Minuri/sinhala-corpus-wikipedia huggingface dataset:
අටසැට ලෙන්
දේවානම්පිය තිස්ස රජු, මිහිදු මහ රහතන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ භික්ෂූන් උදෙසා ලෙන් 68 ක් සකස් කොට පූජා කල බව මහා වංශයේ දැක්වෙයි
මෙම සෑම ලෙනකම පාහේ කටාරමට පහලින් පූර්ව බ්‍රාහ්මී ලේඛන දැකගත හැකි බැවින් මේවා ක්‍රි
යුගයට අයත් බැව් පැහැදිලි වේ
ව. 31-34 සමයේ කණිරජාණුතිස්ස රජ, තමන් ඝාතනයට සැළසුම් කල දුශ්ශීල මහණුන් 60 නමක් කනිර නම් ප්‍රපාතයට හෙලා දැමූ බව මහා වංශයේ විස්තර වේ
එම ප්‍රපාතය මෙම ලෙන් පිහිටා ඇති බෑවුම් සහිත ප්‍රදේශය බැව් විශ්වාස කෙරේ
පොකුණු
මිහින්තලා පුඡා භුමියේ පිහිටා ඇති මෙම පොකුණු අතර සිංහ පොකුණ, නාග පොකුණ, කළු දිය පොකුණ ප්‍රධාන තැනක් ගන්නා අතර තවත් අවශේෂ පොකුණු කිහිපයක් ද හමු වී ඇත
සිංහ පොකුණ
විනාශ වී ගිය ආරාමවලින් ගහණ ප්‍රදේශයේ සිංහ පොකුණ දක්නට ලැබේ සිංහ පොකුණ යයි ව්‍යවහාර වුවද එය පොකුණක් නොව සිංහ  මුඛයෙන් ජලය පිටවන දිය පිහිල්ලකි
කණ්ඨක චේතිය හා සන්නිපාත ශාලාව අසබඩ ජිවත් වු භික්ෂුන් වහන්සේලාගේ පැන් පහසුව පිණිස විශේෂයෙන් ස්නානය පිණිස යයි සිතිය හැකි මෙම දය පිහිල්ල සකස්කර ඇත්තේ පසු පාද දෙකින් සිට ගෙන සිටින ලෙස ගලින් නෙලන ලද ජිවමාන ප්‍රමාණයේ සිංහයකුගේ මුවින් ජලය පිටවන ආකාරයටය
කළු දිය පොකුණ

මෙය මිහින්තලයේ පිහිටි ප්‍රසිද්ධ පොකුණු වලින් එකකි
පොකුණෙහි ඇති ජලය කළු පාටට පෙනෙන බැවින් එයට කළු දිය පොකුණ යන නම ලැබී ඇත
එක් පොහෝ දිනක කළු බුද්ධරක්ඛිත හිමියන් කළු දිය පොකුණු සමීපයෙහි ඇති තිඹිරිය ගසක් යටට වී කාල කර්ම සුත්‍රය දේශනා කල බවට විශ්වාස කෙරේ
නාග පොකුණ
මහාවංශයේ මහින්දාගමන ප්‍රවෘත්තීන් අතර නාගචතුස්ක නම් වූ විලක් පිළිබඳව සඳහන් වේ
පසු කාලීනව පළමු අග්ගබෝධි රජු (ක්‍රි
ව. 575-608) විසින් නාග සොණ්ඩි පොකුණ කරවූ බවක්ද වංශ කතාව වාර්ථා කරයි
මින් පැවසෙන්නේ නාගචතුශ්ක නම් විල ස්වභාවික විල අග්ගබෝධි රජු විසින් වඩා විධිමත් පොකුණක් බවට වර්ධනය කල බවයි. වර්ෂා ජලයෙන් පෝෂණය වන බවට විශ්වාස කල හැකි මෙම පොකුණෙන් සිංහ පොකුණ, දාන ශාලාව ආදී ස්ථාන සඳහා අවැසි ජලය සැපයීමද, දෙෙනික භික්ෂු ජල වුවමනාව සැපිරීමද සිදුවී තිබේ
අම්බස්තලය දාගැබ පසුකර බටහිර දෙසට යනවිට මෙම නාග පොකුණ මුණ ගැසේ
භාහිර සබැඳි 
 
 මිහින්තලය හා බැඳුන සේයාරු 

මිහින්තලය
ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිහාසය
අනුරාධපුර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන
අනුරාධපුර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක
1896 වසරේදී ඉදිකරන ලද මෙම “වූලුන්ගැබා”  (Woolloongabba) කී‍්‍රඩාංගණය වඩාත් ප‍්‍රකට “ගැබා” යන නමිනි
එහි මුලින්ම ටෙස්ට් තරගයක් පවත්වා ඇත්තේ 1931 වසරේ ඔස්ටේ‍්‍රලියාවත් දකුණු අපි‍්‍රකාවත් අතරය
1960 වසරේ පවත්වන ලද එක්තරා අපූරු ටෙස්ට් තරගයක් නිසා “ගැබා” කී‍්‍රඩාංගණයේ නාමය කි‍්‍රකට් වංශ කතාවේ නොමියෙන ලෙස සටහන් වී තිබේ
මෙම ඓතිහාසික ටෙස්ට් තරගය පවත්වා ඇත්තේ 1960 වසරේ දෙසැම්බර් 9, 10, 12, 13 හා 14 යන දිනවල ඔස්ටේ‍්‍රලියාවත් බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් දූපත් කණ්ඩායමත් අතරය
කිසියම් ටෙස්ට් තරගයක කණ්ඩායම් දෙකේ ඉනිම හතරේ ලකුණු එකතුව සමාන වීමෙන් එම ලකුණු තත්ත්වයෙන් අවසන්වීම (Tied) ටෙස්ට් කි‍්‍රකට් ඉතිහාසයේ ඉතාමත් දුලබ සිදුවීමකි
ටෙස්ට් ඉතිහාසයේ මෙවැනි තරග පිළිබඳව වාර්තා වන්නේ කලාතුරකිනි
ඕස්ටේ‍්‍රලියාවත් බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් දූපත් කණ්ඩායමත් අතර “ගැබා” කී‍්‍රඩාංගණයේ පැවැති මෙම තරගය ඉතිහාසයට එක් වූයේ ලකුණු එකතුව සම වූ ලොව ප‍්‍රථම ටෙස්ට් තරගය ලෙසය
“ටයි” (Tied) ටෙස්ට් තරගය ලෙස ලෝ පසිඳු වූ මෙම අපූරු තරගයේ කතාන්තරය කෙටියෙන් මෙසේ සඳහන් කළ හැකිය
මුලින්ම පන්දුවට පහරදුන් බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් කණ්ඩායම සියලු දෙනාම දැවී ලකුණු 453 ක් ලබා ගත්තේය
ගාෆීල්ඩ් සෝබර්ස් හතරේ පහර 21 ක් සමඟ අගනා ලකුණු 132 ක් ලබා ගත්තේය
ඊට පිළිතුරු වශයෙන් ඕස්ටේ‍්‍රලියාව සිය පළමු ඉනිම සඳහා ලකුණු 505 ක් රැස් කළේය
ඔ’ නීල් ලකුණු 181 ක්ද, බොබ් සිම්සන් ලකුණු 92 ක් ද රැස් කළේය
බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් පිලට සිය දෙවැනි ඉනිමේදී ලබාගත හැකි වූයේ ලකුණු 284 ක් පමණි
ෆෑන්ක් වොරල් ලකුණු 65 ක්ද, රොහාන් කන්හායි ලකුණු 54 ක්ද ලබාගත් අතර, ඕස්ටේ‍්‍රලියා වෙනුවෙන් අනගි පන්දු යැවීමක යෙදුණු ඇලන් ඩේවිඩ්සන් ලකුණු 87 ට කඩුලු 6 ක් බිඳ හෙළීය
ඔහු පළමු ඉනිමේදීද ලකුණු 135 ට කඩුලු 5 ක් ලබා ගත්තේය
ජයග‍්‍රහණය සඳහා ඕස්ටේ‍්‍රලියානු පිලට පැය පහක කාලයකදී ලකුණු 233 ක් ලබාගත යුතු විය
ඕස්ටේ‍්‍රලියානු කණ්ඩායම අසරණ තත්ත්වයකට පත් කරමින් ලකුණු පුවරුවේ ලකුණු 92 ක් පමණක් සටහන්ව තිබියදී බොබ් සිම්සන්, නීල් හාර්වි, සී. සී. මැක්ඩොනලඩ්, ඕ’නීල්, ෆලැවෙල් මැකී යන ප‍්‍රබල පිතිකරුවෝ දැවී ගියහ
මේ අතර ඇලන් ඩේවිඩ්සන් හා රිචී බෙනෝ ඕස්ටේ‍්‍රලියානු පිලට නව ජීවයක් ලබාදෙමින් හත්වැනි කඩුල්ල වෙනුවෙන් ලකුණු 134 ක වටිනා සබඳතාවයක් පිහිටවූහ
රිචී බෙනෝ ලකුණු 52 ක්ද, ඇලන් ඩේවිඩ්සන් ලකුණු 80 ක්ද රැස් කළහ
ඩේවිඩ්සන් අවාසනාවන්ත ලෙස දැවී ගිය පසු රිචී බෙනෝට එක් වූයේ ග‍්‍රවුට්ය
ජයග‍්‍රහණය සඳහා තවත් අවශ්‍යව තිබුණේ ලකුණු 7 ක් පමණි
ග‍්‍රවුට් ඉක්මන් ලකුණක් කරා දිව ගියේය
අවසාන ඕවරය යැවීම බාර වූයේ එකළ ලොව සිටි වේගවත්ම හා බිහිසුණු පන්දු යවන්නකු ලෙස ප‍්‍රකට වූ වෙස්ලි හෝල්ය
එකල ඕවරයකට පන්දු 8 ක් ඇතුළත් විය
හෝල්ගේ ප‍්‍රථම පන්දුව ග‍්‍රවුට්ගේ පා ආවරණයේ පතිත වූ අතර එයට අතිරේක ලකුණක Leg Bye  ලැබිණි
දැන් ජයග‍්‍රහණය සඳහා තවත් අවශ්‍ය ලකුණු 5 ක් පමණි
හෝල්ගේ ඊළඟ පන්දුව බිහිසුණු බවුන්සරයකි
එය බෙතෝගේ පිත්තේ කොනක පතිත වී කඩුලු රකින ඇලෙක්සැන්ඩර් අතර පත් විය
තීරණාත්මක මොහොතක බෙනෝ ලකුණු 52 ට දැවී ගියේය
නවක පිතිකරුවා වූයේ මෙකිෆ්ය
ඔහු මුහුණ දුන් පළමු පන්දුවට ආරක්ෂාකාරී පහරක් එල්ල කළේය
ඊළඟ පන්දුව පා ආවරණයේ වැදී ගිය අතර, පිතිකරුවෝ එක් ලකුණක් සඳහා පැති මාරු කර ගත්හ
දැන් පන්දු හතරකදී ජයග‍්‍රහණය සඳහා ලකුණු 4 ක් ලබාගත යුතුය
වෙස්ලි හෝල් යළි දිව එයි
ග‍්‍රවුට් “ස්ක්වයර් ලෙග්” දෙසට පහරක් එල්ල කරමින් ලකුණක් කරා දිව යයි
දැන් ජයග‍්‍රහණය සඳහා ඕස්ටේ‍්‍රලියානු පිලට පන්දු තුනකදී ලකුණු තුනක් ලබාගත යුතුය
“ගැබා” කී‍්‍රඩාංගණයට රැස්ව සිටි හතළිස් දහසකට ආසන්න පෙ‍්‍ර්ක්ෂකයෝ මීයට පිම්බාක් මෙන් නිසල වී සිටිති
සියල්ලෝම කුමකින් කුමක් වේදෝයි ඇසිපිය නොහෙලා බලා සිටිති
ඊළඟ පන්දුවට මෙකිෆ් මිඩ් විකට් දෙසට වේගවත් පහරක් එල්ල කළේය
පිතිකරුවන් ලකුණු තුනක් ලබා ගැනීමට උත්සාහ කළත් කොන්රඩ් හන්ට් විදුලි වේගයෙන් පන්දුව රැකගෙන කඩුලු රකින ඇලෙක්සැන්ඩර් වෙත එල්ල කළ අතර ඔහු සාර්ථකව කඩුල්ල බිඳ දැමීමෙන් ග‍්‍රවුට් දැවී ගියේය
දැන් ලකුණු තත්ත්වය සම සමය
ජයග‍්‍රහණය සඳහා අවශ්‍ය එකම එක ලකුණක් පමණි
වෙස්ලි හෝල්ගේ ඕවරයේ තවත් පන්දු දෙකක් ඉතිරිව ඇත
මෙකිෆ්ට එක් වූ නවක පිතිකරුවා ක්ලයින්ය
“ස්ක්වයර් ලෙග්” දෙසට පහරනක් එල්ල කළ මෙකිෆ් ක්ලයින්ට එක් ලකුණක් කරා දිව එන ලෙස සංඥා කළේය
දෙදෙනා අතිශයින් තීරණාත්මක එක්් ලකුණ කරා දිව ගියද ජෝ සොලමන් මීටර් 20 ක පමණ දුරක සිට කෙළින්ම පන්දුව කඩුල්ල වෙත එල්ල කරමින් මෙකින් දුවද්දී දැවී යෑමට හසුකර ගත්තේය
තරගය ලකුණු මට්ටම සම සම වීමන් ජය පරාජයෙන් තොරව අවසන් විය
453+284=505+232=737

