස්ථානයක් හිමි කරගනියි
මීට අමතරව ඔවුන් විසින් දේවාල, ජලාශ, මාලිග සහ වෙනත් ගොඩනැගිලි ගණනාවක් ඉදිකොට ති‍බේ
මේ අතරට අජේගාර්, කලින්ජාර් බලකොටු සහ ඔවුන්ගේ පසුකාලීන අගනුවර වූ මහෝබා අයත් වේ‍
සම්භවය 

වර්ණ රත්නාකර, පෘථිවිරාජ් රසෝ සහ කුමාරපාල-චරිත වැනි ලේඛන රැසකම චන්දේලවරුන් රාජ්පුත් වංශ 36 යටතට ඇතුළත්‍‍ කොට ඇත
සෙසු රාජ්පුත් රාජවංශ මෙන් ඔවුන්ගේ සම්භවය ද අපැහැදිළි අතර ඒවා මිත්‍යාමය ප්‍රවාද සමග මුසු වී පවතී
රාජවංශය පිළිබඳ ශිලාලේඛන වාර්තා මෙන්ම බාලභද්‍ර-විලාස සහ ප්‍රබෝධ-චන්ද්‍රෝදය වැනි ග්‍රන්ථවල සඳහන් වන්නේ ඔවුන් අයත්වන්නේ ජනප්‍රවාදගත චන්ද්‍රවංශයට බවයි. බාලභද්‍ර-විලාස මූලාශ්‍ර මෙහි මුතුන්මිත්තකු ලෙස ආත්‍රි නැමැත්තකුගේ නම සඳහන් කරයි
ඛජුරාහෝ ශිලාලේඛනයක දැක්වෙන්නේ චන්දේල ධංග රජු, යාදවවරුන්ගේ වෘෂ්ණි වංශයේ සාමාජිකයකු බවයි. (චන්ද්‍රවංශයේ කොටසක් යැයි සැලකෙන)

හේමාවතීගේ පුරාවෘත්තය මගින් චන්දේලවරුන්ගේ චන්ද්‍ර සම්භවය මෙසේ විස්තර කරයි
බරණැස ගහාර්වාර් රාජ ඉන්ද්‍රජිත් රජුගේ පුරෝහිතයා වූ හේම්රාජ්ගේ දියණිය හේමාවතී වූවා ය
ඇගේ පුත්‍රයා චන්ද්‍රවර්ම නම් විට
ඇයව චන්ද්‍රයා (සෝම) විසින් සිපගත් අතර, එවිට චන්ද්‍ර වර්ම ඇයට උපත ලැබිණි
ඇය චන්ද්‍රයා සමග විවාහ වී නොසිටි බැවින් අපකීර්තිය වළක්වා ගැනීමට ඇයට භණ්ඩ යාඥාවේ නිරතවීමට උපදෙස් හිමි විය
ඔහු සිය පුත්‍රයාට ආශිර්වාද කළ අතර, දේශපාලනය ඉගැන්වී ය
මෙම පිරිමි දරුවා දක්ෂ, බුද්ධිමත්, අභීත දරුවකු විය
වයස 16වන විට ඔහු සිය ප්‍රථම ව්‍යාඝ්‍රයාව මරාදැමී ය
අනතුරුව ඔහුව මහෝත්සව නගර් (මහෝබා) හි රජු ලෙස පත්කෙරුණු අතර, ඔහුගේ දරුමුණුපුරෝ චන්දේල යන නාමයෙන් දිව්‍යමය රාජ්‍ය පාලනය ගෙනගියහ
කෙසේනමුත්, චන්දේලවරුන්ගේ නිල වාර්තාවල හේමාවතී පිළිබඳ සඳහන් නොවේ
මෙවැනි ජනප්‍රවාද ප්‍රතික්ෂේප කරන ආර්. කේ. දික්ෂිත් පවසන්නේ "ඒවා හුදු ප්‍රශස්ති නිපැයුම් සහ මනඃකල්පිතයන්" පමණක් බවයි.

එක් මතයක් අනුව, චන්දේලවරුන්ට ඇත්තේ ගෝත්‍රික සම්භවයකි
ඔවුන් ගොන්ඩ්වරුන් හා සම්බන්ධ යැයි සිතිය හැක
ඔවුන් විසින් වන්දනාමාන කළ මණියා නැමැති දෙවඟනගේ දේවාල මහෝබා සහ මණියගාධ් යන ප්‍රදේශවල පිහිටා ඇත
ඉතිහාසය

