Minuri/sinhala-corpus-wikipedia huggingface dataset:
අනෙකුත් සමාගම් වර්ග ලෙස " පරස්පර" රක්ෂණ සමාගම් (එනම් රක්ෂණ ඔප්පුවල හිමිකරුවෝ එකිනෙකා හා ආපදාවන් බෙදාගැනිම) හා Lloyd ආයතන (සැම නිකුත් කරන නව ඔප්පුවකටම වගකිමෙන් කොටසක් වත්මන් ඔප්පු හිමියන්ට පැවරේ)
රක්ෂණ සමාගම් A
Best  වැනි ආයතන වලින් ඇගයිමට ලක්කර ඇත
මෙහිදි රක්ෂණ සමාගමේ මුල්‍යමය ස්ථායිතාව, එනම් රක්ෂණ ගෙවිමට ඇති හැකියාව සලකා බලයි
රක්ෂණ සමාගම් විසින් නිකුත් කළ අනෙකුත් මුල්‍යමය ඔප්පු (බැදුම්කර ආදිය) ද තක්සේරු කිරිම සිදු කරයි
රක්ෂණ ක්ෂේත්‍රය හා කුලි සේවිම (Rent seeking)  

ඇතැම් රක්ෂණ ඔප්පු හා ක්‍රියාවලීන්ට  " Rent Seeking" නාමය භාවිතා කරයි
ඒ ඇතැම් රක්ෂණ ඔප්පු නීතියෙන් බද්දක් අඩු කිරීම වැනි වාසින් සපයයි
ඇමෙරිකානු බදු නිතියට අනුව විචල්‍ය වාරික හා ජීවිත රක්ෂණ ඔප්පු හිමියන්ට, ඔවුන්ගේ රක්ෂණ පාරිතෝෂිත  (Premium) කොටස් වෙළඳපොලේ ආ‍යෝජනය කර බදු කල් දැමීමට හෝ අවලංගු කිරිම කළ හැකිය
මෙම හේතුව නිසාම රක්ෂණයට පෙලඹෙන්නෝ වෙති
තවත් උදාහරණයක් ලෙස රක්ෂණ හිමියන් ඉඩම් බද්දෙන් නිදහස් විම පෙන්විය හැකිය
රක්ෂණ සමාගම්වල දෝෂයන් 

සමහර පුද්ගලයින් යනු රක්ෂණ සමාගම් මුදල් ඉපයිට පමණක් ආරම්භ කල සමාගම්ය
එහිදි ඔවුන් රක්ෂණ සමාගම් වල අරමුණ ආපදා පැතිරිම හා එගින් තවත් රක්ෂණ ඔප්පුන් අලෙවි කිරිම සිදුකරන බවට තර්ක කරයි
අනෙක් දෝෂාරෝපණ නම්

පුන රක්ෂනය
සමාගම් ඔවුන්ගේ රක්ෂණ ඔප්පුව, රක්ෂණ සමාගම් වලට අලෙවි කර ඔවුන් මුහුන දෙන විශාල පාඩු ලැබීමේ ආවදානම අඩුකරයි
මෙම කේෂ්ත්‍රය විශාල සංචිත ඇති සමාගම් කිහිපයක් විසින් පාලනය කරයි
පුනරක්ෂකයා යනු රක්ෂණ සමාගම් වල අවදානම ගැන රචකයෙකු විය හැක
Captive Insurance  යනු ඔවුන්ගේ සමාගමේ හෝ මව් සමාගමේ මුල්‍යමය අවදානම් වලට සිමා වු රක්ෂණ සමාගම් වර්ගකයකි සමහරක් විට මව් සමාගමේ පාරිභෝගියන්ද රක්ෂණයට මෙය ඉදිරිපත් විය හැක
මෙහිදි සම්පු්ණයෙන් එක් ව්‍යපාරයක්ද, අන්‍යෙන්‍ය ව්‍යාපාර හා හවුල් ව්‍යාපාර ලෙස වු වර්ගයේ සමාගමකට මෙම රක්ෂනය තිබිය හැක
හවුල් (වෘත්තිය පිරිස්, වානිජ හා ක්ෂේත්‍රයන්) මෙම රක්ෂණයන් ආර්ථික බදු සහගත ඔවුන්ගේ පාරිබෝගිකයන් ලබා දිය හැක
එනේම වියදම අඩු විම නිසා මුල්‍යමය වාසිද ඇත
එමෙන්ම මෙම රක්ෂණයන්, සාමාන්‍ය රක්ෂණ වල ලබා නොදෙන පහසුකම් අඩු මිලට ලබා දෙයි
මවු සමාගම වෙනුවෙන් මෙම සමාගම් ආවරණය කරන අවදානම් අතර දේපළ හනි, පොදු ජනතාව හා නිෂ්පාදනයට වගකිම් වෘත්තිය හානි පුර්ණය, සේවක දිමනාව, සේවකයා‍ලේ වලගනිම් රථවාහන හා සෞඛ්‍ය වියදම් තිබේ
පුන රක්ෂණයේදි සමහරක් අවදානම් වලට ඇති ආවරණය සිමිතිය
මව් සමාගමේ අපාදා කළමණාකරනේයිද හා අවදානම් සදහා මුල්‍ය කටයුතු සම්පාදනයේදි මෙම රක්ෂණ වැදගත් ඒ පහත කරැණු නිසාය
"රක්ෂණ උපදේශක‍‍යෝ" ලෙම හදුන්වන සමාගම්ද ඇත
තැරැව්කරැවකු මෙන් පාරිභෝගිකයාගෙන් ුදල් ලබාගෙන සුදුසු රක්ෂණ ඔප්පු ලබාදේ "රක්ෂණ තැරැව්කරැ" විම සමාන වුවත් ඔහු  රක්ෂණ සමගනේ සමාගම‍ට යන අතර, රක්ෂණ සමාගමෙන් මුදල් ලබා ගනී
මෙම සමාගම් වර්ග දෙකකට රක්ෂණ සමාගම් නොවන නිසා රක්ෂණ අවදානම නොපැවරේ
තුන්වන පාර්ශ‍වයේ පරිපාලකයෝ රක්ෂණ සමාගමේ පුනරික්ෂණ හා රක්ෂණ සේවා කටයුතුද රක්ෂණ සමගම වෙනුවෙන් සිදු කල හැක
බොහෝ විට මෙම සමාගම් වලට වඩා පවීනතාවක් ඇත
රක්ෂණ ඔප්පුවක් ගැනිමේදී එම සමාගමේ ආර්ථික ස්ථාරවත්වය හා හැකියාව සැළකිම වැදගත් වේ
වර්තමානයේ ගෙවවන වාරිකය ඇත
අනාගතයේ වන අනතුරකින් ද ආවරණයක කල යුතුයි
බැවින් රක්ෂණ සමාගමේ ස්වශක්තිය වැදගත්ය
බොහෝ සමාගම් බංකලොත් භාවයට පත්විම නිසා පාරිභෝලිකයන්ට සකිසිදු ආවරණයක් හෝ රජයෙන් සුළු අවරණටක් ලැබි ඇත
Best's Fitch, Standed & Fitich Standat & Poors   හා Moody's Inrestors  වැනි ආයතන මෙම ස්වශක්කිය පිළිබද තොරතුරැ ලබාදේ
සටහන් 

