Minuri/sinhala-corpus-wikipedia huggingface dataset:
ඉතිහාසයෙන්, සාහිත්‍යයෙන් මෙන්ම සංස්කෘතිය තුලින් මානවයාව රැගෙන ඔසවා තබා ඇති ස්ථානය ඔවුන්ට සැබැවින්ම උරුමද යන්නට නැවත ප්‍රශ්න කල යුතු කාලයක් දැන් පැමිණ ඇත
ඒ අප හා පෘථිවිය මත වසන තවත් අපූරු ජීවි කොඨ්ඨාසක් සමඟ අදහස් හුවමාරුව දියුණු කර ගැනීමට වෙර දරන විද්‍යාවෙ නව කඩඉම් හරහාය
"බුද්ධිය" මැනීමේ මානව සාපේක්ෂ මිම්ම හේතුකොටගෙන මානවයන් වන අප පෘථිවිය අමතක කොට දමා සෑහෙන කලක සිට පිටසක්වලින් බුද්ධිමත් ජීවීන් සෙවීමු
SETI (Search for extraterrestrial intelligence) වැනි ව්‍යාපෘති හරහා ඩොලර් බිලයන ගනන් වැය කොට පිටසක්වල බුද්ධිය සෙවීමු
නමුත් ඒ සොයනා අතරතුරු කිසිම විටෙක පෘථිවියේ පවතින ජීවය කෙරෙහි සංවේදි නොවීමු
මේ වන විට SETI මෙන් ජීව විද්‍යාවෙ ATI ව්‍යාපෘති දියත් කොට ඇත
ATI යනු (Searching for Alternative terrestrial intelligence) එනම් පෘථිවිය මත විකල්ප බුද්ධිය සොයා යෑමයි
සීටොලොජි විෂය (තල්මසුන්, ඩොල්ෆින් විශේෂ පිළිබඳව අධ්‍යන විෂය) පිළිබඳව විද්වතුන්ගෙ අදහසට අනුව ප්‍රයිමේටා බුද්ධිය සම්භවය වීමට වසර මිලියන ගනනකට මත්තෙන් සාගරය තුල සම්භවය වූ සිටසියා බුද්ධිය මෙයින් එක් විකල්ප බුද්ධියකි
සිටසියා ගෝත්‍රය තුල ඇතැම් විශේෂ ඇත්තෙන්ම මානවයාට වඩා දියුණු සමාජීය, භාෂාමය සහ නොනැසි ජීවත් වීමේ හැකියාවන් දරයි
බ්‍රිටිශ් කොළොම්බියා සරසවියේ සත්ව විද්‍ය සහ චර්යා රටා පිලිබඳව ශාස්ත්‍රීය ගවේෂණ සිදුකරන ආචාර්ය ජෝන් ෆෝර්ඩ්ට අනුව ඔර්කාස් (killer whales) නමින් හඳුන්වන සිටසියාවන් විශේෂයේ විවිධ ගහනයන් තුල භාවිතාවන භාෂාව හැසිරවීමේ ඌරුව එකිනෙකට වෙනස්ය
ඔවුන් රංචු වලට ආවේණික උපභාෂා භාවිතා කරයි
එසේ ඔවුන් තනාගෙන ඇති උපභාෂාවන් කෙතරම් අදාල රංචුවලට ආවේණිකද යත් අදාල රංචුවකින් වසර ගනනාවකට පෙර අතරමංව මිනිස් ඇසුරේ ඇතිදැඩි වු ඔර්කාවකු නැවත රංචුවට සම්බන්ධ කිරීමට හැකි තරම් විශේෂත්වයක්, ආවේණිකත්වයක් උසුලයි
එමෙන්ම පැටගෝනියාව තුල සිදුවන හම්ප්බැක් තල්මසුන්ගෙ භාෂා විලාශයන් අපූරු තොරතුරු හෙලි වෙමින් පවතී
සත්ව විද්‍යා විශය තුල සිටසියා අධ්‍යනය තරම් විශාල ලෙස සිදුවන වෙනත් කිසිඳු සත්ව කොට්ඨාසයක් නැති තරම්ය
නමුත් ලංකාව තුල සිටසියා අධ්‍යනය පසුගාමීම ක්ශේත්‍රයයි
සිටසියා අධ්‍යනය කොතරම් සංකීර්ණ මෙන්ම ගුප්ත විෂයක්ද කියතොත් මේ පිළිබඳව ගවේෂණය කල විද්‍යාඤයන් ගනනාවක්ම සිටසියාවන් හේතුවෙන් තමුන්ගෙ ජීවිතයේ අරමුණු පවා වෙනස් කර ඇත
ඩොල්ෆින් විශේෂ වසර 12 කට වඩා අධ්‍යනය කල ආචාර්ය ජෝන් ලිලී පවසන්නේ බුද්ධිය නැමැති සංකල්පයේ සීමාව ඇත්තෙ මානවයන්ට බැවින් සිටසියා බුද්ධිය තේරුම් ගැනීමට ඔවුන් අසමත්ව ඇති බවයි.
සිටසියාවන් පසෙකලා තමන් කවුද සෙවීමේ මෙහෙයුමක ආචාර්ය ලිලී මේ වන විට නිමග්නව ඇත
ආචාර්ය ස්පොන්ග් එසේ සිදුකල තව අයෙක්
මනෝවිද්‍ය ක්ශේත්‍රය තුලින් සිටසියා අධ්‍යානයට පැමිණි ඔහු සිටසියා අධ්‍යානයන් තුල දැකගත් බුද්ධිය හේතුවෙන් සියළු හැදෑරීම් පසෙකලා මනුශ්‍ය වාසයේ සිටින සිටසියාවන්ට නිදහස ලබාදීම සඳහා ව්‍යාපෘති මෙහෙයවයි. මොවුන් සියළු දෙනාගෙම පොදු සාධකය නම් ඔවුන් අධ්‍යානය කිරීමට ගිය සත්ව විශේෂය ඔවුන්ව අධ්‍යනය කොට ඔවුන්ගෙ හැසිරීම් වෙනස් කරවීමයි
සියවස් ගනනාවක සිට මානවකේන්ද්‍රීය කැඩපත තුලින් තමන් දෙස බලා බුද්ධිය නැමැති ඔටුන්න තම හිස මතම රුවාගන්නා මානවයා කිසිම විටෙක ඩොල්ෆින් සත්වයෙකු හෝ තල්මසෙකු බුද්ධිමත් බව පිලිගැනීමට මැලිවේ
පියාඹන පීරිසයකින් පැමිණෙන හෝ දියුණු අභ්‍යවකාශ ගමනකින් පසු මුණ ගැසෙන ජෙලි තට්ටුවකට වූවද බුද්ධිමත් ජීවියෙකු යැයි කීමට මැලි නොවන මානවයා තමන් සමඟ පෘථිවිය තුල වාසය කරන සාගරය තුල පිහිනා යන ක්ශිරපායියකුගෙ බුද්ධිමත් බව පිලිනොගැනීමට තරම් කුහක වේ
මේ කුහක කමට හේතුව වන්නේ වසර මිලියන අටක මානව පරිණාමය තුල බුද්ධිය මනින හොඳම සහ එකම සාධකය ලෙස මානවයා දකින 'තාක්ෂණයයි'
මස් ඉරා කෑමටත්, තමන්ව ආරක්ෂා කර ගැනීමටත් ස්වභාවධර්මය තුලින් උල් දත් සහ නිය නොලද හොමිනිඩ්වරුන් එකී අවශ්‍යතා සංතෘප්ත කරගත්තේ ගල් ආයුධ නිපැයුමෙනි
එදවස පටන් තාක්ෂණය සහ බුද්ධිය මිතුරන් වු අතර තාක්ෂණය නොමැති තැන බුද්ධියක් නැත යන්නත්, බුද්ධිය ඇති තැන තාක්ෂණය අනිවාර්යයෙන්ම පැවතිය යුතුය යන්නත් වන සූත්‍රය මානව කපාල තුල ජානගතව ඇත
එබැවින් ප්ලාස්මා තුවක්කුවක්වත්, ලැප්ටොප් එකක් හෝ ස්මාර්ට් දුරකථනයක් තියා ගල් ආයුධයක්වත් අත නැති ඩොල්ෆිනයකුගෙ බුද්ධිය මානවයාටනම් නොගිනිය හැකි සාධකයකි
තාක්ෂණය සංකලනය වු දැක්ම තුල බුද්ධිය යනු පටු අර්ථ නිරූපනයකි
එකී පටු අර්ථ නිරූපනය නැමැති උගුල තුල මානවයන් වන අප සිරව සිටිමු
එකී පටු අර්ථ නිරූපනයෙන් ඔබ්බට පිහිටි පුළුල් අර්ථයනට හසුවන සිටසියා බුද්ධිය එබැවින් අපට ග්‍රහණය කර ගැනීමට අසීරුය
ප්‍රාග්ඉතිහාසය විශය තුල හැදෑරීම් වලදි මා සැම විටම සිතනා එක් කරුණක් ව⁣න්නෙ හෝමෝ නියැන්ඩර්තාල්වරු අද ජීවත්ව සිටියා නම් කුමකින් කුමක් වෙයිද යන ගැටළුවයි. මානව කපාල ධාරිතාවට වඩා ඉහල කපාල ධාරිතාවක් දැරූ යුරේසියානු හිම බිම් තුල ජීවත්වු නියැන්ඩර්තාලයන් සේපියන්වරුනට වඩා බුද්ධිමත් බවට ව්‍යුහීය මෙන්ම සංස්කෘතිමය සාධක සාක්ෂි දරයි
ගල් ආයුධයේ සිට නියැන්ඩර් නිම්නයේ ලෙන් බිත්ති තුල ඔවුන්ගෙ දෑතින් බිහිවු ලෙන් චිත්‍ර සහ වැඩ දැමු කැටයම් සේපියන් ඉතිහාසයට වඩා නිර්මාණාත්මකය
නියැන්ඩර්තාල්වරු අද ජීවත්ව සිටියානම් "බුද්ධිය" අර්ථ නිරූපනයේ දැවැන්ත සංවාද පෘථිවිය තුල ඇතිවන්නට ඉඩ තිබුණි
ඒ ඔවුන් සහ අප අතර ඇතිවන බුද්ධිමය වෙනස මතය
සැබැවින්ම ව්‍යුහීයව සලකා බැලු කල මානවයන්වන අපට දියුණුම මස්තිෂ්කය පිහිටයිද
ක්ශිරපායි මස්තිශ්කය තුල පදනම් ව්‍යුහය වන්නෙ Paleocortex කොටසයි
'Paleo' යන වදනින්ම ගත්කල මේ කොටස පූර්වජ උභය ජීවි/ උරග සම්භවය පෙන්නුම් කරයි
Rhinic lobe ලෙස හඳුන්වන මේ කොටස පෙර හඳුනාගෙන තිබුනෙ ගන්ධයන්ට සංවේදි කොටස ලෙසයි (ග්‍රීක බසින් Rhinos = නාසය), මීට උඩින් පවතින ස්ථරය Limbic lobe ලෙසත්, තෙවන කොටස supralimbic lobe ලෙසත් හඳුන්වයි. මේ කොටස් ත්‍රිත්වයටම ඉහලින් ඒවා වසා පවතින් සෛල ස්ථරය neocortex ලෙස හඳුන්වයි. Neocortex කියන වචනාර්ථය ගත්තොත් 'නව මොළය' කියන අර්ථය තමයි තියෙන්නෙ
මේ කොටස තුල සංකීර්ණ අක්සන සෛල, උපාගමයන් සහ අනුශාඛා මුලීක් සෛල ස්ථර පිහිටයි
ක්ශීරපායි මොළය සහ මානව මොළය වෙනස්වන්නෙ neocortex ප්‍රදේශයේ ආස්තරණ මත
Neocortex ප්‍රදේශය වර්ධනය ඉදිරිපසට සිදුවෙන අතර මෙය බුද්ධිය පිළිඹිබු කරන අවස්ථාවක් ලෙස සලකනු ලබනවා
අන්තර් විශේෂ අතර බුද්ධිය සංසන්දනයෙදි neocortex ස්කන්ධය, cortical ප්‍රදේශයේ වර්ගඵලය, සහ neocortex නැමුම් වල ගැඹුර වැනි දෑ සැලකිල්ලට ගනු ලබනවා
ඊට අමතරව ගැටලු විසඳීමේ හැකියාවන්, සාංගමික හැකියාවන් සලකනු ලබනවා
උදාහරණයකට මීයකු වැනි කුඩා සත්වයෙකුගෙ සාංගමික හැකියා අනුපාතය 1
9 ඒ අනුව මොලයෙන් 90% ක් ප්‍රාථමික හැඟීම් දැනීම්වලටත් 10% සාංගමික හැකියාවලටත් වැය වනවා
පූසෙකුගෙ මේ අනුපාතය 1
1 යි
ඒ අනුව 50% බැගින් එය බෙදී යනවා
මානවයන් වන අප ප්‍රාථමික හැඟීම්, දැනීම් වැනි දෑ සඳහා යොදන ප්‍රතිශතය 10%
ඒඅනුව සාංගමික හැකියාවන් සඳහා වැඩිම ප්‍රතිශතය මානවයන්ගෙ
නමුත් සිටසියාවන් ගත් විට මේ ප්‍රතිශතය 1
25. ඒ අනුව සාංගමික හැකියාවන් සඳහා වැඩිම ප්‍රතිශතයක් මොලයෙන් වෙන් කරනු ලබන්නේ සිටසියාවන්
අනුශාඛා සෛල, උපාගමයන්, සෛල සම්බන්ධීකරණය වැනි කාර්යන් අනුව සිටසියා මොලය මානවයන්ට වඩා ගව් ගනනාවක් ඉදිරියෙන්
ජීව විද්‍යවෙහි මොළයට සිරුර දක්වන අනුපාතය මත හා neocortex නැමුම් මත අප බොහෝ විට බුද්ධිය තීරණය කරනවා
මීයකු,බල්ලකු, පුසෙකු, චිම්පන්සියෙකු සහ මානවයකුගෙ මොළයන්ට අදාප සමීකරණය යෙදු විට අප ඉදිරියෙන්
නමුත් අදාල සමීකරණය ඔර්කාවකුගෙ මොළයට අදාල කල විට අප ඔර්කාවාට වඩා පසුපසින්
ක්ශීරපායින්ට තිබෙන Rhinic, limbic, supralibic ස්ථර තුන සහ ඒ වසා පවතින Neocortex ස්ථරය වෙනුවට සිටසියාවන්ට Rhinic, lombic ,supralimbic ස්ථරවලට අමතර හතරවන ස්ථරයක් පිහිටයි
සිටසියාවන්ට හැර වෙනත් කිසිඳු ක්ශිරපායියෙකු හට මෙය නොපිහිටයි
Limbic සහ supralimbic ස්ථර අතර පිහටන මේ ස්ථරය paralimbic ස්ථරය ලෙස හඳුන්වයි.