ටෙස්ට් ඉතිහාසයේ මෙවැනි අපූරු සම සම (Tied) ටෙස්ට් තරගයක් පිළිබඳව වාර්තා වූ ප‍්‍රථම අවස්ථාව එය විය
මෙය සිදුවූයේ ලොව ප‍්‍රථම අවස්ථාව එය විය
මෙය සිදුවූයේ ලොව ප‍්‍රථම ටෙස්ට් තරගය පවත්වා වසර අසූතුනකට පමණ පසුය
ටෙස්ට් ඉතිහාසය පුරා තරග 500 කටත් වැඩියෙන් පැවැත්වීමෙන් අනතුරුවය
එදා ඕස්ටේ‍්‍රලියාවට හෝ බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් පිලට ජය අත්වූයේ නම් එම තරගය මෙසේ ඉතිහාසයේ අමරණීය මතක සටහනක් බවට පත්වන්නේ නැත
ඌව පලාතේ අගනගරය වන බදුල්ල ශ්‍රි ලංකා‍වේ පිහිටා ඇත
මහනුවරට ගිණිකොණ දෙසින් පිහිටා ඇති බදුල්ල සිසාරා බදුලු ඔය විහිදී පවතී
මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර 680ක උසින් පිහිටි මෙය තේවතු වලින්ද වටවී පවතියි
මෙම නගරය නමුනුකුල කඳු වැටියෙන් වටවී පැවතීම විශේෂ ලක්ෂණයකි
නමුණුකුල කඳු වැටියේ මුදුන මුහුදු මට්ටමේ සිට මිටර 2016ක උසින් පවතියි
බ්‍රිතාන්‍යය අධිරාජ්‍යයවාදීන්ට යටත් වීමට පෙර මෙම නගරය පාලනය කරන ලද්දේ සිංහල රජවරැන් විසින්ය
‍ පසුව ‍මෙම නගරය බ්‍රිතාන්‍යය අධිරාජ්‍යයවාදීන්ගේ පාලන මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත් විය
බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් නිපදවන ලද උඩරට දුම්රිය මාර්ගය අවසන් වන්නේ මෙම නගරයෙනි
මෙහි අරමුණ වනුයේ කොළඹ ප්‍රදේශයට වැවිලි නිශ්පාදන ප්‍රවාහනය කිරීමයි
බදුල්ල සිට කොලඹ දෙසට මධ්‍යම කඳුකර බැවුමේ සිට කිලෝමිටර් 230ක දුර ප්‍රමාණයක් පවතියි
බදුල්ලේ සිට නුවර, කොළඹ, ගාල්ල දෙසට මාර්ග කිහිපයක් පවතියි
කොළඹ සිට බදුල්ලට රත්නපුර, බලන්ගොඩ, හපුතලේ, බණ්ඩාරවෙල සහ හාලිඇල හරහා ගමන්කල හැක
මෙම ගමන සදහා පැය 5-6 පමණ ගතවෙයි
නුවර සිට බදුල්ල දෙසට දිවෙන මාර්ග දෙකක් පවතියි
එම මාර්ග දෙක  වන්නේ රජමාවත හරහා හෝ නුවරඑළිය හරහායි
ගාල්ල සිට බදුල්ලට ගමන් කිරීම සදහා වඩාත් සුදුසුම මාර්ගය වන්නේ මාතර, හම්බන්තොට, වැල්ලවාය, දෙමෝදර සහ හාලිඇල හරහායි
බදුල්ල දෙසට දිවෙන සැම මාර්ගයක්ම දර්ශනීය වන අතර මනා භුගෝලීය වෙනසක්ද දැක ගත හැක
බදුල්ල සහ එහි අවට පිහිටි දෑ විදේශිකයන් සදහා මනා තෝතැන්නක් වෙයි
හෝටන්තැන්න ජාතික වනෝද්‍යානය සහ නකලස් කඳු වැටිය බදුල්ලේ සිට සැතපුම් කිහිපයක් දුරින් පිහිටා ඇත
සංචාරක ආකර්ෂණ
මුතියංගන රජ මහා විහාරය - ගෞතම බුදුන් වහන්සේ සිය බුද්ධත්වයෙන් අටවන වස වෙසක් පුන් පොහොය දා පන්සියයක් මහ රහතන් වහන්සේලා සමගින් කැළණියට වැඩම කල අවස්ථාවේ ඌවේ නමුණුකුලට අධිපති ඉන්දික දෙවියන්ගේ ආරාධනාව මත මෙහි වැඩම කරන ලදී
බෝගොඩ පැරණි විහාරය - බෝගොඩ පෞරාණික පන්සල සහ දාගැබ හාලිඇල නගරයට ආසන්නවද පිහිටා ඇත
දුන්හිඳ ඇල්ල - බදුල්ල නගරයේ කි
මි 5ක් පමණ දුරින් පිහිටි දුන්හිඳ දිය ඇල්ල ලංකාවේ ඇති සුන්දරතම දිය ඇලි වලින් එකකි
එහි උස අඩි 210 ක් පමණ වේ
බදුල්ල කතරගම දේවාලය - 17 වන සියවසේ මහනුවර යුගයේ රජකම් කල පළමුවන විමලධර්ම සූරිය රජ විසින් බදුල්ල නගර මධ්‍යයෙහි බදුල්ල කතරගම දේවාලය දේවාලය ඉදිකරනු ලැබූ තිබෙයි
බදුලු ටැම් ලිපිය - බදුල්ල නගර මධ්‍යයේ පිහිටි සෙනරත් පරණවිතාන මහජන පුස්තකාල භූමි පරිශ්‍රය තුල බදුලු ටැම් ලිපිය පිහිටුවා තිබේ
එය මෙරට සෙල්ලිපි අතර සුවිශේෂ තැනක් ලබා ගන්නා පුරාවස්තුවක් සේ සැළකේ.
බදුල්ල වෙලේකඩේ පැරණි වෙළඳපොළ - බදුල්ල මහ රෝහල අසල බදුල්ල වෙලේකඩේ පැරණි වෙළඳපොළ ගොඩනැගිල්ල ඉදිකොට තිබේ
1818 උඩරට ගිවිසු‍‍මෙන් පසුව ඉංග්‍රීසි ආණ්ඩුව මගින් බදුල්ල නගර‍යේ සාදන ලද ‍‍විශේෂ වෙළඳ මධ්‍යස්ථානය ‍ලෙස මෙය හඳුනාගෙන තිබේ
බදුල්ල ඔරලෝසු කණුව - බදුල්ල නගර මධ්‍යයේ වූ බදුල්ල ඔරලෝසු කණුව මෙරට පැරණිතම ඔරලෝසු කණු අතරින් එකකි
ජන සංඛ්‍යානය

ගැලරිය

සිතියම්
<li>බදුල්ල අවට සහ ශ්‍රි ලංකා සිතියම </li>

මූලාශ්‍ර 

ශ්‍රී ලංකාවේ නගර සහ ගම්මාන
බදුල්ල
අතීත රජරට රාජධානියේ අගනුවරකි
එවක මෙම නගරය විජයරාජපුර නම් විය
පොලොන්නරුව යන නාමය ලැබෙන්නේ රන්කොත්වෙහෙර ආශ්‍රිතව ඇති භික්ශූන්වහන්සේලාට පූජාකල ගෝපාලපබ්ත යන ප්‍රදේශයෙන්ය
එය බිහිවනුයේ පොලොං මැරීම පොලොන්නරුව බවට පත්වීමෙනි
ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි අගනුවරක් වන  ඵෙතිහාසික  පොළොන්නරුව  චෝල ආක්‍රමණිකයන් විසින් මුලින්ම අගනුවර කරගන්නා ලදී
1070 දී පමණ චෝල ආක්‍රමණිකයන් පලවා හැරීමෙන් පසු Iවන විජයබාහු රජ විසින් තම අගනුවර වශයෙන් තෝරා ගන්නා ලදී
මෙම කෙටි කාලීන චෝල යටත් විජිත සමයේදී පොළොන්නරු ප්‍රදේශය ජනනාතමංගලම් ලෙස හැදින්වූ බව සඳහන් වේ
පළමු විජයබාහූ රජුගෙන් පසු රජකමට පත්වන මහා පරාක්‍රමබාහු රජු පොළොන්නරු යුගයෙහි හමුවන සමෘද්ධිමත්ම රාජ්‍ය පාලකයා වශයෙන් සැලකේ.  පැරකුම් රජ සමය, පොළොන්නරුව රාජධානියෙහි ස්වර්ණමය  යුගය ලෙස හැදින්වෙන අතර එම කාලවකවානුව තුල ආර්ථික හා කෘෂිකාර්මික සමෘද්ධියක් රට තුල ඇති කිරීමට මහා පරාක්‍රමබාහු රජු  සමත් විය
අහසින් වැටෙන එකඳු දිය බිඳක් හෝ ප්‍රයෝජනයට නොගෙන මුහුදට නොයෙවිය යුතුය යන අධිෂ්ඨානයෙන් කටයුතු කල මහා පරාක්‍රමබාහු රජු  රටේ වාරිමාර්ග පද්ධතියේ ඉමහත් දියුණුවක් ඇතිකරමින් රජරට ප්‍රදේශයේ සශ්‍රීකත්වය සඳහා අවශ්‍ය කටයුතු සැලසීය
පැරකුම් රජු විසින් ඉදිකල සුවිසල් පරාක්‍රම සමුද්‍රය වාරිමාර්ග පද්ධතියේ දියුණුව උදෙසා ඔහු කල සේවය මැනවින් නිරූපණය කරන්නකි
මෙම යුගයේදී රට සාමකාමි හා ස්වයංපෝෂිත බවින් යුක්ත වූ අතර සහල් පවා මෙරටින් පිටරට යැවූ බව පොතපතෙහි සඳහන් ව ඇත
පැරකුම් රජුගෙන් පසුව පොළොන්නරුව රාජධානියෙහි රජකමට පත්වන නිශ්ශංක මල්ල රජ රාජ්‍ය පාලනයෙහිලා යම් සාර්ථකත්වයක් අත්කර ගන්නා නමුදු අනෙකුත් පාලකයන් හට එතරම් යහපත් රාජ්‍ය පාලනයක් දියත් කිරීමට නොහැකි වේ
මේ සදහා බලපාන ප්‍රධානතම කරුණ වන්නේ සිහසුන අත්පත් කර ගැනීමට එකිනෙකා අතර ඇතිවන ආරවුල්ය
මෙවන් තත්වයක් යටතේ 1214 දී පමණ කාලිංග මාඝ ආක්‍රමණය සිදුවන අතර පොළොන්නරුව රාජධානිය මුලුමනින්ම බිඳ වැටිමට මෙම ආක්‍රමණය හේතු වේ
ඉන් අනතුරුව ලංකාවේ  රාජධානිය බවට පත්වන්නේ දඹදෙණිය රාජධානියයි
වෙනත් නම් 

 විජයරාජපුර
 ජනනාථපුරම්

 පුලස්තිපුර

 ජනනාථ මංගලම්
 තාමන්කඩුව

පොළොන්නරු යූගයේ විසු රජවරු 

 Iවන විජයබාහු රජ
 I වන ජයබාහු රජු
 I වන වික්‍රමබාහු රජු
 II වන ගජබා රජු
 මහා පරාක්‍රමබාහු රජු
 II වන විජයබාහු රජු
 VI වන මිහිඳු රජු 
 නිශ්ශංක මල්ල රජ
 I වන වීරබාහු රජු
 II වන වික්‍රමබාහු රජු
 වෝඩගංග දේව රජු
 ලීලාවතී රැජින
 සහස්සමල්ල රජු
 කල්යාණවතී රැජින
 ධර්මාශෝක කුමරු
 අනිකංග රජු
 ලෝකේශ්වර රජු
 පරාක්‍රම පාණ්ඩ්‍ය රජු
 කාලිංග මාඝ
©gonaa raju

පොළොන්නරුවේ පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන්
 වෙෙජයන්ත ප්‍රාසාදය
 රැස්වීම් ශාලාව
 පොළොන්නරුව වටදාගෙය
 සඳකඩපහණ
 ථූපාරාම පිළිමගෙය
 නිශ්ශංක ලතා මණ්ඩපය
 අටදාගෙය
 ගල් පොත
 ගල් විහාරය
 දෙමළ මහා සෑය
 නෙලුම් පොකුණ
 සත්මහල් ප්‍රාසාදය
 හැටදාගේ
 ලංකාතිලක විහාරය
 රන්කොත් වෙහෙර
 භික්ෂූ රෝහල්
 පබලු වෙහෙර
 කිරි වෙහෙර
 පොත්ගුල් වෙහෙර
 තිවංක පිළිමගෙය
 ආළාහණ පිරිවෙන
 පොළොන්නරුව ශිව දේවාලය
 කුමාර පොකුණ

ශ්‍රි ලංකා‍‍වෙ උතුරු මැද පලාතේ පොළොන්නරැව දිස්ත්‍රික්කය තුල කොළඹින් කි
මි 216 ක් දුරින් මහවැලි මිටියාවතේ තැනිතලා භුමි භාගයක පිහිටි පොළොන්නරුව වු කලි වර්තමාන දිස්ත්‍රික්කයේ ප්‍රධාන නගරයයි
පොළොන්නරු නගරයේ විශාලත්වය හෙක්ටර්යර් 122 කට ආසන්නය
අනුරාධපුර රාජධානිය බිද වැටිමෙන් අනතුරුව ශ්‍රි ලංකාවෙ අගනගරය වුයේ පොළොන්නරුවයි. අනුරාධපුරය වනසා දමා සිංහල රජ පරපුරට තිබු රාජ්‍යයත්වය පවා අහිමි කිරිමට පොළොන්නරු සමයේදි විදේශ ආක්‍රමණිකමයෝ සමත් වුහ
සියවස් පහලොවකට ආසන්න කාලයක් ශ්‍රි ලංකාවෙ අගනුවර වශයෙන් පැවති අනුරාධපුරය හා සසදන විට පොළොන්නරුව අගනුවර වශයෙන් පැවතියෙ ඉතාකෙටි කාල පරිචිඡේදයකි
එය ශතවර්ෂ දෙකකට සිමාවෙයි
එනමුත් අසිරිමත් වන්නේ එය නොව, අනුරාධපුරයේ නෂ්ඨාව ශේෂ සමග පොළොන්නරු නටබුන් සසදන විට විස්මය දෙගුන තෙගුන වෙයි
පොළොන්නරුව යන ග්‍රාම නාමය සම්භාවය ලබා ඇත්තේ "පුලස්ති නගර යන සංස්කෘත නාමයෙන් බවට විස්වාසයක් පවති
පොළොන්නරුව යන්නට කදවුරු නුවර, ජනනාථ මංගලම් පුර, රාජරාජ පුරය, පුලනරි, විජයරාජපුරම්, කාලිංගරාජපුරය යන විවිධ නම් විවිධ මුලාශ්‍ර වල භාවිතා කර ඇත
පොලොන්නරුව පෞරාණික නගරයේ නටඹුන්

පොළොන්නරුව පෞරාණික නගරය‎ මූලික වශයෙන් ප්‍රධාන කොටස් කිහිපයකට බෙදී පවතී
ඇතුල් නගරය
පොළොන්නරුව පැරණි නගරයේ කේන්ද්‍රස්ථානය ලෙස ඇතුලු නුවර සැළකේ. ගඩොලින් නිර්මිත ප්‍රාකාරයකින් වටවූ, හෙක්ටයාර 8.6 ක පමණ ආයත චතුරස්‍රාකාර භූමියක් මීට අයත් වේ
රාජමාළිගාව, රාජ සභාව, හා තවත් ගොඩනැගිලි රැසක අවශේෂ මෙම කලාපය තුල පිහිටයි
වෙෙජයන්ත ප්‍රාසාදය

රාජ සභා මණ්ඩපය

කුමාර පොකුණ
පරාක්‍රමබාහු රජුගේ නන්දන උයන නම් වූ මෙම පොකුණ ඇතුළු නුවර නැගෙනහිර ප්‍රාකාරයට පිටත ගිණිකොණ දෙසින් පරාක්‍රම සමුද්‍රයෙන් ජලය ලබා ගත හැකි පහසු ස්ථානයක පිහිටා ඇත
සම හතරැස් හැඩයෙන් යුක්ත මෙම පොකුණ මධ්‍යයෙහි වෘත්තාකාර පද්මයකි
දළදා මළුව
උස්වූ චතුරස්‍රාකාර භූමියක් තුල දළදා වහන්සේ වැඩ සිටි මාළිගාව ඉදිකොට තිබීම නිසා මෙම කලාපය දළදා මළුව ලෙස හඳුන්වයි.

