Minuri/sinhala-corpus-wikipedia huggingface dataset:
ක්ලෝරොප්ලෙන්, අයිසෝලයින් හා තිත් සිතියම් මෙවැනි ජනගහණයක අවකාශීය පැතිරීම පෙන්වන සිතියම් වර්ථා කිහිපයකි
ජන විකාශන විද්‍යාවේ අංග,

 අවකාශිය ව්‍යාප්තිය හා ඝනත්වය අනුව පුද්ගලයින් අධ්‍යයනය
 ජනගහණයේ වර්ධනය හා අඩුවීම
ජනගහණයේ චලනය හා ජංගමතාවය
ජනාවාසවල මිනිස් කණ්ඩායම
ස්ථානයක භූවිද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව උදා
- ජනාවාස රටා
ජනගහණ සිද්ධි වෙත ස්ථානවාසින් දක්වන ප්‍රතිචාර උදා
- සංක්‍රමණ 

ඉහත සියළු කරුණු අධ්‍යයනය කරන්නේ අවකාශය හා කාලය පදනම් කරගෙනය
- ජනගහණ භූවිද්‍යාව හා ජනවිකාශ විද්‍යාවේ වෙනස ක්‍රමයෙන් අඩු වෙමින් පවතී
භූ විද්‍යාව
සාපේක්ෂ මුහුදු මට්ටම වෙනස් වීම

විද්‍යාත්මක හා දේශගුණික සාධක හේතුවෙන් පෘථිවි පෘෂ්ඨය හා මුහුදු මට්ටම අතර උස හදිසියේම හෝ ක්‍රමක්‍රමයෙන් වෙනස් විය හැක
මෙම සංසිද්ධිය නිසා වෙරළ තීරය නිරතුරුවම වෙනස් වෙමින් පවතී
විශේෂ අවස්ථා - ගිනිකදු හා භූමි කම්පා

ගිනිකදු ක්‍රියාකාරිත්වයෙන් නව දුපත් ඇතිවිය හැක
උදාහරණයක් ලෙස අයිස්ලන්තයට අයත් සර්ට්ඩී දුපත (Surtsey) ඇතිවුයේ 1963 නොවැම්බර් හා 1967 ජුනි යන කාලය ඇතුළතය
800 පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුත් මෙම දුපත මුහුදු රළ, වර්ෂාව හා සුළගෙන් ඛාදනය වෙමින් පැවතුනද එය තව ඔත වර්ෂයක් පමණ පවතී යයි බලාපොරොත්තු වේ
සමහර භුකම්පන බිම් මට්ටම් වල හදිසි වෙනස්කම් ඇති කරයි
මේ හේතුවෙන් ද මුහුදු තීරයේ වෙනස්කම් ඇතිවේ
‍ව්‍යුහය පාලනය කරන ලද වෙරළ තීර අතරට කැලි‍ෆෝනියාවේ සෙත් ඇන්ඩ්‍රි විභේදන කලාපය සහ භූකම්පන සහිත මධ්‍යධරණී තීරැව (ජිබරෝල්ටාව සිට ග්‍රීඩියට)

පින්තූරය - ඉතාලියේ  Pozzuoli නගරයට 1982 අගෝස්තු  සිට 1984 දෙසැම්බර් කාලාය තුළ කම්පන සියගණනකට මුහුණ දීමට සිදුවිය
මෙම කම්පන වලට පෙර මුහුදු මට්ටම මෙම ඡයාරූපයෙන් පෙන්නුම් කරයි
පින්තූරය - 1983 ඔක්තෝම්බර් 4 වන විට උපරිම තත්තවයට ළගාවු මම කම්පන නගර මධ්‍යයේ 8000 පමණ හානි කළ අතර මුහුදු පතුළ 2m පමණ ඉහළ එසවිනි
මේ නිසා Pozzuoli බෝක්ක විශාල නැව් ඇතුලත් කිරිමට නොහැකි ලෙස ගැඹුර අඩු වු අතර වරාය නව තොටුපලවල් සහිතව නැවත ගොඩනැංවීමට සිදුවිය
මෙම ඡායාරෑපයෙන් එම නව නැව් තටාංගය පෙන්වයි.

කිදාබැස්ම හා උක්ෂිප්තය

කිදාබැස්ම යනු අභ්‍යන්තර භුගතික ස්වභාවය නිසා පෘථිවි පෘෂ්ඨ මුහුදු මට්ටමට සාපේක්ෂව පහතට ගමන් කිරීමයි
උක්ෂිප්තය දී පෘථිවි පෘෂ්ඨය ඉහළට එසවීමක් සිදුවේ
කිදාබැස්මකට ප්‍රකට නිදසුනක් වන්නේ මැනීඩියයි
එහි කලින් කලට ඇතිවන උදම් හා දියවැල් හේතුවෙන් ජල ගැලීම් ඇතිවේ
මේ සිද්ධියට හේතුවන්නේ පෝ ගංගාවේ රොන්මඩ ඩෙල්ටා ප්‍රදේශයේ සිරවී ඒවා ජලය හා වායු මගින් එහි බලය විශාලනය විමෙනි
මෙම ක්‍රමානුකූල ගිලාබැද්ම නැවැත්වීමට මිනිසා දරන උත්සහයන් ව්‍යර්ථ වී ඇත
ස්වීඩනයේ තුන්වැනි විශාලම විල වන Malaren විල නිර්ග්ලැසියරකරන උක්ෂිප්තයක් සදහා උදාහරණයකි
අතීතයේ එය මුහුදු යාත්‍රා වලට පවා ස්විඩන රට අභ්‍යන්තරයට ගමන් කළ හැකි බොක්ක ව පැවතුන නමුත් එය අවසානයේදි විලක් බවට පත්විය
එහි ඉහළට එසවීම සදහා හේතුවුයේ ග්ලැසියර දියවිමයි
හිම යුගයේ ග්ලැසියර වල ස්කන්ධ නිසා තෙරපීමට ලක්ව තිබු පොළොව එම ග්ලැසියර නැතිවි යාමත් සමග නැවත ඉහළට එසවිනි
2000 දක්වා කාලයක් තුළ  හිම දියාමෙන් සමග සිදුවන පොළොවේ එසවීම වර්ෂයකට 7.5 cm පමණ වේ
මෙම හිම දියවී යාමේ ක්‍රියාවලිය සම්පුර්ණ විමත් සමගා එසවෙන වේගයද වර්ෂයකට 2.5 cm දක්වා අඩුවු අතර ක්‍රමක්‍රමයෙන් එම වේගය ඝාතීය ලෙස පහත බසී. වර්තමානයේදී එහි ‍වේගය වර්ෂයකට 1 cm හෝ ඊට අඩු සංඛ්‍යාවක් වේ
පර්යේෂණ මගින් අනාවරණය කර ඇත්තේ මෙම පොළොව ඉහළට එසවීමේ ක්‍රියාවලිය තව අවු
10,000 පමණ පවතින බවත් එය අවසානයේ සමස්ථ එසවීම 400 m පමණ විය හැකි බවත්ය
විවේචකයන් විසින් ඇතැම් රක්ෂණ නිපැයුම් හා භාවිතයන් අසම්මත භාවිත (Rent Seeking) යනුවෙන් පැහැදිලි කර තිබේ
අහිත කර සිද්ධි වලින් ආරක්ෂාව සපයා ගැනීමට අමතරව බදු බර අඩු කිරීම වැනි නීතිමය වාසින් හේතුවෙන් සමහර රක්ෂණ නිපැයුම් හා භාවිතයන් එලෙස හදුන්වනු ලබයි
උදා - එක්සත් ජනපදයේ බදු නීතිය අනුව විචල්‍ය වාර්ෂික (Variable annuities) සහ විචල්‍ය ජීවිත රක්ෂණ (Variable Life Insurance) හිමි කරුවන්ට තම අධි මිල ගෙවීම් කොටස් වෙළෙද පොලෙ හි ආයෝජනය කිරීමට සහ ආපසු ගැනීම් සිදු කරන තුරු ඔවුන්ගේ ආයෝජන මත  බදු ගෙවීම කල් දැමීමට හෝ ඉවත් කිරීමට පුළුවන
සමහර අවස්ථා වල පුද්ගලයන්ට මුළු නිෂ්පාදන භාවිතය සදහා බලපාන එකම කාරණය වනුයේ මෙම බදු අන්තරයයි
අනෙක් උදාහරණය වන්නේ ඉඩම් මත අයකරන බදු ගෙවීම සදහා නැවත අයකරගත නොහැකි ජිවිති රක්ෂණ අරමුදල් දරා සිටීමට නීතිමය යටිතල පහසුකම් අවසර දෙන අතරම ඉපැයුම් ඉඩම් මත බදු වලින් නිර්මුක්ත කරන ලබයි
රක්ෂණ සමාගම් විමර්ශනය 