මෙයින් සිදුවන්නෙ තවත් සීඝ්‍ර ලෙස සංවේදන ග්‍රහණය කිරීම
උදාහරණයකට කුණු බිත්තරයකින් ඔබට දමා ගැසුවොත් එය වැදීම, රිදීම, ගන්ධය සියල්ල සම්බන්ධීකරණ වී මොළයෙන් හඳුනා ගැනීමට යම්කිසි කාලයක් ගතවේ
නමුත් සිටසියාවකුට මේ සඳහා ගතවන කාලය මානවයන්ට සහ අනෙක් ක්ශිරපායින්ට සාපේක්ෂව අතිශයින්ම කෙටියි
මේ හතරවෙනි ස්ථරයත්, neocortex නැමුම් නිසාත් සිටසියා මස්තිෂ්කය අපට වඩා අතිශයින්ම දියුණුයි
තෙල්මන්ද තල්මසෙකුගෙ කපාල ධාරිතාව 9000cc ද , ඔර්කාවකුගෙ 6000 cc ද වන විට අපේ එය 1300 cc පමණ වේ, එමෙන්ම නියැන්ඩර්තාල් කපාල ධාරිතාව 1600cc පමණ වේ
එසේ විශාල මොළයන්ට හිමිකම් කියන මේ සතුන් තාක්ෂණිකව කිසිත් නිපදවන්නෙ නැත
ඔවුනට රූපවාහිනී , රේඩියෝ, රේඩාර්, න්‍යෂ්ටික අවි නැත
නමුත් ඔවුන්තුල විවිධ කාර්යන් සඳහා පරිණාමිකව ලැබී ඇති දායාද පවතී
තෙල්මන්ද තල්මසෙකුට අතිධ්වනි තරංග විදීමේ හැකියාව පවතී
Clicks ලෙස නිකුත් කරන මේ තරංග මගින් ගොදුර අඩපණ කිරීමට ඔවුන් සමත්ය
සිටසියාවන් සියල්ලටම ශරිරයෙිම පවතින සෝනාර් පද්ධති පිහිටයි
එමඟින් ඔවුන් සාගරය පුරා විවිධ ස්ථාන සොයා පිහිනා යයි
අප සබ්මැරීන තනමු
නමුත් සිටසියාවන්ට එය අවශ්‍ය නැත
ඔවුන් ස්වභාවධර්මය විසින් සැදි සබ්මැරීනයන් වේ
අප මානව කපාල ධාරිතාව අනුව බුද්ධි පරීක්ෂණ ඒකකයක් සත්ව විශේෂ වලට ලබා දුන්නොත් මානව කපාලය අනුව මානවයා ලකුණු 100 ලබා ගනී නම් බල්ලෙකු ලබාගන්නා ලකුණු මට්ටම 15 කි
මේ සූත්‍රය සිටසියාවන්ට ආදේශ කලහොත් එය 2000 කි
අප සිටසියාවන් ගැන තවමත් දන්නෙ ඉතා සුළු ප්‍රමාණයකි
ඔවුන්ගෙ සංඛාත, භාෂාව ග්‍රහණය කරගැනීම සඳහා අප අසමත් වන්නෙ අප මොලයන් ඔවුනට වඩා ප්‍රාථමික බැවින්
අපට ඔවුන්ගෙ තරංග ග්‍රහණය කර ගැනීමට තරම් මානව මොළය සුක්ෂම නැත
එබැවින් අප කියනා දෙය ඔවුන්ට නොතේරේ, ඔවුන් කියනා දෙය අපට නොතේරේ
නමුත් අපේ සංඛාත තව දුරටත් මන්දගාමී කොට ඔවුනට ලබාදුන් විට ඔවුන් ඒවාට ප්‍රතිචාර දක්වයි. උදාහරණයක් ලෙස සිටසියාවන් මානව සංගීතයට ප්‍රතිචාර දක්වයි.

ඔබ සිටසියා සංවේදන පිලිබඳව නොදන්නා තරම්, විද්‍යාව තවමත් සිටසියා සංවේදන ගැන නොදන්නා තරම්
සිතන්න ඔබට තව කෙනෙකුගෙ ශරීරය හරහා නැරඹිමේ හැකියාව තිබුනාය කියා
හෘද වස්තුවට රුධිරය ගමන් කරන හැටිත්, වාතයෙන් පෙනහළු ඉහිල්වෙන හැකිලෙන සැටිත් නරඹන්න තිබුනාය කියා
සිටසියාවන්ට මේ හැකියාව පවතී
අතිධ්වනි තරංග හරහා සිටසියාවන්ට මෙය සිදු කල හැකිවේ
ඩොල්ෆිනයකුට තවත් ඩොල්ෆිනයකුගෙ ශරීරයේ පවතින පිලිකාවක් හඳුනාගත හැකිවේ
තවත් සත්වයෙකු ජලයේ ගිලීම සහ පාවීම අතර වෙනස සිටසියාවන් හඳුනාගන්නෙ පෙනහලු තුල වතුර පිරෙන ආකාරයෙනි
ඉතින් මේ සතුන් බුද්ධිමත් නැද්ද
කවදාක හෝ ඔවුන්ගෙ සංඛ්‍යාත කියවීමේ හැකියාව විද්‍යාව සොයාගනු ඇත
එදිනට මානව වර්ගයා ලෙස සිටසියාවන් වෙනුවෙන් උත්තර බැඳීම පහසු කාරයක් නොවනු ඇත
==ඩයිනෝසර යන්නෙහි තේරැම බියකරු කටුස්සා යන්නයි
මීට වසර මිලියන 250-230 අතර කාලයේ තිබූ පෙන්සිල්වේනියානු අවධියේදී පහල වු උරගයින් උභය ජීවීන්ගෙන් පරිනාමය වූ කොටසකි
⁣පසුව වියලි බිම්වල අයිතිය උරගයමින් සතු විය
ඉන් පසුව මෙසසොයික් යුගයේදී උරගයින් ප්‍රබල වු අතර එහිදී තියාසික යුගයේදී (මිලියන 200-165 අතර කාලයේදී )උරගයින්ට ප්‍රමුඛ සත්ව වර්ගයට හිමි ස්ථානය හිමි විය
මෙම යුගයේදී ක්ෂීරපායින් මෙන්ම පක්ෂීන්ද බිහි විය
විවෘත බීජ ශාක (මීවන විශේෂ)බිහිවූයේද මෙම යුගයේදීය
ඉන්පසුව ජුරාසික යුගයේදී (මීට වසර මිලියන165-130)ඩයිනෝසරයන්ට පෘථිවිය මත ආධිපත්‍යය ප්‍රමුඛව හිමි වූ අතර එම යුගය ඩයිනෝසරතමන්ගේ ක්‍රියාකරීම යුගය විය
පසුව කිටේෂීය යුගයේදී (මීට වසර මිලියන 130-60)අතර යුගයේදී මොවුන් විශාල වශයෙන් විකසනය වූ අතර මෙම යුගයේ අවසානයේදී පෘථිවියට වැටුනු විශාල උල්කාවක් හේතුවෙන් ඩයිනෝසරයන් වද විය
එම උල්කාව නිසා පෘථිවිය ඇතිවූ අහිතකර දේශගුණික තත්ත්ව නිසා ඩයිනෝසරයන්ට එම තත්ත්වයට මුහුණදීමට නොහැකිව පෘථිවියෙන් නශ්ඨව ගියේය
</big>==
<ඩයිනෝසර වර්ගීකරණය</nowiki>

මේ විෂයෙදි වර්ගීකරණ සිදුකිරීමේ ප්‍රයත්න ආරම්භ වෙන්නෙ සියවස් දෙකකට ආසන්න කාලයකට පෙර සිට
වර්තමානයේදි පවතින වර්ගීකරණය පදනම් වෙන්නෙ ඩයිනෝසර සත්වයන්ගෙ ශ්‍රෝණිය (උකුල) පිහිටන ආකාරය අනුව. උකුල් පෙදෙසෙ අස්ථි සැකැස්ම ප්‍රධාන ආකාර දෙකකට වර්ගීකරණය සිදු කෙරෙනවා
උරගයන්ගෙ උකුල් ආකාරයට සමාන උකුල් පෙදෙසක් පිහිටන කාණ්ඩය 'සොරිස්කියන්' ලෙසත්, පක්ශි උකුලකට සමාන උකුල් පෙදෙසක් සහිත කාණ්ඩය 'ඕර්නිතිස්කියන්ස්' ලෙසත් ප්‍රධාන කොටස් ද්විත්වයකට බෙදෙනවා
ඕර්නිතිස්කියන් ගෝත්‍රය නැවත ප්‍රධාන කොටස් ද්විත්වයකට බෙදෙනවා
සෙරපෝඩා සහ තයරියාෆොරා ලෙස
සෙරපෝඩාවන් නැවත බෙදෙනවා සෙරටොප්සියා (මීට ප්‍රථම ඔවුන් ගැන සටහනක් ඇත
ට්‍රයිසරැටොපස් වැනි විශේෂ අයත් කාණ්ඩය), ඕර්නිතෝපොඩා සහ පැකිසෙෆලෝසෝරියා ලෙස
තයරියාෆොරා උපරි ගෝත්‍රය කොාටස් ද්විත්වයකට බෙදෙනවා ස්ටෙගොසෝරියා සහ ඇන්කයිලෝසෝරියා ලෙස
'සොරිස්කියන්' කොටස් ද්විත්වයකට බෙදෙනවා සෝරෝපෝඩා සහ තෙරොපෝඩ් ලෙස
ටිරොනෝසෝරස් වැනි ද්වීපාදිකයන් (අනෙක් කාණ්ඩ වලත් දවීපාදිකයන් සිටිනවා නමුත් තේරෝපොඩාවන් සියල්ල ද්වීපාදිකයන්) තෙරෝපෝඩා කාණ්ඩයට අයත් වන විට බ්‍රැකියෝසෝර්, ඩිප්ලෝඩොක්ස් වැනි අති විශාල යෝධ ඩයිනෝසරයන් 'සෝරොපොඩ්' කාණ්ඩයයට අයත් වෙනවා
මේ සරලම වර්ගීකරණ ආකාරය
විවිධ විද්‍යාතන විසින් මේ වර්ගීකරණ නාමාවලිය විවිධ අයුරින් සිදුකිරීම කලත් සාමාන්‍යයෙන් පිලිගත් වර්ගීකරණ බොහෝමයක් දිවෙන්නෙ මේ වර්ගීකරණය තව දුරටත් සංකීර්ණ කරමින්
ඡායාරූපවල පිලිවෙලින් වර්ගීකරණය සහ සෙරටොප්සියා, ඔර්නිතොපෝඩා, පැකිසෙෆලෝසෝරියා, ස්ටෙගොසෝරියා, ඇන්කයිලෝසෝරියා, සෝරොපොඩ් සහ තේරොපොඩ් දර්ශක විශේෂ දැක්වෙනවා
ක්‍රිටැසියස් මහා නශ්ඨ වීම

 මොසේසොර්  (Mosasaurus) 