අටදාගෙය
මෙය පළමු විජයබා රජු විසින් ඉදි කරවන ලද දළදා මැදූරයි
දෙමහල් ගොඩනැගිල්ලක් වූ මෙහි ඉහළ මාලයෙහි දන්ත ධාතූන් වහන්සේත් පාත්‍ර ධාතූන් වහන්සේත් තැන්පත් කොට ඇත
මෙම මාලිගාව දිගින් අඩ් 70ක් සහ පළලින් අඩි 45ක් වේ
හැටදාගෙය
මෙය නිශ්ශංකමල්ල රජු විසින් ඉදිකරවන ලද මහල් දෙකකින් යුත් දළදා මැදූරයි
පැය හැටකින් සෑදූ හෙයින් හැටදාගෙය වී යැයි කියති
ගොඩනැගිල්ල මෙන්ම වටා ඇති ප්‍රාකාරයද ගලින්ම නිම කොට ඇත
ඉහත මාලය නිම කිරීමේ දී දැව  භාවිතා කරන්නට ඇතැයි සිතිය හැකැ
මෙහි පිවිසෙන පියගැට පෙළ අසළ පුන් කලස් තැබීම මෙහි ඇති විශේෂත්වයයි
මෙය දිගින් අඩි 120ක් ද පළලින් අඩි 90ක් ද වේ
වටදාගෙය

ගල්පොත ලිපිය
නිශ්ශංකමල්ල රජු විසින් කරවන ලද මෙම සෙල්ලිපිය හැටදා ගෙයට දකුණු දිසාවෙන් පිහිටා ඇත
මෙය පොතක් මෙන් පිටු වෙන් කර ඇති ආකාරය දක්නට පිළිවන
සෙල්ලිපියෙහි ඉදිරිපස හංස පේළියකින්ද ඇත් රූ දෙකකින් ආවරණය කරගත් ලක්ෂ්මී දෙවඟන පෙන්වා ඇත්තේ වාසනාවේ සංකේතය ලෙසිනි
නිශ්ශංකමල්ල රජු විසින් ඉදි කරවන ලද සියළු රාජ්‍යමය කාර්යයන් මෙහි සඳහන් වේ
මෙම ගල සෑගිරියෙහි සිට මෙහි ගෙනා බව සඳහන් වේ
ලංකාවේ හමුවන විශාලම සෙල්ලිපිය වන මෙය දිගින් අඩි 27 අඟල් 10 ක්ද පළලින් අඩි 4 අඟල් 6 ක්ද වේ

සත්මහල්  ප්‍රාසාදය
ගඩොලින් ඉදි කොට ඇති මෙම දූර්ලභගණයේ ස්මාරකය සත්මහල් ප්‍රාසාදය නම් වේ
මෙය ක්‍රමයෙන් ඉහලට යනවිට කුඩා වන සේ නිමවා ඇත
ඉහලට නැගීම සඳහා කළ පියගැට පෙළකි
සතර දිසාවෙහි ආරුක්කු සහිත වූ දොරටු සතරකි
මෙහි එක පැත්තක දිග අඩ් 35ක් පමණ වේ
ථූපාරාමය පිළිමගෙය
මෙම පිළිම ගෙය ඉදිකරවන ලද්දේ 1වන විජයබාහු රජු විසින් යැයි මතයක් පවතී
දළදා මළුවෙහි වම් කෙළවරේ මෙම විහාරය පිහිටා ඇත
මෙහි වහලය නිම කොට ඇත්තේ ගඩොලින්මය
විහාරය ඇතුලත හුණුගලින් නිමකළ බුද්ධ ප්‍රතිමා 8ක් දක්නට ඇත
මෙම විහාරයෙහි දිග අඩි 84 අඟල් 6ක්ද පළල අඩි 56 අඟල් 2ක්ද වේ
නිශ්ශංක ලතා මණ්ඩපය
දිගින් අඩි 34 අගල් 8ක් ද පළලින් අඩි 28 අගල් 8ක් ද වූ මෙම මන්දිරය නිශ්ශංකමල්ල රජු විසින් කරවන ලද්දේ පිරිත් ශ්‍රවණය සඳහා යැයි කියැවේ
ගලින් කළ මණ්ඩපය මැද කුඩා දාගැබකි
මෙහි පිවිසෙන දොරටුව පියස්සකින් යුක්තය
පිටත නගරය

ආලාහණ පිරිවෙන
ආලාහණ පිරිවෙන පොළොන්නරුවේ පිහිටි විශාලතම ආරාම සංකීර්ණය සේ සැළකේ. එය රන්කොත් වෙහෙර සිට ගල් විහාරය දක්වා වූ හෙක්ටයාර 35 ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක විසිර පවතී
පිරිවෙණ මහා පරාක්‍රමබාහු රජු විසින් පිහිටුවනු ලැබූවකි
රංකොත් වෙහෙර
ආළාහන පිරිවෙණ නම් වු කොටසෙහි හමුවන විශාලම දා ගැබයි
නිශ්ශංකමල්ල රජුගේ නිර්මාණයක් ලෙස මෙය ප්‍රසිද්ධය
නිශ්ශංකමල්ල රජු මෙයට තැබු නම රුවන්වැලි සෑයයි
හතර දිසාවෙන් වාහල්කඩ සතරක් හා ඒ අතර පිළිම ගෙවල් ඉදිකොට ඇති අයුරු මෙහි දක්නට ඇත
මෙම දාගැබ අඩි 180ක් පමණ උස් වන අතර අඩි 550ක් පමණ වටප්‍රමාණයකින් යුක්ත වේ
බද්ධසීමා ප්‍රාසාදය

ලංකාතිලක පිළිමගෙය
පරාක්‍රමබාහු රජු විසින් කරවන ලද මෙම විහාරය ලක්බිමෙහි තිලකයක් බඳූ වූ හෙයින් ලංකාතිලක වූ බව සඳහන් වේ
පොළොන්නරුවෙහි ඇති විශාලම ගොඩනැගිල්ල මෙය බව කියැවේ
මෙහි බිත්ති අඩි 55ක් පමණ උසකින් යුක්තය
නොයෙක් රූපයන්ගෙන් බිත්ති අලංකාර කොට තිබි ඇත
ඇතුzවන දොරටුව කොරවක් ගලින් හා මුරගල් වලින් සමන්විතය
මෙම විහාරය දිගින් අඩි 124ක් පමණ ද පළලින් අඩි 66ක් පමණද වේ
කිරි වෙහෙර
ලංකාතිලක විහාරයට යාබදව ඇති කිරිවෙහෙර පරාක්‍රමබාහු රජුගේ සුබද්‍රා නම් බිසව සිහිවීම පිණිස සාදවන ලද බව සඳහන් වෙි
සතර දිසානුගතව කුඩා වාහල්කඩ හතරක් ද ඒ අතර කුඩා පිළිම ගෙවල් ද දාගැබ වටා දක්නට ලැබේ
මෙම දාගැබ උසින් අඩි 80ක් පමණ ද විශ්කම්භය අඩි 88ක් පමණ ද වේ
සුභද්‍රා බිසව විසින්ම කරවන ලද බවටද මතයක් තිබෙයි
වෙනත්

පබළු වෙහෙර
දළදා මළුව පසුකර ඉදිරියට ගමන් කරන විට මෙය හමුවේ
පරාක්‍රමබාහු රජුගේ රූපවතී බිසව සිහිවීම පිනිස මෙය කරවන ලද බව සඳහන් වෙි
පබළු වලින් දාගැබ සරසා තිඛෙන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි නිසාත් පබළු විශාල ප්‍රමාණයක් මෙම පෙදෙසින් සොයා ගැනීමට හැකි වූ නිසාත් ඉහත නාමය සෑදෙන්නට ඇත
දාගැඛෙහි කොත වෙනුවට තිබී ඇත්තේ ඡත්‍රයකි
තිවංක පිළිමගෙය
විහාරයෙහි ඇති බුද්ධ ප්‍රතිමා ස්ථාන තුනකින් නැමි ඇති නිසා මෙම නාමය යෙදී ඇත
මෙහි බිත්ති සහ වහලය ගඩොලින්ම සාදා තිබු බව පෙනේ
විහාරයෙහි ඇතුළත බිත්ති සම්පූර්ණයෙන් ච්ත්‍ර ඇඳ ඇත
පිටත බිත්ති දේව විමන් වලින් සරසා ඇත
පොත්ගුල් වෙහෙර
පොත්ගුල් වෙහෙර පරාක්‍ර්‍රමබාහු රජු විසින් ඉදි කොට ඇති අතර මහල් හතරකින් යුක්තය
මෙම වෙහෙර හමු වන්නේ පරාක්‍රම සමුද්‍රයෙහි වැව් බැම්ම ඔස්සේ කලහගල දෙසට මද දුරක් ගමන් කළ විටය
මෙම ස්ථානය දහම් පොත්පත් තැන්පත් කළ ස්ථානයක් ලෙසත් සමහරුන් මත පල කරති
පරාක්‍රම සමුද්‍රය
ලංකාවේ පැරණි වාරිකර්මාන්ත අතර පරාක්‍රමබාහු රජු විසින් ඉදි කරවන ලද පරාක්‍රම සමුද්‍රයට හිමි වන්නේ වැදගත් ස්ථානයකි
කුඩා වැව් පහක් එක් කොට මේ වැව නිමවා ඇත
මෙහි වර්තමාන වැව් බැමිම දිගින් සැතපුමි අට හමාරක් වන අතර වැව් කණ්ඩ්යෙහි උස අඩ් 40කි
අක්කර අඩ් 80000 ජලය රදා පවතින මෙම ජලාශයට යට වී ඇති බිම් ප්‍රමාණය අක්කර 5350කි
අනෙකුත් ඉදිකිරීම්

මුරගල
මුරගල ලෙස හඳූන්වන්නේ පූජනීය ගොඩනැගිලි දොරටුවල පඩිපෙළ දෙපස කොරවක් ගලෙහි කෙළවර සහ සඳකඩපහණ දෙපස ඇති අංගයයි
අනුරාධපුර යුගයේ සිට මහනුවර යුගය දක්වා වු රාජ සමයන් තුළ විවිධ තේමාවන් ඔස්සේ මුරගල් නිර්මාණය වී ඇත
පොළොන්නරුවෙහි පූජනීය ගොඩනැගිලි දොරටු අසල සහ කෞතුකාගාරයෙහි ඇතුළුව  මුරගල් 54ක් පමණ දක්නට ලැඛෙන අතර දැනට ඉතා කලාත්මක නාගරාජ මුරගල පිහිටා අත්තේ වටදාගෙය නම් වූ පූජනීය ගොඩනැගිල්ලෙහි නැගෙනහිර දොරටුව දෙපසය
සඳකඩපහණ
සඳකඩපහණ පැරණි ගොඩනැගිලි, දොරටු පාමුල, පියගැටපෙළ පාමුල හමුවන අර්ධ වෘත්තාකාර  කලාත්මක අංගයකි
සඳකඩපහණ සඳහා බහුලවම යොදාගෙන ඇති සංකේත වනුයේ ඇතා, අශ්වයා, සිංහයා, ගවයා, හංසයා සහ උද්භිද මෝස්තර අතර පද්මය, බිනරමල,හා ලියවැලයි
ළොන්නරුවෙහි පූජනීය ගොඩනැගිලි ආශි්‍රතව සඳකඩපහණ් 42ක් පමණ හමුවී ඇති අතර මේවායෙහි විවිධ වෙනස්කම් දක්නට ලැබේ
පොළොන්නරු යුගයේදී අතැම් සඳකඩ පහන් වලින් ගවයාගේ සංකේතය ඉවත් කොට ඇත්තේ හින්දූ බලපෑම් නිසාය
කොරවක්ගල
පූජනීය හා ඇතැම් පැරණි ගොඩනැගිලි දොරටු පියගැටපෙළ දෙපස කළ බැමි කොරවක්ගල ලෙස හඳූන්වයි. මෙම අංගය මුල් කාලීනව උපයෝගි කරගෙන ඇත්තේ පියගැටපෙළ නැගීම සඳහා වූ අත්වැල ලෙසයි
කොරවක්ගල සඳහා මකර රුවක් යොදා ගැනීම එහි කලාත්මක බව වැඩි කරයි
මෙය එකම ගලකින් නිර්මාණය කර ඇත
පොළොන්නරුවෙහි පැරණි නගරය ආශි්‍රතව විවිධ කලා නිර්මාණයන්ගෙන් යුත් කොරවක්ගල් 47ක් පමණ දැනට සොයාගෙන ඇත
පොළොන්නරුව පිහිටිමේ වැදගත්කම 

