Minuri/sinhala-corpus-wikipedia huggingface dataset:
විය හැකි සංඝට්ඨන

Average surface ocean pH[1]

Time	pH	pH change	Source
Pre-industrial (1700s)
8.179	0.000	analysed field[2]

Recent past (1990s)
8.104	-0.075	field[2]

2050 (2CO2 = 560 ppm)	7.949	-0.230	model[1]

2100 (IS92a)[3]
7.824	-0.355	model[1]

ලෝකයේ සාගර මගින් ස්වභාවිකවම Co2 අවශෝෂණය මිනිසා විසින් නිකුත් කරන Co2 වල ආචරණයන් දේශ ගුණය සම්බන්ධයෙන් අවම කිරීමට උදවු වුවත් Ph අගය අඩු වීම සෘණාත්මක ප්රගතිඵල ඇති කරවිය හැකි බවට විශ්වාස කෙරේ
ඒ ප්රාාථමිකවම සාගරයේ කැල්සි භූ ගත ජීවීන් සඳහාය
කැල්සයිට් හෝ කැල්සියම් කාබනේට් හි ආගනයිට් බහුරූපී ආකාර සෛල ආවරණයන් හෝ සැකිලි ඇති කිරීමට ඔවුන් යොදා ගනු ලැබේ
කැල්සි කෘත ජීවීන් ආහාර දාමවල ස්වයංපෝෂීන්ගේ සිට විෂම පෝෂීන් දක්වා පැතිර යන අතර කොකෝ ලිතෝ පොරාවන්, කොරල්, ෆෝරනිමි ෆේරාවන්, එකයිනෝ ඩමාටවන්, ක්රසෂ්ටේෂියාවන් හා මොලුස්කාවන් අන්තර්ගත කර ගනී
සාමාන්‍ය තත්ත්ව යටතේ කාබනේට් අයන සුපිරි සංතෘප්ත සාන්ද්ර ණ යටතේදී ඇති බැවින් කැල්සයිට හා ආගනේට මතුපිට ජලයේදී ස්ථායී වේ
කෙසේ නමුත් සාගර Ph අගය පහත වැටීමත් සමග එම අයනයේ සාන්ද්රීණය පහත වැටෙන අතර කාබනේට් අයන අසංතෘප්ත වන අතර CaCO3 වලින් සෑදුණු ව්යුපහයන් ද්රාටවණය වීමේ අවධානමක් ඇත
පරීක්ෂණ දැනට සොයා ගෙන ඇති අන්දමට කොරල්, කොකොලිකෝබෝන් ඇල්ගී, කොරලයින් ඇල්ගී, කොරණිමි ෆෙරාවන්, කවච මාළුවන් හා ටෙරෝ පෝඩාවන් වැඩිකල CO2 තත්ත්ව යටතේදී කැල්සිභූත වීම අඩුවීමට හෝ ද්ර ව්යවවීමට නැඹුරු වේ
2005 ජුනි මාසයේදී ලන්ඩන් රාජකීය සමාජය සාගර ආම්ලීකරණය සහ එහි විභව ප්ර තිඵලයන් පිළිබඳ විස්තීරණ දැක්මක් ප්රේකාශයට පත්කළේය
කෙසේ නමුත් ඇතැම් අධ්යියනයන් සොයා ගත් අන්දමට වායු ගෝලීය කාබන් ඩයොක්සයිඩ් ආංශක පීඩනය වැඩි කල තත්ත්ව යටතේ දී ප්රනභාසංස්ලේෂණය සහ කොකෝලිතෝ පොරාවන්ගේ කැල්සිභවනය ද වැඩි වීමත් සමග සාගර ආම්ලීකරණයට විවිධ ප්රලතිචාර පවතී
Co2 වැඩිකල තත්ත්ව යටතේ දී ප්රා ථමික නිෂ්පාදනය සහ කැල්සිභවනයේදී මීට සමානවම අවනතීන්ද ඇත
ප්ර්තිචාර දිශානතිය විශේෂය අනුව වෙනස් වේ
උතුරු අත්ලන්තික් අවසාධිත හරයේ මෑත කාලීන පර්යේෂණයන් 1780 සිට 2004 දක්වා කර්මාන්ත යුගයේදී කොකෝලිතෝ පොරාවන්ගේ විශේෂයේ සංඝඨනාව‍ නොවෙනස්ව පවතිව බව සොයා ගන්නා ලදී
ඒ අතරතුරදීම ඔවුන්ගේ කැල්සිභූත වීම 40% කින් වැඩි වී ඇත
මුළු පාරසරික ප්රවතිඵලයන් කැල්සිභූත වෙනස්වීම අනුව තවමත් අවිනිෂ්චිතය
පෙනෙන අන්දමට බොහෝ කැල්සිභූත විශේෂ අහිතකර බලපෑමට ලක්වී ඇත
මේ අනුව කොකෝලිතෝ පොරාවන්ගේ අවනතිය දේශගුණික වෙනස්වීමේ ද්විතීක ආචරණයක් නිසා සිදුවූවා විය හැකිය
සාගරික වලාකුළු ආවරණයේ ආචරණයන් මත පෘථිවි ඇල්බිඩෝවේ අඩුවීම ඊට හේතු වන්නට ඇත
කැල්සිභවනය වීමට අමතරව ප්රදජනක හෝ කායික විද්යාේත්මක ආචරණයන් (උදා - දේහ තරලවල Hyperpnia ලෙස දන්නා Co2 ප්රේ‍රිත ආම්ලීකරණය) වැනි අහිතකර ආචරණයන් වලින් ද විශේෂයෙන් පෙළෙනු ඇත
එසේත් නැතහොත් ඒ ආහාර ප්රපභවවලට ඇති වන සෘණාත්මක බලපෑම නිසා වක්රාකකාරයෙන් ඇතිවූවා යැයි කිව හැක
කෙසේ නමුත් කැල්සිභවනයෙන් මෙන්ම ජලජ ජීවීන්ගේ හෝ පාරසරික පද්ධතිවල මෙම ක්රිායාවලීන් පිළිබඳව සම්පූර්ණ අවබෝධයක් නොමැත
සෘජු ජීව විද්යාාත්මක ආචරණයන් හරුණු විට ශත වර්ෂ කිහිපයක් සඳහා කාබනේට් අවසාධිත තැන්පත් වීමේ ලාක්ෂණික අඩුවීමකට අනාගතයේදී සාගර ආම්ලීකරණය හේතු වනු ඇත
එමෙන්ම ඇතැම්විට පවතින කාබනේට් ආසාධිත දියවීමට ද හේතු වනු ඇත
මෙය සාගරික ක්ෂාරීයතාවයේ වැඩිවීමක් ඇති කරනු ඇත
එමගින් සාගරය Co2 සඳහා සංචායකයක් ලෙස ක්රි්යාකරනු ඇති අතර (ඵලදායී විභවයක් සහිතව) 

http
org/wiki/Ocean_acidification
භෞතික හා ජීව විද්‍යාත්මක තත්ත්වයන්ට අනුව සාගරය නොයෙක් කලාප වලට වර්ග කෙරේ
සමුද්‍ර කලාපය (pelagic) තුළ සියලු විවෘත සාගර කලාප අඩංගු වන අතර ගැඹුර හා ලැබෙන ආලෝක ප්‍රමාණය අනුව එය තවදුරටත් උපකලාප වලට බෙදේ
මුහුදු මට්ටමේ සිට  මිටර් 200 දක්වා ගැඹුරෙන් පවතින්නේ ප්‍රකාශ කලාපයයි
මෙම කලාප තුළ ප්‍රභාසංස්ලේෂණ ක්‍රියාවලිය බහුලව සිදුවන බැවින් සාගරයේ ජෛව විවිධත්වයෙන් පොහොසත්ම කලාපය මෙය වේ
පැළෑටියකට තම ජීවිතය පවත්වා ගත හැක්කේ ප්‍රභාසංස්ලේෂණ කාර්යයෙන් පමණක් නිසා මෙම කලාපයට පහතින් ජීවත් වන සියළු ජීවින් ඉහළින් පාවී පැමිණෙන ද්‍රව්‍ය කෙරෙහි හෝ තවත් ප්‍රාථමික නිෂ්පාදකයෙකු මත හෝ රඳා පැවතිය යුතුය
මීටර් 2000 ට වඩා වැඩි ගැඹුරෙන් පවතින නිරාලෝක (Aphetic) කලාපයේ පවතින ජලතාප වෙනට් මෙවැනි ජිවියෙකි
ප්‍රකාශ කලාපයේ, සාමුද්‍ර කලාපය, අභි සාමුද්‍ර කලාපය (epipelagic) ලෙස හැඳින්වේ
නිරාලෝක කලාපයේ සාමුද්‍ර කොටස විෂමතා එක පිහිටන තවත් උප කලාප කිහිපයකට බෙදිය හැක
එහි ඉහළින්ම පවතින්නේ මොසෝ සාමුද්‍ර (meso pelagic) කලාපයයි
එහි පහත් සීමාව සෙල්සියස් අංශක 12 තාපයක පවතින අතර නිවර්තන අනුව සැලකුවහොත් මීටර් 70-1000 අතර මට්ටමක මෙම කලාප පිහිටයි
ඉන්පසු හමුවන ආගාධ සාගරික/ අව්‍යාමුද්‍ර (bathypelagic )කලාප පවතින්නේ සෙල්සියස් අංශක   හෙවත් මීටර් 700 හෝ 1000 සහ මීටර් 2000 හෝ මීටර්  400 අතර කලාපයේය
ආගාධ තලය මතින් පවතින්නේ ආගාධ සමුද්‍ර කලාපය (Ned pelagic) පහත් සීමාව 6000m පමණ ගැඹුරකින් පිහි‍ටයි
මෙහි ගැඹුර 6000m -10000m අතර පවතින අතර එය සාගරයේ ගැඹුරින්ම පිහිටි සාගර කලාපයයි
සාමුද්‍ර, නිරා‍ලෝක කලාප මෙන්ම නිතල නිරාලෝක (benthic apnohc) කලාපද සාගරයේ පිහිටා ඇත
මෙම වර්ගයට ඉතා ගැඹුරින් පිහිටි කලාප 3 ක් අයත් වේ
(bathyal) කලාපයේ මහද්වීපික බෑවුම සහ නැග්ම 400m දක්වා ආවරණය කරයි
ආගාධ කලාපයට 4000m-600m අතර ඉතා ගැඹුරින් පිහිටි තලය අයත් වේ
අවසාන වශයෙන් හෙඩාල් (hedal) කලාපය යනු සාගරයේ පතුලේ පිහිටි හෙඩාල් සමුද්‍ර (dalpeagic) කලාපයයි
සාමුද්‍ර කලාපය නෙට්රික් (netric) හා සාගරික (oceanic) ලෙස තවත් උප කලාප 2 කට වෙන් කළ හැක
නෙට්රික් කලාපය සමන්විත වන්නේ මහද්වීපික තටාකයට ඉහළින් පිහිටි ජල ස්කන්ධය මඟින් වන අතර සාගරික කලාපයේ පවතින්නේ නිරාවරණය වු ජලය පමණි
වෙරළාසන්න (littanal) කලාපය වඩදිය හා බාදිය ඇතිවන ප්‍රදේශය ආවරණය කරන අතර නාවික හා භෞමික තත්ත්ව අතර සංක්‍රමණික තත්ත්වයක් පෙන්නුම් කරයි
අන්තර් උදම් (intertidal)කලාපය ලෙසද මෙය හැඳින්වෙන අතර එයට හේතුව වන්නේ වඩදිය බාදිය මට්ටම මෙම කලාපීය තත්ත්ව මත බලපෑම් ඇති කිරීමයි
දේශගුණික ආචරණය  

සාගරික කාලගුණයේ වඩාත් චමත්කාර ජනක ආකාරයක් නම් ඝර්ම කලාපීය වාසුලි වේ
(ටයිපූන් හෙවත් කුණාටු වශයෙන් ද ඇතිවන පද්ධතිය මත හැඳින්වේ) සමුද්‍ර තරංග පෘථිවි දේශගුණයට දැඩිව බලපෑම් කරන්නේ උණුසුම් හෝ ශීත සුළං සහ වර්ෂණය වෙරළ බඩ කලාපයට පරිණාමණයෙනි
ඒව‍ා භූමිය තුළ සුළං මගින් වහණය කෙරේ
ඇන්ටාටික් මහාද්වීපය වටා ඇති ඇන්ටාටිකා පරිධ්‍රැවක තරංග සමුද්‍ර කිහිපයක තරංග ගොණු කරන අතර ප්‍රදේශයේ දේශගුණයට බලපෑම් ඇති කරයි
{|