| The insurance industry and rent seeking
|}
{|

රක්ෂණය
හිමිකාරීත්වය සහ පාලනය

පුද්ගලයන්ගෙන් සමන්විත පුද්ගල සහ වෙනත් නෛතික ආයතනවලට (සංවිධාන සහ වෙනත් සංස්ථා වැනි) ඡන්දය ප‍්‍රකාශ කිරීමට සහ සංස්ථාවේ කොටස්වලින් ලබෙන ලාභය බෙදාගනීමට අයිතියක් ඇත
ඒ අනුව ලාභය මුල්කරගත් සංස්ථාවල කොටස් තොග පවත්වාගෙන යන මෙම ඡුන්දහිමියන් කොටස් හිමියන් හෝ තොග හිමියන් ලෙසට හඳුන්වයි. තොග හිමියන් නොමති විට සංස්ථාවක්, තොග නොවන සංස්ථාවක් ලෙසට පැවතිය හැකිය
ඒ වගේම එවන් වූ අවස්ථාවක තොග හිමියන් වෙනුවට, සංස්ථාවේ කටයුතු සඳහා ඡන්දය ප‍්‍රකාශ කිරීමට අයිතිය ඇති සාමාජිකයන් පිරිසකගෙන් සංස්ථාව සමන්විත වේ
තොග නොවන සංස්ථාව ලාභය ලබීමේ අරමුණකින තොරව කටයුතු කරන්නේ නම් එය ලාභ නොලබන සංස්ථාවක් ලෙසට හඳුන්වනු ලබේ
නොඑසේ නම් ලාභය අරමුණු කර නොගත් සංස්ථා ලෙසට හඳුන්වනු ලැබේ
වෙනත් ආකාරයකින් සංස්ථාව යන්න හඳුනාගැනීමේදී, සංස්ථාව වූ කලී නිශ්චිත වූ නීතිමය තත්ත්වයක් සහිත සහ වෙනත් ස්ථාපිත නොවූ සාමාන්‍ය ව්‍යාපාරයකට, පුද්ගල කණ්ඩායමකට හෝ ස්වේච්ඡා සමාගමකට නොලැබෙන ආකාරයේ විශේෂ වරප‍්‍රසාදයන් ලැබෙන පුද්ගල සමූහයකි
ඊළඟ ඡේදවලින් කියවෙන කරුණුවලදී තොග සංස්ථාවල තොග හිමියන් හැඳින්වීමටත් තොග නොවන සංස්ථාව සාමාජිකයන් හැඳින්වීමටත් ”සාමාජිකයන්” යන පදය භාවිත කරනු ලැබේ
ලෝකය තුළ සංස්ථාපිත පාලන රටාවලියේ පුළුල්වූ පංති දෙකක් දක්නට ලැබේ
ලොව වැඩි ප‍්‍රමාණයක් තුළ, සංස්ථා පාලනය සිදුකරන්නේ එහි කොටස් හිමියන් විසින් ඡුන්දයෙන් පත්කරගන්නා ලද අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලයක් විසිනි
ජර්මනිය වැනි රටවල සංස්ථාවේ පාලනය කොටස් දෙකකට බෙදනු ලැබේ
එහිදී නෛතිකමය හෝ වෙනත් බල අධිකාරිමය බලයකින් තෝරා පත්කරනු ලබන අධීක්ෂක මණ්ඩලයක් සහ එම අධීක්ෂක මණ්ඩලය විසින් තෝරාගනු ලබන කළමනාකරණ මණ්ඩලයක් වශයෙන් කොටස් දෙකක් දක්නට ලැබේ
තවද ජර්මනියේ එයටම ආවේණික වූ පාලන ක‍්‍රමයක්ද දක්නට ලැබේ
භාගයක් සේවක නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත අධීක්ෂක මණ්ඩලයක් මගින් පාලනය කරනු ලබන එම ක‍්‍රමවේදය සම නීර්ණය (කෝ ඩිටර්මිනේෂන්) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ
සංස්ථා සම්බන්ධතා කළමණාකරණය සඳහා ප‍්‍රධාන විධායක නිලධාරි, සභාපති, භාණ්ඩාගාරික සහ වෙනත් පදවිලත් තනතුරු සාමාන්‍යයෙන් තෝරාගනු ලබන්නේ අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලයක් විසිනි
කොටස් හිමියන්ගේ බලපෑම්වලට අමතරව බංකුවල සිදුවන ආකාරයට ණය හිමියන්ද සංස්ථා කොටස් වශයෙන් පාලනය කිරීමට හැක
නැවත ලබාගැනීමේ අරමුණින් සංස්ථාවකට ණය මුදල් දීමෙන් පසුව, අධ්‍යක්ෂක මණ්ඩලයේ එක් අයෙක් හෝ වැඩි ගණනක් ඇතුළත්ව තමාටද සංස්ථාවේ සාමාජිකයෙකු ලෙසට එහි පොලී අනුපාතය සමාන ලෙස පාලනය කිරීමට ණය හිමියාට ඉල්ලූම් කළ හැක
සමහර නෛතිකමය හෝ වෙනත් බල අධිකාරිමය සාධකයන් තුළින් ජපානය, ජර්මනිය වැනි රටවල විශේෂයෙන් බැංකු තමන්ගේ කොටස් සංස්ථාව තුළම රඳවා තබාගැනීමට කටයුතු කර තිබේ
අනෙත් අතට ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, එක්සත් රාජධානිය වැනි රටවල බැංකු, වෙනත් නෛතිකමය සාධකයන් හරහා තමන්ගේ කොටස් බාහිර සංස්ථාවලට ලබාදීම තහනම් කොට තිබේ
සමහර අය සංස්ථාවල සාමාජිකයන්ට (ලාභය අරමුණු කර නොගත් සංස්ථා) අවශේෂ පොලියක් ලබාගන්නට යැයි ද කියනු ලැබේ
තවද සංස්ථාවක පැවැත්ම අවසාන වන විට එහි ණය හිමියන්ට සහ සෙසු අයට අදාල පොලී ආදිය ගෙවා දැමීමෙන් අනතුරුව සංස්ථාවේ වත්කම් එහි සාමාජිකයන්ට ලැබිය යුතුයි
මේ ආකාරයට සංස්ථාවක් තුළ පමණක් ආයෝජනය කිරීම අවදානමක් සහිත විය හැකියි
නමුත් විවිධ ලෙසට විවිධ තැන්වල කරනු ලබන ආයෝජන කළඹක් තුළින් එම අවධානම අඩුකර ගත හැකිය
ඊට අමතරව වගකීම් සීමාසහිත නීති රීති පද්ධතියක් යටතේ කොටස් හිමියන්ට වාසි ලැබේ
තවද කොටස් හිමියන් වගකිව යුතු වන්නේ ඔවුන් විසින් දායකවී තිබෙන කොටස්වල වටිනාකමට පමණි
කෙසේ වුවද මෙම ක‍්‍රමය යොදාගත හැක්කේ ලාභය අරමුණු කරගත් සංස්ථාවලට පමණි
ලාභය මුල්කර නොගත් සංස්ථාවල සාමාජිකයන් හට අවශේෂ වාසීන් ලැබීමට අවසරයක් නොලැබේ
References 	

