Minuri/sinhala-corpus-wikipedia huggingface dataset:
චිම්පන්සි ජෙනෝමය(chimpanzee genome) ප්‍රකාශයට පත් කිරීමත් සමඟ විද්‍යාගාරවල චිම්පන්සි භාවිතය වැඩි කිරීමට සැලසුම් කර ඇති බව වාර්තා වන අතර විද්‍යාඥයින් තර්ක කරන්නේ පර්යේෂණ සඳහා චිම්පන්සි බෝ කිරීම පිළිබඳ ෆෙඩරල් තහනම ඉවත් කළ යුතු බවයි.වෙනත් පර්යේෂකයන් තර්ක කරන්නේ චිම්පන්සියන් අද්විතීය සතුන් වන අතර ඔවුන් පර්යේෂණ සඳහා භාවිතා නොකළ යුතු අතර වෙනස් ආකාරයකින් සැලකිය යුතු බවයි.  සැන් ඩියාගෝ හි කැලිෆෝනියා විශ්ව විද්‍යාලයේ පරිණාමීය ජීව විද්‍යාඥයෙකු හා ප්‍රිමේට විශේෂඥයෙකු වන පැස්කල් ගැග්නියුක්ස් තර්ක කරන්නේ, චිම්පන්සියන්ගේ ස්වයං හැඟීම, මෙවලම් භාවිතය සහ මිනිසුන්ට ජානමය සමානකම් ලබා දී ඇති විට, චිම්පන්සියන් භාවිතා කරන අධ්‍යයනයන් සඳහා භාවිතා කරන ආචාර ධර්ම මාර්ගෝපදේශ අනුගමනය කළ යුතු බවයි.  යර්ක්ස් ජාතික ප්‍රාථමික පර්යේෂණාගාරයේ අධ්‍යක්ෂ ස්ටුවර්ට් සෝලා ඊට එකඟ නොවේ
ඔහු නැෂනල් ජෝග්‍රැෆික් පුවත්පතට මෙසේ පැවසීය
"මීයන් හෝ වඳුරෙකු හෝ චිම්පන්සියක් වේවා, ඕනෑම විශේෂයකට මානුෂිකව සැලකීමේ අපගේ වගකීමෙහි වෙනසක් කළ යුතු යැයි මම නොසිතමි
අප කොතරම් කැමති වුවත්, චිම්පන්සීන් මිනිසුන් නොවේ
" 

චිම්පන්සියන් පිළිබඳ ජෛව විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා රජය දිගින් දිගටම සහාය දිය යුතුද යන්න පරීක්ෂා කරන ලෙස 2011 ජනවාරි මාසයේදී වෛද්‍ය ආයතනය, NIH ආයතනයෙන් විමසීය
අර්ධ විශ්‍රාමික චිම්පන්සියන් 186 ක් නැවත සක්‍රීය පර්යේෂණ සඳහා ගෙනයාමට සැලසුම් කර ඇති බව නිවේදනය කළ එක්සත් ජනපදයේ හියුමන් සමිතිය(Humane Society of the United States), ප්‍රිමේට විද්‍යාඥ ජේන් ගුඩාල් සහ තවත් අයගේ විරෝධතාවයෙන් පසුව NIH ආයතනය මෙම අධ්‍යයනය සඳහා කැඳවුම් කළේය
2011 දෙසැම්බර් 15 වන දින වෛද්‍ය විද්‍යා කමිටුව ඔවුන්ගේ "ජෛව වෛද්‍ය හා චර්යාත්මක පර්යේෂණවල චිම්පන්සියන්
අවශ්‍යතාවය තක්සේරු කිරීම"(Chimpanzees in Biomedical and Behavioral Research
Assessing the Necessity) යන වාර්තාවෙන් නිගමනය කළේ, "චිම්පන්සි අතීත පර්යේෂණයන්හි වටිනා සත්ව ආකෘතියක් වී ඇති අතර, වර්තමානයේ බොහෝමයක් ජෛව වෛද්‍ය විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා චිම්පන්සි භාවිතය  අනවශ්‍ය ය" යන්නයි
චිම්පන්සි නොවන ආකෘති මතුවීම නිසා චිම්පන්සි භාවිතය අඩු වන බව විද්‍යාත්මක පර්යේෂණවලින් හෙළි වී තිබේ
එදිනම එන්අයිඑච් හි ප්‍රධානී ෆ්‍රැන්සිස් කොලින්ස් පැවසුවේ IOM විසින් සකස් කරන ලද නිර්දේශ ක්‍රියාත්මක වන තෙක් චිම්පන්සියන් සම්බන්ධ පර්යේෂණ සඳහා නව සම්මාන නිකුත් කිරීම ඒජන්සිය විසින් නතර කරන බවයි. 

2012 සැප්තැම්බර් 21 වන දින NIH නිවේදනය කළේ රජයට අයත් චිම්පන්සි 110 ක් විශ්‍රාම ගත යුතු බවයි.  පර්යේෂණ සඳහා චිම්පන්සි 500 ක් පමණ NIH සතුව තිබූ අතර, මෙම පියවර මගින් චිම්පන්සි පර්යේෂණ සඳහා වන ආයෝජනය අවසන් කිරීමේ පළමු පියවර සනිටුහන් කළ බව කොලින්ස් පවසයි
ලුසියානා හි නිව් අයිබීරියා පර්යේෂණ මධ්‍යස්ථානයේ පිහිටා ඇති විශ්‍රාමික චිම්පන්සියන් 10 දෙනෙකු චිම්පන්සි අභයභූමිය වන චිම්ප් හේවන් වෙත යාමට නියමිතව තිබූ අතර සෙසු අය සැන් ඇන්ටෝනියෝහි ටෙක්සාස් ජෛව වෛද්‍ය පර්යේෂණ ආයතනයට යාමට නියමිතව තිබුණි
කෙසේ වෙතත්, ටෙක්සාස් ජෛව වෛද්‍ය පර්යේෂණ ආයතනයේ චිම්පන්සිවරුන්ගේ තත්වය ‘විශ්‍රාමික’ නොව ‘නුසුදුසු’ යැයි සැලකීම නිසා සැලැස්ම නැවත සලකා බැලීමට NIH ආයතනයට සිදු විය
2012 ඔක්තෝබර් 17 වන දින ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද්දේ හැකි තරම් චිම්පන්සියන් 2013 අගෝස්තු වන විට චිම්ප් හේවන් වෙත ගෙන යන බවත්, අවසානයේදී 110 දෙනාම එහි යන බවත්ය
චිම්පන්සියන් පිළිබඳ අත්හදා බැලීම් අනවශ්‍ය බවත්, බෝවන රෝග සඳහා මානව සෞඛ්‍යය නංවාලීමට කලාතුරකින් උපකාරී වන බවත්, චිම්පන්සියන් සඳහා රජය විසින් අරමුදල් සපයන බොහෝ අත්හදා බැලීම් NIH විසින් සිදුකරන බවත් 2013 දී IOM හි නිර්දේශයන්ට NIH ආයතනය එකඟ විය
2013 ජනවාරි 22 වන දින NIH කාර්ය සාධක බලකාය විසින් එක්සත් ජනපද රජයේ සහාය යටතේ බොහෝ චිම්පන්සියන් විශ්‍රාම යවන ලෙස රජයෙන් ඉල්ලා වාර්තාවක් නිකුත් කළේය
අනාගත පර්යේෂණ සඳහා ප්‍රිමේටාවුන් 50 ක කුඩා ජනගහනයකට සහාය විය හැකි රෝග අවස්ථා කිහිපයක් හැරුණු විට සතුන් ජෛව වෛද්‍ය සොයාගැනීම්වලින් සුළු ප්‍රතිලාභයක් ලබා දෙන බව මණ්ඩලය නිගමනය කළේය
ජානමය වශයෙන් වෙනස් කරන ලද මීයන් වැනි වෙනත් ප්‍රවේශයන් ඒ වෙනුවට සංවර්ධනය කර පිරිපහදු කළ යුතු බව එයින් යෝජනා විය
2013 නොවැම්බර් 13 වන දින කොන්ග්‍රසය සහ සෙනෙට් සභාව විසින් 'චිම්පන්සි සෞඛ්‍ය වැඩිදියුණු කිරීම, නඩත්තු කිරීම සහ ආරක්ෂණ පනත' සම්මත කරන ලද අතර එය චිම්ප් හේවන් සහ අනෙකුත් චිම්පන්සි අභයභූමිවල ධාරිතාවය පුළුල් කිරීම සඳහා අරමුදල් අනුමත කළ අතර එමඟින් වානරයන් සියල්ලම පාහේ මාරු කිරීමට ඉඩ ලබා දෙන ලදී
ස්ථාන මාරුව සඳහා වසර පහක් පමණ ගතවනු ඇතැයි අපේක්ෂා කරන ලද අතර, එම අවස්ථාවේදී චිම්පන්සියන් 50 ක් හැර අනෙක් සියල්ල සාර්ථකව ‘විශ්‍රාම’ ගත යුතුව තිබුණි
2013 ජුනි 11 වන දින එක්සත් ජනපද මත්ස්‍ය හා වනජීවී සේවය (USFWS) වහල් චිම්පන්සියන් සඳහා දැනට පවතින වර්ගීකරණයට ගැලපෙන පරිදි වහල්භාවයේ සිටින චිම්පන්සියන් වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති අය ලෙස ලැයිස්තුගත කිරීමට යෝජනා කළේය
USFWS යෝජනාව තෙක්, බෙදීම් ලැයිස්තුවක් ඇති එකම විශේෂය චිම්පන්සියන් වන අතර, එම විශේෂයේ වහලුන් වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්වූවන් ලෙස වර්ගීකරණය නොකළේය
මෙම යෝජනාවට අවසාන අනුමැතිය ලැබීමට පෙර, රසායනාගාර පර්යේෂණ සඳහා එය කෙසේ බලපානු ඇත්ද යන්න පැහැදිලි නැත
ඉන් වසර දෙකකට පසු, 2015 ජුනි 16 වන දින USFWS විසින් වහල්භාවයේ සහ වල් චිම්පන්සියන් වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති බව ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී
2015 නොවැම්බරයේදී NIH නිවේදනය කළේ චිම්පන්සියන් පිළිබඳ ජෛව විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා තවදුරටත් සහාය නොදක්වන බවත් එහි ඉතිරි චිම්පන්සි 50 අභයභූමිවලට මුදා හරින බවත් ය
2014 ජනවාරි මාසයේදී මර්ක් සහ සමාගම නිවේදනය කළේ තම සමාගම පර්යේෂණ සඳහා චිම්පන්සි භාවිතා නොකරන බවත්, මෙම කැපවීම කළ ඖෂධ සමාගම් 20 කට අධික සංඛ්‍යාවක් සහ රසායනාගාර ලැයිස්තුවට එක්වන බවත්ය
මෙම ප්‍රවණතාවය අඛණ්ඩව පවතින බැවින් 2020 දී පමණ ඉතිරි රාජ්‍ය නොවන චිම්පන්සි 1,000 ක් පමණ විශ්‍රාම යවනු ඇතැයි ගණන් බලා තිබේ
සැලකිය යුතු අධ්‍යයන