සමහර පුද්ගලයන් රක්ෂණ සමාගම් මුදල් උපයන ව්‍යාපාරයක් බවත් රක්ෂණය සදහා ඇත්තේ කුඩා ඇල්මක් බවත් විශ්වාස කරයි
රක්ෂණය කිරීමේ අරමුණ ලෙස ඔවුන් තර්ක කරනුයේ, අවධානම විසුරුවා හැරීමයි
ඒ හේතුවෙන් ඉහළ අවධානම් සහිත අවස්ථා භාර ගැනීමට රක්ෂණ සමාගම් වල ඇති අකමැත්ත (ගං වතුර ප්‍රශ්ණයට මුහුණ පෑ හැකි නිවාස, හෝ තරණ රියදුරන්) රක්ෂණ ප්‍රතිපත්තියට එරෙහිව කටයුතු කරයි
අනෙක් විවේචනයන්හි පහත දෑ අන්තර්ගතය
රක්ෂණ ඔප්පු බොහෝ බැහැර කිරීමේ වගන්ති වලින් යුක්ත වීම (Exclwim clauses) උදාහරණයක් ලෙස සමහර නිවාස රක්ෂණ ගිවිසුම් උද්‍යානයේ තාප්පයට සිදුවන අලාභ හානි ආවරණය නොකරයි
බොහෝ රක්ෂණ සමාගම් අදවන විට ඇමතුම් මධ්‍යස්ථාන භාවිතා කරයි
ඒවායේ සේවක පිරිස පාරිභෝගික ගැටළු වලට පිලිතුරු සැපයීමට උත්සාහ කරන්නේ අත්පත කියවීම මගිනි
විශේෂඥ දැනුම ඇති කෙනෙකු සමග කතා කිරීම මේ හේතුවෙන් අපහසු කර්යයක් වේ
org/wiki/Insurance#The_insurance_industry_and_rent_seeking
පුළුල්ව විග්‍රහ කළහොත් දුර සංනිවේදනය (remote sensing) යනු භෞතිකව, ස්පර්ශ නොවන හෝ ආසන්නයේ නොපවතින වස්තුවක ‍හෝ සිදුවීමක් වාර්තා කිරීම මඟින් හෝ සංඥා ආසන්නයේ නොපවතිව වස්තුවක හෝ සිදුවීමක් වාර්තාගත කිරීම මඟින් ‍හෝ සංඥා ලබාගත හැකි උපකරණ වලින් කුඩා හෝ විශාල පරිමාණයෙන් තොරතුරු ලබා ගැනීමයි
(අහස්යානා, අභ්‍යවකාශ යානා, චන්ද්‍රිකා, බෝයාවන් හො නැව් මඟින්) සාමාන්‍ය භාවිතයේදි දුර සංනිවේදනය යනු විවිධ ක්‍රම උපායන් යොදාගනිමින් වස්තුවක හෝ යම් ප්‍රදේශයක තොරතුරු එක් රැස් කිරීමයි
ඒ අනුව කාලගුණ චන්ද්‍රිකා මඟින් පෘථිවි නිරීක්ෂණය, කාලගුණික බෝයාවන් භාවිතයෙන් සාගර හා වායුගෝලිය නිරීක්ෂණය, අධි ශබ්ද තරංග මඟින් කලල නිරීක්ෂණය, චුම්භක අනුනාද ප්‍රතිරූප (MRI), පොඨිස්ට්රෝන් පිටකිරීම, ටොමොග්‍රෆි (Tomognpy) සහ අභ්‍යවකාශ යාන යන සියළුම දේ දුර සංනිවේදන සඳහා උදාහරණ වේ
වර්තමානයේ දි මෙම වචන සාමාන්‍යයෙන් භාවිතා කරන්නේ ගුවන්ගත කළ ගුවන්යානා හා අභයාවකාශ යානාවල භාවිතාකරන උපකරණවල ඡායාරූප සංඥා තාක්ෂණය හැඳින්විමය, මෙය වෛද්‍ය ඡායාරූප වැනි කොටස් වලින් වෙනස් වේ
දුර සංවේදන ආකාර 2 කි
ඉන් එක් ආකාරයක් වන්නේ අක්‍රිය සංවේදකය
එමඟින් වස්තුවකින් හෝ ප්‍රදේශයකින් නිකුත්වන හෝ පරාවර්තනය වන ස්වභාවික ශක්තීන් (විකිරණ ) අනාවරණය කර ගනී
පරාවර්තිත හිරුඑළිය මෙම සංවේදක මඟින් බහුලව හඳුනාගන්නා විකිරණ වර්ගයකි
පටල ඡායාරූපකරණය, අධෝරක්ත කිරණ, CCD (Charged Coupled Device) හා රේඩියෝ මීටර අක්‍රිය සංවේදක සඳහා උදාහරණය වේ
අක්‍රිය සංවේදක වස්තුවකින් නිකුත්වන හෝ පරාවර්තනය වන විකිරණ හඳුනාගෙන එම මිනුම් ලබාගන්නා අතර, ක්‍රියාකාරි සං‍වේදක වස්තුන් හා ප්‍රදේශ නිරීක්ෂණයට හා ස්කෑන් කිරීමට ශක්තීන් නිකුත් කරයි
රේඩාර් යනු ක්‍රියාකාරි දුර සංවේදක සඳහා උදාහරණයකි
එයින් වස්තුවක උස, වේගය, පිහිටීම හා දිශාව මැන ගැනීමට කිරණ නිකුත් කිරීම හා ආපසු පැමිණීම අතර කාලය උපයෝගී කර ගනිමින් නිගමනවලට එළඹිය හැකිය
දුර සංවේදක මඟින් අනතුරුදායක හෝ ළගාවිය නොහැකි ප්‍රදේශ වල දත්ත ලබා ගත හැක
දුර සංවේදක භාවිතයෙන් ඇමෙසන් වනය වැනි ප්‍රදේශ වල වනගහණය අඩුවීම, ආර්ටික් හා ඇන්ටාර්ක්ටික් ප්‍රදේශවල ග්ලැසියර දියවිමෙන් ඇතිවන දේශගුණික විපර්යාස, වෙරළාශ්‍රිත හා සාගරය පතුලේ ඇතිවන වෙනස්වීම නිරීක්ෂණයට උපකාරී වේ
සීතල යුද්ධය (Cold war) සමයේ අනතුරුදායක දේශසීමා ප්‍රදේශවල යුධ කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය දත්ත එක්රැස් කෙරුනේ මෙම ක්‍රමයෙනි
වියදම් අධික හා මන්දගාමි දත්ත එක්රුස් කිරීමේ ක්‍රම වෙනුවට වස්තුවට හෝ ප්‍රදේශයට බාධාවක් නොවන අයුරින් දුර සංවේදනය යොදාගත හැක
කක්ෂීය මධ්‍යස්ථාන විද්‍යුත් චුම්භක වර්ණාවලියේ විවිධ කොටස් වලින් දත්ත එක්රැස් කර සන්නිවේදනය කරනු ලබයි
තවද පොළවේ පවතින විශාල ප්‍රමාණයේ ගුවන් විදුලි සංඥා අවශෝෂක මඟින් ලබා ගන්නා දත්ත හා සම්බන්ධ කර විද්‍යාඥයින්ට එල්නිනෝ වැනි දීර්ඝ කාලීන ස්වභාවික සංසිද්ධි වල රටාවන් ගොඩනගා ගැනීමට හැකිවී ඇත
පෘථිවි විද්‍යාවේ ස්වභාවික සම්පත් කළමනාකරණය, කාෂිකර්මයේදි වගාබිම් භාවිතය හා සංරක්ෂණය, ජාතික ආරක්ෂාව සඳහා දේශසීමාවල ගුවනින් හා පොළවේ දත්ත එක්රැස් කිරීම වැනි විවිධ කාර්යයන් සඳහා දුර සංවේදනය භාවිතා වේ
ඩෙල්ටාවක් යනු ගඟක මුවදොර, සාගරයක්, මුහුද, කාන්තාරය, ගං මෝය, විල හෝ තවත් ගංගාවකට ගලා බසින ස්ථානයකි
ජලය සමඟ ගලා එන විවිධ ද්‍රව්‍ය (ඩෙල්ටාමය තැන්පත්වීම්) ජල පහරේ වේගය අඩුවීමත් සමඟ එම ස්ථානයේ තැන්පත් වෙයි
කාලයත් සමඟ එම රොන්මඩ හේතුවෙන් ප්‍රධාන ජල මාර්ගයේ තරමක් විශාල ගොඩබිම් ඇති වී එමඟින් ජල මාර්ග විභේදන නමින් හඳුන්වන කුඩා ජල පහරවල් ගණනාවකට බෙදේ
මෙම බෙදිම් වලින් ඇති වු කුඩා ජල පහරවල් නැවත එකතු වී සක්‍රිය හා අක්‍රිය කුඩා ඇල මාර්ග රාශියක් ඇතිවේ
භූ විද්‍යාත්මකව මෙම ඇලමාර්ග දියළු අවාන නමින් හැඳින්වේ
ගං මුවදොරේ ඇතිවන මෙම තැන්පත් විම් සාමාන්‍යයෙන් දළ වශයෙන් ගත් කළ ත්‍රිකෝණාකාර හැඩයක් පෙන්නුම් කරයි
මෙහි ත්‍රිකෝණාකාර හැඩය හා පදනමේ විශාලත්වය ක්‍රමයෙන් වර්ධනය වීමට හේතු වන්නේ මෙමඟින් ගංමෝය අවහිරවීම නිසා දිගින් දිගටම මුල් නිර්මාණයන්ට අවනතව විභේදන ඇතිවිමයි
මෙම විභේදන ආරම්භයේදී වේගයෙන් ගලන අතර කල්යාමේදි රොන්මඩ තැන්පත් වීම වැඩි වීමත් සමඟම මෙහි ගමන් වේගය බාල වී ජලය වෙනත් දිශාවකට ගමන් කිරීමට පටන් ගනී
ජලය ගලා යාමේ වේගය ජලයේ පාවෙන හා ඉවුරේ තැන්පත් අංශුවල ප්‍රමාණය සඳහා බලපෑමක් ඇතිකරන අතර ජලයේ වේගය අඩුවීමත් සමඟ පාවෙන අංශුවල ප්‍රමාණය කුඩා වන අතර ජලයේ වේගය වැඩිවීමෙන් විශාල අංශු තැන්පත් වේ
මෙම තැන්පත් වීම නොකඩවා චක්‍රීය ආකාරයට සිදුවේ
මෙම තැන්පත්වීම් ඝන රොන් මඩ තට්ටු ආකාරයට හා සියුම් තට්ටු ආකාරයට වෙනස් ස්වරූපයන් උසුලයි
නයිල් ගංගාවේ මුවදොරේ රෝන්මඩ තැන්පත් වීම නිසා හටගත් ස්වභාවය ග්‍රීක හෝඩියේ ඩෙල්ටා අකුරේ හැඩයට සමාන නිසා ග්‍රීක ඉතිහාසඥයෙකු වන හෙරොටොඩස් මෙයට ඩෙල්ටා යන නාමය යෙදීය
‍ඩෙල්ටාවක් ඇතිවීම හා එහි හැඩය  ගංඟාව මත රඳා පවතින අතර ඒවාට උදම් රැළි වලින් බලපෑමක් ඇති නොවේ
ඩෙල්ටාවක හැඩය සමහර විට කුරුලු පාදයක ආකාරයට බහු බෙදීම් සහිතව ඇතිවිය හැක
ඩෙල්ටාවක නිර්මාණය මතුපිට කොටස්, පළමු කොටස හා යට කොටස යන කොටස් 3 න් යුක්තය
පහළ කොටසේ ඉවුරු ඇති වන්නේ ගංගාව තවත් ජල ප්‍රවාහයකට ගලා යාම නිසා වතුරේ පාවෙන රොන්මඩවල ශක්තිය හීන වීමෙන් ගං ඉවුරු මත තැන්පත් වීමෙනි
මෙම ඉවුරු කුඩා රොන්මඩ අංශු තිරස් ස්ථර ලෙස තැන්පත් වීමෙන් සෑදී ඇත
පළමු කොටස් ඉවුරු වශයෙන් සෑදේ
ඉන්පසුව පහත් කොටස් ඉවුරු මත ගොඩ නැගෙයි
ගංඟාව ඉවුරු හරහා ගලායාමේදි ප්‍රධාන ගංගාව සමඟ ගලා යනවාට වඩා විශාල රොන්මඩ අංශු වලින් පළමු කොටස්  වලින් ඉවුරු සෑදි ඇත
මෙය කෙළවරට ළඟාවු විට ගංගාවේ තැන්පත් වු රොන්මඩ ‍පහත් කොටස් ඉවුරු මත බෑවුමක් සහිත ස්ථර වශයෙන් තැන්පත් වේ
ඉන්පසු මතුපිට ස්ථරය මෙයට ඉහළින් තැන්පත්වේ
මෙම ස්ථරය තැනී ඇත්තේ ගංගා‍වේ ගමන් මග වෙනස්වීම නිසා තැන්පත් වන කුඩා රොන්මඩ අංශු වලිනි
විශාල අංශු තවදුරටත් තැන්පත් නොවේ
ගංගාව ඩෙල්ටා මතින් ගමන් කිරීමේදි එහි පාවෙන ද්‍රව්‍ය ඩෙල්ටාව මත තිරස් ස්ථර ලෙස තැන්පත් වේ
මිසිසිපි ඩෙල්ටාව මෙම වර්ගයට‍උදාහරණයකි
ඉතා ප්‍රසිද්ධ ඩෙල්ටාවක් වන්නේ නයිල් ගඟේ පිහිටි ඩෙල්ටාවයි. මෙහි ත්‍රිකෝණාකාර හැඩය ග්‍රීක හෝඩියේ   අකුර‍ට සමාන නිසා මෙම භූ විෂමතාවයට ඩෙල්ටාව යන නම ලැබුනේද නයිල් ගංගා ඩෙල්ටාවෙනි
ගංගානම් හා බ්‍රහ්මපුත්‍ර ගංගා එකතුවෙන් සෑදුනු ඩෙල්ටාව ලොකයේ විශාලතම ඩෙල්ටාවයි. මෙය බටහිර බෙංගාලය හා බංග්ලාදේශයේ වැඩි කොටසක පැතිර තිබෙන අතර එය ගලා බසින්නේ බෙංගාල බොක්කටය
තවත් වැදගත් ගංගා ඩෙල්ටාවන් කිහිපයක් වන්නේ සැක්රෙමෙන්ටෝ - සෙත් ‍ජෝතින්(Jocqcen), මිසිසිපි, රයින්, රොන්, ඩැනියුබ්, එබ්රෝ, වොල්ගා, ලෙනා, යුප්‍රටීස්-ටයිග්‍රීස්, සින්දු, ක්‍රිෂ්ණා, ගෝධාවරි, Truekee කාර්සෝ, කාවේරි, අයියර්වාඩි හා Mekong ය
විශේෂයෙන් සැලකිය යුතු තරම් උදම් රැළි සහිත වෙරළාශ්‍රිතව පිහිටන අනෙක් ගංඟාවල ඩෙල්ටාවන් ඇති නොවන අතර මුහුදට ගංමෝයක් ආකාරයට ගලා බසී. මෙවැනි ගංමෝය වලට උදාහරණ ලෙස සාන්ත ලෝරන්ස් ගංගාව හා මාගුස් මෝය දැක්විය හැක
ඉතා දුර්ලභ ආකාරයේ විශාල තැනිතලාවක් තුළ ඇතිවු ඩෙල්ටාවන්ද දක්නට ලැබේ
මේවා යටිකුරු ඩෙල්ටා නමින් හැඳින්වේ
සමහර අවස්ථාවල ගංඟාවක් ‍රට තුළදී අතුගංඟා කිහිපයකට බෙදී මුහුදට ගලා යාමට පෙර එක්වන ප්‍රදේශයක් අභ්‍යන්තර ඩෙල්ටාවක් නම් වේ
මෙවැනි ඩෙල්ටා බො‍හෝ විට ඇති වන්නේ අතීතයේ විල් පැවිති ප්‍රදේශවලය
නයිජර් අභ්‍යත්තර ඩෙල්ටාව මේ සඳහා හොඳ නිදසුනකි
ඇමේසන් වනයේ marjo දුපතට ඉදිරියෙන්අභ්‍යත්තර ‍ ඩෙල්ටාවක් හමුවේ
ආශ්‍රිත

මූලාශ්‍ර

භාහිර සබැඳි 

Louisiana State University Geology – ලොව පුරා ඩෙල්ටා 
 http
de WISDOM Water related Information System for the Sustainable Development of the Mekong Delta
Wave-dominated river deltas on coastalwiki
org – A coastalwiki
org page on wave-dominated river deltas

Aquatic ecology
පරිසරවේදය
 
වෙරළබඩ භූගෝලීය ලක්ෂණ
Sedimentology
Fluvial landforms
Water streams
Bodies of water
ජලය
භෞතික භූ විද්‍යාවට අනුව වැටියක් යනු වායුව ක්‍රියාවලියක අනුව ගොඩනැගුනු වැලි කන්දකි
සුළගේ බලපෑම අනුව වැටියේ හැඩය හා ප්‍රමාණය වෙනස්කම් වලට භාජනය වේ
බොහෝ වැඩි සුළං මුහුනතේ වැලි ඉහළට එසවීම නිසා දික් හැඩයක් ගන්නා අතර අතුරු මුහුනකේදි බෑවුම කෙටිවේ
වැටි අතර පිහිටන නිම්නය හෝ පල්ලම ස්ලැක් ලෙස හැදිනවේ
වැටි පිටිය යනු වැලි වැටි බොහෝ සංඛ්‍යාවක් ඇති ප්‍රදේශයකි
මෙවැනි විශාල බිම් අර්ග් ලෙස නම් කෙරේ
සමහර වෙරළාශ්‍රිත ප්‍රදේශ වල වෙරළ තීරයට සමාන්තර වැටි එකක් හෝ කිහිපයක් දක්නට ලැබේ
බොහෝ ස්ථාන වල මුහුදේ කුණාටු රැළි වලින් සිදුවන විනාශය අවම කර ගැනීමට වැලි වැටි උපකාරී වේ
වඩා පැතිරැණු වැටි පවතින්නේ වෙරළාශ්‍රිතව වුවුද ප්‍රමාණයේ මහත් වැටි හමුවන්නේ රට තුළ පවතින අතීතයේ විලක් හෝ මුහුදු වෙරළක් ලෙස පැවතුනු වියලි බිම් ප්‍රදේශ වලිනි
වැලි, ගං ඉවුරැ, බොරළු සහිත ප්‍රදේශ, විශාල මෝය හා මුහුදු ප්‍රදේශ වල ජලය ගලායාමෙන්ද වැලි වැටි ඇතිවේ (දුරියම් ක්‍රියාවලිය)