|Oceans - Regions and depths
|-
{|
ඕසෝන් ස්ථරයේ ක්ෂය වීම(Destruction of Ozone layer) වෙනස්කම් දෙකක් මත විස්තර කරන අතර නිරීක්ෂණ වලින් පැවසෙන්නේ ඉතා සෙමින්, 1970 පටන් පෘථිවි අපරිවර්තී ගෝලයේ මුළු ඕසෝන ප්‍රමාණය දශකයකට 4% බැගින් ස්ථායි අවපාතයකට ලක් වී ඇති බවයි. මෙම කාලය තුළ දී ම මෙයට වඩා මඳක් වැඩියෙන් වාරිකව (සෘතුමයව) අපරිවර්තී ගෝලයේ ඕසෝන අවපාතනය පෘථිවියේ ධ්‍රැව ප්‍රදේශවලද සිදු වී ඇත
මෑත කාලීනවම එය බොහෝ විට ඕසෝන සිදුර ලෙසට හැඳින්වේ
මෙම අපවර්තී ගෝලීය ඕසෝන අවපාතනයට (බොහෝ දෙනා දන්නා) එකතු කිරීමක් දැක්විය හැකිය
ඒ වසන්ත සෘතුවේ දී ධ්‍රැව ප්‍රදේශවල පෘෂ්ට ආසන්නයේ  සිදුවන පරිවර්තී ගෝලීය ඕසෝන අවපාතනයයි
ධ්‍රැවීය ඕසෝන සිදුරුවීමේ සවිස්තරාත්මක යාන්ත්‍රණය, මධ්‍ය අක්ෂාංශවල සිහින් වීමෙන් වෙනස් වෙයි
මෙම නැඹුරුවීම් දෙකෙන් වඩා වැදගත් වන්නේ එම ක්‍රියාවලියේ දී ඕසෝන විඝටනයේ උත්ප්‍රේරක ලෙස පරමාණුක ක්ලෝරීන් සහ බ්‍රෝමින් ක්‍රියා කිරීමයි
පරිවර්තී ගෝලය තුළ ඇති මෙම හැලජන පරමාණුවල ප්‍රධාන ප්‍රභවය වන්නේ ක්ලෝරෝෆ්ලෝරෝකාබන් සංයෝගවල ඇති ආලෝක විඝටන භාවයයි
එය බොහෝ දෙනා ෆ්‍රියෝන ලෙස හදුන්වයි. ක්ලෝරෝෆ්ලෝරෝකාබන (CFC) හැලෝන ලෙසද හදුන්වයි. මේ වායු පරිවර්තී ගෝලය තුළට ගමන් කරන්නේ පෘෂ්ටයට විමෝචනය වූවාට පසුවයි. ඕසෝන ක්ෂය වීමේ යාන්ත්‍රණ දෙක ශක්තිමත් වන්නේ CFC සහ හැලෝනවල විමෝචනය වීම ඉහළ ගිය විටයි
CFC සහ මීට දායක වන අනෙක් ද්‍රව්‍යයන් ඕසෝන් ක්ෂය කරවන ද්‍රව්‍යයන් ලෙස හදුන්වයි. (ODS) පෘථිවි වායු ගෝලය තුළින් ගමන් කරන පාරජම්බූල කිරණ වල ඇති UVB සංඛ්‍යාතය (270 – 315 mm) ඉතා අහිතකර වන අතර ඉන් ඕසෝන් ස්ථරය ආරක්ෂා කිරීමට පියවර ගැනිණි
ඕසෝන අඩුවීම නිරීක්ෂණය කර ව්‍යාපෘතියක් සකසා මොන්ට්‍රියොල් සම්මුතියට අනුව CFC සහ හැලෝන නිපදවීමද, ඕසෝන ක්ෂය කරන රසායන ද්‍රව්‍යයක් වන කාබන්ටෙට්රා ක්ලෝරයිඩ් සහ ට්රෝයික්ලෝරෝඊතේන් නිපදවීමද තහනම් කරන ලදී
මෙම ක්ෂය වීම හේතුවෙන් වායුගෝලයේ ඇති පාරජම්බූල කිරණවලට විවෘත වීම (අනාවරණය වීම නිසා) ජීව විද්‍යාත්මක විපාකයන් වන චර්ම පිළිකා වලට ගොදුරුවීම,ශාක වලට හානි වීම සහ සාගරයේ ආලෝකමත් කලාපයේ ජලවාංග ගහනයේ අඩුවීම සිදුවේයැයි සැක කෙරේ
ඕසොන් සිදුර හා එය ඇතිවිමට බලපාන හේතු

ඇන්ටාක්ටික් ඕසන් සිදුර යනු ඇන්ටාක්ටික් අපවර්තී ගෝලයේ ඕ‍සොන් මට්ටම 1975 දී තිබු මට්ටමට වඩා 33% පහත වැටුනු වායුගෝලීය ප්‍රදේශයකි
ඕසොන් සිදුර ඇතිවන්නේ සැප්තැම්බර් සිට දෙසැම්බර් මුල් කාලය දක්වා පවතින ඇන්ටාක්ටික් වසන්ත සමයේය
බටහිරින් හමන වේගවත් සුළං මහද්වීපය වටා චලනය විමෙන් ඇතිවන වායුගෝලීය වැස්ම මෙයට හේතුවයි. ඇන්ටාක්ටික් වසන්ත සමය තුළ පහළ අපවර්තී ගෝලයේ ‍ඕසෝන් ප්‍රමාණය 50% පමණ මෙම ධ්‍රැවක ප්‍රදේශයේදි විනාශ වේ
ඉහත පැහැදිලි කල ආකාරයට ඕසොන් ප්‍රමාණය අඩු විමට ප්‍රධාන වශයෙන් බලපාන්නේ ක්ලෝරින් අඩංගු වායුන්ය
(ක්ලෝරෝෆ්ලෝරෝ කාබන් CFC) හා ඒ ආශ්‍රිත හයිඩ්‍රෝකාබන් පාරජම්බුල කිරණ හමුවේ මෙම වායු වියෝජනය වි මුදා හරින ක්ලෝරින් පරමාණු ඕසොන් විනාශවිමේ ක්‍රියාවලිය උත්ප්‍රේරණය කරයි
මෙම ක්‍රියාවලිය සිදුවන්නේ වායු අවස්ථාවේ වුවද ධ්‍රැවක අපවර්තී වලා හමුවේ මෙය වඩා උත්සන්න වේ
ධ්‍රැවක අපවර්තී වලා ඇති වන්නේ ශීත සෘතුවේදි අදික සීතලක් යටතේය
ධ්‍රැවක ශීත සෘතුව තුන්මසක් පවතින අතර, එම කාලය සුර්ය විකිරණ නොලැබෙන අඳුරු සමයකි
උෂ්ණත්වය පහල වැටිම හේතුවන්නේ සුර්යාලෝකය හිඟ විම පමණක් නොවේ
සිසිල් වාතය ධ්‍රැවක ප්‍රදේශ මඟින් රඳවා තබා ගැනිමද මෙයට හේතුවකි
මෙම කාලයේදි සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක 80 ක් හෝ ඊට වඩා අඩු අගයකි
මෙම අඩු උෂ්ණත්වය මඟින් වලා අංශු සෑදෙන අතර මෙවා සෑදි තිබෙන්නේ නයිට්‍රජන් අම්ලය (1 වන වර්ගය) හෝ අයිස් (2 වන වර්ගය) වලිනි
මෙම දෙවර්ගයට ඕසොන් විනාශ විමේ රසායනික ප්‍රතික්‍රියාව සිදු විමට අවශ්‍ය වටපිටාව සලසා දේ
මෙහි සිදුවන ප්‍රකාශ රසායනික ක්‍රියාවලිය සංකීර්ණ වුවද, සම්පුර්ණ අධ්‍යයනයට ලක්ව ඇත
මෙහි වැදගත්ම නිරීක්ෂණය නම් අපවර්තී ගෝලයේ ඇති CCl වලිනි
බහුතරයක් ස්ථිර සංයෝග ලෙස එක් රැස්ව පැවතිමයි
ප්‍රධාන වශයෙන් 4Cl හා ClONO2 ලෙස මේවා පවතී
ඇන්ටාර්ක්ටික් ශිත හා වසන්ත සෘතු වලදි ධ්‍රැවක අපවර්තී වලට අංශු මත ඇතිවන ප්‍රතික්‍රියා මෙම සංයෝග ප්‍රතික්‍රියක (Cl  හා ClO) බවට පත් කරයි
මෙම වලා මඟින් NO2 ඉවත් වේ
මේ නිසා අලුතින් හටගත් ClO, ClONO2 බවට පරිවර්තනය විම වැලකේ.

ඇන්ටාර්ක්ටික් ඕසොන් විනාශය වසන්ත සෘතුවේදි බහුලව විමට හේතුව වන්නේ ඕසෝන් විනාශයට සූර්යයාගේ දායකත්වයයි
ශිත සෘතුවේ ධ්‍රැවක අපවර්තී වලා බහුල වුවද රසායනික ප්‍රතික්‍රියා සිදුවිමට අවශ්‍ය හිරු එළිය මෙම සමයේදි ධ්‍රැවයට නොලැබේ
වසන්තයේදි හිරුඑළිය ලැබීමෙන් ප්‍රකාශ රසායනික ප්‍රතික්‍රියා සිදුවිමට අවශ්‍ය ශක්තිය ලැබී ධ්‍රැවක අපවර්තී වලා වියෝජනය වීමෙන් ඒවා තුළ සිරවු අංශු මුදා හැරේ
ඕසෝන් විනාශය සිදුවන්නේ පහළ අපවර්තී ගෝලයේ දී ය
වායු ප්‍රතික්‍රියා මඟින් සිදුවන ඕසෝන් විනාශය ඊට වඩා අඩුවන අතර එය හටගන්නේ පහළ අපවර්තී‍ගෝලයේය
වසන්ත සෘතුව අවසානයේ උෂ්ණත්වය වැඩිවිමත් සමඟම දෙසැම්බර් මැදදි වා සුළි තත්වය ඉවත් වේ
පහළ අක්ෂාංශ වලින් ඕසෝන් සපිරි උණුසුම් වායුන් ඇදී ඒමත් සමඟම ධ්‍රැවක අපවර්තී වලා නැතිවන අතර ඕසොන් විනාශ විමේ ක්‍රියාවලිය නැවතීමෙන් ඕසෝන් සිදුර යථා තත්වයට පත්වේ
ඕසෝන් විනාශය කෙරෙහි අවධානය 

	1980 දශකය මුල් භාගයේදි ඕසොන් වියන තුනී වීම ඉදිරි අවුරුදු 60 ඇතුළදී 7% පමණ වන බවට අනාවැකි පල කර තිබුණි
1985 දී ඕසෝන් සිදුර සැලකිය යුතු තරම් විශාල බවට මාධ්‍ය වාර්තා කළේය
ඊට පෙර ඇන්ටාර්ක්ටික් ඕසෝන් ප්‍රමාණය අඩුවීම මිනුම් දෝෂයක් බවට නොසලකා හැර තිබුණි
ඕ‍සෝන් සිදුරු මුළු පෘථිවිය වටාම ඇතිවේ යයි බියක් පැවතුනද, අද දක්වාද වැඩිපුර ඕසෝන් විනාශයක් සිදු වන්නේ ඇන්ටාර්ක්ටිකා වසන්ත සමයේ උත්තර ධ්‍රැවයේ ඇතිවන කුඩා සිදුරෙනි
මධ්‍ය අක්ෂාංශ වලද ඕසෝන් ප්‍රමාණය අඩු වී ඇති නමුත් එය 4% - 5% පමණ වු සුළු අගයකිනි
ඕසෝන් විනාශයට අවශ්‍ය සාධක වර්ධනය වුවහොත් (අපවර්තී ගොලයේ උෂ්ණත්වය අඩුවිම, ධ්‍රැවක අපවර්තී වලා ප්‍රමාණය වැඩි විම, ක්‍රියාකාරි Cl අංශු වැඩි වීම) ගෝලීය ඕසොන් ප්‍රමාණය වඩා වේගයෙන් පහත බැසිය හැක
ගෝලීය උණුසුම පිළිබඳ සම්මත මතය අනුව අපවර්තී ගෝලයේ උෂ්ණත්වය පහත බසිනු ඇත
ඇන්ටාර්ක්ටික් ඕසෝන් සිදුර ඇති වු විට ඕසෝන් රහිත වාතය අවට ප්‍රදේශ වෙතට ගලා එයි
මෙම සිදුර ඇතිවීමෙන් මසක කාලයක් තුළ නවසිලන්තයේ ඕසෝන් ප්‍රමාණය 10% කින් පමණ අඩු වු බවට වාර්තා වේ
ඕසෝන් වියන තුනීවීම හා ගෝලිය උණුසුම ඉහළයාම 
ඕසෝන් වියන තුනීවීම හා ගෝලිය උණුසුම ඉහළ යාම ජනමාධ්‍ය මගින් එකිනෙක මේවා අතර එතරම් නොමැත වී රු පමණක් වන වායුව සිදුරු තුනී වී කි රු වියන තිනීවීම මෙම සිසිල්වීම ඇ න් රු ම වී ළ කිය වී ක පමණ ඇ සම්බන්ධ කර දැක්වුවද මේවා අතර එතරම් සැලකිය යුතු තරම් බලවත් සම්බන්ධතාවයක් නොමැත
ඕසෝන් ක්ෂය වීම හා උෂ්ණත්වය කරුණු 4 කින් පමණක් සම්බන්ධ වේ
ගෝලීය උෂ්ණත්වය ඉහළ යාමට හේතුවන කාබන්ඩයොක්සයිඩ් වායුව අජිවර්තීගෝලය සිදුරු කරයි
මෙම තුනීවිමෙන් ඕසෝන් වියන තුනීවිම වැඩි කරන අතර එමගින් සිදුරු ඇතිවිමේ වේගය වැඩිවේ
ඕසෝන් ප්‍රමාණය අඩුවීමෙන් අපිවර්තී ගෝලයේ සුර්ය විකිරණ අවශෝෂණය අඩු කරයි
එමනිසා පරිවර්ති ගෝලය සිසිල් වන අතර පරිවර්තී ගෝලයේ උණුසුම වැඩිවේ
සිසිල් වු අපවර්ති ගෝලය දිගු තරංග ආයාම සහිත විකිරණ පිට කිරීම අඩු කරන අතර එමගින් පරිවර්ති ගෝලය සිසිල් වේ
සමස්ථයක් වශයෙන් මෙ සිසිල්වීම පැතිරේ
IPCC හි නිගමනය වන්නේ පසුගිය දශක 2 ඇතුළත ඕසෝන් වියන තුනීවීම නිසා මෙම සිසිල්වීම වර්ග මීටරයට වෝට් 1 ක් පමණ වේ
හරිතාගාර ආවරණ වාදයේ වැදගත්ම අනාවැකියක් වන්නේ අපවර්තී ගෝලයේ සිසිල් වීමයි
මෙලෙස සිසිල් වීමක් සිදුවී ඇතත් එය සිදු වි ඇත්තේ හරිතාගාර වායුන් මගින්ද, ඕසෝන් වියන තුනීවීමෙන්දැයි වෙන්කර දැක්විම අපහසුය
එයට හේතුව මෙම කරුණු දෙකම සිසිල් වීමට බලපාන බැවිනි
මෙම සංසිද්ධිය අපවර්ති ගෝලයේ ගණිතමය ආකෘතියක් මගින් පැහැදිලි කළ හැකිය
ජාතික සාගර හා වායුගෝලය පාලක මණ්ඩලයේ භූ භෞතික ද්‍රව ගභිත විද්‍යාගාරය පෙන්වාදෙන අන්දමට කි
20 (මයිල 12. 4) පමණ ඉහළ වායුගෝලය සිසිල් විමට බලපාන්නේ හරිතාගාර වායුන්ය
ඕසෝන් වියන තුනී වීමට හේතුවන රසායන ද්‍රව්‍ය ද හරිතාගාර වායුන් වේ
මෙම රසායනික ද්‍රව්‍යවල සාන්ද්‍රණයේ ඉහළ යාම නිසා w/m ක් පමණ විකිරණ ලෙස ඉහළ ගොස් ඇත
මෙය හරිතාගාර වායු සාන්ද්‍රණය ඉහළ යාමෙන් ඇති වු විකිරණ බලයෙන් 14% පමණ වේ
දීර්ඝ කාලීනව මෙම ක්‍රියාවලිය ආකෘතියට නැගීමථ එහි මිනුම් ගැනීම, අධ්‍යයන කල්පිත ගොඩනැංවීම හා පරික්ෂා කිරිමෙන් එය ලේඛනගත කිරීමත බෝහෝ දෙනාගේ අනුමැති ලබා පිලිගත් මතයක් බවට පත්විමට දශක ගණනාවක් ගතවේ
ඕසෝන් විනාශය පිළිබද 1980 දශකයේදි ගොඩනැගමු කල්පිත ප්‍රසිද්ධකෙරැනේ 1990 දශකය අගභාගයේ වන අකතර වර්තමානයේ දී ඒවා සාධනය කෙරෙමින් පවති
1990 අවසානයේදි ආචාර්ය Drew schindell, Dr
paula newhan හා NASA ආයතනයේ සේවය කරන ගොඩාර්ඩ් යන විද්‍යාඥයෝ SGL origin2000 යන සුපිරි පරිගණකය භාවිතයෙන් ඕසොන් විනාශය ආදර්ශනය කිරීහ වාදයක් ගොඩනැගු අතර එයට අනුව 78%පමණ ඕසෝකන් විනාශ වි ඇති බවටත් එම ඕසෝන් සිදුර යථා තත්තවයට පත්විමට ගතවන කාලය අවු 75-150 පමණ වන බවත් නිගමනය කෙරැණි
Written by VISURA PRABOD