පෝලියෝ 
1940 ගණන් වලදී, ජොනස් සල්ක් විසින් රීසස් වඳුරන්ගේ හරස් දූෂණය පිළිබඳ අධ්‍යයනයන් සිදු කරන ලද අතර, ඒ වන විට ලොව පුරා වාර්ෂිකව ලක්ෂ සංඛ්‍යාත ජනයා අක්‍රීය කළ පෝලියෝ වෛරසයේ ආකාර තුන හුදකලා කිරීමට කටයුතු කරන ලදී
සල්ක්ගේ කණ්ඩායම හරිත වඳුරු වකුගඩු සෛල වල සෛල සංස්කෘතීන් තුළ පෝලියෝ රෝගයට එරෙහිව එන්නතක් නිර්මාණය කළේය
මෙම එන්නත 1955 දී ප්‍රසිද්ධියේ ලබා දුන් අතර ඊළඟ වසර පහ තුළ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ පෝලියෝ රෝගය 15 ගුණයකින් අඩු විය
පෝලියෝ වෛරසය වඳුරන් ඇතුළු සත්ව ධාරකයන් හරහා යැවීමෙන් ඇල්බට් සබින් උසස් “සජීවී” එන්නතක් නිපදවීය
මෙම එන්නත 1963 දී මහා පරිභෝජනය සඳහා නිපදවන ලද අතර එය අදටත් භාවිතයේ පවතී
එය 1965 වන විට එක්සත් ජනපදයේ පෝලියෝ මුලුමනින්ම පාහේ තුරන් කර ඇත
බෙදීම්-මොළයේ අත්හදා බැලීම් 
1950 දශකයේ දී රොජර් ස්පෙරි විසින් මානව නොවන ප්‍රයිමේට් වල බෙදීම්-මොළයේ සූදානම වර්ධනය කරන ලද අතර එමඟින් මෙම නවෝකාටික සම්බන්ධතා වල තොරතුරු හුවමාරුවේ වැදගත්කම අවධාරණය කෙරිණි
නිදසුනක් ලෙස, සරල කාර්යයන් පිළිබඳ ඉගෙනීම, සංවේදක ආදානය සහ මෝටර් ප්‍රතිදානය බෙදී-මොළයේ සතෙකුගේ එක් අර්ධගෝලයකට සීමා කළ හොත්, අනෙක් අර්ධගෝලයට මාරු නොවේ
මෙම විශේෂිත සම්බන්ධතා කපා හැරියහොත් දකුණු මොළයට වම් මොළයෙන් කුමක් වේදැයි නොදැනේ
එම අත්හදා බැලීම් වලින් පසුව, අපස්මාරය ඇති මිනිසුන්ගේ භේදය-මොළයේ සැත්කම් වලට භාජනය කරන ලද පරීක්ෂණ මගින්, අර්ධගෝල අතර නවෝකාටික සම්බන්ධතා මොළයේ එක් පැත්තක සිට තවත් පැත්තකට මාරුවීමේ ප්‍රධාන මාර්ගය බව තහවුරු විය
මෙම අත්හදා බැලීම් මිනිස් මොළයේ ක්‍රියාකාරිත්වය පාර්ශ්වීයකරණය කිරීම සඳහා නවීන පදනමක් ද විය
දැක්ම අත්හදා බැලීම් 
1960 දශකයේ දී ඩේවිඩ් හියුබෙල් සහ ටෝර්ස්ටන් වීසල් බළලුන් හා වඳුරන් තුළ දෘශ්‍ය ප්‍රදේශවල සාර්ව වර්ණාවලි සංවිධානය නිරූපණය කළ අතර දර්ශනයේ විෂමතා සංවේදීතාව වර්ධනය කිරීම සඳහා තීරණාත්මක කාල පරිච්ඡේදය සඳහා භෞතික විද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන ලදී (එනම් ගැඹුර සංජානනය සඳහා ප්‍රධාන ඉඟිය)
ඔවුන්ගේ සේවය වෙනුවෙන් ඔවුන්ට නොබෙල් ත්‍යාගයක් හිමි විය
ගැඹුරු මොළයේ උත්තේජනය 
1983 දී ඖෂධ භාවිතා කරන්නන් MPTP ලබා ගත් අතර එය පාකින්සන් සින්ඩ්‍රෝමය නිර්මාණය කළේය
එම වර්ෂයේම පසුව, පර්යේෂකයන් විසින් මානව නොවන ප්‍රයිමේටාවුන්  යොදාගෙන එම බලපෑම ප්‍රතිනිෂ්පාදනය කළේය
ඊළඟ අවුරුදු හත තුළ,MPTP ප්‍රතිකාර කළ මැකේක් වඳුරන් යොදාගනිමින් පාකින්සන් හි වැඩිපුර හා ක්‍රියාකාරී නොවූ මොළයේ ප්‍රදේශ සාමාන්‍යයෙන් සිතියම් ගත කරන ලද අතර එයට පරිවෘත්තීය ලේබල් කිරීම සහ ක්ෂුද්‍ර ඉලෙක්ට්‍රෝඩ අධ්‍යයනයන් භාවිතා කළේය
1990 දී, MPTP සමඟ ප්‍රතිකාර කළ මැකේක් වඳුරන් තුළ පාකින්සෝනියානු රෝග ලක්ෂණ වලට ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා ගැඹුරු මොළයේ තුවාල පෙන්නුම් කරන ලද අතර, මෙය මිනිසුන් තුළ ද නිරීක්ෂණය විය
1993 වන විට ගැඹුරු මොළයේ උත්තේජනය එකම විශාලත්වයේ ස්ථීර තුවාලයක් ඇති නොකර එකම ප්‍රතිකාරයට බලපෑම් කළ හැකි බව පෙන්වන ලදී
ස්නායු ශල්‍යමය මැදිහත් වීමක් අවශ්‍ය වන පාකින්සන් රෝගීන්ට ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා ගැඹුරු මොළයේ උත්තේජනය බොහෝ දුරට පලිඩෝටෝමි වෙනුවට ආදේශ කර ඇත
වර්තමාන ඇස්තමේන්තු අනුව පාකින්සන් රෝගීන් 20,000 ක් මෙම ප්‍රතිකාර ලබාගෙන ඇත
ඒඩ්ස් 
වෛරස් වලට එරෙහි අඛණ්ඩ පර්යේෂණ ප්‍රයත්නයන් සඳහා අනුපූරකයක් ලෙස ඒඩ්ස් හි මානව නොවන ප්‍රිමේට ආකෘති සඳහා මැකේක් වඳුරන් තුළ ඇති HIV-2, SHIV, සහ SIV වෛරස භාවිතා කර ඇත
ටෙනොෆොවිර්(tenofovir) නමැති ඖෂධයේ කාර්යක්ෂමතාව හා විෂවේදය මැකෙක් වදුරන් භාවිතයෙන් ඇගයීමට ලක් කර ඇති අතර එම ඖෂධයේ අධි මාත්‍රාවක්  දිගු කාලයක් ලබාදීම මගින් අහිතකර බලපෑම් ඇති විය හැකි බව සොයාගෙන ඇත
එම නිසා මැකෙක් වඳුරන් භාවිතයෙන් සොයාගත් මෙම ඖෂදය මිනිසුන්ට හිතකර මාත්‍රාවකට පරිවර්තනය කරන ලදි
වෛරසය හඳුන්වාදීම කළ හැක්කේ සත්ව ආකෘතියක් යොදාගෙන පමණක් බැවින් ප්‍රති-වයිරස සමඟ රෝග නිවාරණ අත්හදා බැලීම් වලට මැකෙක් වඳුරන් යොදාගෙන ඇත
ආසාදනය අවහිර කිරීමේදී රෝග නිවාරණය ඵලදායි විය හැකි බව සොයා ගැනීම මගින් ඉඳිකටු නිරාවරණ වැනි වෘත්තීය නිරාවරණ සඳහා ප්‍රතිකාර වෙනස් කර ඇත
එවැනි නිරාවරණ දැන් HIV විරෝධී ඖෂධ සමඟ වේගයෙන් අනුගමනය කරනු ලබන අතර, මෙම ක්‍රියාව නිසා මැනිය හැකි NHP ආකෘතියට සමාන  අස්ථිර වෛරස් ආසාදන ඇති වී තිබේ
ඒ හා සමානව, මවගෙන් කලලරූපය සම්ප්‍රේෂණය කිරීම සහ ටෙනොෆොවිර් සහ AZT වැනි ප්‍රතිවෛරස් සහිත භ්‍රෑණ ප්‍රෝෆිලැක්සිස්, මිනිසුන්ට කළ නොහැකි මැකේක් වල පාලිත පරීක්ෂණ වලදී ඇගයීමට ලක් කර ඇති අතර, මෙම දැනුම මගින් එච්.අයි.වී ආසාදිත ගර්භනී මව්වරුන්ට ප්‍රතිවෛරස් ප්‍රතිකාර සඳහා මග පෙන්වනු ලැබේ
"වඳුරන් හා මානව අධ්‍යයනයන්ගෙන් ලබාගත් ප්‍රතිඵල සංසන්දනය කිරීම හා සහසම්බන්ධය සත්ව ආකෘතියේ අදාළත්වය වැඩිවෙමින් පවතින වලංගු භාවයකට හා පිළිගැනීමට තුඩු දෙයි
කාංසාව සහ මානසික අවපීඩනයට ප්‍රතිකාර කිරීම 
ප්‍රිමේටාවුන් යොදා ගනිමින් මෙම අධ්‍යයනය කිරීමට හේතුව මිනිස් මොළයේ ඇති මස්තිෂ්ක ක්‍රියාවලියට සමාන ක්‍රියාවලියක්  ඔවුන්ගේ ද ඇති බැවින් නව ඖෂධීය ප්‍රතිකාර පරික්ෂා කිරීමට ඔවුන් ප්‍රයෝජනවත් විය හැකි බැවිනි
ස්නායු විද්‍යා හා ජෛව චර්යා සමාලෝචනවල පළ කරන ලද පරීක්ෂණයකින් විස්තර කර ඇත්තේ කළු පැහැති ටෆ්ටඩ් මාමොසෙට් පුරුදු අටක් maze ආකෘතියක බවයි. ඔවුන්ට ටැක්සිඩර්මීකරණය කරන ලද වල්-බළලෙකු, රැට්ල්ස්නේක්, උකුස්සෙකු මෙන්ම මේසයේ එක් පැත්තක පිරවූ සෙල්ලම් වලසෙකු ද පිරිනමන ලදී
වඳුරන්ගේ ස්වභාවික හැසිරීම් අතර වෙනස නිරීක්ෂණය කිරීම සඳහා කැමරා දෙකක් සහ ද්වි-මාර්ග දර්පණයක් භාවිතා කරන ලදී
විද්‍යාඥ බැරෝස් සහ ඔහුගේ සගයන් මෙම ආකෘතිය නිර්මාණය කළේ වඳුරන්ට අඩු සීමිත පරිසරයක සැරිසැරීමට සහ ආතතියට හේතු විය හැකි බාහිර සාධක තරමක් තුරන් කිරීමට ය
චෝදනා 
සත්ව පරික්‍ෂා කිරීමේ පහසුකම්වලට එරෙහිව සත්ව ආරක්ෂණ හෝ සත්ව අයිතිවාසිකම් කණ්ඩායම් මගින් කරන ලද අපයෝජනය පිළිබඳ වඩාත් ප්‍රචලිත චෝදනාවලට මානව නොවන ප්‍රිමේටාවුන් සම්බන්ධ වේ
විස්කොන්සින් විශ්ව විද්‍යාලය - මැඩිසන් 
ඇමරිකානු සංසන්දනාත්මක මනෝ විද්‍යාඥයා හැරී හාර්ලෝ විසින් විස්කොන්සින්-මැඩිසන් විශ්ව විද්‍යාලයේ 1970 ගණන්වලදී රීසස් මැකෙක් වඳුරන් පිළිබඳව කරන ලද අත්හදා බැලීම් වලදී ඊනියා "බලාපොරොත්තු සුන්වීමේ වළ" භාවිතා කරන ලදී
පර්යේෂණයේ අරමුණ වූයේ සායනික අවපාතය ඇති කිරීමයි
සිරස් කුටිය  ලිස්සන පැති සහිත වටකුරු බෑවුමක් සහිත වානේ කිටීරයකි
කුටියේ පතුලේ අඟල් 3/8 ක කම්බි දැලක් ඇති අතර අපද්‍රව්‍ය එම සිදුරු වලින් ඉවතට විසිවී යා හැකි පරිදි සකස් කර තිබුනි
කුටියේ ආහාර පෙට්ටියක් සහ වතුර බෝතල් රඳවනයක් තිබූ අතර වඳුරන්ට පැන යාමට නොහැකි වන පරිදි පිරමිඩයක් බදු මුදුනකින් ආවරණය කර තිබුණි
හාර්ලෝ,  ළදරු වඳුරන් සති හයක් දක්වා තනිවම මෙම කුටිවල තැබුවේය
දින කිහිපයක් තුළදී ඔවුහු එහා මෙහා යාම නතර කර කුටියේ කෙළවරක සැඟවී සිටිනු දැකිය හැකි විය
වඳුරන්  කුටියෙන් ඉවත් කරන විට කැපී පෙනෙන සමාජ දුර්වලතා සහ සම වයසේ සතුන් අතර සතුරුකම ප්‍රදර්ශනය කළහ
බොහෝමයක් නැවත සුවය ලැබුවේ නැත
කැලිෆෝනියා විශ්ව විද්‍යාලය, රිවර්සයිඩ් 
1985 අප්‍රේල් 21 වන දින සත්ව විමුක්ති පෙරමුණේ (ALF) ක්‍රියාකාරීන් UC රිවර්සයිඩ් රසායනාගාරවලට කඩා වැදී සතුන් සිය ගණනක් ඉවත් කිරීමට කටයුතු කළහ
ප්‍රවෘත්ති සේවාවලට වැටලීම වාර්තා කළ පීටා හි විකී මිලර්ට අනුව, UC-රිවර්සයිඩ් පසුගිය වසර දෙකක කාලය තුළ ඇස් පෙනීම නැතිවීම සහ හුදකලා වීම පිළිබඳ අත්හදා බැලීම් සඳහා සතුන් භාවිතා කල අතර ඔවුන් දිගටම සතුන්ට වධහිංසා පමුණුවා ඇති බව කියවුනි
UCR නිලධාරීන්ට අනුව, සත්ව හිංසනය පිළිබඳ ALF ප්‍රකාශයන් “මුළුමනින්ම අසත්‍යය” වන අතර, මෙම වැටලීම මඟින් උපකරණ සංවර්ධනය කිරීම සහ අන්ධභාවයට ප්‍රතිකාර කිරීම ඇතුළු සමහර පර්යේෂණ ව්‍යාපෘතිවලට දිගුකාලීන හානියක් සිදුවී ඇත
මෙම වැටලීමේදී උපකරණ විශාල ප්‍රමාණයක් ද බිඳ දැමූ අතර එයින් ඩොලර් ලක්ෂ ගණනක පාඩුවක් සිදුවිය
කෝවන්ස් 
2004 දී ජර්මනියේ දී, මාධ්‍යවේදී ෆ්‍රෙඩ්රික් මෝල්න් යුරෝපයේ විශාලතම ප්‍රිමේට පරීක්ෂණ මධ්‍යස්ථානය වන මුන්ස්ටර් හි කොවෙන්ස් හි කාර්ය මණ්ඩලයේ රහසිගත දර්ශන ලබා ගත්තේය
වඳුරන් දරුණු ලෙස හැසිරවීම, ඔවුන්ට කෑගැසීම සහ සංගීතයට නටන ලෙස කාර්ය මණ්ඩලය විසින් උපදෙස් දීම වැනි දෑ මෙහිදී රූගත විය
කුඩා කම්බි කූඩුවල වඳුරන් හුදකලා වී සිටි අතර ස්වාභාවික ආලෝකයක් හෝ පාරිසරික සාරවත් බවක් එම සතුන්ට නොලැබුන අතර කාර්ය මණ්ඩලයේ කෑගැසීම් සහ ගුවන් විදුලියෙන් ඉහළ ශබ්ද මට්ටම් වලට එම සතුන් භාජනය විය
ප්‍රිමේට විද්‍යාඥ ජේන් ගුඩාල් ඔවුන්ගේ ජීවන තත්ත්වය විස්තර කළේ “ භයානක” ලෙසයි
වර්ජිනියාවේ වියානා හි කොවෙන්ස් හි අධ්‍යයන අධ්‍යක්ෂකවරයෙකු ලෙස සේවය කරන පශු වෛද්‍ය විෂ විද්‍යාඥයෙක් ඇරිසෝනා හි චැන්ඩ්ලර්හි නගර නිලධාරීන්ට පැවසුවේ කෝවන්ස් වඳුරන් විසුරුවා හරින බවත් සතුන් ජීවත්ව සිටියදීත් වේදනාව දැනෙන බවත්ය
කොවෙන්ස් චැන්ඩ්ලර් හි නව විද්‍යාගාරයක් ඉදිකිරීමට සැලසුම් කර ඇති බව දැනගත් ඔහුගේ සේවිකාව කනස්සල්ලෙන් එම නගරයට පැමිණියාය
වියානා රසායනාගාරයේ වඳුරන් තිදෙනෙකු වැලමිට මතට තල්ලු වී ඇති අතර ඇස් ඉවත් කිරීමෙන් පසු හුස්ම ගැනීමට උත්සහ දැරූ බවත්, ඔවුන්ගේ බඩවැල් මරණ පරීක්ෂණයේදී ඉවත් කරන බවත් ඇය චෝදනා කළාය
මීළඟ අධ්‍යයන අධ්‍යක්ෂවරුන්ගේ රැස්වීමේදී ඇය මේ පිළිබඳව අදහස් පළ කරන විට, ඇය පවසන්නේ එය ප්‍රතීකයක් පමණක් බවයි.  එවැනි චලනයන් ප්‍රත්‍යාවර්ත නොවන බව තමා විශ්වාස කරන නමුත් “ප්‍රමාණවත් පුහුණුව ලත් පිරිස් විසින් සිදු කරන ලද දයානුකම්පාව” යෝජනා කළ බව ඇය නගර නිලධාරීන්ට පැවසුවාය
ඇය මේ පිළිබඳව තම අධීක්ෂකවරුන් සම්බන්ධ කර ගත් විට සමච්චලයට ලක් වූ බවත්, ඔවුන් ඇයට තර්ජනය කළ බවත් ඇය චෝදනා කළාය
කේම්බ්‍රිජ් විශ්ව විද්‍යාලය 