අනුරාධපුරය අගනුවර කරගත් පාලකයන්ට උපකාරක නගරයක්,යුද්ධමය වශයෙන් ආරක්ෂිත කලාපයක් සහ සේනා සංවිධානය කොට කදවුරු පිහිටුවිමට සුදුසු පෙදෙසක් ලෙස
 අනුරාධපුරය හා රෝහන දේශය අතර ගමනාගමනය සිදුවු සංදිස්ථානයක් ලෙස
 ආරක්ෂිත මෙන්ම ස්වයං පෝෂිත වු බලකොටු පෙදෙසක් ලෙස විදහා දැක්විය හැකිය
පොළොන්නරුව රාජධානිය ක්‍රැර ලෙසත් සාහසික ලෙසත් විනාශ කරනු ලැබුවේ කාලිංඝ මාඝ විසිනි
මේ පාලක පාලිකාවන් සියලු ගේම යහපත් හෝ අයහපත් පාලන තන්ත්‍රයෙහි මතකයන් පොළොන්නරු පුරය හා තදාසන්න ප්‍රදේශවල ඉතිරිව ඇතත් වඩාත් වැදගත් ‍‍‍ඓතිහාසික මෙහෙවරක් කල රජුන් දෙදෙනා වන්නේ චෝලයින්ගෙන් රට මුදවාගත් පළමුවන විජයබාහු රජ සහ භේද භින්නවු අභ්‍යන්තර දේශපාලනය ජය ගෙන රට ඵක්සේසත් කල මහා පරාක්‍රමබාහු රජතුමා ය
ඓතිහාසික ල් නුවර
 පිට නුවර
 පි‍ට නුවරින් පිට පෙදෙස් (උප නගර,ජනාවාස,‍ගොවිබිම්)

ගොවි පවුල් වලට සහ ගොවි බිම් අක්කර 20000 කට පමන ජලය සපයම්න් හෙක්ටාර 2500 කට ආසන්න භුමි ප්‍රමානයක් වසාගත් පරාක්‍රම සමුද්‍රය අතීතයේදිත් පොළොන්නරු නගරයේ බටහිර සිමාවේ දිගින් විශාල ප්‍රදේශයක‍ට දිග අගුලක ආරක්ෂාව,ශක්තිමත් ප්‍රකාරයක ආරක්ෂාව ලබාදි ඇත
ස්වකීය තේජසට සහ රාජ්්‍යත්වයට ගැලපෙන ලෙසින් මහල් හතකින් යුත් මාලිගයක් දිව්‍ය මාලිගයක් බදුවු වෛජසන්න ප්‍රසාදය හෙවත් සත්මහල් ප්‍රසාදය අද දක්නට ඇත්තේ මහල් තුනක නටබුන් පමනි
මුළු මාලිගා සංකීර්නය කාමර 16 කින් යුක්ත වි ඇත
පොළොන්නරුව තුල පවත්නාවු තවත් සුවිශේෂත්වය‍ක් වන්නේ එහි පවත්නා ද්විතික සංස්කෘතික ලක්ෂනයි
බෞද්ධ ගෘහ නිර්මාණ, ශිල්පයන්, බෞද්ධ කලාවන්, හින්දු ගෟහ නිර්මාණ ශිල්පයන් හින්දු කලාවන් පොළොන්නරුවේ නටබුන් අතර විශේෂ කොට හදුනා ගත හැකිය
හින්දු සංස්කෟතිය ගැන සදහන් කරන විට මතකයට නැගෙන තවත් කරුනක් ඇත
එනම් සොලීන් පොළොන්නරුවෙන් නෙරපා යලි මෙරට නිදහස් කරගත් සිංහල රජවරු කිසිවකු මේ හින්දු ආගමික ස්ථාන විනාශ නොකල බවයි. මේ විස්මිත නගරයේ මෑතකදි කරන ලද කැණීම් මගින් සොයාගෙන ඇති පුරාවස්තු රාශියක් පරාක්‍රම සමුද්‍රයේ බැම්ම පාමුල ඉදි කරවා ඇති නව කෞතුකාගාරයේ ප්‍රදර්ශනයට තබා ඇත
පොළොන්නරු දිස්ත්‍රික්කයෙහි පිහිටි අනෙකුත් පෞරාණික ස්ථාන

 දිඹුලාගල
 මැදිරිගිරිය
 නාමල් පොකුණ
 සිළුමිණ සෑය
 මාදුරු ඔය
 තොප්පිගල
 කලහගල
 ඇලහැර
 ගිරිතලේ

වත්මන් පසුබිම
මෙම නගරයට හා මහා මාර්‍ගයට කිලෝමීටර 6ක පමණ දූරකින් පිහිටා ඇති රාජ්‍ය ආයතන පවතින ප්‍රදේශය නවනගරය ලෙස හැදින්වෙන අතර එහි දිස්ත්‍රිකයේ විශාලතම පාසැල වනපොළොන්නරුව රාජකීය මධ්‍ය මහා විද්‍යාලය පිහිටා ඇත
උතුර මැද පලාතේ දෙවන විශාලතම නගරය වන පොළොන්නරුව දිවයිනේ පිරිසිදු හා සුන්දර නගරයක් ලෙස ප්‍රසිද්ධියක් උසුලයි
පොලොන්නරු නගරය වර්තාමනයේ
හරිත වර්ණයෙන් යුත් වටපිටාව, දුටුවන් මවිත කරවන සුලු ථෙතිහාසික ඉදිකිරීම්, සුවිසල් පැරකුම් සමුදුර, ආකර්ශනීය සංචාරක හෝටල හා මෙහි වෙසෙන ජනයාගේ ආගන්තුක සත්කාරයන් නිතැතින්ම දෙස් විදෙස් සංචාරකයන් ආකර්ශනය කර ගැනීමට සමත් වෙයි
මෑතක සිට මෙම ප්‍රදේශයේ යම් දේශගුණික විපර්යාසයන් නිරීක්ෂණය කල හැකි වෙයි
ථෙතිහාසික දත්ත වලට අනුව පොළොන්නරුව නිවර්තන කලාපීය දේශගුණයකින් යුක්ත වූ අතර දෙසැම්බර් හා ජනවාරි මාස වලදී යම් වර්ෂාපතනයක් ලබයි
එහෙත් පසුගිය අවුරුදු කිහිපය තුල ලැබෙන වර්ෂාපතනයෙහි සැලකිය යුතු වර්ධනයක් නිරීක්ෂණය කලහැකි වෙයි
මෙම තත්වය මෙහි වෙසෙන ජනයාගේ විස්මයට හේතු වුවද විදෙස් සංචාරකයන්ගේ නම් එය මහත් සතුටට හේතුවකි
නමුත් ඇතැම් අවස්ථාවලදී වී ගොවීන් මෙම දැඩි වර්ෂාපතනයෙන් පීඩා විඳනු දක්නට ලැබේ
මේවාද බලන්න
 පොළොන්නරුව
 පොළොන්නරු යුගය
 සිංහලේ රාජාවලිය

බාහිර සබැඳුම්
 Lankadeepa
Urumaya 

පුරාණ අගනගර -ශ්‍රී ලංකා
පොළොන්නරුව
පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක
එය හදුනාගැනීමට පදනම වී ඇත්තේ පුරාතන දේශගවේශකයන්‍ අතර භාවිතා වූ උපදේශන පොත් කිහිපයකි
පසුකාලීන ලැයිස්තුවල මධයතන යුගයේ මෙන්ම පසුකාලීන ස්ථානද අන්තර්ගතව ඇත
පුදුම හත 

හෙරඩෝටස් යන ඉතිහාසඥයා සහ සියරන්හි කැලිමෙකස් යන ශිෂයත්වලාභියා විසින් මුල්ම පුදුම හතෙහි ලැයිස්තුව ඇලෙක්සැන්ඩියා කෞතුකාගාරයේදී ලියා එලිදක්වන ලදී
ඵම මුලික සංස්කරණ ලැයිස්තුව සීඩ්න් හි ඇන්ටිපේටර් විසින් ක්‍රි
140 දී පමණ කවියට නගා ඇත
මම මාගේ දෑස් අශ්ව කරත්ත සඳහා මාර්ගයක් වන බැබිලෝනියාවේ විශාල තාප්පය වෙතද ඇල්පීයස් විසින්කරනු ලැබූ සියුස් ප‍්‍රතිමාව වෙතද එල්Đĉලෙන උයන් වෙතද රෝඩ්ස් හි කොලෝසස් ප‍්‍රතිමාව‚උස් පිරමිඩ සහ මොසලෝනස් ගේ අති දැවැන්ත සොහොන් කොත වෙතද යොමු කළමි
නමුත් මම අහස උසට දිවෙන ආටිමීස් දේවාලය දුටුවිට අනෙක් පුදුමයන්ගේ දීප්තිය නැතිවිය
-ඇන්ටිපේටර්, Greek Anthology IX
58

පසුකාලීනව විවිධ මාතෘකා යටතේ එකිනෙකට වෙනස් ලැයිස්තු පිළියෙලවී ඇත
උදාහරණයක් ලෙස බයිසැන්තියමේ ෆීලෝ නැමැත්තා පිලියෙල කල "De septem orbis spactaculis" දැක්විය හැක
එම ලැයිස්තු පිළියෙලකර ඇත්තේ ක්‍රි
ව. 5 වන සියවසේදී පමණ වූවත් කතුවරයා කොලෝසස් ප‍්‍රතිමාව විස්තර කරනුයේ එවකටත් පවතින පරිද්දෙනි
ඉහත නිර්මාණ ග්‍රීක වර්ගීකරණය අනුව හඳුන්වා ඇත්තේ පුදුමයන් ලෙස නොව "අනිවාර්යයෙන්ම නැරඹිය යුතු" ස්ථාන වශයෙනි
මෙම ලයිස්තුව පිළියෙල වී ඇත්තේ මධයකාලීන යුගයේ වන අතර එම කාලයේදී ඉහත ස්ථාන බොහොමයක් දක්නට නොලැබී ඇත
තවද එම ලෑයිස්තු බොහොමයක් සඳහා පදනම් වී ඇත්තේ ග්‍රීක ලේඛන බැවින් ඒවායේ අඩංගු වන්නේ ග්‍රීකයන් දැන සිටි සහ නරඹා තිබුණු ස්ථාන පිළිබඳ පමණි
ඇන්ටිපේටර්ගේ මුල්ම ලැයිස්තුවේදී ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවේ ප‍්‍රදීපාගාරය වෙනුවට ඉෆ්තාර් ගේට්ටුව සටහන්ව ඇත
ව.6 වන සියවස වන තෙක් ඉහත ලැයිස්තුව භාවිතාවී නොමැත
ඉහත ස්ථාන අතරින් වර්තමානයේ දක්නට ලැබෙන්නේ ගීසාහි මහා පිරමීඩය පමණි
එල්ලෙන උයනක් පැවති බව සනාථ කරන සාක්ෂි පවා තවම හමුවී නැත
අනෙකුත් ස්ථාන පැවති බවට ලේඛන සාක්ෂි දරයි
සීයුස් ප‍්‍රතිමාව හා ආටිමීස් දේවාලය ගින්නෙන් විනාශවී ඇත
කොලෝසස් ප‍්‍රතිමාව, ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාහි ප‍්‍රදීපාගාරය හා මොසලෝනස් ගේ සොහොන් කොත භූමිකම්පාවකින් විනාශවී ඇත
සමාජය
පුරාතන ලෝකයේ පුදුම හත
ගොවියා යනු කෘෂිකර්මාන්තයේ යෙදී සිටින අයෙකි
ජීවියාට අවශ්‍ය කෑම සහ බීම ඔහු විසින් ලබා 
දෙනවා
ශිෂ්ඨාචාරයේ උදාවීම සමගම මනුෂ්‍යාගේ ප්‍රධාන ජීවන රටාව වුයේ මෙයයි
ගොවියාගේ අර්ථ දැක්වීම 
ගොවියා යන වචනය  භාවිතා වනුයේ කෙටිකාලීන සහ මධ්‍ය කාලීන බෝග ක්‍රියාකාරීව වවන පුද්ගලයායි
වී, පලතුරු, සහ එළවළු ලංකාවේ ගොවීන් විසින් වගාකරයි
පහත සඳහන් යෙදුම් වලින් ගොවියා  වෙන්කර හඳුනා ගැනීම වර්තමානයේ නිවැරදිව සිදු නොවේ
ඉංග්‍රීසි Farmer වචනය ගොවියා වචනයේ ඍජු පරිවර්ථනය සේ වරදවා වටහාගැනීම මෙයට හේතුවයි. 