http
org/wiki/Corporation#Ownership_and_control
නොවිසඳුනු අර්බුද

පවතින සංස්ථා නව අදහස් මෙන්ම අලූත් ආකෘතීන් ප‍්‍රවර්ධනය කරන විට, උසාවි ප‍්‍රතිඋත්තර දෙන අවස්ථාවලදී සහ ආණ්ඩුව විසින් අලූත් නියෝග නිකුත් කරන අවස්ථාවලදී ව්‍යවස්ථාවට අලූත් තත්ත්වයන්ට මුහුණදීමට සිදුවේ
එවැනි තත්ත්වයන්ට ප‍්‍රතිචාර දක්වමින් සංස්ථාවේ ස්වභාවය ටිකෙන් ටික වර්ධනය කරගැනීම නොකඩවා සිදුවෙයි
දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ පවතින ගැටළුවක් වනුයේ එහි වගකීම්වල විසිරීගිය භාවයයි
නිදසුනක් ලෙස යම්කිසි සංස්ථාවක් මරණයක් සඳහා වගකිවයුත්තෙක් සොයන විට, ඒ වරදට අදාල ද`ඩුවමට සංස්ථාවේ කොටස් හිමියන්, අධ්‍යක්ෂවරුන්, කළමනාකරුවන්, කාර්ය මණ්ඩලය සහ සංස්ථාව අතරින් කවුරුන් හට එය ලබාදිය යුතු දැයි වෙන් කරනු ලබන්නේ කෙසේද යන ප‍්‍රශ්නය දැක්විය හැක
එවිට ආයතනික වගකීම් දෙස බලන්න
විශේෂයෙන් සංස්ථාපිත අපරාධ දෙස නිවැරදිව බලන්න
අධිකාරී බලයත් අතරේ තිබෙන නීති අසමාන වන අතර ඒවා නිරන්තරයෙන් වෙනස්වත තත්ත්වයක් යටතේ පවතී
සමහර අය තර්ක කරනුයේ ඉහත ආකාරයේ සිදුවීම්වලදී අවසාන වශයෙන් වගකිව යුත්තේ කොටස් හිමියන් බවටයි
තව ද ඔවුන් කොටස් හිමියන්ට බලකර සිටින්නේ තමන් ආයෝජනය කරන අවස්තාවන්හිදී ලාභයට වඩා ප‍්‍රශ්න ගැන සැලකිලිමත් විය යුතු බවයි. එසේ නමුත් සංස්ථාවක් සතුව එහි ව්‍යාපාරික කටයුතු ගැන කිසිදු දෙයක් නොදන්නා මිලියන ගණනක් කොටස් හිමියන් සිටිය හැක
නිරුක්තිය 
ලතින් භාෂාවේ ඇති කෝපස් යන වචනයෙන් බිඳී ආ යන වචනයෙන් නියෝජනය කරන අර්ථය වන්නේ ”මිනිස් සිරුරක්” යන්නයි
එනම් තනි පුද්ගලයෙකු ලෙස කි‍්‍රයා කිරීමට හැකි බලයලත් පුද්ගල කණ්ඩායමක් යන්නයි
පුද්ගල කන්ඩායමක් හැඳින්වීම සඳහා ,යුනිවර්සිටි, යන වචනයද භාවිත කළ හැකි නමුත් අද වන විට එය භාවිත කරන්නේ විශේෂයෙන් උගත් පිරිසකගෙන් යුත් කණ්ඩායමක් සඳහායි
මහා බි‍්‍රතාන්‍යයේ සහ අයර්ලන්තයේ සංස්ථාව
කෝපරේෂන්) යන වචනය භාවිත කළේ ලන්ඩනයේ පාලන කොට්ඨාශයක් හෝ නගරයක් භාරව සිටි දේශීය ආන්ඩුවේ නියෝජිත පිරිසටය
1970 දී බි‍්‍රතාන්‍යයේ සහ 1990 දී අයර්ලන්තයේ සමුහාණ්ඩුවේ ආණ්ඩු ප‍්‍රතිසංස්කරණය වීම තුළ ”සංස්ථාව”
කෝපරේෂන්) යන වචනය වෙනුවට ”සභාව”
කවුන්සිල්) යන වචනය භාවිත කරන ලදි
එහි තිබෙන එකම සංස්ථා දෙක වන්නේ සිටි ඔෆ් ලන්ඩන් කෝපරේෂන් සහ ලාෆන් කෝපරේෂන් යන ඒවායි
org/wiki/Corporation#Unresolved_issues
පරාය තිසංස්කරණවාදී නායකයෝ දෙවියන් හුදෙක් පැරණි ව්යුඅහ තරබාරු කිරීමට සැදී පැහැදී සිටියේයැ යි  විශ්වාස නොකළෝ ය
ඔවුන් ආගමික නැගී සිටීම නව යුගයක උදාව යැයි උපකල්පනය කලෝ ය
පරශ් තිසංස්කරණවාදියෝ නව ගිවිසුමේ පරිද්දට සමස්ත කරිෙ  ස්තියානි පල්ලියම සංස්කරණය කිරීමට උත්සාහ ගත්තෝ ය
ඇතැම්හු බයිබලය පුරාණ ෂණ වලට හසුවී ඇති බවද නිවැරදි කිරීම් අවශ්යහ යැයි ද පැවසුවෝය
ප්රොුතෙස්තන්ත පර්ක තිසංස්කරණ පැවතියේ පරස් තිසංස්කරණවාදී කරිි මවේදය තුලින් ම පල්ලිය පරරො තිසංස්කරණයකට භාජනය කර විශ්වාසය සහ කරිණ  යාමාර්ග තුල නැවත මුල් බයිබලීය තත්වයට ගැනීම අරමුණු කරගෙනය
නමුත් පියුරිටන්වාදීන් වැනි ප්රොකතෙස්තන්ත කණ්ඩායම් කරිත  ස්තියානි විශ්වාසය හා ජීවිතය අරභයා ඓතිහාසික විනිශ්චයක් ඇති බව සැළකුවෝ ය
ප්රොාතෙස්තන්තවාදීහු ඓතිහාසික ගලායාමක් හා ඇදහීමක් විශ්වාස කළෝ ය
නමුත් පරතෙ තිසංස්කරණවාදීන් මෙම ඓතිහාසික විනිශ්චය පරාය තික්ෂේප කළ අතර කරිද  ස්තුස් වහන්සේගේ අනුගාමිකයෝ මුලින් ම එළිදරව් කළ දිව්යාමය රටාව වැළඳගැනීම සඳහා උත්සාහ කළෝය
එමනිසා ප්රො තෙස්තන්ත සාමාජිකයෝ පල්ලියේ ඇතැම් කරිඳ  යාමාර්ග බයිබලයට අනුකූල නැතැයි බැහැර කළද පරුා තිසංස්කරණවාදීන් විසින් ප්රො‍තෙස්තන්තයන් අනුමත කළ සන්ඬේ සබත් හා ටිරිනැනිටි වැනි ඇදහීම් ද පරවා තික්ෂෙaප කරණු ලබයි
පරුම තිසංස්කරණවාදී සංවිධාන අතර කරිත  ස්ටියන් කන්වෙන්ෂන්ස් චර්චස් ඔෆ් කරෙහ යිස්ට් ඩයිසිපල්ස් ඔෆ් කරුම යිස්ට් යෙහෝවාස් විට්නසස් (යෙහෝවා ගේ සාක්ෂිකරුවෝ) ද ලැටර් ඬේ සේන්ට් මූව්මන්ට් සෙවන්ත් ඬේ ඇඞ්වෙන්ටිස් සහ තවත් බොහෝ ඇත
මොවුන්ගේ ආගමික දර්ශණ විවිධ වන නමුත් මොවුන් සියල්ලෝ ම කරිා  ස්තියානි ආගමේ ශුද්ධ වූ රටාව බොහෝ කාලයකට ඉහත දී කරුත මයෙන් විනාශ වූ බවත් ඔවුන්ගේ දේවස්ථාන හරහා එය නැවත පිහිටුවීමට හැකිවූ බවත් විශ්වාස කරති
ඇතැම්හු තමුන්ට ම මෙය සම්පූර්ණයෙන් පරහා තිස්ථාපනය කළ හැකි යැයි විස්වාස කරන අතර ඇතැම්හු වර්තමානයේ බොහෝ දේවස්ථාන වල භාවිත වන කරිැ  ස්තියානිය හඳුන්වාදෙනු ලැබුවේ තම නිකාය මගින් යැයි තහවුරු කරති
ඩයිසිපල්ස් ඔෆ් කරිස යිස්ට් මේ සඳහා එක් උදාහරණය කි
ඇතැම් පරින තිසංස්කරණවාදීහු පර්  ධාන ධාරාවේ නිකාය වන ප්රො තෙස්තන්ත කතෝලික හා  ඕතඩොක්ස් වැනි ඇදහීම් නියම කරින  ස්තියානිය ලෙස නොසලකති
org/wiki/Restorationism#A_Protest_against_Protestantism
බර්තොලමෙව් ජේසුස් වහන්සේගේ අපෝස්තුලූවරු දොලොස් දෙනාගෙන් කෙනෙකි
බර්තොලමිව් යන නම ආර්මේනියානු බාර්-ටොලමි යන්නෙන් බිඳී එන අතර එහි අර්ථය ටොලමිගේ පුත‍්‍ර හෝ සී සාන්නා ගේ පුත‍්‍ර වශයෙන් විය හැක
මෙම අර්ථයට අනුව බොහෝ දෙනා මෙම නම පවුලේ පොදු නමක් විනා පෞද්ගලික නම ලෙස නොසලකති
ශාන්ත බර්තොලමිව් සැමරුම බටහිර සභාව අගෝසතු 24 ත් පෙරදිග සභාව ජූලි 11 ත් සිදුකරති
ආර්මේනියානු අපෝස්තලික සභාව ශාන්ත බර්තොලමිව් සහ ශාන්ත තඩියස් තම අනුග‍්‍රහක ශාන්තුවරු ලෙස සලකයි
බර්තොලමිව් සැමරුම් උළෙල සාම්ප‍්‍රදායිකව සල්පිල් සහ වෙළඳ සැනකෙලි සඳහා අවස්තාවක් විය
බෙන් ජොන්සන් ගේ බර්තොලමිව් සල්පිල නාට්‍යය මේ අනුසාරයෙන් තැනුන කි
චරිත කතා
අපෝස්තුළුවරුන් දොළොස් දෙනා
කිතුනු ලෝකය සහ අන්තර් ඇදහිලි බහුත්වය

කිතුනු ලෝකය යනු කිතුනු දහමට අයත් විවිධ නිකාය හා ඇදහීම් වල එක් වීමක් සඳහා වූ ප‍්‍රයත්නයකි
ඇතැම් කතෝලිකයනට එය කිතුනු ඇදහීම එක් ප‍්‍රකට සංවිධානයක් තුලට රෝමානු කතෝලික සභාව හරහා රැස් කිරීමකි
ඇතැමුනට එය ආධ්‍යාත්මික එක්වීමකි
එඞ්මන්ඞ් ෂ්ලින්ක් ට අනුව කිතුනු ලෝකය වැදගත් වනුයේ එමගින් මිනිසුන්ගේ විෂය විවිධ ආගමික කණ්ඩායම් වලින් මිදී ජේසුස් වහන්සේ වෙත යොමුවන හෙයිනි
විවිධ ඓතිහාසික හා අධ්‍යාත්මික දුර දෘෂ්ටිකත්වය හේතු කොටගෙන කිතුනු දේවස්ථාන බිඳි වෙන්වී ඇතැයි ඔහු සඳහන් කරයි
අන්තර් ඇදහිලි බහුත්වය සංකල්පය ක‍්‍රිස්තියානි ලෝකය සංකල්පයෙන් වෙනස් වේ
ඕතඩොක්ස් දේවස්ථාන විසින් මෙය ඇතිකරන ලදී
එම නිකායේ ජෝන් බොල්යන් පියතුමා 1980 දී ප‍්‍රති කිතුනු ලෝක මෙහෙයුමක් දියත් කරන ලදී
අන්තර් ඇදහිලි සංකල්පය ලෝක ආගම් අතර වඩාත් සුහදත්වයක් හා ගරුත්වයක් ඉල්ලා සිටියි
කිතුනු ලෝක හා අන්තර්ඇදහීම් කතිකා වෙනස්  විශ්වාස වෙනුවෙන් පෙනී සිටියි
ඒවා එකිනෙක හා සම්පූර්ණයෙන් සමපාත නොවන නමුත් දෙකම වඩාත් හොඳ සම්බන්ධතාවයන් වෙනුවෙන් කටයුතු කරයි
ඒවා කිතුනු සමාජය අතර හෝ කිතුනු සමාජය සහ වෙනත් ආගම් අතර ගරුත්වය හා අන්‍යමත ඉවසීම වෙනුවෙන් කැප වේ
org/wiki/Ecumenism#Christian_ecumenism_and_interfaith_pluralism
කිතුනු දේවස්ථාන විස්තර කිරීමට ඉතිහාසය පුරා විවිධ පාරිභාෂික වදන් භාවිතා විය එයින් සමහරක් මෙහිදී සාකච්ඡා කෙරේ
චර්ච් යන ඉංග‍්‍රිසි වදන දෙවියන් ගේ නිවස යන අරුත් ඇති ග‍්‍රීක කයිරියේක් යන වදනනින් බිඳී ආවකි
අද වන විට එය විවිධ අර්ථ සහිත වදනක් බවට පරිණාමණය වී ඇත
අපෝස්තලික ඇදහිල්ලේ ශුද්ධ වූ කතෝලික පල්ලිය යන පදය සඳහන් අතර එය එකතුව ශුද්ධභාවය, විශ්වීයත්වය හා අපෝස්තලිකබව යන ක‍්‍රිස්තියානි දේවස්ථානයේ හඳුනාගැනීමේ සලකුනු හතර සම්බන්ධයෙන් පවතී
සත්‍යලබ්ධික දේවස්ථානය (මෙහි ඉංග‍්‍රීසි වදන  ඕතඩොක්ස් දේවස්ථානය ලෙස යෙදෙන නමුත් පෙරදිග ඇති  ඕතඩොක්ස් නිකාය සමග මිශ‍්‍ර කර නොගත යුතුය) යන පදය සත්‍ය ක‍්‍රිස්තියානි කණ්ඩායම් මිත්‍යාදෘෂ්ටියන්ගෙන් වෙන්කර හඳුනා ගැනීම සඳහා භාවිතා විය
නයිසියානු ඇදහිල්ල සම්බන්ධයෙන් මෙය බොහෝ විට භාවිතා වූ අතර අදටත් එම පළමු නිල මතය විශේෂණය සඳහා එය භාවිතා වේ
ක‍්‍රිස්තුස්ගේ මණ්ඩලය (බොඩි ඔෆ් ක‍්‍රයිස්ට් ) යන්න යේසුස් වහන්සේ මුල් කොට ගත් සමස්ත කිතුණු සංවිධානය සඳහා භාවිත වේ
යුධකාමී පල්ලිය හා ජයග‍්‍රාහී පල්ලිය (චර්ච් මිලිටන්ට් ඇන්ඞ් චර්ච් ත‍්‍රයම්පන්ට්) යන්නෙන් ලෝක තලයෙන් ඔබ්බට ස්වර්ගය දක්වා විහිදුනු පල්ලිය ගැන කියවේ
යුදකාමී පල්ලිය යන්නෙන් සියලූම ජීවත්වන කිතුනුවන් හැඟවෙන අතර ජයග‍්‍රාහී පල්ලිය යන්නෙන් ස්වර්ගයේ සිටින්නන් හැඟවේ රෝමානු කතෝලික පල්ලිය පීඩාකාරී ස්ථානයේ සිටින්නන් සඳහා පීඩාවේ පල්ලිය සහ බලාපොරොත්තුවේ පල්ලිය (චර්ච් සෆරින්ග් චර්ච් එක්ස්පෙක්ටන්ට්) යනුවෙන් සංකල්ප දෙකක් භාවිත කරයි
ශාන්තුවර එකමුතුව (කොමියුනියන් ඔෆ් සෙන්ට්ස්) යන්න යාඥාව තුලින් සම වූ ඇදහිල්ල හරහා සියලූ කිතුනුවෝ මරණය හෝ භෞතික වෙන්වීම හෝ ආදිය නොසලකා එකතුව ඇති බව අඟවයි.