එක්සත් රාජධානියේ, 1998 දී රහසිගත පරීක්ෂණයකින් පසුව, ලොබි කණ්ඩායමක් වන British Union for the Abolition of Vivisection (BUAV) වාර්තා කළේ කේම්බ්‍රිජ් විශ්ව විද්‍යාලයේ ප්‍රිමේට පරීක්ෂණාගාරවල පර්යේෂකයන් මාර්මොසෙට් වඳුරන්ගේ හිස සොලවා ආතතිය ඇතිකර, පසුව  පශු වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර නොමැතිව පර්යේෂණාගාරය තුළ දමා යන බවයි.මන්දයත් කාර්ය මණ්ඩලය වැඩ කළේ නවයේ සිට පහ දක්වා පමණි
මෙම අත්හදා බැලීම් වලදී යම් යම් චර්යාත්මක හා සංජානන කාර්යයන් ඉටු කිරීම සඳහා මුලින් පුහුණු කරන ලද මාමොසෙට් වඳුරන් භාවිතා කරන ලද අතර පසුව මොළයේ හානිවලින් පසුව නැවත පරීක්ෂා කර එම හානිය ඔවුන්ගේ කුසලතාවන්ට බලපා ඇත්තේ කෙසේද යන්න පරික්ෂා කර ඇත
එම කාර්යන් ඉටු කරගැනීම දිරිගැන්වීම සඳහා එම වඳුරන්ට ආහාර හා ජලය ලබා නොදුන් අතර සෑම පැය 24 කින්ම පැය 22 ක් ම ඔවුන්ට ජලය අහිමි විය
පර්යේෂණ ආරක්ෂක සංගමය(RDS) කේම්බ්‍රිජ් හි පර්යේෂණ ආරක්ෂා කළේය
වඳුරන් සම්පූර්ණයෙන්ම නිර්වින්දනය කර ඇති බවත්, ශල්‍යකර්මයෙන් පසුව සුදුසු වේදනා නාශක ලබා දුන් බවත් RDS පැවසීය
ඔවුන් තව දුරටත් පවසන්නේ "නිර්වින්දනයෙන් සුවය ලැබීමෙන් පසු වඳුරන් ඉන්කියුබේටර් එකක තබා ආහාර හා ජලය ලබාදුන් අතර අලුයම සිට සවස් වන තුරුම නියමිත වේලාවට ඔවුන් නිරීක්ෂණය කල බවයි. පසුව ඔවුන්ට උදේ වන තුරු ඉන්කියුබේටර් වල නිදා ගැනීමට අවසර දුන් බවයි. රාත්‍රියේ ඇති වූ සංකූලතාවලින් කිසිම වඳුරෙක් මිය ගියේ නැති බවයි. අධිකරණ සමාලෝචනයක් සඳහා BUAV ගේ ඉල්ලීම අධිකරණය විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද අතර  ඉන් පසු BUAV අභියාචනයක් ඉදිරිපත් කළේය
කොලොම්බියා විශ්ව විද්‍යාලය 
2003 දී CNN පුවත් සේවය වාර්තා කළේ කොලොම්බියා විශ්ව විද්‍යාලයේ පශ්චාත් ආචාර්ය පශු වෛද්‍යවරයෙක් වන ස්නායු ශල්‍ය වෛද්‍ය සහකාර මහාචාර්ය ඊ. සැන්ඩර් කොනොලි විසින්, බබූන් පිළිබඳ අත්හදා බැලීමේ නිරත වන, විශ්ව විද්‍යාලයේ ආයතනික සත්ව රැකවරණය හා භාවිතය පිළිබඳව ඇති කමිටුවට පැමිණිලි කළ බවයි. මෙම පරීක්ෂණයේදී වම් අභ්‍යන්තර කැරොටයිඩ් ධමනි නිරාවරණය කිරීමට වම් ට්‍රාන්ස්බෝර්බිටල් ක්‍රානෙක්ටොමීට සම්බන්ධ වී ඇති අතර මොළයට රුධිර සැපයුම අඩාල කර ඇත
ආඝාතය ඇති වන තෙක් මෙම රුධිර නාලයට කලම්පයක් තබා ඇති අතර, පසුව neuroprotective ඖෂධයක් පරීක්‍ෂා කර එය ලාභදායී නම් ආඝාතයෙන් පෙළෙන මිනිසුන්ට ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා යොදා ගැනීමට තීරණය කර තිබුනි
කොනොලි මෙම ක්‍රමවේදය වැඩි දියුණු කළේ ප්‍රයිමේටාවුන් ගේ ආඝාතයෙන් ඇතිවන ආසාදන ඇති කිරීම සදහා වන අතර එමඟින් ආඝාත ප්‍රතිකාර කණ්ඩායම්වල වෙනස්කම් හඳුනා ගැනීම වැඩිදියුණු කරමින්  කෘන්තක ආකෘතිවලින් ලබා ගත නොහැකි වැදගත් තොරතුරු සපයනු ඇත යන විශ්වාසයෙනි
ස්නායු විශේෂඥ වෛද්‍ය රොබට් හොෆ්මන් පවසන පරිදි, ශල්‍යකර්මයෙන් පසු දින තුනක් හෝ දහයක් තිස්සේ "භයානක" විය හැකි “ගැඹුරු ආබාධිත තත්වයක්” තුළ බබූන් ජීවත් වී ඇත
කොනොලිගේ ප්‍රකාශිත සත්ව ආකෘතිය සඳහන් කරන්නේ සතුන් දින තුනක් ජීවතුන් අතර සිටි බවත්, සාර්ථකව ස්වයං රැකවරණය ඇති සතුන් දින 10 ක් පණපිටින් සිටි බවත්ය
සතුන්ට සදාචාරාත්මකව සැලකීම සම්බන්දව පුද්ගලයින් මෙම අත්හදා බැලීමට දැඩි විරෝධය පළ කර ඇති අතර කොලොම්බියාවේ බබූන් සහ අනෙකුත් සතුන්ට තවදුරටත් හිරිහැර කිරීම නැවැත්වීම සඳහා NIH සහ අනෙකුත් ෆෙඩරල් ආයතන වෙත ලිපි කිහිපයක් ලියා ඇත
එක්සත් ජනපද කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කරන ලද පරීක්ෂණයකින් සොයා ගැනුණේ"අත්හදා බැලීම්
ෆෙඩරල් මාර්ගෝපදේශ උල්ලංඝනය කර ඇති බවට කිසිදු සාක්ෂියක් නොමැත
කොලොම්බියා වෛද්‍ය විද්‍යාලයේ පර්යේෂණ පීඨාධිපති පැවසුවේ කොනොලි සත්ව අයිතිවාසිකම් ක්‍රියාකාරීන්ගේ තර්ජන හේතුවෙන් අත්හදා බැලීම් නතර කළ නමුත් ඔහුගේ වැඩ කටයුතු මානුෂීය වටිනාකමක් ඇති බව තමන් තවමත් විශ්වාස කරන බවයි.

පර්යේෂකයන්ට සිදුවූ පහර දීම්  
2006 දී, ක්‍රියාකාරීන් UCLA හි ප්‍රිමේට පර්යේෂකයෙකුට ඔහුගේ විද්‍යාගාරයේ අත්හදා බැලීම් නවත්වන ලෙස බල කළහ
ඔහුගේ නම, දුරකථන අංකය සහ ලිපිනය UCLA Primate Freedom Project වෙබ් අඩවියේ පළ කරන ලද අතර, ඔහුගේ පර්යේෂණ පිළිබඳ විස්තරයක් ද සඳහන් කර තිබූ අතර එහි දැක්වෙන්නේ "දර්ශනය පිළිබඳ අත්හදා බැලීම් සඳහා මැකෙක් වඳුරන් 30 දෙනෙකු ඝාතනය කිරීමට ඔහුට ප්‍රදානයක් ලැබී ඇති බවයි.එහිදී සෑම වඳුරෙක්ම පළමුව  පණ නැති කර, පසුව පැය 120 ක් දක්වා වූ එක් සැසියක් සඳහා භාවිතා කරන ලද අතර අවසානයේ ඔවුන් මරණයට පත් වූ බවයි.ඔහුගේ නිවසින් පිටත මෙම උද්ඝෝෂණ පැවැත්වුනු අතර  තවත් UCLA ප්‍රිමේට පර්යේෂකයෙකුගේ නිවස යැයි විශ්වාස කෙරෙන ආලින්දයේ මොලොටොව් කොක්ටේල් එකක් තබා තිබුණි
ඒ වෙනුවට, එය අහම්බෙන් විශ්ව විද්‍යාලයට සම්බන්ධ නැති වයෝවෘද්ධ කාන්තාවකගේ ආලින්දයේ ඉතිරි විය
සත්ව විමුක්ති පෙරමුණ ප්‍රහාරයේ වගකීම භාර ගත්තේය
උද්ඝෝෂනයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පර්යේෂකයා ප්‍රිමේට් ෆ්‍රීඩම් ව්‍යාපෘතියට “ඔබ දිනුම්” සහ “කරුණාකර මගේ පවුලට කරදර නොකරන්න” යනුවෙන් ඊමේල් පණිවිඩයක් යවා ඇත
2007 ජුනි මාසයේදී UCLA හි තවත් සිදුවීමක දී, සත්ව විමුක්ති බලකාය විසින් බළලුන් සහ රීසස් වඳුරන් පිළිබඳ අත්හදා බැලීම් සිදු කරන යූසීඑල්ඒ ළමා අක්ෂි වෛද්‍යවරයෙකුගේ මෝටර් රථය යට බෝම්බයක් තබා තිබුනි
බෝම්බයේ දෝෂ සහිත ෆියුස් තිබූ අතර එය පුපුරා ගියේ නැත
කෙසේ වෙතත් UCLA දැන් සත්ව වෛද්‍ය වාර්තා සඳහා තොරතුරු දැන ගැනීමේ නිදහස පනත ප්‍රතික්ෂේප කරයි
[ උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි ]
සත්ව විමුක්ති පෙරමුණ(ALF) විසින් කරන ලද ප්‍රහාරයක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස UCLA පර්යේෂක එඩිත් ලන්ඩන්ගේ නිවස 2007 ඔක්තෝබර් 20 වන දින ජලයෙන් යටවිය
මිනිසුන් නොවන ප්‍රිමේටාවුන් භාවිත කිරීමට ඇබ්බැහි වීම පිළිබඳව ලන්ඩන් විසින් පර්යේෂණ පවත්වනු ලැබූ අතර, පර්යේෂණ සඳහා සතුන් භාවිතා කිරීම සම්බන්ධයෙන් කිසිදු නීති රීති උල්ලංඝනය කිරීමක් පිළිබඳව ALF විසින් කිසිදු ප්‍රකාශයක් කර නොමැත
ලන්ඩන් මෙයට ප්‍රතිචාර දැක්වූයේ LA ටයිම්ස් පුවත්පතේ “මම රසායනාගාර සතුන් භාවිතා කරන්නේ ඇයි” යන මාතෘකාව යටතේ විවෘත තීරුවක් ලිවීමෙනි
2009 දී මත්ද්‍රව්‍යවලට ඇබ්බැහි වීම සහ වෙනත් මානසික ආබාධ පිළිබඳව පර්යේෂණ කළ UCLA ස්නායු ජීව විද්‍යාඥයෙකුගේ මෝටර් රථය දෙවන වතාවටත් ගිනි තැබීමට පියවර  ගෙන තිබුනි
චීනය 
බෝවන රෝග පර්යේෂණ වලදී, චීනය මානව නොවන ප්‍රයිමේට් පිළිබඳ පර්යේෂණ පැවැත්වීම සඳහා එක්සත් ජනපදයට වඩා වැඩි මුදලක් ආයෝජනය කරයි
“තෝරාගත් නියෝජිතයන් සහ විෂ ද්‍රව්‍ය” යනු මහජන සෞඛ්‍යයට විශාලතම අවදානමක් ඇති කරන ද්‍රව්‍ය 60 කට අධික සංඛ්‍යාවක් අන්තර්ගත ලැයිස්තුවකි
චීනය එක්සත් ජනපදයට වඩා මෙම තෝරාගත් නියෝජිතයන් සහ විෂ ද්‍රව්‍ය සඳහා ප්‍රතිකාර කිරීමට මානව නොවන ප්‍රයිමේටාවුන් භාවිතා කරයි
මෙයද බලන්න 