පරිසර විද්‍යාව
ඕසෝන් ක්‍ෂයවීම
රසායන විද්‍යාව
පාංශු විද්‍යාව (පස් පිළිබඳව අධ්‍යයනය) () (ග්‍රීක භාෂාවෙන් මෙය පස් පිළිබඳ දැනුම යන අර්ථය ගෙන දේ) යනු පස් පිළිබඳව එහි ස්වභාවික පරිසරයේදී අධ්‍යයනය කිරීමයි
එය පාංශුමය විද්‍යාවේ ප්‍රධාන ශාඛා දෙකෙන් එකකි
අනෙක් ශාඛාව භෞම විද්‍යාවයි. පාංශු විද්‍යාවට අදාළ වන්නේ පාංශු ජනනය පාංශු රූප විද්‍යාව හා පාංශු වර්ගීකරණයයි
පස පිළිබඳ සමාලෝචනය 
පස යනු ශාක සඳහා උපකාරයක් පමණක්ම නොවේ
නමුත් එය දේශගුණය (ජලය , වාතය උෂ්ණත්වය) පාංශු ජීවය (ක්‍ෂුද්‍ර ජීවින්, ශාක, සතුන්) හා එහි ශේෂයන් අතර විවිධාකාර අන්තර් ක්‍රියා සිදුවන කලාපයයි
මීට අමතරව මෙය යටතට මූලික හා පසුව එකතු වූ පාෂාණවල ඛණිජමය අනුවර්තනයන් සහ භූ දර්ශනයේ එහි පිහිටීම පිළිබඳව ද අයත්වේ
පස සකස් වීමේදී හා ජනනයේදී පාංශු පැතිකඩ සෙමින් ගැඹුරු වන අතර තිරසයන් නැමති ලාක්ෂණික ස්ථර වර්ධනය කර ගනී
ඒ අතරතුර ස්ථායී තත්ත්වයක් ඇතිවේ
පාංශු භාවිතාකරුවන් (ශෂ්‍යක වේදයන්) පසේ ගතිකය පිළිබඳව ආරම්භයේදී සුළු සැලකිල්ලක් පමණක් දක්වන ලදී
ඔවුන් එය දුටුවේ රසායන විද්‍යාත්මක, භෞතික විද්‍යාත්මක හා ජීව විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ ශෂ්‍ය විද්‍යාත්මක නිෂ්පාදනතාවයක් සඳහා සේවාවන්හිදී ප්‍රයෝජනවත් වන මාධ්‍යයක් ලෙසිනි
අනෙක් අතින් පාංශු විද්‍යාඥයින් මෙන්ම භූ විද්‍යාඥයින්ද පාංශු ලාක්ෂණිකයන්ගේ (භෞම ගති ලක්ෂණ) ශෂ්‍ය විද්‍යාත්මක යෙදවීම් පිළිබඳව ආරම්භයේදී අවධානය යොමු නොකළහ
ඒ වෙනුවට ස්වභාවය හා භූ දර්ශනයේ ඉතිහාසය සමග එහි සම්බන්ධතාවය පිළිබඳව අධ්‍යයනය යොමු කරන ලදී
අද වනවිට භූ දර්ශනයේ හා පාරිසරික විද්‍යාවන්ගේ විනයානූකූල එළඹුම් දෙකක අති පිහිත වීමක් දක්නට ලැබේ
අද පාංශු විද්‍යාඥයින් පාංශු ජනන ක්‍රියාදාමයන් පිළිබඳ හොඳ අවබෝධයක් ලබා ගැනීමට ප්‍රායෝගික භාවිතයන් පිළිබඳව උනන්දුවක් දක්වයි. (පසේ පරිණාමණය හා ක්‍රියාකාරිත්වය) පාංශු භාවිතයේ වෙනස්වීම් පිළිබඳව ප්‍රතිඵලයන් පිළිබඳව අනාවැකි පළකිරීම එහි ඉතිහාසය තේරුම් ගැනීම වැනි දේ ඒ යටතට අයත්වේ
ඒ අතරතුර ශෂ්‍ය විද්‍යාඥයින් වසර දහස් ගණනක පරිණාමයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇති වන සංකීර්ණ මාධ්‍යයක් ලෙස වගා කළ පස පිළිබඳව තේරුම් ගනී
ඔවුන් තව දුරටත් තේරුම් ගන්නේ පවතින තුලනතාවය අස්ථායී බවත් එහි ඉතිහාසය පිළිබඳ මනා දැනුමකින් පමණක් එහි තිරසාර පැවැත්ම තේරුම් ගත හැකි බවත්ය
පස පිළිබඳ සංකල්ප 
 සරල බවට වඩා පොදු වශයෙන් පාංශු ජනනය සංකීර්ණ වේ
පස් දක්නට ලැබෙන්නේ පෘථිවි වායු ගෝලයේ, ජෛව ගෝලයේ, ජල ගෝලයේ හා ශිලා ගෝලයේ මුහුණත් මතය
එබැවින් පස් පිළිබඳ මනා අවබෝධයක් සඳහා කාලගුණ විද්‍යාව, දේශගුණ විද්‍යාව, පරිසර විද්‍යාව, ජීව විද්‍යාව, ජල විද්‍යාව, භූ රූප විද්‍යාව, භූ විද්‍යාව හා වෙනත් බොහෝ පෘථිවි විද්‍යාවන් හා ස්වාභාවික විද්‍යාවන් පිළිබඳ දැනුම අවශ්‍ය වේ
සමකාලීන පාෂාණයන් අතීතයේ සක්‍රීය වූ පාංශු ජනන ක්‍රියාදාමයන් සඳහා ප්‍රකාශනයන් රැගෙන යයි
කෙසේ නමුත් බොහෝ අවස්ථාවලදී මෙම ප්‍රකාශනයන් නිරීක්ෂණය කිරීමට හෝ ප්‍රමාණනය කිරීමට අපහසු විය
එබැවින් ප්‍රාග් පාරිසරික විද්‍යාව, ප්‍රාග් භූ විද්‍යාව, ග්ලැසියර භූ විද්‍යාව හා ප්‍රාග් දේශගුණික විද්‍යාව පිළිබඳ දැනුම පාංශු ජනනය හඳුනාගැනීමට හා අවබෝධ කර ගැනීමටත් අනාගත පාංශු වෙනස්වීම් පිළිබඳ පදනමක් සංස්ථාපනය කොට අනාවැකි ඵල කිරීමටත් ඉතා වැදගත් වේ
පාංශු සකස් වීම කෙරෙහි බලපාන ප්‍රධාන බාහිර සාධක 5 කි
(දේශගුණය, ජීවීන්, භූ විෂමතාව, මවු අමුද්‍රව්‍ය හා කාලය) එමෙන්ම කුඩා අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති සාධක කිහිපයක් පාංශු ජනන ක්‍රියාදාමයන් හා පාංශු රටා මෙහෙයවයි.
     
 පසේ හා පාංශු භූ දර්ශනයන්ගේ ගති ලක්ෂණයන් උදා - සංඛ්‍යා, ප්‍රමාණ, හැඩයන් හා පාංශු දේහයන්ගේ සකස් වීම් යන සෑම එකක්ම පාංශු තිරසයන්ගේ පදනම මත ලාක්ෂණික වී ඇත
අභ්‍යන්තර සමජාතීත්වයේ ප්‍රමාණය ආනතිය දෘෂ්ටිය, භූ දර්ශන පිහිටීම, වයස හා වෙනත් ගතිගුණ හා සම්බන්ධතා නිරීක්ෂණය කළහැකි අතර  ඒවා මිනිය හැක
විශේෂ ජෛව දේශගුණික තන්ත්‍රයන් හෝ පාංශු ජනන ක්‍රියාදාමයන්ගේ සංයෝජනයන් විශේෂිත පස් ඇති කරයි
එබැවින් විශේෂිතව නිරීක්ෂණය කළ හැකි උදාහරණ ලෙස P තිරසයන් තුළ අන්තෝනි දානති මැටි රැඳවීම සකස් වන්නේ භූ ජනන ක්‍රියාදාමයන්ගේ එක්තරා සංයෝජනයන් මගිනි
ඒවා කාලානුරූපව ක්‍රියාකාරිත්වය වෙනස්වේ
භූ ජනන (පස් සෑදීමේ) ක්‍රියාදාමයන් නිර්මාණය කිරීමේ හා විනාශ කිරීමේ පෙළට අනුව (අසම වර්තතාව) ක්‍රමයාවන් පස් තුළ සිදුකරයි
එම ක්‍රියාදාමයන් සමගාමීව සිදුවිය හැකිය
ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇතිවන පාංශු පැතිකඩ එම ක්‍රියාවන්ගේ සමතුලිතතාවයක් ප්‍රතිබිම්භනය කරයි
ඒ වර්තමාන හා අතීත කාල යන දෙකම සඳහාය
භූ විද්‍යාත්මක ඒක රූපතාවයේ සිද්ධාන්තය පස් සඳහා යෙදවිය හැකිය
අද සක්‍රීයව පවතින පාංශු ජනන ක්‍රියාදාමයන් දිර්ඝකාල පරාසයක් තිස්සේ සිදු වී ඇත
ඒවා පෘථිවි මතු පිට ජීවය ඇතිවීම දක්වා අතීතයට ඇදීයයි
කෙසේ නමුත් අවකාශය හා කාලය අනුව ප්‍රකාශිත ප්‍රමාණය හා තිව්‍රතාවය විචලනය වේ
ඕනෑම භූමි භාගයක වෙනස් පස් වර්ගවල අනුක්‍රමණයක් වර්ධනය වී ඛාදනය වී සහ හෝ ප්‍රතිගමනය වී තිබිය හැකිය
ඒ පාංශු ජනන සාධක සහ භූමි භාගයේ සාධක උදාහරණ තුරුලතා, අවසාධනය, භූරූප විද්‍යාව වෙනස්වීමත් සමගය
භූ විද්‍යාත්මකව දැක්මට අනුව ඉතා කුඩා අතීත පස්වර්ග ප්‍රමාණයක් පවතී
ඒ ඒවා භූ විද්‍යාත්මකව සිදුවීම්වලදී විනාශ වී හෝ වැළලී ගොස් හෝ එසේ නොමැති නම් දේශගුණික මාරුවීම්වලදී ඒවායේ පෘථිවි මතුපිට අනතුරු දායක ලක්ෂණ විකිරණය වීම හෝ සිදුවිය හැකි නිසාය
තෘතියික අවධිය දක්වා හෝ ඉන් ඔබ්බට අතීතයට දිව යන පාංශු සංතතීන් පවතින්නේ ඉතා ස්වල්පයකි
Pleistocene යුගයට වඩා පැරණි පස් හා භූමි මතුපිටවල් ද ඉතා දුර්ලභය
කෙසේ නමුත් සංරක්ෂණය වූ හෝ ශිරා භූත වූ පස් වර්ග (ප්‍රාග් පස් වර්ග) භූ විද්‍යාත්මක කාලය පුරාවටම භෞමික පරිසරවල සාර්වත්‍ර ලක්ෂණයකි
ඒ ඒවා අතීත දේශගුණික වෙනස්වීම් පිළිබඳ සාක්ෂි සපයන අතර භූ විද්‍යාත්මක ඉතිහාසය පුරාවට දේශ ගුණික පරිණාමය තේරුම් ගැනීමේදී විශාල උපකාරකයක් වන බැවිනි
වර්ගීකරණයේදී හා සිතියම් ගත කිරීමේ දී පාංශු ජනනය පිළිබඳව දැනුම හා අවබෝධය වැදගත් වේ
පාංශු වර්ගීකරණ පද්ධති ජනනයේ සංජානනයන් මතම මුළුමනින්ම පදනම් විය නොහැකිය
කෙසේ නමුත් ජනන ක්‍රියාදාමයන් කලාතුරකින් නිරීක්ෂණය කළ හැකි අතර ඒවා කාලානුරූපව වෙනස්වීමක් නිසා ඉහත තත්ත්ව ඇති වී ඇත
පාංශු ජනනය පිළිබඳ දැනුම ප්‍රගම්‍ය වන අතර පාංශු භාවිතයට හා කළමනාකරණයට පදනම සපයයි
මානව බලපෑම හා පාංශු සම්පාදනයන්ගේ ක්‍රියාදාමයන්ගේ සහ සාධකයන්ගේ සීරුමාරු කිරීම් පාංශු ජනනය පිළිබඳව දැනුම යොදා ගෙන හොඳින්ම පාලනය කිරීම හා සැලසුම් කිරීම සිදු කළ හැකිය
පස් යනු ස්වාභාවික මැටි කර්මාන්ත ශාලාය
(මැටි වලට අන්තර්ගත වන්නේ මැටි ඛනිජ ව්‍යුවහයන් හා විෂ්කම්භයෙන් 2 m අංශූන්ය
) ලෝකය පුරා ඇති ශල්කයන් සැලකිය යුතු මට්ටමකට පාංශු ගෝලය තුළදී සකස්වුණු සරලවම පාංශු මැටි වර්ග වන අතර ඒවා සම්‍රද්‍ර ද්‍රෝණිවල තැන්පත් වී ඛාදනය වී පසු කාලීනව ශිලාභූත වී ඇත
panshu pathikadaසටහන් 