මුල්කාලීන පාලකයින් 

චන්දේලවරු මුලින් ගුර්ජර-ප්‍රතිහාරයින්ගේ යටත්වාසීන් වූහ
රාජවංශයේ ආරම්භකයා වන නන්නුක (රාජ්‍ය
831-845) ඛජුරාහෝ කේන්ද්‍ර කරගත් කුඩා රාජධානියක පාලනය මෙහෙයවී ය
චන්දේල ශිලාලේඛන අනුව, නන්නුකගේ අනුප්‍රාප්තිකයා වූ වාක්පති විසින් සතුරන් කිහිප දෙනකු පරාජය කොට ඇති බව පෙනේ
වාක්පතිගේ පුත්‍රයින් වන ජයශක්ති (ජේජ) සහ විජයශක්ති (විජ) විසින් චන්දේල බලය ශක්තිමත් කරන ලදී
මහෝබා ශිලාලේඛනය අනුව, චන්දේල භූමිය "ජේජකභුක්ති" ලෙස නම්කෙරුණේ ජයශක්තිගේ නාමය අනුව ය
විජයශක්තිගේ අනුප්‍රාප්තිකයා වූ රහිලා විසින් ඇතැම් යුධ ජයග්‍රහණ ලබාගත් බව ශිලාලේඛනවල ප්‍රශංසාත්මකව සඳහන් කොට තිබේ
රහිලාගේ පුත්‍රයා වන හර්ෂ විසින් මහීපාල නැමැති ප්‍රතිහාර රජුගේ පාලනය ප්‍රතිෂ්ඨාපනයට වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටුකොට ඇත
මෙය රාෂ්ට්‍රකූට ආක්‍රමණ සමයේ හෝ මහීපාල සහ ඔහුගේ අර්ධ සොයුරු IIවන භෝජ අතර අරගලයෙන් පසු කාලයක මෙය සිදුවන්නට ඇත
ස්වාධිපත්‍යය හිමි කරගැනීම 

හර්ෂගේ පුත් යශෝවර්මන් (රාජ්‍ය
925-950) තවදුරටත් ප්‍රතිහාර අධිපතීත්වය පිළිගත්තේ ය
නමුත් ප්‍රායෝගිකව ඔහු ස්වාධීන විය
ඔහු විසින් කලන්ජාරාහි වැදගත් බලකොටුවක් ආක්‍රමණය කරන ලදී
ව. 953-954 සමයට අයත් ඛජුරාහෝ හිලාලේඛනයක ඔහු විසින් යුධ ජයග්‍රහණ කිහිපයක් හිමිකරගත් බව දක්වා ඇත
මේ අතරට, ගෞඩවරුන්ට (පාලවරුන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත), ඛාසවරුන්, චේදිවරුන් (ත්‍රිපූරියේ කලචූරිවරුන්), කෝසලවරුන් (ඇතැම්විට සෝමවංශිවරුන් විය හැක), මිථිල (සුළු යටත් පාලකයකු විය හැක), මාල්වාවරුන් (පරමාරවරුන්), කුරුවරුන්, කාෂ්මීරවරුන් සහ ගුර්ජරවරුන් සමග සිදුකළ ආක්‍රමණ ඇතුළත් විය
මෙවැනි ප්‍රකාශ අතිශයෝක්ති බැව් පෙනේ
උතුරු ඉන්දියාවේ මෙවැනි ආක්‍රමණ පිළිබඳ සමාන වාර්තා වෙනත් සමකාලීන රජුන් වන කලචූරි රජකු වූ යුව-රාජ සහ රාෂ්ට්‍රකූටයේ IIIවන ක්‍රිෂ්ණ රජුන් හා සම්බන්ධව ද හමුවේ
යශෝවර්මන් රාජ්‍ය සමය සුප්‍රකට චන්දේල-යුගයේ කලා සහ ගෘහනිර්මාණ ශිල්පයේ ඇරඹුම සනිටුහන් කරයි
ඔහු විසින් ඛජුරාහෝවේ ලක්ෂ්මණ දේවාලය ඉදිකරවන ලදී
සෙසු චන්දේල ශිලාලේඛන මෙන් නොව යශෝවර්මන්ගේ අනුප්‍රාප්තික ධංග (රාජ්‍ය
950-999) රජ සමයේ ප්‍රතිහාරවරුන්ගේ ආධිපත්‍යයක් පිළිබඳ සඳහන් නොවේ
මෙමගින් පෙනෙන්නේ ධංග විසින් නිල වශයෙන් චන්දේල ස්වාධිපත්‍යය ගොඩනගා ගත් බවයි. ඛජුරාහෝ ශිලාලේඛනයක දැක්වෙන්නේ කෝසල, ක්‍රාඨ (විදර්භ ප්‍රදේශයේ කොටසක්), කුන්තාල, සහ සිංහල රාජ්‍යයන්හි පාලකයින් ධංගගේ නිලධාරීන්ගේ නියෝගවලට අවනත වූ බවයි. ඊට අමතරව ඔහු ලත් යුධ ජයග්‍රහණ හේතුවෙන් ආන්ධ්‍ර, අංග, කාංචි සහ රාධ රජවරුන්ගේ භාර්යාවන්ගේ ඔහුගේ සිරභාරයේ පසුවූ බව ය
මෙය රාජමාලිග කවියකුගේ අතිශයෝක්ති බැව් පෙනේ
නමුත් ධංග විසින් යුධ ආක්‍රමණ ගණනාවක් මෙහෙයවූ බැව් ඉන් පැහැදිළි වේ
සිය පූර්වප්‍රාප්තිකයා මෙන්, ධංග විසින් ද ඛජුරාහෝවේ අනර්ඝ දේවාලයක් ඉදිකළ අතර, එය විශ්වනාථ දේවාලය ලෙස ප්‍රකට විය
ධංගගේ අනුප්‍රාප්තිකයා වූ ගන්ධ ද සිය භූමිය රැක ගැනීමට සමත් වූ බැව් පෙනේ
ඔහුගේ පුත් විද්‍යාධර විසින් කනෞජයේ ප්‍රතිහාර රජුව (රාජ්‍යපාල විය හැක) මරාදමන ලද්දේ ඝස්නවිද් ආක්‍රමණික ඝස්නියේ මහමුද් සමග සටන් නොකොට අගනුවරින් පලායාම නිසායි
පසුව මහමුද් විසින් විද්‍යාධරගේ රාජධානිය ආක්‍රමණය කරන ලදී
මුස්ලිම් ආක්‍රමණියකයන් අනුව, මෙම අරගලය අවසන් වූයේ විද්‍යාධර විසින් මහමුද් හට පඬුරු කප්පම් ගෙවීමෙනි
විද්‍යාධර විසින් සිදුකළ විශිෂ්ට කර්තව්‍යයක් ලෙස කන්දාරියා මහාදේව දේවාලය ඉදිකිරීම සැලකේ.