 යුරෝපයේ විශාලතම ප්‍රාථමික පරීක්ෂණ මධ්‍යස්ථානය වන ජෛව වෛද්‍ය ප්‍රාථමික පර්යේෂණ මධ්‍යස්ථානය 
 මහා වානර ව්යාපෘතියක් 
 මහා වානර පර්යේෂණ තහනම 
 ජාත්‍යන්තර ප්‍රාථමික ආරක්ෂණ ලීගය 
 ජාතික ප්‍රාථමික පර්යේෂණ ප්‍රදර්ශන ශාලාව 
 ප්‍රිමයිට් නිදහස් ව්‍යාපෘතිය 
 ව්‍යාපෘති R&amp
එක්සත් ජනපද රසායනාගාරවල චිම්පන්සියන් සඳහා මුදා හැරීම සහ ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීම 
 විධායක වඳුරන්ගේ වණ

යොමුව

බාහිර සබැඳි 

 "එක්සත් ජනපද 2013 සංඛ්‍යාලේඛන", පර්යේෂණ ගැන කතා කිරීම, 2014. 
 "Annual Statistics of Scientific Procedures on Living Animals 2013" (PDF)
, මහා බ්‍රිතාන්‍යය, 2013. 
 "යුරෝපීය සංගමයේ සාමාජික රටවල පර්යේෂණාත්මක හා වෙනත් විද්‍යාත්මක අරමුණු සඳහා භාවිතා කරන සතුන් සංඛ්‍යාව පිළිබඳ සංඛ්‍යාලේඛන පිළිබඳ හත්වන වාර්තාව", යුරෝපීය කොමිසම, 2013 
 ReleaseChimps
org "එක්සත් ජනපදයේ චිම්පන්සියන් සඳහා මුදා හැරීම සහ ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීම
රසායනාගාර", ව්‍යාපෘති R&R
සත්ව පර්යේෂණ ආයතන වලින් මානුෂික නොවන ප්‍රයිමේට් (එන්එච්පී) රෝග ආකෘති
බටහිර ආහාර රටාවේ වැනි, සත්ව මේදය හා සත්ව ප්‍රෝටීන මත පදනම් වූ ආහාර සෞඛ්‍යට අහිතකර බව තර්ක ඉදිරිපත් වීමට මූලික වුනු පර්යේෂණ කිහිපයක්ම මීළඟ දශකය තුළ ඩීන් ඕනිෂ්, කැඩ්වෙල් එසෙල්ස්ටයින්, නීල් ඩී. බර්නාඩ්, ජෝන් ඒ. මැක්ඩගල්, මයිකල් ග්‍රෙගර් වැනි වෛද්‍යවරුන්, ජෛව රසායන විද්‍යාඥ ටී. කොලින් කැම්බෙල් (T
Colin Campbell) සහ තවත් විද්‍යාඥයන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් සිදුවුනි
මැක්ඩගල්ගේ "The McDougall Plan" (1983), මස් අනුභවය පරිසර හානිය සමඟ එක්කළ ජෝන් රොබින්ගේ "Diet for a New America" (1987) සහ වෛද්‍ය ඩීන් ඕනිෂ්ගේ "Program for Reversing Heart Disease" (1990) ඇතුළු නිර්මාංශ ආහාර රටා නිර්දේශ කරන පොත් පෙළක්ම ඔවුහු රචනය කළේය
2003දී උතුරු ඇමෙරිකාවේ ප්‍රධාන ආහාරවේදී සංගම් දෙකක් මනාව සැලසුම් කළ වීගන් ආහාර වේල් ජීවිතයේ ඕනෑම අවධියක අයෙකුට සුදුසු බව කියා සිටියේය
පසුව නිර්මාණය වුනු "Earthlings" (2005) සහ "Forks over Knives" (2011) යන චිත්‍රපටිවල සහ කැම්බෙල්ගේ "The China Study" (2005), රෝරි ෆ්‍රීඩ්මෑන් සහ කිම් බානුයින්ගේ "Skinny Bitch" (2005) සහ ජොනතන් සැෆ්‍රාන් ෆෝයර්ගේ "Eating Animals" වැනි ග්‍රන්ථවල මෙම කාරණය ඉස්මතු කළේය
සත්ව සුභසාධන විද්‍යාව යනු සුරතල් සතුන්, සත්වෝද්‍යාන, රසායනාගාර, ගොවිපලවල් සහ වන සතුන් තුළ සතුන්ගේ සුභසාධනය පිළිබඳ විද්‍යාත්මක අධ්‍යයනයයි
ආගම හා සංස්කෘතිය තුළ සත්ව සුභසාධනය වසර දහස් ගණනක් තිස්සේ විශාල අවධානයක් යොමු කර ඇතත්, දැඩි විද්‍යාත්මක ක්‍රම උපයෝගී කර ගනිමින් සත්ව සුභසාධනය පිළිබඳ විමර්ශනය සාපේක්ෂව මෑත කාලීන වර්ධනයකි
ලොව ප්‍රථම සත්ව සුභසාධන විද්‍යා මහාචාර්ය ඩොනල්ඩ් බ්‍රූම් 1986 දී කේම්බ්‍රිජ් විශ්ව විද්‍යාලය (එක්සත් රාජධානිය) විසින් පත් කරන ලදී
තක්සේරු කිරීමේ ක්‍රම 
සත්ව සුභසාධන විද්‍යාව විවිධාකාර චර්යාත්මක හෝ භෞතික විද්‍යාත්මක පියවර හෝ දර්ශක භාවිතා කරයි
සත්ව සුභසාධනය තක්සේරු කිරීම සඳහා ඒකාබද්ධ ප්‍රවේශයන් අතර අවදානම් විශ්ලේෂණය සහ සත්ව සුභසාධනය පිළිබඳ අර්ථ නිරූපණය කිරීම අවශ්‍ය වේ
සත්ව හැසිරීම 

 අසාමාන්‍ය හැසිරීම් ඇතිවීම (උදා
ඒකාකෘති, පිහාටු ගලවාගැනීම, වලිගය සපා කෑම, මුහුණේ ඉරියව්) 
 පූර්වගාමීන්ගේ චර්යා රටාවලින් පිට යෑම 
 චර්යාත්මක සුභසාධන දර්ශකවල අන්තර් විශේෂිත වෙනස්කම්  
 ස්වාභාවික පරිසරයක මුදා හැරීමෙන් පසු කූඩු කළ සතුන්ගේ හැසිරීම  
 මනාප අධ්‍යයනය 
 අභිප්‍රේරණ අධ්‍යයනය 
 සත්ව අධ්‍යයනයන්හි සංජානන නැඹුරුව 
 ඇන්සියොලයිටික්ස්හි (anxiolytics) ස්වයං තේරීම 
 අපේක්ෂා භංගත්වයේ බලපෑම්

සත්ව කායික විද්‍යාව 

 හෘද ස්පන්දන අනුපාතය 
 හෘද ස්පන්දනයේ විවිධත්වය 
 ප්ලාස්මා, කෙළ, මළ මූත්‍රා, හිසකෙස්, පිහාටු සහ බිත්තර වල ඇති කෝර්ටිකොස්ටෙරොයිඩ 
 ප්‍රතිශක්තිකරණ ක්‍රියාකාරිත්වය  
 ස්නායු ජීව විද්‍යාව  
 බිත්තරකට්ටේ ගුණාත්මකභාවය   
 අක්ෂි මතුපිට උෂ්ණත්වය ඇතුළුව තාප විද්‍යාව

ආයතන 
සත්ව සුභසාධන විද්‍යාව කෙරෙහි උනන්දුවක් දක්වන සංවිධාන මෙම විෂය විද්‍යාවක් ලෙස පිළිගැනීමට පෙර පිහිටුවන ලදි
සතුන්ට හිංසා කිරීම වැළැක්වීමේ රාජකීය සංගමය (RSPCA) 1824 දී ආරම්භ කරන ලද්දේ ප්‍රතිසංස්කරණවාදීන් විසි දෙදෙනෙකුගෙන් යුත් කණ්ඩායමක් විසිනි
රිචඩ් මාටින් එම්පී (එමගින් මානව ශාස්ත්‍රීය ඩික් යන අන්වර්ථ නාමය උපයා ගත්තේය), විලියම් විල්බර්ෆෝර්ස් පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රී සහ පූජ්‍ය ආතර් බෘම්
සත්ව සුභසාධනය සඳහා වූ විශ්ව විද්‍යාල සම්මේලනයේ (UFAW) ඉතිහාසය 1926 දී ලන්ඩන් විශ්ව විද්‍යාලයේ සත්ව සුභසාධක සංගමයේ(ULAWS) ආරම්භය මේජර් චාල්ස් හියුම්විසින් විසිනි
1938 දී සත්ව සුභසාධනය සඳහා වූ විශ්ව විද්‍යාල සම්මේලනය ලෙස මෙම නම වෙනස් කරන ලදී
සත්ව සුභසාධන විද්‍යාවට සම්බන්ධ වඩාත් මෑත සංවිධාන අතර සත්ව සුභසාධනය පිළිබඳ විද්‍යාඥයින්ගේ මධ්‍යස්ථානය (SCAW) සහ කේම්බ්‍රිජ් විශ්ව විද්‍යාලයේ සත්ව සුභසාධන හා මානව විද්‍යා මධ්‍යස්ථානය, ඕස්ට්‍රේලියාවේ මෙල්බර්න් විශ්ව විද්‍යාලයේ සත්ව සුභසාධන විද්‍යා මධ්‍යස්ථානය ඇතුළු මෙම විද්‍යා අංශයේ විශේෂඥයන් විශ්ව විද්‍යාල දෙපාර්තමේන්තුවට ඇතුළත් වේ
(සහ නවසීලන්තයේ මැසේ විශ්ව විද්‍යාලයේ සත්ව සුභසාධන විද්‍යා හා ජෛව විද්‍යාත්මක මධ්‍යස්ථානය)
සත්ව සුභසාධන විද්‍යාවට පමණක් සීමා නොවූවත්, ව්‍යවහාරික ආචාරධර්ම පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර සංගමයේ බොහෝ සාමාජිකයින් මෙම විෂය පිළිබඳ පර්යේෂණ හා ප්‍රකාශන ප්‍රකාශයට පත් කරති
ඉගැන්වීම 
2011 දී සත්ව සුභසාධන විද්‍යාවේ ඉතිහාසය පිළිබඳ ලිපියක ඩොනල්ඩ් බ්‍රූම් මෙසේ ලිවීය
“සත්ව සුභසාධන විද්‍යාඥයින්ගේ සංඛ්‍යාව ශීඝ්‍රයෙන් ඉහළ යමින් පවතී
මෙම විෂය දැන් සියලුම යුරෝපීය රටවල උගන්වනු ලබන අතර බ්‍රසීලයේ සත්ව සුභසාධනය පිළිබඳ විශ්ව විද්‍යාල පාඨමාලා ගණන වසර 15ක් තුළ එකේ සිට 60 දක්වා වැඩි වී තිබේ
සත්ව සුභසාධන විද්‍යාවේ විවිධත්වය වැඩි වෙමින් පවතින අතර ව්‍යාප්තිය අඛණ්ඩව සිදුවනු ඇත
සියලුම ඇමරිකානු පශු වෛද්‍ය විද්‍යාලවල විෂය ඉගැන්වීම ප්‍රවර්ධනය කිරීමට ඇමරිකානු පශු වෛද්‍ය සංගමය ගත් තීරණය සැලකිය යුතු බලපෑමක් ඇති කරනු ඇත
"

යොමුව
මස් කර්මාන්තය යන පදයෙන් විස්තර කරනුයේ  නිෂ්පාදන සඳහා නවීන කාර්මික පශු සම්පත් කෘෂිකර්මාන්තය භාවිතය, ඒවා 

ඇසුරුම් කිරීම, සංරක්ෂණය හා  අලෙවිකරණයයි (කිරි නිෂ්පාදන, ලොම් ආදිය)
ආර්ථික විද්‍යාවේ දී එය ප්‍රාථමික (කෘෂිකාර්මික) හා ද්විතීයික (කර්මාන්ත) ක්‍රියාකාරකම්වල විලයනයක් වන අතර එක් අයෙකු පමණක් සම්බන්ධයෙන් දැඩි ලෙස ගුණාංගීකරණය කිරීම දුෂ්කර ය
සමස්ත මස් කර්මාන්තයේ වැඩි කොටසක් මස් ඇසුරුම් කර්මාන්තය වේ  - ගවයන්, ඌරන්, බැටළුවන් සහ වෙනත් පශු සම්පත් වැනි සතුන් ඝාතනය කිරීම, සැකසීම, ඇසුරුම් කිරීම සහ බෙදා හැරීම පාලනය කරන කොටසයි
ආහාර කර්මාන්තයේ දිනෙන් දින වර්ධනය වන මස් ශාඛාවෙන් විශාල කොටසක් දැඩි සත්ව ගොවිතැනට සම්බන්ධ වන අතර එහිදී පශු සම්පත් මුළුමනින්ම පාහේ ගෘහස්ථව තබා ඇත හෝ ගොවිපලවල් වැනි සීමිත එළිමහන් සැකසුම් වල තබා ඇත
මස් සඳහා සතුන් ඇති දැඩි කිරීමේ බොහෝ අංශ කාර්මික වී ඇත, කුඩා පවුල් ගොවිපලවල්වල පවා පොදු භාවිතයන් මේ  සමඟ සම්බන්ධ වේ, උදා
ෆෝයි ග්‍රාස් වැනි රසවත් ආහාර