ජීව විද්‍යාව
පාංශු විද්‍යාව
PBL හි ගැඹුර

ඒකියන්නේ ඒ ගැඹුර පුළුල් වශයෙන් විචලනය වේ
දෙන ලද ප්රකවේගයක් තුල උදාහරණයක් වශයෙන් 8ms-1 ශීත කාලයේ ආක්ටික් ප්රමදේශයේදී එය මීටර් 50 ක් වැනි නොගැඹුරු අගයක් ගනී
නිසාචර PBM මධ්යක දේශාංශ වලදීත් සාමාන්යීයෙන් මීටර් 300 ක ඝනකමක් දක්වයි. ‍එමෙන්ම ඝර්මකලාපීය PBM වෙළද සුලං කලාපයේදීත් මුළු න්යා්යාත්මක  උපරිම ගැඹුරවන මීටර 2000 දක්වා වර්ධනය විය හැක
මතුපිට ස්ථරයට අතිරේඛව ර‍ාශිමා ස්ථරය PBL හරයක් (PBL 0.1 - 0.7 දක්වා ගැඹුර තුල) හා PBL මුදුනක්  එසේත් නැත්නම් සහායෑම් ස්ථරයක් අපවර්තිත වැසීම් ස්ථරයක් (PBL 0.7 – 0.1 දක්වා සමන්විත ‍වේ
ප්ර්ධාන බාහිර සාධක හතර PBL හි ගැඹුර තිරණය කරන අතර එහි ජල තිරස් ව්යුදහය තීරණය කරයි
1.	නිදහස් වායුගෝල සුලං ප්රැවේග
2.	මතුපිට උෂ්ණත්ව සමබරතාවය (වඩාත් නිවැරදිව උප්ලකතාව)
3.	නිදහස් වායු ගෝලීය ඝනත්ව ස්ථරිභවය
4.	නිදහස් වායු ගෝලිය සිරස් සුලං නිරූපණය නොඑසේනම් විශමසහතාව
අතීත දේශගුණයන් යලි ඇති කිරීම සඳහා පුරා දේශගුණික විද්‍යාඥයන් විසින් අතීත දේශගුණය අපෝහණයට විවිධාකාර තාක්ෂණික විධි යොදා ගනී
අයිස් 

ගැලැසියර කඳු සහ දැව, අයිස් වැස්ම / අයිස් තැටි පුරා දේශගුණික විද්‍යාවේදී පුළුල්ව යොදා ගැනෙන ප්‍රභවයකි
මෑත කාලීන අයිස් හර ව්‍යාපෘතීන් ග්‍රීන්ලන්තයේ හා ඇන්ටාක්ටිකාවේ අයිස් වැස්ම සම්බන්ධයෙන් සිදු කෙරුණු අතර Epica ව්‍යාපෘතියේදී වසර ලක්ෂ ගණන් එනම් වසර 800000 කටත් වඩා ඔබ්බෙහි තොරතුරු ලබා ගන්නා ලදී
ස්ථර ඇතුළත විද්‍යාඥයින් පරාග සොයා ගන්නා ලදී
පරාග ගණනය කිරීම මගින් ඔවුන්ට එම වර්ෂයේ මුළු ශාක වැවීම ඇස්තමේන්තු කළ හැකි විය
ස්ථරයේ ඝනකම වාර්ෂික වර්ෂාපතනය නිර්ණය කිරීමට උදව් වේ
ඇතැම් ස්ථර ගිනි කඳු පිපිරීම්වලින් ඇති වූ අළු සහිත විය
වැටෙන හිම තුළවූ වාතය වසර ගණනාවක් තුළදී වැටුණු හිමවල බර හේතුවෙන් හිම අයිස් බවට සම්පීඩනයේදී කුඩා බුබුළුවල කොපුලා තිබේ
එම කොපුලන ලද වාතය අතිශයින්ම අගනා ප්‍රභවයක් ලෙස ක්‍රියා කරමින් අයිස් ඇති වුණු කාලයේදී වාතයේ සංඝටනාව සෘජුව නිර්ණය කිරීමට උපකාරී වී ඇත
උණුසුම් හා ශීත කාලවලදී මදක් බරින් වැඩි සමස්ථානික සහිත හයිඩ්‍රජන් හා ඔක්සිජන්වලින් තැණුනු ජලය වාෂ්පීකරණ ශීඝ්‍රතා හේතුවෙන් මදක් වෙනස් වේ
සාගර මතුපිට මධ්‍යන්‍ය උෂ්ණත්වයේ වෙනස් වීම් මෙම සමස්ථානිකයන්ගේ අනුපාතවල වෙනස්කම් අනුව ප්‍රතිබිම්භනය වී ඇත
මෙම සමස්ථානික අනුපාතවල විවිධ චක්‍රයන් සොයා ගෙන ඇත
ශාඛීය දේශගුණ විද්‍යාව 

මෙම විද්‍යාව උපකාරි කරගෙන ශාක වළලු තුළින් දේශගුණික තොරතුරු ලබාගනී
පවතින සජීවී ශාක වළලු අතර බොහෝ වයස් ගත ඒවා ශත වර්ෂ කිහිපයක සිට සහස්‍ර කිහිපයක් දක්වා තොරතුරු ලබාදේ
පැරණි නොයිඳුල් දැව හායනය නොවී පවතින විට සජීවී ශාක වලින් දන්නා වයස්වල වළලු සමග ගැලපෙන රටාවන් හඳුනා ගැනීමෙන් අදාල කාල වකවානු නිර්ණය කළ හැකිය
ඝනීභූත වූ ශාක වළලු පුරා දේශගුණික විද්‍යාවට වැඩි කාල පරාසයක තොරතුරු ලබාදේ
විකිරණශීලී කාලය නිර්ණය මගින් කාල නිර්ණය කරන ලද පොසිල පුළුල් වැරදි සීමාවක් තුළදී සිදු කොට ඇත
ශාක වළලු මගින්ම එම වකවානුව තුළදී උෂ්ණත්වය හා වර්ෂාපතනය සම්බන්ධයෙන් තොරතුරු සමහරක් ලබාදේ
දිගුකාල වකවානු සම්බන්ධව භූ විද්‍යාඥයන් දත්ත සඳහා අවසාධිත වාර්තා සොය බැලිය යුතුය
අවසාධිත අන්තර්ගතය

පාෂාණවලින් ශීලා භවනය වූ අවසාධන නොනැසී පවත්නා ශාක වැස්මක සතුන්ගේ, ප්‍රවාංගවල හෝ පරාගවල අවශේෂ දැරිය හැකිය
ඒවා ඇතැම් දේශගුණික කලාපයන්ට ලාක්ෂණික විය හැකිය
සකස් වූ උෂ්ණත්වය පිළිබඳව තොරතුරු ලබා දීමට ඇල්කිනෝන වැනි ජෛව සළකුණු අණු උපකාරී වේ
හොරනිමි ෆේරා පරීක්ෂණවලදී කැල්සයිට්වල මැග්නීසියම් හා MgCa අනුපාතය රසායනික සලකුණු ලෙස අතීත උෂ්ණත්වය යලි ඇති කිරීමේදී යොදා ගත හැකිය
සමස්ථානික අනුපාතයන් වැඩිදුර තොරතුරු සැපයීමට හැකිය
විශේෂයෙන්ම dO18 වාර්තා අයිස් පරිමාවේ හා උෂ්ණත්වයේ වෙනස්වීම්වලට වගකියයි
වැටලීමට අපහසු සාධක පරාසයක් ප්‍රතිබිම්භනයට C13 වාර්තා සමත්වෙයි
දිගුකාල පරිමාණයක් සඳහා මුහුදු මට්ටම් වැඩි වීම හා පහත බැසීම පිළිබඳ ලක්ෂණ පාෂාණ වාර්තාවලද දැක්විය හැකිය
මීට අමතරව පොසිල භූත වූ වැලි වැනි ලක්ෂණ හඳුනාගත හැකිය
අවසාධිත ද්‍රව්‍යවලින් ප්‍රකාශ කරන දේශගුණික තත්ත්ව 

දිගු කාල පරිමාණයක් සඳහා මුහුදු මට්ටම් වැඩිවීම හා පහත වැටීම පිළිබඳ ලක්ෂණ පාෂාණ වාර්තාවලට දැක්විය හැකිය
මීට අමතරව පොසිල වූ වැලි වැටි වැනි ලක්ෂණ හඳුනාගත නොහැක
විද්‍යාඥයන්ට දිගු කාලීන දේශගුණය ග්‍රහණය කරගත හැක්කේ වසර බිලියන ගණනක් ඈතට ඇදීයන අවසාධිත පාෂාණ අධ්‍යයනයෙනි
දත්තයන්ගේ ප්‍රධාන වෙස්වීම්, සීමා නීර්ණය කෙරෙන අවසාධිත පාෂාණවල දෘෂ්‍ය වෙනස්වීම් මත පෘථිවි ඉතිහාසය සීමිත කාලවලට බෙදීම පදනම් වී ඇත
බොහෝවිට මේවාට දේශගුණයේ ප්‍රධාන මාරුවීම්ද අන්තර්ගත වේ
කොරල් වළලු 

කොරල් වළලු ශාක වළලුවලට සමාන වේ
මේවා අධ්‍යයනයෙන් නිතර වෙනස්වන ද්‍රව්‍ය පිළිබඳ විස්තර කිව හැකිය
උදාහරණ වන්නේ ජලයේ උෂ්ණත්වය හා හැසිරීම් ආදියයි
පසුගිය ශතවර්ශ කිහිපය දක්වා මුහුදු මතුපිට උෂ්ණත්වය හා ජලයේ ලවණතාව අධ්‍යයනයට ඇතැම් උපකරණ යොදා ගෙන මෙය ප්‍රභවයක් කොට ගෙන ඇත
නාවුක පරිභාෂණයට අනුව බාධක වැටි යනු නැව්වලට උපද්‍රව පැමිණ විය හැකි තරම් තියුණු ජලමතු පිටට යටින් පවතින පාෂාණයක් හෝ වැලි වැටියක් වශයෙන් හැඳින්විය හැකිය
බොහෝ බාධක වැටි අප්‍රාණික ක්‍රියාදාමයන්ගෙන් ඇති වේ
වැලි ආසාදනය, තරංග ඛාදනය පාෂාණ ඉල්ලම් පෑදීම හා වෙනත් ස්වාභාවික ක්‍රියාකාරකම් ඊට හේතුවේ
නමුත් වඩාත් හොඳින් දන්නා බාධක වැටි වන්නේ කොරල් පරයන් වන අතර ඒවා ඝර්ම කලාපීය කොරල් සහ Calcareous ඇල්ගීවලින් පාලිත සප්‍රාණික ක්‍රියාදාමයකින් වර්ධනය වේ
බාධක වැටි කෘත්‍රීම ආකාරයෙන් විශේෂ ගොඩ නැගීමකින් හෝ හිතාමතා නැව් ගිල්ලවීමට කෘත්‍රීමව ඇති කළ හැකිය
නමුත් යමෙකුට මේවා සත්‍ය බාධක වැටි නොවන බවට තර්ක කළ හැකිය
එමෙන්ම නැව්වලට බාධක පැමිණ විය හැකි කෘත්‍රීම බාධකයක් ගොඩනැංවීම ඉතා කලාතුරකින් සිදුවන්නකි
එහිදී මාළුන් වැනි ජීවීන් සමූහයන් ආකර්ෂණය කර ගැනීමට හැඩයක් රහිත වැලි පත්ලේ භෞතික සංකීර්ණත්වය වැඩි කිරීමට මෙම ව්‍යුහයන් සාමාන්‍යයෙන් නිර්මාණය කෙරේ
එබැවින් කෘත්‍රීම බාධක වැටි යනු මිනිසා විසින් නිර්මිත දියයට ජනාවාස ව්‍යුහයන් හැඳින්වීමට යොදා ගනු ලබන වැරදි ව්‍යවහාරයකි
සප්‍රාණික බාධක වැටි වර්ග 

සප්‍රාණික බාධක වැටි වර්ග රාශියක් ඇත
ඊට Oyster වැටි ද අන්තර්ගත වේ
නමුත් විශාලතම හා වඩාත් පැතිරුණු වැටි වර්ගය වන්නේ ඝර්ම කලාපීය කොරල් පරයන්ය
කොරල් පරයක ද්‍රව්‍යමය සම්පාදකයා සහ මූලික රාමු තනන්නා කොරල් වුවද සාගර තරංගවලින් ඇතිවන අඛණ්ඩ බාධකවලට එරෙහිව බාධක වැටියේ වර්ධනයට වඩාත් වග කියන්නේ Calcarous ඇල්ගීය
ඒවා බොහෝ දුරට Coralline ඇල්ගී විශේෂවලට අයත් වේ
ගෝලීය බාධක වැටි නිර්වචනය 