චන්දේල කලාව සහ ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය එහි උච්චස්ථානයට පත්වූයේ මෙම යුගයේ ය
ලක්ෂ්මණ දේවාලය (ක්‍රි
ව. 930–950 පමණ), විශ්වනාථ දේවාලය (ක්‍රි
ව. 999-1002 පමණ) සහ කන්දාරියා මහාදේව දේවාලය (ක්‍රි
ව. 1030 පමණ) යන දේවාල ඉදිවූයේ පිළිවෙලින් යශෝවර්මන්, ධංග සහ විද්‍යාධර යන රජවරුන්ගේ සමයේ ය
මෙම නගර-ශෛලියේ දේවාල ඛජුරාහෝවේ පූර්ණ ව‍ශයෙන් වර්ධනය වූ කලා ආර නිරූපණය කරයි
පරිහානිය 

විද්‍යාධරගේ රාජ්‍ය සමය අවසන් වන විට, ඝස්නවිද් ආක්‍රමණ හේතුවෙන් චන්දේල රාජධානිය දුර්වල විය
මෙහි වාසිය ලබාගත් කලිචූරි රජ ගංගේය-දේව විසින් රාජධානියේ නැගෙනහිර පෙදෙස් ආක්‍රමණය කරන ලදී
චන්දේල ශිලාලේඛන අනුව පෙනෙන්නේ විද්‍යාධරගේ අනුප්‍රාප්තික විජයපාල (රාජ්‍ය
1035-1050) විසින් සටනක දී ගංගේයව පරාජය කළ බවයි. කෙසේනමුත්, විජයපාලගේ රාජ්‍ය සමයේ චන්දේල බලය පරිහානියට පත්වීම ඇරඹිණි
මේ කාලයේ ග්වලියෝර්හි කච්ඡපඝාතවරුන් චන්දේලවරුන්ට දැක්වූ අවනතභාවය අත්හැරි බැව් පෙනේ
විජයපාලගේ වැඩිමහල් පුත් දේවවර්මන්, ගංගේගේ පුත් ලක්ෂ්මී-කර්ණ අතින් පරාජයට පත් විය
ඔහුගේ බාල සො‍යුරු කීර්තිවර්මන් විසින් ලක්ෂ්මී-කර්ණ පරාජය කොට චන්දේල බලය යළි සියතට ගන්නා ලදී
කීර්තිවර්මන්ගේ පුත්‍ර සල්ලක්ෂණවර්මන් පරමාරයන්ට සහ කලචූරිවරුන්ගේ රාජ්‍ය ආක්‍රමණය කරමින් යුධ ජයග්‍රහණ අත්කරගත් බැව් විශ්වාස‍ කෙරේ
මෞ ශිලාලේඛනය අනුව යෝජනා වී ඇත්තේ ඔහු විසින් අන්තර්වේදී ප්‍රදේශයේ (ගංගා-යමුනා දෙගංමැදිය) සාර්ථක ආක්‍රමණ මෙහෙයවා ඇති බවයි. ඔහුගේ පුත් ජයවර්මන් ආගමික අංශය කෙරෙහි නැඹුරු වූ අතර, රාජ්‍ය පාලනයෙන් හෙම්බත් වූ ඔහු සිහසුන අත්හැරී ය
ජයවර්මන් උරුමකරුවකු නොමැතිව මියගිය බැව් පෙනේ
මේ නිසා ඔහුගේ මාමණ්ඩිය වූ පෘථිවිවර්මන් සිහසුනට පත් විය
පෘථිවිවර්මන් යනු කීර්තිවර්මන්ගේ බාල පුත්‍රයායි
චන්දේල ශිලාලේඛනවල ඔහු විසින් ලබාගත් කිසිදු යුධ ජයග්‍රහණයක් පිළිබඳ සඳහන් නොවේ
මේ අනුව පෙනීයන්නේ ඔහු විසින් ආක්‍රමණික ප්‍රතිපත්තිය අත්හැර තමන් සතු වූ භූමිය රැකගන්නට කටයුතු යෙදූ බවයි.