කාන්තිකාරීකරණය -  මාර්ග දෙපස වැලි ගොඩ ගැසීම වළක්වාලිය හැකි එක් ක්‍රමයක් වන්නේ මාර්ග අවට ගස් හා වෙනත් වගාවන් ඇති කිරීමයි
වැලි වැටි ‍මගින් ඇතිවන ප්‍රධානතම ප්‍රශ්නයක් වන්නේ මනුෂ්‍ය වාස වල ඉඩ ප්‍රමාණය අඩු කිරීමයි
වැලි වැටි වල පිහිටිම වෙනස් වන ආකාර කිහිපයක් වන අතර මේ සෑම ආකාරයට සුළග උපකාරි වේ
මෙසේ වැලි වැටි චලනය වන එක් ආකාරයක් වන්නේ ප්ලවනයයි
මෙහිදී පොකුණක් මතින් විසින කරන ලද ගලක් ජලය මතින් පැන පැන යන ආකාරයට වැලි අංශු පොළොව මතින් ගමන් කරයි
මෙසේ ගමන් කරන අංශු තවත් වැලි අංශු මත ගැටීම නිසා එම අංශුද චලනය වීමට පටන් ගනී
වැඩි වේගයන් යුත් සුළගක් හේතුවෙන් අංශ වාතයේදි ගැටී ඇතිරිල්ලක් ආකාරයට ගමන් කරයි
විශාල වැලි කුණාටු වලදී වැලි වැටි 10m වැනි දුර ප්‍රමාණයක් වුවද මේ ක්‍රමයෙන් චලනය වේ
තවද හිම දෙකාරවයට ම වැලි ද හිමධාව (ඇවලාන්ඩ්) ලෙස සුළගෙන් ආවරණයව ඇති වැටි වල බැවුම් වලින් පහළට වැටේ
මෙමගින්ද වැටි ඉදිරියට ගමන් කරයි
පින්තූරය - වැලිවැටියක සැකැස්ම 	1m 2 - Mesquite Death valley - ජාතික උද්‍යාන 
3 - අව්බරි ආර්ග් - ලිබියාවේ ෆෙසාන් හි සහාර කාන්තාරය කොටස
4- සමහර වැටි විනෝදාස්වාදය සැපයීම සදහා යොදාගත හැක
අප්‍රිකාවේ ගොඩනැගිලි හා වගාවන්ට වැලි කදු නිසා තර්ජන ඇතිවේ
මැද පෙරදිග හා චීනයේ වැලි කදු වාණිජ තෙල් මගින් පෙගවිමෙන් එහි චලනය නැවැත්වීමට උත්සහ කර ඇත
මෙය වැටි වල ජීවත්වන ජීවින්ට ඉතා හානි දායක වන අතර මෙය සදහා යොදාගන්නා තෙල් සිටිත සම්පතකි
වැලි බාධක ද මේ සදහා යොදා ගත හැකි නමුත් වඩාත්ම ඵලදායි බාධක නිර්මාණය සම්බන්යෙන් තවමත් පර්යේෂණ කෙරෙමින් පවතී
වැලි වැටි මගින් නගර හා කෘෂිකාර්මික ප්‍රදේශය විනාශ වීම වැළැක්වීම එක්සත් ජාතීන්ගේ පරිසර වැඩසටහනේ ප්‍රධාන කාර්යයක් වී ඇත
හිමායනාගෝලය ගෝලයේ හිම

හිමායනගෝලයේ දෙවැනියට වැඩිම ප්‍රදේශයක් ආවරණය කරන්නේ හිම වැස්මයි
එය සාමාන්‍යනේ උපරිම මිලියන 47 km2  ක් පමණ ප්‍රදේශයක පැති පවතී
පෘථිවියේ හිමෙන් වැඩී පවතින ප්‍රාදේශවලින් වැඩි කොටසක් උතුර අර්ධගෝලයේ පවතින අතර සෘතු වක්‍රයට අනුව එහි ප්‍රමාණය තාවකාලික වේ
උතුර අර්ධගෝලයෙ හිමබ වැස්ම ජනවාරි මාසයේදී මිලියන 46.5 km2 ක ප්‍රමාණයක සිට අගෝස්තු වලදී
මිලියන 3.8 km2 (රොබින්සන් සහ පිරිස 1993) ප්‍රමාණයක් දක්වා වෙනස් වේ
උතුරැ ඇමරිකාවේ ශීත සෘතුවෙන් හිමෙන් වැසුනු ප්‍රදේශය ප්‍රමාණය දමෙම ශතවර්ෂයේදී ක්‍රමයෙන් වර්ධයනයත් පෙන්නුම් කරන අතර (බ්‍රවුන් සහ ගූඩිසන් 1996,Hughe හා පිරිස, 1996) මෙය වර්ෂාපතනයේ ඉහළ යාමට අනුකූලව සිදුවේ
(Groisman සහ Easterling 1994) නමුත් චන්ද්‍රිකා මගින් ලබාගත් දත්ත වට අනුව 1972-1996 කාල පරිච්ඡේදය තුළ ධ්‍රැව ප්‍ර‍දේශවල වාර්ෂික ශීත සෘතුවේ හිම වැස්සුම් ප්‍රමාණයේ සැලකියි යුතු වෙනස්විමක් දක්නට නොලැබේ
උත්ත ධ්‍රැව ප්‍රදේශ වලජ නවාරි මාසය සදහා විචලතා සංග්‍රණකය (= සම්මත අපගමනය/ මධ්‍යයනය) 00.04 ට වඩා අඩු අගයක් ගනී
Groisman ඇතුළු විද්‍යාඥයින්ට අනුව (19449) මෙම ශතවර්ෂයේ උතුරැ අර්ධ ගෝලයේ වසන්ත සමයේ උෂ්ණත්වය ක්‍රමයෙන් ඉහළ යාමට අනුරෑපව එම සමයේදී හිම වැස්මේ ප්‍රමාණය අඩුවේ යැයි බලාපො‍ෙරාත්තු විය යුතුයි
නමුත් ඉතිහාසය දත්ත වලින් ලබාගත් ඇස්තමේන්තු වලට මෙම තත්ත්වය වාර්තා ව්නනේ යුරේඩියාවෙන් පමණි
උතුරැ ඇමරිකාවේ වසන්ත හිම වැස්ම මෙම ශතවර්ෂ පුරාවට වර්ත්මානයේ පෙන්වන අගයන්ට සමාන අගවයකින් පැවතුණි
(බ්‍රවුන් 1997) චන්ද්‍රකි චත්ත ලබාගත් කාලය තුළ (IPCC1990) උතුරැ අර්ධගෝලයේ වායු උෂ්ණත්වය හා හිම වැස්මේ ප්‍රමාණය අතර දක්නටලැබුනු සමීප සම්බන්ධතාවය තිත දේශගුණික විපර්යාස හදුනාගැනීම හා නිරීක්ෂණය සදහා උතුරැ අර්ධෂ ගෝලීය හිම වැස්මේ  ප්‍රමාණය නිරීක්ෂණය කෙරෙහි සැලකිය යුතු අවදානමක් යොමු වී ඇත
හිම වැස්ම ජල සමතුලිතතාව සදහා ජලය ගබඩාකිරීමේදි අතිශය වැදගත් කාර්යයන් ඉටු කරයි
ලෝකයේ කදුකර ප්‍රදේශවල සෘතුම හිමවැස්ම මේ අතිරින් විශේෂ වේ
ප්‍රමාණයෙන් සිමා සහිත වුවද කදුකර හිම වැස්ම ඇළ මාර්ග වලට හා මධ්‍ය දේශාංශය ප්‍රදේශ රාශියක භූගත උල්පත් වලට ජලය සැපයිමේ ප්‍රධානතම ම්‍රලාශ්‍රයයි
මෙයට නිදසුනක් ලෙස කොලරා‍ෙඉා් ගංගාව දැක්විය හැක
එහි වර්ෂිකව ගලායන ජල ප්‍රමාණයෙන් 85% පමණ හිම දියවීමෙන් ලැබුණු ජලය වේ
කදුකරයෙන් ගලාඑන දියුණු එහිම ගංගාවන් ට එකතුවී එමගින් ඔලියනකටත් වැඩි ජනතාවන් තම ජල අවශ්‍යතා සපුරා ගැනීමට භාවිතා වන ජලධර 40% ක්ම කදුකරයේ පවතින අතර මේවා ජෛව පද්ධතියේ වටිනාකම හා මිනුස්නට විනෝදාස්වාදය සපයන ප්‍රදේශ ලෙස වැදගත් ප්‍රදේශ වේ
උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම නිසා හිම පතනයේ හා වර්ෂාපතනයේ, හිමදිවමී ගතවන කාලයේද බරපතල වෙන්කම් ඇතිවේ යැයිබලපොරොත්ත වන නිසා ජලය පරිහමරණය හා කලමණාකරණය පිළිබද සැලකිලිමත් විය යුතු වේ
මෙමගින් කාලතුරැව් හා අවකාශය අනුව පසේ තෙතමනය හා සාගරවලට එකතුවන ජල ප්‍රාණයේ සිදුවන වෙනස්විම් හරහා දශක ගණනාවයක් හෝ ඊටත් වැඩි කාලයකින් දෙශගුණ පද්ධතිය බලපෑ හැක (වොල්ස් 1995) හිම වැස්මේ සිට සාගරයට එකතුවනප ජල ප්‍රමාණය වැගත් ව්නනේ ලවණනික කදුනා කුඩා කැබලි  වශයෙන් සාගරයේ  පවතින අයිස් ප්‍රදේශවල ජල ප්‍රමාණයට මෙය සාමන විය හැකි බැවිනි (Prinseberg 1998)
ගෝලීය උණුසුම හා වර්ෂාපතන රටාවේ වෙනස්කම් නිසා ලෝකයේ දේශගුණික විපර්යාසයන් ඇතිවෙමින් පවතින බව ලොව සියළුම වායුගෝල විද්‍යාඥයෝ ඒකමතිකව පිළිගනිති
හරිතාගාර ආවරණය නිසා වායුගෝලීය උණුසුම ඉහළ යාමෙන් ජල චක්‍රය වේගවත් වීම නිසා අධික වර්ෂාපතනයක් ඇති වේ
කාර්ල් හා නයිට් (1998) දි වාර්තා කළ අන්දමට 1910-1996 කාලය තුළදී ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය හා ඒ අවට ප්‍රදේශ වල වර්ෂාපතනය ඉහළ ගොස් ඇත
තවද පෙර 10% වු අධික වර්ෂාපතන ප්‍රමාණයෙන් 53% ක ප්‍රමාණයක්ද ඉහළ ගොස් ඇත
තවද 50 mm ට වඩා වැඩි වර්ෂාපතනයක් ලැබෙන දින ප්‍රතිශතයද සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ ගොස් තිබේ
පංශු ඛාදනය පිළිබඳ සිදු කෙරුණු අධ්‍යයන වලින් හෙළිවී ඇත්තේ වර්ෂාපත‍නයේ ප්‍රමාණය හා සීඝ්‍රතාව ඉහළ යාම නිසා පාංශු ඛාදනය සීඝ්‍රතාවයද වැඩි වී ඇති බවය
එම නිසා ලෝකයේ වර්ෂාපත‍නය ඉහළ යා හැකි යැයි සැලකෙන ප්‍රදේශවල පාංශු ඛාදන සීඝ්‍රතාවයද ඉහළ යනු ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ
මෙය නැවත්වීමට වඩා දියුණු ක්‍රම අනුගමනය කල යුතුය
පාංශු ‍ඛාදන වේගය දේශගුණ විපර්යාස සමඟ වෙනස් වීමට බලපාන විවිධ හේතු තිබේ
ඒ අතරින් වඩාත් සෘජුව බලපෑ හැකි හේතුව වන්නේ වර්ෂාපතනය සමඟ ඛාදනය වැඩිවීමයි
වෙනත් හේතුන් වන්නේ,

1.	තෙතමන ප්‍රමාණයත් සමඟ බැඳුනු ශාක වල ජෛව ස්කන්ධ නිෂ්පාදන වල වෙනස්වීම හේතුවෙන් ශාක වියනේ ඇතිවන වෙනස්කම්
2.	උෂ්ණත්වය මත රඳාපවතින ශාක අවශේෂ දිරාපත් වීමේ වේගය හා පස මත රඳා පවතින පාංශු ක්ෂුද්‍ර ජීව ක්‍රියාකාරිත්වය මෙන්ම ශාක ජෛවස්කන්ධ නිෂ්පාදන වේගය යන කරුණු වෙනස්වීම නිසා පොළව මත අපද්‍රව්‍ය වැස්ම වෙනස්වීම
3.	පසේ තෙතමනය වර්ෂා රටාවේ හා උත්‍ස්වේදන සීඝ්‍රතාවය වෙනස් වීම නිසා ඇතිවන බලපෑමෙන් කාන්දුවීම හා අතිරික්තයේ ප්‍රමාණයද වෙනස්වීම
4.	පසේ ඓන්ද්‍රීය ද්‍රව්‍ය සාන්ද්‍රණය අඩුවීම නිසා පාංශු ඛාදන වේගයද වෙනස්වේ
මෙමගින් පාංශු ඛාදනය කෙරෙහි වැඩි නැඹුරුවක් දක්වන පාංශු ආකෘතියක් සකස්වන අතර පාංශු පෘෂ්ඨයේ පිරිවැස්ම හා සිවිය වෙනස් වීම නිසා අතිරික්තය ඉහළ යාම
5.	ශීත සෘතුවේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම හේතුවෙන් පාංශු ඛාදනයට හේතු නොවන හිම ලැබීම වෙනුවට පාංශුඛාදනයට හේතුවන වර්ෂාපතනය ලැබීම
6.	නිත්‍ය තුහින දියවීම හේතුවෙන් ඛාදනයට ලක් නොවන පාංශු තත්තවයක සිට ඛාදනයට ලක්විය හැකි ආකාරයට පස සකස් වීම