කාර්යක්ෂමතා සලකා බැලීම්
පශු සම්පත් කර්මාන්තය වෙනත් ඕනෑම මිනිස් කටයුත්තකට වඩා වැඩි ඉඩම් ප්‍රමාණයක් භාවිතා කරනවා පමණක් නොව එය ජල දූෂණයට විශාලතම දායකත්වයක් සපයන අතර හරිතාගාර වායු විමෝචනයේ විශාල ප්‍රභවයකි
මේ සම්බන්ධයෙන්, අදාළ සාධකය වන්නේ නිෂ්පාදිත විශේෂවල ආහාර පරිවර්තන කාර්යක්ෂමතාවයි. බලශක්තිය, පළිබෝධනාශක, ඉඩම් සහ නැවත ලබා ගත නොහැකි සම්පත් වැනි සාධක සැලකිල්ලට ගැනීමෙන් රතු මස්( හරක් මස්, බැටළු මස්, එළු මස්  සහ බයිසන්) දැඩි  අකාර්යක්ෂමතාවක් පෙන්නුම් කරන අතර කුකුළු මස් හා බිත්තර හොඳම කාර්යක්ෂමතාව පෙන්නුම් කරයි
මස් ප්‍රභවයන්

ගෝලීය මස් නිෂ්පාදනය
සමාගම් 
ලොව පුරා විශාලතම මස් නිෂ්පාදකයින් අතර
JBS S
Tyson Foods

 WH Group

වේ
ලෝක හරක් මස් නිෂ්පාදනය

විවේචනයන් 
කාර්මික මස් නිෂ්පාදනයේ බලපෑමේ තීරණාත්මක අංශ වන්නේ
ස්ටෙරොයිඩ් වැනි හෝමෝන ප්‍රතිකාර සහ මේවා සමඟ මතු කරන ලද මස් පරිභෝජනය මිනිස් පාරිභෝගිකයින්ට ඇති කරන බලපෑම (බීෆ් හෝමෝන මතභේදය)
 සත්ව රෝග උදා
පිස්සු-ගව රෝග (BSE), කුරුළු උණ, සූකර ඉන්ෆ්ලුවෙන්සා (H1N1), කුරුළු ඉන්ෆ්ලුවෙන්සා (H5N1), පාද සහ මුඛ රෝග
ඒවායින් සමහරක් මිනිස් පාරිභෝගිකයින්ට ව්‍යාප්ත විය හැකිය
 සත්ව හිංසනය , මස් කර්මාන්තයේ සාමාන්‍ය සිරිතකි
 සමහර සත්ව අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් පෙනී සිටින කණ්ඩායම් විශ්වාස කරන්නේ මස් නිෂ්පාදනය සදාචාර විරෝධී වන බව හා එම කර්මාන්තය අහෝසි කළ යුතු බවයි.
 තරබාරුකම - මස් නිෂ්පාදන අධික ලෙස පරිභෝජනය හේතුවෙන් අර්ධ වශයෙන් දායක වේ
සත්ව අපද්‍රව්‍ය හා සම්බන්ධ මානව රෝග, උදා
Coli හරහා
 මස් පරීක්ෂාව සහ සෞඛ්‍ය සේවා ඇතුළුව ඉහත කරුණු හා සම්බන්ධ රාජ්‍ය සේවා සඳහා වැයවන පිරිවැය
 මස් හා කුකුළු සැකසුම් පහසුකම්වල සේවකයින් හා සම්බන්ධ මානව රෝග
 සතුන් පෝෂණය කිරීම සඳහා භූගත ජලය අධික ලෙස භාවිතා කිරීම
 වනාන්තර විනාශය, වඳ වී යාම සහ වෙනත් විශේෂ අලාභය, විශේෂයෙන් ඇමසන් කලාපයේ කලින් වැසි වනාන්තර ලෙස පැවති භූමියේ හරක් ගවයන් ඇති කරන ස්ථාන
බොහෝ නිරීක්ෂකයින් යෝජනා කරන්නේ ඉහත සඳහන් කරුණු සමඟ කටයුතු කිරීමේ වියදම වර්තමාන ආර්ථික ප්‍රමිතික අනුව තරයේ අවතක්සේරු කර ඇති අතර සත්‍ය / පූර්ණ පිරිවැය ගිණුම්කරණය මගින් කාර්මික මස් මිල විශාල ලෙස ඉහළ නංවනු ඇති බවයි.

පශු සම්පත් සේවකයන්ට බලපෑම් 
ඇමරිකානු ඝාතකාගාර සේවකයින් සාමාන්‍ය ඇමරිකානු කම්කරුවාට වඩා තුන් ගුණයකින් බරපතල තුවාල වලට ගොදුරු වීමේ ඉඩකඩක් ඇත
NPR වාර්තා කරන්නේ ඌරු  හා ගව ඝාතකාගාර සේවකයින් පුනරාවර්තන වික්‍රියා තුවාල වලට ගොදුරු වීමේ අවදානම සාමාන්‍යයට වඩාහත් ගුණයකින් වැඩි බවයි. එක්සත් ජනපදයේ ඝාතකාගාර සේවකයින් සම්බන්ධව සතියකට සැත්කම් දෙකක් සිදුවන බව ද ගාඩියන් වාර්තා කරයි
ඇමරිකාවේ විශාලතම මස් නිෂ්පාදකයා වන ටයිසන් ෆුඩ්ස් හි එක් සේවකයෙකු තුවාල ලබා මසකට සාමාන්‍යයෙන් ඇඟිල්ලක් හෝ අවයවයක් කපා දමයි
2018 දී ඉතාලි ආහාර සුරක්ෂිතතාව පිළිබඳ ජර්නලයක කරන ලද අධ්‍යයනයක දී සත්වයින්ගේ  නිරන්තරයෙන් කෑගැසීමෙන්  ඝාතකාගාර සේවකයින්ට ඔවුන්ගේ ශ්‍රවණය ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා කන් ආරක්ෂණ පැළඳීමට උපදෙස් දෙනු ලැබේ
2004 දී වෘත්තීය හා පාරිසරික වෛද්‍ය සඟරාවේ කරන ලද අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූයේ “සියලු හේතූන්, සියලු පිළිකා සහ පෙනහළු පිළිකා වලින් සිදුවන මරණ සඳහා නවසීලන්තයේ මස් සැකසුම් කර්මාන්තයේ නියුතු කම්කරුවන් තුළ  අතිරික්ත අවදානම් නිරීක්ෂණය කර ඇති” බවයි.

"නරකම දෙය නම්, භෞතික හානියට වඩා  චිත්තවේගීය හානියයි
ඔබ යම් කාල පරිච්ඡේදයක් තුල ඌරන් මරා දමන ලද ස්ථානයක වැඩ කරන්නේ නම් - එමඟින් ඔබ දේවල් මරා දැමිය හැකි නමුත් ඔබට එය ගණන් ගැනීමට ඉඩ නොදේ
ඔබ සමඟ ලේ වළේ ඇවිදිමින් සිටින ඇසෙහි ඌරෙකු දෙස බලා, ‘දෙවියනේ, එය ඇත්තෙන්ම නරක පෙනුමක් ඇති සතෙකු නොවේ’ යැයි සිතිය හැකිය
ඔබට එය සුරතල් කිරීමට අවශ්‍ය විය හැකිය
එය මා  වෙත පැමිණියේ බලු පැටියෙකු මෙන් නටන්නටය
මිනිත්තු දෙකකට පසු මට ඔවුන්ව මරා දැමීමට සිදු විය - පයිප්පයකින් ඔවුන්ට පහර දී
එය මට සාමාන්‍ය දෙයකි
" -— Gail A
Eisnitz, 

සතුන් ඝාතනය කිරීම හෝ සතුන් ඝාතනය කිරීම හෝ ප්‍රවාහනය කිරීම් සිදු කරන පුද්ගලයින් මානසික ආතතිය හෝ කම්පනය වැනි දෑට ගොදුරු විය හැක
2016 දී වෘත්තීන් 44 ක් පුරා ඩෙන්මාර්ක් කම්කරුවන් 10,605 දෙනෙකුගේ දත්ත ප්‍රතිගාමී විශ්ලේෂණයන් පෙන්වා දෙන්නේ ඝාතකාගාර සේවකයින් නිරන්තරයෙන් අඩු ශාරීරික හා මානසික යහපැවැත්මක් අත්විඳින බවද  ඍණාත්මක ලෙස හැසිරීම් ඔවුන් තුල සුලබ බවයි.” කොලරාඩෝ විශ්ව විද්‍යාලය විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද සහ අනුමත කරන ලද ඇනා ඩොරොව්ස්කික්ගේ නිබන්ධනයේ පවසන්නේ ඝාතකාගාර සේවකයින්ට “පීඩාකාරී මානසික ආතතියේ අවදානමක් ඇති අතර එය පශ්චාත් මානසික ආතති ආබාධයක් වන අතර PTSD  රෝගයෙන් පීඩා විඳි අයෙකුගේ කම්පන සහගත තත්වය හේතුවෙන් ඇති වන්නක් බවයි. අපරාධ පිළිබඳ විශේෂඥ ඇමී ෆිට්ස්ජෙරල්ඩ් විසින් 2009 දී කරන ලද අධ්‍යයනයකින් හෙළි වී ඇත්තේ, “ඝාතකාගාර රැකියාව මගින් අත් අඩංගුවට ගැනීම් වල අනුපාතය, ප්‍රචණ්ඩකාරී අපරාධ සඳහා අත්අඩංගුවට ගැනීම්, ස්ත්‍රී දූෂණ සඳහා අත්අඩංගුවට ගැනීම්  වෙනත් රැකියා  වලට සාපේක්ෂව වැඩි බවයි"
PTSD ජර්නලයේ කතුවරුන් පැහැදිලි කරන පරිදි, “මෙම සේවකයින් බඳවා ගනු ලබන්නේ විශාල වශයෙන් මෘදු ජීවීන් වන ඌරන් සහ එළදෙනුන් වැනි සතුන් ඝාතනය කිරීම සඳහා ය
මෙයින් ඇතිවන චිත්තවේගීය විසංවාදය ඔවුන්ව ගෘහස්ථ හිංසනය, සමාජයෙන් ඉවත්වීම, කාංසාව, මත්ද්‍රව්‍ය සහ මත්පැන් භාවිතය වැනි දෑට පෙළඹවිය හැකිය
එක්සත් ජනපදයේ ඝාතකාගාර සාමාන්‍යයෙන් බාල වයස්කාර කම්කරුවන් සහ නීති විරෝධී සංක්‍රමණිකයින් නීති විරෝධී ලෙස සේවයට බඳවා ගනියි
2010 දී හියුමන් රයිට්ස් වොච් විසින් එක්සත් ජනපදයේ ඝාතකාගාර කටයුතු මානව හිමිකම් උල්ලංඝනයක් ලෙස විස්තර කළේය
ඔක්ස්ෆෑම් ඇමරිකාවේ වාර්තාවකට අනුව , ඝාතකාගාර සේවකයින්ට විවේක ගැනීමට ඉඩ නොදෙන අතර ඔවුන්ට බොහෝ විට ඩයපර් පැළඳීමට අවශ්‍ය විය
තවද ඔවුන්ට අවම වැටුපකට වඩා අඩු වැටුපක් ලැබුණි
වෙනත් විකල්ප 
ව්‍යාජ මස් ("පිරිසිදු මස්") සම්පත් භාවිතයේ කාර්යක්ෂමතාව සහ සත්ව සුභසාධනය අනුව යම් වාසි ලබා දෙයි
කෙසේ වෙතත්, එය තවමත් සංවර්ධනයේ මුල් අවධියේ පවතින අතර එහි වාසි තවමත් තරඟකාරී වේ
තරබාරුකම හා ආහාර ආශ්‍රිත වෙනත් රෝගවලින් පෙළෙන වයස්ගත ළදරු උත්පාත ජනගහනයක් සඳහා සෞඛ්‍ය සේවා පිරිවැය වැඩි වීම, ළමුන් තුළ තරබාරුකම පිළිබඳ සැලකිලිමත් වීම නිසා, මස් සඳහා අඩු අවධානයක් යොමු කරමින් සෞඛ්‍ය සම්පන්න පෝෂණය පිළිබඳ නව අදහස් ඇති වී තිබේ
උතුරු ඇමරිකාවේ මුවන් සහ බයිසන් වැනි ස්වදේශික වන සතුන් භාවිතය මිල අඩු වනවා පමණක් නොව  එය  පරිසරයට අඩු බලපෑමක් ඇති කරයි
මස් කර්මාන්තය තුල  වෙනත්  වල් මස් විකල්පයන් හඳුන්වා දීම සහ ඉහළ පිරිවැය සංයෝජනය කිරීම  තිරසාර පශු සම්පත් කෘෂිකර්මාන්තය සඳහා ආරම්භයක් විය හැක
විකල්ප මස් කර්මාන්තය 
නිර්මාංශ හෝ සත්ත්ව ආහාර වලින් තොර ආහාර කෙරෙහි වන ප්‍රවණතාවය සහ මන්දගාමී ආහාර ව්‍යාපාරය බටහිර රටවල වෙනස්වන පාරිභෝගික කැමැත්තක්  ඇති කරයි
අනෙක් අතට නිෂ්පාදකයින් පාරිභෝගික ගැටළු වලට ප්‍රතිචාර දක්වා ඇත්තේ සෙමින් පාරිසරික හෝ කාබනික ගොවිතැන දෙසට මාරුවීමෙනි
විකල්ප මස් කර්මාන්තය ඉදිරි වසර 10 තුළ බිලියන 140 ක් වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ
සත්ව නිෂ්පාදනවලින් තොරවෙමින්, විශේෂයෙන්ම සත්ව ආහාර පරිභෝජනයෙන් තොරවෙමින් සතුන්ට වෙළඳ භාණ්ඩයක තත්වයක් ලබාදීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ දර්ශනය මෙහිදී සාකච්ඡා කෙරේ
මෙලෙස සත්ව ආහාරවලින් තොර ආහාර රටාවක් අනුගමනය කරන්නෙකු, හෝ මෙම දර්ශනය පිළිපදින්නෙකු වීගන්වාදියෙකු ලෙස හැඳින්වේ
මෙම දර්ශනයේ විවිධ පැතිකඩ වේ
ඇතැම්හු සත්ව ආහාර ප්‍රතික්ෂේප කරති
දැඩි නිර්මාංශිකයන් ලෙස හඳුන්වන මොවුන් මස්, බිත්තර, කිරි නිෂ්පාදන සහ වෙනත් සතුන්ගෙන් ව්‍යුත්පන්න වූ ආහාර ද්‍රව්‍ය පරිභෝජනයෙන් වැළකී සිටියි
තවත් පිරිසක් සත්ව ආහාරවලින් තොර ආහාර වේලක් අනුගමනය කිරීමෙන් පමණක් නොනැවතී මෙම දර්ශනය ඔවුන්ගේ ජීවිතයේ අනෙකුත් ඉසව්වලටද ව්‍යාප්ත කරමින් කිසිදු කටයුත්තක් සඳහා සතුන් භාවිතා කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කරයි
මොවුන් සදාචාරාත්මක නිර්මාංශිකයන් ලෙස හැඳින්වේ
මෙහි තවත් පැතිකඩක් නම් සත්ව ගොවිතැන පාරිසරික වශයෙන් හානිකර බව හා තිරසාර නොවන බවට තර්ක කරමින් සත්ව නිෂ්පාදනවලින් වැළකී සිටීමයි
මෙය පාරිසරික වීගන්වාදය නමින් හඳුන්වයි. 