References 
http
org/wiki/Christian_Church#Terminology

Sinhala Wikipedia Content Development Projects
කුරුස යුද්ධයක් සඳහා එක් තනි අර්ථදැක්වීමක් පිළිබඳ හෝ කුමන විශේෂිත හමුදාමය මෙහෙයුම් එයට අඩංගු කල යුතුද යන්න පිළිබඳ හෝ ඉතිහාසඥයින්ට එකඟ විය නොහැකි මුත්, කුරුස යුද්ධ යන්නෙහි පුළුල්ම අර්ථදැක්වීම වන්නේ  ප්‍රමුඛ ලෙසින්  11වන සහ 15වන සියවස් අතර සිදුවූ  හා ලතින් සභාව විසින් මෙහෙයවූ  ආගමික යුද්ධ මාලාවක් යන්න දැක්විය හැකිය
කුරුස යුද්ධ යනු  ජෙරුසලෙම තුල හා එය  අවට ශුද්ධවූ ස්ථාන වෙත ක්‍රිස්තියානිවරුන්ට සම්ප්‍රවේශය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කෙරුමෙහි ප්‍රකාශිත අරමුණ සහිතව,  දෙවන අර්බන් පාප් වහන්සේ සහ  කතෝලික සභාව විසින් පිරිනැමුණු ආශිංසනය ලත්,  ආගමික කාර්ය සාධක යුද්ධ මාලාවකි
යුදෙව්, ක්‍රිස්තියානි සහ මුස්ලිම් යන්නාවූ ආබ්‍රහමික ලබ්ධීන් තුනම සඳහා ජෙරුසලෙම ශුද්ධවූ නගරයක් වූ අතර දැනුදු එසේ වෙයි
සෙල්ජුක් තුර්කිවරුන් විසින් 1071 දී  බයිසැන්ටයින් යුද්ධ හමුදාව තීරණාත්මක ලෙසින් පරාජය කිරීමත් හා සමගම  කුරුස යුද්ධ ඇතිවීමේ සිද්ධි මාලාව ඇරඹිණි
සමස්ත  සුළු ආසියාව අභිඝාතයකට ලක්වේ යැයි, බයිසැන්ටයින් අධිරාජ්‍යයාවූ  පළමුවන අලෙක්සිස්  බියට පත් විය
කුරුස යුද්ධ යනු ක‍්‍රිස්තියානි යුරෝපයේ අභ්‍යන්තරික හා පිටස්තර තර්ජන වලට එරෙහිව පැන නැගි ආගමික ස්වරූපයක් ගත් යුද ගැටුම් සංකීර්ණයකි
කුරුස යුද්ධ මුස්ලිම් ජාතිකයනට, පැරණි ආගම් ඇදහූ ස්ලොවික් ජාතිකයනට, රුසියානු හා ග‍්‍රීක ඕතඩොක්ස් කිතුනුවන්ට, මොංගොලීය ජාතිකයන්ට හා පාප් වහන්සේලාගේ දේශපාලනික සතුරන්ට එරෙහිව සිදු කරන ලදී
කුරුස යුධ භටයෝ දිවුරීමක් සිදු කළ අතර ඔවුනගේ පෙර පව් ක්ෂමා කරනු ලැබුණි
කුරුස යුද්ධ මූලිකව ඇරඹියේ යෙරුසලම සහ ශුද්ධ වූ දේශය මුස්ලිම් පාලනයෙන් මුදාගැනීමට වන අතර මුලින්ම එය පෙරදිග ඕතඩොක්ස් බයිසැන්තින් අධිරාජ්‍යයේ ඉල්ලීමකට අනුව මුස්ලිම් සෙල්ජුක් තුර්කිවරු ඇනටෝලියාවට ගමන් කිරීම වැලැක්වීමට සිදුකරන ලදී
එසේම මෙය සමකාලීනව හා ඉන්පසු 16 වන සියවස දක්වා ලැවෙන්ට් ප‍්‍රදේශයෙන් පිටත ප‍්‍රදේශවල සිදුකෙරුනු යුද ව්‍යාපාරය සඳහාද යෙදේ
එම යුද්ධ බොහෝ විට සිදුකරනු ලැබුයේ පැරණි ආගම් අදහන්නන්ට, මිත්‍යා දෘෂ්ටිකයනට සහ ආගමික ආර්ථික හා දේශපාලනික හේතූන් මිශ‍්‍රණයක් මත නෙරපාහරිනු ලැබූ මිනිසුන් ට එරෙහිවය
ක‍්‍රිස්තියානි සහ මුස්ලිම් බල කඳවුරු අතර තරගය ඇතැම් ආගමික කල්ලි වලට තම සතුරාට එරෙහි බල කඳවුරු හා එක්වීමට මග පෑදීය
පස්වන කුරුස යුද්ධයේ දී ක‍්‍රිස්තියානු බල කඳවුර රම් හි සුල්තාන්වරයා සමග එක්වීම එයට උදාහරණයකි
කුරුස යුද්ධ සුවිශාල දේශපාලනික ආර්ථික හා සමාජයීය බලපෑමක් ඇතිකල අතර ඇතැම් බලපෑම් වර්තමානය දක්වාම බල පැවැත්වීය
ක‍්‍රිස්තියානි රාජධානි වල අභ්‍යන්තර ආරවුල් සහ දේශපාලනික බලපෑම් ඇතැම් කුරුස යුද්ධ ඒවායේ මුල් අරමුණින් බැහැර කරවීමට සමත් විය
ක‍්‍රිස්තියානි කොන්ස්තන්තිනෝපලය අල්ලා ගෙන බයිසැන්තින් අධිරාජ්‍යය වෙනීසිය සහ කුරුස යුධකරුවෝ අතර බෙදාගැනීමෙන් කෙලවර වූ හතරවැනි කුරුස යුද්ධය එබන්දකි
පාප් තුමාගේ නිල ආශිර්වාදය නොමැතිව ආරම්භවූ පළමු කුරුස යුද්ධය හයවැනි කුරුස යුද්ධය වූ අතර එමගින් පාප් වහන්සේ හැර වෙනත් නායකයන්ට ද කුරුස යුද්ධ ආරම්භ කළ හැකි බව තහවුරු විය
ලැයිස්තුව

පළමුවන කුරුස යුද්ධය 1095–1099

පළමු දශකය තුල කුරුස යුද භටයෝ මුස්ලිමුන් හා යුදෙව්වන් තුල භීතිය පැතිරවූ ක‍්‍රියාවලි සිදුකළ අතර සමූහ ඝාතන ගසා දැමූ හිස් වැටලූ නගරවල පවුරු උඩින් විසි කිරීම්, ප‍්‍රදර්ශනය කිරීම් හා නිරුවත් මෘත දේහ විකෘති කිරීම්  සිදුකල අතර මාරාට් හා වැටලීම5 මාර්තුවඅයෙකුගේ සියලූපව් ක්ෂමා කරන බවට පොරොන්දු විය
නෝර්වේ හි පළමුවන සයිගර්ඞ් කුරුස යුද්ධ සඳහා සහභාගි වූ පළමු යුරෝපීය රජු වන අතර කුරුස යුද හමුදා ඩොරිලියම් හා ඇන්ටියොක් හි දී විශාල තුර්කි හමුදා දෙකක් පරාජය කිරීමට සමත් විය
පළමුවන කුරුස යුද්ධයේ ඇන්ටියොක් වටලෑම සිදුවූයේ යෙරුසලම වටලෑමට සුලූ මොහොතකට පෙරය
1098 දී ඇන්ටියොක් ෆ‍්‍රෑන්ක් වරුන් අතට පත්වුවද ඊට පෙර දීර්ඝ වටලෑමක් සිදුවිය
ඇන්ටියොක් හි පාලකයාට තම නගරය තුල ජීවත් වන කිතුනුවන් මෙයට ප‍්‍රතිචාර හැකි ආකාරය පිළිබඳ සැක පැවති බැවින් වටලාසිටි කාලය තුල ඔහු ඔවුන්ට නගරයෙන් පිටත සිටීමට අණ කළ අතර ඔවුනගේ අඹු දරුවන් රැක ගැනීමට පොරොන්දු විය
එමනිසා යුදෙව්වන් හා මුස්ලිම් ජාතිකයන් පමණක් එක්ව යුද වැදීම සිදු කළෝය වටලෑම කෙළවර වූයේ නගරය පාවාදීමෙනි
ෆ‍්‍රෑන්ක්වරු දියකඩඉමක් හරහා නගරයට පැමිණි අතර නායකයාට පළා පැමිණි වහාම එකල පැවති සම්මත යුද තත්වය යටතේ ෆ‍්‍රෑන්ක්වරු සාමාන්‍ය ජනතාව සමූලඝාතනය කළ අතර දේවස්ථාන විනාශ කර නගරය කොල්ලකෑමට ලක් කරන ලදී
කුරුස යුධ භටයෝ අවසන යෙරුසලමේ බිත්ති කරා ගමන් කළේ ඔවුනගේ මුල් භට කණ්ඩායමෙන් ස්වල්ප දෙනෙක් පමණක් අතැතිවය
යෙරුසලම වටලෑම