 වැවිලිකරු 
 වගා කම්කරු 
 සත්ත්‍ව පාලක 
 
මොවුන් අමුද්‍රව්‍ය කෙසේ හෝ කාර්මික දේ සදහා යොදයි
ඒ කෙසේද යත් මධ්‍යසාරිය පාන සදහා ධාන්‍ය වර්ගද සතුන්ගේ හම් පදම් කල නම් සදහාද බඩ ඉරිගු,ප්ලාස්ටික් හා ඉන්ධන සදහාද ලොම් සහ හන නුල් සහ රෙදි සෑදීමටද භාවිතා කරයි
තවද ගොවියා විසින් කිරි මස් හෝ තවත් දේ සදහා සතුන් ඇතිකරනු ලබයි
තවද බීජ කුඩා ප්‍රමාණ විකිණීමෙන් මුදල් ලබා ගනී
ගොවියා පොරොන්දු වී සිටිනවා ස්වාභාව ධර්මය වර්ධනය (හානි නොවන) දේ සාදන ලෙස
ගොවියා නියලී සිටිනවා අශ්වයින් හෝ මහා පරිමාණ ගවයින් හෝ බැටලුවන් මසට ඇතිකර පුරුදු පරිදි ඔවුන් විශාල ගොවිපලවලට,ගව බිම් බැටලු බිම්,හෝ විශාල වශයෙන් සත්තු ඇතිකරන්නන් වෙත යොමු කරයි
ස්වාමියාට හීලෑ වු සතුන් ඇතිකරන ගොවින් සදහා විශේෂ වචන භාවිතා කරයි
උදාහරණ ලෙස ර්‍එඩේරාම ලෙස
බැටලුවන් බලා ගන්නා ගොවියාටද ර්‍අජජාලම ලෙස එලුවන් බලා ගන්නා ගොවියාටද කියනු ලැබේ
තවද ර්‍කිරි පෙට්ටියම ලෙස කරි නිශ්පාදනය කරන ස්ථානයට කියනු ලැබේ
ර්‍කුකුලු ගොවියා ම අවධානය යොමු කරන්නේ කුකුලු පැටවුන් ,කුලුකුම්, හීලෑ වු තාරාවන්ගේ බිත්තර ලබා ගැනීම සහ ඔවුන් බෝ කිරීමයි
විවිධ එළවලු වෙළද පොළට යවන ගොවියා ර්‍ට්‍රක් ගොවියාම හෝ ර්‍වෙළද ගොවියාම ලෙස කියනු ලැබේ
මෙම ජේදයේ සදහන් වන පරිදි දියුනු වෙමින් පවතින හෝ අනෙක් කාර්මික දියුනුව ඇති රටවල් වල බොහෝ පාරිභෝග කෘෂිකර්මයක් පවතී
කාබනික ගොවිතැන් ක්‍රියාවලියේ යෙදී සිටින ගොවියන් බෝග ඹාරු ක්‍රමය හෝ වෙනත් ක්‍රම ඔවුන්ගේ ඵලදාව වැඩි කිරීමට යොදා ගනී
දියුනු වෙමින් පවතින රටවල ඉහත ක්‍රම උපයෝගි කර ගනිමින් බිම් මත ඇති කුඩා වලවල් සදහා ඉහත ක්‍රම උපයෝගි කර ගන්නට ර්‍උයන් පල්ලාම යයි කියනු ලැබේ
තවද ර්‍හොබ්යිස්ට් ම ලෙසද කියනු ලැබේ
තවද මුලික ක්‍රම මගින් දුප්පත් කම පලවා හැරීමටද මහා පරිමාණ කෘෂි ව්‍යාපාර වලටද එරෙහිව දේශීය වෙලෙද පොලේ ර්යානවන්ත පාරිභෝගිකයන් ප්‍රමාණය කාබනික ගොවියන් නිසා වැඩි වෙමින් පවතී
ඉතිහාසයේ මේ ආකාරයට යැපෙන කෙනෙකුර්‍ටපිලීසන්ට් ම ගොවියා යැයි කියනු ලැබේ
දියුනු වු රටවල බීජ සහ පාංශ්‍ර සම්පත් වල අයිතිය,හිමිකම සහ තමාගේ ව්‍යාපාරයට ශ්‍රමය,කළමනාකරණය සපයන පුද්ගලයින් ගොවියා ලෙස අර්ථ දැක්වී ඇත
ශ්‍රමය පමනක් සහ කළමනාකරණ නැති සහ අයිතියද නැති අයට ගොවිපලේ කුලියට වැඩ කරන්නන් ලෙස කියනු ලැබේ
ඉඩමෙන් තීරුවක් බද්දට ගත් විට වැඩෙන එක් ඵලදාවත් අස්වනු නෙලන්නාගේ කොටසත් හෝ ගොවියාගේ කොටසත් බවට පත්වේ
මෙහි සදහන් කෘෂිව්‍යාපාර වලට අයත් ගොවියන් කෘෂිකාර්මික පනතට අනුව සහනාධාර, දිරි දීමනා සහ බදු සදහා නීත්‍යානුකුලව සුදුසුකම් ලබයි
ගොවියා ලන්දේසි වලින් හදුන්වනුයේ ර්‍බොයර් ජාතිකයාම ලෙසයි
එදා සිට දකුණු අප්‍රිකාවේ සිටි බොර් ජාතිකයන් එම නම යොදා ගන්නා ලදි
වෘත්තීය තොරතුරු 
ගොවියාගේ ආධායම බොහෝ සෙයින් විවිධයි
එක්සත් රාජධානියේ ගොවියකුගේ සාමාන්‍ය අවුරුද්දක ආදායම ඩොලර් 45000 පමණ වේ
කෙසේ වුවත් සෑම ගොවියෙකුටම ප්‍රථිලාභ තමා විසින්ම සපයා ගත යුතුයි
ඔවුන්ගේ සත්‍ය වැටුප කිසියම් කෙනෙකු වෙනත් ව්‍යාපාරයකින් හෝ වෙනත් කර්මාන්තයකින් හෝ උපයනු ලබන මුදලට වඩා අඩුවේ
බොහෝ ගොවින් තමා ගැන මෙසේ සදහන් කරයි
ර්‍ඉඩම ඉතා සරු නමුත් මුදල් බොහෝ හිගයි
ම වාර්ෂිකව මුදල් නැතිවීම අසාමාන්‍ය දෙයක් නොවේ නමුත් එම ව්‍යාපාරයේ වටිනාකම ටිකෙන් ටික අඩුවේ
ගොවින්ගේ ඉහල ප්‍රතිශතයකට පුහුණුව ලබනුයේ ඉහල පාසල්, පුහුණු ආයතන සහ සමාජයේ ඇති පුහුණු පංති වලිනි
තාක්ෂණයේ දියුනුව කෘෂි විද්‍යාවට ඇතුලත් කල හොත් ගොවීටද කෘෂිකාර්මික කළමනාකරන උපාධි ලබා ගත හැකි වේ
මාතර ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු පලාතේ දිස්ත්‍රික්කයකි
පුරාණ කාලයේ මාගම නමින් හැඳින්වීය
තවත් මතයකින් කියන්නේ මාතර අතීතයේ දී 'මහතෙර' නමින් ද හැඳින්වූ බවයි. මෙය එය 2004 දෙසැම්බර් මස ආසියානු කළාපයේ ඇතිවූ සුනාමි ඛේදවාචකයෙන් දරුණු ලෙස හානියට පත් වූ දිස්ත්‍රික්කයකි
මාතර මෙහි ප්‍රධාන නගරයයි
මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ මුළු ජනගහනය 809344 ( වර්ෂ 2011 ) වන අතර  පිළිවෙලින් සිංහල 763121 ( 94.3% ) මුස්ලිම් 25300 ( 3.1% ) ඉන්දියානු දෙමළ 11984 ( 1.5% ) ශ්‍රී ලංකා දෙමළ 8562 ( 1.1% )  වේ
නමේ ඉතිහාසය 
නිල්වලා ගඟ මාතර දිස්ත්‍රික්කයෙන් මුහුදට වැටෙන ප්‍රධාන ගංගාවකි
මෙහි නම මුලින් ම භාවිතයට පැමිණියේ 'තොලගා මාතර ආචිචි' යන නමිනි
මොහු ශ්‍රී ලංකාවේ පියා ලෙසට හැදින්වූ බව සදහන් වෙයි
'මාතර' යනුවෙන් හැදින්වීමට එක් හේතූවක් නම නිල්වලා ගඟ අසල ඇතිවූ විශාල භූමි භාගය නිසා ය
මෙය 'දැවැන්ත තොට' යන නමින්ද ප්‍රසිඬ නිසා 'සහන් තොට' යැයි කියනු ලැබෙ
ශ්‍රී ලංකාවේ ඇති දැවැන්ත තොටවල් වලින් කවියන්ගේ අවධානය විශාල වශයෙන් මාතර දිස්ත්‍රික්කයට ඇදී ගොස් ඇත
ශ්‍රී රාහුල හිමියන් විසින් රචිත පරවි සංදේශයේ, "විරබමි පතමි" නමි පාලකයෙක් මාතර අගනුවර කර එය නැවත 'මාපටුන' යන නමින් හැදින්වූ බවට සඳහන් වෙි
පෘතූගීසි පූජක කූවරීස් තූමාගේ 'මනර' යන නම පිළිබඳ නිගමනය නමි එය නිල්වලා ගඟ හා සමීප බව නිසා පෘතූගීසීන් මාතරට 'මතූරෙයි' යන හෙවත් දැවැන්ත බල කොටුව යන නම තැබූහ
මෙම නම භාවිතයට පැමිණ ඇත්තේ ක්‍රි
ව. 1672 දීය
මෙම වචනය උච්චාරණය වරදවා 'මතූරෙයි' යන නම 'මදරායි' යන නමින් සැලැකූ බව ද ඉතිහාසයේ සඳහන් ය
ඇතැම් මූලාශ්‍රයන්ට අනුව පෘතූගීසීන් මෙය' මචුරායි' යන නමින් හැඳින්වූ බව සඳහන්වේ 'තූරායි' යනු 'බලකොටුව' යන වචනයේ අරුත දෙන්නකි
බස්නාහිර ජනපද වාසීන් මාතර ප්‍රදේශය යටත් කර ගැනීමට මුස්ලිමි වැසියන් දහස් ගණනක් ඝාතනය කළ බව සඳහන් ය
එම නිසා මෙම මුස්ලිමි වැසියන් කිරින්ද, මී ඇල්ල ,අකූරැස්ස වැනි ප්‍රදේශ වලට පැන ගත්හ
මෙම වකවානුවේදී ඔවුහු මෙම ප්‍රදේශය 'මතරායි' යන නමින් හැඳින්වූහ
දැනට භාවිතා වන මාතර යන නම පරිහරණය කර ඇත්තේ ශත වර්ෂ දෙකකට පමණ පෙර සිටය
මාතර පරිපාලනය 

පෘතූගීසි පරිපාලනය
ලන්දේසි පරිපාලනය 
ඉංග්‍රීසි පරිපාලනය

ලන්දේසීන් පාතරට / මූදුබඩ ප්‍රදේශය යටත් කර ගත් පසු එය පරිපාලන කොටස් 04 ට බෙදුවෝය
ඒවා සබරගමුව, සත්කෝරළය, සතර කෝරළය, හා මාතර යනුවෙන් නම් කළෝය
මේවායින් මාතර දිස්ත්‍රික්කය විශාල පෙදෙසක පැතිරී තිබිණි
එය දකූණු පළාතේ කළු ගඟ දක්වා පැතිරී ගියේ ය
ධර්මපාල රජු විසින් ලන්දේසි පූජක ෆ්‍රැන්ඩි ඩී ක්වෙරෝස් හට ලබාදුන් වාර්තාවේ සඳහන්වූයේ එය කෝට්ටේ සිට වලවේ ගඟ දෙසට පැතිරී යන බවයි. පසුව පාතරට දකූණු පළාත පරිපාලන කටයුතු සඳහා කොටස් 09 ට වෙන් කරන ලදී
මෙම ප්‍රදේශ 09 'මාතර මහා දිසාව' ලෙස නම් කරන ලදී
ලන්දේසි පාලන කාලය තූල මාතර ප්‍රධාන දිස්ත්‍රික්කයක් ලෙස පැවති බව මෙම කරුණු වලින් පැහැදිලි වේ
වර්තමානයේ මාතර මහ නගර සභාවේ පුරපති වරයා සොසින්ද්‍ර හඳුන්නෙත්ති යැයි මෙහි දැක්වෙන නම සොසින්ද්‍ර හඳුන්ගේ ලෙස වෙනස් විය යුත්තේ ය
ජනකවිය හා කවීන්, මාතර ඉතිහාසය හා නොයෙක් ආකාරයෙන් බැඳී පවතී
සරම් මුදලි තුමා, කාලිදාස, ගජමන් නෝනා, රංචාගොඩ ළමයා මින් ප්‍රධාන තැනක් ගනී
එමෙන්ම මාතර හා නිල්වලා ගඟ පිළිබඳ ජන කවියක් වන්නේ,

මාතර ගඟේ ඉන්නා කිඹුලිගෙ පැටියා
තල්ල සුදුයි බෙල්ලේ ගෝඹර කැටියා
යන එන ඔරු පාරු නවතාගෙන සිටියා
මිනී නොකයි මාතර කිඹුලිගෙ පැටියා
මෙම කවියේ අර්ථය පිළිබඳ නොයෙකුත් මති මතාන්තර තිබේ
මෙය නිල්වලාවේ සිටින කිඹුලන් පිළිබඳ එකක් ලෙස ඇතැමුන් පවසන අතර, බොහෝ අය කියන්නේ මෙය ව්‍යංගාර්ථයක් සහිත කවියක් බවයි. එනම්, මාතර තොටුපළේ මගීන් එහා මෙහා ගෙන යාමට තිබූ ඔරු-පාරු වල හිමියා, ගඟෙන් එගොඩ වන මගීන් ගෙන අසාධාරණ ලෙස මුදල් අයකළ අතර, ඔහුගේ පුතා එසේ කරන්නෙකු නොවීය
ඔහු මගීන්ට ඉතා කාරුණික, සාධාරණ පුද්ගලයෙක් වූ බැව් පැවසේ
මෙම කවිය එම පාරු හිමියා සහ පුතා අල්ලා ගොතන ලද කවියක්ය යන්න වඩා ප්‍රචලිත මතයයි
කෙසේ වෙතත් රුනුණේ මාතර යනු කවිය පෝෂණය කළ ප්‍රදේශයකි
ජනතාව 
මාතර ප්‍රදේශයේ ධෛර්යය සමිපන්න මිනිස්සුන්ගෙන් පරිපූරණ වූවක් යයි ජනවහරේ පවතී
තවද මාතර වාසීන් බලි තොවිල් හදි හූනියම් වලට ඉතා දක්ෂ යයි විශ්වාසයක් ජනවහරේ පවතී
ලංකාවේ වෙනත් පළාත් වල ජීවත් වන බොහෝ අයගේ උපන්බිම මාතර ය
ලංකාවේ ජනප්‍රිය ව්‍යපාරිකයන් විශාල ප්‍රමාණයක ගේ උපන්බිම මාතර ය
පහත දැක්වෙන්නේ එයින් කිහිපදෙනෙකි
නවලෝක සමුහ ව්‍යපාරයේ නිර්මාතෘ
 ජිනසේන සමුහ ව්‍යපාරයේ නිර්මාතෘ
 උපාලි සමුහ ව්‍යපාරයේ නිර්මාතෘ
 මැලිබන් බිස්කටි සමාගමේ  නිර්මාතෘ 
 දාස සමුහ ව්‍යපාරයේ නිර්මාතෘ
 හවුස් ඔෆ් ෆැෂන් නිර්මාතෘ
 හරිස්චන්ද්‍ර මිල්ස් නිර්මාතෘ

එසේ ම බොහෝ ගත්කතුවරුන්ගේ නිජබිම ද මෙය යි
අත්තුඩාවේ සිරි රාහුල හිමි
 මුණිදාස කුමාරතුංග
 දෙනගම සිරිවර්ධන
එමෙන් ම මෙහි ඇති රන් දූපත උපෝසථාගරය ද බොහෝ ජනතාවගේ නෙත් සිත් පිනවන මනරම් පුණ්‍ය භූමියකි@