                 

භූගෝලීය විද්‍යාඥයන් බාධක වැටි හා ආශ්‍රිත පද අස්ථාන ගත භූ විෂමතා සාධක යොදා ගනිමින් නිර්වචනය කරයි
(උදාහරණ කාබනේට් ගොඩැලි, ස්ථරීභූත පාෂාණ, ජෛව හායන ඊට අමතරව නිර්වචනය සඳහා අභ්‍යන්තර ව්‍යුහය හා සප්‍රාණික සංඝටනාව ද යොදා ගනී
එහෙත් ඊට විශ්වීයව යොදා ගත හැකි ඒකමතික නිර්වචනයක් නොමැත
පහත පරිදි බාධක වැටි ගොඩැලිවලින් වෙන්කර හඳුනාගැනීමට ප්‍රයෝජනවත් නිර්වචනයක් යොදා ගෙන ඇත
එම දෙකම විශේෂ අවසාධිත ගොඩනැංවීම් විවිධත්වයන් වන අතර අවසාධිත ලක්ෂණ වේ
ගොඩනැංවී ඇත්තේ විශේෂ සහ ඒවායේ පරිසරයේ අන්තර්ක්‍රියාවෙනි
ඒවාට සංක්ෂිප්ත භූ විෂමතාවක් ඇති අතර මෙතෙක් හඳුනාගෙන ඇති ඒවායින් මුහුදු පතුලේ ජීවීන්ගේ ජෛව සංඝටනාවෙන් පැහැදිලිව වෙනස් වේ
මහේක්ෂීය සඛණ්ඨක රාමුවකින් බාධක වැටි එකට බැඳතබා ගනී
අනර්ග උදාහරණයක් වන්නේ කොරල්පරයි
වෙනත් ජීවීන්ගෙන් හා අකාබනික ක්‍රියාදාමයන්ගෙන් විකිරණය වන ත්‍රිමාණ රාමුවක එකිනෙක මත වැඩෙන කොරල් හා CALCAREOUS ඇල්ගී විසින් තනනු ලබයි
මීට පරස්පර ලෙස ගොඩැලිවලට මහේක්ෂීය සඛණ්ඨක රාමුවක් නොමැත
ඒවා සඛණ්ඨක රාමුවක් නොමැති ක්ෂුද්‍ර ජීවීන් හා මහා ජීවීන් මගින් ගොඩනැංවේ
ක්ෂුද්‍ර ජීවී ගොඩැල්ලක් මුළුමනින්ම හෝ ප්‍රාථමිකව සයනො බැක්ටීරියාවන්ගෙන් ගොඩනැංවිය හැකිය
උටාහි මහා ලවණ ජලාශයේ හා බටහිර ඔස්ට්‍රේලියාවේ SHARK බොක්කෙහි සයනො බැක්ටීරියාවන්ගෙන් ගොඩනැංවුණු ජෛව ගොඩැලි දැක ගත හැකිය
සයනො බැක්ටීරියාවන්ට අස්ථි නොමැති අතර තනි ජීවීන් අන්වීක්ෂීය වේ
මුහුදු පතුලේ භූවිෂමතා ඇති කරන සංඝටනාවෙන් සුවිශේෂි වූ අවසාධිත ඇති කිරීමට සහ කැල්සියම් කාබනේට් හි අවක්ෂේපය වූ රාශි භූතවීම දිරිගැන්වීමට සයනො බැක්ටීරියාවලට හැකිය
කවච සහිත මහේක්ෂීය ජීවීන්ගේ පරිණාමනයට පෙර සයනො බැක්ටීරිය ගොඩැලි වඩාත් සුලභ විය
නමුත් එවා අද ද දැකගත හැකිය
(ආස්තරණය කරන ලද අභ්‍යන්තර ව්‍යුහයක් සහිත පංජරකයන් ක්ෂුද්‍ර ජීවී ගොඩැලිවේ) BRYOZOANS හා ක්‍රයිනෝඩියාවන් මිසිසිපියන් යුගයේදී ජලීය අවසාදනයට පොදු දායකයන් වූ අතර ඒවා ගොඩැලි ඉතා සුළු ප්‍රමාණයක් සාදන ලදී
BRYOZOANS කුඩා වන අතර ක්‍රයිනෝඩියාවන්ගේ අස්ථි කාණ්ඩික වේ
කෙසේ නමුත් BRYOZON හා ක්‍රයිනෝඩීය නිම්නයන් විස්තීරණ භූ විෂමතාවක් සහිත සංඝටනාමයෙන් සුවිශේෂී වූ අවසාධිත දේහයන් සාදමින් කාලයක් තිස්සේ නොනැසී පැවතීමට හැකිය
ගෝලීය බාධක වැටි ව්‍යුහයන් 

ඓතිහාසික කාල වකවානුවලදී වැළඳුණු අතීත බාධක වැටි පේලියෝ පාරසරික තොරතුරු හා පෘථිවි ඉතිහාසයේ පිහිටීම පිළිබඳව තොරතුරු සපයන බැවින් භූ විද්‍යාඥයන් කෙරෙහි සැලකිය යුතු ආකර්ෂණයක් ඇති කරයි
මීට අමතරව අවසාධිත පාෂාණ ප්‍රතිඵල කරන ලද බාධක වැටි ලෝපස් තැන්පතු හෝ පෙට්ට්‍රෝලියම් සෑදීමට ඛනිජ ද්‍රව වශයෙන් හෝ පොසිල ඉන්ධන සැපයීමට අගල් හෝ ප්‍රනාලයන් ලෙස ක්‍රියා කරයි
RUGOSA හා TABULATA වැනි ප්‍රධාන වඳවී ගිය කාණ්ඩ අන්තර්ගත කොරල් ඔඩෝවීසියන් යුගයේ සිට පැනරසොයික් යුගයේ මැද භාගය දක්වා වැදගත් වැටි තැනුම් කාරක ලෙස ක්‍රියාකර ඇත
කෙසේ නමුත් කැල්සිභූත ඇල්ගී වැනි ඇල්ගී වර්ග මෙන්ම වැදගත් වැටි තැනුම්කාරක ලෙස ක්‍රියාකර ඇත
කෙසේ නමුත් කැල්සිභූත ඇල්ගී වැනි ඇල්ගීවර්ග මෙන්ම RHODOPHYA (රතු ඇල්ගී)හා ඔලෙස්කාවන් (RUDIST) දෙපියන් බෙල්ලන් (ප්‍රිටිසියස් යුගයේ ජීවත් වූ) විවිධ අවස්ථාවන්වලදී සුවිශාල ව්‍යුහ සාදා ඇත
ARCHAEOCYAPHA වන්ගේ කේතු ආකාර හෝ නාලාකාර සැකිලි හා බොහෝ දුරට ස්පොන්ජීන් විය හැකි අසමාන වඳවුණු කාණ්ඩ වැටි තැනූහ
BRYOZA වැනි අන්තර් භෞමික ජීවී කාණ්ඩ රාමු තනන්නන් අතර ජීවත් වී ඇත
අද වැටි තනන කොරල්, පර්මියන් රයසික් වඳවීමේදී වඳවුණු ආදී RUGUSE කොරල් හා වෙනත් බොහෝ කාණ්ඩ (SCLERACTNIA වැනි) මීසොසොයික් යුගයේදී වැදගත් වැටි තනන්නන් බවට පත් වී ඇත
ආගනයිට් වලින් සැකිලි තැනු SELERACTINIAN කොරල් වලින් කැල්සයිට් සැකිලි තැනුණු RUGUSI කොරල් වෙනත් සමමිතියක් දක්වයි. කෙසේ නමුත් පර්මියන් යුගයේ අගභාගයේ සිට හොඳින් නොනැසී පවතින රුගෝස් කොරල් සඳහා අසාමාන්‍ය උදාහරණ පවතී
මීට අමතරව SELERACTILA කොරල් විශේෂ කිහිපයක මූලික පශ්චාත් කීට කැල්සයිට් බවට පත් වී ඇත
ඒ කොටසේ වුවත් SELERACTINIAN කොරල් (මධ්‍යයන ට්‍රයසිට් යුගයේදී පැන නැගී) RUGUSAN කොරල් (පර්මියන් යුගයේදී අවසානයේදී වඳ වී ගිය) වලින් ස්වායත්ත කැල්සිභූත නොවන මුතුන් මිත්තකුගෙන් ආරම්භ වූවා විය හැකිය
ස්වභාවික හා මානවීය මූලද්‍රව්‍ය සහිත නිෂ්චිත ප්‍රදේශයක අනන්‍ය ලක්ෂණ නිර්වචනය කිරීම සඳහා හෝ තේරුම්ගැනීම සඳහා හෝ ලොව වටා ප්‍රදේශ අධ්‍යයනය කිරීම ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාවයි. එහිදී අවකාශ නිරීක්ෂණයේ තාක්ෂණ විධි යොදමින් ආවරණය කෙරෙන ප්‍රාදේශීයකරණයට ද අවධානය යොමු කෙරේ
භූගෝලීය විද්‍යාවේ අධ්‍යයනය සඳහා කෙරෙන සුවිශේෂී එළඹුමක් ලෙස ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාව හැඳින්වේ
(විවේචනාත්මක භූගෝලීය විද්‍යා සමූහයට හෝ ප්‍රමාණාත්මක භූ විද්‍යාවට අනුරූප වේ
) මෙම අධ්‍යයනය කරා එළඹුම 19 වැනි ශත වර්ෂයේ අග භාගයේ මෙන්ම 20 වැනි ශතවර්ෂයේ මුල් භාගයේ දී ද පැවතිණි
මෙම කාලය පවතින ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාවේ පූර්වාදර්ශීය සමයක් ලෙස ද සැළකෙන අතර එකල්හි ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාව සකල භූ විද්‍යාවේ කේන්ද්‍රස්ථානය ලෙස පැවතුණි
එය පසු කලෙක සවිස්තරාත්මක බව හා න්‍යායික හිඟ කම පිළිබඳව විවේචනය කෙරිණි
(ඒ ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාව, භූ විද්‍යාවන් අතර පරීක්ෂණාත්මක එළඹුමක් වන බැවිනි) ප්‍රමාණාත්මක විප්ලවය 50 ගණන්වල සිදුවන විට මේ කෙරේ සුවිශාල විවේචන එල්ල විය
ප්‍රධාන විවේචකයන් වූයේ ක්‍රිම්බ්ල් හා ස්කැෆර්ය
ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාවේ පූර්වාදර්ශය වෙනත් භූ විද්‍යා කෙරෙහි බලපෑම් එල්ල කරන්නට විය
ආසියාව, උතුරු හා ලතින් ඇමරිකාව, යුරෝපය ආදී ලෝකයේ ප්‍රධාන ප්‍රදේශ හා ඒවායේ රටවල් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් ලෙස අදටත් ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාව සරසවිවල ඉගැන්වේ
මීට අමතරව, පීටර් ස්ටෝපර් වැන්නන්ගෙන් විවේචන එල්ල වුව ද සස්කියා සසේන් වැන්නන්ගේ ක්‍රියාවන්ගෙන් පසු 90 දශකයේ මැද භාගයේ භූ විද්‍යාවට නාගරික ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාවේ එළඹුම යම් ප්‍රතිලාභයක් අත් කර ගන්නා ලදී
කැපී පෙනෙන ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාඥයින් වන්නේ,

 අල්ෆඩ්හෙට්නර් - ජර්මනිය - භූ ව්‍යාප්ති විද්‍යා සංකල්පය 
 විචාල් ඩිලා බ්ලැවේ - ප්‍රංශය- ශක්යත වාදී සංකල්ප (මෙය පාරිසරික නිර්ණයේ සුමට සංකල්පයකි)
 රිචඩ් හාට්ෂෝන් - එක්සත් ජනපදය - ප්‍රභේදන සංකල්ප

1980 දශකයේ මෙන් ප්‍රාදේශීයතාවයේ යම් ප්‍රමාණයක් යළි හඳුන්වා දීමට ඇතැම් භූ විද්‍යාඥයින් ප්‍රයත්න දරන ලදී
එය ප්‍රදේශය පිළිබඳ සංකීර්ණ නිර්වචනයක් හා වෙනත් පරිමාණ සමඟ එහි අන්තර්ක්‍රියා පිළිබඳව ඇතුළත් වේ
හැඳින්වීම

බුදුන් වහන්සේ විසින් කුරු රට කල්මාෂ්‍යදම්‍ය හෙවත් කම්මාස්සදම්ම නම් නියම් ගමෙහි දී දේශනා කරන ලද මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍රය අනුව සතර සතිපට්ඨානයන් වනුයේ කායානුපස්සනාව, වේදනානුපස්සනාව, චිත්තානුපස්සනාව හා ධම්මානුපස්සනාව යි
නිවන් අවබෝධය සදහා සතර සතිපට්ඨානයම වැඩිය යුතු අතර කායනුපස්ස්නාවට අයත් සියලු භාවනා තුලින් සතර සතිපට්ඨානය වඩා ගත හැක
සමථ භාවනා තුල කායානුපස්සනාව නොමැති බැවින් එකී භාවනා වැඩීමෙන් නිර්වාණය අවබෝධ නොවේ
බුදුරාණන්වහන්සේ එහිදී මෙසේ වදාළහ
එහි අරුත වන්නේ