7.	භූමියේ භාවිතය වෙනස් වීම සමඟ නව දේශගුණික තත්ව වලට හැඩගැන්වීමේ අවශ්‍යතාව prusksi හා nearing (2002) අනුව බිම පාවිච්චිය නොසලකා හැර ඉතිරි සාධක පමණක් සැලකු විට අපට දේශගුණික විපර්යාසය නිසා වර්ෂාපතනයේ සිදුවන 1% ක වෙනස් වීමට‍සාපේපේක්ෂව පාංශු ඛාදනය වේගයද 1.7% කින් වෙනස් වීමත් අපේක්ෂා කළ හැක
පාංශු ඛාදනය යනු පස සෝදා යෑමයි
ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යාම සදහා සූර්යයාගේ බලපෑම පිළිබඳව ඇත්තේ අඩු තක්සේරුවක් බව  ඇතැම් විද්‍යාඥයෝ පවසති
ඔවුන් විශ්වවිද්‍යාල‍ පරීෂකයන් දෙදෙනෙක් වන බෲස් වෙස්ට් හා  නිකොලේ ස්කාෆෙල්ෆා තක්සේරු කර ඇති අන්දමට 19000-2000 කාලය තුළ ගෝලීය පෘෂ්ඨයේ උණුසම ඉහළයාම සඳහා සූර්යාගේ දායකත්වය 45-50% පමණ වේ
1980-2000 දක්වා කාලයේදී එම ප්‍රමාණය 25-35% පමණ වේ
Peter scotte ඇතුළු පර්යේෂකයන් පිරිසක් පෙන්වා දුන් පරිදි දේශගුණික ආකෘති මගින් සූර්ය බලයට සාපේකෂව හරිතාගාර වායුන්ගේ බලපෑම අධි තක්සේරුවකට ලක් කර තිබේ
එසේම ගිනිකඳු,දූවිලි හා ගෙන්දගම් ‍වායුන්ගෙන් ඇතිවන සිසිලනය එමඟින් අඩු තක්සේරුවකට ලක් කර ඇත
එම පර්යේෂකයන්ගේ  නිගමනයන්ට  අනුව මෙම ආකෘතිය වැඩි දියුණු කළ පසු 20 වන ශතවර්ෂය මැද සිට උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම කෙරෙහි  වැඩි බලපෑමක්  ඇති කර ඇත්තේ හරිතාගාර වායු බව පෙනිණි
වලා බීජායන හරහා ගැලටික් කොස්මික් කිරණ මගින් සූර්ය තාපය ඉහළ නැංවීම මෑත භාගයේදී උෂ්ණත්වය වැඩි වීමට හේතු වී බවටද අදහසකි
ඒ අනුව සූර්යායගේ චුම්භක ශක්තිය කොස්ටයික කිරණ නැමීමට බලවත් ලෙස බලපාන අතර එමගින් වලාකුළු වල ඝනීකරන න්‍යෂ්ටි වලට බලපෑම් ඇතිවිමටත්,දේශගුණික බලෑපම සූර්යයාගේ බලපෑම වැඩිවිමෙන් සිදුවෙතැයි අපේක්ෂා කරන්නක් වන්නේ අපවර්තී ගෝල‍යේ බොහෝ ප්‍රමාණයක උෂ්ණත්වය වැඩිවීමය
නමුත් හරිතාගාරයේ වායු වාදයෙන් අපේක්ෂා කරන්නේ එහි සිසිල් වීමකි අපවර්තීගෝලයේ ඕසෝන් ප්‍රමාණය අඩුවීමද සිසිල් වීම සඳහා බලපාන නමුත් සැලකිය යුතු ලෙස ඕසොන් ප්‍රමාණය අඩුවීම ආරම්භ වුයේ 1970 දශකයේ අග භාගයේ සිටය
නමුත් henrick Svensumark හා Eigil Frils - Chmnsteensen  මෙම තර්කය බැහැර කරන ලදී
සටහන් 

{|

|Global warming Solar variation
|-
{|
හිරු
දක්ෂිණ අර්ධගෝලය () යනු සමකයෙන් දකුණු දෙසට පිහිටි ලෝක ගෝලයේ අර්ධයයි
තවත් අයුරකින් හැඳින්වුවහොත් ඛගෝල සමකයට දකුණින් පිහිටන අර්ධ ඛගෝලිය කොටසයි
දක්ෂිණ අර්ධගෝලයේ මහද්වීප 4 ක් (ඇන්ටාටිකාව, ඕස්ට්‍රේලියාව, දකුණු ඇමරිකාවේ වැඩිකොටසක් හා අප්‍රිකාවේ සමහර කොටස්) පිහිටා ඇති අතර දකුණු අත්ලාන්තික්, ඉන්දියානු, දකුණු පැසිෆික් හා දක්ෂිණ යන සාගර 4 ද පිහිටා ඇත
ආසියා මහද්විපයෙන් දුරස්ව පිහිටි දූපත් කිහිපයක්ම දකුණු අර්ධගෝලය සේ පවතී
පෘථිවිය භ්‍රම‍ණයේදි එහි ඉලිප්සීය අක්ෂ තලයට ඇති ආතතිය හේතුකොට ගෙන වසන්ත සෘතුව දෙසැම්බර් 21 - මාර්තු 21 කාලයේ ද, ශීත සෘතුව ජුනි 21- සැප්තැම්බර් 21 කාලය තුළද ඇති වේ
දකුණු අර්ධගෝලයේ දේශගුණය සමස්තයක් වශයෙන් උතුරු අර්ධගෝලයට වඩා මදක් සෞම්‍ය වන නමුත් ඇන්ටාටිකාවේ දේශගුණය ආක්ටික් ප්‍රදේශයට වඩා වැඩි සීතලකින් යුක්තය
මීට‍හේතුව දකුණු අර්ධගෝලයේ ගොඩබිම් ප්‍රමාණයට වඩා සැළකිය යුතු ලෙස වැඩි සාගර ප්‍රමාණයක් පැවතීමයි
ජන ඝනත්වය 10% සිට 12% වැනි අඩු අගයකින් යුක්ත නිසා මෙම ප්‍රදේශයේ පරිසර දුෂණයද අවම වේ
තවද කාර්මීකරණය අඩු මට්ටමක පැවතීම, අඩු ගොඩබිම් ප්‍රමාණය (වායු තරංග බොහෝ විට ගමන් කරන්නේ  බටහිර සිට නැගෙනහිර දෙසට බැවින් දූෂිත වායු පහසුවෙන් උතුරට හෝ දකුණට පැතිරී නොයයි
) යන කරුණුද මෙයට හේතු වේ
දකුණු අර්ධ‍ගෝලයේ සූර්යයාගේ ගමන් මාර්ගය උතුරු දිශාව හරහා නැගෙනහිර සිට බටහිරට විහිදී ඇති නමුත් මකර නිවර්තනයට උතුරින් පිහිටි ප්‍රදේශවල සූර්යයා මධ්‍යාහ්නයේදී අහස මුදුනේ හෝ දකුණට බරව පිහිටයි
සූර්යයා උතුරු දිශාව හරහා ප්‍රමණයෙන් උතුරු අර්ධගෝලයේදී දක්නට ලැබෙන සූර්යයාගේ වටේ සිට දකුණට චලිතය වෙනුවට පැහැඳිලි ලෙස දකුණු - වම චලනයන් දක්වයි. දවස පුරා ඇතිවන සූර්ය සෙවනැලි වාමාවර්ත චලනයන් පෙන්නුම් කරයි
(සූර්ය තැටි Sun dial වල වේලාව දැක්වීමට පැය ගණන ලකුණු කර ඇත්තේ විරුද්ධ අතටය) කොරියෝලිස් ආචලනය හේතුවෙන් චණ්ඩමාරුත හා නිවර්තන කුණාටු දකුණු අර්ධගෝලයේදී දක්ෂිණාවර්තව භ්‍රමණය වේ
(උතරු අර්ධගෝලයේදී මෙම භ්‍රමණය සිදුවන්නේ වාමාවර්තවය) 

සඳ නැග්ම දකුණු අර්ධගෝලයට දිස් වන්නේ උතුරු අර්ධගෝලයට ප්‍රතිවිරුද්ධ දිශාවටය
දකුණු අර්ධ ගෝලයේ කොටසක් වන දකුණු සෞම්‍ය කලාපය සමන්විත වන්නේ වැඩි භ්‍රමණයන් සාගර වලිනි
උරුගුවේ, ලෙසතෝ හා නවසීලන්තය සම්පූර්ණයෙන්ම මෙම කලාපයේ පිහිටා ඇත
චිලී හා ආර්ජන්ටිනාවේ විශාල කොටසක්, පැරගුවේ බ්‍රසීලය, නැම්බියාව, බොස්වානා, දකුණු අප්‍රිකාවේ වැඩි ප්‍රදේශයක්, මොසැම්බික්, මැඩගස්කර හා ඕස්ට්‍රේලියාව යන රටවල කොටසත් පමණක් මෙම කලාපයේ පිහිටයි
දක්ෂිණ ධ්‍රැවය ගැලැටික් කේන්ද්‍රය ( glanic center ) වෙතට නැඹුරු ව පිහිටීමත්, පැහැඳිලි අහසක් දක්නට ලැබීමත් හේතුවෙන් දක්ෂිණ අර්ධගෝලය තාරකා නිරීක්ෂණයට ඉතා සුදුසු වන අතර දීප්තියෙන් වැඩි තාරකා විශාල සංඛ්‍යාවක් එකී අහසේ පිහිටා ඇත
ආශ්‍රිත 
 ඇන්ටාක්ටිකාව
 ඕස්ට්‍රේලියාව (මහාද්වීපය)
 Geographical zone
 Global North and Global South
 Land and water hemispheres
 උත්තර අර්ධ ගෝලය
 දක්ෂිණ ධ්‍රැවය
 Zealandia

සටහන්

මූලාශ්‍ර

භාහිර සබැඳි 
 Southern Hemisphere Countries 2021
 

 
පෘථිවියේ අර්ධගෝල
අගය මැනිය හැකි ඕනෑම අවදානමක් රක්ෂණය කළ හැක
වන්දි ලැබීමට හිමිකම් කියන නිශ්චිත අවදානම් උවදුරු (Perils) යනුවෙන් හඳුන්වයි.රක්ෂන ගිවිසුමක් , එමගින් අ‍ාවරණය කරන හා නොකරන උවදුරු පිළිබඳ ‍ෙතාරතුරු විදහා දක්වයිපෙහත දැක්වෙන්නේ දැනට පවතින රක්ෂණ වර්ග කිහිපයකි
එක් රක්ෂණ ඔප්පුවක් වර්ග කිහිපයක් අවධානම් ආවරණය කිරීම, නිදසුන් වශයෙන් වාහන රක්ෂණයකදී දේපල හා වගකීම් යනු අවධානම් දෙකම ආවරණය කිරීම දැක්විය හැකිය
ඇමරික‍ාවේ පවතින නිවාස රක්ෂණ ඔප්පු මගින් නිවාසයට හා නිවාස හිමියාට අයිති දේපල වලට සිදුවන අලාභ , දේපල අවධානම යටතේ ආවරණය කරන අතර නිවාස හිමියාට ගෙවීමට සිදු වන නීති ගාස්තු වගකීම් රක්ෂණය යටතේ ආවරණය කරයි
මීට අමතරව නිව‍ාස හිමියාගේ නිවාස තුළ සිට අනතුරට භාජනය වන අමුත්තන්‍ට පවා කුඩා ‍ෙසෟඛ්‍ය රක්ෂණයක් හිමි වේ
ව්‍යාපාර වලට එල්ල වන ඕනෑම ආකාරයේ අවධානමක් ආවරණය කිරීම ව්‍යාපාර රක්ෂණය ලෙස හැඳින්වේ
මූලික ව්‍යාපාර රක්ෂණ වර්ග වන්නේ 

A විවිධ වර්ග වලට අයත් වෘත්තිමය වගකීම් රක්ෂණය (වෘත්තිමය වන්දි පූර්ණ රක්ෂණය) 
B ව්‍යාපාර හිමිකරැවන්ගේ ඔප්පුව (Bop ) ,ව්‍යාපාර හිමිකරුවෙකුට අවශ්‍ය වන සියළුම ආකාරයේ ආවරණ මෙහි ඇතුළත් වේ
සෞඛ්‍ය රක්ෂණය හා දන්ත රක්ෂණය 