මැතිවරණ කොට්ඨාශ 

මාතර
වැලිගම
දෙවිනුවර
හක්මන
අකූරැස්ස
දෙනියාය
කඹුරුපිටිය

විශ්වවිද්‍යාල 
 රුහුණු විශ්ව විද්‍යාලය
 විවෘත විශ්වවිද්‍යාලය

උසස් අධ්‍යපන ආයතන
 කාර්මික විද්‍යාලය ,මැද්දවත්ත, මාතර
ශ්‍රී සුදර්ශී විද්‍යායතන පිරිවෙන මාතර

වෘත්තීය අධ්‍යාපන ආයතන
ශ්‍රි ලංකා වෘත්තීය පුහුණු ආධිකාරිය, මාතර/NAITA

පාසල් 

  රාහුල විද්‍යාලය
  මාර/කරගොඩ උයන්ගොඩ මහා විද්‍යාලය
  මාතර දික්වැල්ල විජිත විද්‍යාලය
  සුජාතා විද්‍යාලය
  ශාන්ත තෝමස් විද්‍යාලය
  සාන්ත තෝමස් උසස් බාලිකා විද්‍යාලය
  ශාන්ත සර්වේසස් විද්‍යාලය
  ශාන්ත මරියා කන්‍යාරාමය
  මහින්ද රාජපක්ෂ විද්‍යාලය-මාතර
  බෞද්ධ විද්‍යාලය-මාතර
  සාරිපුත්‍ර විද්‍යාලය-මාතර
  මහාමායා විද්‍යාලය-මාතර
  මාතර මධ්‍ය මහා විද්‍යාලය 
  ජනාධිපති විද්‍යාලය-මාතර
  නාරන්දෙණිය  ජාතික පාසල 
  ගුණරතන විද්‍යාලය - පාලටුව
මාර/පරදුව කනිෂ්ඨ විද්‍යාලය
  තෙලිජ්ජවිල මධ්‍ය මහා විද්‍යාලය
 අකුරැස්ස මහා විද්‍යාලය- අකුරැස්ස
ගොඩපිටිය මධ්‍ය මහා විද්‍යාලය(ජාතික පාසල)
  තිහගොඩ මධ්‍ය මහා විද්‍යාලය
  මාර/කෝන්ගල මධ්‍ය මහා විද්‍යාලය-හක්මණ
  මාර/යටියන මහ විදුහල
  මාර/තලල්ල උතුර මහා විද්‍යාලය-කැකණදුර
  මාර / අපරැක්ක ම විදුහල - අපරැක්ක
මාර/රදාවෙල කනිෂ්ඨ විද්‍යාලය
මාර/කරගොඩ උයන්ගොඩ කණිෂ්ඨ විද්‍යාලය
http
mataracity
com/ 
http
com/htm/history
htm 

මාතර පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කය
දඹුල්ල නගරය, කොළඹට කි
මී 148ක් ඊසාන දෙසින් හා  මහනුවරට කී
මී 72ක් උතුරු දෙසින්, ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යම පලාතේ මාතලේ දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටා ඇත
නගරය ආකර්ෂණීය කරන්නාවූ ප්‍රධාන ස්ථාන අතර ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම හා හොඳින්ම සංරක්ෂණය කෙරුණු ලෙන් විහාර සංකීර්ණය, හා දින 167කින්   පමණක් තනා නිම කල බවට කියැවෙන රන්ගිරි දඹුලු ජාත්‍යන්තර ක්‍රීඩාංගනය වෙති
දකුණු ආසියාවේ විශාලතම රෝස තිරුවාණ කඳුවැටිය පිහිටන බවටද ,  නාමල් උයන නමැති නා වනයක් පිහිටන බවටද මෙම නගරය උදම් අනයි
මෑතකදී දඹුල්ලෙන් සොයාගත් පුරාවිද්‍යාත්මක වැදගත්කමක් සහිත ස්ථානයක් වන,  දඹුල්ල ලෙන් විහාර සංකීර්ණය අසබඩ පිහිටි ඉබ්බන්කටුව ප්‍රාග්-‍ඓතිහාසික සුසාන භූමිය, ලෙන් විහාරයෙන් කි
මී 3ක් ඇතුළත පිහිටා ඇති අතර, දිවයින් දේශයට ඉන්දියානු බලපෑම සම්ප්‍රාප්තියට බොහෝ කලකට පෙර දේශීය ශිෂ්ඨාචාරයක් මෙහි පැවැති බවට සාක්ෂි දෙයි
ඉතිහාසය

ක්‍රි
පූ 7වන සිට 3වන සියවස පමණ ඈත කලක සිටම මෙම ප්‍රදේශය ජනාවාසව පැවැති බව විශ්වාස කෙරේ
ලෙන් තුලැති පිළිම හා සිතුවම් ක්‍රි
පූ 1වන සියවස කාලයට අයත් බව කාලනිර්ණය කර ඇත
එනමුදු, මෙම සිතුවම් හා පිළිම ක්‍රි
ව. 11වන, 12වන හා 18වන  වලදී පිළිසකර කොට යලිදු සායම් ආලේප කොට ඇති බව පෙනේ
අනුරාධපුර රාජධානියෙන් පිටුවහල්ව ගතකල වසර 14 දිගැති විප්‍රවාසය තුලදී (වට්ට ගාමිණී අභය‍ ලෙසද හැඳින්වුනු) වළගම්බා රජ හට රැකවරණය සැපයූ ස්ථානය ලෙස මෙම ලෙන සැලකේ. එකල මෙම ලෙන තුල ධ්‍යාන පුරමින් වැඩ විසූ ‍බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේලා, පිටුවහල්ව සිටි රජු හට, ඔහුගේ සතුරන්ගෙන් රැකවරණය සැලසූහ
පූ 1වන සියවසෙහිදී වලගම්බා රජු නැවත සිංහාසනාරූඪ වූ විට, දඹුල්ලේ භික්ෂූන් වහන්සේට කලගුණ සලකනු රිසි ව, දඹුල්ලේ මනස්කාන්ත ලෙන් විහාරයක් කරවීය
ප්‍රාග්-ඓතිහාසික (වසර 2700 පැරැණි) මානව ඇටසැකිලි හමුවූ දඹුල්ල අසබඩ ඉබ්බන්කටුව ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සුසාන භූමිය,  විද්‍යාත්මක විශ්ලේෂන අනුව හෙළිදරව් කරනුයේ, ශ්‍රී ලංකාවට බුද්ධාගම සම්ප්‍රාප්ති වීමට බොහෝ කලකට පෙර මෙම ප්‍රදේශයෙහි ශිෂ්ඨාචාරයන් පැවැති බවය
පුරාවිද්‍යාත්මක සොයාගැනීම් අනුව වසර 2700 කට පෙර කලකදී (ක්‍රි
පූ 750) පවා කෘෂිකර්මය පදනම් කරගෙන පුරාතන ජනයා මෙම ප්‍රදේශයෙහි විසූ බවට සාධක පෙන්නුම් කරයි
දඹුලු ලෙන් විහාරය

මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම හා හොඳින්ම
සංරක්ෂණය කෙරුණු ලෙන් විහාර සංකීර්ණයයි
හාත්පස පිහිටි තැනිතලාවෙන් මතුවන ගිරිශිඛරය මී160 ක් අහස උසට පැන නගියි
මෙහි අවට ප්‍රලේඛගත ලෙන් 80 කට වැඩිගණනක් අධික ගණනක් ඇත
මේ අතුරින් පිළිම හා සිතුවම් අඩංගු ලෙන් 5ක් තුල ප්‍රධාන ආකර්ෂණ අඩංගු වී ඇත
මෙම සිතුවම් හා පිළිම    බුදු රජාණන් වහන්සේ හා උන්වහන්සේගේ දිවිය හා බැඳුනු ඒවා වෙති
මුළුමනින්  බුදු පිළිම වහන්සේ 153 ක්ද, ශ්‍රී ලාංකික රජවරුන් 3 දෙනෙකුගේ පිළිමද හා  දේවතා සහ දේවිතාවන්ගේ පිළිම 4ක්ද මෙහි වෙති
පසුව සඳහන්වූ  4 අතර,  විෂ්ණු හා ගණ දෙවි යන හින්දු දෙවිවරුන්ගේ පිළිම දෙකක් ද වෙති
බිතු සිතුවම් 2,100 මී² ක වර්ග ඵලයක් සහිත පෙදෙසක පැතිර පවතී
බිත්ති වල දක්නට ඇති සංවර්ණන අතර මාර යකු විසින් බුදු රදුන් පෙලඹවීමට ගත්තැත හා බුදු රජාණන්ගේ පළමු  ධර්ම දේශනාව දැක්වේ
ලෙනෙහි ප්‍රගතිය කාලානුරූප ලෙස
 ක්‍රි
පූ 7වන සිට 3වන සියවස
ආදි වැසියන්
 ක්‍රි
පූ 1වන සියවස
සිතුවම් හා පිළිම
 ක්‍රි
ව 5වන සියවස
ස්ථූපය ගොඩනැඟිනි
 ක්‍රි
ව 12වන සියවස
හින්දු දෙවිවරුන්ගේ පිළිම එකතු වීම
 ක්‍රි
ව 18වන සියවස
දැනට අප දකින බොහෝ ‍දෑ නිමැවීම
 ක්‍රි
ව 19වන සියවස
අමතර ලෙනක් හා තවද සිතුවම් එකතු වීම 
 ක්‍රි
ව 20වන සියවස
යුනෙස්කෝ පුනරුත්ථානය හා ආලෝකකරණය

ආශ්‍රිත
දඹුල්ල නියමුව
ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිහාසය හා පුවේණිය
යුනෙස්කෝ ලෝක උරුමය
දඹුල්ල ලෙන් විහාරය
ශ්‍රී ලංකාවේ නගර සඳහා පාරම්පරික නම් වැලක්

බාහිර සබැඳි
ඩිස්කවර් ශ්‍රී ලංකා - දඹුල්ල විහාරය පිළිබඳ තවද විස්තර හා රූප 

ගූගල් අර්ත් හි දඹුල්ල

මෙයද බලන්න
ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාන නාම 

ශ්‍රී ලංකාවේ නගර සහ ගම්මාන
කළුතර යනු ශ්‍රී ලංකාවේ අගනගරය වන කොළඹට කි‍‍
මී 45 ක් පමණ දකුණින් පිහිටා ඇති නගරයකි
මෙන්ම  එය අර්ධ නාගරික,මධ්‍යම සාක්ෂරතාවයකින් යුතු නගරයකි
මෙය එක් වැදගත් කුළුබඩු ‍‍වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයක් වන අතර එහි නම සෑදී ඇත්තේ කළු ගඟ යන වචනය ආශ්‍ර‍‍යෙනි
එකො‍‍‍ළොස්වන ශත වර්ෂයේදී දකුණු භාරතීය චෝල පරාක්‍රම පාණ්ඩ්‍ය පෙරුමාල්  කුමරාගේ අණ පරිදි ‍මෙම නගරය තාවකාලිකව අගනගරය බවට පත්විය
මෙම කලාපය ‍‍ ‍පොල් සහ පොල් කොහු කර්මාන්තය ත් පොල් රා කර්මාන්තයත් සඳහා පසිඳුය
සඳහා පෘතුගීසීන්, ලන්දේසීන් හා ඉංග්‍රීසීන් අතීතයේ  බලකොටු සෑදීම නිසාද මෙම ප්‍රදේශය ප්‍රසිද්ධියට පත්වී ඇත
ජනගහනයෙන් 90%කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් පෙරේරා ප්‍රනාන්දු හෝ ද සිල්වා ආදී යටත් විජිත වාසගම් භාවිතය මෙම කලාපයේ සුලභ දසුනකි
මීටර 38 ක් දිග කළුතර පාලම කළුගං මෝය අසළ පිහිටා ඇති අතර එය ර‍ටේ බස්නාහිර පළාත හා දකුණු සීමා යා කරන ප්‍රධානතම සම්බන්ධතාවය වේ
එසේම මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ පළමු ‍කොන්ක්‍රීට් පාලමද වෙයි
ඉතිහාසය 
කළුතර ශිෂ්ඨාචාරය බිහිවීම