පුනරුත්ථානය 

පෘථිවිවර්මන්ගේ පුත් මදනවර්මන් (රාජ්‍ය
1128–1165) සිහසුනට පත්වන විට, යාබද කලචූරි සහ පරමාර රාජධානි ආක්‍රමණ හේතුවෙන් දුර්වල වී පැවතිණි
මෙම අවස්ථාවේ වාසිය ලබාගත් මදනවර්මන් කලචූරියේ ගයා-කර්ණ රජුව පරාජය කළ අතර, ඇතැම්විට බාඝෙල්ඛාන්ද් ප්‍රදේශයේ උතුරු කොටස ඈඳාගන්නට ඇත
කෙසේනමුත්, ගයා-කර්ණගේ අනුප්‍රාප්තික නරසිංහ විසින් චන්දේලවරුන්ගෙන් මෙම භූමිය යළි සතුකරගන්නා ලදී
මදනවර්මන් විසින් මීට අමතරව භිල්සා (විදිශා) අවට පරමාර රාධානියේ පර්යන්ත පෙදෙස් අල්ලාගන්නා ලදී
මෙය බොහෝවිට පරමාර රජකු වූ යශෝවර්මන් හෝ ඔහුගේ පුත් ජයවර්මන් රාජ්‍ය සමයේ සිදුවන්නට ඇත
නැවත වරක්, චන්දේලවරුන්ට අලුතෙන් ඈඳාගත් භූමි ප්‍ර‍දේශ සිය අණසක යටතේ තබාගත නොහැකි විය
එම ප්‍රදේශය යශෝවර්මන්ගේ පුත් ලක්ෂ්මීවර්මන් විසින් නතු කරගන්නා ලදී
ගුජරාටයේ චාලුක්‍ය රජකු වූ ජයසිංහ සිද්ධරාජ විසින් ද චන්දේල සහ චාලුක්‍ය රාජධානි අතර පිහිටි පරමාර දේශය ආක්‍රමණය කරන ලදී
මෙය මදනවර්මන් සමග අරගලයකට හේතු විය
මෙහි ප්‍රතිඵලය අපැහැදිළි ය
එයට හේතුව මෙම රාජධානි‍ දෙකේම වාර්තා තමා ඉන් ජයගත් බව පවසා තිබීමයි
කලන්ජාරා ශිලාලේඛනයක් අනුව යෝජනා වී ඇත්තේ මදවර්මන් විසින් ජයසිංහව පරාජය කළ බවයි. අනෙක් අතින්, ගුජරාටයේ විවිධ වංශකථාවල දැක්වෙන්නේ ජයසිංහ විසින් මදනවර්මන්ව පරාජය කළ බව හෝ ඔහුගේ පඬුරු කප්පම් ලබාගත් බව ය
කෙසේනමුත්, මදනවර්මන් සිය උතුරු අසල්වැසියන් වූ ගහදවාලයන් සමග මිත්‍රශීලී ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කොට ඇත
මදනවර්මන්ගේ පුත් IIවන යශෝවර්මන් රාජ්‍ය පාලනය සිදුනොකරන්නට ඇත
නැතහොත් ඉතා සුළු කාලයක් රාජ්‍ය පාලනය කරන්නට ඇත
මදනවර්මන්ගේ මුණුපුරු පරමාර්දි-දේව අවසන් බලවත් චන්දේල රජු ලෙස සැලකේ.