හොඳින් සැලසුම් කළ සත්ව ආහාරවලින් තොර ආහාර රටාව, ළදරු අවධිය හා ගර්භණී අවධිය ඇතුළුව ජීවිතයේ සෑම අවධියකටම සුදුසු බවට American Academy of Nutrition and Dietetics, Dietitians of Canada, the Australian National Health and Medical Research Council, New Zealand Ministry of Health, Harvard Medical School සහ The British Dietetic Association යන ආයතන ප්‍රකාශ කොට ඇත
The German Society for Nutrition විසින් ළමුන් හෝ නව යොවුන් දරුවන් සදහා හෝ ගර්භණී සමයේදී හෝ මව්කිරි ලබා දෙන සමයේදී කාන්තාවන් සදහා මෙම ආහාර රටාව නිර්දේශ නොකරයි
සත්ව ආහාර වලින් තොර ආහාර වේල පරිවෘත්තීය සින්ඩ්‍රෝමයට එරෙහිව ආරක්ෂිත බලපෑමක් ඇතිකරන බවට පවතින සාක්ෂි අසම්පූර්ණ වුවද, බර අඩු කරගැනීමට (විශේෂයෙන් කෙටිකාලීනව) දායක විය හැකි බවට පැහැදිලි සාක්ෂි ඇත
සත්ව ආහාරවලින් තොර ආහාරවල තන්තු, මැග්නීසියම්, ෆෝලික් අම්ලය, විටමින් C, විටමින් E, යකඩ සහ ෆයිටොකෙමිකල් ප්‍රතිශතය ඉහළ වේ
එලෙසම ශක්තිය, සංතෘප්ත මේදය, කොලෙස්ටරෝල්, දිගු දාම ඔමෙගා-3 මේද අම්ල, විටමින් D, කැල්සියම්, සින්ක් සහ විටමින් B12 අඩුවේ
නොසැලකිළිමත් ලෙස නම් ගන්නේ, සියලුම සත්ව නිෂ්පාදන බැහැර කිරීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, සත්ව ආහාර වලින් තොර ආහාර වේලක් පෝෂණ ඌනතාවයන්ට හේතුවිය හැකි අතර බරපතළ සෞඛ්‍ය ගැටලු ඇති කරවිය හැකියි
මෙම ඌනතාවලින් සමහරක් වළක්වාගත හැක්කේ ශක්තිය ගෙනෙන ආහාර තෝරාගැනීමෙන් හෝ නිතිපතා ආහාර අතිරේක ගැනීමෙන් පමණි
විටමින් B12 අතිරේකය විශේෂයෙන් වැදගත් වන්නේ එහි ඌනතාවය රුධිරය සම්බන්ධ ගැටලු සහ ආපසු හැරවිය නොහැකි ස්නායු ආබාධවලට හේතුවන බැවිනි
ඩොනල්ඩ් වොට්සන් (Donald Watson) 1944දී එක්සත් රාජධානියේදී Vegan Society in the UK ආරම්භ කරන විට පළමුවරට "vegan" යන යෙදුම භාවිතා කළේය
මුලදී ඔහු එය භාවිතා කළේ කිරි-නොවන නිර්මාංශ ආහාර ගන්නන් (non-dairy vegetarian) යන්න අදහස් කිරීමටයි
1945 මැයි සිට මොවුන් බිත්තර, මී පැණි, සතුන්ගේ කිරි, බටර් සහ චීස් යන ආහාර ද ප්‍රතික්ෂේප කළේය
1951 සිට සමිතිය එය අර්ථ දැක්වූයේ "සතුන් සූරාකෑමෙන් තොරව මිනිසා ජීවත් විය යුතුය යන ධර්මය" ලෙසටයි
සත්ව ආහාරවලින් තොරවීම පිළිබඳ උනන්දුව 2010 ගණන්වල, විශේෂයෙන් 2010 අගභාගයේදී වැඩිවිය
තවත් වීගන් වෙළඳසැල් විවෘත වූ අතර වීගන් විකල්ප ලොවපුරා සුපිරි වෙළඳසැල්වල හා අවන්හල්වල වැඩි වැඩියෙන් ලබාගත හැකිවිය
මූලාරම්භය

නිර්මාංශවාදයේ නිරුක්තිය (Vegetarian Etymology) 
එළවළු පාලනයක් (regimen) හෝ එළවළු ආහාර වේලක් ලෙස පෙර සදහන් කළ දේ හැඳින්වීමට 1839 ආශ්‍රිත කාලයේ පටන් "vegetarian" යන පදය භාවිතා විය
මෙහි පැරණිතම ලිඛිත සාධකය හමුවන්නේ නිළියක්, ලේඛිකාවක් හා වහල්භාවය අහෝසි කිරීම වෙනුවෙන් ක්‍රියාකාරිනියක් වූ ෆැනී කෙම්බල්ගේ (Fanny Kemble), "Journal of a Residence on a Georgian plantation in 1838-1839" වලිනි
ඉතිහාසය 
නිර්මාංශවාදය, ඉන්දියානු උපමහද්වීපය කේන්ද්‍රකොටගෙන ක්‍රි
3300-1300 දී ව්‍යාප්ත වූ ඉන්දු නිම්න ශිෂ්ටාචාරය දක්වා ව්‍යාප්ත වේ (විශේෂයෙන්ම උතුරු හා බටහිර ඉන්දියාවේ)
මහාවීර (Mahavira) සහ ආචාර්ය කුන්දාකුන්දා (Acharya Kundakunda) වැනි ඉන්දියානු දාර්ශනිකයන්, වාල්ලුවර් (Valluvar) වැනි ද්‍රවිඩ කවීන්, චන්ද්‍රගුප්ත මෞර්ය (Chandragupta Maurya) සහ අශෝක (Ashoka) වැනි ඉන්දීය අධිරාජ්‍යයන්, එම්පෙඩොක්ල්ස් (Empedocles), තියෝෆ්‍රාස්ටස් (Theophrastus), ප්ලුටාක් (Plutarch), ප්ලොටිනස් (Plotinus) සහ පෝෆිරියි (Porphyry) වැනි ග්‍රීක දාර්ශනිකයන්, රෝමානු කවියෙකු වූ ඕවිඩ් (Ovid) සහ නාට්‍යකරුවෙකු වූ සෙනෙකා (Seneca the Younger) මුල් නිර්මාංශිකයන් අතර විය
ග්‍රීක දාර්ශනික පයිතගරස් මුල්ම දැඩි නිර්මාංශවාදියෙකු විය හැකිමුත්, ඔහුගේ ජීවිත කතාව ඉතා අපැහැදිලි බැවින් ඔහු කිසිදා නිර්මාංශවාදියෙකු වූවාද යන්න පවා ගැටලුවකි
ඔහු තම අනුගාමිකයන් මුළුමනින්ම බෝංචි කෑමෙන් හා වූල් ඇඳුම් ඇඳීමෙන් වැළැක්විය
ආකිටස්ගේ (Archytus) සහ ප්ලේටෝගේ (Plato) සිසුවෙකු වූ නිඩස්හි යූඩොක්ස් (Eudox of Cnidus) පයිතගරස් ගැන මෙසේ ලිවීය
"පයිතගරස් කොතරම් ඝාතනය හා ඝාතකයින් ප්‍රතික්ෂේප කළේද යත් ඔහු සත්ව ආහාරවලින් වැළකීමෙන් නොනැවතී කෝකියන් හා දඩයක්කරුවන්ගෙන් ද ඈත්වී සිටියේය
" අරාබි කවියෙකු වූ අල් මා'ආරී (Al Ma'arri) (c
973-c
1057) ද මුල්ම නිර්මාංශිකයෙකු විය
ඔවුන්ගේ තර්ක සෞඛ්‍ය, ආත්ම සම්ප්‍රේෂණය, සත්ව සුභසාධනය, සහ පෝෆිරියිගේ "De Abstinentia ab Esu Animalium" ("On Abstinence from Animal Food", c
268-c
270) හි ලියවුණු මතය-"මිනිසුන්ට යුක්තිය හිමි නම්, සතුන්ටද එය හිමියි
"-යන්න මත පදනම් විය
නිර්මාංශවාද, 19වන සියවසේ බ්‍රිතාන්‍යයේ සහ ඇමෙරිකාවේ වැදගත් පෙරමුණක් විය
මෙම නිර්මාංශවාදීන්ගෙන් සුළුතරයක් සියලුම සත්ව ආහාර ප්‍රතික්ෂේප කළේය
1813දී, පර්සි බයිෂ් ෂෙලී (Percy Bysshe Shelley) "A Vindication of Natural Diet" පළකරේ සත්ව ආහාර සහ මත්පැන් වලින් වැළකී සිටීම වෙනුවෙන් පෙනී සිටිමිනි
1815දී, ලන්ඩනයේ වෛද්‍යවරයකු වූ විලියම් ලෑම්බ් (William Lambe) කියා සිටියේ ඔහුගේ "ජලය සහ එළවළු ආහාර වේලට" ක්ෂය රෝගයේ සිට කුරුලෑ දක්වා ඕනෑම රෝගයක් සුව කළහැකි බවයි. සත්ව ආහාරවලට "පුරුද්දක් වූ වදයක්" යැයි පැවසූ ලෑම්බ් කියා සිටියේ "කිරි කෑමත් මස් කෑමත් එකම පද්ධතියක අතු බවත් දෙකම එකම ඉරණමකට මුහුණ පෑ යුතු බවත්‍ ය
" 1830දී සිල්වෙස්ටර් ග්‍රැහැම්ගේ, පලතුරු, එළවළු, ජලය, සහ ගෙදර සැදූ පාන් ඇතුළත් "meatless Graham diet" එකල ඇමෙරිකාවේ ප්‍රසිද්ධ විය
ලොව පුරා විවිධ නිර්මාංශ සමාජ එකල ස්ථාපිත විය
මැසචුසෙට්ස්හි, ආමොස් බ්‍රොන්සන් ඇල්කොට් (Amos Bronson Alcott) 1834 දී "Temple School" සහ 1844දී "Fruitlands" විවෘත කළේය
1838 දී එංගලන්තයේ, ජේම්ස් පියර්පොන්ට් ග්‍රීව්ස් (James Pierrepont Greaves) විසින් "Concordium" නිර්මාංශ සමාජය සොයාගනු ලැබිණි
නිර්මාංශ සමිතිය 