කායානුපස්සනාව

කායානුපස්සනාව කොටස් 14 කින් යුක්තය
ඒවා නම් ආනාපාන පබ්බ, ඉරියාපථ පබ්බ, සම්පජඤ්ඤ පබ්බ, පටික්කුල මනසිකාර පබ්බ, ධාතු මනසිකාර පබ්බ හා කොටස් නවයකින් යුක්ත වූ නව සිවථිකා පබ්බ යි
යමෙක් සතිපට්ඨාණ භාවනාව වඩයි නම් ඔහුගේ පංච නීවරණ යටපත් වූ පසු කායානුපස්සනාව ඉබේ වැඩෙයි
යමෙක් කායානුපස්සනාව නිසියාකාරව වඩයි නම් ඔහු බුද්ධ දේශණාව අනුව මළමිනියක් සේ කය කෙරෙහි අවධානයෙන් සිටිය යුතුය
තමන් ඉගෙනගත් හෝ අසන ලද ධර්ම කරුණු ගැන සිතයි නම් කායානුපස්සනාව නිසියාකාරව සිදු නොවේ
මෙසේ කායානුපස්සනාව වඩන විට අජත්ත කය , බහිද්ධ කය, සමුදය, වය ආදී ධර්ම කාරණා සමග විපස්සනාව සිදුවේ
මෙවිට ඒ මොහොතේ කායායතනයෙන් හදන පංචස්කන්ධය නිරීක්ෂණයට ලක්වේ
මෙවන් පංචස්කන්ධ නිරීක්ෂණයන් තුල තමන්ගේ දැක්මට නිරීක්ෂණය වන්නේ අනිත්‍ය, දුක්ඛ ,අනාත්ම පමණි
සම්මාදිට්ඨිය යනු චතුරාර්‍ය සත්‍ය අවබෝධයයි
චතුරාර්‍ය සත්‍ය නොමැති විට සංසාර ගත සත්‍වයාගේ දිට්ඨිය තුල විවිධාකාර දැක්මයන් පැවතිය හැක
එනමුත් සම්මාදිට්ඨිය ඇති විට දැක්ම තුල අන්තර්ගත වන්නේ චතුරාර්‍ය සත්‍ය පමණි
වේදනානුපස්සනාව

වේදනානුපස්සනාව කොටස් 9 කින් යුක්ත ය
ඒවා නම් සුඛ වේදනා, දුක්ඛ වේදනා, උපේක්ඛා වේදනා, සාමිස සුඛ වේදනා, සාමිස  දුක්ඛ වේදනා, සාමිස  උපේක්ඛා වේදනා, නිරාමිස සුඛ වේදනා, නිරාමිස  දුක්ඛ වේදනා හා නිරාමිස  උපේක්ඛා වේදනා  ය

වේදනා 

වේදනා යනුවෙන් බෞද්ධාගමේ හඳුන්වන්නේ හැඟීම් දැනීම හෝ සංවේගයයි
එය අපය හෝ ප්‍රිය හෝ සාමාන්‍ය වින්දනයක් විය හැකිය
මෙය එකතු වන්නේ විඥානය සමගය
බෞද්ධාගමේ සඳහන් පරිදි අල්ලාගැනීමට ඇති තණ්හාව වේදනාවට මුල් වේ
උපලක්ෂණ

චෛතිසික සමස්තය 

ප්‍රධාන කොන්දේසි 

සතිපට්ඨානයේ පදනම

ප්‍රඥාව පුහුණු කිරීම

සමකාලීන අනුශාසනා

චිත්තානුපස්සනාව

චිත්තානුපස්සනාව කොටස් 16 කින් යුක්ත ය
ඒවා නම් සරාග චිත්ත, වීතරාග චිත්ත, සදෝස චිත්ත, වීතදෝස චිත්ත, සමෝහ චිත්ත, වීතමෝහ චිත්ත, සංඛිත්ත චිත්ත, වික්ඛිත්ත චිත්ත, සමාහිත චිත්ත, අසමාහිත චිත්ත, මහග්ගත චිත්ත, අමහග්ගත චිත්ත, සෞත්තර චිත්ත, අනුත්තර චිත්ත, විමුත්ත චිත්ත හා අවිමුත්ත චිත්ත යි
ධම්මානුපස්සනාව

ධම්මානුපස්සනාව කොටස් 5 කින් යුක්ත ය
ඒවා නම් නීවරණ පබ්බ, ස්කන්ධ පබ්බ, ආයතන පබ්බ, බොජ්ඣංග පබ්බ හා සච්ච පබ්බ ය
සතර සතිපට්ඨානය ට අයත් කායානුපස්සනාවේ කොටසක් වන  ඉරියාපථ පබ්බ යනු සතර ඉරියව්වෙන් යම් ඉරියව්වක හිඳිමින් එම ඉරියව්වෙන් සිහියෙන් යුක්ත ව ඉඳීම යි
සතර ඉරියව් නම් සිටීම, ඉඳීම, නිදීම හා සක්මන් කිරීමයි
ඉස්ලාමීය සංකල්පයට අනුව දේවදූතයන් යනු අල්ලාහ් ආලෝකයෙන් මවා ඇති මැවීම් වන අතර මොවුන්ව මවා ඇත්තේ දෙවියන්ට කෘතවේදීව වන්දනාමාන කිරීමටය
මුස්ලිම්වරයෙකු විශ්වාස කළයුතු ප්‍රධාන කරුණු 6 ක් ඇති අතර දේව දූතයන් ගැන විශ්වාස කිරීම එහි දෙවන අංගයයි
විශ්වාස කළ යුතු ප්‍රධාන කරුණු හයෙන් එකක් හෝ ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් විශ්වාසය සම්පූර්ණයෙන්ම කඩවේ
එම කරුණු 6 වන්නේ, නැමදීමට හා අවනත වීමට සුදුස්සා අල්ලාහ් හැර වෙන දෙවියෙක් නැති බව, දේවදූතයන් ගැන, පහළ වූ ආගම් ගැන , වක්තෘවරුන් ගැන, අවසාන විනිශ්චය දිනය ගැන ,පෙර මිණූම ගැන එනම් යහපත අයහපත සියල්ලම දෙවියන් නිර්මාණය කළ පරිදි සිදුවන බව විශ්වාස කිරීමයි
අල්කුර්ආනයේ සුරා 17
[ අල් ඉස්රා - මැදියම් රෑ ගමන , ඊස්රායිල් දරුවන් ] 95 “ පිනායෙමින් ඇවිදින මලක්කු භූමියෙහි වූවාහු නම් , අපි ඔවුන් වෙත අහසින් මලක්වරයෙකු රසුල්වරයෙකු වශයෙන් එවන්නෙම්ය”  යි කියව.
017.095 قُلْ لَوْ كَانَ فِي الأرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولا

දේවදූතයන් සහ ඔවුන්ගේ ගුණාංග
මිනිසාගේ පියවි ඇසට නොපෙනෙන දේව දූතයන් ඇල්ලීමට හෝ ග්‍රහණය කර ගැනීමට අපහසු ඉන්ද්‍රිය ගෝචර නොවන කොට්ඨාශයකි
ඔවුන්ට ඇසීම, පෙනීම, දැනීම හෝ කුසගින්න,පිපාසය ආශාව , නිදිමත වැනි දෑ හෝ ඇති නොවේ
ඔවුන්ට ස්වාධීනව තීරණ ගැනීමේ හැකියාව ද නොමැත
අල්ලාහ් ඔවුන්ව නිර්මාණය කර ඇත්තේ අල්ලාහ්ට වන්දනාමාන කරමින් අල්ලාහ්ගේ අණ ඉටු කිරීමට පමණි
ආලෝකයෙන් නිර්මාණය කර ඇති මෙම දේව දූතයන්ට සුනඛ හෝ සුඛර වෙස් හැර අනෙක් ඔනෑම වේශයකින් මිනිසුන් ඉදිරියේ පෙනී සිටිය හැකි අතර නිමේෂයකින් , එනම්, ආලෝකය බඳු වේගයයෙන් සැණකින් වෙනස් ස්ථානවලද පෙනී සිටිය හැකිය
ඉබිලීස්
අල්ලාහ් තආලා මිනිසාව නිර්මාණය කිරීමෙන් අනතුරුව ඉබ්ලීස් අල්ලාහ්ගේ අණට පිටුපෑමත් සමගම ඔහුව ස්වර්ගයෙන් නෙරපා හැරිය අතර ඔහු මිනිසාගේ පරම සතුරෙකු ලෙස පෙනී සිටිමින් මිනිසා නොමඟ යැවීමට කටයුතු කරමින් සිටියි
ඉබ්ලීස් යනු දේව දූතයෙක් නොවන අතර එයට වෙනස් කොට්ඨාශයක් වන ජින් වර්ගයට අයත්ය
මොවුන් දේව දූතයන්ට කිසිසේත් සමාන නොවන අතර අල්ලාහ් ජින්වරු මවා ඇත්තේ ගිනි දැල්ලෙනි
ඔවුන්ට ස්වාධීනව තීරණ ගැනීමට හැකියාව ඇති අතර අල්ලාහ්ගේ අණ ඒ අයුරින්ම  පිළිපැදිය යුතු වුවත් ඔවුන්ට ඇති තෝරා බේරා ගැනීමේ හැකියාව නිසා අල්ලාහ්ගේ අණ කඩ කරන අවස්ථාද ඇත
ක්‍රිස්තියානි ආගමේ මෙන් ඉස්ලාමයේ  දේව දූතයන් පිළිබඳ සංකල්පයක් නැත
org/wiki/Angels_in_Islam
කොලෝනෝනියානු ඇමරිකාවේ හා එක්සත් ජනපදයේ සිදු කළ ලිඛිතමය හෝ සාහිත්‍යමය ක්‍රියාකාරකම් ඇමරිකානු සාහිත්‍ය යටතට අයත් වේ
නෘත්‍ය හා පද්‍ය සම්බන්ධව සුවිශේෂී සාකච්ඡා සඳහා එක්සත් ජනපද පද්‍ය හා එක්සත් ජනපද නෘත්‍ය බලන්න
මතුපිටින් දැක්මක්

ආදි ඉතිහාසයේ දී ඇමරිකාව බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත ශ්‍රේණියක් ලෙස අද එක්සත් ජනපදයේ නැ‍ඟෙනහිර වෙරළේ පැවතිනි
එබැවින් සාහිත්‍යමය සම්ප්‍රදායේ ආරම්භය ඉංග්‍රීසි සාහිත්‍යයේ පුළුල් සම්ප්‍රදායන් සමඟ බද්ධ වී ඇත
කෙසේ නමුත් ඇමරිකාවට අනනය වු ගති ලක්ෂණ හා එහි පෘථුලත්වය එය වෙනත් මාවතක් හා සම්ප්‍රදායක් ලෙස සැලකීමට හේතු විය
මුල්ම හා යුද්ධයට පෙර රචිත සාහිත්‍ය