අවසන් බිඳවැටීම 

පරමාර්දි (රාජ්‍ය
1165-1203) චන්දේල සිහසුනට පත්වූයේ ලාබාල අවධියේ ය
ඔහුගේ රාජ්‍ය සමයේ මුල් වර්ෂ සාමකාමී යුගයක් විය
ව. 1182-1183 අවට, චාහමාන පාලක පෘථිවිරාජ් චෞහාන් විසින් චන්දේල රාජධානිය අක්‍රමණය කරන ලදී
මධ්‍යකාලීන ජනප්‍රවාදගත කාව්‍ය අනුව, පෘථිවිරාජ්ගේ හමුදාව තුර්කි හමුදාවන‍්ගේ හදිසි ප්‍රහාරයක් හේතුවෙන් විනාශයට පත් විය
නොදැනුවත්ව ඔවුන් චන්දේල අගනුවර වූ මහෝබා අසල කඳවුරු බැඳ තිබේ
මෙය චන්දේල සහ චෞහාන් අතර කෙටිකාලීන අරගලයක් සඳහා හේතු වූ අතර, පසුව පෘතිවිරාජ් දිල්ලිය කරා පිටත් විය‍
ඉන් මඳ කලකට පසු, පෘථිවිරාජ් විසින් චන්දේල රාජධානිය ආක්‍රමණය කළ අතර, ම‍හෝබාව අල්ලාගන්නා ලදී
බියපත් වූ පරමාර්දි රැකවරණ පතා කලන්ජාරා බලකොටුව වෙත පලාගියේ ය
අල්හා, උදාල් සහ සෙසු සෙන්පතීන් විසින් මෙහෙයවන ලද චන්දේල හමුදා මෙම සටනේ දී පරාජයට පත් විය
නොයෙකුත් කථා කාව්‍ය අනුව, පරමාර්දි අවමානය හේතුවෙන් සියදිවි නසාගන්නට හෝ විශ්‍රාමගෙන ගයා වෙත පිටත් වන්නට ඇති බව විශ්වාස කෙරේ
පෘථිවිරාජ් චෞහාන්ගේ මහෝබා ආක්‍රමණය පිළිබඳ ඔහුගේ මදන්පූර් ශිලා ලේඛනවල දැක්වේ
කෙසේනමුත්, මෙවැනි ප්‍රශස්ති පුරාවෘත්තවල නොයෙකුත් ඓතිහාසික සාවද්‍ය කරුණු අන්තර්ගතව පවතී
උදාහරණයක් ලෙස, චෞහාන් ආක්‍රමණයෙන් වහාම අනතුරුව පරමාර්දි විශ්‍රාමගත් හෝ මියගිය බව හඳුනාගෙන නැත
ඔහු චන්දේල බලය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කළ අතර, ක්‍රි
ව. 1202-1203 දක්වා ස්වාධීනව පාලනය ගෙනගොස් ඇත
මෙකල දිල්ලි සුල්තානය විසින් චන්දේල රාජධානිය ආක්‍රමණය කරන ලදී
දිල්ලා සුල්තානයේ වංශකථාවක් වූ තාජ්-උල්-මාසීර් අනුව, පරමාර්දි දිල්ලි සුල්තාන් අධිරාජ්‍යයට යටත් වී තිබේ
ඔහු සුල්තාන් හට පඬුරු කප්පම් ගෙවීමට එකඟ වූ නමුත්, එය ඉටු කිරීමට ප්‍රථම හෙතෙම මියගියේ ය
ඔහුගේ දේවන් ආක්‍රමණික බලපෑම්වලට තරමක ප්‍රතිරෝධයක් දැක්වූ අතර, අවසානයේ ඔහු ද පරාජය විය
16වන සියවසේ ඉතිහාසඥ ෆිරිෂ්තා පවසන්නේ දිල්ලි හමුදාවලට යටත් වීමට එකඟනොවූ අමාත්‍යවරයකු විසින් පරමාර්දිව මරාදැමූ බවයි.