බොහෝ සංවර්ධිත රටවල රජය විසින් සෞඛ්‍ය සඳහා රක්ෂණ වර්ග හඳුන්වා දී ඇත
සෞඛ්‍ය රක්ෂණ ඔප්පු නිතරම පෞද්ගලික වෛද්‍ය ගාස්තු ගෙවනු ලබයි
එසේ ගෙවනු ලබන්නේ ජාතික සෞඛ්‍ය සේවය හෝ මහජන මුදලින් ක්‍රියාත්මක වන වෙනත් ආයතනයක් ඔවුන්ට මුදල් නොගෙවන්නේ නම් පමණි
දන්ත රක්ෂණය ‍ෙසෟඛ්‍ය රක්ෂණයට බෙහෙවින් සමාන වන අතර එමගින් පුද්ගලයින්ට ඔවුන්ගේ දන්ත වෛද්‍ය ගාස්තු ආවරණය කර දෙනු ලබයි
ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ දන්ත රක්ෂණය සේවකයින්ට ඔවුන්ගේ ආයතනය විසින් ලබා දෙන පහසුකම් වලින් එකකි
මෙය සෞඛ්‍ය රක්ෂණය සමඟ ලබා දෙයි
යබාහෝ රටවල් මහජන මුදලින් මහජන සෞඛ්‍ය ආරක්ෂණය කළ හැකි බව විශ්වාස කරයි
org/wiki/Insurance#Types_of_insurance
අපරිවර්තී ගෝලය පෙන්වන වායුගෝල රූපසටහන
ස්තරයන් පරිමාණයට අනුව ඇඳ ඇත
පෘථිවි පෘෂ්ඨයෙහි සිට අපර්වර්තී ගෝලයෙහි මුදුනට ඇති දුර (කිමී 50) පෘථිවි අරයෙන් 1% කට අඩු ප්‍රමාණයකි
(විශාල කර බැලීමට ක්ලික් කරන්න)]]
පරිවර්තී ගෝලයට ඉහළින් හා මධ්‍ය ගෝලයට පහතින් පිහිටා ඇති අපවර්තී ගෝලය පෘථිවි වායුගෝලයේ දෙවන ප්‍රධාන ස්ථරයයි
එහි ඉහළ ස්ථර වලදි උෂ්ණත්වය වැඩිවන සේත් පහළ ස්ථර වෙත ‍ගමන් කරද්දි උෂ්ණත්වය අඩුවන සේත් සකස් වි ඇත
ඉහළ ස්ථර වලට යද්දී සිසිල් වන පහළ ස්ථර වලට ගමන් කරන විට උණුසුම් වනසේ සැකසුනු පෘථිවිය ආසන්නයේ පිහිටි පරිවර්තී ගෝලය මෙහි විරුද්ධ ආකාරයයි
වායුගෝල තාපගති විද්‍යාව අනුව මෙම උෂ්ණත්වය විපර්යාසය සමතුලිතතාවයට පත්වන මට්ටම අපවර්තී හා පරිවර්තී ගෝල වෙන්කරන සීමාව ලකුණු කර ඇත
සාමාන්‍ය දේශාංශ ප්‍රදේශ වලදි අපවර්තී ගෝලය මුහුදු ම‍ට්ටමෙන් 10 km (මයිල 6) - 50 km (31 මයිල)  ඉහළින් පිහිටන අතර ධ්‍රැවාසන්න ප්‍රදේශ වලදි එය 8 km (5 මයිල ) ඉහළින් ආරම්භ වේ
අපවර්තී ගෝලය උෂ්ණත්වයට අනුව ස්ථර වශයෙන් බෙදී ඇත්තේ සුර්යයාගෙන් නිකුත් වන අධෝරක්ත විකිරණ අවශෝෂණයෙන් එය ඉහළින් රත්වන නිසාය
මුහුදු මට්ටම ඉහළ නැග්ම සමඟම මෙම ස්ථරය තුළ උෂ්ණත්වය ඉහළ නගී
අපවර්තී ගෝලයේ ඉහළම කොටස 270 කෙල්වින් (-30 C හෝ 26 6 0F) පමණ උෂ්ණත්වයකින් යුක්ත වන අතර, එය ජලයේ ඝනීභවන උෂ්ණත්වයට වඩා මදක් අඩු අගයකි
මෙම ඉහළ කොටස අපවර්තී මණ්ඩලය ලෙස හැඳින්වෙන අතර එයට ඉහළ කොටස්වල උෂ්ණත්වය නැවතත් උසත් සමඟ පහළ බැසීම ආරම්භ වේ
උෂ්ණත්වය වැඩි ස්ථර ඉහළත්, උෂ්ණත්වය අඩු ස්ථර පහළත් ලෙස සිරස් අතට ස්ථරවලට වෙන් වීම නිසා අපවර්තී ගෝලය ගතික සමතුලිතාවයේ පවතී
නිරන්තර සංවහනය හෝ ඒ ආශ්‍රීත වායුගෝලයේ කැළඹිලි මෙම ‍කොටසේ දක්නට නොලැබේ
මෙසේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යාමට හේතු වන්නේ සුර්යයාගේ පාරජම්බුල විකිරණ උරාගන්නා ඕසෝන් ස්ථරය විසින් අපවර්තී ගෝලයේ ඉහළ කොටස් රත් කිරීමයි
ඉහළින් ඇතිවන තාප සංක්‍රමණය හා පහළින් ඇතිවන තාප සංවහනය (පරිවර්තී ගෝලය හරහා) සමතුලිත වන ස්ථානය අපවර්තී ගෝලයේ පදනමයි
එම හේතුවෙන් ධ්‍රැවාසන්නයේ පොළොවේ ඇති අඩු උෂ්ණත්වය නිසා අපවර්තී ගෝලය අඩු මුහුදු මට්ටමකින් ආරම්භ වේ
වාණිජ ගුවන්සේවා සෞම්‍ය දේශගුණයක් ඇතිදේශාංශ වල සාමාන්‍යයෙන් පියාසර කරන්නේ මුහුදු මට්ටමෙන් 10 km පමණ උසකින් ඇති අපවර්තී ගෝලයේ පහළ සීමාවේය
මෙයට හේතුව පරිවර්තී ගෝලයේ සංවහනය මඟින් ඇතිවන දරුණු කාලගුණික තත්වය මගහැරීමය
අහස්යානා වල පියාසර කාලයේදි ඇතිවන බාධා වලට හේතුව වන්නේ පරිවර්තී ගෝලය මඟින් එල්ල වන සංවහන ධාරාය
බොහෝ කුඩා අහස්යාත්‍රා පොළොවේ අධික තාපයට ලක්ව ඇති ප්‍රදේශ වලට ඉහළින් පරිවර්තී ගෝලය හරහා ඇතිවන තාප නෙරුම් මත පියාසර කරන අතර මෙම නෙරුම අවසාන වන්නේ අපවර්තී ගෝලයේ පහළ සීමාවේ බැවින් මෙම යාත්‍රා වලට ගමන් කලහැකි උපරිම උස සීමාව මෙයවේ
(සමහර කුඩා යාත්‍රා කඳුවැටිවල තනාගත් එසවුම් උපකරණ අධාරයෙන් අපවර්තී ගෝලයට එසවිමට බලය ලබා ගෙන වැඩි උසකින් යාත්‍රා කරයි)
අපවර්තී ගෝලය යනු අධික ලෙස අන්න්‍යෝන්‍ය ක්‍රියාකාරී විකිරණ, ගතික හා රසායනික ක්‍රියාවලි සහිත ප්‍රදේශයකි
මෙහිදී වායුමය සංඝටක තිරස් ආකාරයෙන් මිශ්‍රවන වේගය සිරස් ආකාරයෙන් මිශ්‍රවිමට වඩා වැඩිය
අපවර්තී ගෝලයේ සිත් ගන්නා සුළු ලක්ෂණයක් වන්නේ නිවර්තන දේශාංශ වල දක්නට ලැබෙන ක්වාසි - බීන්නියල්(Quasi - Biennial) ‍‍දෝලනයයි
මෙය ඇති වන්නේ පරිවර්තී ගෝලයේ ඇති වන ගුරුත්වජ තරංග හේතුවෙනි
මෙම ක්‍රියාවලිය මඟින් අපවර්තී ගෝලය ගෝලීයව ප්‍රවාහනය කරන ඕසෝන්, ජලවාෂ්ප වැනි ද්‍රව්‍ය සඳහා දෙවන සංසරණයක් ඇති කරයි
ශීත සෘතුවේදී උතුරු අර්ධගෝලයේ අපවර්තී ගෝලය හදිසි උණුසුම් වීම් දැක ගත හැකි අතර මෙයට හේතුව අපවර්තී ගෝලය මඟින් රොස්බි තරංග අවශෝෂණය කර ගැනීමයි
බලන්න
තාප ගෝලය

සටහන්
භූකාරක තැටි වාදයට අනුව පෘථිවියේ පිටතම කොටස තැනි ඇත්තේ ස්ථාර දෙකකිනි
ශිලාගෝලය තැනී ඇත්තේ ‍කබොල්ලෙන් සහ ප්‍රාවරණය හි සනීභවනය වු ඉහළ කොටසයි
ශිලාගෝලයට පහළින් ඇති අධෝගෝලය සෑදී ඇත්තේ ඉහළ ප්‍රාවර්ණයේ ඇතුල් කොටසිනි
අධෝ‍ගෝලය සුපිරි තාපනය ද්‍රව්‍යයක් මෙන් අර්ධ ද්‍රවීය ප්ලාස්ටික් වැනි තත්ත්වයක පවතී
ශිලාගෝලය අධෝ ගෝලය මත පාවෙමින් පවතින අතර එය භූකාරක තල වශයෙන් කොටස් වලට බෙදේ
මෙම තල දැඩි වන අතර එකිනෙකට සාපේක්ෂව කාල සිමා තුන් ආකාරයකින් චලනය වේ
ඒවා නම්

අපසාරී (නිර්මාණ තැටි මායිම්) 
උදාහරණ
මධ්‍ය සාගරික වැටිය
තැටි දෙකක් එකිනෙකාට විරැද්ධ දිශා වලට ගමන් කිරීම නිසා ඈත් වේ
මෙම ඈත් වීම හේතු කොට ගෙන මැදින් සෑදෙන හිඩසට ප්‍රාවණයේ පිහිටි ද්‍රවීභූත පාෂාණ වන ලාවා මතුපිටට විදාරණය වේ
මතු පිට උෂ්ණත්වය අඩු බැවින් එවා සිසිල් වේ
මෙම ක්‍රියාවලිය අඛණ්ඩව සිදු වන බැවින් අපසාරි චලන සිදු වන තැටි මායිම් වල පෘථිවි කබොල නැවත නැවතත් නිර්මාණය වේ
මධ්‍ය  සාගරික වැටිය වාර්ෂිකව සෙන්ටි මීටර 2.5 ක් පමණ වර්ධනය වන අතර වසර මිලියනයක දී එය කිලෝ මීටර 25 ක් පමණ වර්ධනය වන බව සොයා ගෙන ඇත
එමෙන් ම පසුගිය වසර මිලියනය100-200 පමණ කාලයක් තුළ  ඇමරිකාව, යුරෝපය හා අප්‍රිකාවෙන් වෙන් වී නූතන තත්ත්වයට පත්වී ඇති බව ඇති බව විද්වතුන් ගේ අදහසයි
මේවා නිර්මාණාත්මක තැටි මායිම් ලෙසද හැදින්වේ
හේතුව,එම තැටි දෙපසට යනවිට පෘථිවි ප්‍රාවරණයේ ඉහළ කොටසේ සිට මැග්මා මතුපිටට පැමිණ අලුත් සාගරික පත්ල නිර්මාණය කිරීමයි
මධ්‍ය සාගරික කදු වැටිය

අභීසාරී (කිඳා බහින විනාශකාරී මායිම්) 
උදාහරණ
දකුණු ඇමරිකානු තැටියේ බටහිර වෙරළ හා නැස්කා තැටිය අතර මායිම
මේ වර්ගයේ චලනයකදී තැටි දෙක එකම දිශාව ගමන් කරනු ලැබේ
මේ නිසා ඒවා	එකිනෙක හා ගැටේ
මෙසේ ගැටීමෙන් ඉතා විනාශකාරී දේ සිදු විය හැක
භූමි කම්පා ඇතිවීම, ගිනිකඳු විදාරණය වීම, දුපත් චාප ඇතිවීම, සාගරික ආගාධ ඇති වීම, නැමි කඳු ඇති වීම, ආදිය සිදු වේ
මෙම තැටි මායිම් ආශ්රීයතව සිදුවන තවත් විශේෂ සිදු වීමක් වන්නේ එක් තැටියක් යටින් තවත් තැටියක් ගිලා බැසීම ය
ඉහත උදාහරණයක් ලෙස දී ඇති නස්කා සාගරික තැටි මායිම දකුණු ඇමරිකානු තැටි මායිම ඉදිරියේ මෙසේ  මෙසේ කිඳා බසිනු ලැබේ
මෙවැනි තැටි මායිමක සිදු විය හැකි තවත් සිදු වීමක් වන්නේ මහද්වීපික තැටියක් තවත් මහද්වීපික තැටියක් හා ගැටිය හැක
මෙවැනි ගැටිමක් හේතුවෙන් හිමාලය කඳු වැටිය නිර්මාණය වී ඇත
මෙවැනි  මායිම් නිසා ඇති වු  සුප්‍රකට නැමි කඳු රාශියක් ලොව පුරා ඇත
පරිණාමන (පරිවර්තන මායිම්) 
උදාහරණ
පැසිෆික් තැටිය හා උතුරු ඇමරිකානු තැටිය හේතුවෙන් සැන් ඇන්ඩ්‍රියාස් විභේදය ඇති වීම
මෙහිදි තැටි දෙක ආංශිකව චලනය වේ
මේවා බොහොමයක්  පිහිටා ඇත්තේ සාගර පතුල් වල ය
මෙමගින් තැටි දෙකක් අතර විභේදයක් හටගනී
මෙම විභේදය නිසා ශිලා ගෝලයට අලුත් ද්‍රව්‍ය එකතු වීමක් හෝ ශිලා ගෝලය විනාශ වී යාමක් සිදු නොවේ
ප්‍රධාන තල වන්නේ

අප්‍රධාන තැටි 7කි
අරාබියානු තැටිය

ජුවාන් ඩි ෆැකා තැටිය

නස්කා තැටිය

ස්කොටියා තැටිය

කැරිබියානු තැටිය

කොකොස් තැටිය

පිලීපින සාගරික තැටිය

වසර මිලියන 50-55 අතර කාලයකදී ඔස්ට්‍රේලියානු හා ඉන්දියානු තල එකිනෙක සම්බන්ධ විය
වඩාත්ම වේගයෙන් චලනය වන්නේ සාගර තල වනඅතර Cocos තලය වර්ෂයකට 52-69mmවේගයෙන්ද, පැසිෆික් තලය වර්ෂයකට ප්‍රමාණයකින්ද චලනය වේ
අනෙක් අත්තල සලකා බැලුව විට යුරේසියානු තලය අවම වේගයකින් චලනය වන තලය වන තඅර එය වර්ෂයකට  21mm කින් චලනය වේ
ආශ්‍රිත ලිපි

මූලාශ්‍ර

උපහරණ

ප්‍රභව

බ්ලොග්

පොත්

භාහිර සබැඳි 

 This Dynamic Earth
The Story of Plate Tectonics
Understanding Plate Tectonics
An explanation of tectonic forces
Example of calculations to show that Earth Rotation could be a driving force
Bird, P
An updated digital model of plate boundaries
MORVEL plate velocity estimates and information
DeMets, D
Argus, & R
Plate Model of Bird 2003 in Google Maps
 

වීඩියෝ
 Khan Academy Explanation of evidence
 750 million years of global tectonic activity
Multiple videos of plate tectonic movements Quartz December 31, 2015