==========

ජුරාසික් සහ ක්‍රිටැසියස් අවධි වල උරගයන් පරිණාමික උච්චස්ථානයකට පැමිණි බව හැමෝම වගේ දන්න කාරණයක්
ඩයිනෝසරයන් ලෙස විකරණය වෙමින් ඔවුන් පෘථෘවිය පුරාම ප්‍රමුඛ සත්ව වර්ගයට පත්වුනා
ඒ කාලේදිම ඔවුන්ගෙ වර්ගයා ඉහල ආකාසයත් තමන්ගෙ අණසකට නතු කරගත්තා
මීට කලින් ලිපියක ඉහල ආකාසය ජයගත් ටෙරොනෝඩෝන් සත්ව කොට්ඨාසය ගැන මම විස්තර කරා
මේ සියල්ලම ගොඩබිම තුල වෙද්දි සාගර කලාපයන් තුල තවත් සත්ව කාණ්ඩයක් ප්‍රමුඛයන් වීමේ ගමන අරඹලයි තිබුනේ
මේ සටහන ඔවුන් ගැන
1764 වර්ශයේදි නෙදර්ලන්තයේ මස්ත්‍රිහ්ට් (Maastricht) ප්‍රදේශයේ මියුස් නදිය අසබඩ හුණුගල් පතලකින් ප්‍රථම වතාවට ලෝකයට නිරාවරණය වෙනවා දැවැන්ත සත්වයෙකුගෙ ෆොසිල
මියුස් නදියට ලතින් භාෂාවෙන් භාවිතාවන වදනය 'මොසා'
'සෝරස්' කියන්නෙ ග්‍රීක භාෂාවෙන් 'උරගයා'
මොසා නදිය අසබඩ උරගයා ලෙස භෞතීස්මය ලබනවා "මොසෙසෝර්"
මුල්කාලීන ක්‍රිටැසියස් අවධියෙදි ජීවත් වුන අර්ධ ජලජ වාසී උරගයෙක් වෙන ඒයිජියලෝසෝරිඩේ කියන උරග කාණ්ඩය පසුකාලීනව පරිණාමය වෙනවා සම්පූර්ණ ජලචර ජීවින් බවට
මේ නව ජීවින් තමයි මොසේසෝරයන්
දැන් ටෙක්නිකලි මේ සතුන් උරගයන්, හැබැයි පූර්ණ ජලජ ජීවිතයකට කොතරම් අනුවර්තනය වෙනවද කිව්වොත් සාමාන්‍යයෙන් උරගයන් සතු බිත්තර දැමීමේ හැකියාව පවා මොසේසෝරයන්ගෙ වෙනස්වීමකට ලක්වෙනවා
ඔවුන් වැඩුණු පැටවුන් බිහිකිරීමක් දක්වා අනුවර්තනයන් දක්වනවා
දැන් අමතක නොකල යුතයි මේ 'මොසේසෝර්'/ 'මොසේසෝරස්' වගේ නම් වලින් හැඳින්වුවට මොවුන් සමස්ථ සත්ව කාණ්ඩයක්
මේ කාණ්ඩය යටතෙ උපරි වර්ගම 40 ක් පමණ මේ වන විට හඳුනගෙන නම් කරලා තියෙන්නෙ
විශේෂ ප්‍රමාණය ඊට සෑහෙන වැඩී. මොවුන් අඩි 3 ක් පමණ වන Dallasaurus turneri විශේෂයෙ සිට දැවැන්ත අඩි 60 ක් පමණ වන Mosasaurus hoffmannii විශේෂය දක්වා විවිධත්වයක් තිබුණ සත්ව කොට්ඨාසයක්
බැඳි පටල සහිත අත් පා, ශරීරය අනාකූල හැඩයක් දැරීම, වල්ගය ප්‍රදේශය හබලක් ආකාරයෙන් පරිණාමය වීම ආදී ජලචර ජීවිතයකට ඔබින අනුවර්තන රාශියක් මොවුන්ගෙ පිහිටනවා
මොවුන්ට ඉතා වේගයෙන් හඹා ගොස් පහර දීමේ හැකියාව පැවති බවයි වර්තමානයේදි පවතින විද්‍යාත්මක මතය
දැන් මේ මොසෙසොර්ලගෙ ප්‍රධානම ආහාරය තමයි ඇමොනිටාවන් (ඇමොනිටාවන් ක්‍රිටැසියස් යුගයෙන් බහුලව ලැබෙන ෆොසිලගත සත්වයෙක්)
මීට අමතරව විශාල මෝරුන් වගේම තමන්ගෙ විශේෂයෙම සාමාජිකයන්ව පවා ආහාරයට ගෙන තිබෙනවා
වර්තමානයේදි ලැබෙන ෆොසිල සටහන් වල ඇතැම් මොසෙසෝරයන්ගෙ කපාලය හා අස්ථි ⁣ෆොසිල මත තිබෙන දත් පහරවල් හඳුනගන්න පුළුවන් වෙනත් මොසේසෝරයෙකුගෙ බවට
මේ ප්‍රාග්ඓතිහාසික සත්වයගෙ ෆොසිල ලෝකයේ බොහෝ ප්‍රදේශවලින් හමුවෙනවා
ඒකට හේතුව ගොඩබිම ජීවත්වුන සතුන් එක් එක් ස්ථාන වලට සීමා වෙද්දි මොසේසෝරයන් සාගරය පුරාම සීමාවීමකින් තොරව පිහිනා යෑමට හැකි වු නිසා
ක්‍රිටැසියස් යුගයෙ අවසාන වසර මිලියන විස්සක පමණ කාල පරිච්ඡේදය ගත්තම සාගරය තමන්ගෙ සම්පූර්ණ අණසකට නතු කරගන්න මොසේසෝරයන්ට හැකිවුනා
ඒ වෙද්දි සාගර ආහාර ජාල වල ඉහල පුරුක්වග ස්ථානගත වෙලා හිටපු ඉක්තියෝසෝර්, ප්ලෙසියොසෝර් වැනි ජලජ උරගයන් කෙමෙන් නශ්ඨව යද්දි සාගරයේ බිහිසුණුම විලෝපිකයා බවට පත්වුනේ මොවුන්
ජුරාසික් වර්ල්ඩ් චිත්‍රපටයෙ ඉන්න ජලජ ඩයිනෝසරයත් මේ මොසේසෝරයෙක්
ඒකෙදි සැබෑ සත්වයාව මඳක් විකෘති කරලා තිබ්බට නියම ස්වරූපයට සෑහෙන සමානයි
හැබැයි චිත්‍රපටයෙ වගේ අහසට පැනීමේ හැකියාවනන් ඔවුන්ට තිබීමට හැකියාවක් නෑ
ඒ පෘශ්ඨීය සහ උදරීය වරල්වල තිබෙන යම් යම් වෙනස්කම් සහ බර වැනි හේතුන් නිසා
කෙසේ නමුත් ක්‍රිටැසියස් යුගයෙ ජීවත්වුන බිහිසුණු විලෝපිකයෙක් බවනම් සත්‍යක්
ක්‍රිටැසියස් මහා නශ්ඨ වීම සමඟම පෘථෘවියෙ මොසෙසොර් පරිච්ඡේදය නිමා වෙනවා
යුරෝපා සහ ඇමරිකානු කෞතුකාගාර සෑම එකකම පාහේ මේ සත්වයන්ට අයත් ඉතාමත් පැහැදිලි ෆොසිල නරඹන්න පුළුවන්
1. ඒයිජියලෝසෝරිඩේ

2. මොසේසෝරයෙක් ඇමොනිටාවෙක් ආහාරයට ගන්න ආකාරය
3. මොසෙසොර්යෙකුගෙ ප්‍රතිනිර්මාණයක්
4. මොසෙසොර් සම්පූර්ණ ෆොසිලයක්
5. මස්ත්‍රිහ්ට් ප්‍රදේශයෙන්ම මා ලබාගත් මොසේසෝර් දතක්
සිටසියා පරිණාමය (තල්මසුන් සහ ඩොල්ෆින්) 

පැලියෝජීන් මහා අවධිය බෙදෙනවා උප අවධි තුනකට
ඔලිගොසීනය, ඉයොසීනය සහ පැලියොසීනය
මේකෙන් ඉයෝසීනය කියන්නෙ සෑහෙන ඉන්ට්‍රෙස්ටින් අවධියක්
ඉයෝසින් (ඉයොස්+කයිනොස්) යන ග්‍රීක පද ද්විත්වයේ සබැඳියක්
ඒකෙන් එන තේරුමට සිංහලෙන් දෙන්න පුළුවන් ආසන්නතම අර්ථය තමයි "නව සත්ව සන්තතියක උදාව"

එ් කතාව එහෙම තියෙද්දි අපි යමු 1978 ට
1978 දි මියුනිච් සරසවියේ මහාචාර්යවරයකු වනු මහාචාර්ය පිලිප් ගින්ග්‍රිච් සංචාරයක යෙදෙනවා පාකිස්තානය සු⁣ලෙයිමාන් කඳු වැටියට
මේ සුලෙයිමාන් කඳුවැටිය කියන්නෙ වසර මිලියන ගනනාවකට කලින් පැවතී මහා සාගරයක් වන ටීතීස් සාගරය පැවති සාගර පතුල
ඉතින් අදට වුනත් සුලෛයිමාන් කඳු වැටිය මත ඇවිද්දොත් ෆොසිලකරණයට ලක්වු ප්‍රාග්ඒෙෙතිහාසික මුහුදු ජීවින් බලාගන්න පුළුවන්
දැන් මම ඔය කිව්ව මහාචාර්යතුමාට සුලෛමාන් කඳුවැටියෙදි හම්බෙනවා ක්ශීරපායි සත්වයෙකුට අයිති හිස්කබලක කුඩා කොටසක්
මේ හිස්කබල් කොටස කාලනීර්ණයට ලක් කලාම ලැබෙන දත්ත අනුව එය වසර මිලියන 50 කට වඩා පැරණියි
සාමාන්‍යයෙන් මෙහෙම අර්ධ සැකිල්ලක් ලැබුනම සම්පූර්ණ සැකිල්ල ප්‍රතිනිර්මාණය කරන්න පුළුවන්
එහෙම ප්‍රතිනිර්මාණය කරපු මේ හිස්කබලට අනුව මේක අයිති සත්වයා වෘකයෙක්ගෙ හැඩරුව දැරු ක්ශීරපායි සත්වයෙක්
සැකිල්ල නැවත ප්‍රතිනිර්මාණය කලත් ෆොසිල විද්‍යාඤයන්ට මේ සත්ව විශේෂය හෝ අවම තරමින් ඔවුන් අයත් ගෝත්‍රයවත් නීර්ණය කිරීමේ හැකියාව තිබ්බෙ නෑ
තවදුරටත් පර්යේෂණයට ලක් කරන හිස්කබල් කොටසෙ කන ආසන්නයේ පිහිටන අස්ථිමය නෙරීමක් ඔවුන්ට දකින්න ලැබෙනවා
මේ අස්ථිමය නෙරීම හඳුන්වන්නෙ 'සිග්මොයිඩ් ප්‍රොසෙස්' කියලා
මේකෙ තියෙන විශේෂත්වය තමයි සිග්මොයිඩ් ප්‍රොසෙසය පිහිටන්නෙ ඉතාමත් විශේශිතව වූ ක්ශීරපායි ගෝත්‍රයකට
ඒ වෙන කවුරුත් නෙවෙයි තල්මසුන්, ඩොල්ෆිනයන් අයත් සිටසියා ගෝත්‍රයට
දැන් එතකොට සිටසියාවන්ට අයත් අවයවයක් කොහොමද වෘකයෙක් වගේ සත්වයෙක්ට ලැබුණේ
ඔව් මිත්‍රවරුනි ඒ තමයි අද ලෝකයෙ සියළු සාගරවල සැරිසරන සිටසියාවන්ගෙ පූර්වජයා
පාකිස්තානයෙන් සොයාගත් සිටසියාවාට නම දෙනවා 'පැකිසීටස්'
මේ සත්වයා ජලයේ නොව ගොඩබිම්වාසි සත්වයෙක්
එහෙම කොහොමද වුනේ
වසර මිලියන 50 කට කලින් ඉයෝසීනයේදි පෘථිවිය කියන්නෙ උශ්ණත්වය වැඩි තැනක්
විශේෂයෙන්ම අද සුලෛයිමාන් කඳුවැටිය එදා කඩිනම් ශුෂ්ක පරිසරයකට හැරෙමින් පැවතුන යුගයක්
පැකිසීටස්ලා ගොඩබිම හැසිරුන වෘකයන් වගේ
එයාලට මුහුණ දෙන්න වෙනවා ආහාර සඳහා සටනකට
කඩිනමින් වෙනස් වන පරිසරයත් එක්ක ජීවත් වෙන්න සටන් කල යුතුයි
පැකිසීටස්ලා ආහාර සොයාගෙන තල්ලු වෙනවා ජලාශ්‍රිත පෙදෙස්වලට
කොහොමද එහෙම වෙන්නෙ
වසර මිලියන 50 කට කලින් ⁣පෘථෘවියෙ ගොඩබිම් එකිනෙක ඈත් වෙමින් ප්‍රසාරණය වෙනවා
ඈත් වීම වැඩිවෙන්න වැඩිවෙන්න නව සාගර රළ තරංග රටාවන් ගොඩනැගෙනවා
මේ රළ සමකාසන්නයේ සිට ධ්‍රැව වෙතට උණුසුම් රළ සහ සුළං ධාරා රැගෙන යනවා
මේකෙන් ධ්‍රැවාසන්න පෙදෙස් උණුසුම ඉහල යනවා
උණුසුම් ධ්‍රැවාශ්‍රිත පෙදෙස් කියන්නෙ උණුසුම් පෘථිවියක්, උණුසුම් පෘථිවියක් කියන්නෙ ප්‍රභාසංස්ලේෂණ සීග්‍රතාව ඉහල යනවා
ප්‍රභාසංස්ලේෂණ සීග්‍රතාව ඉහල යනවා කියන්නෙ සාගර ජීවි මට්ටම් ඉහල යනවා
ඒ කියන්නෙ නොගැඹුරු ජලයේ අපේ කතා නායක පැකිසීටස්ලට පහසුවෙන් ⁣සොයාගත හැකි ආහාර ඉහලයි
දැන් මේ සංසිද්ධියේදි විද්‍යාඤයන් පවසන ආකාරයට පැකිසීටස්ලා මුලින්ම ⁣නොගැඹුරු ජලය අසලට එන්නෙ මැරුණු මාළුන්, ජලජ ජීවින් වගේ ආහාරයට ගන්න කුණප බුදින්නන් ලෙස (scavengers)
මෙහෙම කාලයක් ගතවෙද්දි ඊලඟ තාර්කික පියවර වෙන්නෙ මැරෙන්න ඔන්න මෙන්න ඉන්න සතුන් ආහාරයට ගැනීම
මේ ක්‍රියාවලිය වර්ධනය වෙනවා දඩයම් කිරීම දක්වාම
දැන් මේක වසර මිලියන පනහකට කලින් වුන සිද්ධියක්
මුන් කෝමද මෙහෙම හරියටම කියන්නෙ
ඒහෙම වෙන්න බෑ වගේ හිතෙනවනම් මම මේ කියන දේත් හොයලා බලන්න
වැන්කූවර් දුපතෙ අද ජීවත්වන අළු වෘකයන් මේ පැකිසීටස්ලා වගේම මුහුදට අනුවර්තනය වෙමින් ඉන්නෙ
😊

රයිට්, ආයෙ එමු කතාවට
දැන් ඊටපස්සෙ පැකිසීටස්ලාට මොකද වුනේ
මුකුත් වුනේ නෑ
පැකිසීටස්ලා අතුරුදන් වෙනවා ෆොසිල වාර්තාවලින් වසර මිලියන පනහකට කලින්
s - මුලින්ම අර හිස්කබල් කොටස විතරක් හමුවුනාට පසුව සෑහෙන ෆොසිල ප්‍රමාණයක් හමුව තිබෙනවා
ඔවුන් ජීවත් වීම සඳහා අරගලයක යෙදුනා
වෙනස්වන දේශගුණය සහ වියෑකි යන ගොඩබිම් ආහාර හේතුවෙන් නොගැඹුරු දිය අසලට පැමිණෙන පැකිසිටාවුන් තමන්ගෙ ආහාර ප්‍රශ්නය විසඳගන්නවා
නමුත් ජීවය මත පරිසරය ඇතිකරන නිරන්තර පීඩනය වෙනත් ආකාරයකින් ඔවුන්ව හසුකරගන්නවා
පැකිසිටාවන් ගොඩබිම ජීවත් වීමට හුරු සත්වයන්
නොගැඹුරු දිය මත ඇවිදීමටත් යාන්තන් පිහිනීමටත් සමත් වුනාට ඔවුන් ජලචර සතුන් නෙවෙයි
ඒ සඳහා ඔවුන්ට අනුවර්තන තිබුනෙ නෑ
පැකිසිටාවුන් වසර මිලියන පනහකට ඉහත ෆොසිල වාර්තා වලින් අතුරුදන් වෙනවා
ඒ ජීවි ලෝකය තුල ඔවුන්ට තිබුනු කාලය අවසන්
එතැන් සිට
ඒ වර්ෂ 1994.
මහාචාර්ය පිලිප් ගින්ග්‍රිච් සුලෛයිමාන් කඳු පන්තියෙන් පැකිසිටස් ෆොසිල සොයාගෙන ගතවන 16 වන වසර
මහාචාර්ය හාන්ස් තීව්සන්, ග්‍රින්ගිච් ගෙ ප්‍රධානම ගෝලයෙක්
තීව්සන් විසින් සුලෛයිමාන් කඳු පන්තිය ආසන්නයෙ සිදුකරන පර්යේෂණ වලින් තවත් හඳුනා නොගත් ක්ශීරපායි විශේෂයක සැකිල්ලක් සොයාගනු ලබනවා
ප්‍රතිනිර්මිත සැකිල්ල පෙන්වන්නෙ අමුතු ආකාරයක ක්ශීරපායියෙක්
ගොඩබිම සංචරණය කරන ක්ශිරපායියෙකු සතු පාද ඇතිමුත් පතුල් පිහිටන්නෙ තාරාවකු මෙන් බැඳි පාද සහිතව (webbed feet)
ඒ තවත් පරිණාමිකව සංක්‍රාන්ති අවධියක පසුවන ප්‍රාථමික තල්මස් පූර්ව⁣ජයෙක්
අපි මුලින්ම හඳුනගත්ත පැකිසිටස් ෆොසිල වාර්තා වලින් අතුරුදන් වෙන්නෙ මේ නිසයි
මේ අලුත් සමාජිකයා පැකිසිටාවුන්ට වඩා ජලජ පරිසර වලට යෝග්‍ය ලෙස හැඩගැසුනු ශරීරයක් ඇති අයෙක්
ඒ ප්‍රධාන ලක්ෂණ තුනකින්