දිල්ලි සුල්තානයට පරාජය වීමෙන් පසු චන්දේල බලය යළි යථා තත්ත්වයට පත්නොවිණි
පරමාර්දිගෙන් පසු, ත්‍රෛලෝක්‍යවර්මන්, වීරවර්මන් සහ භෝජවර්මන් යන රජවරුන් සිහසුනට පත්ව තිබේ
ඉන් පසුව සිහසුනට පත් හම්මීරවර්මන් (රාජ්‍ය
1288-1311) විසින් මහාරාජාධිරාජ යන අධිරාජ විරුදය භාවිතාකොට නොමැත
මින් පෙනෙන්නේ මේ කාලයේ චන්දේල රජුට හිමිවූයේ පහළ තත්ත්වයක් බවයි. මුස්ලිම් බලපෑම් මෙන්ම බුන්දේලවරුන්, බඝේලවරුන් සහ ඛාන්ගර්වරුන් වැනි දේශීය රාජවංශවල පිබීදීමත් සමග චන්දේල රාජවංශය බිඳවැටිණි
හම්මීරවර්මන්ගෙන් පසු IIවන වීරවර්මන් සිහසුනට පත් විය
නමුත් ඔහුට ඉහළ දේශපාලන තත්ත්වයක් හිමිවූ බවක් නොපෙනේ
මෙම පවුලේ එක් කුඩා ශාඛාවක් විසින් දිගටම කලන්ජාරාවේ පාලනය ගෙනයන ලදී
ව. 1545දී ෂේර් ෂා සූරිගේ හමුදා විසින් එහි පාලකයාව මරාදමන ලදී
මෙහිම තවත් පවුල් ශාඛාවක් විසින් මහෝබාව පාලනය කරන ලදී
එම ශාඛාවේ කුමරියකව මණ්ඩ්ලහි ගොන්ඩ් රාජකීය පවුලට විවාහ කරදෙන ලදී
තවත් පාලන පවුල් කිහිපයක්ම චන්දේල සම්භවයක් ඇතැයි කියනු ලැබේ
(චන්දේල් බලන්න)

කලාව සහ ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය 

චන්දේලවරුන් ඔවුන්ගේ කලාව සහ ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය හේතුවෙන් ප්‍රකට වී ඇත
ඔවුන් විසින් විවිධ ස්ථානවල දේවාල, ජලාශ, මාලිගා සහ බලකොටු ගණනාවක් ඉදිකොට ඇත
ඔවුන් ලත් සංස්කෘතික ජයග්‍රහණයන් අතුරින් සුප්‍රකටම නිදසුන ඛජුරාහෝවේ හින්දු සහ ජෛන දේවාලයි
තවත් වැදගත් චන්දේල බලකොටු තුනක් නම් ජයපුර-දුර්ග (වර්තමාන අජේගාර්), කලන්ජාරා (වර්තමාන කලින්ජාර්) සහ මහෝත්සව-නගර (වර්තමාන මහෝබා) ය
සෙසු කුඩා චන්දේල ඓතිහාසික ස්ථාන අතරට, චන්ද්පූර්, දියෝගාර්, දුදාහි, කාකදියෝ සහ මදන්පූර් යන ස්ථාන අයත් වේ
පාලකයින් ලැයිස්තුව 

ශිලාලේඛන වාර්තා මත පදනම්ව ඉතිහාසඥයින් විසින් ජේජකභුක්තියේ පහත චන්දේල පාලක ලැයිස්තුව ගොඩනගා ඇත
නන්නුක, ක්‍රි
ව. 831-845 පමණ
 වාක්පති, ක්‍රි
ව. 845-865 පමණ
 ජයශක්ති සහ විජයශක්ති, ක්‍රි
ව. 865-885 පමණ
 රාහිල, ක්‍රි
ව. 885-905 පමණ
 ශ්‍රී හර්ෂ, ක්‍රි
ව. 905-925 පමණ
 යශෝ-වර්මන්, ක්‍රි
ව. 925-950 පමණ
 ධංග-දේව, ක්‍රි
ව. 950-999 පමණ
 ගන්ධ-දේව, ක්‍රි
ව. 999-1002 පමණ
 විද්‍යාධර, ක්‍රි
ව. 1003-1035 පමණ
 විජය-පාල, ක්‍රි
ව. 1035-1050 පමණ
 දේව-වර්මන්, ක්‍රි
ව. 1050-1060 පමණ
 කීර්ති-වර්මන්, ක්‍රි
ව. 1060-1100 පමණ
 සල්ලක්ෂණ-වර්මන්, ක්‍රි
ව. 1100-1110 පමණ
 ජය-වර්මන්, ක්‍රි
ව. 1110-1120 පමණ
 පෘථිවි-වර්මන්, ක්‍රි
ව. 1120-1128 පමණ
 මදන-වර්මන්, ක්‍රි
ව. 1128-1165 පමණ
 යශෝ-වර්මන් II (ක්‍රි
ව. 1164-65 පමණ)
රාජ්‍ය පාලනය නොකරන්නට හෝ ඉතා කෙටි කාලයක් රාජ්‍ය පාලනය කරන්නට ඇත
පරමාර්දි-දේව, ක්‍රි
ව. 1165-1203 පමණ
 ත්‍රෛලෝක්‍ය-වර්මන්, ක්‍රි
ව. 1203-1245 පමණ
 වීර-වර්මන්, ක්‍රි
ව. 1245-1285 පමණ
 භෝජ-වර්මන්, ක්‍රි
ව. 1285-1288 පමණ
 හම්මීර-වර්මන්, ක්‍රි
ව. 1288-1311 පමණ
 වීර-වර්මන් II (පහළ පදවි නාම සහිත අප්‍රකට පාලකයෙකි
ව. 1315ට අයත් එක් ශිලාලේඛනයකින් පමණක් තොරතුරු ලැබේ
)