 
Geodynamics
Geology theories
Seismology
ශිලා ගෝලය
ඇන්ටාටික් ඕසන් සිදුර යනු ඇන්ටාටික් අපවර්තිගෝලයේ ඕ‍සොන් මට්ටම 1975 දී තිබු මට්ටමට වඩා 33% පහත වැටුනු වායු ගෝලිය ප්‍රදේශයකි
ඕසොන් සිදුර ඇතිවන්නේ සැප්තැම්බර් සිට දෙසැම්බර් මුල් කාලය දක්වා පවතින ඇන්ටාටික් වසන්ත සමයේ බටහිරින් හමන වේගවත් සුළං මහද් වීපය වටා චලනය විමෙන් ඇතිවන වායු ගෝලිය වැස්ම මෙයට හේතුවයි. ඇන්ටාටික් වසන්ත සමය තුළ පහල අපවර්ති ගෝලයේ ‍ඕසෝන් ප්‍රමාණය 50% පමණ මෙම දැව ප්‍රදේශයේදි විනාශ වේ
ඉහත පැහැදිලි කල අකාරයට ඕසොන් ප්‍රමාණය අඩු විමට ප්‍රධාන වශයෙන් බලපාන්නේ ක්ලෝරින් අඩංගු වායුන්ය
(ක්ලෝරෝෆුවරෝ කාබන් CFC) හා ඒ ආශ්‍රිත හයිඩ්‍රෝකාබන් පාරජම්බුල කිරණ හමුවේ
මෙම වායු වියෝජනය වි මුදා හරින ක්ලෝරින් පරමාණු ඕසොන් විනාශවිමේ ක්‍රියාවලිය උත්ප්‍රේරණය කරයි
මෙම ක්‍රියාවලිය සිදුවන්නේ වායු අවස්ථාවේ වුවද ද්‍රැවක අපවර්ති වලා හමුමේ මෙය වඩා උත්සන්න වේ
ද්‍රැවක අපවර්ති වලා ඇති වන්නේ සීත සෘතුවේදි අදික සීතලයක් යටතේය
ද්‍රවක ශීත සෘතුව තුන්මසක් පවතින අතර එම කාලය සුර්යය විකිරණ නොලැබෙන අදුරැ සමයකි
උෂ්නත්වය පහල වැටිම හේතුවන්නේ සුර්යාලෝකය හිග විම පමණක් නොවේ
සිසිල් වාතය ද්‍රවක ප්‍රදේශ මගින් රදවා තබා ගැනිමද මෙයට හේතුවකි
මෙම අඩු උෂ්ණත්වය මගින් වලා අංශු සෑදෙන අතර මෙවා සැදි තිබෙන්නේ නයිට්‍රජන් අම්ලය (1 වන වර්ගය) හෝ අයිස් (2 වන වර්ගය) වලිනි
මෙම දෙවර්ගයට ඕසොන් විනාශ විමේ රසායනික ප්‍රතික්‍රියාව සිදු විමට අවශ්‍ය වට පිටාව සලසා දේ
මෙහි සිදුවන ප්‍රකාශ රසායනික ක්‍රියාවලිය සංකීර්ණ වුවද සම්පුර්ණ අධ්‍යයනයට ලක්ව ඇත
මෙහි වැදගත්ම නිරික්ෂණය නම් අපවර්ති ගෝලයේ ඇති    වලිනි
ප්‍රධාන වශයෙන්    හා  ලෙස මේවා පවතී
ඇන්ටාර්ටික් ශිත හා වසන්ත සෘතු වලදි ධ්‍රැවක අපවර්ති වලට අංශු මත ඇතිවන ප්‍රතික්‍රියා මෙම සංයෝග ප්‍රතික්‍රියක (cl  හා clo) බවට පත් කරයි
මෙම වලා මගින්    ඉවත් වේ
මේ නිසා අලුතින් එටගත් clo, clo  බවට පරිවර්තනය විම වැලකේ.

ඇන්ටාර්කිට්ක් ඕසොන් විනාශය වසන්ත සෘතුවේදි බහුලව විමට හේකු වන්නේ ඕසෝන් විනාශයට සූර්යයාගේ දායකත්වයයි
ශිත සෘතුවේ ධ්‍රැවක අපවර්ති වලට බහුලව වුවද රසායනික ප්‍රතික්‍රියා සිදුවිමට අවශ්‍ය හිරැ එළිය මෙම සමයේදි ධ්‍රැවයට නොල‍ැබේ
වසන්තයේදි හිරැඑළිය ලැබීමෙන් ප්‍රකාශ රසායනික ප්‍රතික්‍රියා සිදුවිමට අවශ්‍යතා ශක්තිය ලැබී ධ්‍රැවක අපවර්තී වලා වියෝජනය වීමෙන් ඒවා තුළ සිරවු අංශු මුදා කෙරේ
ඕසෝන් විනාශය ඊට වඩා අඩුවන අතර එය හටගන්නේ පහළ අපවර්තී‍ ගෝලයේය
වසන්ත සෘතුව අවසානයේ උෂ්ණත්වය වැඩිවිමත් සමගම දෙසැම්බර් මැදදි වා සුලි තතත්ත්වය ඉවත් වේ
පහළ අක්ෂාංශ වලින් සසෝන් සපිරි උණුසුම් වායුත් ඇදී ඒමත් සමගම ධ්‍රැවක අපවර්ති වලා නැතිවන අතර ඕසොන් විනාශ විමේ ක්‍රියාවලිය නැවතීමෙන් ඕසෝන් සිදු යථා තත්ත්වයට පත්වේ
ඕසෝන් විනාශය කෙරෙහි අවධානය
1980 දශකය මුල් භාගයේදි ඕසොන් වියන තුනී වීම ඉදිරි අවුරැදු 60 ඇතුළදී 7% පමණ වන බවට අනාවැකි පල කර තිබුණි
ඊට පෙර ඇන්ටාර්ටික් ඕසෝන් ප්‍රමාණය අඩුවීම මිනුම් දෝෂයක් බවට නොසලකා හැර තිබුණි
ඕ‍සෝන් සිදුරැ මුළු පෘථිවිය වටාම ඇතිවේ යයි බියක් පැවතුනද අද දක්වාද වැඩිපුර ඕසෝන් විනාශයක් ඇන්ටාර්ටිකා වසන්ත සමයේ උත්තර ධ්‍රැවයේ ඇතිවන කුඩා සිදුරෙනි
ඕසෝන් විනාශයට අවශ්‍ය සාධක වර්ධන වුවහෝත් (අපවර්තී ගොලයේ උෂ්ණත්වට අඩුවිම, ධ්‍රැවය ආපර්කිය වලා ප්‍රමාණය වැඩි විම, ක්‍රිටාකාරි cl අංශු වැඩිවිමි) ගෝලිය ඕසොන් ප්‍රමාණය වඩා වේගයෙන් පහත දැමිය හැක
ගෝලිය උණුසුම පිළිබද සම්මත මතය අනුව අපවර්ී ගෝලයේ උෂ්ණත්වය පහත බසිනු ඇත
ඇන්ටාර්ටික් ඕසෝන් සිදුර ඇති වු විට ඕසෝන් රහිත වාතය අවට ප්‍රදේශ වෙතට ගලා එයි
මෙම සිදුර ඇතිවිමෙන් මසක කාලයක් තුළ නවසිලක්තයේ ඕසෝන් ප්‍රමාණය 10% කින් පමණ අඩු වු බවට වාර්තා වේ
ඕසෝන් ක්‍ෂයවීම
තාප ගෝලය යනු පෘථිවි වායු‍ගෝලයේ මධ්‍යගෝලය හා බාහිර ගෝලය යන ස්ථර 2 අතර මැද පිහිටි ස්ථරයයි
මෙම ස්ථරය තුළ අධෝරක්ත කිරණ මඟින් අයනීකරණය සිදුවේ
තාප ගෝලය පෘථිවියට 80 km ඉහළ අහසින් ආරම්භ වේ
මුහුදු මට්ටමේ සිට මෙවැනි උස් මට්ටමකදී වායුගෝලයේ අවශේෂ වායු ඒවායේ පරමාණුක ස්කන්ධය අනුව ස්ථර වලට වෙන්වේ
මෙම කොටසේ සුළු වශයෙන් ඇති ඔක්සිජන් මඟින් අධි ශක්තියකින් යුත් සුර්ය විකිරණ උරාගැනීම හේතුවෙන් ‍තාප ගෝලයේ උෂ්ණත්වයද  උසත් සමඟම ඉහළට නගී
සුර්යයාගේ ක්‍රියාකාරිත්වයද මෙම උෂ්ණත්වය වැඩිවීම කෙරෙහි  බලපාන අතර සමහර විට එය සෙල්සියස් අංශක 15,000 වැනි ඉහළ අගයකටද වර්ධනය වේ
විකිරණ හේතුවෙන් වායු ගෝලීය අංශු විද්‍යුත් ආරෝපණයකට ලක්වීම  (අයන ගෝලය) නිසා මෙම ස්ථරයෙන් රේඩියෝ තරංග පරාවර්තනය කිරීමට හැකියාවක් තිබේ
පෘථිවියෙන් කි
500 -1000 පමණ ඉහළින් පවතින බාහිර ගෝලයේදි පෘථිවි වායුගෝලය අභ්‍යවකාශය සමඟ මිශ්‍රවේ
දිවා කාලයේදී, මෙම ප්‍රදේශයේ ඇති සුළු වායු අංශු ප්‍රමාණයක්ද,2500 0 C (4532 0 F) පමණ උෂ්ණත්වයකට පත්වේ
මෙවැනි අධික උෂ්ණත්වයකදී වුවද මෙහි පවතින්නේ රික්තයකට ආසන්න ස්වභාවයක් නිසා තාප සංක්‍රමණය සඳහා අවශ්‍ය තරම් වායු පරමාණු නැති වීමෙන් කෙනෙකුට මෙම උෂ්ණත්වය නිරීක්ෂණය කළ නොහැක
සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වමානයකින් මෙම ප්‍රදේශයේ උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක 0 ට  වඩා පහළ අගයක් ලෙස සටහන් වනු ඇත
මෙම ගෝලයේ ඉහළ ස්ථරය අයන ගෝලය නම් වේ
තාප ගෝලයේ සිට 120 kmපමණ පහළ කොටසේ දෛනික උෂ්ණත්වය ඉහළ යාමෙන් වායුගෝලීය සුළි ඇතිවේ
මීට වඩා ඉහළ මට්ටම් වලද වායුගෝලීය සුළි විසිරී ඇත
එම සුළි ඇති වීමට හේතුව ද්‍රව චලනය සඳහා අවශ්‍ය සංගත චලන අණුක එක්රැස්වීම සිදු නොවීමයි
ජාත්‍යන්තර අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානය පිහිටියේ තාප‍ගෝලයේ 320-380 km අතර වූ ස්වාධීන කක්ෂයේයි
උත්තරාලෝකය ඇති වන්නේද තාප ගෝලය තුළය
බලන්න
 අපරිවර්තී ගෝලය

සටහන්
සූර්යාගේ හා චන්ද්‍රයාගේ උදම් ශක්තිය හේතුවෙන් සාගර මත ඇතිවන ජල මට්ටම ඉහළ යාම හා පහත බැසීම උදම් රළ ලෙස හැදින්වේ
කාලය හා අවකාශය සමඟ වෙනස් වන ගුරුත්වාකර්ෂණ ක්ෂේත්‍රයක්  සහිත ඕනෑම වස්තුවක් මත උදම් සංසිද්ධිය ඇතිවිය හැක
පෘථිවියේ ගොඩබිම් ප්‍රදේශ මෙයට උදාහරණවේ
උදම් රළ මඟින් සමුද්‍ර පතුළට හා ගං මෝය වල ජල ප්‍රමාණය කෙරෙහි සැලකිය යුතු බලපෑමක් ඇති කරයි
එසේම එමඟින් උදම් ප්‍රවාහනය යනුවෙන් හඳුන්වන දෝලන තරංග ඇති කරයි
උදම් රළ පිළිබඳ අනාවැකි පළ කිරීම වෙරළාශ්‍රිත යාත්‍රා කිරීම් සඳහා වැදගත් වේ
(වැඩි තොරතුරු උදම් රළ හා යාත්‍රා කිරීම) උස් ජල මට්ටමේදී සිය යට පවතින හා ජල මට්ටම අඩු වූ විට නිරාවරණය වන පටු වෙරළ තීරය අන්තර් "උදම් කලාපය" හෝ "පෙර වෙරළ" ලෙස හැඳින්වේ
එය සාගර උදම් මඟින් ඇතිවන වැදගත් පාරිසරික ඵලයකි
එම ප්‍රදේශයක ඇතිවන උදම් රළෙහි ස්වභාවය තීරණය වන්නේ පෘථිවියට සාපේක්ෂව සුර්යයාගේ හා චන්ද්‍රයාගේ පිහිටීම, පෘථිවිය භ්‍රමණයේ බලපෑම හා මුහුදු පතුලේ ස්භාවය යන කරුණු වල සංයුතියෙනි
උදම් අමානය මඟින් මනින ලද මුහුදු මට්ටම කෙරෙහි සුළගේ ද දැඩි බලපෑමක් තිබිය හැක
හැඳින්වීම හා උදම් නාමකරණය 