	17 වන හා 18 වන සියවස් වලදි බොහෝ රච‍කයෝ දකුණු ඇමරිකාව පිළිබද ලියුහ
එසේත් නැතිනම් ඔවුනු ඇමරිකානුවෝ වුහ
කැප්ටන් ඩජෝන් ස්ම්ත්ගේ කෘථි) කෙසේ වෙතත් මෙම කෘති දකුණු ඇමරිකාවට අයත් නොවුනේ ඒවා ඇමරි‍කාවේ ගොඩනැගිම විස්තර කරන බැවිනි
දකුණු ඇමරිකාව විශේෂිත වු සංස්කෘතියකින් හෙබිව පැවතීම ඇරඹුයේ 1800 යේ මුල්  කාලයේදී ප්‍රථම වගාව, වහල් භාවය ඇරඹිමත් සමගය
යුද්ධයවට ප්‍රථම කාල වකවානුයව්දි ජිවියෙන් පිරි ාසාක්ඹෂරතාවක් සහිත සමාජයක් චාල්ස්ටන් හා දකුණු කැරොලිනාඩ් දැක ගත හැකිවිය
මෙම සමගයේ ලේඛකයන් වන ජොන් හැම්ල්ටන් හයිනි වැනි කිවිවරැන්ගේ ගිතමය, හැගිම්බර කෘති එළි දැක්වුහ
මේ සමයේ බිහි වු වැදගත් කෘතියක් ලෙස clotel  හා  The President's Daughterයන කෘති දැක්විය හැක
මේවායේ කතුවරයා වනුයේ දකුණු ඇමෙරිකානු වහලකු වන විලියම් වෙල්ස් බ්‍රවුන්ය
මෙය අප්‍රිකානු ඇමරිකානුවකු අතිනි ලියවුණු ප්‍රථම කෘතිය වන අතර මෙහි අඩංගු වුයේ එසමයේ වු කටකතාවක් වන තෝමස් ජෙරේසන් ගේ හා ඔහුගේ වහලියකගේ දරැවා පිලිබදවය
දකුණු ඇමරිකාවෙන් බිහි වු තවත් සාර්ථක කතුවරයකු වන්නෙන් මහාචාර්ය විලියම් එච් පෙක්ය
(1830) ජෝර්ජියාවේ ඉපදුණු ඔහු සිය පියාවන කර්නල් පෙක් සමග 1843 දී මධ්‍යම ෆ්ලෝරිඩාවට පදිංචියට ගියේය
ඔහු පසුව විස්තරාත්මක අයුරින් මෙම පුදේශය පිළිබද ලියුවේය
1853 දී උපාධිය ලබා ගත් ඔහුගේ ලේඛන ජිවිතය රිචඩ් බොනර්ගේ නිව්යෝර්ක් ලෙජරයට ලබා දුන් ලිපි මගින් ඇරඹිනි
ඔහු ඉතිහාසය පිළිබද මාහාචාර්යවරයකු ලෙස සේවය කළ අතර ජෝර්ඩජ්යා වික්ලි යන සගරාව පසුව ජෝර්ජියාවේ දි ඇරඹිය
පසුව ඔහු විශ්‍රාමිකව ‍ෆ‍්ලෝරිඩාවේ දිවි ගෙවු අතර සිය බිරිදගේ අබාවයෙන් පසු 1892 දී අභාවියට පත් විය
සාහිත්‍යය - රටවල් අනුව
ඇමරිකාව
සාහිත්‍යය
බ්‍රිතාන්‍ය සාහිත්‍යය යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ, එක්සත් රාජධානිය, අයිල් ඔෆ් මෑන්, චැනල් දූපත්, මෙන්ම එක්සත් රාජධානිය නිර්මාණය වීමට පෙර  එංගලන්තය, අයර්ලන්තය, ස්කොට්ලන්තය සහ වේල්සය ද, ආශ්‍රිත  සාහිත්‍යය වේ
බ්‍රිතාන්‍ය සාහිත්‍ය යනු එක්සත් රාජධා‍නිය, Isle of Man හා චැනල් දූපත් වලින් හටගත් සාහිත්‍ය එම සාහිත්‍යයේ විශාලතම කොටසක් ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් ලියා ඇති නමුත් ලතින්, වේල්ස, ස්කොටිස්ගාලික්, ස්කෝට්, කෝනිෂ්, මැන්ක්ස්, ජේරිඅයිස්, ගුවනේසිස් හා අනෙකුත් භාෂාවලින් ලියන ලද වෙනස් සාහිත්‍යයන් ද ඇතුළත් වෙයි
කෙල්ටික භාෂාවෙන් ලියන ලද සාහිත්‍යයන් යුරෝපයේ ඉතිරිව ඇති පැරණි තම ස්වභාෂා සාහිත්‍ය වේ
වේල්ස සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය 6 වන ශත වර්ෂයේ සිට 21 වන ශත වර්ෂය දක්වා දිවෙයි
පැරණි තම වේල්ස සාහිත්‍ය වර්ථමානයේදී අප වේල්සය ලෙස දන්නා‍ ප්‍රදේශයට අයත් නොවන නමුත් එය අයත් වන්නේ උතුරු එංගලන්තයට හා දකුණු ස්කෝට්ලන්තයට වෙයි
එය 6, 7 හා 8 වන සියවස දක්වා දින ගත කර ඇති නමුත් ඒවා දක්නට ඇත්තේ 13 හා 14 වන සියවස් වල අත් පිටපත් වල පමණි
අයර්ලන්ත පද්‍ය 6 වන සියවසේ සිට වර්තමානය දක්වා අඛණ්ඩ සම්ප්‍රදායක් නිරූපණය කරයි
පැරණි ඉංග්‍රීසි සාහිත්‍ය
ඉංග්‍රීසි සාහිත්‍යයේ ආදිතම ස්වරූපය වර්ධනය වුයේ සෙක්සන්වරු හා වෙනත් ජර්මානු අධිරාජ්‍යයන් රෝමන් වරුන් හමුවේ පරාජය වීමෙන් පසුව එංගලන්තයෙන් ලැඟුම් ගැනීමත් සමගය
එබැවින් එය පැරණි ඉංග්‍රීසි හෙවත් ඇන්ග්ලෝ සැක්සන් යන නමද දරයි
පැරණි ඉංග්‍රීසි වල වඩාත් ප්‍රසිද්ධතම රචනය වන්නේ යුධමය කාව්‍යයක් වු බියෝ වුල්ෆ්ය
අද ඉතිරිව පවතින එකම අත්පිටපත කපු අත්පිටපතයි
අත්පිටපතේ නිෂ්චිත දිනය විවාදාත්මකයි
නමුත් බොහෝ දෙනා ගණන් බලා ඇති පරිදි එය වසර 10 ක් පමණ පැරණිය
(පැරණිතම ඉතිරිවී ඇති ඉංග්‍රීසි ලේඛනය කේඩ්මන්ගේ Hymn ය
යුගයෙහි ජනප්‍රියම කාව්‍යය වුයේ රත්නිල් කුරිසිය මත පදනම් වු කුරුසි සුරුවමේ සිහිනය යන කාව්‍යයි
තවත් කාව්‍යයක් වුයේ ලැතින් බයිබල්ගේ මෙසපොටෙනියානු වංශයේ ගහලයා වන ජුඩිත් යන ග්‍රන්ථයෙන් උපුටාගත් ජුඩිත් කාව්‍යයි
වංශකතා ඓතිහාසික හා සාහිත්‍යමය පරාසයක් තුළ අන්තර්ගත වෙයි
එක් උදාහරණයක් නම් ඇන්ලෝ සැක්ෂන් වංශ කතාවයි.

වෙනත් මධ්‍යකාලීන සාහිත්‍යයන්

වෙනත් රටවල් වලට සාපේක්ෂව කුඩා රටක් වන අයර්ලන්තය, ලෝක සාහිත්‍යයට සෑම අතකින්ම විශාල දායකත්වයක් දැක්වූ රටකි
අයර්ලන්තය සාහිත්‍යය එරටින් බාහිරව ප්‍රචලිත වන්නේ ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් වුවද, එය (පුරාණ හා නූතන) යුරො‍්පානු භාෂා සාහිත්‍යයේ වැදගත්ම අංගයක් වේ
මධ්‍යකාලින වෙල්ෂ් සාහිත්‍යයේ 1100 ට පෙර අවදිය Yr Cynfeirdd (මුල්ම කවියන්) හෝ Yr
Hengerdd (පුරාණ කාව්‍ය) ලෙස හැඳින්වේ
මෙම යුගය දළ වශයෙන් වෙල්ෂ් භාෂාවේ ආරම්භයේ සිට 11 වෙනි සියවසේ අගභාගයේ නෝර්මානුවන් වේල්ස් රටට පැමිණීම තෙක් වන කාල වකවානුව වෙයි
මොන්මවුත්හි ජෙෆරිගේ 'Historia regum Britanniae' (බ්‍රිතාන්‍යය රාජ ඉතිහාසය)යෙන් සෙල්ටික් අදහස් ඉතා පුළුල් ලෙස බ්‍රිතාන්‍යයේ ප්‍රචලිත කරන්නට විය
පර්සියානු කවියෙකු වන 'වේස්', ජර්සියානූ සාහිත්‍යයේ ආරම්භකයා ලෙස හැඳින්වෙන අතර, ඔහු ආතරියානූ (Arthurian) සාහිත්‍යයේ වැඩි දියුණුවට ද විශාල දායකත්වයක් දැක් වු පුද්ගලයෙකි
ඔහුගේ ''බෲට්" (Brut) නම් කාව්‍යයෙන්, ඇන්ග්ලෝ-නෝර්මානූ රාජ්‍යයේ ඉංග්‍රීසි බල ප්‍රදේශ මත පදනම් වුණු මිථ්‍යා ප්‍රබන්ධ පිළිබඳ නෝර්මානුවන්ට තිබු උනන්දුව පෙන්නුම් කරයි
ඔහුගේ "Roman de Rou' කාව්‍ය නෝර්මැන්ඩි හි සාමිවරුන් පිලිබඳව සත්‍ය අර්ථකථනයක් ලබා දේ
14 වෙනි සියවස තෙක්ම, ඉංග්‍රීසි භාෂාවේ පද්‍යයන් රචිත වුයේ අයර්ලන්තයේ හා වෙනත් රටවල්වල විසූ අයර්ලන්ත ජාතිකයන්ගෙනි
වේල්ස් දේශයෙන් ඉංග්‍රිසි කාව්‍යයක් පළමු වරට රචනා වූයේ 1470 දීය
ලෝලන්ඩ් ස්කොට්ස් (Lowland scots) සාහිත්‍යයේ ප්‍රථම නිර්මාණයක් ලෙස බාර්බෝර්ගේ (Brut) හැඳින්විය හැක
(14 වෙනි සියවසේ)

වින්ටඩුන්ගේ ක්‍රොනිකිල්  (Whynoun's Kronykil) හා අන්ධ හැරීගේ 'වෙල්ස්'  (Blind Harry's wallace) 15 වෙනි සියවසේ පිට වූ කෘතින් වේ
13 වෙනි සියවසේ සිට හෙන්රිසවුත්, ඩන්බාර්, ඩග්ලස් හා ලින්ඩ්සේ වැනි ලේඛකයින් එඩින්බර්ග්හි රාජ්‍ය සභාව හා ශුද්ධ වූ අන්ධෲම සරවිය වටා සාහිත්‍ය කෘති ගණනාවක් නිර්මාණය කර ඇත
කොර්න්ෂ් සාහිත්‍යයේ පැරණිතම කාව්‍යය ලෙස  'Passhyon agan Arledh' (අපගේ දෙවිඳුන්ගේ දයාව) හැඳින්විය හැක
(1375) 
මධ්‍යකාලින කෝර්නිෂ් යුගයේ ලියැවුණු ප්‍රධානතම සාහිත්‍යමය කෘතිය ලෙස  'An Ordinale Kernewek' හැඳින්විය හැක
එය 1400 දී පමණ ලියැවුණු පේලි 9000 කින් සමන්විත ආගමික කෘතියකි
එලෙසම කෝර්නිෂ් සාහිත්‍යයේ ලියැවුණු දිගුම කෘතිය, 1504 දී ලියැවුණු 'Bywnans Mweriasek' (මේරියසක්ගේ ජීවිතය) ලෙස සැලකිය හැක
එංගලන්තය

පසු මධ්‍යතන යුගයේ සාහිත්‍ය

දැනුමෙන් යුත් පන්ති අතර ලතින් සාහිත්‍ය නිරන්තරයෙන් සැරි සරන ලදී
නොමර්න්ඩ් ආක්‍රමණයෙන් පසු ඇන්ග්ලෝ නෝර්මන්ඩ් රාජධානිය තුළ ඇන්ග්ලෝ නොමර්න්ඩ් සාහිත්‍යයේ දියුණු වීම යුරෝපානු මහාද්වීපයේ Chanson De Geste වැනි සාහිත්‍ය ප්‍රවණතා ඇති වීමට හේතුවිය
පසු මධ්‍යතන යුගයේදී වර්තමානයේදී මධ්‍ය ඉංග්‍රීසි ලෙස හදුන්වන නව ආකාරයේ ඉංග්‍රීසි භාෂාවක් භාවිතයට පැමිණියේය
මෙය නූතන පාඨකයන්ට හා අසන්නන්ට තේරුම් ගත හැකි මුල්ම ආකාරය වන නමුත් එය එතරම් පහසු නොවෙයි
වඩාත් ප්‍රචලිත මධ්‍යතන ඉංග්‍රීසි කතුවරයා වුයේ ජේෆ්රි චවුසර් නම් පද්‍ය රචකයාය
ඔහු තම නිර්මාණ එලි දැක්වුයේ 14 වන සියවසේදීය
ඔහුගේ ප්‍රසිද්ධ නිර්මාණ අතරට The Canterbury Tales හා Troilus and Criseyde ඇතුළත් වෙයි
14 වන සියවසේ සාහිත්‍ය සදහා බහු භාෂා ප්‍රේක්ෂකයන් නිරූපණය කිරීමට හොදම උදාහරණය ජෝන් ගෝවර්ය
ඔහු ලතින් මධ්‍ය ඉංග්‍රීසි හා ඇන්ග්ලෝ නෝමන්ඩ් භාෂා වලින් ලිවීම සිදු කරන ලදී
සාන්තුවරුන්ගේ චරිතා ප්‍රදාන වැනි ආගමික සාහිත්‍ය ග්‍රන්ථයන් ද ප්‍රසිද්ධියට පත්විය
මාරි ඩි ප්‍රාන්ස් හා නෝරීක් හි ජුලියන් වැනි කාන්තා ලේඛිකාවන් ද ක්‍රියාකාරී විය
Sir Gawain and the Green Knight (Pearl Poet සමාන වු) 
Le Morte D’ Arthur (සර් තෝමස් මැලෝරි)

මූලාශ්‍ර

සාහිත්‍යය
කැනේඩියානු සාහිත්‍යය පිළිබඳව විවේචනයන් නාභිගත වී ඇත්තේ ජාතිවාදී හා ප්‍රාදේශීය තේමාවන් මතය
රට තුළ නිර්මාණය වුණු සාහිත්‍යයේ සංකීර්ණත්වය අගය කිරීම මින් තෘප්ත වන අතර කැනේඩියානු සාහිත්‍යය මනෝ විද්‍යාත්මක සම්භවයක් සහිත බවට හැඟීමක් ජනිත කිරීමට උපකාරී විය
අන් සෑම ජාතික ජනපදවල සාහිත්‍ය සේම කැනේඩියානු සාහිත්‍යය ද එහි සමාජ දේශපාලනමය ව්‍යුහයේ බලපෑමට ලක් වී ඇත
කැනේඩියානු ලේඛකයන් සියළු ආකාරයේ ලේඛණ ඉදිරිපත් කොට ඇත
ලේඛකයන් මත ඓතිහාසික හා භූ විද්‍යාත්මක බලපෑම විශාලය‍
කැනඩාවේ ප්‍රමුඛ සංස්කෘතීන් වන්නේ බ්‍රිතාන්‍ය හා ප්‍රංශ සංස්කෘතීන්ය
තවදුරටත් කැනඩාවට බහු වාර්ගික ස්වදේශීය ජනතාවගේ හා ජාත්‍යන්තර ආගමනයේ මෑත දශකවල බලපෑම ඉතා ප්‍රබලය
කැනේඩියානු සංස්කෘතිය සම්පිණ්ඩනය කොට Canlit ලෙස සාමාන්‍යයෙන් හැඳින්වේ
කැනේඩියානු සාහිත්‍යයේ ස්වරූපයන් 
කැනේඩියානු සාහිත්‍යයට අදාල වු විශේෂ ලක්ෂණ කිහිපයක් මෙසේ දැක්විය හැකිය
කැනේඩියානු සාහිත්‍යය ඉංග්‍රිසි බසින් හෝ ප්‍රංශ බසින් ලියන ලද වුවද බලකොටු මානසිකත්වය හා බැදුණු 