ආශ්‍රේයයන්

ග්‍රන්ථාවලිය

බාහිර සබැඳි 
 

ජේජකභුක්තියේ චන්දේලයෝ
මධ්‍යකාලීන ඉන්දියාව
හින්දු රාජවංශ
බුන්දෙල්ඛාන්ද්
මධ්‍ය ප්‍රදේශ්හි ඉතිහාසය
උත්තර් ප්‍රදේශ්හි ඉතිහාසය
මිරර් ඔෆ් ද විච් () යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ දකුණු කොරියානු රූපවාහිනී කතාමාලාවකි
ඓතිහාසික කතාමාලාවක් වන මෙහි ප්‍රධාන චරිත නිරූපණය කරනු ලබන්නේ යූන් ෂි-යූන්, කිම් සේ-රොන්, ලී සුං-ජේ, යුම් ජුං-ආ සහ ක්වක් සි-යැං යන නළු නිළි පිරිස විසිනි
මෙම මාලා නාට්‍යයේ කථාපුවත සඳහා පෙළඹවීමක් ඇති වී තිබෙන්නේ දොන්ගුයි බෝගම් නැමැති ග්‍රන්ථයයි
Temper and Nam Jung-Gi කතාමාලාව විස්ථාපනය කරමින් විකාශය වූ මෙම රූපවාහිනී කතාමාලාව දකුණු කොරියාවේ JTBC නාළිකාව ඔස්සේ සිකුරාදා සහ සෙනසුරාදා දිනවල 20
30ට (KST) විකාශය විය
කථාංග 20කින් සමන්විත වූ මෙය 2016 මැයි 13 විකාශය ඇරඹී 2016 ජූලි 16 දින තෙක් විකාශය කෙරිණි
කථාපුවත

මාලිගයේ වෙසෙන රාජකීය රැජිනක වන ෂිම් රැජින (ජං හී-ජින්) හට දරුවකු බිහිකළ නොහැකි වේ
මේ නිසා ඇය හොං-ජූ (යුම් ජුං-ආ) නම් යකැදුරුවරියකගේ ආධාර ඇතිව පුත් කුමරකුව බිහි කිරීමට අදහස් කරන්නී ය
ඉන්පුසව හොං-ජූ විසින් ෂිම් රැජිනට පවසන්නේ හේ-රන් (ජුං ඉන්-සොන්) නැමැති තරුණ යකැදුරුවරියට රජු සමග සැතපීමට අවසර ‍ලබා දෙන ලෙසයි
මෙම හේ-රන් හට සුවිශේෂී බලයක් පැවති අතර, එවිට ඇයට ගැබ් ගත හැකි විය
අනතුරුව හොං-ජූ හදි හූනියම් ක්‍රම අනුගමනය කරමින් හේ-රන්ගේ කුසෙහි වූ භ්‍රෑණය රැජිනගේ ගැබ තුළට මාරුකොට, හේ-රන්ව මරා දැමීමට අදහස් කරන්නී ය
අවාසනාවට, හේ-රන් මේ සියල්ල දැනගන්නා අතර, මියයාමට පෙර ඇය රැජිනගේ දරුවාට ශාප කරයි
ෂිම් රැජින පසුව නිවුන් දරුවන් දෙදෙනකුට උපත ලබා දෙයි
එනම් කිරුළහිමි සූන්හ්වේ කුමරු (යෝ හොයි-හ්‍යුන්) සහ යොන්-හී කුමරිය (කිම් සේ-රොන්) යි
නමුත් ශාපය හේතුවෙන් ඇයට කුමරියව අත්හැර දැමීමට සිදු වේ
චෝයි හ්‍යුන්-සෝ (ලී සුං-ජේ) යකැදුරුවරයාගේ සහාය ඇතිව, යොන්-හී හැදී වැඩෙන අතර, ඇය රූමත් තරුණ යුවතියක බවට පත් වේ
නමුත් ඇයට සෑමදෙනාගෙන්ම වෙන්ව හුදකලාව ජීව්ත වීමට සිදුවන අතර, ඇය ජීවත් වන නිවස වටා ආරක්ෂක යන්ත්‍රයක් ද ක්‍රියාත්මක කොට ඇත
හ්‍යුන්-සෝගේ පුත්‍රයා වන පූං-යොන් (ක්වක් සි-යැං) කුඩා කල සිටම ඇය පිළිබඳ දැඩි සෙනෙහසින් පසුවෙයි
මේ අතර වහල් සේවකයකුගේ පුත්‍රයකු වන හෝ ජුන් (යූන් ෂි-යූන්) නැමැති විද්වතකු යොන්-හීට මුණ ගැසෙයි
මෙලෙසින් කුමරියගේ ශාපය ඉවත් කරවීමට හෝ ජුන්ගේ සහ ඇගේ දෛවයන් එකට ගැට ගැසේ
චරිත නිරූපණය