මෙහෙයුම්

ජෙරුසලෙම වටලෑම
ගොඞ්ෆ්රොයි ඩි බුලියන් ප‍්‍රංශ නයිට් වරයෙකි පළමු කුරුස යුද්ධයේ නියමුවා වන අතර යෙරුසලම් රාජධානියේ නිර්මාතෲවරයා වෙයි
ආක‍්‍රමණික ෆ‍්‍රෑන්ක් වරුන්ට එරෙහිව යුදෙව්වෝ සහ මුස්ලිම් ජාතිකයෝ එක්ව සටන් කළෝය
ඔවුනගේ අසාර්ථක භාවය සනිටුහන් කරමින් 1099 ජූලි 15 වන දින කුරුස යුද භටයෝ නගරයට ඇතුළු වූහ
නැවත වරක් ඔවුහු ඉතිරි ව සිටි යුදෙව් හා මුස්ලිම් ජනතාව සමූල ඝාතනය කළ අතර දේවස්ථානය හා නගරය විනාශ කළෝ ය
තම උපන් බිමෙන් ක් උසුලයි
කුරුස යුධ භටයෝ ටයර් නගරය අත්පත් කර ගැනීමට උත්සාහ කළ නමුත් මුස්ලිමුන් අතින් පරාජයට පත්විය
ටයර් නගර වැසියෝ දමස්කසයෙහි නායක සහීර්-අල්-දින් අටාබෙක් ගෙන් ෆ‍්‍රෑන්ක් වරුනට එරෙහි වීමට උදව් ඉල්ලා සිටි අතර ඔහුට නගරය පවරා දීමට පොරොන්දු විය
ෆ‍්‍රෑන්ක් වරු පරාජය වූ පසු ටයර් නගර වැසියෝ ඔහුට බාර නොවුනි
නමුත් සහීර්- අල්- දින් ඉතා සරලව "මා කළ සියලූ දේ කළේ දෙවියන් හා මුස්ලිමුන් වෙනුවෙන් විනා වස්තුව හෝ රාජ්‍ය ලෝභය සඳහා නොවේ" යැයි ප‍්‍රකාශ කළේ ය
යෙරුසලමේ බලය අල්ලා ගත් පසු කුරුස යුද හමුදා එහි කුරුස යුද ප‍්‍රාන්ත හතරක් ඇති කළෝය
ඒවා යෙරුසලම් රාජධානිය, එඩෙස්සා ජනපදය, ඇන්ටියොක් රාජ්‍යය සහ ටි‍්‍රපොලි ජනපදය විය
අභ්‍යන්තර ආරවුල් නිසා මුල් කාලයේ දී මුස්ලිම් ජාතිකයෝ මෙම ප‍්‍රාන්ත සමග පැවැත්වූයේ ඉතා සුළු සම්බන්ධකම් කිහිපයක් පමණි
නමුත් ඔවුන් ඉමාද් අල්-දින් සැන්ජි යටතේ නැවත එක් වූ අතර 1144 ඔහු එඩෙස්සා නැවත ලබා ගත්තේය
මෙය කුරුස යුද භටයන්ට යටත් වූ පළමු නගරය වූ අතර මුස්ලිම් වරුන් නැවත අත්පත් කරගත් පළමු නගරය බවටද පත් විය
මෙම සිද්ධිය පාප් වහන්සේ ට දෙවන කුරුස යුද්ධයක් කැඳවීමට හේතු විය
කුරුස යුද්ධ භටයන්ගේ  පර්යාලෝක

විද්වත් විවාද

1101 දී වූ කුරුස යුද්ධය

නෝර්වේජියානු කුරුස යුද්ධය 1107–1110

දෙවන කුරුස යුද්ධය 1147–1149

ක්‍රිස්තියානි සහ මුස්ලිම් වරුන් ශුද්ධ භූමියේ එකට සාමයෙන් ජීවත් වූ කාලයෙන් පසු මුස්ලිම්වරුන් එඩෙස්සා නගරය යටත් කර ගත්තේය
විවිධ වූ ආගමික දේශකයන් විසින් විශේෂයෙන් ක්ලෙවෝහි බර්නාඩෝ  (Bernsrdo of Clairvaux) අලුත් යුද්ධයකට කැඳවනු ලැබීය
ප්‍රංශ සහ දකුණු ජර්මන් හමුදා බලකායන් VII වන ලුවිස් සහ තුන්වන කොන්රුඩ් (Louis VII / III Conrad) ගේ මෙහෙයවීම යටතේ 1147 ජෙරුසලම් ඉදිරියට ගමන් කලත් ඔවුනට කිසිදු මූලික විජයග්‍රහණයක් ලබා ගැනීමට නොහැකි විය
ඩැටස්කස් හි දී නිරන්තර ප්‍රහාර එල්ල කිරීම්, වැටලීම්,සතුරන් නිෂ්ක්‍රීය කිරීමට මෙහෙයුම් දියත් කළත් එයද අසාර්ථක විය
එහිදී නිදහස් නගරය , කුරුස යුද්ධයේ ප්‍රධාන සතුරාවන නූර් - අදි- දින් යටතට පත්විය
මධ්‍යධරණියේ අනෙක් පැත්ත වන, කෙසේ වුවත් උතුරු යුරෝපීය කුරුස කරුවන් කණ්ඩායම් ලෙස විශාල සාර්ථකත්වයක් ලබා ගත්තේය
ඔවුන් පෘතුග්‍රීසියේදී නතර වූ අතර එහිදී    පෘතුග්‍රීසීන් සමග එකතු වී 1147 දී ලිස්බන් නගරය මුස්ලිම් වරුන්ගෙන් නැවත අල්ලා ගනු ලැබීය
1150 දී මෙම ශුද්ධ භූමියේදී ප්‍රංශයේ සහ ජර්මනියේ රජවරු දෙදෙනාම කිසිදු ප්‍රතිඵලයක් නොමැතිව තම රටවලට පැමිණීමට සිදු විය
දේශන මගින් දෙවන කුරුස යුද්ධය ධෛර්යමත් කරනු ලැබූ ශාන්ත ක්ලෙයාර්වෝහි බර්නාර්ඩ් වැරදි ලෙස මෙහෙයවූ ප්‍රචණ්ඩත්වය සහ රින්ලන්ඩ් හිදී (Rhinland) හිදී යුදෙව් ජනගහනය සමූල ඝාතනය වූ ගණන පිළිබඳව සසල විය
උතුරු ජර්මනිය සහ ඩෑන්ස් 1147 දී වෙන්ඩිෂ් (Wendish)  කුරුස යුද්ධයේදී වෙන්ඩ්ස්වලට පහර දුන් අතර එයද අසාර්ථක විය
තෙවන කුරුස යුද්ධය 1187–1192
ක්‍රි
ව 1187 දී හැටින් වල පැවති යුද්ධයෙන් අනතුරුව ඊජිප්තු රජු සලාදින් ජෙරුසලම අත්පත් කරගන්නා ලදි
ජේරුසරම ක්‍රිස්තියානුවන්ගේන් අත්පත් කරගත් පසුව සාමාන්‍ය පුරවැසියන්ට හා පුරවැසියන්ට හානියක් නොවන අයුරින් ඉස්ලාම් ලබ්ධිකයන් කටයුතු කරන ලදි
සලාදින් තමන් විසින් දෙන ලද වචනටම අනුව ක්‍රියා කරන පුද්ගලයෙකු ලෙස ප්‍රචලිතය
සලාදින්ගේ ජයග්‍රහණය පිළිබද යුරෝපය කැළඹිමට ලක්විය
එවකට සිටි ග්‍රෙගරි VIII විසින් කුරුස යුද්ධයක් කැදවන ලදි
ඒ අනුව යුරෝපයේ සිටි බලවත්ම නායකයන් තිදෙනෙකු වන ප්‍රංශයේ පිලිප් II රජු එංගලන්තයේ රිවඩ් I රජු සහ රෝමානු අධිරාජ්‍යයා ෆෙඩ්රික් Iරජු කුරැස යුද්ධයේ සටන් වැදිමට තිරණය කරන ලදි
ප්‍රංශය සහ එංගලන්තය අතර අශ්ඨායී සබදතාවයක් ඉතිරි කරමින් ක්‍රි
ව 1190 දී ෆෙඩ්රික් රජු සිසියෙදි මියගියේය
ව 1191 දි රිචඩ් රජු සයිප්‍රසය යටත් කරගන්නා ලදි
ඉන්පසු කුරුස යුධ භටයන් අතර නගරය මුස්ලිම් ජාතින්ගෙන් මුදවා ගත්හ
පිලිප් II රජු කුරුස යුද්ධය අතහැර දමා නැවත ප්‍රංශයට ගියේය ප්‍රංශයේ සහයෝගය නොමැතිව කුරැස යුද්ධය ජයගත නොහැකි බව දුටු රිචඩ් රජු සලාදින් රජු සමග ගිවිසුමකට පැමිණියේය
ඒ අනුව නිරායුධ ක්‍රිස්තියානි වන්දනාකරුවන් හට හානියකින් තොරව ජේරුසලමයට යාමට ඉඩදිමට සලාදින රජු එකග විය
රිචඩ් රජු නැවත එංගලන්තයට යාමේ දි ඔහුගේ නැව අනතුරට පත්ව ඔහු ඔස්ට්‍රේලියාවට ගෙනියන ලදි
එහිදි ඔහුගේ සතු‍රෙකු වු ලියෝ පොල් ආදී කතෘවරයා රිචඩ් රජු තුමාව සිරභාරයට ගෙන ‍හෙන්රි VI අදිරාජ්‍යාට ඔහුව බාරදෙන ලදී
ව 1197 දි හෙන්ඩි රජු කුරුස යුද්ධයකට සුදානම් විය
නමුත් එම වසරේදිම මැලෙරියාවෙන් ඔහු මරණයටපත් විය
යුරෝපයේදි පැවති සටන් වලින් රිචඩ් රජුද මරණයට පත්විය
එම නිසා 3 වන කුරුස යුද්ධ රජවරුන්ගේ කුරුස යුද්ධය ලෙසද හදුන්වනු ලබයි
සතරවන කුරුස යුද්ධය 1202–1204