1. වර්තමානයේ දක්නට ලැබෙන දියබල්ලන් මෙන් මාංශපේශි සහිත පැතලි වල්ගයක්
2. අපර ගාත්‍රා කෙටි සහ පලල් ආකාරයෙන් පිහිටීම, පිහිනීම පහසුවනු පිනිස
3. ශරීරය අනාකූල හැඩයක් දැරීම
මේ අලුත් සාමාජිකයට තීව්සන් නම දෙනවා "ඇම්බියුලෝසීටස් නාටන්ස්"
නමේ අර්ථය 'ඇවිදින සහ පිහිනන තල්මසා'
දැන් තිබෙනවා ගැටලුවක්
ඇම්බියුලෝසීටස්ට පූර්ණ කාලීනව ජලයේ ඉන්න පුළුවන්ද
ඒක මෙහෙම විස්තර කරන්නන්
ගොඩබිම් ක්ශිරපායියෙකුගෙ පානීය ජල අවශ්‍යතා පවතිනවා
එහෙම ගොඩබිම් සත්වයෙක් මුහුදු ජලය පානය කරොත් එය විස වෙනවා
දැන් ප්‍රශ්නය ඇම්බියුලෝසීටස් බිව්වෙ මුහුදු ජලයද නැත්තම් ගොඩබිම් ජලයද
ඇම්බියුලෝසීටස් බිව්වෙ ගොඩබිම් ජලය
කොහොමද හරියටම ඒක කියන්නෙ වසර මිලියන 49 පැරණි ෆොසිලයක් බලලා
දන්ත සැකැස්ම මත තැන්පත්වල ඛණිජ ආදිය පරීක්ෂණයට ලක් කිරීමෙන් ඒ වගේ දේවල් හරියටම කියන්න පුළුවන්
ඇම්බියුලෝසීටස් ජීවත් වුනේ ගොඩබිම ආසන්නයේ
ජලය තුල කිමිදිලා ආහාර සොයා ගියත් ඇම්බියුලෝසීටස් ජලය සොයා ආවේ ගොඩ බිමට
මේ සත්වයා ජලයේ ආහාර හඹා ගිය සත්වයෙක් නෙවෙයි, මන්දගාමී ශරීරයක් සහිත බැවින් සැඟව සිට පහරදී ගොදුරු ඩැහැගත්තෙක් (Ambush predator)
පැකිසීටස්ට තිබ්බ ගැටලු ඇම්බියුලෝසීටස්ටත් එලෙසමයි
නොගැඹුරු ටීතීස් මුහුදේ ඔවුන්ට වඩා විශාල මෝරුන් සහ ජලජ විලෝපිකයන් ඒමට
ඒ බව ඇම්බියුලෝසීටස් ෆොසිල ලැබෙන සෙඩිමන්ට් ලේයර්ස් වලම මතුවන විශාල මෝර සහ කිඹුල් ෆොසිල මඟින් පැහැදිලියි
පැකිසිටස්ට තිබ්බෙ නැති ප්‍රශ්නයකුත් ඇම්බියුලෝසීටස්ට
ඒ තමයි මන්දගාමී අඩක් ජලයට හැඩගැසුනු සිරුර දැන් ගොඩබිමදි තවත් මන්දගාමී
ඒ හේතුවෙන් ගොඩබිම් විලෝපිකයන්ට ඔවුන් පහසු ගොදුරක්
වර්ශ මිලියන 49 කට පෙර ඇම්බියුලෝසීටස් ෆොසිල් වාර්තා වලින් ඉවත් වෙනවා
ඒ ඇම්බියුලෝසීටාවන්ගෙ කාලය අවසන්
ගැටලුව තාමත් ඉතිරියි
කවදා කොහෙදි කොහොමද සිටසියා පූර්වජයන් ලවණ ජලයට පූර්ණ අනුවර්තන ගෙනාවේ
ඇම්බියුලෝසීටාවන් වසර මිලියන 49කට පෙර ෆොසිල වාර්තා වලින් ඉවත් වෙන්නෙ සිටසියා පරිණාමය තුල ප්‍රධානතම ගැටලුව ඉතිරි කර
කවදා කොහෙදි කොහොමද සිටසියාවන් ලවණ ජලයට පූර්ණ අනුවර්තන ලබා ගත්තෙ
1994 වර්ශයේදිම වසරේදි මහාචාර්ය පිලිප් ගින්ග්‍රිච් නැවතත් සුලෛයිමාන් කඳුවැටිය අවට පර්යේෂණ මෙහෙය වීමේන් තවත් නව ක්ශීරපායි විශේෂයක ෆොසිල මතුකර ගනු ලබනවා
ඒ තවත් තල්මස් පරිණාමයේ සංක්‍රාන්ති අවධියක්
ඇම්බියුලෝසීටාවන්ට වඩා දියුණු පිහිනීමේ අනුවර්තන වලින් සන්නද්ධ මේ නව විශේෂය සතු ප්‍රධාන ලක්ෂණ කිහිපයක් මෙසේයි
* කෙටි, ශක්තිමත් බෙල්ලක් සතු වීම
කිමිදීමට වඩා ප්‍රයෝජනවත්

* පසු ගාත්‍ර තවත් කෙටි වී හබල් මෙන් සැකැස්ම

* වල්ගය තවත් මාංශපේෂිමය වීම
* විශේෂිත දන්ත සැකැස්ම

අඩි දහයක පමණ දිගින් යුත් මේ සත්ව විශේෂය "රෝඩෝසීටස්" නමින් නම් කරනු ලබනවා
තල්මසුන් පරිණාමයේ මුහුදු ජලය සඳහා පූර්ණ අනුවර්තන දක්වන පලමු සාමාජිකයා තමයි වසර මිලියන 46 කට ප්‍රථම පරිණාමය වන රෝඩෝසීටස්
රෝඩෝසීටස් කොහොමද විලෝපිකයන්ගෙන් ආරක්ෂා වුනේ
මේ ගැටලුවට පිලිතුර තිබෙන්නේ මේ සත්ව⁣යගෙ කර්ණ ශංඛයේ සමබරතාව රකින අවයවය මත
රෝඩෝසීටස් සමබරතාව අතින් ඉහලයි
වේගයෙන් පිහිනා යන ගමන් ඉතාමත් ඉක්මනින් දිශා මාරු කිරීමටත්, හැරවීමටත් ඇති හැකියාව රෝඩොසීටාවන් සතුයි
එමගින් ඔවුන්ගෙ මුල් පූර්වජයන් මුහුන දුන් විලෝපිකයන්ගෙන් බේරි යාමට රෝඩෝසීටාවන් සමත් වුනා
ඔවුන් සාගර කලාප විශාල ප්‍රමාණයක සුලබව පැතිරුනා
නමුත් රෝඩෝසීටාවන් නැවතත් වෙනස්වන දේශගුණය නිසා ගැටලුවලට මුහුණ දෙනවා
පැවැත්ම සඳහා ඔවුන් සටන් කල යුතුයි, වෙනස් විය යුතුයි
වෙනස් නොවුනොත් පැවැත්ම අවසානයි
වසර මිලියන 46 කට පෙර අවසාන රෝඩෝසිටාවන් ෆොසිල වාර්තා වලින් ඉවත් වෙනවා
ඊජිප්තුවෙ බටහිර කාන්තාරය
කයිරෝ නුවරට කිලෝමිටර් සීයක් පමණ නිරිතදිගට වන්නට පිහිටි 'වාඩි අල් හිට⁣ාන්" ප්‍රදේශය කියන්නෙත් ප්‍රාග්⁣ෛඑතිහාසික ටීතිස් සාගරය පැතිරී පැවති කොටසක්
වසර මිලියන ගනනක් පැරණි ⁣සාගර සත්ව විශේෂ වල ෆොසිල මෙහෙදි පොලව මතුපිට දැකගන්න පුළුවන්
මේ ප්‍රදේශයෙන් හමුවෙනවා අඩි 50 ක් පමණ දිගු තල්මස් පූර්වජයෙක්
එවක පැවතී සාගරයේ සුපිරි විලෝපිකයා තමයි මේ බැසිලෝසෝරස්
රෝඩෝසීටාවන් ඉදිරියට පැමිණිලා, වෙනත් ස්වරූපයන්ගෙන්
බැසිලෝසෝරස් රෝඩෝසීටාවන්ට නොතිබුන තවත් ජලචර අනුවර්තනයන්ගෙන් සන්නද්ධ වෙනවා
*ජලය තුල හොඳින් පෙනීම සඳහා දියුණු ඇස්
* ජලය තුල ඉතාමත් තියුණු කන් ඇසීමෙ හැකියාව.

* ආඳකු මෙන් දිගු හැඩයක් සතුවීම, නොගැඹුරු දියේ දඩයමට
මේ අනුවර්තන සියල්ලත් සමඟ බැසිලෝසෝරස්ට අතීතයෙ හිමිවු දැන් ප්‍රයෝජනයක් නැති අවයවයකුත් එලෙසම පවතිනවා
ඒ තමයි පසුගාත්‍රාවල ඉතිරිව ගිය ශේෂයන්
මිලියන 39 කට පෙර සාගර ආධිපත්‍යය අචලතාපී සත්වයන් අතට ගැනීමට බැසිලසෝරයන්ට හැකි වෙනවා
පෙර තම පූර්වජයන් ආහාරයට ගත් විලෝපිකයන් මේ වෙද්දි බැසිලෝසෝරයන්ගෙ ආහාර බවට පත්ව හමාරයි
මධ්‍යකාලීන ඊයෝසීන අවධියේ බැසිලෝසෝරයන් සමඟ මුහුදේ සරනවා තවත් අපූරු සත්වයෙක්
බැසිලෝසෝරයන් තරම් මහේශාක්‍ය නොවුන, ඉතාමත් සැඟවුනු දිවියක් ගෙවු කුඩා සිටසියාවන් විශේෂයක් වන මොවුන් හඳුන්වන්නෙ "ඩොරුඩොන්ට්ස්" නමින්
ඩොරුඩොන්ට්ස්ලා ප්‍රමාණයෙන් සහ හැඩහුරුකමෙන් වත්මන් ඩොල්ෆිනයන් වගේ
ෆොසිල සාධක අනුව බැසිලෝසෝරයන් තමන්ගෙ ඤාාතීන්වන කුඩා ඩොරුඩොන්ට්ස්ලව ආහාරයට ගත් බව තහවුරුයි
බැසිලෝසෝරයන් මෙන් විශාල විලෝපිකයන්ගෙන් මිදෙන්න ඩොරුඩොන්ට්ස්ලා රංචු ආකාරයෙන් ගැවසුන බවට විද්‍යඤයන් අදහස් පලකරනවා
වසර මිලියන 35 කට පොරොතුව නැවතත් දේශගුණික විපර්යාස
මුල් කාලීන ඉයෝසිනයේදි රත්වුන ලෝකය නැවත සිසිල් වෙනවා
සාගර සිසිල් වෙන අතරේ දකුණු ඇමරිකානු භූ තැටියෙන් වෙන්වෙන ඇන්ටාර්ක්ටික් භූ තැටිය ධ්‍රැවාසන්න හිම වැස්මක් බවට තහවුරු වෙනවා
ධ්‍රැවාසන්න හිම තහවුරු වෙන්න ජලය අවශ්‍යයි
පෘථිවිය මත පවතින ජලය ධ්‍රැවාසන්නයේදි ඝනීභවනය වෙද්දි ගෝලීය සාගර ජලමට්ටම් පහත බසිනවා
බැසිලෝසෝරයන් දෙසට හැරෙමු
ඔවුන් ශරීරය ප්‍රමාණය විශාලයි දිගටියි
හැඩගැහිලා තියෙන්නෙ නොගැඹුරු ජලයේ පිහිනා ගොස් දඩයම් කරන්න
සාගර ජලමට්ටම් අවම වෙද්දි බැසිලෝසෝරයන් දුෂ්කර අවස්ථාවන්ට මුහුණ දෙනවා
ඔවුන්ට ගැඹුරු ජලයට අනුවර්තනය වෙන්න කාල වේලාව මදී
මධ්‍ය ඉයෝසීනයේදි බැසිලෝසෝරයන් පෘථිවියෙන් සමුගන්නවා
ඔවුන්ගෙ ඉදිරි පැවැත්මක් නෑ
එ්ත් එතරම් අණසක නොපැතිරු ඩොරුඩොන්ට්ස්ලා මේ අභියෝගය ජයගන්නවා
කුඩා, සමානුපාතික, මෙහෙයවිය හැකි සිරුරින් යුත් ඩොරුඩොන්ට් සත්වයන් ගැඹුරු දියට සංක්‍රමණය වෙනවා
ඩොරුඩොන්ට්ස්ලා වර්තමානයෙ ඔබ දකින සියළු තල්මසුන් සහ ඩොල්ෆිනයන්ගෙ පූර්වජයා
පරිණාමය විශාල මෙන්ම මහේශාක්‍ය බැසිලෝසෝරයන්ට වඩා කාරුණික වෙන්නෙ ඩොරුඩොන්ට්ස්ලට
ඩොරුඩොන්ට්ස්ලගෙ පසුකාලීනයන්ට නැවත විලෝපික තර්ජන ඇතිවෙනවා
ප්‍රාග්⁣ෛඑතිහාසික සාගරවල දරුණුම දඩයක්කරුගෙන්
ඒ තමයි එතෙක් මෙතෙක් සිටි සුවිසල්ම මෝර විශේෂය වන මෙග⁣ලඩොන් මෝර විශේෂයන්ගෙන්
ඔවුන්ගෙන් ගැලවෙන්නනම් නව සිටසියාවුන් තමන්ගෙ නිජබිම් වලින් ඈතට යා යුතුයි
මෝරුන් කියන්නෙ චලතාපි සත්වයන්
ඔවුන්ගෙ ශරිර උණුසම පරිසර උෂ්ණත්වයත් සමඟ ඒ තත්වයට පත්වෙනවා
සිටසියාවන් අචලතාපින්, ඔවුන්ට පුළුවන් වෙනස් පරිසර උශ්ණත්වයන්ගෙදි තමන්ගෙ ශරීර උශ්ණත්වය පාලනය කරගන්න
එහෙනම් ඉතිරි එක් තාර්කික විකල්පයයි
ඒ ධ්‍රැවාසන්න පෙදෙස් වලට සංක්‍රමණය
මෝරුන්ට බෑ එතකොට සිටසියාවන් එලවන්න
සීතල සාගර ජලය ඔවුන්ට මාරාන්තිකයි
නමුත් සිටසියාවන්ට පුළුවන් උශ්ණත්වය පාලනය කරගන්න
ෆ්ලෝයන් වලදි මම ලිව්ව ලිපියෙ සඳහන් කලා තල්මස් වර්ගයා ආර්ක්ටික් සාගරවලට සංක්‍රමණය විමේ පරිණාමික ක්‍රියාවලිය සිත්ගන්නාසුළු කතාවක් බව. මෙතෙක් ඔබ කියෙව්වෙ ඒ කතාව.
ඩොරුඩොන්ට්ස්ලාගෙ මුණුපුරු මිණිබිරියන් අදත් සීතල ආර්ක්ටික් සාගර තුල සරන්නෙ ජීවය කෙරෙහි පරිසරය ඇතිකරන පීඩන වල ආන්තික ඵලයක් ලෙස
අද ඔවුන් විශේෂ අසුවක පමණ විහිද ගිය සිටසියා ගෝත්‍රය
නිල්තල්මසුන් , තෙල්මන්ද තල්මසුන් , ඔර්කා, බෙලුගා, ඩොල්ෆින්ස්, පොර්පොයිස් වැනි විශාල පරාසයක ඔවුන් විවිධත්වය පෙන්නුම් කරනවා
එමෙන්ම දියුණු බුද්ධියක් සතු, හැගීම් දැනීම් සතු දියුනු ජීවින් ඔවුන්
වසර මිලියන 50 කින් එපිට වෘකයෙක් වැනි සත්ව විශේෂයක් නැවත සාගරයට හැරෙනවා
ඒ ගමන බියකරු මෙන්ම වාසනාව මත රඳා පැවති සමස්ථ ක්‍රියාවලියක්
නැවත මුහුදට අනුවර්තනය වීම අපි හඳුන්වනවා රිවර්ස් එවලුශන් කියලා
අන්න ඒ විශේෂ ජීවින් කොටස ලංකාව අවට අපත් සමඟ ඉන්නවා කියන එකත් මතක තියාගන්න කියලා ඉල්ලමින් මේ කතා⁣ව හමාර කරනවා
ප්ලැකොඩර්මාවුන් (Placodermi) 
===============