	උදම් රළ යනු චක්‍රීයව සිදුවන මුහුදු මට්ටමේ වෙනස් වීමකි
පැය කිහිපයක් මුළු ජල මට්ටම ඉහළ නැගීමෙන් ජල ගැල්මක ස්වරූපයක් වෙරළට ළගාවේ
ජලය එහි ඉහළම මට්ටම වන වඩදිය තත්වයට ලගාවේ
උදම් දියවැල් නැවතීම නිසා මෝය නිසල ජලය හෝ නිසල උදම් ලෙස හැදින්වේ
උදම් එහි දිශාව වෙනස් කරයි
‍
	බාදිය මට්ටමේදි ජල මට්ටම පහත වැටී නවතින අතර මෙම ස්ථානයද සංසිදුනු හෝ හැරවුමක් නම් වේ
උදම් ඇතිවීම අර්ධ දෛනිකව (දිනයක වඩදිය දෙවරක් හා බාදිය දෙවරක්) හෝ දෛනිකව (එක්දිනකදී එක් උදම් චක්‍රයක්) සිදුවේ
බොහෝ ප්‍රදේශවල උදම් ඇතිවන්නේ අර්ධ දෛනිකවය
අර්ධ දෛනිකව උදම් ඇතිවන විට වඩදිය රැළි වල උස මට්ටම අතර වෙනස්කම් දැකිය හැක (දෛනික අසමානතාව) මෙය උස් වඩදිය හා පහත් වඩදිය ලෙස උදම් සටහන් වල දැක්වේ
මෙම අසමානතාව කාලයත් සමඟ වෙනස් වේ
චන්ද්‍රයා සමකයට ඉහළින් පිහිටන විට එහි වෙනස කුඩා අගයක් ගනී
උදම් රළ වෙනස්වීම සඳහා බලපාන විවිධ කක්ෂීය බලපෑම සංඛ්‍යාත සංඝටක නම් වේ
බොහෝ ප්‍රදේශ වල මෙහි විශාලම  සංඝටකය වන්නේ 'ප්‍රධාන චන්ද්‍ර අර්ධ දෛනික' සංඝටකය හෙවත් M2 ‍(හෝ M2) උදම් සංඝටක  එහි කාලාවර්තන සාමාන්‍යයෙන් පැය 12 මිනිත්තු 25-2 පමණ වන අතර එය උදම් චන්ද්‍ර දිනයකින් (චන්ද්‍ර අහසේ මුදුන් වීමක සිට අනෙක් මුදුන් වීම තෙක් ගතවන සාමාන්‍ය කාලය) හරියටම අඩකි
මෙම සාමාන්‍ය උදම් ඔරලෝසුවකින් මැනගත හැකි සංඝටයකි
උදම් ඇතිවීමට ගතවන කාලය පැය කිහිපයක සිට වර්ෂ ගණනාවක්1 තෙක් ‍විවිධ විය හැක
එමනිසා නිරවද්‍ය මිනුම් ලබාගැනීම සඳහා උදම් ආමාන,රැළි මඟින් හටගන්නා විචලනයේ බලපෑම මිනිත්තු කිහිපයකට වඩා අඩු ස්ථාන වල පමණක් උස මට්ටම පිළිබඳ මිනුම් ලබා ගනී
මෙලෙස ලබාගන්න දත්ත ' මධ්‍යම මුහුදු මට්ටම' නමින් හඳුන්වන දත්ත හා සංසන්දනය කරයි
M2 වලින් වෙනස් වූ සංඝටක සමාන්‍යයෙන් සුර්යයාගේ ගුරුත්වාකර්ෂණ බලය පෘථිවි භ්‍රමණය අක්ෂයේ ආනතිය, චන්ද්‍ර කක්ෂයේ ආනතිය හා චන්ද්‍රයා පෘථිවිය වටා මෙන්ම පෘථිවිය චන්ද්‍රයා වටා ඇති කක්ෂ වල ඉලිප්සීය හැඩය වැනි සාධක මත රඳා පවතී
දවසින් අඩකට වඩා අඩු විචල්‍යතාවයක් සහිත කාලාවර්ත වලින් යුත් සංඝටක අනුවර්තී සංඝටක නම් වේ
දීර්ඝ කාලීන සංඝටක වලට දින, මාස හා වර්ෂ වැනි කාලාවර්ත පැවතිය හැක
ආශ්‍රිත
 වඩදිය
 බාදිය

සටහන්
1970 වන දශකයේ අලෙවිකරණය කෙරෙහි දිශානත වූ ආයන වල වර්ධනයක් පෙන්නුම් කරනු ලැබිණි
ධනවාදී ආරම්භයත් සමඟම ව්‍යාපාරයේ සාර්ථකත්වය සඳහා වූ මූලික අවශ්‍යතාවය ලෙස ඉහල තාක්ෂණයක් හා ගුණාත්වයෙන් යුතු භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය කිරීම කලයුතුය යන්න උපකල්පනය කරන ලදී
එමෙන්ම ඉතා හොදින් ක්‍රියාකරන හා කල්පවතින භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය කිරීමේ ලාභයක් සහිතව ඒවා අලෙවි කිරීමට දුෂ්කර තාවයක් ඇති නොවෙතියි උපකල්පනය කරන ලදී
මේ නිෂ්පාදිතය දිශානතිය (Production Orientation) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ
එමෙන්ම එවිට නිෂ්පාදිතයක් ආයාසයකින් තොරව විකුණාගත හැකි බව සාමාන්‍ය සත්‍යයකි
එය සංක්ෂිප්තව කිවහොත් “වඩාහොඳ උපායශීලී උගුලක් තැනීමෙන්‍ ලෝකයේ ඔබේ දොර දෙසට මඟ විවර කරයි”  

මෙය හේතුකොට ගෙන ධනවාදය විසින් නිර්මාණය කල පොහොසතුන් හා මධ්‍යපාන්තික මිනිසුන්ගේ සංඛ්‍යාව වර්ධනය විය
නමුත් දෙවන ලෝක යුද්ධය නිසා පැන නැගුණු භාවිතා නොකල ඉල්ලුම 1950 දශකයේදී සංතෘප්ත කිරීමෙන් පසුව භාණ්ඩ පෙර පරිදි පහසුවෙන් විකිණීම කල නොහැකි බව පසක් විය
මෙයට පිළිතුරු වූයේ අලෙවිකිරීමයි
1950 හා 1960 දශකයන් විකුණුම් යුගයන්‍ ලෙස හැදින්වෙන අතර මෙයට මඟපෙන්වූ ව්‍යාපාර දර්ශනයට වර්තමානයේ කියනු ලබන්නේ විකුණුම් දිශානතිය ලෙසය
(Sales Orientation) 1970 දශකයේ මුල්භාගයේ Theodore Levitt සහ Harvard විශ්ව විද්‍යාලයේ අනෙකුත් අය තර්ක කරේ මෙම විකුණුම් දිශානතියේ අවාසි පවතින බවය
ඔවුන් කියා සිටියේ භාණ්ඩයක් නිෂ්පාදනය කොට එය විකිණීමට උත්සාහ දරනවාට වඩා ව්‍යාපාරය ආරම්භයේදීම පාරිභෝගිකයාට අවශ්‍ය දේ සොයාගෙන එය නිෂ්පාදනය කිරීම වඩා හොඳ බවයි.  මෙමනිසා පාරිභෝගිකයන් ආයතනයේ සියළුම උපක්‍රමික ව්‍යාපාර තීරණයන්හි පිටුපසින් සිටින මූලික බලවේගයක් බවට පත්විය
මෙම අලෙවිකරණ දිශානතිය, එය හඳුන්වාදුන් දශකයේ සිට විවිධ නම් යටතේ පාරිභෝගික දිශානතීන්, වෙළඳපොල දර්ශනයන්, පාරිභෝගික අරමුණු කර ගැනීම, වෙළඳපොල මුල්කරගත්, පාරිභෝගික මිත්‍රත්වය ආදිය ඇතුලත් කරමින් යළි පිහිටුවීම හා යළි පැකේජ කරගැනීම සිදුකරන ලදී
Reference 
http
org/wiki/Strategic_management#The_marketing_revolution
බොහෝ සමාගම් දේශීය නීතිය යටතේ ලියාපදිංචි කරන අතර ඒවා කොටස් නිකුත් කරන හා කොටස් නිකුත් නොකරන සමාගම් ලෙස වෙන් වෙන්ව දැක්විය හැක
කොටස් නිකුත් කරන සමාගම් තමන්ට අවශ්‍ය ප්‍රාග්ධනය උපයා ගැනීම සඳහා කොටස් විකුණන අතර ඒවා සාමාන්‍යයෙන් ලාභ අරමුණු කරගත් සමාගම් වේ
කොටස් නිකුත් නොකරන සමාගම් වල කොටස්හිමියන් නොමැති නමුත් ඒවායේ සාමාජිකයන්ට ඇතැම්විට ඡන්ද අයිතිය තිබිය හැක
ඇතැම් අධිකරණ බල ප්‍රදේශ (උදාහරණ ලෙස Washington) කොටස් නිකුත් කරන හා කොටස් නිකුත්‍ නොකරන සමාගම් වෙනුවට ලාභ අරමුණු කරගත් හා ලාභ අරමුණු කර නොගත් සමාගම් ලෙස සමාගම් වර්ග කර ඇත
හිමිකාරීත්වය සහ පාලනය

සැදුම 
ඓතිහාසිකව සංස්ථා නිර්මාණය වී ඇත්තේ රජය මගින් නිකුත් කල අධිකාරි පත්‍රයන් මගිනි
වගකීම් සීමිත ව්‍යාපාරයක් ලෙසට සංස්ථාව උපකල්පනය කිරීමට, ලියාපදිංචිය ප්‍රධාන පූර්ව අවශ්‍යතායයක් වේ
සාමාන්‍යයෙන් සංස්ථාවක් ආණ්ඩුවත් සමගින් සංස්ථාවේ පවතින සාමාන්‍ය ස්වභාවය, නිකුත් කිරීමට බලයලත් කොටස් පරීම මාණය සහ අධ්ය‍ක්ෂකවරුන්ගේ නම් සහ ලිපිනයන් ඇතුළත් ව්‍යවස්ථාවලියක් ගොනු කරනු ලැබේ
එම ව්‍යවස්ථාවලිය අනුමත වන විට, සංස්ථාවේ අධ්‍යක්ෂවරු රැස්වී රැස්වීම් ක්‍රියා පටිපාටිය, නිලධාරී තනතුරු වැනි සංස්ථාවේ අභ්‍යන්තර කටයුතු පාලනය කරන අතුරු නීති නිර්මාණය කරනු ලබයි
සංස්ථාවක් මෙහෙයවන නෛතික වූ බලඅධිකාරිමය නීතිය මගින් එහි අභ්‍යන්තර කටයුතු වැඩි ප්‍රමාණයක්  මෙන්ම එහි මූල්‍යයද විධිමත් ලෙසට පාලනය වෙයි
තමන්ගේ මව් රාජ්‍යයෙන් පිටත යම් සංස්ථාවක් මෙහෙයවන්නේ නම් එය අදාළ රාජ්‍යයේ ”විදේශ සංස්ථාවක්” ලෙසට ලියාපදිංචි විය යුතු අතර මීට මුළුමනින්ම සහ නිතරම සත්කාරක රටේ රැකියා, අපරාධ, කොන්ත්‍රාත්, සිවිල් ක්‍රියාකාරකම් වැනි අංශවලට අදාළ වන නීතිරීතිවලට යටත්ව ක්‍රියා කල යුතුය
නම් කිරීම පොදුවේ සලකන විට සංස්ථාවලට නිශ්චිත නමක් තිබේ
ඓතිහාසික තොරතුරු දෙස බලද්දී, සමහර සංස්ථා නම් කර තිබෙන්නේ ඒවායේ සාමාජිකත්වය ලබාගත් පසුවයි. නිදසුනක් ලෙසට ”ද පරටත සිඩන්ට් ඇන්ඞ් ෆෙලෝස් ඔෆ් හාවඞ් කොලේජ්” නම් සංස්ථාව පෙන්වා දිය හැකිය
නමුත් එය, ඔවුන්ගේ සාමාජිකත්වය ලබාගැනීම සඳහා යොමු කරවීමක් අවශ්යා නොවේ
එහි බොහෝ ප්‍රමාණයක්  කුඩා කැනේඩියානු සමාගම්වලට නමක් ඇත්තේ ම නැත
(නිදසුනක් ලෙසට- ”12345678 ඔන්ටාරියෝ ලිමිටඞ්”) බොහෝ රටවල සංස්ථාපිත නම් තුළ ”සංස්ථාව” නම් පදය ඇතුළත්ව තිබේ
එයට හේතුව වන්නේ සමහර විට ”සමාගම” යන වචනය තුළ හවුල් ව්යා පාරයක් හෝ කේවල ස්වාමි ව්‍යාපාරයක් සඳහන් කිරීමටද හැකි බැවිනි
(නිදසුනක් ලෙසට, තානායමක රෑඳී සිටින අය)

ලාභ අරමුණු කරගත් හා ලාභ අරමුණු කර නොගත් සමාගම් 

නූතන ආර්ථික ක්‍රමය තුල සමාගම් යහපාලනයේ සම්ප්‍රදායන් පොදුවේ විවිධ ව්‍යාපාර හා ලාභ අරමුණු කර නොගත් ක්‍රියාකාරකම්ද දක්නට ලැබේ
මෙම ව්‍යවස්ථාවන් සැකසූවන්ව පාලනය කරන නීතීන් බොහෝවිට වෙනස් වුවද ලාභ උපදවන ව්‍යාපාර සඳහා බලපාන නීති බොහෝ විට උසාවි මඟින් අර්ථ දක්වනු ලබන විට ලාභ ඉපදවන ව්‍යාපාර වලට මූලධර්ම අදාල කරන විට අධිකරණයක් විසින් ලාභ උපදවන හා ලාභ නූපදවන ව්‍යාපාර ව්‍යුහයක් සමාන තත්වයන්හි සලකමින් මෙම ව්‍යාපාර ව්‍යුහයන්ට බලපාන නීති අර්ථ දක්වනු ලැබේ
ආශ්‍රිත ලිපි
 සංස්ථා