අල්බිජින්සියානු කුරුස යුද්ධය

දරුවන්ගේ කුරුස යුද්ධය

පස්වන කුරුස යුද්ධය 1217–1221

සයවන කුරුස යුද්ධය 1228–1229

සත්වන කුරුස යුද්ධය 1248–1254

අටවන කුරුස යුද්ධය 1270

නවවන කුරුස යුද්ධය 1271–1272

ප්‍රතිඵලය

උතුරු කුරුස යුද්ධ

ටියුටොනික් සංවිධානයේ කුරුස යුද්ධ

ස්වීඩන කුරුස යුද්ධ

වෙනත්

වෙන්ඩ්යානු කුරුස යුද්ධය

ස්ටෙඩින්ජර් කුරුස යුද්ධය

අරගොනීස් කුරුස යුද්ධය

ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියානු කුරුස යුද්ධය

නොර්විච් කුරුස යුද්ධය

මාහ්ඩියානු කුරුස යුද්ධය

බෝල්කන් ප්‍රදේශයන්හී කුරුස යුද්ධ

ටාටර්වරුන්ට එරෙහිව කුරුස යුද්ධය

හුසිට් කුරුස යුද්ධය

අධෝසටහන්
මූලික සංකේත
මුල් කාලීන කරිස  ස්තියානි පල්ලිය විසින් මූලික සංකේත බහුල ලෙස භාවිත කරන ලදී
ජලය කිතුනුවන්ට විශේෂ සංකේතාත්මක වැදගත්කමක් දැරීය
බෞතීස්මයට අමතරව ජලය යනු පිරිසිදු කිරීම හෝ පාරිශුද්ධභාවය හඟවන්නක් විය
ගින්න, විශේෂයෙන්ම ඉටිපහන් දැල්ල, ශුද්ධාත්මය සහ ආලෝකය සංකේතවත් කළේය
මෙම සංකේත වල මූලයෝ බයිබලයෙන් පැමිණි ඒවාය
උදාහරණයක් ලෙස අග්නි ජිහ්ව යන්න පෙන්තකොස්ත ශුද්ධාත්මයන් වහන්සේව සංකේතවත් කරන අතර අනුගාමිකයෝ ආලෝකය පසුපස යන්නෝ ලෙස සැලකීම් හෝ දෙවියන් ගින්න අනුභව කරයි වැනි වදන් පෙළ හෙබ්රෙතව් 12 හි හමුවේ
මත්ස්යතයා
Main article
Ichthys
මුල් කාලීන කරින  ස්තියානි සංකේත අතර මත්ස්යියා ට වැදගත් තැනක් හිමිවේ
සොහොන්කොත් වැනි ස්මාරක වල මුල් කාලීන කරි්  ස්තියානියට සමීප වූ මත්ස්යද සලකුනු දැකිය හැක
දෙවන සියවසේ පළමුවන දශකයේ පමණ මත්ස්යලයා කරිව  ස්තියානි සංකේතයක් ලෙස භාවිත විය
මත්ස්යකයා විසින් උත්ථානයෙන් පසු ගලීල මුහුදු වෙරළෙහි අනුගාමිකයෝ සත් දෙනාහට භෝජන පිණිස හාස්කමකින් පාන් සහ මසුන් ගුණනය වීම සංකේතවත් කරනු ලැබීයැයි සිතිය හැක
සොහොන් පින්තාරු
මුල් කාලයේ සිටම කිතුනුවෝ තම උමං සොහොන් ජේසුස් වහන්සේ ගේ ශාන්තුවරයන්ගේ හා බයිබල් සිදුවීම් වල චිතර ෙම වලින් පින්තාරු කළෝය
උමං සොහොන් සියලූ කිතුනු කලාවන්ගේ තොටිල්ලයි
මුල් කිතුනුවන්ට පරරු තිමා හෝ රූප පිළිබඳ කිසිදු පරජන ශ්නයක් නොතිබුණු බව සෑම කිතුනු පුරාවිoHd සිසුවකුම පාහේ පරලය කාශ කරයි
පළමු සියවසේ සිට පැමිණෙන පරහො තිමා මේ මතය සනාථ කරයි පළමු සියවසේ දෙවන භාගයේ සිට මහා කොන්ස්ටැන්ටින් දක්වා වූ කාලයේ ඔවුන් සිය මලවුන් වලදමා භුගත කුටීර වල චාරිතරන්  ඉටුකළෝ ය
කිතුනු සොහොන්බිම් පාම් ගස්, මොනරු, යහපත් එඬේරා ලෙස  හෝ ශාන්තුවර අතර හිඳගෙන සිටින යේසු තුමන් ගේ චිතරකාල වලින් අලංකරනය කර තිබේ
ඇතැම් විට නව තෙස්තමේන්තුවේ සිදුවීම් ද මේ අතර දැකිය හැක
අනෙකුත් කිතුනු සංකේත අතර ශුද්ධාත්මයන් සංකේතවත් කරන පරෙවියා, කිර් ්ස්තුස් වහන්සේ ගේ පරිත්යාිගය සංකේතවත් කරන බිලිදීමට නියමිත කොටළුවා, වයින් සහ තවත් බොහෝ දැ ඇත
මේ සියල්ල නව තෙස්තමේන්තුවෙන් උකහා ගත් සංකේත වේ
කුරුසිය සහ කුරුසි සුරුවම
 
 කුරුසි සුරුවම හෙවත් සිරුරක් රැඳි කුරුසිය මෙය ඇන්ග්ලිකන් වාදයේ ලූතර්වාදයේ හා රෝමානු කතෝලsක සමයේ සංකේතයක් ලෙස භාවිත වුවද කුරුසය පමණක් භාවිත කරන ප්රො තෙස්තාන්තිකයන්ගෙන් වෙනස් වේ
අද ලොව බහුලතම සංකේත වලින් එකක් වන කුරුසිය මුල් කාලයේ සිටම කිතුනුවෝ භාවිත කළෝය
තුන්වන සියවස අවසානයේ හෝ හතරවන සියවස මුල් භාගයේ පමණ මිනුෂියස් ෆිලික්ස් විසින් රචිත ඔක්ටේවියස් හි කිතුනු විරෝධී තර්ක වලින් මෙය සඳහන් වේ
එයට අනුව 211 ත් 216 ත් අතර මියගිය ඇලෙක්සැන්ඩිර ොවයායේ ක්ලෙමන්ට් කිසිදු චකිතයකින් හෝ බියකින් තොරව කුරුසිය හැඳින්වීමට දෙවියන්ගේ සංකේතය යන්න භාවිත කළ අතර එමගින් එය ජේසුස් වහන්සේ සමග එකල පවා සමීපව පැවති බව පැහැදිලි වේ
යුදෙව් විශ්වකෝෂය මෙසේ සඳහන් කරයි
"කිතුනු සංකේතය හෝ මුද්රාිව ලෙස කුරුසිය භාවිතය දෙවන සියවස තරම් ඈතකදී ආරම්භ විය
එසේම නලලේ සහ උරසේ කුරුසය සනිටුහන් කර ගැනීම යක්ෂබලවේගයන්ට එරෙහි ආරක්ෂාවක් ලෙස සැළකුණි
දෙවන සියවස තරම් ඉහතදී පවා කුරුසිය වන්දනාමාන කිරීම සම්බන්ධයෙන් චෝදනා ලැබූ දේවගැතිවරු පිලිබඳව මිනුෂියස් ෆිලික්ස් ගේ ඔක්ටේවියා හා ටේටුලියන් ගේ ඇපොලොජියා වැනි කෘති වල සඳහන් වේ
කිතුණුවෝ කුරුසියේ බලය මත දිවුරීමට පුරුදුව සිටිති"
කුරුසිය මුල්කාලීන කිතුනුවෝ පටන් භාවිත කළද කුරුසි සුරුවම පස්වන සියවස දක්වාම භාවිත නොවුනි
org/wiki/Christian_symbolism#Early_Christian_symbols
References 	 

http
org/wiki/Eastern_Orthodox_Church

ඕර්තතොඩොක්ස් සභාව
පළමු නිකාය (පළමු පල්ලිය)