ඩයිනෝසරයන් මිහිමත ජීවත් වුන කාලයටත් එපිටින් වාසය කල ජීවීන් ගැන කතා කරද්දි ප්ලැකොඩර්මාවුන් කියන නශ්ඨව ගිය සත්ව විශේෂ එක්තරා අවධියකදි පෘථිවිය පුරාම සිය අණසක පැතිරවු සත්ව වර්ගයක් (class)
ප්ලැකොඩර්මි කියන නමේ ග්‍රීක අර්ථය 'සන්නාහයක්/ වැස්මක් සහිත සමකින් යුත්' වැනි අරුතක්
සිලූරියන් අවධියේ ( ඒ කියන්නෙ මීට වසර මිලියන 440 කට පමණ පෙර ඇරඹි) ඩේවෝනියන් අවධියේ අවසාන කාලය තෙක් (ඒ කියන්නෙ වසර මිලියන 360 කට පමණ පෙර) මේ ප්ලැකොඩර්මාවුන් පෘථිවියේ සාගර තුල වාසය කලා
සාමාන්‍යයෙන් මොවුන්ගෙ පොදු ලක්ෂණය තමයි හිස, ගෙල සහ පපුව ප්‍රදේශය ගන සන්නාහයක් මෙන් වු ආවරණයකින් වැසී පැවතීමත් ශරීරයේ ඉතිරි කොටස් කොරපොතු ආවරණයකින් වැසී පැවතීමත්
දැන් මේ ප්ලැකොඩර්මාවුන්⁣ගෙ විවිධත්වය ඉතාමත් අධිකයි
සිලූරියන්, ඩෙවෝනියන් අවධි තුල පෘථිවියෙ සාගර පුරාම පැතිරීම වගේම විවිධත්වය දකින්න පුළුවන් ෆොසිල සාධක වලින්
සෙන්ටිමීටර 30 පමණ විශේෂ අයත් වන බොත්රියොලෙපිස් ගනයේ සිට අඩි 20 ක් පමණ විශාල වන ඩන්ක්ලිඔසිටියස් ගනය දක්වා මොවුන් විවිධ ප්‍රමාණ වලින් ජීවත්ව තිබෙනවා
මේ අතරින් මම කතා කරන්නෙ ඩන්ක්ලිඔස්ටියස් ගනය ගැන
ඩන්ක්ලිඔස්ටියස් ගනයට මේ වන විට හඳුනාගත් ෆොසිල සාධක අනුව විශේෂ දහයක් අයත්
terrelli, D
belgicus, D
denisoni, D
marsaisi, D
magnificus, D
missouriensis, D
newberryi, D
amblyodoratus, and D
raveri තමයි මේ විශේෂ
මේ අතරින් ලෝකයේ ප්‍රථමයෙන්ම බිහිවු පෘශ්ඨවංශීක සුපිරි විලෝපිකයෙක් තමයි ඩන්ක්ලිඔසිටියස් ටෙරෙලි
අමරිකාවේ කැලිෆෝනියා, ටෙනිසි , ඔහායෝ ප්‍රදේශ වලින් බහුලවම මේ ෆොසිල හමුවෙනවා
ඇතැම් විද්‍යාඤයන්ට අනුව ටෙරෙලිට හනු වලින් දිය හැකි බලය සැලකිල්ලට ගෙන එතෙක් මෙතෙක් විශාලතම සපාකෑම ලබාදිය හැකි සත්වයා ලෙස නම් කර තිබෙනවා, නමුත් බහුතර මතය අනුව නම් ඒ ස්ථානය හිමිවෙන්නෙ Livyatan melvillei නමින් හඳුන්වන ප්‍රාග්⁣ෛඑතිහාසික තල්මස් විශේෂයකට සහා Carcharodon megalodon නමින් හඳුන්වන ප්‍රාග්⁣ෛඑතිහාසික මෝරුන් විශේෂයට
නමුත් ඩන්ක්ලිඔසිටියස් අවතක්සේරු කල යුතු නැහැ
සාමාන්‍යයෙන් මේ හනු තෙරපුම (bite force) එක ගනනය කරන්නෙ ගොදුරේ වර්ග අඟලකට යෙදෙන රාත්තල් ප්‍රමාණයේ බරින්
මේක අපි වර්තමානයේ ඉන්න කිඹුලෙක්ගෙ හනු තෙරපුමත් එක්ක සංසන්දය කරොත් කිඹුලෙක්ට යෙදිය හැකි හනු තෙරපුම වර්ග අඟලකට රාත්තල් 3700 ක පමණ බලයක්
ඩන්ක්ලිඔස්ටියස් ටෙරෙලිගෙ මේ ප්‍රමාණය වර්ග අඟලකට රාත්තල් 8000+
දැන් මේ අපි කතා කරපු ටෙරෙලි වගේ ප්ලැකොඩර්මාවුන් ඩෙවෝනියන් යුගයේ සාගර කලාප සිය අණසකට නතු කරගෙන හිටියට ඩේවෝනියන් අවධිය අවසාන වෙන කාලවකවානුවෙදි සිදුවු නශ්ඨවීම් සිද්ධිදාමයේදි නශ්ඨව යනවා
පසුකාලීනවා

ඩන්ක්ලිඔසිටියස් ගනය සහ සියළු ප්ලැකොඩර්මාවුන්ගෙ නශ්ඨවීම පිළිබඳව විවිධ මත තිබෙනවා
එයින් වඩාත් ප්‍රචලිත මත ⁣ද්විත්වය මෙහි සඳහන් කරනවා
පලවෙනි මතය තමයි ප්ලැකොඩර්මාවුන්ගෙ පරිණාමයට පසුකාලීනව සිදුවෙන අස්ථිමය මසුන් පරිණාමයත් සමඟම ආහාර සඳහා තරඟයට මුහුණදීමට නොහැකිව ප්ලැකොඩර්මාවුන් වඳව ගිය බව. දෙවන මතය තමයි ඩෙවෝනියන් අවධියේදි සාගර ජලයේ ඔක්සිජන් ප්‍රතිශතය සීඝ්‍රයෙන් පහල බැස්ස නිසා ඩන්ක්ලිඔසිටියස් වැනි විශාල සත්වයන්ට ඔක්සිජන් ප්‍රමාණවත් නොවී කුඩා මත්ස්‍යන් පමණක් ඉතුරි වු බව. මේ මතය සනාථ කරන කාරණයක් විදිහට විද්‍යාඤයන් ගෙන එන සාධකයක් තමයි ඩෙවෝනියන් නශ්ඨවීමෙන් පසුව වසර මිලියන ගනනකින් එළඹෙන මීසෝසොයික අවධිය දක්වාම විශාල මසුන් පරිණාමය නොවීම
ප්ලැකොඩර්මාවුන්ගෙ ෆොසිල නැවත ප්‍රතිනිර්මාණය කිරීමෙන් පසු ලැබෙන ජීවමාන රූප ඉතාමත් අපුරුයි
බොත්රියොලෙපිස් ගනය පිටසක්වල ජීවින් ලෙස දිස්වන අතර ඩන්ක්ලිඔස්ටියස් වැනි විශේෂ මායා කතා වල එන අති දරුණු සත්වයන් මෙන් දිස්වේ
ඩයිනෝසරයන්ට පෘථිවිය මත සක්මන් කිරීමට කලින් සිටි සුපිරි විලෝපිකයන් කාණ්ඩයක් වන ප්ලැකොඩර්මාවුන් ගැන කෙටි කතාව එහෙමයි
භීතියේ පක්ශියා (Terror Birds)

=========================

මේ Phorusrhacidae යන විද්‍යාත්මක නාමයෙන් හදුන්වන දකුණු ඇමරිකානු කලාපය සිය අණසකට නතුකරගෙන සිටි භීතියේ පක්ශීන්, එසේත් නැත්තම් 'ටෙරර් බර්ඩ්ස්' සත්වයන් ගැනයි
සෙනෝසොයික අවධිය යනු ක්ශීරපායින්ගෙ කූටප්‍රාප්තිය සිදුවු අවධිය
ක්‍රිටැසියස් නශ්ඨවීමෙන් පසුව යෝධ සත්වයන්ගෙන් හිස් වෙන පෘථෘවිය වසර මිලියන ගනනකින් පසු ඇතිවෙන සෙනොසොයිකයේදි නැවත යෝධයන්ගෙන් පිරෙනවා
මෙවර එය පෙර මෙන් උරගයන් නොව ක්ශිරපායි යෝධයන්ගෙ ලෝකයක්
ටෙරර් බර්ඩ්ස්ලා ඇතිවෙන්නෙ මේ ක්ශිරපායින්ගෙන් පිරි ඉතිරී යන පෘථෘවිය තුල
ටෙරර් බර්ඩ්ස් කියන පොදු නමක් භාවිතා කරාට මොවුන් අයත් වන්නෙ ෆොරස්රැසිඩ්ස් කියන කුලයට
මීටර් 1 සිට මීටර් 4 පමණ උස පරාසයක වැඩෙන ශක්තිමත් ⁣විශාල හොටක් සහ වේගයෙන් දිවීම සඳහා සකස්වු ගාත්‍රා සහිත මේ පක්ශීන් වසර මිලියන 62 කට එපිටින් වු සෙනොසොයික අවධියේ සිට වසර මිලියන 1.8 පෙර පහලවු ප්ලයස්ටොසීන යුගය දක්වාම විශේෂනය වෙමින් පැවත ඉන්පසුව නශ්ඨව යනවා
දකුණු අමරිකානු කලාපයේ ජීවත් වු මේ ෆොරැසිඩ්ස් විශේෂ වලින් එකම එක් විශේෂයක් දකුණු හා උතුරු අමරිකානු කලාප යා කරමින් බිහිවෙන පැනමා භූ තැටිය ඔස්සේ උතුරු ඇමරිකාව තරණය කරනවා
ඒ තමයි ටයිටැනිස් වොලරි කියන ෆොරැසිඩ් විශේෂය
මේ සත්වයන්ගෙ හමුවී ඇති ෆොසිල සාධක මත සිදුකර ඇති පර්යේෂණවලට අනුව මොවුන්ට පැයට කිලෝමීටර 48 දක්වා වේගයක් ජනනය කිරීමට හැකියාව තිබු සත්ව කොට්ඨාසයක්
සෙනොසොයිකයෙ පැතිර ගිය අශ්ව විශේෂ පවා හඹා ගොස් දඩයම් කිරීමට මෙමගින් ඔවුන්ට හැකියාව ලැබී තිබෙනවා
ඉතාමත් මෑතකදි සිදුකල පර්යේෂණ මඟින් ෆොසිල විද්‍යාඤයන්ට සඳහන් කරන්නෙ මේ පක්ශින් හඹා ගොස් ග්‍රහණය කරගත් ගොදුර පොළවේ ගැසීම මඟින් අඩපණ කල බවයි. වර්තමානයේදි අප්‍රිකාව තුල ජීවත්වන Sagittarius serpentarius පක්ශියා මේ උපක්‍රමය යොදාගන්නවා ගොදුරු සෙවීමේදි
ඒ වගේම මොවුන්ගෙ ශක්තිමත් පාද මඟින් පහරදීමේ හැකියාව මොවුන්ට තිබී ඇත
වර්තමානයේදි ජීවත්වන කැසොවරි , පැස්බරුන් වැනි විශේෂ වලට මේ පා පහර එල්ල කිරීමේ හැකියාව පවතිනවා

මොවුන්ගෙ වඳ වීමට ප්‍රධානම හේතුව ලෙස දක්වන්නේ පැනමා භු තැටිය මඟින් වසර මිලියන දෙකකට පමණ පෙර උතුරු හා දකුණු අමරිකානු මහද්වීප යා වීම
මේ හේතුවෙන් උතුරු ප්‍රදේශවල සිට මාංශභක්ෂක කාර්නිවෝරාවන් (වලසුන්, සුනඛ සහ බිළාල පවුලට අයත් සතුන්) දකුණට සංක්‍රමණය වීම නිසා ෆොරැසිඩ්ස් විශේෂවලට ඇතිවු තරඟය ජය ගැනීමට නොහැකිව නශ්ඨව ගිය බව.