 නිර්මාංශිකයන් කොටස් 2කි
දැඩි නිර්මාංශිකයන්-මොවුන් කිසිදු සත්ව ආහාරයක් නොකයි, සහ එතරම් දැඩි නොවන නිර්මාංශිකයන්- මොවුන් කිරි, බිත්තර හෝ මාළු ප්‍රතික්ෂේප නොකර‍යි
The Vegetarian Society අයත් වූයේ මෙයින් දෙවැනි කොටසටයි
1851 දී මෙම සමාජයේ සඟරාවේ (the Vegetarian Messenger), සපත්තුවලට යොදාගන්නා සත්ව හම් (leather) සඳහා ආදේශකයක් සාකච්ඡා කරන ලදි
මෙයින් තහවුරු කරන්නේ සත්ව නිෂ්පාදන මුළුමනින්ම ප්‍රතික්ෂේප කළ සාමාජිකත්වයක් එහි තිබූ බවයි. හෙන්රි එස්. සෝල්ට් (Henry S
Salt) 1886දී පළකරන ලද "A Plea for Vegetarianism and Other Essays" හි ඔහු තහවුරු කළේ සත්ව ආහාර තම ආහාරවේලට එකතු කර නොගන්නා ආහාර ප්‍රතිසංස්කරණවාදීන්ද සිටින බවයි. රසෙල් තැචර් ට්‍රැල්ගේ "The Hygeian Home Cook-Book", ඇමෙරිකාවේ ප්‍රථම නිර්මාංශ සූපවේදී පොත 1875දී පළ කෙරුණි
මෙහි, "කිරි, සීනි, ලුණු, යීස්ට්, අම්ල, භෂ්ම, ග්‍රීස්, හෝ කිසිදු රසකාරක අඩංගු නොවන
" ආහාර වට්ටෝරු ඇතුළත් වේ
1910දී මුල් කාලීන නිර්මාංශ ආහාර වට්ටෝරු පොතක් වන රූපට් එච්. වෙල්ඩන්ගේ "No Animal Food
Two Essays and 100 Recipes පළවිණි
පසු දශකවලදී, කිරි සහ බිත්තර පරිභෝජනය තර්ක විතර්ක පිරුණු යුධපිටියක් බඳු විය
1931දී ලන්ඩනයේ චාරිකාවක් අතරතුර මහත්මා ගාන්ධිතුමා මෙම සමාජය අමතමින් තර්ක කර සිටියේ නිර්මාංශ ආහාර රටාව ප්‍රවර්ධනය කළ යුත්තේ සෞඛ්‍ය යන්න පාදක කොටගෙන නොව සදාචාරාත්මක පැතිකඩ පාදක කොටගෙන බවයි. (එතුමන් මෙම සමාජයට බැඳුණේ 1888 සිට 1891 දක්වා ලන්ඩනයේ ජීවත්වුණු කාලය තුළදීයි
) කිරි ආහාර පිළිගත් නිර්මාංශිකයින් කොටස සත්ව ආහාර වලින් තොර තත්වයේ සදාචාරාත්මක අනුකූලතාව පිළිගත් නමුත් සත්ව ආහාර වලින් තොර ආහාරයක් ප්‍රායෝගික නොවන බවට සළකන ලදි
නිර්මාංශ ආහාර ලබාගත නොහැකි සමාජ කවවල පූර්ණ නිර්මාංශිකයන්ට ජීවත්වීමට සිදුවුවහොත් එය ගැටලුවක් විය හැකි ඔවුන් ඉස්මතු කළහ
1935දී නිර්මාංශ සමාජයේ ප්‍රධාන මතය මෙය විය
කිරි පරිභෝජනය කරන නිර්මාංශිකයින්, සමස්තයක් වශයෙන් ගත් කල, අවශ්‍යම විටකදී හැර කිරි නිෂ්පාදන පරිභෝජනය කිරීමේ පුරුද්ද ආරක්ෂා නොකරයි
වීගන්වාදයේ නිරුක්තිය (1944) 
1944 අගෝස්තුවේ, "Vegetarian Society"හි සාමාජිකයන් කිහිපදෙනෙක් ඉල්ලාසිටියේ සමාජයේ කතෘ මණ්ඩලයට කිරි ආහාර ද නොගන්නා නිර්මාංශිකයන් වෙනුවෙන් පෙනීසිටින ලෙසටයි
මෙම ඉල්ලීම ප්‍රතික්ෂේප වූ විට, ලෙස්ටර් (Leicester) ශාඛාවේ ලේකම්, ඩොනල්ඩ් වොට්සන් (Donald Watson), මාස තුනකට වතාවක් පළවන පැන්ස දෙකක් මිළැති ලිපි පෙළක් 1944දී නොවැම්බර් මස හඳුන්වා දුනි
ඔහු එය "Vegan News" ලෙස නම් කළේය
"vegetarian" යන වචනයේ මුලකුරු තුන සහ අවසන් අකුරු දෙක එකතු කරමින් ඔහු "vegan" යන පදය නිර්මාණය කළේය
ඔහුගේ වචනයෙන් කියනවානම් නිර්මාංශවාදයේ, එනම් vegetarianismහි ආරම්භයත් අවසානයත් එහි නිරූපණය වීම ඔහුගේ මෙම තේරීමට හේතුව විය
නමුත්, කිරි ආහාර නොගන්නා නිර්මාංශිකයන් හැඳින්වීමට වඩා සුදුසු නමක් ඇත්නම් යෝජනා කරන්නැයි ඔහු තම පාඨකයන්ගෙන් ඉල්ලා සිටියේය
ඔවුන්, "allvega", "neo-vegetarian", "dairyban", "vitan", "benevore", "sanivores" සහ "beaumangeur" යන නම් යෝජනා කළේය
මෙහි ප්‍රථම වෙළුමට, ජෝජ් බර්නාඩ් ශෝගෙන් (George Bernard Shaw) ඇතුළුව පිළිතුරු ලිපි සියයකට අධික සංඛ්‍යාවක් ලැබුණි
ශෝ මෙම ලිපිය කියවීමෙන් අනතුරුව බිත්තර සහ කිරි දෙකම අත්හැරියේය
නව වීගන් සමිතිය එහි පළමු රැස්වීම නොවැම්බර් මස මුල, ඩොනල්ඩ් වොට්සන්, එල්සි බී. ශ්‍රිග්ලි, ෆේ කේ. හෙන්ඩසන්, ඇල්ෆ්‍රඩ් හැෆෙන්ඩෙන්, පෝල් ස්පෙන්සර්, බර්නාඩ් ඩ්‍රේක් සහ බාබරා මූර්ගේ සහභාගීත්වයෙන් ලන්ඩනයේ හොල්බර්ග්හි ඇටික් ක්ලබ්හි පැවතුනි
ලෝක වීගන් දිනය සෑම නොවැම්බර් 1දාකම පැවැත්වෙන අතර (වීගන් සමාජයේ ආරම්භය සනිටුහන් කරමින්), නොවැම්බර් මාසය ලෝක වීගන් මාසය ලෙස හැඳින්වේ
1945 නොවැම්බර් වන විට, "The Vegan News" නම "The Vegan" බවට වෙනස්විය
ඒ වන විට ඔවුන්ට සිටි දායක පිරිස 500කි
මෙම සඟරාවේ වීගන් ආහාර වට්ටෝරු සහ සත්ව අමුද්‍රව්‍යවලින් තොර දන්තාලේප, සපත්තු පොලිෂ්, කාර්යාල ද්‍රව්‍ය සහ මැලියම් වැනි දෑ අඩංගු "වීගන් වෙළඳ ලැයිස්තුවක්" අඩංගු විය
ෆේ
කේ. හෙන්ඩර්සන්ගේ "Vegan Recipes" සහ කැත්ලීන් වී. මායෝගේ "Aids to a Vegan Diet for Children" ඇතුළු ග්‍රන්ථද එළිදැක්විණි
ආහාර වේලට සත්ව නිෂ්පාදන හෝ අමුද්‍රව්‍ය එකතු කරගැනීම පමණක් නොව, කිසිදු කාර්යක් සඳහා සතුන් යොදානොගැනීම ඔවුන් ප්‍රතික්ෂේප කරන බවට "The Vegan Society" කල් නොයවාම තහවුරු කළේය
1947දී වොට්සන් මෙසේ ලීවේය
"වීගන්වරු, මිනිසාට මෙන්ම හැඟීම් දැනීම් ඇති අය වන අනෙක් සතුන් විනාශ කිරීමෙන් තමන් යැපීම මිත්‍යාවක් යැයි ප්‍රතික්ෂේප කරති
" 1948 පටන් "The Vegan"හි මුල් පිටුවේ "සූරාකෑමෙන් තොරව ජීවත්වීම වෙනුවෙන් පෙනීසිටීම" ලෙස සඳහන් විය
1951දී, මෙම සමාජය වීගන්වාදය "සතුන් සූරාකෑමකින් තොරව මිනිසා ජීවත්විය යුතුය යන මූලධර්මය" ලෙසට අර්ථකථනය කළේය
1956දී එහි උපසභාපති ලෙස්ලි ක්‍රොස් "Plantmilk Society" නිර්මාණය කළේය
1965දී, ඔවුන් "Plantmilk Ltd" (පසුව "Plamil Foods") ලෙසින් බටහිර ලෝකය පුරා පුළුල් ලෙස බෙදා හැරුණු සෝයා කිරි විශේෂයක් නිෂ්පාදනය කිරීම ආරම්භ කරන ලදි
ඇමෙරිකාවේ ප්‍රථම වීගන් සමාජය කැතරින් නිමෝ (Catherine Nimmo) සහ රුබින් අබ්‍රාමෝවිට්ස් (Rubin Abramowitz) විසින් 1948දී කැලිෆෝනියාවේ ස්ථාපනය කරන ලදි
ඔවුන් මෙහිදී වොට්සන්ගේ ලිපි බෙදාහරින ලදි
1960 දී එච්. ජේ ඩින්ශාහ් (H
Jay Dinshah) විසින්, සංස්කෘතෙහි එන "අහිම්සාව", එනම් අහිංසාව අනුව යමින් "American Vegan Society" නිර්මාණය කළේය
ජොවෑන් ස්ටෙපනියාක්ට (Joanne Stepaniak) අනුව, "vegan" යන පදය 1962දී පළමු වරට "Oxford Illustrated Dictionary" හි පළවූ අතර එහිදී "බටර්, බිත්තර, චීස්, හෝ කිරි පරිභෝජනය නොකරන නිර්මාංශිකයා" ලෙසට එම පදය අර්ථකථනය කළේය
උනන්දුව වැඩිවීම