රෝමානු කතෝලික පල්ලිය පළමු සහ පැරණිතම දේවස්ථාන නිකාය ලෙස හැඳින්වීමේ අයිතිය හිමිකර ගන්නා අතර  ඕතඩොක්ස් සහ ඇන්ග්ලිකන් නිකායෝ ද මේ බව ප‍්‍රකාශ කර සිටිති
කිතුනු දහම යේසුස් කි‍්‍රස්තුස් වහන්සේ ගේ උපතත් සමග රෝමානු යුදෙව් දේශයෙන් ඇරඹුනු අතර ක‍්‍රමයෙන් ආසියාව ඊජිප්තුව ඉලිරියා හා රෝමය හරහා ක‍්‍රමයෙන් සමස්ත අධිරාජ්‍යය පුරා පැතිරුණි
ඓතිහාසිකව සම්පූර්ණයෙන්ම ක‍්‍රිස්තියානි යැයි පැවසිය හැකි මුල්ම භූගෝලීය හෝ දේශපාලනික ප‍්‍රදේශය වනුයේ ඇන්ටියොක් නගරය සහ ඇන්ටියොක් දේවස්ථානයයි
ඇන්ටියොක් සමාජයට අධිකාරි බලය ඍජුවම අපෝස්තුලූ පීතර ගෙන් ලැබුණු අතර පසුව ඔහු පල්ලියේ සංවිධානාත්මක රාමුව රෝමයේ ඇතිකලේ ය
රෝමානු කතෝලික පල්ලිය සතුව රෝමයේ පළමු බිෂොප් වරයා වන ශාන්ත පීතර දක්වා දිවෙන අඛණ්ඩ බිෂොප් පෙළපතක් ඇත
එමගින් එය ඓතිහාසිකව මුල්ම හා පැරණිතම පල්ලිය බවට පත් කරවයි.
ශුද්ධවූ ලියවිලි වල පල්ලිය අරභයා කිසිදු සුවිශේෂ අධිකාරියක් ශාන්ත පීතර සතුව තිබුනේ නැතැයි තර්ක කරන  ඕතඩොක්ස් පල්ලිය රෝමයේ බිෂොප් ඇතුලූ සෑම දේවගැතිවරයෙකුගේම මුල් පළමු අපෝස්තුලූවරුන් දක්වා විහිදෙන්නේ යැයි පවසයි
org/wiki/Christian_Church#First_church
පැරණි ගිවිසුමේ ආඛ්යාවන වල ඓතිහාසිකත්වය අරභයා පැන නැගී ඇති විවාද කාණ්ඩ කිහිපයකට බෙදිය හැකිය
එක් කණ්ඩායමක් ඔවුනගේ විචාරකයන් විසින් බයිබලික අවමවාදීන් ලෙස හඳුන්වනු ලබයි
අවමවාදීන් පැරණි තෙස්තමේන්තුවේ ඇති  ඕනෑම කොටසක් සම්බන්ධයෙන් දකින්නේ ඉතා සුළු ඓතිහාසික වැදගත්කමකි
ගතානුගතික පැරණි තෙස්තමේන්තු විද්යානර්ථීන් හෙවත් ඔවුනගේ විචාරකයනට අනුව බයිබලික උපරි වාදීන්
මොවුන් සාමාන්යනයෙන් පැරණි තෙස්තමේන්තුවේ බොහෝ ආඛ්යාඳන වල ඓතිහාසිකත්වය පාපොච්ඡුාරණ තත්ව තුල විශ්වාස කරයි
කෙසේ වුවද කෙනත් කිචන් වැනි ඇතැම් ඊජිප්තුවේදියෝ පවසන්නේ එවැනි විශ්වාස ඉන් පරිබාහිර අවකාශය තුල වලංගු නොවන බවයි.
අනෙකුත් විද්යාපර්ථීහු මෙම අන්ත දෙක අතර සිටිති
ඔවුන් ඊශරානොවයලයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය හා රාජතන්තරුත්ය පිළිබඳ පැහැදිලි සාක්ෂි දුටුවද නික්මයාම හා විජයගරුන හණය පිළිබඳ සැක පළ කරති
අමෙරිකානු විශ්ව විද්යාබල වල බොහෝ විද්යානර්ථීහු බයිබලික අවම වාදය හා උපරිවාදය අතර සිටින්නෝ ය
ඇතැම් සමකාලීන පුරාවිද්යා‍ඥයෝ පැරණි තෙස්තමේන්තුවේ දෙබෙදුම් ඉතිහාසය පිළි නොගනිති
විශේෂයෙන් ම ෆින්කෙල්ස්ටයින් හා නීල් අෂර් සිල්බර්මන් ජනපරිුම්ය බයිබලික පරිා වෘත්ති අදාල පරිහ දේශ වල පුරාවිද්යාමව හා සමපාත නොවන බව සඳහන් ජනපරිනපරය කෘතීන් රචනා කළෝ ය
ඉන් වෙනස්ව 2003 දී කෙනත් ඒ කිචන් ඔන් ද රිලයබිලිටි ඔෆ්  ඕල්ඞ් ටෙස්ටමන්ට් නමින් පිටු 662 ක කෘතියක් රචනා කළ අතර එය පුරාම බයිබලයේ විශ්වාසනීයත්වය පිළිබඳව සඳහන් වුණි
ඇතැම් පුරාවිද්යාමඥයෝ බයිබලික කාරණා ඒ පිළිබඳ සාක්ෂි නොමැති කම නිසා බැහැර කළයුතු යැයි පැවසුව ද ඔවුනගේ විරුද්ධපාර්ශ්විකයන් පවසන්නේ එය වර්තමාන පුරාවිද්යාතවෙන් ඔප්පු කළ නොහැකි සියල්ල බැහැර කළ යුතුයැයි යන 19 වන සියවසේ න්යාපය කරා නැවත ගමන් කිරීමක් බවය
එම කරේශ ම වේදය තුලින් අසිරියාව වැනි පර්බ ධාන රාජධානිවල පවා පැවැත්ම පරජය ශ්න කෙරුණි
පැරණි තෙස්තමේන්තුවේ මුල් පොත් පහ රචනා වී ඇත්තේ එම සිදුවීම් වලින් බොහෝ කලකට පසු බැවින් එම කොටස් වල රචනා බොහෝ දුරට පරිව බන්ධ විය හැකියැයි වෙල්හුසෙන් පරහැ කාශ කරයි
නමුත් මීට විරුද්ධ වන්නෝ පරතු කාශ කරන්නේ අද දක්නට ඇති බොහෝ ඓතිහාසික මූලාශරසා  එලෙස සිදුවීමෙන් බොහෝ කලකට පසු ලියැවූ ඒවා බවයි. උදාහරණයක් ලෙස සීසර් විසින් රචිත ගෝල් යුද්ධය පිළිබඳ විවරණය (කමෙන්ටිරවන්ස් ඔෆ් ද ගෝලික් වෝ) හි අද දක්නට ඇති පැරණිතම පිටපත 9 වන සියවසට පමණ අයත් වන අතර එය සීසර් ගේ මුල් කෘතියෙන් වසර දහසක් ආපසු ගමන් කිරීමකි
වඩා වැදගත් වනුයේ සිදුවීම් සිදුවූ වර්ෂය හා ඒවා මුලින්ම ලේඛණගත වූ වර්ෂය වියහැක
පොත් වල ඇති අභ්යතන්තර සාධක හෙලි කරන්නේ හීබෲ රජුන් විසින් සිදුවීම් සිදුවූ වහාම ලේඛණගත කිරීමට සැලැස්මක් යොදා තිබූ බව සහ රාජාවලියේ කතුවරන්ට එම ලේඛණ පරිශීලනයේ ඍජු අවස්ථාවක් තිබූ බවයි. නමුත් ඊට පෙර සිදුවූ නික්මයාම හා විජයගරසි හනය වැනි ගරකු න්ථ සියවස් ගණනක් වාචිකව පැවත විත් පසුව ලේඛණගත වූ ලෙස සැලකිය හැකි බැවින් සත්ය‍ සිදුවීමෙන් බොහෝ දුරට වෙනස් වන්නට ඇතැයි සිතිය හැක
උම්බර්තෝ එකෝ වෙල්හුසෙන් ගේ න්යාසය ට විරුද්ධව කල්පිතයක් වාර්තා කලේ ය
අදාල කාලසීමාවලට අයත් බොහෝ පුරාවිද්යා ත්මක සොයාගැනීම් බයිබලික වාර්තා ස්ථිර කරයි
org/wiki/Old_Testament#Historicity_of_the_Old_Testament_narratives
ක්‍රිස්තියානියේ ඉතිහාසය යන්නට කිතුනු දහමේ සහ පල්ලියේ ඉතිහාසය ජේසූස් වහන්සේ, උන්වහන්සේ ගේ අනුගාමිකයෝ හැත්තෑ දෙනා හා අපෝස්තුලූවරු දොලොස් දෙනා ගේ කාලයේ සිට වර්තමානය දක්වා අයත් වේ
ක්‍රිස්තියානිය යනු ජේසූස් වහන්සේගේ අනාවරණ මත බිහිවූ ඒකදේව වාදී ආගමකි
බොහෝ කිතුනු නිකායන් හි පල්ලිය යන්න ජේසූස් වහන්සේ මනුෂ්යා වර්ගයා ගේ ගැලවීම සඳහා පිහිටුවනු ලැබූ සංවිධානය යන්න සලකයි
මෙම අර්ථය ඇතැම් විට මහා පල්ලිය (හයි චර්ච්) යන වදන වර නංවයි. මින් වෙනස්ව කුඩා පල්ලිය (ලෝ චර්ච්) යන්න ජේසූස් වහන්සේ සහ අනුගාමිකයා අතර පෞද්ගලික සම්බන්ධයක් නිරූපණය කරයි