 වෙලෝසිරැප්ටර් 
==============

1923 වර්ශයේදි විද්‍යවට මුලින්ම හඳුන්වාදෙන මේ ඩයිනෝසර විශේෂය සොයාගනු ලබන්නේ මොන්ගෝලියානු ගෝබි කාන්තාරයෙන්
දැනට මෙහි හඳුනාගත් විශේෂ ද්විත්වයක් සිටිනවා
වෙලෝසිරැප්ටර් මොන්ගෝලියෙන්සිස් සහ වෙලෝසිරැප්ටර් ඔස්මොල්ස්කි මේ විශේෂ ද්විත්වය
ජුරාසික් පාර්ක් චිත්‍රපටය හේතුවෙන් ප්‍රසිද්ධියට පත්වෙන මේ වෙලෝසිරැප්ටරයන් පිලිබඳ ඇතිවී තිබෙන දුර්මත බොහෝමයි
පලමුවෙන්ම ඔවුන් ඔබ චිත්‍රපටය තුල දකින රැප්ටරයන් තරම් විශාල සත්වයන් නෙවෙයි
දෙවනුව ඔවුන් එතරම්ම බුද්ධිමත් සත්ව විශේෂයන් නෙවෙයි, තෙවෙනුව සැබෑ රැප්ටරයන් පිහාටු සහිත ජීවි කාණ්ඩයක් බවයි සැලකෙන්නේ
(පිහාටු පැවතියාට ඔවුන් පක්ශින් නොවෙයි)
වර්තමානයේදි ස්වාභාව විද්‍යා කෞතුකාගාර බොහෝමයක රැප්ටර් ප්‍රතිනිර්මාණවල මේ පිහාටු සහිත සිරුර ඔවුන් නිර්මාණය කර තිබෙනවා
ඡායාරූපවල පිලිවෙලින් චිත්‍රපටයේ වෙලෝසිරැප්ටරයන්, වෙලෝසිරැප්ටර් මොන්ගෝලියෙන්සිස් ප්‍රතිනිර්මාණයක්, සංසන්දනාත්මක ප්‍රමාණය
ටෙරෝසෝරයන් 

===============================

සත්ව පරිණාමික වංශකථාවෙ ඉහල ආකාසයට අවස්ථා හතරකදි ජීවය ඉහලට එසවෙනවා
ප්‍රාථමීක ඩෙවෝනියන් අවධියේදි කෘමීන් තමයි පලමු පියාපත් ඇති බල පියැසැරියකට හිමිකම් කියන්නේ
ඊට සෑහෙන කලකට පසුව මීසෝසොයික අවධියේදි ටෙරෝසෝරයන් අහසට නගිනවා
ඉන්පසුව ජුරාසික යුගය අවසානයත් සමඟම ප්‍රථම පක්ශීන් බල පියාසැරියට එළඹෙනවා
අවසාන වශයෙන් මේ බල පියාසැරියට එළඹෙන්නෙ ඉහල ඉයෝසීන යුගයෙදි ක්ශීරපායින්ගෙ කයිරොප්ටෙරාවන්
කයිරොප්ටෙරාවන් කියන්නෙ වවුල් විශේෂ අයත් ⁣ක්ශීරපායී ගෝත්‍රය
දැන් මේ විවිධ කාණ්ඩ පියාසැරිය සිය පරිණාමය තුලදි අත්පත් කරගත් විදි හරි අපූරු කතාන්දර
විශේෂයෙන්ම පක්ෂි පරිණාමය අංග සම්පූර්ණ ලෙස විස්තර කර ඇති පරිණාමික ක්‍රියාවලියක්
මේකෙ මේ ඔය කතා ලිව්වට ලියන්න අදහස් කලේ ටෙරෝසෝරයන් ගැන
මීසෝසොයික අවධියේදි මිහිමත පහලවෙලා ක්‍රිටසියස් මහා වඳවීමත් සමඟම ටෙරෝසෝරයන් මිහිමතින් තුරන් වෙනවා
ටෙරෝසෝරස් කියන නමේ ග්‍රීක අර්ථය 'පියාඹන උරගයා'
උරගයා කිව්වට විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය අනුව ටෙරෝසෝරයන් උරගයන් නෙවෙයි, ඔවුන් වෙනම කණ්ඩායමක්
දැන් සමහර තැන්වලදි මේ ටෙරෝසෝරයන්ට 'ටෙරෝඩැක්ටිල්' කියලත් භාවිතා වෙනවා
ඒ භාවිතාව ටෙක්නිකලි දෝශ සහිතයි
ඒක වෙන්නෙ මෙහෙම
ටෙරෝසෝරයන් කියන්නෙ සමස්ථ ගෝත්‍රයට
ටෙරෝඩැක්ටිලයන් කියන්නෙ ටෙරෝසෝරස් ගෝත්‍රයේ එක් ගනයක්
ආතර් කොනන් ඩොයිල්ගෙ ලොස්ට් වර්ල්ඩ් පොතේ නිල් මැටි සහිත බිමක දියමන්ති සොයන්න කූඩයකින් ආවරණය වෙලා යන රොක්ස්ටන් සාමි ගැන මතක අයට ටෙරෝඩැක්ටිල්ලා අමතක වෙන්න විදිහක් නෑ
හරි දැන් පැටලැවිල්ලා ලිහුනා කියලා හිතෙනවා
දැන් මේ ටෙරෝසෝරයන් විවිධ ප්‍රමාණ, විශේෂ, බරින් යුක්ත හාදයො
අල්ලක් තරම් පොඩි 'ටෙරෝඩැක්ටිලස් කොචී' විශේෂයේ සිට මීටර් දහයක පමණ වින්ග්ස්පෑන් එකක් තිබ්බ එතෙක් මෙතෙක් පියාසැරිය ලැබු විශාලතම සත්වයා විරුදාවලිය ලත් ක්වේට්සල්කෝට්ලස් විශේෂය වෙනකන් අධි විවිධත්වයක් තිබු සත්ව කාණ්ඩයක්
මොවුන්ගෙ පියාපත් සමෙන් සැදුම්ලත් බැඳි පටලයක් ආකාරයෙන් පිහිටන්නෙ
(වවුලන්ගෙ වගේ) මුල් මීසෝසොයික නිදර්ශක වල සිට පසුව ක්‍රිටසියස් නිදර්ශක දක්වා අධ්‍යනය කරද්දි බලන්න පුළුවන් මුල් කාලීනව දත් පිහිටි මුඛයන් සහ දිගු වල්ගා පිහිටියත් ක්‍රිටසියස් අවධිය වෙනකොට දත් අවම වෙලා වල්ගා ක්ශීනව යනවා
ඒ පියාසැරිය සඳහා වඩාත් හොඳින් අනුවර්තනය වීමට
දැන් මේ පහත පිලිවෙලින් තියෙන්නෙ රැම්ෆොරින්කස් මුඑන්සටරී, රැම්ෆොරින්කස් ලොන්ගිකූඩස්,

ටෙරොඩැක්ටිලස් කොචී කියන විශේෂ තුනේ බර්ලින් කෞතුකාගාරයේ මට මුණගැහුන ෆොසිල නිදර්ශක තුනක් සහ ආර්ටිස්ටික් රීකන්ස්ට්‍රක්ශන් සහ ක්වෙට්සකෝට්ලස් කියන විශේෂයේ සංසන්දනාත්මක ප්‍රමාණය
මේකෙන් යම් අදහසක් ගන්න පුළුවන් වෙයි මීසෝසොයික මහා අවධියට අයත් ට්‍රියාසික් අවසාන වකවානුවෙ සිට ක්‍රිටසියස් යුගය දක්වා අහස කොතරම් කාර්යබහුල, ජනාකීර්ණ තැනක් වන්නට ඇද්ද යන්න
සෙරටොප්සිඩේ කුලය==================

ලෝකයේ ප්‍රසිද්ධම ඩයිනෝසර විශේෂ වලින් එකක් තමයි ට්‍රයිසරැටොප්ස් විශේෂය
ජුරාසික් පාර්ක් චිත්‍රපට⁣ පෙලේ ප්‍රථම චිත්‍රපටයේ සිට අවස්ථා ගනනකදී චිත්‍රපට සහ කතාංග මාලා තුලින් මේ සත්වයා දැකගත හැකී වීම ඊට එක් හේතුවක්
ට්‍රියැසික් යුගය තුල ඇමරිකානු කලාපය තුල බහුලව වාසය කල මේ සත්වයන් අයත් වන්නෙ සෙරටොප්සිඩේ කුලයට
සෙරටොප්සිඩේ කුලය කොතරම් විවිධත්වයක් දැක්වු කුලයක්ද යත් විශේෂ ගනනාවක් ට්‍රියැසික් අවධිය තුල මිහිමත ජීවත් වුනා
පහත පින්තූර තුලින් මේ විවිධත්වය බලන්න පුළුවන්
සියළුම විශේෂ මෙහි දැක්වෙන්නේ නැති වුනත් විශේෂ බොහෝමයක් මෙහි දකින්න පුළුවන්
සෙරටොප්සිඩාවන් යනු ශාඛ භක්ෂක කුලයක්
ට්‍රයිසරැටොප්සයන් පමණක් දැක ඇති ඔබට සිතාගන්න පුළුවන් වෙයි පරිණාමික දිනපොත තුල ට්‍රියැසික් යුගය යනු කොතරම් විවිධත්වයක් ඉසිළු අපූරු භු යුගයක්ද බව.
බුද්ධිමත්ම ඩයිනෝසර විශේෂය'''

=====================

කලකට ඉහතින් ජේ.ආර් සමන් මංජුල විසින් රචිත පිටසක්වල ජීවය ගැන පොතේ තිබුනු සටහනක් පසුකලෙක ලංකාවෙ පිටසක්වල ජීවය වැනි සංකල්ප ගැන උනන්දුවක් දක්වන රසික සමාජය විසින් පතුරුවනු ලැබුවෙ සත්‍ය කතාවක් විදිහට
මේය අැත්තක්ද

මංජුල මහත්මයගෙ පොතේ තිබුනෙ ක්‍රිටැසියස් වඳවීමට ප්‍රථම ජීවත් වූ ඩයිනෝසර විශේෂක් බුද්ධිමත් බවින් අග්‍රස්ථානයක පසුවු බවත්, පසු කලෙක ඔවුන් පරිණාමය වී හෝමෝ සේපියන්වරුනට සමාන රුවින් යුතු වූ බවත්, දියුණු ශිෂ්ඨාචාරයක් ගොඩනැගූ ඔවුන් පසුකලෙක පෘථෘවිය හැර ගොස් විශ්වයෙ ඇතැම් ස්ථාන ජනාවාසකරණයට ලක් කල බවත් , අද අපට අසන්නට ලැබෙන පිටසක්වල ජීවීන් යනු ඔවුන් විය හැකි බවත්
දැන් මේ ඉහත කතාව මත තමයි අද සටහන පදනම් වෙන්නෙ
මේ කතාවෙ හැටියට මෙවැනි මතයක් පවතිනවාද
1982 වර්ෂයේදි කැනඩාවෙ ඔටාවා කෞතුකාගාරයේ පෘශ්ඨවංශි ෆොසිල භාරකරුව සිටි ඉතාමත් ප්‍රසිද්ධ ෆොසිල විද්‍යඤයකු වන ඩේල් රසල් විසින් උපකල්පනයක්, (පරිකල්පිතයක් කිව්වොත් වඩාත් නිවැරදි) ගොඩනගනවා චික්සුලුබ් උල්කාව නොගැටී ක්‍රිටැසියස් මහා නශ්ඨවීම ( ක්‍රිටැසියස් නශ්ඨවීම , චික්සුලුබ් ග්‍රහකය පිලිබඳව පෙර සටහන් කර ඇති ලිපි මාලාව කියවන්න) සිදු නොවුනානම් එකල ජීවත්වු ද්වීපාදික තෙරොපොඩ් සත්ව විශේෂ අතරින් බුද්ධිමත් සත්වයින් කුමන ආකාරයකින් පරිණාමය වේද යන්න
මෙතනදි බොහොම පැහැදිලිව මතක තබා ගතයුතු දෙය තමයි මෙය පරිකල්පන පර්යේෂණයක් (Thought experiment)
මෙහිදි හුදු අනුමාන, වර්තමාන සත්වයන්ගෙ පරිණාමික තත්වයන් ආශ්‍රයෙන් සිදුකල උපකල්පන ආදියෙන් තමයි මේ චිත්‍රය ගොඩනගන්නෙ
ඩේල් රසල් නිර්මාණය කරන පරිණාමික ඩයිනෝසර ආකෘතිය ඕනැවට වඩා මානවරූපි ආකෘතියක් (Anthropomorphic) ගත් බවට එකල ග්‍රෙගරි
එස් පෝල්, තෝමස් හොල්ට්ස් වැනි ෆොසිල විද්‍යාඤයන්ගෙ දරුණු විවේචන වලට ලක්වුනා
ඩේල් රසල් තමන් නිර්මාණයය කරපු ආකෘතිමය සත්වයාට දුන් නාමය තමයි ඩයිනෝසෝරිඩ් කියන්නෙ
මෙතෙක් වෙනකන් මම විස්තර කරේ මේ කතාවෙ අර්ධ විද්‍යාත්මක කොටස
ව්‍යාජ විද්‍යාත්මක (pseudo science) කොටසට සම්පූර්ණයෙන්ම මෙය බැහැර කරන්න අසීරු නිසා අර්ධ විද්‍යාත්මක යයි පැවසීම නිවැරදියි
දැන් මේ ඩේල් රසල් ගොඩනගන කල්පිතය වගේම මෑත කාලීනව තිරගත වුන ජුරාසික් පාර්ක් වැනි චිත්‍රපට තුලින් ත් රැප්ටර් සත්වයින් සතු බුද්ධිය ඉස්මතු කරලා පෙන්නනවා
ඇත්තටම මේ සත්වයන් බුද්ධිමත්ද යන්න විමසා බැලීම තමයි අරමුණ ⁣ඩේල් රසල්ගෙ කල්පිතයට පාදක වෙන සැබෑවටම ජීවත්වුන ඩයිනෝසර විශේෂයක් තමයි ටෲඩෝන් විශේෂය
සාමාන්‍යයෙන් ඩයිනෝසර විශේෂ අතරින් බුද්ධිමත්ම විශේෂය ලෙස විද්‍යාඤයන් නම් කරන්නෙ මේ ටෲඩෝන්ලව. ටෲඩෝන් ෆොර්මෝසුස් විශේෂ මේ ගනයට අයත් පැහැදිලිව හඳුනාගත් එකම විශේෂය
මොවුන් බුද්ධිමත්ම ඩයිනෝසර විශේෂය ලෙස හැඳින්වීමට හේතුපාදක වෙන්නෙ ඔවුන්ගෙ ශරීර කපාල අනුපාතය ඉහල අගයක් ගැනීම
ඒ කියන්නෙ ශරීරයට සාපේක්ෂව ඉහල කපාල ධාරිතාවක් දැරීම
නමුත් ශරීර කපාල අනුපාතය ඉහල අගයක් ගත් පමණින් ඔවුන් අතිශයින්ම බුද්ධිමත් ජීවි කොටසක් යැයි පැවසීම වැරදි ප්‍රකාශයක්
ටෘඩෝන් කපාල ධාරිතාව අනුව ඔවුන්ගෙ බුද්ධිය උපරිමයෙන්ම සමාන වෙන්නෙ වර්තමානයේ ජීවත්වන පක්ශීන්ගෙ බුද්ධියට
කිසිසේත්ම ඉතාමත් ප්‍රාථමික ක්ශීරපායියෙකුගෙ බුද්ධියට පවා ලඟා වීමට ටෘඩෝන්ට හැකියාවක් නැහැ
ටෘඩෝන් විශේෂයටත් වඩා පහල මට්ටමක තමයි අනෙක් රැප්ටර් සතුන්ගෙ ශරීර කපාල අනුපාතය පිහිටන්නෙ
චිත්‍රපටවල කතාන්තරවල තිබු පමණින් සත්‍ය නොවන මෙවන් ප්‍රකාශ සහ අතිශයෝක්තීනට වඩා විද්‍යත්මක කරුණු වෙනස් බව මතක තබා ගන්න
1. ටෘඩෝන් ප්‍රතිනිර්මාණයක්