කළුතර යන නාමය කළුතොට යන නාමයෙන් බිඳී පැමිණි නාමයකි
කළුගංතොට නාමය කළුතොට වී පසුව කළුතර වී තිබේ
ඉතිහාසයේ කළුතර පිළිබඳව සඳහන්වන මුල්ම එක් අවස්ථාවක් වන්නේ චෝල කුමරෙකු වූ පරාක්‍රම පාණ්ඩ්‍ය පෙරුමාල් කුමරු තම අගනුවර බවට කළුතර පත් කරගත් නිසාවෙනි
(කාලතිත්ථ)
අනෙක් අවස්ථාව කළුතර ත් බෙන්තරත් අතර යොදුන්පහේ ගම හෙවත් පස්‍යොදුනේ ගම මහා පැරකුම්බා රජතුමා විසින් වගා කළ අවස්ථාවේදීය
රජරට රාජධානි නිරිත දිගට විතැන්වීම ඇරඹුන දඹදෙණි යුගයේදී දෙවනි පැරකුම්බා රජු බෙන්තොට ගලපාත විහාරය වැඳීමට පැමිණි ගමන තුල යළි කළුතර පිළිබඳ සඳහන් වේ
ගම්පහ යුගයේදී යාපනේ දෙමළ රාජ්‍යයේ ආර්‍ය චක්‍රවර්ථී රජුන් පානදුරේ පසුකරමින් කළුතර දක්වා මුහුදු බඩ ජනතාව පෙළමින් බදුගත් බව සඳහන් වේ
(රාජාවලිය)
ගම්පල සහ කෝට්ටේ යුගවලදී රචිත සංදේශ කාව්‍යවල කළුතර සහ එහි පිහිටි විහාරය(ගඟතිලක විහාරය-කළුතර බෝධිය)පිලිබඳ අනර්ඝ විවරණ සඳහන් වේ
මෙම සෑම සංදේශ කාව්‍යය කම කළුතර පිහිටා ඇති ස්ථානය නිවැරදිව පොතුපිටිය සහ කලමුල්ල ගම් වලට මැදිව පිහිටි බව සඳහන් වේ
කළුතර පිළිබඳ කෝට්ටේ යුගයේදී බොහෝ තොරතුරු අසන්නට ලැබේ
හයවෙනි පැරකුම්බා රජුගේන් පසු රජකමට සොලී රටින් තින්තාඩු මුඩිත්ත පෙරුමාල් තෙන්නකෝන් කුමරු ගෙන්වූ බව සඳහන්වේ
(රාජාවලිය)එම කුමරුට ලංකා රාජ්‍ය හිමි නොවුණ නිසා ජීවත් වන කලක් ඔහුට භුක්ති විදීමට ත් ඉර  හඳ පවතින තාක් ඔහුගේ පරපුර ට භුක්ති විදීමට කෝට්ටේ චිත්‍රකූඨ මළුවේදී තුඩුගල විසිදාගම ඇතුළු රයිගම් කෝරලයේ සහ පස්දුන් කෝරලයේ ගම් සියයක් නින්දගම් කරවා දුන්නේය
කළුතර ද ඒ අතරින් එක් ග්‍රාමයකි
තුඩුගල තෙන්නකෝන් රජපවුල එදා සිට අද දක්වා කළුතර ප්‍රාදේශීය රාජ්‍යයේ නාමමාත්‍රික රජුන් ලෙස වෙසෙයි(තුඩුගල බණ්ඩාරවලිය -ජේ.ආර්.ජයවර්ධන මැතිතුමා ගේ මවගේ පාර්ශවය )
කෝට්ටේ යුගයේ අවසාන සමයේ කළුතර පෘතුගීසි බලය ශක්තිමත් වූ අතර කළුතර වාඩිලාගෙන සිටි ප්‍රතිගාලුන් ට පහරදුන් කුමරෙකු පිළිබඳ ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ
ඔහු සීතාවක ධර්මසූරිය බණ්ඩාර කුමරුගේ පුතු ධර්මසේන කුමරු යි
(කතෝලික නාමයක් පැවතුන බවට මතයක් ද වේ
) යකුන්දූවේ මාළිගයේ සිට තම්මිට බණ්ඩාර කුමරියගේ(ධර්මසේන කුමරුගේ මව) ඇවටිලි කිරීම නිසාවෙන් කතෝලික දහම වැළඳගෙන පෘතුගීසි වෙත පක්ශව ක්‍රියා කළත් පසුව පෘතුගීසි විරෝධී පිළිවෙතක් ගෙන ගියේය
(රිසිමන් අමරසිංහ ) ධර්මසේන කුමරු ට සහය පතා මාදම්පේ සිට සලාගම කුලයේ නැව් හතක සේනාව පැමිණි බවත් ඔවුන් වස්කඩුව ප්‍රදේශයේ පැළපදියම් වූ බවත් ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ
(වර්ශකණ්ඩරාෂ්ට්‍ර)
සලාගම සේනාව කලුතර ප්‍රතිගාල් වාඩියට පහරදී ප්‍රතිගාලුන් දින දෙකක් එළවා දැමූ අතර පසුව පානදුරේ තොටුමුණ තුල බලය තහවුරු කරගන තිබේ
(මහදම්පා ටිප්පණිය)

වීදියේ බණ්ඩාර කුමරු කළුතර සැඟව සිටිමින් කතෝලික විරෝධී පිළිවෙතක් ගෙන ගියේය
වීදියේ බණ්ඩාර කුමරුගේ සහයක හල්ස්ෆ්ඩෝරප් කන්දේ (වුල්ෆන්ඩාල් කන්දේ)දොන් සුසෙව් විසින් කලමුල්ලේ කතෝලික දේවස්ථානය විනාශ කළ පසු ප්‍රතිගාල් සේනා පැමිණීම වලකණුවස් කටුපඳුරු දමා කලමුල්ලේ උතුරු පිවිසුම අවහිර කළ අතර වත්මන් කටුකුරුන්ද යනු එම භූමියයි(සුසෙව්හේවගේ පරපුරේ පරම්පරා තෝම්බුව-බුවර් 1956)
ඉතිහාසය තුල කළුතර පුරවර අනුස්මරණය වූ දරුණු කුල සංග්‍රාම ඇරඹෙන ළද්දේ පෘතුගීසි යුගයෙන් පසුවයි.පෘතුගීසි සමයේ මාදම්පේ සිට විශාල සලාගම පිරිසක් ගොඩබැස වස්කඩුව දේශාස්ත්‍ර සහ කලමුල්ලේ පදිංචි වූ නිසාවෙන් පැවති කරාව කුල ආධිපත්‍යය දෙදරා ගියේය
කරාව කුලයේ ගම් සලාගම කරනය වූවේය
මෙනිසාම කරාව සලාගම ගැටුම් කළුතර පුරවර ආශ්‍රිතව නිරන්තරයෙන් ඇතිවිය
කළුතර ට උතුරු දෙසින් වස්කඩුව සලාගම බලවත් භූමියක් වූ අතර කළුතර සලාගම පිරිස් වෙත පහරදීමෙන් පසුව කරාව පිරිස් වෙතට පිටවීමේ දොරටු කලමුල්ලේ න් සහ වස්කඩුවෙන් අවහිර වන බව දුටු කරාව කුලයේ පිරිස් නිහඬ සීතල යුද්ධයක් ආරම්භ කළේය
ප්‍රතිගාලුන් ක්‍රි
ව.1621දී කළුතර ගඟතිලක වෙහෙර බිඳදමා කළුතර බලකොටුව ඉදිකිරීම ඇරඹුවේය
ජේසු බිළිඳු දෙව්මැදුර ,වවස්කඩුවේ දුමින්ගූ දෙව්මැදුර ඉදිවීමෙන් පසු කළුතර ප්‍රදේශයම කතෝලිකයන් වූවේය
බෞතීස්ම නිසාවෙන් කතෝලික වාසගම් භාවිතය ජනප්‍රිය විය
(දොන් බස්තියන් ද සිල්වා)
කළුතර නගරයේ සිට දකුණු දෙසින් පිහිටි වැල්ලේග්‍රාමයක් වූ මොල්ලිගොඩ ආශ්‍රිතව ව්‍යාප්ත වූ සුසෙව්හේවගේ සලාගම කුලයේ පිරිස් කළුතර ලංදේසි සමයේ බලවතුන් ලෙසින් නැගී ආවේය
මොල්ලිගොඩ වලව්ව වේ සුසුසෙව්හේවාගේ  ප්‍රැන්සිස්කු ප්‍රනාන්දු විසින් ලංදේසින්ට බදු ගෙවා කළුතර වරාය බඳුගෙන කරවූ බව සඳහන් වේ(සුසෙව්හේවගේ පරම්පරා තෝම්බුව-බුවර් 1956) මෙකළ කළුතර වරාය කුරුඳු වෙළදාමේ මූලස්ථානයක් ලෙසින් නැගී ආ අතර සුසෙව්හේවගේ පරපුරු සහ ද සේරම්(සරම් මුදලි)පරපුරු කළුතර සමාජයේ සියළු කටයුතු වලදී මූලිකත්වය ගත් පතාක යෝධයන් සේ සිටියේය
(වුල්ෆන්ඩාල් ස්ට්‍රීට්)කතෝලික සහ රෙපරමාදු ක්‍රිස්තියානි ගැටුම් ලංදේසි සමයේ කළුතර ආශ්‍රිත සුලභ දසුනක් වූ අතර එය එකම කුලයේ උප කුල ගැටීමක් දක්වා වර්ධනය විය
(සලාගම කුලයේ ඉහල උප වර්ග සහ හින්නාවන් අතර ගැටුම්-වස්කඩුව පොතුපිටිය ගැටුම්,කලමුල්ල ඈතගම ගැටුම්)
මෙම ගැටුම් වල ආරම්භය සෑම විටකම කළුතර ට දකුණින් පිහිටි හින්න කුලයේ මුදුන් මල්කඩ බඳු පොතුපිටියේ ඇරඹී අවසන් වන්නේ කළුතර රපෝර්තු කාර්‍යාලයේදීය
ලංදේසි කොටුව 1797 වසරේදී ඉංග්‍රීසි විසින් අත්පත් කරගත් අතරම එහි කච්චේරිය පිහිටුවා තිබුණි
එතැන් පටන් කළුතර දිස්ත්‍රික්කයේ ප්‍රධාන කාර්‍යාලය ලෙස කළුතර පත් විය

පසිඳු මුල් බැසගත් කුල භේදය 
මෙම කුල ගැටුම් බොහෝ විට සලාගම කරාව සහ සලාගම කුලයේ උපසමාජ ගැටුම් වේ(හින්න හාලි ගැටුම්)
පෘතුගීසි ලංදේසි සහ ඉංග්‍රීසි යුග වල දී කළ ගණනය කිරීමකට අනුව කුල ගැටුම් මගින් 1449ක් ජීවිත විනාශ වී පැවති බව සඳහන් වේ(කච්චේරි වාර්ථා කිරීම කළුතර සහ පානදුරේ තොටුමුණ -බුවර්)

ප්‍රාදේශීය දේවවන්දනාව 
විශ්ණු දෙවි යැදීම

සුදර්ශන දෙවි යැදීම

දෙවොල් දෙවි යැදීම
ළමා බණ්ඩාර යැදීම

පත්තිනි දේවිය යැදීම

ප්‍රකට චරිත 
පරාක්‍රම පාණ්ඩ්‍ය පෙරුමාල් රජතුමා 

වස්කඩුවේ ශ්‍රී සුභූති හිමි

පොතුපිටියේ ගිරිගෝරිස් රාළහාමි 

ආතර් ද සිල්වා පඬිකාර මුදලියර්

නගරය හා සම්බන්ධ ආශ්‍රිත ප්‍රධාන ගම් සහ ඒවායේ ඉතිහාසය

සංචාරක ආකර්ෂණ
 
කළුතර බෝධිය - වර්ෂ 2320 කටත් වඩා ඉපැරණි මෙම බෝධීන් වහන්සේ ලෝකයේ පැරණිතම ලේඛනගත වෘක්‍ෂය වන ශ්‍රී මහා බෝධීන් වහන්සේගේ දෙවන අංකුර පෙළට අයත් වේ
බෝධි වංශය සඳහන් කරන පරිදි කළුතර බෝධි පරිශ්‍රයේ උඩ මළුවේ වැඩ සිටින්නේ එම දෙතිස් ඵලරුක බෝධීන් වහන්සේයි
කළුතර විහාරය - කළුතර පාල‍මේ දකුණු අන්තයේ මහල් 3 ක් උස ‍බෞද්ධ පන්සලක් වන කළුතර විහාරය පිහිටා තිබෙන අතර, 1960 දී සාදන ලද එය ලෝකයේ ඇතුළත කුහරයක් සහිත එකම විහාරය වේ
කළුතර බලකොටුව - කළුතර පිහිටි බලකොටුව 1622 වර්ෂයේදී පෘතුගීසීන් විසින් ඉදිකරන ලද්දකි
වර්ථමානයේ මෙම බලකොටුව දැකගත නොහැකි වේ
කැළිඩෝ වෙරළ - දේශීය හා විදේශීය සංචාරකයින් අතර සුප්‍රසිද්ධ වෙරළ තීරයකි
රිච්මන්ඩ් කාසල් - 1896 වර්ෂයේ ඉදිකරන ලද මහල් දෙකකින් යුතු මැදුරකි
කළුතර
ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාන
ශ්‍රී ලංකාවේ නගර සහ ගම්මාන
ශ්‍රී ලංකාවේ බස්නාහිර පළාතේ ජනාකීර්ණ ප්‍රදේශ
ගම්පහ යනු ශ්‍රී ලංකාවේ බස්නාහිර පළාතේ ගම්පහ පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කයේ අගනගරය වන අතර එය කොළඹ අවට පිහිටි ප්‍රධාන නගරයන්ගෙන් එකකි
එහි සම්පූර්ණ භුමි ප්‍රමාණය වර්ගකිලෝමිටර 38ක් වන අතර සම්පූර්ණ නාගරික ජනගහණය ( 2011දි ) 9,900 ක් විය
ගම්පහ නගරය කොළඹ නුවර ප්‍රධාන මාර්ගයේ සිට කිලෝමීටර 4 ක් පමණ දුරින් පිහිටා ඇති අතර එය මිරිස්වත්තේදී සහ යක්කලදී කොළඹ නුවර ප්‍රධාන මාර්ගයට සම්බන්ධ වේ
කොළඹ පොල්ගහවෙල දුම්රිය මාර්ගය ඔස්සේද ගම්පහට ලගා විය හැක
ගම්පහ යනු නාගරීකරණය වූ නගරයකි
නම සෑදුනු ආකාරය
ගම්පහ යන වචනයේ අර්ථය නම් ගම්මාන පහක් යන්නය
ගම්පහ සෑදී ඇති එම ගම්මාන පහ නම් ඉහලගම, පහලගම, මැදගම, අලුත්ගම, සහ පට්ටියගම යි
සංචාරක ආකර්ෂණ