නීතිගත සංස්ථා
කාලයක් තිස්සේ පුළුල්ව සිදුවන විභේදන හා පංශු ඛාදනය හේතුවෙන් ශ්‍රී ගංතාවේ විවිධ භූ ලක්ෂණ විශාල ප්‍රමාණයක් දක්නට ලැබේ
ශ්‍රී ලංකාවේ දර්ශනීය ස්ථානයක් බවට පත් කිරීමට මෙය හේතුවී ඇත
උස මට්ටම අනුව ශ්‍රී ලංකාවේ භූවිෂමතා කලාප 3 ක් දක්නට ලැබේ
මධ්‍යම කදුකරය, අභ්‍යන්තර තැනිතලාව හා වෙරළබඩ තීරැව එම කොටස් වේ
ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු මධ්‍යම කොටස හෙවත් විෂම මධ්‍යම කදුකරය රට මැද පිහිටා ඇත
මෙහි මධ්‍යම වන්නේ උතුරේ සිට දකුණට 65 Km පමණ ප්‍රදේශයක විහිදෙන උස් සානුවයි. මෙ ප්‍රදේශයේ ශ්‍රී ලංකාවේ උසම කදු පිහිටා තිබේ
(උසමකන්ද වන්නේ 2524 m උස පිදුරැතලා ගල කන්දයි) සානුවේ දකුණු අන්තයේ සමනල කන්ද 2543 m බටහිරින් දිවෙන කදු පන්තියක් හා නමුනුකුල (25036 m) දෙසට නැගෙනහිරින් දිවෙන ලෙස කදු පන්ති පිහිටා ඇත
උස්හෙල් වල බෑවුම් වල උසින් අඩු පාත්‍ර 2 ක් පිහිටා බටහිරින් පිහිටා ඇති ‍හෝටරන් සානුව තදින් බැවුම වු පොල් රාශියකින් සමන් විත අතර එම සානුව උතුර දෙසට බෑවුම්ව පිහිටා ඇත
ඌව දෝණිය තණකොළ සහිත කදුවැටි හා ගැඹුරැ නිම්න, දුර්ග මාර්ග වලින් යුක්තය
පළලල් නිම්න මගින් ප්‍රධාන කදු හා සානු වලින් වෙන්ම උතුරින් නකලස් කදු වැටිය පිහිටා ඇත
එහි තද බෑවුම සහිත මෙනහාර, දුර්ගමාර්ග හා 1800 m ට වඩා උස් කදු මුදුන් දක්නට ලැබේ
සමනල කන්දට දකුණින් රක්වාන කන්දේසමාන්තර කදු වැටි දක්නට ලැබෙන අතර එහි සමහරක් කදු මුදුන් 1400 m ට වඩා උස වේ
වෙරළ බඩ තැන්නට ලගා විමට පෙර කදුකරයේ මුහුදමට්ටමේ සිට 400 m හා 500 m උසින් පිහිටි මොහොර  හා වාසාවකාශ ගණනක් හමුවේ දිවයින් පෘෂ්ඨය වැඩි වශයෙන් තැනී අතැතේ මුහුදු මට්ටමේ සිට 30 m හා 200 m උසින් පිහිටි තැනිතලා වලිනි
නිරිත දිග කදු වැටි හා නිම්න ක්‍රමයෙන් උසින් වැඩි වී මධ්‍යම කදුකරය හා සම්බන්ධ වීම නිසා තැනිතලාව හැඩුනු ස්වභාවයක් ගනී
මෙම ප්‍රදේශයේ සිදුවන පාංශු ඛාදනය මගින් කදු වැටි ක්ෂ වන අතර එම සාරවත් පස කෘෂිකාර්මික ප්‍රයෝජනය සදහා පහත් බිම වල තැන්පත් වේ
ගිනිකොණ දිග සමතලා ප්‍රදේශයේ බිම රතු ලැටරික් පස් වලින් සමන්යවිත අතර හිස් ඒක ශෛලමය  කදු තැනිත් තැන දක්නට ලැබේ
ගිනිකොණ දිග ප්‍රදේශයේ තැනිතලාවේ සිට මධ්‍යම කදුකර දක්වා භුමියේ ස්වභාවය ක්ෂණිකව සංක්‍රණය වීම නිසා මෙම ප්‍රදේශයේදි කදු වැටි තාප්යක් මෙන් විහිදි තිබේ
නැගෙනහිර හා උතුරේදී තැනිතලාව සමතලාව වන අතර මධ්‍යම කදුකරයේ සිට දිවෙන පටු දිග කලු ගල් කදු වලින් යුක්තය
පින්තූරය 
රාමාගේ පාලම - වයඹ ශ්‍රී ලංකා( මන්නාරම් දුපතේ කලෙයිමන්නාරම) හා ඉන්දියාව (දනුෂ්කොඩි රාම්ස්වරම් රාමානඔපුරම් දිස්ත්‍රික්කය) මන්නාරම් බොක්ක හරහා පල්ක්ස්ටේට සම්බ්ධ කරන වැලි කණ්ඩිය

මුහුදු මට්ටමේ සිට 30 m  පමණ උසින් යුත් වෙරළ තීරැව දුප‍ත වටා පවතියි
වෙරළ තීරැවේ වැඩි කොටසක් දර්ශනීය වෙරළවල් වලින් යුක්තය
ආශ්‍රිත 
 Environment of Sri Lanka
 Extreme points of Sri Lanka
 වර්ෂ 2000 ශ්‍රී ලංකා සුළි කුණාටුව

මූලාශ්‍ර 
 

 
S
සංචාරක ව්‍යාපාරය කර්මාන්තයකි
කර්මාන්තයක් ලෙස එහි සිදුවන මනුෂ්‍ය ක්‍රියාකාරකම් හා විශේෂයෙන් ස්ථාන හෝ ප්‍රදේශයන්ගෙන් ලැබෙන අත්දැකීම් හා  ගමනාගමනය හා සංචාරය පිළිබඳවත් ඊට අදාළව  කෙරෙන අධ්‍යයනයක් වශයෙන් සංචාරක භූගෝල විද්‍යාව හැඳින්විය හැකිය
භූගෝලියව සලකා බැලු විට සංචාරක කර්මාන්තයේ කොටස් වන්නේ සංචාරයේ මුලාරම්භය (සංචාරය ආරම්භ වන ප්‍රදේශය), සංචාරයේ අවසානය (සංචාරක සේවා සපයන ආයතන) හා ආරම්භය හා අවසානය අතර සම්බන්ධය ඇති කරවන ප්‍රවාහන මාර්ග, ව්‍යාපාරික සම්බන්ධතා හා උපදේශනයට ඇති කැමැත්ත යන කරුණුය
සංචාරක කර්මාන්තය පිළිබඳ අධ්‍යයනයේදී භූගෝලිය සාධකය වැදගත් වීමට හේතුව නම් සංචාරක කර්මාන්තය භූගෝලිය ස්වභාවයක් පෙන්වීමයි
සංචාරක කර්මාන්තය ඇති වන්නේ යම් ප්‍රදේශයකයි
එහි භූගෝලිය අවකාශ (ප්‍රදේශ) හරහා සිදුවන චලනයක් හෝ ක්‍රියාකාරකම් අඩංගු වේ
මෙම ක්‍රියාකාරකම් මගින් පුද්ගල පෞරුෂය, ප්‍රාදේශීය ලක්ෂණ,ප්‍රදේශය, භූමී දර්ශනය හා පුද්ගලයන් අතර  සම්බන්ධතා හටගනී
භෞතික භූගෝලිය ලක්ෂණ මගින් සංචාරක ප්‍රදේශ ඇතිවීම සඳහා අත්‍යවශ්‍ය වන වටපිටාවක් සකස් කරයි
මෙම ප්‍රදේශ වල සංවර්ධනය කළමනාකරණයේදී පාරිසරික බලපෑම් විශේෂයෙන් සැලකිල්ලට ගත යුතුවේ
මානව භූගෝලිය විද්‍යාව සංචාරක ව්‍යාපාරය සඳහා සහය වන සමාජීය හා ආර්ථික සම්බන්ධතා වටහා ගැනීමට උපකාරි වේ
ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ ජාතික උද්‍යාන සේවය මඟින් ස්වභාව ධර්මය හා බැඳුනු විනෝගේදාත්මක අවස්ථාවන් හා ක්‍රියාකාරකම් මෙන්ම එම ප්‍රදේශ හා බැදුණු විශේෂ මතකයන් පුද්ගලයන්ට ලබාදේ
සංචාරක ව්‍යාපාරයේ වර්ධනයට ප්‍රදේශයක සංචාරයකින් පසු සංචාරකයා තුළ  ගමනාත්තයෙන් පසු ඇතිවන හැඟීම වැදගත් වේ
අවසානයේ ප්‍රදේශවල ඇති විවිධත්වය හා අද්විතීයභාවය හේතු නොවන්නට සංචාරයන්ගේ පැමිණීම සිදු නොවනු ඇත
සංචාරක කර්මාන්තය
භූගෝල විද්‍යාව
ප්‍රවාහන භූගෝලවිද්‍යාව යනු, මිනිසුන් බඩු ප්‍රවාහනයේ හා ‍තොරතුරු වල අවකාශීය සම්බන්ධතාව සොයා බලන භූගෝල විද්‍යාවේ අංශයයි
එය මිනිසුන් තම වාහන හෝ තවත් ප්‍රවාහන මාධ්‍ය උපකාර කරගෙන ගමනාගමනය හෝ වෙළඳ පොළට නිමැවුම් භාණ්ඩ හා අමු ද්‍රව්‍ය සැපයීම ලෙස සැලකිය හැක
මෙය ආර්ථික භූගෝලීය විද්‍යාවේ කොටසකි
ප්‍රවාහන මාධ්‍යයන් ක්ෂණික, නොමිලේ සැපයෙන, සීමාරහිත ඉඩකඩක් සහිත සැමවිටම ගත හැකි ලෙස සැකසී ඇත්නම් එය විශිෂ්ඨ ප්‍රවාහන මාධ්‍යයකි
නමුත් සැබෑ ජීවිතයේදී මාර්ග තැනී‍මේදී අවකාශය සීමාවක් බවට පත්වේ
ප්‍රවාහනය ආර්ථික ක්‍රියාවලියක් ලෙස සැලකිය හැකි අතර එය අනෙක් ඒවායින් වෙනස්වේ
එය අවකාශය හා කාලය හුවමාරුවෙන් මුදල් ලබා ගනී (මර්ලින් - 1992) භූගෝල විද්‍යාව හා ප්‍රවාහන යන දෙකටම පොදු කරුණක් ලෙස මිනිසුන්, භාණ්ඩ හා තොරතුරු වල චලනය දැක්විය හැක
මෙම රටාව කාර්මික විප්ලවය අවධියේ සිට දක්නට ලැබුනු නමුත් එහි සැලකිය යුතු ලෙස වේගය වැඩිවීමක් දක්නට ලැබුනේ 20 වන ශතවර්ෂයෙ මැද භාගවේ සිටය
මේ සඳහා විවිධ කරුණු රාශියක් බලපෑවේය
වර්තමානයේ සමාජයේ විවිධ ක්‍රියාකාරකම් සඳහා ප්‍රවාහන පද්ධති සහය මත රඳා පවතී
ශක්ති අවශ්‍යතා සැපයීම, භාණ්ඩ බෙදාහැරීම හා පෞද්ගලික අවශ්‍යතා මෙම ක්‍රියාකාරකම් අතර වේ
අවශ්‍යතා වලට ගැලපෙන පරිදි ප්‍රවාහන මාධ්‍ය සහ ජාල සංවර්ධනය නිරන්තර අභියෝගයකි
සංවර්ධන වන ආර්ථික ගමනාගමන අවශ්‍යතා සහ අවසානයේදී ගෝලීය ආර්ථිකය හා සම්බන්ධවීමට ප්‍රවාහන අවශ්‍ය වේ
ප්‍රවාහනය හා නාගරික භූගෝලීය විද්‍යාව ඉතා කිට්ටු සහ සම්බන්ධතාවයක් දක්වන අතර මෙයට හේතුව රිබන් සංවර්ධන සංකල්පය ප්‍රවාහනය හා නාගරිකරණ යන අධ්‍යයනය දෙකම සමඟ ඇති සම්බන්ධතාවයයි
මිනිසා ‍ලෝකයේ සංචාරය කිරීමට වඩ වඩාත් පෙළඹීමත් සමඟ ප්‍රවාහනය හා නාගරික ප්‍රදේශ අතර ඇති සම්බන්ධ ක්‍රමයෙන් වියැකී යමින් පවතී
ප්‍රවාහන භූගෝල විද්‍යාව යම් ප්‍රදේශයක් තුළ හෝ අතර, මිනිස් ක්‍රියාකාරිත්ව තුළින් ඇතිවන ප්‍රතිඵල මැනීමට ලක් කරයි
එමඟින් ගමනාගමනය ට ගතවන කාලය, භාවිතා කළ මාර්ගය, ප්‍රවාහන මාධ්‍ය, භාවිතා කළ සම්පත් හා ස්වභාවික පරිසරයට ප්‍රවාහන මාධ්‍ය මඟින් ඇතිවන බලපෑම වැනි කරුණු පිලිබඳ අවධානය යොමු කරයි
අවධානය යොමුවන වෙනත් අංශ වන්නේ භූ ලක්ෂණ,රථයේ ආරක්ෂිත භාවය හා තනිව හෝ කණ්ඩාමක් වශයෙන් යන ගමනකදී වැයවන ශක්තිය යන අංශ වේ
ප්‍රවාහනයේ අරමුණ වන්නේ මනුෂ්‍යා හෝ භෞතික වශයෙන් හෝ අවකාශයේ ඇති වන දුර, දේශපාලන සීමා, කාලය හා භූවිෂමතාවයන් වැනි බාධා මැඩ පැවැත්වීමයි
ප්‍රවාහනයේ විශේෂිත අරමුණ වන්නේ පුද්ගලයෙක් හෝ ද්‍රව්‍යයක් එක් තැනක සිට තවත් තැනකට චලනය වීමට ඇති අවශ්‍යතාව සඳහා ඇති ඉල්ලුමයි
සිදුවන ඕනෑම චලනයකදී භූවිෂමතා ලක්ෂණ සැලකිලිල්ට ගෙන ඒ අනුව පවතින ප්‍රවාහන මාධ්‍යයන් වියදමට උප‍යෝජ්‍යතාව හා අවකාශය අනුව ‍තෝරා ගත යුතුය
ප්‍රවාහනය 

ප්‍රාථමික ප්‍රවාහන මාධ්‍ය වන්නේ වාතය, රේල්, මහාමාර්ග හා ජලයයි මේ හැම මාධ්‍යකටම ඝර්ෂණය චලනයේ වේගයට ආරම්භය හා අවසාන ස්ථානය වැනි කරුණු මත ඒ ඒ මාධ්‍ය හා බැඳුණු වියදමක් ඇත
මහා පරිමාණයේ භාණ්ඩ ප්‍රවාහනය සඳහා සාමාන්‍ය නැව් යොදා ගනී
නැව මඟින් සාගර ප්‍රවාහනයේදී  භාණ්ඩ ප්‍රමාණයක් අඩු වියදමකින් ලෝකය පුරා ප්‍රවාහනය කළ හැක
ගමන් කාලය අඩුකර ගැනීමට හා සුවපහසුව හා ඉඩකඩ පිළිබඳ වැඩි සැලකිල්ලක් දක්වන පුද්ගලයන් බොහෝ විට භාවිතා කරන්නේ ගුවන් හෝ මහාමාර්ගයයි
නැව් සාමාන්‍යයෙන් යොදා ගන්නේ ජල මාර්ග වලින් පිහිටි ප්‍රදේශවල භාණ්ඩ ප්‍රවාහනය සඳහාය
ප්‍රවාහනයේ අත්‍යවශ්‍ය අංගය වන්නේ ප්‍රවාහන මාධ්‍යයයි
මෙයට හේතුව එහා මෙහා ගමන් කිරීම සිදුවන්නේ ප්‍රවාහන මාධ්‍යය හරහා වීමයි