2/3. ටෘඩෝන් සහ ඩේල් රසල් නිර්මාණය කල ඩයිනොසොරිඩ්

මුලාශ්‍රය - පරිණාමික දින පොත
පෘථෘවිය මත ජීවය බිහිවු දා ඉඳන් මේ වෙනකන් මහා නශ්ඨවීම් සිදුවීම් පහක් සිදුවෙලා තියෙන බව පෙර ලියපු සටහන් ෆලෝ කරානන් දකින්න ඇති
මේ නශ්ඨවීම් සිද්ධි අතරින් සෑහෙන ප්‍රසිද්ධම සිදුවීම තමයි ඩයි⁣නෝසරයන් මිහිමතින් අතුගා දැමීමට හේතුපාදක වූ ක්‍රිටසියස් නශ්ඨ වීම
මට පිස්සු

දැන් උල්කාපාත කතාව සෑහෙන ප්‍රසිද්ධ වුනාට මේ සිද්ධිය හරියටම මොකද්ද සහ වුනේ කොහොමද කියන එක ගැන ගැටලු තියෙන්න පුළුවන්
සමහර අයට තියෙන ප්‍රශ්නයක් තමා එක් තැනකට ගැටෙන උල්කාවකින් කොහොමද සමස්ථ පෘථිවියේ ජීවයටම බලපෑම් කරන්නෙ කියන එක
මේ සටහන ඒක ටිකක් සරල කරලා පැහැදිලි කිරීමක්
දැන් ඔය භූ විද්‍යාවෙදි පොලව කැණීම් කරද්දි පස්, මඩ, වැලි ආදිය අවසාධිත එහෙම නැත්තන් ලෙයර්ස් වලින් තමයි අපිට හම්බවෙන්නේ
කාලෙන් කාලෙට විවිධ පස් තට්ටු එක මත එක තැන්පත් වීම නිසා මේ ලෙයර්ස් හැදිලා තියෙනවා
මෙහෙම කැණීම් කරගෙන යද්දි මතුවෙන ලේයර් එකක මුණ ගැහෙනවා රේඛාමය සටහනක්
මේ රේඛාව ටිකක් විශේෂයි
හේතුව තමයි ප්‍රත්ශතයක් විදිහට ඉරිඩියම් කියන මූලද්‍රව්‍ය සංයුතිය මේ රේඛාවේ අධිකයි
මොකද්ද මේ හරුපේ
ඉරිඩියම් කියන්නෙ පෘථිවි මතුපිට පෘශ්ඨය තුල ඉතාමත් දුර්ලභ මූලද්‍රව්‍යක්
එතකොට ඉරිඩියම් කොහොමද මේ රේඛාවට ඇතුල් වුනේ
මේ ගැටලුව විසඳන්න තියරියක් ඉදිරිපත් කරනවා ලුවී අල්වාරේස් කියන භෞතික විද්‍යාඤයා සහ භූ විද්‍යාඤයෙක් වන ඔහුගෙ පුත්‍රයා වෝල්ටර් අල්වාරේස්
සාමාන්‍යයෙන් ඉරිඩියම් බහුලව තිබෙන මූලාශ්‍රයක් තමයි උල්කාවන්
අල්වාරේස්ලගෙ තියරියට අනුව මේ ඉරිඩියම් පෙරකී භූ ස්ථරයට ලැබෙන්නෙ පෘථිවිය සමඟ සිදුවන උල්කාශ්ම ඝට්ටණයක් හේතුවෙන්
දැන් මේ ඉරිඩියම් බහුල භූ ස්ථරය කාළ නීර්ණයකට ලක් කලාම ලැබෙන දින වකවානු වෙන්නෙ වසර මිලිය 66 පමණ ප්‍රථම ඇතිවු සිදුවීම්ක් ලෙසයි
දැන් ඒ කතාව පැත්තකින් තියලා මෙක්සිකොවේ යුකටාන් අර්ධද්වීපය දිහාට ගියොත් මේ ප්‍රදේශයෙන් හොයාගන්නවා ඉතාමත් විශාල ආවාටයක් (impact crater)
මේ ආවාටය ඇතිවෙලා තියෙන්නෙ ඉතාමත් විශාල උල්කාවක ඝට්ටණය නිසයි
දැන් මේකයි අර කලින් කිව්ව ඉරිඩියම් කතාවයි සම්බන්ධ වෙන්නෙ මෙහෙමයි
ඉරිඩියම් අධික භූ ස්ථරයෙන් එන කාළ නීර්ණයට සර්ව සමපාත කාළ නීරණයක් ලැබෙනවා යුකටාන් අර්ධද්වීපයේ හමුවෙන ආවාටයත් සමඟ
එයත් වසර මිලියන 66 ක් පැරණියි
අහඹුවක්ද
දැන් මේ වසර මිලියන 66 කට පෙර වකවානුවෙ විශේෂත්වය මොකද්ද
එ් තමයි ක්‍රිටසියස් යුගයේ අවසානය සනිටුහන්වුන කාල සීමාව. ඒ කියන්නෙ මිහිමත වාසය කරපු දැවැන්තම සතුන්ගෙ අවසන් කාලය
ඉරිඩියම් බහුල K-pg ස්ථරයත්, යුකටාන් අර්ධද්වීපයෙන් හමුවන ආවාටය ගැනත් මේ ලිපි පෙලේ පලවෙනි කොටසෙදි විස්තර කරා
දැන් මේ හයිපෝතීසිස් එක ගැන කතා කරද්දි මූලීකම දේ තමයි සාධක අනුව දැනට තිබෙන ශක්තිමත්ම මතය උල්කාවක් ගැටීම නිසා ක්‍රිටැසියස් වඳවීම සිදුවුන බව. විකල්ප මත වලට යන්න කලින් මේකෙ සම්පූර්ණ මතය ගැන සරල පැහැදිලි කිරීම මෙහෙමයි
ඇස්ටරොයිඩය කොහෙන් ආපු එකක්ද කියන මතය ගැන සංවාදයේදි එලියට එන කරුණු තමයි අඟහරු සහ බ්‍රහස්පති ග්‍රහයන් අතර තියෙන උල්කා පටියෙන් ඉවතට විස්ථාපනය වන උල්කාවක් බව. සාමාන්‍යයෙන් මේකෙ විශ්කම්භය කිලෝමිටර් 10 පමණ විශාලත්වයක් ඇති උල්කාවක්
දැන් මේ උල්කාව ගමන් අරඹනවා පෘථිවිය දිශාවට
ඒ වෙද්දි පෘථිවිය කියන්නෙ වර්තමාන දේශගුණයට වඩා අතිශයින්ම වෙනස් දේශගුණයකින් සමන්විත ලෝකයක්
දැනට වඩා උශ්ණත්වය සෑහෙන වැඩී. ජුරාසික් පරිණාමික උච්චස්ථානයකට පැමිණෙන ඩයිනොසෝරියාවන් මේ ⁣ක්‍රිටැසියස් යුගය වෙද්දි ලෝකය පුරාම පැතිරීම තහවුරු කරගෙන
උදාහරණයකට බොහොම ප්‍රසිද්ධ ඩයිනෝසරයන් ගත්තොත් ට්‍රයිසරැටොප්ස් ගනය මේ වෙද්දි උතුරු අර්ධගෝලයේ බහුලතම ශාඛභක්ෂකයා
ටිරොනොසෝරයන්, ඇන්කයිලෝසෝරයන් වගේම මීට කලින් මම ලිපියක සඳහන් කරපු විශාලතම බල පියාසැරිය ලද ක්වෙට්සකෝට්ලස් වැනි සත්වයන් මේ අවධියේදි ඉතාමත් හොඳින් ව්‍යාප්තියක් දක්වනවා
මේ වෙද්දි ක්ශිරපායින් බොහොම කුලෑටි සත්වයන්
ප්‍රමාණයෙන් ඉතාමත් කුඩායි
ඔවුන්ට ඩයිනෝසරයන් සමඟ තරඟ කරන්න අසීරුයි
ඒ නිසා පරිණාමිකව ඔවුන් අනුවර්තනය වෙනවා අනෙක් සතුන්ට සැඟව ජීවත් වෙන්න
ඔවුන් බොහෝමයක් නිශාචරයන්
'මෙසෝඩ්මා' වගේ ක්‍රිටැසියස් ක්ශිරපායියෙක් ගත්තොත් මීයෙකුගෙ ප්‍රමාණය, ග්‍රැම් 30 -50 පමණ
දැන් ඕක තමයි ඔය වෙද්දි පෘථිවියෙ පසුතලය
(මීට වඩා අති සංකිර්ණයි, මේ සරලව)

මයිල මිලියන කාලකට එහායින් තියෙනවා පෘථිවියේ අවසන් ආරක්ෂක වලල්ල
වසර බිලියන ගානක් පුරාවට ඇස්ටරොයිඩ සිය ගුරුත්ව ක්ශේත්‍රයට නතු කරගෙන තමන් දෙසට ඇදගන්න සඳ
වාසනාවකට හෝ අවාසනාවකට ඇස්ටරොයිඩ් ගමන් පථයෙන් සඳ තියෙන්නෙ ඈතක
මේ උල්කාවේ වැදගත්ම දෙය තමයි එහි ස්කන්ධය
අති විශාල ස්කන්ධයක් ඇති උල්කාව 40mph වගේ ප්‍රවේගයකින් පෘථෘවිය ආසන්නයට ආවට පෘථිවියේ ගුරුත්ව බලය ක්‍රියාත්මක වෙනකොට පෘථිවිය දෙසට මෙය ඇදගන්නවා
එවිට උල්කාවේ ප්‍රවේගය 40kmph සිට 40000kmph දක්වා ඉහල යනවා
සරල භෞතිකය අනුව චලනය වන වස්තුවක ස්කන්ධයෙත් ප්‍රවේගයෙත් ගුණිතය = ගම්‍යතාව. ඒ කියන්නෙ චලනය වන මේ උල්කාව සතු බලය පෘථිවි ගුරුත්වය මඟින් තව තවත් වැඩි කරනවා
දැන් ආයේ පෘථෘවිය දිහාවට හැරුනොත් අර කලින් විස්තර කරපු යුකටාන් අර්ධද්වීපය අයත් මධ්‍යම මෙක්සිකොව බොහොම සාරවත් ප්‍රදේශයක්
සෝරෝපොඩ්ස් ගෝත්‍රයේ අවසන් පුරුක් වන ඇලමෝසෝරස් වැනි අතිවිශාල ශාඛභක්ෂකයන් මේ ප්‍රදේශයේ බහුලව ජීවත් වුනා
ඇස්ටරොයිඩය පෘථිවි වායුගෝලයට අැතුල්වීමේ ප්‍රථම සංඤා සමහරවිට මේ සතුන්ට දැනෙන්න ඇති
පෙර විස්තර කරපු ඇස්ටරොයිඩය පෘථෘවි වායුගෝලය සමඟ ගැටීමත් සමඟම ඉන් නිකුත් වන වායුන් සහ දුහුවිලි අංශුන් පෘථිවි වායුගෝලය සමඟ ඇතිවන ඝර්ෂණය හේතුවෙන් දැවී වේගයෙන් පෘථෘවි පෘශ්ඨය දෙසට ඇදෙන ඇස්ටරොයිඩය වටා අධික උශ්ණත්වයකින් යුත් ප්ලාස්මාවක් බවට පරිවර්තනය වෙනවා
(ප්ලාස්මා කියන්නෙ පදාර්ථයේ ඝන, ද්‍රව , වායු යන අවස්ථා තුනෙන් ස්වායත්ත හතරවන අවස්ථාව)