ප්‍රධාන චරිත
යූන් ෂි-යූන්, හෝ ජුන් ලෙස
කිම් සේ-රොන්, සෝ-රි කුමරිය / යොන්-හී ලෙස
ලී සුං-ජේ, චෝයි හ්‍යුන්-සෝ ලෙස
යුම් ජුං-ආ, හොං-ජූ යකැදුරුවරිය ලෙස
ක්වක් සි-යැං, පූං-යොන් ලෙස

රාජකීය ගෘහය
ජං හී-ජින්, ෂිම් රැජින ලෙස
ලී ජි-හූන්, සොන්ජෝ රජු ලෙස
යෝ හොයි-හ්‍යුන්, කිරුළහිමි සුන්හොයි කුමරු ලෙස

සෝග්යොක්සෝහි ජනයා (소격서) 
ලී යි-ක්‍යුං, යෝ-ක්වං ලෙස
, චොන්-හූ ලෙස
, චොන්-ක්වොන් ලෙස
, ඔක්-හ්‍යුං ලෙස
, ගේ-යැං ලෙස

හෝ ජුන්ගේ පවුල
ජෝ දල්-හ්වන්, හෝ ඔක් ලෙස
, හෝ යූන් ලෙස

විස්තෘත චරිත
මූන් ගා-යොං, සොල්-ගේ ලෙස
මින් දෝ-හී, සුන්-ද්‍යුක් ලෙස
හෝ ජුන්ගේ සහායකයායි
චෝයි සුං-වොන්, දොං-රේ ලෙස
හ්වං මි-යොං, සෝ-යෙං ලෙස
කිම් සෝ-යොන්
කිම් චේ-ඉයුන්, මූ-මේ ලෙස
සොං ජේ-ඉන්, ගිසෙංවරියක ලෙස
ජුං යූ-මින්, හ්වා-ජින් ලෙස
කිම් සෝ-හ්යේ, මි-හ්යැං ලෙස
කිම් ජොං-හූන්, බත්-සොයි ලෙස
කිම් යොං-හෝ
කිම් වොන්-ජින්
ක්වොන් හ්‍යුක්-පූං
සොං යොං-හෝ
කිස් ස්‍යුං-පිල්
ලී ගා-ක්‍යුං
ගෝ ඉයුන්-මින්
සොං කයුං-හ්වා
සොන් යොං-සූන්
ලී ග්‍යු-බොක්
නම් තේ-බූ
ක්වොන් හ්යොක්-සූ
මූන් සූ-ජොං
යූ ඉල්-හන්
සොක් බෝ-බේ
ජං යොං-චොල්
ආන් මින්-සං
පාක් සේ-ජින්
යූ ස්‍යුංඉල්
සෝල් ජූ-මි

පසුබිම් නිරූපණයන්
කිම් යොං-ඒ, යූන් අගබිසව ලෙස
ලී ඩේවිඩ්, මියොංජොං රජු ලෙස
ජුං ඉන්-සොන්, හේ-රන් ලෙස
සෝ-රිගේ මෑණියන් ය
යූන් ‍බොක්-ඉන්, ඔක් මැතිණිය ලෙස
පූං-යොන්ගේ මෑණියන් ය
ජොන් මි-සොන්, සොන් මැතිණිය ලෙස
හෝ ජුන්ගේ සුළු මෑණියන් ය
කිම් හී-ජුං, කිම් මැතිණිය ලෙස
ෂිම් හූන්-ගි, ජොං සා-ග්වන් ලෙස
ලී චෝ-හී
පාක් චුල්-මින්
ඉම් හ්‍යුන්-සුං
කං හන්-නා, පාක් අගබිසව ලෙස
කිම් කප්-සූ, වසර 40කට පසු හෝ ජුන් ලෙස
ආන් ගිල්-කං
නම් දා-ර්යුම්, හෝ ජුන්ගේ ගෝලයා ලෙස

ඇගයීම්

පහත දැක්වෙන වගුවෙහි, නිල් පැහැ සංඛ්‍යා මගින් පහළම ප්‍රතිචාරත්, සහ රතු පැහැ සංඛ්‍යා  මගින් ඉහළම ප්‍රතිචාරත් නිරූපණය වේ
මුල් නාදපථ

OST කොටස 1

OST කොටස 2

OST කොටස 3

OST කොටස 4

සලකුණ
52වන පෙක්සං කලා සම්මාන උළෙල විකාශය කිරීමට සිදුවීම නිසා 7වන කථාංගය 2016 ජූනි 3වන සිකුරාදා දින විකාශය නොවිණි