විකල්ප ආහාර පෙරමුණ 
1960 සහ 1970 ගණන්වල, ආහාර රටාව, පරිසරය සහ ආහාර නිෂ්පාදකයින් කෙරෙහි තිබූ අවිශ්වාසය පාදක කොටගෙන ඇමෙරිකාවේ නිර්මාණය වුනු ප්‍රති සංස්කෘතියේ කොටසක් ලෙසට එම කාලයේදී නිර්මාංශ ආහාර පෙරමුණක් ඇතිවිය
මෙහි ප්‍රතිඵලය වූයේ කාබනික වගාව කෙරෙහි උනන්දුව ඉහළ යාමයි
එකල ෆ්‍රැන්සස් මූර් ලැපේගේ (Frances Moore Lappe) "Diet for a Small Planet" (1971)ට විශේෂ තැනක් හිමිවිය
මෙහි පිටපත් මිලියන තුනකට අධික ප්‍රමාණයක් විකිණුනු අතර "ආහාර දාමයේ මුදුනෙන් බැසයාම" මෙහි යෝජනා කෙරිනි
1980 ගණන්වල වීගන් සත්ව ආහාරවලින් තොරවීම පන්ක් උප සංස්කෘතිය හා මතවාද සමඟ සම්බන්ධ විය (විශේෂයෙන් ඇමෙරිකාවේ සහ බ්‍රිතාන්‍යයේ)
මෙය, යුරෝපයේ "Fluff Fest" වැනි අවස්ථා ඔස්සේ 21වන සියවස දක්වාම ව්‍යාප්ත විය
ප්‍රධාන ධාරාව 
වීගන් ආහාරවේල 2010, විශේෂයෙන් 2010 අගභාගය වන විට ප්‍රධාන ධාරාවේ වස්තු විෂයක් විය
"The Economist" පුවත්පත 2019 වසර "the year of the vegan" ලෙස නම් කළේය
යුරෝපියානු පාර්ලිමේන්තුව 2015 පටන් බල පැවැත්වෙන පරිදි, 2010දී ආහාර ලේබල සඳහා වීගන් යන්න අර්ථකථනය කළේය
ආපනශාලා ඔවුන්ගේ මෙනූපත්වල වීගන් ආහාර ඇතුළත් කළ අතර සුපිරි වෙළඳසැල්වල වෙනම වීගන් තෝරාගැනීම් ඇතුළත් විය
ලෝක වෙළඳපොළෙහි ශාකවලින් සැකසූ කෘතිම මස්වල අලෙවිය 2005 සිට 2010 කාලය ඇතුළත 18%කින් ඉහළ ගොස් ඇත
ඇමෙරිකාවේ 2012 සිට 2015 කාලය ඇතුළත එහි ඉහළයාම 8%කිනි, වාර්ෂික අළෙවිය ඩොලර් මිලියන 553ක් දක්වා
ශාකවලින් සැකසූ කෘතිම මාංශ සඳහා ලොව පළමු හඳුනාගත් නිර්මාංශ මස් වෙළඳසැල "The Vegetarian Butcher (De Vegetarische Slager)" 2010දී නෙදර්ලන්තයේ විවෘත විය
ඇමෙරිකාවේ පළමු නිර්මාංශ මස් වෙළඳසැල, "The Herbivorous Butcher" 2016දී විවෘත විය
2017 සිට, 12500කට අධික අවන්හල් දාම "Beyond Meat" සහ "Impossible Foods" සැපයුම ආරම්භ කර ඇත
"Carl's Jr
" අවන්හල් "Beyond Burgers" සහ "Burger King" අවන්හල් "Impossible Whoppers" සපයයි
පහුගිය වසර දෙකෙහි ඇමෙරිකාවේ මෙම කෘතීම මාංශ අලෙවිය 37%කින් ඉහළ ගොස් ඇත
2017 දී, එක්සත් ජනපදය පාසල් පෝෂණ සංගමය රට පුරා පාසල් දිස්ත්රික්ක 14% සේවය කරමින් සොයා සත්ත්ව ද්රව්ය වලින් තොර පාසල් ආහාර 2016 දී සත්ත්ව ද්රව්ය වලින් තොර දිවා ආහාරය ඉදිරිපත් පාසල් 11.5% කින් ද, බ්රසීලය ද, ලොව බොහෝ පෙදෙස්වල සිදු වෙනසක් පිළිබිඹු කරමින් සහ එංගලන්තය
2016 වන විට, ඇමෙරිකානුවන්ගෙන් 49% පමණ ශාක අමුද්‍රව්‍ය වලින් නිෂ්පාදිත කිරි (plant milk) පානය කළහ
91% තවමත් සත්ව කිරි පානය කළහ
එක්සත් ජනපදයේ, පහුගිය අවුරුදු දෙක තුළ plant milk අලෙවිය 155%කින් ඉහළ ගියේය (2011, ලීටර මිලියන 36ක අලෙවිය 2013 වන විට, ලීටර් මිලියන 92ක් දක්වා ඉහළ ගියේය)
එක්සත් ජනපදයේ නව වීගන් නිෂ්පාදනවල අලෙවිය 2012-2016 කාලය තුළ 185%කින් ඉහළ ගියේය
2011දී, යුරෝපයේ ප්‍රථම යුරෝපයේ පළමු වීගන් සුපිරි වෙළඳසැල් නිර්මාණය විය
ඩෝට්මන්හි (Dortmund) "Vegilicious" සහ බර්ලින්හි (Berlin) "Veganz"
2017දී, වීගන්වාදය චීනයේ සහ හොංකොංවල ජනප්‍රිය විය (විශේෂයෙන්ම නවක පරම්පරාව අතර)
චීනයේ වීගන් වෙළඳපොළ 2015 සිට 2020 දක්වා වූ කාලය තුළ 17%ට ඉහළ ප්‍රතිශතයකින් ඉහළ යාමට නියමිතය
මෙය මේ සම්බන්දයෙන් එම කාලය තුළ ලොව ඉහළම වර්ධන ප්‍රතිශතය ලෙස හැඳින්වේ
එක්සත් අරාබි රාජ්‍යයේ එම ප්‍රතිශතය 10.6%ක් වන අතර ඕස්ට්‍රේලියාවේ එය 9.6%කි
2016 වන විට ලොව වීගන් ආහාර රටාවක් පිළිපදින වැඩිම ජනතාවක් සිටින්නේ ආසියා පැසිෆික් කලාපයේ වේ
2013 ජර්මනියේ "The Oktoberfest in Munich"හි (සම්ප්‍රදායිකව මස් ආහාර බහුලවම පිළියෙල කරන අවස්ථාවක්) වීගන් ආහාර සැපයුවේය
මෙය එම උත්සවයේ වසර 200ක ඉතිහාසය තුළ වීගන් ආහාර ලබාදුන් ප්‍රථම අවස්ථාව විය
2018දී, ජැසී රීස්ගේ (Jacy Reese), "The End of Animal Farming" හි දැක්වුනේ 2100වන විට වීගන් ආහාර විසින් සත්ව පාදක ආහාර සම්පූර්ණයෙන්ම ආක්‍රමණය කරන බවයි. මෙම ග්‍රන්ථය "The Guardian", "The New Republic" සහ "Forbes" වැනි පුවත්පත්වල පළවිණි
වීගන්වාදය, රට අනුව
2015 මැද සිට 2016 මැද දක්වා කාලය තුළ "vegan" යන පදය "Google"හි වැඩිම වාර ගණනක් සෙවූ රට ඕස්ට්‍රේලියාව විය
"A Euromonitor International" අධ්‍යයනය පෙන්වා සිටියේ, ඇසුරුම් කරන ලද වීගන් ආහාර සඳහා ඕස්ට්‍රේලියාවේ වෙළඳපොළ 2015 සිට 2020 කාලය තුළ 9.6%කින් ඉහළයන බවයි. මෙවිට ඕස්ට්‍රේලියාව, චීනය හා එක්සත් අරාබිය පසුපසට එමින් තුන්වැනියට ඉහළම වීගන් වෙළඳපොළක් ඇති රට බවට පත්වේ
2013දී කුරියර් (Kurier) අනුමාන කළේ ඔස්ට්‍රියානුවන්ගෙන් 0.5%ක් පමණ වීගන්වාදය අනුගමනය කළ බවත්, අගනගරය වන වියෙනා "Vienna"හි එම ප්‍රතිශතය 0.7%ක් වූ බවත්ය
2016දී "iVOX" අන්තර්ජාලය හරහා කෙරුනු සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූයේ ෆ්ලැන්ඩර්ස් (Flanders) සහ බ්‍රස්ල්ස් (Brussels) හි වයස 18 හෝ ඊට වැඩි ලන්දේසී (Dutch) භාෂාව කතාකරන තෝරගත් දහසක් වූ පිරිසෙන් 0.3% වීගන් අය බවයි.
2016 වන විට ජර්මනියේ වීගන් ආහාර රටාවක් අනුගමනය කරන ප්‍රතිශතය මුළු ජනගහනයෙන් 0.1% හා 1% අතර දෝලනයක් පෙන්විය
(මිනිසුන් 81000-810000)
2005-06 ජාතික සෞඛ්‍ය සමීක්ෂණයෙන් හෙළිවූයේ, සමීක්ෂණයට සහභාගී වූ අයගෙන් 1.6%ක් පමණ මස් මාංශ ආහාරයට නොගත් බවයි. ගුජරාටයේ (Gujarat) හා මහාරාශ්ට්‍රයේ (Maharashtra) එම ප්‍රතිශතයන් පිළිවෙලින් 4.9%ක් හා 4.0%ක් විය
2014 දී ඊශ්‍රායලයේ මුළු ජනගහනයෙන් 5% (300000 ජනතාව)ක් කියා සිටියේ ඔවුන් වීගන්වාදය අනුගමනය කරන බවයි. එම නිසා ප්‍රතිශතයක් වශයෙන් ලොව ඉහළම වීගන් ජනතාවක් සිටින රට ඊශ්‍රායලය වේ
2015 දී "Globes" සහ ඊශ්‍රායලයේ "Channel 2 News" එක්ව කරන ලද සමීක්ෂණයකින් මෙය තහවුරු විය
ඉශ්‍රායලේ අරාබිවරුන් අතර වීගන්වාදය ඉහළ ගියේය
ඉශ්‍රායල් හමුදාව විසින් 2015 සිට වීගන් සොල්දාදුවන් සඳහා විශේෂයෙන් නිෂ්පාදනය කළ ලෙදර් නොවන බූට් සපත්තු සහ වූල් නොයෙදූ බෙරෙට්ටු ඇතුළු විශේෂ සැපයුම් ලබාදීම ආරම්භ කළේය
තවද යුදෙව්වන්ගේ, ආහාර පිළියෙල කිරීමේදී කිරි සහ මාංශ එක් නොවිය යුතු යන මතයටද වීගන්වාදයෙන් සහයක් ලැබේ
2015 වන විට, සමස්ත ඉතාලි ජනගහනයෙන් 0.6% සහ 3% අතර ප්‍රතිශතයක් වීගන්වාදය අනුගමනය කළේය
2018දී "the Dutch Society of Veganism" (Nederlandse Vereniging voor Veganisme), ඔවුන්ගේ සාමාජිකත්ව ලැයිස්තුවේ ඉහළ යාම සැළකිල්ලට ගනිමින් අනුමාන කළේ ලන්දේසි වීගන්වරු සංඛ්‍යාව 100000කට අධික බවයි (මුළු ජනගහනයෙන් 0.59%)
රොමේනියාවේ ඕතඩොක්ස් පල්ලියේ අනුගාමිකයන් ඔවුන්ගේ පල්ලියේ දින දර්ශනයට අනුව විවිධ කාල වකවානුවල උපවාස කරයි (fasting)
රොමේනියාවේ ඕතඩොක්ස් සම්ප්‍රදායට අනුව, එම උපවාසය අතරතුර කාලයේ ඔවුනු කිසිදු සත්ව අමුද්‍රව්‍ය යෙදූ ආහාරයක් නොකයි
මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වීගන් ආහාර මෙරට අවන්හල්වල බහුල වේ
නමුත් ජීවන රටාවේ කොටසක් ලෙස පූර්ණ කාලීනව නිර්මාංශව සිටීම රොමේනියානුවන්ට හුරුදැයි ස්ථිරව ප්‍රකාශ කළ නොහැක
2014 "Demoskop" මත විමසුමේදී 4%ක්ම කියාසිටියේ ඔවුන් වීගන්වරු බවයි.
2017 දී "DemoSCOPE" අනුමාන කළේ මුළු ජනගහනයෙන් 3%ක් පමණ වීගන් බවයි.
ටෝෆු සහ කෘතිම මාංශවල වෙළඳපොළ යූරෝ මිලියන 786.5ක්ව පැවති 2012දී රජයේ සමීක්ෂණයකින් හෙළි වූයේ මුළු ජනගහනයෙන් 2%ක් පමණ වීගන් බවයි. 2016දී, "The Vegan Society" විසින් එංගලන්තයේ, ස්කොට්ලන්තයේ සහ වේල්සයේ වයස 15 හෝ ඊට වැඩි 10000ක් පමණ දෙනාගෙන් දත්ත එකතුකොට මෙහෙයවූ සමීක්ෂණයෙන් හෙළිවූයේ 1.05% පමණ දෙනා වීගන් බවයි. "The Vegan Society" අනුමාන කරන්නේ එක්සත් ජනපදයේ 542000ක් පමණ දෙනා වීගන් ආහාර රටාවක් අනුගමනය කරන බවයි. 2018දී "Comparethemarket
com" විසින් මෙහෙයවූ සමීක්ෂණයෙන් හෙළි වූයේ එක්සත් ජනපදයේ වීගන් ජනගහනය 3.5 මිලියනය ද ඉක්මවා ඇති බවයි (මෙය මුළු ජනගහනයෙන් 7%කි)
පරිසර සාධකය මෙයට සෑහෙන දුරට බලපා ඇත
කෙසේනමුත් මෙම එකවර ඉහළ යාම මතභේදයට තුඩුදුන් නිසා "The Vegan Society" විසින් 2018 යළි සිදුකළ සමීක්ෂණයේදී හෙළිවූයේ මහා බ්‍රිතාන්‍යයේ වීගන් ජනගහනය 600000 බවයි. 2020දී එරට අධිකරණ තීන්දුවකින් කියා සිටියේ 2010 සමානතා පනතට (Equality Act 2010) අනුව සදාචාරාත්මක වීගන්වාදය නීතියේ ආරක්ෂාව සහිත විශ්වාසයක් බවයි, එනම් සේවා යෝජකයන්ට ඔවුන්ට වෙනස් ආකාරයෙන් සැළකිය නොහැකි බවයි.
එක්සත් ජනපදයේ ඇමෙරිකාවේ වීගන් ජනගහනය 2%කත් 0.5%ත් අතර දෝලනය විය
"Faunalytics,2014"ට අනුව, වීගන් ආහාරවේලක් ඇරඹූ අයගෙන් 70%ක්ම එය අතහැර දමා ඇත
කෙසේනමුත්, "Top Trends in Prepared Foods 2017"හි අනුමානය වන්නේ ඇමෙරිකානු පාරිභෝගිකයන්ගෙන් 6%ක් පමණ වීගන් බවයි. (2014දී එය 1%ක් පමණක් විය)

සත්ව නිෂ්පාදන

පොදු 
වීගන්වරුන්, ගව, සූකර, කුකුළු, කුරුලු, මාලු හෝ වෙනත් මස්, බිත්තර, කිරි හෝ සත්ව නිෂ්පාදන කිසිවක් පරිභෝජනය නොකරයි
ආහාරයට පමණක් වීගන්වාදය ඇතුළත් කළ අය, ලෙදර්, වූල් හෝ සිල්ක්, හෝ සබන් වැනි නිෂ්පාදන භාවිතා කරයි
සදාචාරාත්මක වීගන්වරු තම ප්‍රතිපත්ති ආහාර රටාවට පමණක් සීමා නොකොට සත්ව අමුද්‍රව්‍ය යොදාගත් ඇඳුම් පැළදුම් පවා ප්‍රතික්ෂේප කරති, එනම් ඔවුහු සතුන් වෙළඳ භාණ්ඩීකරණය කිරීම මුළුමනින්ම ප්‍රතික්ෂේප කරති
"සෑමවිටකම කිසිදු සත්ව භාවිතයක් සිදු නොකර සිටීම ප්‍රායෝගිකව කිරීමට අපහසු දෙයක් යන අවබෝධය සහිත වුවත්", "The British Vegan Society"ය කිසියම් නිෂ්පාදනයක් සහතික කරනු ලබන්නේ එය පුලුවන් උපරිමයේම සත්ව භාවිතයකින් තොර වුවොත් පමණි (සතුන් භාවිතා කොට පරික්ෂා කිරීමෙන් තොර වීමෙන්ද ඇතුළුව)
ඉහත දැක්වූ ලෙසට ප්‍රායෝගික නම්‍යශීලී බවක් පෙන්වීමට අවශ්‍යතාවයක් කැපී පෙනීමට මුල් වූයේ 2016දී අලුතින් හඳුන්වා දුන් £5 නෝට්ටුවේ සත්ව මේදය (tallow) අඩංගු වීමයි
විවිධ බෙහෙත් සම්බන්ධ ගැටලුවද, මෙහිදී විශේෂ අවධානයක් දිනාගෙන ඇත
මේවා බෙහෙත් ලබාදෙන වේල් වශයෙන්ම සතුන් යොදා ඒවායේ ඵලදායිබව සහ ආරක්ෂිතබව පරික්ෂා කරනු ලබන අතර, ඇතැම්විට ලැක්ටෝස්, ජෙලටීන් සහ ස්ටීරේට වැනි අමුද්‍රව්‍ය පවා නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලියේදී යොදාගනු ලැබේ
ඇතැම්විට මෙම බෙහෙත්වලට විකල්ප සොයාගත නොහැකිවන අතර, එවැන්නක් සොයාගත්තද, එහි ආරක්ෂිතබව, ඵලදායිබව හෝ අතුරු ආබාධ වැනි ගැටලු ඇති වේ