ආවාටයේ හැඩය, ගැඹුර වගේ දේවල් නීර්ණය කරාම ඇස්ටරොයිඩයේ පරාවක්‍රය ගැන කීමට පුළුවන්
ඒ අනුව පෘථිවි පෘශ්ඨයට අංශක 30 ආනතියකින් දකුණේ සිට උතුරු දිශානතව තමයි ඇස්ටරොයිඩය ගැටෙන්නෙ
එතකො⁣ට සමස්ථ ඝට්ටනයේම විනාශකාරී බලය දිශාගත වෙන්නෙ උතුරු දිශාවට
දැන් මේ ඇස්ටරොයිඩය පෘථිවිය පෘශ්ඨයට ගැටෙන්න පෙර පෘථිවි පෘශ්ඨයේ ඉඳන් මයිල පන්සීයක් පමණ ඈතින් ඉඳලම පෘථිවි ජීවය විනාශ කරනවා
ඒක වෙන්නෙ වායුගෝලය හා ගැටීමේදි නිපදවෙන උශ්ණත්වය සහ ආලෝකය
ඉම්පැක්ට් පොයින්ට් එකේ හිටපු ඇලමොසෝරයන් වගේ සතුන් පෘථිවියට මයිල 500 ක් පමණ ඈතින් තිබෙන ඇස්ටරොයිඩයේ ආලෝකයෙන් අන්ධව යන්න ඇතැයි විශ්වාස කරනවා
දිවා රාත්‍රී වෙනස නැතිව ගොස් අපිකේන්ද්‍රයේ සහ ඊට ආසන්න ජීවීන් බොහොම දෙනෙක් වෙනදා දකින්න පුළුවන් ඉරට වඩා ඉතාමත් ප්‍රභාමත් ඇස්ටරොයිඩය දීප්තිය මැද අපහසුවෙන් දකින්න ඇති
1945 අගෝස්තු 9 ජපානයේ නාගසාකිවලට හෙලු ෆැට් මෑන් න්‍යෂ්ටික අවියේ පිපුරුම් බලය කිලෝටොන් 20. චික්සුලුබ් ආවාටය බිහිකරපු ඇස්ටරොයිඩ පිපුරුම් බලය මෙගාටොන් මිලියන 100 ක් පමණ
(සාමාන්‍යයෙන් දල අදහසක් ගන්න පුළුවන් මේ ගනන් වලින් පිපුරුමෙ ප්‍රමාණය ගැන)

ඇස්ටරොයිඩය ගැඹුරු මුහුදට පතිත වුනානම් මේ විනාශකාරී ශක්තියෙන් සෑහෙන කොටසක් සාගරය මඟින් අවශෝෂණය කරගන්න තිබුනා
නමුත් නැවතත් 'වාසනාවකට හො අවාසනාවකට' ඇස්ටරොයිඩය පතිත වෙන්නෙ මෙක්සිකො බොක්කෙ නොගැඹුරු ජලය මතට
මේ ගැටුම නිසා සමස්ථ මෙක්සිකො බොක්ක සහ අවට වු සාගර ජලය සම්පූර්ණයෙන්ම වාශ්ප වීමකට ලක්වී තිබෙනවා
ඒ වගේම අවට දුහුවිලි, ගල්, පර්වත 100000 mph පමණ වේගයකින් ඉහල අහසට විසිවි තිබෙනවා
දැන් මෙතන ඉඳන් මම විස්තර කරන්නෙ ඝට්ටනය නිසා විවිධාකාර බල ක්‍රියාත්මක වීමෙන් පෘථිවි ජීවය විනාශ වුන ආකාරය
ඝට්ටණය සිදුවන කේන්ද්‍රයේ සිට කිලෝමීටර 800 ක පමණ අරයක් ඇති ප්‍රදේශයෙ උශ්ණත්ව සැනෙකින් ඉහල යනවා සෙන්ටිග්‍රේඩ් අංශක 600 ට පමණ
මේ අරය තුල සිටින ජීවීන්ගෙ සිරුරු තුල ජලය වාශ්ප වෙනවා
සියළු ගහ කොල ආදියේ සියළු ජලය සැනෙකින් වාශ්ප වී යනවා
මේ ආලෝක සහ උශ්ණත්ව ප්‍රහාරය තමයි විනාශකාරී රැලි වල පලමුවැන්න
ඝට්ටනයෙදි 100000mph වේගයෙන් ඉහලට ගල්, පර්වත විසිවුනා
විනාඩි ගනනක් දැන් ගතව හමාරයි
ඉහල ගිය දේවල් ආයේ පහල වැටෙන්න ඕන ගුරුත්වය අනුව. මේ දෙවන විනාශකාරී රැල්ල
අපිකේන්ද්‍රයෙ සහ ආසන්නයේ සියළු ප්‍රදේශවලට මේවා නැවත කඩා හැලෙනවා
ගැටුම් කේන්ද්‍රයේ සිට පලමු විනාශකාරි රැල්ලෙන් ගැලවුන සත්වයන් සිටියානම් ඔවුන් ඊලඟට ප්‍රහාරයට ලක්වෙන්නෙ මේ කඩා වැටෙන ගල්, පර්වත මඟින්
අතිවිශාල ඝට්ටණය පෘථිවි කබොල දෙදරවීමට සමත්
විද්‍යාඤයන්ට අනුව රිච්ටර් මාපකයේ 11.1 සටහන්වන භූකම්පනයක් හටගන්නවා
මේ තමයි තෙවන විනාශකාරී රැල්ල
ඝට්ටණය නිසා හටගත් ස්පන්දන තරංගය ශබ්දයේ වේගයටත් වඩා වේගයෙන් අවකාශය තුලින් ගමන් කරනවා
මේ ස්පන්දන තරංගයට හසුවන ජීවින් වෙතොත් තරංගය ගැටෙන ප්‍රවේගය මත ජීවීන්ගෙ සිරුරෙන් සම ගැලවී යාමට තරම් ප්‍රබලයි
මේ ස්පන්දනය අපිකේන්ද්‍රයේ සිට වෘත්තාකාරව විහිද යනවා
මේ සිව්වන විනාශකාරී රැල්ල
ක්ශුද්‍ර දුහුවිලි අංශු ඉහලට නැගීම නිසා දුහුවිලි වලාවක් හටගන්නවා
මේ දුහුවිලි අංශු ඉහල ස්ථරවලදි ඇති කරන ඝර්ෂණය හේතුවෙන් මේ දුහුවිලි වලාවෙ උශ්ණත්වය ඉතා සීග්‍රයෙන් ඉහල යනවා
මේකට කියනවා ඉජෙක්ටර් ක්ලවුඩ් (ejector cloud)
ඝට්ටනයෙදි ඇතිවන බලය පෘථෘවි කබොල හරහා ගමන් කිරීම නිසා තවත් භුකම්පන ඇතිවෙනවා
ඒ වගේම ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරිත්වය වැඩිවීම වගේම නව ගිනිකඳු විදාරණයත් මේ කාලය තුල සිදුවෙනවා
අවට තිබෙන කැලෑ ගිනිබත් වීම ඇරඹෙනවා
දැන් මේ වෙද්දි ඉහලින් ඉජෙක්ටර් ක්ලවුඩ් එක
ඊට පහලින් පෘථුවි පෘශ්ඨය මත ගිනකඳු, ලැව්ගිනි
මේ හේතුවෙන් පෘශ්ඨය සහ ඉජෙක්ටරය අතර උශ්ණත්වය දැඩි ලෙස ඉහල යනවා
ඒ වගේම ඉතාමත් වේ⁣ගයෙන් මේ දුහුවිලි වලාව සමස්ථ පෘථිවියම වෙලාගන්නවා
මේ උශණත්වයට මැදි වෙන කිසිඳු සත්වයෙක් ඉතිරි වන්නෙ නෑ
මේ පස්වන විනාශකාරි රැල්ල
ඝට්ටණය ඉතාමත් විනාශකාරියි
මේ බලය හේතුවෙන් මහද්වීපික තටකයේ වු අවසාධිත පාෂාණ විනාශ වී ගොස් පතුලට ඇද වැටෙනවා
මේ හේතුවෙන් සාගර ජලය උස් පහත් වීමකට ලක් වෙනවා
මෙහි ප්‍රතිඵලය වෙන්නෙ මෙගාසුනාමි රළ ඇතිවීම
කිලෝමීටර ගනන් උස රළ වෙරළ තීරයට කඩා වදිනවා
මේ සයවන විනාශකාරී රැල්ල
ඝට්ටනය නිසා පෘථෘවි කබොල හරහා ගමන් කරන බලය භූ තැටි දෙදරවීමට සමත්
මේ භූ තැටි හරහා ගමන් කරන භූ කම්පන තරංග (seismic ripples) හේතුවෙන් භූ තැටිවල නව පැලීම් නිර්මාණය වෙනවා
මේ පැලීම් තුලින් පෘථිවි කබොලට යටින් වූ මැග්මා මතුපිටට පැමිණෙනවා
(ගිනිකඳු නැතිව ලාවා ගැලීමක් වගේ) මේ සත්වන විනාශකාරී රැල්ල
දැන් මේ ඉහත සිදුවීම් සෑහෙන ප්‍රමාණයකට ගින්දර සම්බදයි
දැවී හලුවන ජීවී පදාර්ථයෙන් නැගෙන දුම්, දුහුවිලි අංශූන්, ගිනිකඳු විදාරනයෙන් විමෝචනය වන විශ සහිත දුම්, සල්ෆර් වායූන් වැනි ජීවයට අහිතකර වායුමය සංඝටක සියල්ලම අර කලින් කියපු ඉජෙක්ටර් ක්ලවුඩ් එක දිගින් දිගටම පෝෂණය කරනවා
ඒ වගේම මේ ඉජෙක්ටරය තුල ඇති අංශු ඝණත්වය නිසා අධි බලැති අකුණු සැර නිපදවෙනවා
ඉජෙක්ටරය දැන් පෘථිවියම වෙලාගෙන අවසන්
මේ තමයි ඉමිඩියට් ඉම්පැක්ට්ස්
අපිකේන්ද්‍රය ආසන්නයෙ වූ ඇලමොසෝරයන් ඇතුලු තවත් වි⁣ශේෂ ගනනාවක් මේ වන විට විනාශ වී අවසන්
අපිකේන්ද්‍රයෙන් පිටත ජීවීන් බහුතරය දැඩි උෂ්ණත්වය, විශ වායුන්, සුනාමි, භුමිකම්පා, ගිණිකඳු ආදියෙන් විනාශව ගොස් අවසන්
ඇස්ටරොයිඩය නිසා ඉහල නගින ඉජෙක්ටර් ක්ලවුඩ් එක ගැන විද්‍යා ගුරුකුල තුල දරුණු මත ගැටුම් තියෙනවා
සමහර ගුරුකුල වලට අනුව මේ දුවිලි වලාව වසර 9 ක් පැවතියා, තවත් සමහර ගුරුකුල වලට අනුව මේක වසර 100 කට ආසන්න කාලයක් පැවතියා
මේ මත දෙකම ඔලුවෙ තියාගෙන අපි ඉස්සරහට යන්)

ඇස්ටරොයිඩය පෘථිවිය හා ගැටී අවසන්
ගැටීමෙන් පසු වහා සිදුවන බලපෑම් දැන් හමාරයි
පෘථිවිය මත ජීවය දැඩි ලෙස විනාශ වෙලා
මධ්‍යම, උතුරු, දකුණු අමරිකානු භූ තැටි මත පැවති ජීවය ගැන දැන් බලාපොරොත්තු තියන්න හැකියාවක් නැහැ
ඒ ඝට්ටනයෙ අපිකේන්ද්‍රයේ සිට ආසන්න පෙදෙස් නිසා
නමුත් තාමත් ජීවය පවතිනවා
ලෝකයේ අනෙක් පස සයිබීරියානු, මොංගෝලියානු භූමි අවට ජීවීන් සැරිසරනවා
ඉජෙක්ටර් වලාව ඔවුන් වෙලාගෙන තිබෙන්නේ
බොහෝ ජීවීන් දුර්වලයි
නමුත් පෘථිවියේ අනෙක් අන්තයෙන් ඇරඹි ඉජෙක්ටරය මේ කෙලවරල ලඟා වන විට අපිකේන්ද්‍රයේ තරම් විනාශකාරී බවක් නැහැ
නමුත් තාමත් ජීවයට අහිතකරයි
කඩින් කඩ පොද වැසි සමඟ ඉහලට ගිය දුහුවිලි අංශුන් සමඟ වායුගෝලයේ පැවතී සල්ෆර් වැනි ජීවයට අහිතකර මූලද්‍රව්‍ය H2O අණු සමඟ සංයෝග වෙමින් සල්ෆියරික්, සල්ෆියුරස් වැනි ආම්ලික සංයෝග නැවත පෘථිවි පෘශ්ඨය මතට ගෙන එනවා
ජීවයේ මුලීක අවශ්‍යතාවන් ආහාර සහ ජලය
එයිනුත් ජලය ඉතාමත් වැදගත්
පෘථිවි ජීවය ඊලඟට මුහුණ දෙන ගැටලුව පෙරැකී ආම්ලික සංයෝග අඩංගු විෂ ජලය පානය කිරීමට සිදුවීම
ප්‍රතිඵලය නොවැලැක්විය හැකියි
අපි ඝට්ටනයෙන් මාස කිහිපයක් ඉදිරියට යමු
තාමත් ඉජෙක්ටර් වලාව පෘථිවිය වෙලාගෙන
දැන් මාස ගානකින් පෘථිවි ජීවය හිරු එළිය දැකලා නැහැ
ඝට්ටනයෙන් පසු අන්ධකාරය පවතිනවා ඝන දුහුවිලි වලාවෙන් හිරු එලිය වලක්වක නිසා
හිරු එලිය නැහැ කියන්නෙ ප්‍රභාසංස්ලේෂණ දාමයන් බිඳ වැටෙනවා
ප්‍රභාසංස්ලේෂණ දාමයන් බිඳ වැටෙනවා කියන්නෙ පරිසර පද්ධතියක ප්‍රාථමික නිශ්පාදකයන් අඩාල වෙනවා
දැන් පෘථිවිය තුල ආහාර නිපදවීම බිඳ වැටිලා
ඉන්පසු ගැටලුව 'ආහාර'
මේ ගැටලුව විස්තර කරන්න කලින් ආහාර දාම පිලිබඳව දැන ගත යුතුයි
ආහාර දාමයක මුල් පුරුක් වන්නේ ශාඛභක්ෂකයන්
ක්‍රමයෙන් දාමයේ ඉහලට යද්දි සර්ව භක්ෂකයන් සහ මාංශ භක්ෂක විලෝපිකයන් ස්ථානගත වෙනවා
ඩයිනෝසරයන්ගෙ ආහාර දාම ගත්තම ශාඛ භක්ෂක සත්වයන් සියල්ලක්ම පාහේ අති දැවැන්ත සතුන්