හෙනරත්ගොඩ උද්භිද උද්‍යානය - ශ්‍රී ලංකාවේ රෝපණය කල ප්‍රථම රබර් ගස, 1867 වසරේදී හෙනරත්ගොඩ උද්භිත උද්‍යානයේ රෝපණය කරන ලදී නමුදු 1988 වර්ෂයේදී බලපෑ සුලි කුණාටුවක් හේතුවෙන් එම රබර් ගස විනාශ වූ අතර එහි ශේෂ කොටස් අදටත් උද්භිද උද්‍යානයේ දැක ගත හැක
හෙනරත්ගොඩ පැරණි දුම්රිය ස්ථානය - ගම්පහ දුම්රිය ස්ථානය ආසන්නයේම පිහිටුවා ඇති හෙනරත්ගොඩ පැරණි දුම්රිය ස්ථානය වර්ථමානයේ ගම්පහ කලාපීය පුරාවිද්‍යා කාර්යාලය ලෙස භාවිතයට ගැනේ
අස්ගිරිය රජ මහා විහාරය - අඩි 500 ක් පමණ උස් අස්ගිරිය කන්දේ වූ ලෙන මූලික කර ගනිමින් ආරණ්‍ය සේනාසනයක් ලෙස ඇරඹි අස්ගිරිය රජ මහා විහාරය පසුකාලීනව ග්‍රාමවාසී භික්‍ෂුන් වහන්සේ සංචාරක භික්‍ෂුන් වහන්සේ සඳහා වාසස්ථාන සැළසූ ඓතිහාසික පුදබිමකි
යටවත්ත පුරාණ විහාරය - පහළගම පිහිටි යටවත්ත පුරාණ ටැම්පිට විහාරය වර්ථමානයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් නම් කොට තිබේ
වතුමුල්ල කැටවල අම්බලම - මෙරට පැරණි අම්බලම් අතුරින් එකක් වන වතුමුල්ල කැටවල අම්බලම දාරළුව දුම්රිය ස්ථානය ආසන්නයේ පිහිටා තිබේ
වික්‍රමාරච්චි ආයුර්වේදය
ශ්‍රී ලංකාව පුරා ව්‍යාප්ත ගම්පහ බෙහෙත් ශාලාව නමින් ප්‍රසිද්ධ ආයුර්වේද බෙහෙත් ශාලා පවත්වාගෙන යන, ආයුර්වේද වෛද්‍යවරයන් සියගණනක් බිහිකල සහ ශ්‍රී ලංකා සිද්ධායුර්වේද විද්‍යාලය ඇරඹූ, සුප්‍රසිද්ධ ආයුර්වේද වෛද්‍යාචාර්ය වික්‍රමාරච්චි මහතා විසුවේද ගම්පහය
යක්කල පිහිටි එතුමන්ගේ ආයුර්වේද මධ්‍යස්ථානය වර්තමානයේදී වික්‍රමාරච්චි ආයුර්වේද විශ්වවිද්‍යාලය ලෙස සංවර්ධනය කර ඇත
නගරයේ පිහිටි පාසැල්
 බණ්ඩාරනායක විද්‍යාලය
 රත්නාවලී බාලිකා විද්‍යාලය 
 යසෝදරා දේවි බාලිකා මහා විද්‍යාලය
 බණ්ඩාරවත්ත පරාක්‍රම මහා විද්‍යාලය
 තක්‍ෂිලා මහා විද්‍යාලය
 සිරි කුරුස විද්‍යාලය 
 ශ්‍රී සිද්ධාර්ථ කුමාර මහා විද්‍යාලය
 ශ්‍රී චන්ද්‍රජ්‍යෝති විද්‍යාලය
 හෙනෙගම විද්‍යාලය

මූලාශ්‍ර

ශ්‍රී ලංකාවේ දිස්ත්‍රික්ක අගනගර
ශ්‍රී ලංකාවේ බස්නාහිර පළාතේ ජනාකීර්ණ ප්‍රදේශ
ශ්‍රී ලංකාවේ නගර සහ ගම්මාන
බුද්ධාගම හඳුන්වාදීමෙන් පසු ශ්‍රී ලංකා‍වේ ඉදි කරන ලද පළමු චෙෙත්‍ය ථූපාරාමය යයි සළකනු ලැ‍බේ
ශ්‍රී ලංකා‍වේ වංශ කථාවල සඳහන් වන මුල්ම ‍චෙෙත්‍යද ‍මෙය යැයි සළකනු ලැ‍බේ
ස්ථූප සහ ආරාමය යන වචන එක්වීමෙන් ථූපාරාමය යන නම නිර්මාණය වී ඇත
‍මෙම ස්ථානය සංඝයා වහන්සේලා වැඩ සිටි ආරාමයක් විය
ඉතිහාසය 
ශ්‍රී ලංකාවට බුද්ධාගම සහ ‍චෙෙත්‍ය වන්දනාව හඳුන්වා ‍දෙන ලද්දේ මහින්ද තෙරණුවෝ විසිනි
මහින්ද තෙරණුවෝ ලද ඉල්ලීමක් පරිදි  දේවානම්පිය තිස්ස රජු ථූපාරාමය චෙෙත්‍ය ඉදි ක‍ළේය
ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ  දකුණු අකු ධාතුව ‍මෙහි නිදන් කර ති‍බේ
චෙෙත්‍ය ප්‍රථමයෙන්ම ගොඩනංවා ඇත්තේ ධාන්‍යාකාර හැඩයෙනි (වී ‍ගොඩක අකාර‍යෙනි)
‍මෙම දාගැබ වරින් වර විනාශ කිරීම් වලට ලක් විය
‍දෙවැනි අග්බෝ රජ සම‍යේ එය සම්පූර්ණ‍යෙන්ම විනාශ වූ අතර රජතුමා විසින් නැවත ‍ගොඩනංවන ලදී
අපට වර්තමාන‍යේ දක්නට ලැබෙන්නේ ක්‍රි
ව. 1862 දී ‍ගොඩනැංවු දාගැබයි
එම නිසා දාගැබෙහි වර්තමානයේ හැඩය ඝණ්ටාකාර වේ
‍ගෙවී ගිය ශත වර්ෂ ගණනාවක් මුළුල්ලේ කිහිප වරක් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමෙන් පසු අදට ‍පෙනෙන්නට තිබෙන ‍චෙෙත්‍යයේ  ගර්භ‍යේ පාදම අඩි 59 (මී 18) විශ්කම්භයකින් යුතුය
11 අඟල් 4 කි
(මී 3.45) විශ්කම්භය අඩි එකසිය හැට හතර හමාරකි
(මී
50.1) මළුවේ කළු ගල් අතුරා ඇත
ගල් කණු ‍පේලි 2 ක් දාගැබ වටා ඇත්තේය
==ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය==
උස් වේදිකාවක් මත වටදාගෙයක් තුල මෙම චෙෙත්‍ය ඉදිකර තිබී ඇත
වටදාගෙයහි දාගැබ වටා තිබූ බිත්තියත් ඊට ඉහලින් තිබූ පියස්සත් වර්තමානය වන විට අභාවයට ගොස් ඇති නමුත් පියස්ස දරා සිටි ගල්කණු පෙළි සතර තවමත් ආරක්ෂිතව පවතී
මෙම ගල් කණු පේළි සතර උසින් එකිෙනකට වෙනස් වේ
සෑම ඇතුල් පෙළකම ටැම් ඊට පිටත පෙළට වඩා උසින් වැඩිය
ගල් කණු සියල්ල අටපට්ටම් වර්ගයට අයත් එවා වේ
ටැම් හිස් වල ඇති කැටයම් ද එකිනෙනකට වෙනස්ය
පළමු හා දෙවන පේළි වල ටැම් හිස් ඝණ රුප වලින් ද තෙවන පේලිහි ටැම් හිස් පක්ෂී රෑප වලින් ද සිව් වන පේලිහි ටැම් හිස් මල් ලියකම් වලින් ද අලංකාර කර ඇත
නැගෙනහිර පිවිසුමට දකුණින් වන්දනාකරැවන්හේ පහසුව වෙනුවෙන් කුඩා පැන් දෙණියක් ඉදිකර ඇත
දාගැබට පිවිසීමට තනා ඇති පියගැට පෙළ හා ඒ දෙපස ඇති කොරවක්ගල්, මුරගල් හා සදකඩපහණ ද අලංකාර නිර්මාණ වේ
ථූපාරාමය අසල කැණීම් වලින් හමුවූ පාදෝණි තුලින් මෙහි පැවති ආරාමයක අංගසම්පූර්ණත්වය කියා පායි
පැරණි විහාරයක සභ්‍යත්වය කියාපාන  පැරණි සිංහල කලාව අගය කල යුතු වන්නේය
අනුරාධපුරය
වටදාගෙවල්
අනුරාධපුර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන
අනුරාධපුර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක
ශ්‍රී ලංකාවේ පහත දැක්වෙන ස්ථාන හත යුනෙස්කෝ සංවිධානය විසින්  යුනෙස්කෝ ලෝක ‍ උරුම අඩවි ලයිස්තුවට ඇතුළුකර ඇත
පොළොන්නරුව ඓතිහාසික පුරවරය (1982)
 සිගිරි පෞරාණික පුරවරය (1982)
 අනුරාධපුර පූජනීය පුරවරය (1982)
 ගාලු නගරය සහ ආශ්‍රිතය (1988)
 මහනුවර පූජනීය පුරවරය (1988)
 සිංහරාජ රක්ෂිත වනාන්තරය (1988)
දඹුල්ලේ රංගිරි විහාරය (1991)
 ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යම උස්බිම්

පූජනීය මහනුවර පුරවරය 

මහනුවර නගරයේ පිහිටා ඇති පූජනීය ස්ථානයක් වන දළදා මාලිගා‍වේ බුදුන් වහන්‍‍සේගේ දන්ත ධාතුව තැන්පත් කර ඇත
රාජ්‍ය ‍දේශපාලන වැදගත් සංකේතයක් වන දන්ත ධාතූන් වහන්සේගේ හිමිකරු ර‍ටෙහි පාලකයා බව සැලකෙන මතයක් පුරාණ කාල‍යේ සිටම පවති
වර්ෂ 1592 සිට 1815 දක්වා කාල සීමාවෙහි දී ලංකාවේ අගනුවර ලෙස මහනුවර පැවති අතර දළදා මාලිගාව නිසාවෙන් මහනුවර නගරය එක්සත් ජාතීන්ගේ ලෝක උරුමයක් ලෙස නම් කරනු ලැබීය
අස්ගිරි මල්වතු නිකා‍යේ හිමිවරු විසින් මාලිගාවේ ආගමික වතාවත් දිනකට තුන් වරක් උදෑසන, දහවල් සහ සවස පවත්වනු ලබයි
වසරකට වරක් ආගමික වතාවත් පැවැත්වී‍මේ අවස්ථාව අස්ගිරි මල්වතු ‍දෙපාර්ශවය අතර හුවමාරු ‍වේ
බදාදා දින වලදී නානුමුර මංගල්ලය නමින්, දන්ත ධාතුන් වහන්සේ දෝවනය කර වි‍ශේෂ ආගමික වතාවත් සිදු කරනු ලබයි
‍මෙහිදි සුගන්ධවත් මලින් හා ජල‍යෙන් ‍දෝවනය කිරිම සිදු ‍කෙරෙන අතර එම ජලය රැස්ව සිටින පිරිස අතර ‍බෙදා ‍දෙන්නේ එහි ඇතයි සැලකෙන රෝග සුව කිරී‍මේ ගුණය නිසාය
ත්‍රස්තවාදි ප්‍රහාරයකින් හානි සිදු වුවද දැන් සම්පුර්ණයෙන් ප්‍රතිසංස්කරණය කර ඇත
සීගිරිය 

සීගිරිය ලොව අට වන පුදුමය ලෙස හඳුන්වයි. ‍මෙය ඉතා ඈත අතීතයේදී සිංහලයේ රජ කළ,ලොව ප්රථම ගුවන් යානය වන දඩු මොනරයෙන් අහසින් ගමන් කරමින් මුළු ලොවම පාලනය කළ ලෝකාධිපති ලංකේෂ්වර රාවණ අධිරාජ්‍යා විසින් ක්‍රි
පූ 5000 දී ඉදිකරන ලද ආරක්ෂිත මාළිගා සංකීර්ණයක් ලෙස සලකනු ලබයි එතුමාට අමතරව කුවේර රජුත් පසුව පලමුවන කාශ්‍යප රජුත් මෙම මාලිගාව භාවිතා කරන ලදි
සීගිරි ගල මුදු‍නෙහි මාළිගාවක නටබුන්ද, ගල මධ්‍යයේ සිංහ දොරටුවක් ද බිතූ සිතුවම් සහ කැටපත් පවුර පිහිටා ඇත
‍ ‍මෙහි ඇති  ‍වෙනත් වැදගත් අංග ‍ලෙස බිතු සිතුවම්, පර්වතය පහළින් පිහිටා ඇති මාලිගා සංකීර්ණය, දිය අගල්, පවුරු සහ පර්වත‍යේ සිට මිටර සිය ගණනක් දුරට විහි‍‍දෙන උද්‍යාන දැක්විය හැකිය
රජ මාළිගාවක් ‍මෙන් ම බල‍කොටුවක් ද වන ‍මෙය නිර්මාණකරුව‍න්‍‍‍ගේ විස්මයජනක හැකියාව නිරූපණය කරයි
පර්වතය මුදු‍නෙහි පිහිටි ඉහළ මාළිගාව ආශ්‍රිතව අදටත් පවතින පොකුණු දැකගත හැකිය
පහළ මාළිගාව වටා ඇති දිය අගල් මනරම් දර්ශනයක් මවා පායි
නෆ්‍රවඹරඹ

අනුරාධපුරය 

අනුරාධපුරය ශ්‍රී  ලංකාවේ අගනුවරක්ව පැවති අතර අදටත් ශ්‍රී ලාංකීය ශිෂ්ඨාචාර‍යේ සුරැකිව පවතින නටබුන් සදහා ලෝක ප්‍රසිද්ධියක් උසුලයි
අනුරාධපුරය නගරය මුල් කරගත් ශිෂ්ඨාචාරය ආසියා‍වේ පැවති විශිෂ්ඨත ම එකකි
දැනට එක්සත් ජාතින්  ‍ලෝක උරුමයක් වන මෙය වර්තමාන අගනුවර වන ‍කොළඹ සිට කි
205 උතුරින්, උතුරු මැද පළාත මල්වතු ඔය ඉවුර මුල් කර‍ගෙන පිහිටා ති‍බේ
බු
ව.4 වන සියව‍සේ ආරම්භ වූ අනුරාධපුර රාජධානිය, 11 වන සියවස දක්වා ම දකුණු ආසිය‍‍වේ ස්ථාවරත ම ‍‍දේශපාලන හා ආර්ථීක මධ්‍යස්ථනයක් ‍ලෙස වැජඹුණි
‍ බෞද්ධ ලෝකයට පූජනීය නගරයක් වූ, වර්ග කි
40 පුරා විහිදුනු ‍‍බෞද්ධ  ආරාම පිහිටා ඇති අතර අනුරාධපුර නගරය ලෝකයේ පුරාවිද්‍යාත්මක වැදගත්කමක් ඇති ස්ථානයක් ‍‍ලෙස ප්‍රසිද්ධියක් උසුලයි
ගාල්ල 

ගාල්ල, ශ්‍රී  ලංකාවේ නිරිතදිග ‍වෙරළ තීර‍යේ ‍කොළඹ සිට කි
119 දුරින් පිහිටි නගරයකි