- කැනේඩියානු කර්තෘවරුන් බොහෝ විට මහජනයාගේ ජීවිත කෙරෙහි දේශගුණය හා භූගෝලයේ බලපෑම අවධාරණය කරති
- බොහෝ කර්තෘවරුන් කැනඩාව හරහා බටහිර දෙසට ගමන් කිරිමට කැදවිමක් කරමින් දේශසිමාවන් හි ජීවිතය සංස්කෘතික මිථ්‍යාවක් ලෙස නිරන්තරයෙන් නිරික්ෂණය කරති
- බොහෝ කැනේඩියානු  ලේඛකයන් ලෝකය තුල කැනඩාවේ තත්ත්වය පිළිබද ආවර්ජනය කරති
තමන් ඉංග්‍රිසි බස කථා කරන අසල් වැසියන් විසින් වට කර ඇති බවත්
ප්‍රංශ කැනේඩියානුවන්ට බොහෝ විට හැඟෙති
ඔවුහු සිය ආයතනය හා සංස්කෘතිය අධික්ෂණ ශිලිව ආරක්ෂා කරති
ඒ හා සමානවම ඉංග්‍රිසි ජාතික කැනේඩියානුවන් තමන් ඇමරිකානු එක්සත් ජනපද ජනතාව හා සංස්කෘතිය විසින් වටකරනු ලැබ ඇතැයි බොහෝ විට හගිති
කැනේඩියානුවන් ලේඛකයින් එවැනි ගැටලු කෙරෙහි දක්වන ආකල්පය බොහෝ නවකථා හා කාව්‍යයන්ගෙන් නිරූපනය වේ
කැනේඩියානු සාහිත්‍යයට අදාල වු විශේෂ ලක්ෂණ   
කැනේඩියානු සාහිත්‍යය ඉංග්‍රිසි හෝ ප්‍රංශ භා‍ෂාවෙන් ලියැවුණත්, බොහෝ විට ආරක්ෂක හමුදාවන්ගේ මානසිකත්වය හා එකට ඇඳුණු 3 ක් වන (1) ස්වභාධර්මය (2) ප්‍රාන්ත ජිවිතය (3) කැනඩාවේ ලෝකයේ හිමි ස්ථානය සහ දෘෂ්ඨිකෝණ‍යන් පිළිබිඹු වේ
බොහෝ විශිෂ්ඨ ලේඛකයන් ජනවාර්ගික ජීවිතය ඉලක්ක කර තිබෙන බැවින්, කැනේඩියානු ජන වර්ගයන් සහ සංස්කෘතික විවිධත්වය හොදින් සාහිත්‍ය තුලින් නිරූපනය වේ
කැනේඩියානු කතුවරයන් ‍බොහෝ විට මිනිසුන්ගේ ජිවිත කෙරෙහි භුගෝලිය දේශගුණික බලපෑම අවදාරණය කරනු ලබයි
බටහිර දේශ සිමාවන් හරහා කැනඩා ප්‍රාන්ත ජිවිත තුළ නිරන්තරයෙන්ම සංස්කෘතික මිත්‍යාවන් උපදවන බව බොහෝ ලේඛකයින් ප්‍රකාශ කර තිබේ
අනෙක් ලේඛනය වන්නේ ධිවරයාගේ ජීවිතය යන කථාන්දරය, ආක්ටික් හි නිතර විශාල පුළුල් විම නිසා සැමදා විද්‍චාන් උතුරු ප්‍රාන්තය භාවිතා වේ
බොහෝ කැනේඩියානු ‍ෙල්ඛකයන් ලෝකය තුළ කැනඩාවේ ස්ථාන තුලින් පිළිබිඹු වේ
ප්‍රංශ කැනේඩියානුවන් බොහෝ විට ඉංග්‍රිසි කථාකරන අසල්වැසියන්ගේන් වටවී ඇති බව හැගේ
ඔවුන් දැඩි අපේක්ෂාවෙන් ඔවුන්ගේ ආයතන සහ සංස්කෘතිය ආරක්ෂා කරයි
එසේම බොහෝ විට ඉංග්‍රිසි කැනේඩියානුවන් ඇමරිකානු ජනතාව සහ සංස්කෘතියෙන් වටවු බවක් හැගේ
බොහෝ නවකතා සහ කවි තුලින් මෙවැනි ප්‍රශ්න පිලිබද කැනේඩියානු ලේඛකයින් සැලකිලිමත් බව පෙන්නුම් කරනු ලබයි
සැළකිය යුතු චරිත 

කැනඩාව නිල වශයෙන් රටක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් වූයේ 1867 ජුලි 1 වැනි දිනයි
එදිනට කලින් එහි තිබුණු සාහිත්‍යය යටත් විජිත යුගයට අයිති යැයි තර්ක කරනු ලැබේ
උදාහරණයක් වශයෙන් සුසානා මූඩි සහ කැතරින් පාර් ට්‍රේල් නැමැති ඉංග්‍රිසි ජාතික සොයුරියන් දෙදෙනා 1832 වර්ෂයේදී ඔවුන්ගේ රට වශයෙන් කැනඩාව තෝරා ගෙන එහි ගොස් පුරෝගාමින් වශයෙන් ඔවුන්ගේ අත් දැකීම්, මූඩි විසින් Roughing it in the bush (1852) සහ life in the Claering (1853) කෘති වලින්ද පාර් ට්‍රේල් විසින් The backwoods of Canada (1836) සහ Canadian crusoes (1852) කෘති වලින්ද එළි දැක්වූහ
කෙසේ වෙතත් ඔවුන් දෙදෙනා ඔවුන් ජීවත්ව සිටි කාලය පුරාම ලේඛණයෙහි යෙදුනු අතර ඔවුන්ගේ පොත් බොහෝ විට විෂම කැනේඩියානු සමාජය සමග ගැටුනේය
මෙම තේමාවන් මාග්‍රට් ඇට්වුඩ් ගේ Survival වැනි කෘතිවල මෙන්ම අනෙකුත් කැනේඩියානු කෘතිවලද නැවත පල විය
මූඩි සහ පාර් ට්‍රේල් ගේ සොයුරිය වූ ඇග්නස් ස්ට්‍රික්ලන්ඩ් එංගලන්තයේම රැඳි සිටි අතර අලංකාර රාජකීය චරිත කථා ලියමින් කැනේඩියානු සහ ඉංග්‍රිසි සාහිත්‍යය අතර පැහැදිලි වෙනසක් නිර්මාණය කළාය
කැනේඩියානු සාහිත්‍ය වංශයේ මුල් කාලීන ලේඛකයන්ගේ කෙනෙකු ලෙස තෝමස් චැන්ඩ්ලර් හැලිබර්ටන් (1796-1865) ගේ නම සඳහන් වේ
කැනඩාව නිල වශයෙන් වෙනම රටක් ලෙස ප්‍රකාශ වීමට වර්ෂ දෙකකට පෙර ඔහු මිය ගියේය
ඔහු ප්‍රසිද්ධියට පත් වන්නේ ඔහු විසින් නිර්මාණය කළ ‘සෑම් ස්ලික්’ නම් විකට චරිත තුලිනි
එම චරිතය The Clockmaker සහ තවත් විකට කෘතින් කීපයකම හැලිබර්ටන්ගේ ජීවිත කාළය පුරාම නිරූපණය කෙරුණේය
අන්තර්ජාතික වශයෙන් දන්නා ජීවමානව සිටින කැනේඩියානු සාර්ථක නවකථා කාරියක කිවිඳියක සහ විචාරිකාවක් වන්නේ මාර්ගර්ට් ඇට්වුස්ය
මෙම කණ්ඩායමද, ඉංග්‍රිසි බසින් කෙටිකථා රචනය කළ හොඳම ජීවමාන ලේඛකයා ලෙස හඳුන්වනු ලැබු ඇලිස් මුන් රෝද, කැනේඩියානු සාහිත්‍යය නගා සිටුවා ලෝකයට බෙදා හරින ලද පළමු පුද්ගලයෝ වූහ
පශ්චාත් යුද සමයෙන් පසු ගත වුනු දශක කිහිපය තුල සෑම අවුරුද්දකම කැනඩාව තුල පලවූයේ සාහිත්‍යමය වටිනා කමින් යුත් ප්‍රකාශන අතලොස්සකි
කැනේඩියානු සාහිත්‍යය, බ්‍රිතාන්‍යය සහ ඇමෙරිකානු සාහිත්‍යයේම කොටසක් යනුවෙන්ද සළකනු ලැබිණ
නිෂ්පාදනය කරන ලද දේවල් වලින් බොහොමයක් කැනේඩියානු ඉතිහාසය, එළිමහන, සතුන් නැතහොත් සිදු වීම්, වැනි විශේෂ වූ ගතිගුණ ඇති කැනේඩියානු ගති ලක්ෂණ සමග සම්බන්ධ වූයේය
මෙම සම්ප්‍රදායට විරුද්ධ ප්‍රතික්‍රියාවක් වූ ලෙනාර්ඩ් කොහෙන්ගේ නවකථාවක් වූ Beautiful loser (1966) නැමැති කෘතිය එක් විචාරකයෙකු විසින් නම් කරන ලද්දේ ‘කැනඩාවේ එතෙක් ලියැවුනු අතිශය පිළිකුල් සහගත කෘතිය’ ලෙසිනි
කැනේඩියානුවන් විසින් කියවන ලද බොහොමයක් පොත් බ්‍රිතාන්‍යයේ හෝ ඇමෙරිකාවේ ලියන ලද ඒවාය
කැනේඩියානු පාසැල්වල සහ විශ්වවිද්‍යාල වල උගන්වන්නේ ද විදේශීය දේවල්ය
කැනේඩියානු කවියෙකු වූ ලෙනාර්ඩ් කොහෙන් සමහර විට බොහෝ ප්‍රසිද්ධ ගැමි ගී ගායකයෙකු මෙන්ම ගීත රචකයෙකු වූයේය
20 -21 වැනි ශතවර්ෂයේ අවසාන භාගයේදී 

දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව මැවිස් ගැලන්ට්, මොර්ඩ්සියා රිච්ලර්, නෝර්මෑන් ලෙවින්, මාර්ගරට් ලෝරන්ස් සහ අර්වින් ලේටන් වැනි කතුවරුන් විසින් කැනේඩියානු සාහිත්‍යයේ පෙර දක්නට නොලැබුණු කොටස් වලට නව බලපෑමක් ඇති කරනු ලැබූහ
මෙම අභාෂය, පළමුව පුළුල් වශයෙන් අගය කිරීමක් සිදු නොවිණි
උදාහරණයක් ලෙස නෝර්මෑන් ලෙවින්ගේ "කැනඩා මේඩ් මි" නම් කෘතියෙහි රට පිළිබඳ අප්‍රසන්න අර්ථ විවරනයක් දක්වා ඇති අතර, එය පුළුල් වශයෙන් නිෂ්ප්‍රභා කෙරිණ
1967 න් පසුව රටෙහි ශතසංවත්සරික වසර තුළ රජය මඟින්, ප්‍රකාශකයින්ගේ ප්‍රතිපාදන වැඩි කල අතර,එයින් පසු  කුඩා පරිමාණයේ මුද්‍රණාල බොහොමයක් රට තුල ව්‍යාප්ත විය
1970 අග භාගයේදී විද්‍යා ප්‍රබන්ධ ලෝලියෙකු හා කැනෙඩියානු සාහිත්‍යයේ පඬිවරයෙකු වූ සූසන් වුඩ් විද්‍යා ප්‍රබන්ධ මත දරන්නන්ට පුරෝගාමීව උපකාර කළ අතර (සංක්‍රමනික සංස්කාරක කර්තෘ ජුඩිත් මෙරිල් සමඟින් ) කැනේඩියානු විද්‍යා ප්‍රබන්ධයන්ට නව ගරුත්වයක් එක් කළේය
මෙමඟින් ප්‍රංශ-කැනේඩියානු විද්‍යා ප්‍රබන්ධ සඟරාවක් වූ "සෝලාරිස්"  වැනි සංසිද්ධි ඇති වීමේ හැකියාව දුරස් විය
1990 වන විට ලෝකයේ ශ්‍රේෂ්ඨතම සාහිත්‍යයන් අතරට කැනේඩියානු සාහිත්‍යයද එක්විය

කැනේඩියානු කර්තෘවරු අන්තර්ජාතික ත්‍යාගයන් පවා ලබා ගෙන තිබේ
1992 දී, මයිකල් ඔන්ඩච්ඡේගේ "ද ඉන්ග්ලිෂ් පේෂන්ට්" කෘතියට "බුකර්" සම්මානය හිමි විය
මෙම සම්මානය ලැබු පළමු කැනේඩියානු ජාතිකයා මොහු විය
බුකර් සම්මානය, 2000 වර්ෂයේදී "ද බ්ල්යින්ඩ් ඇසසින්" වෙනුවෙන් ඇට්වුඩ් විසින්ද, 2002 වර්ෂයේදී "ලයිෆ් ඔෆ් පයි" වෙනුවෙන් යාන් මාට්ල් විසින්ද දිනා ගනු ලැබුහ
2001 දී IMPAC සම්මානය "නෝ ග්‍රේට් මිස්චීෆ්" කෘතිය වෙනුවෙන් ඇලිස්ටයර් මැක්ලෝයිඩ් විසින් දිනා ගන්නා ලදී
1995 වර්ෂයේදී කැරල් ශීල්ඩ් විසින් "ද ස්ටෝන් ඩයරිස්" වෙනුවෙන් "පුලිට්සර්" සම්මානයද, ඇයගේ "ලැරීස් පාර්ටි" වෙනුවෙන් 1998 දී “ඔරේන්ජ්” සම්මානය ද දිනා ගත්තාය
ඩග්ලස් කූප්ලන්ඩ් ද ඔහුගේ කාර්යයන්හීදී අති සාර්ථකත්වයක්ද ලබා තිබේ
ඔහුගේ විශේෂ කෘතියක් ලෙස “ටේල්ස් ෆො ඇන් ඇක්ස්සෙලරේටඩ් කල්චර් (Tales for an Accelerated Culture)” පෙනවා දිය හැකිය
ලේඛණ කලාව සඳහා ත්‍යාගයන්

සාහිත්‍ය සඳහා සැළකිය යුතු කැනේඩියානු ත්‍යාග සංඛ්‍යාවක් තිබේ
අත්ලාන්තික් කලාපය පුරා ලේඛකයින්ගේ දක්ෂතා ඉස්මතු කරන්නේ අත්ලාන්තික් ලේඛක තරඟය මගිනි