කිතුනු දහම පළමුවන සියවසේ යෙරුසලමේ දී යුදෙව්වන් කේන්ද්‍ර කොට  ඇතිවූ නමුත් සීඝරහයියෙන් රෝම අධිරාජ්ය පුරා ව්‍යාප්ත වී පසුව ආර්මේනියාව, ඉතියෝපියාව, ජෝර්ජියාව, අසිරියාව, ඉරානය, ඉන්දියාව හා චීනය වැනි ඉන් පිටත රටවල් කරාද පැතිරුණි
මුලින් බැහැර කළ ද කරඝර මයෙන් එය ආර්මේනියාවේ රාජ්යං ආගම බවට 301 දී හෝ 314 දීත්, ඉතියෝපියාවේ රාජ්යර ආගම බවට 325 දීත්, ජෝර්ජියාවේ රාජ්යී ආගම බවට 337 දීත්, ඉන්පසු රෝම අධිරාජ්යෝයේ රාජ්යහ ආගම බවට 380 දීත් පත්විය
දේශ ගවේෂණ යුගයේ දී එය ලොව පුරා ව්‍යාප්ත වී ලොව විශාලතම ආගම බවට පත්විය
ඉතිහාසය පුරා මෙම ආගම විවිධ විභේදනයන්ට හා සෙෙද්ධාන්තික මතවාදයන් ට බඳුන් වු අතර විවිධ නිකායන්ට බෙදී ගියේය
මින් විශාලතම නිකාය දෙක වන්නේ රෝමානු කතෝලක පල්ලිය හා පෙරදිග ඕතඩොක්ස් පල්ලිය යි
නමුත් ඔරියන්ටල් ඕතඩොක්ස් වැනි පෙරදිග නිකායන් ද, ප්රො තෙස්තන්ත පල්ලිය සහ වෙනත් නිකායන් ද කිතුනු සමාජයෙන් විශාල පර්න තිශතයක් නිරූපණය කරති
බටහිර - පෙරදිග නිකාය භේදය
11 වන සියවසේ දී රෝමය සහ කොන්ස්තන්තිනෝපලය අතර මහා නිකාය භේදය ඇතිවූ අතර එය බටහිර පල්ලිය වන රෝමානු කතෝලික දේවස්ථානය පෙරදිග ඕතඩොක්ස් පල්ලියෙන් වෙන් කිරීමට සමත් විය
පීතෘපුත්රජ වාක්යාංශ වැනි න්යායාත්මක කරුණුත් පාප්වහන්සේගේ අණසකත් වෙන්වීමට හේතු විය
ලතින් සහ ග්‍රීකයන් අතර සංස්කෘතික හා භාෂාත්මක වෙනස්කම් මෙම බෙදීම වඩාත් තීව්ර කළේය
මීට පෙරද පල්ලියේ බටහිර සහ පෙරදිග කොටස් නිරන්තර ගැටුම් වල නිරත ව සිටියෝය
බටහිර-පෙරදිග නිකාය භේදය හෙවත් මහා නිකාය භේදය පල්ලිය බටහිර ලතින් හා පෙරදිග ග්‍රීක ලෙස ශාකා දෙකකට බෙදනු ලැබීය
එය බටහිර කතෝලිකවාදය හා පෙරදිග  ඕතඩොක්ස් වාදය ලෙසින් ද හැඳින්වේ
මෙය කැල්සිඩන් කවුන්සිලයේ නියෝග පිළිගැනීම ඇතැම් කණ්ඩායම් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් පසු එවැනි සිදුවීමක් සිදුවූ පළමු අවස්ථාව වන අතර එම සිදුවීමට වඩා අතිශය වැදගත්කමක් උසුලයි
සාමාන්යයෙන් 1054 ලෙස දින සටහන් වූවද බටහිර-පෙරදිග නිකාය භේදය ඇත්ත වශයෙන්ම ලතින් සහ ග්‍රීක කිතුනුවන් අතර කාලාන්තරයක් පුරා පැවති ගැටුම් වල ප්‍රතිඵලයකි
මහා භේදය නිල වශයෙන් ඇරඹියේ 1054 දී කොන්ස්තන්තිනෝපලයේ පූජකපීතෲ මයිකල් සෙරුලරියස් පාප්වහන්සේ ගේ නියෝජිතයන් ව ආගමෙන් නෙරපා හැරීම කරණකොට ගෙන එතුමාව නෙරපා හැරීම හේතුවෙනි
මෙය සමථයකට පත් කිරීමේ උත්සාහයෝ 1204 දී (ලියොන් හි දෙවන කවුන්සිලය) හා 1439 දී (බේසල් හි කවුන්සිලය) සිදුකරන ලද නමුත් අසාර්ථක විය
1965 දී පාප්වහන්සේ විසින් නෙරපාහැරීම් නිශ්ප්‍රභා කරනු ලැබූවද විභේදනය තවමත් පවතී
කණ්ඩායම් දෙකම මුල්කාලීන පල්ලියෙන් පැමිණියෝ වන අතර දෙපිරිසම තම විරුද්ධ පාර්ශ්වික බිෂොප්වරුන්ගේ අපෝස්තලික සන්තතිය සහ සක්රමේන්තුව පිළිගනිති
දෙපිරිසම රෝමයේ බිෂොප්තුමාගේ ප්‍රධානීත්වය පිළිගන්නා නමුත් පෙරදිග  ඕතඩොක්ස් මතවාදීන් මෙය වෙනත් දියෝකිසීස වල පැවිද්දන් අරභයා සීමා සහිත බලපෑමක් ඇති ගෞරවීය ස්ථානයක් පමණක් ලෙස සලකයි
පෙරදිග  ඕතඩොක්ස් මතවාදයට අනුව පාප්වහන්සේ අධිරාජ්යමය චරිතලක්ෂණ විදහා දැක්වීම පල්ලියේ සම්ප්‍රදාය හා එක්ව නොයයි
මෙහි අවසාන බිඳ වැටීම සිදුවූයේ 1204 දී පැවති හතරවන කුරුස යුද්ධයේ දී කොන්ස්තන්තිනෝපලය අල්ලාගෙන පරාජය කිරීමෙනි
කෙසේ වුවද පෙරදිග කිතුනුවන්ට එරෙහි රෝමානු කතෝලික කුරුස යුද්ධ මධ්‍යධරණියට පමණක් සීමා නොවීය
කොන්ස්තන්තිනෝපලය හා ශුද්ධවූ ප්‍රඥාවේ දේවස්ථානය අල්ලාගෙන ලතින් අධිරාජ්ය පිහිටුවීම  ඕතඩොක්ස් බයිසැන්තින් අධිරාජ්ය බිඳදැමීම සඳහා සිදුකරන ලද කියාමාර්ගයක් ලෙස අදටත් ද්වේශ දර්ශණයට ලක්වෙයි
පෙරදිග සිටි බොහෝ දෙනා බටහිර ක්‍රියාකලාපයෝ බයිසැන්තින් අධිරාජ්යය දුර්වල කළ මූලික හේතූන් ලෙස දුටුවෝය
මෙය ක්‍රරමයෙන් අධිරාජ්යය ඉස්ලාමය මගින් පරාජය කිරීම දක්වා වර්ධනය විය
2004 දී දෙවන ජුවාන් පාවුළු පාප්වහන්සේ 1204 දී කොන්ස්තන්තිනෝපලය අල්ලා ගැනීම සම්බන්ධයෙන් නිල සමාව අයැදීමක් සිදු කළේය
කොන්ස්තන්තිනෝපලයේ පූජක ප්රධානී බර්තොලමිව් විසින් එය නිල ලෙස භාරගන්නා ලදී
මේ කාලයේදී ශුද්ධ ධාතු වස්තුව හා වෙනත් බොහෝ දේ සොරාගන්නා ලද අතර එයින් බොහොමයක් බටහිර යුරෝපීය නගරවල සහ විශේෂයෙන්ම වෙනිසියේ ඇත
සිරගතව සිටි යුගය
1453 දී ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය විසින් බයිසැන්තින් අධිරාජ්‍යය බිඳ දමන ලදී
මේ වන විට ඊජිප්තුව දශක හතක් මුළුල්ලේ මුස්ලිම් පාලනය යටතේ පැවතුණි
මේ වන විට රුසියානු ඕතඩොක්ස් නිකාය ඉතාමත් ප්‍රබලව පැවති අතර රුසියානුවෝ මොස්කව් නුවරට කොන්ස්තන්තිනෝපලය සම්බන්ධයෙන් ඇති සංස්කෘතික ඥාතීත්වය හැඟවෙන පරිදි තුන්වන රෝමය යැයි ව්යවහාර කළෝ ය
ඔටෝමාන් පාලන කාලය තුල ග්‍රීක  ඕතඩොක්ස් දේවස්තානය ප්රමාණවත් ස්වාධීන බලතල ලබාගත්තෝ ය
සමස්ත ග්‍රීක  ඕතඩොක්ස් දේශයේ (මෙය ඔටෝමාන් පරිපාලක ඒකකයකි) පරිපාලක නායකයා සමස්ත අධිරාජ්‍යයේ ම  ඕතඩොක්ස් වැඩ කටයුතු භාරව ක්‍රියා කළේ ය
බටහිරින් වෙන්වීම
1453 දී ඔටෝමාන්වරු බයිසැන්තියානු අධිරාජ්ය ආක්රමණය කිරීම සහ කොන්ස්තන්තිනෝපලය බිඳ වැටීම නිසා බෝල්කින් සහ යුරෝපයට නුදුරු  ඕතඩොක්ස් සමාජය එක්වරම බටහිරින් වෙන් විය
ඉන්පසු පැමිණි වසර 400 පමණ කාලයේදී එයට ආගමිකව සහ සංස්කෘතිකව ඉතා වෙනස් වූ ඉස්ලාමීය ලෝකයත් සමග ජීවත් වන්නට සිදු විය
ඔටෝමාන් අධිරාජ්යයෙන් පිටස්තරව පැවති එකම  ඕතඩොක්ස් නිකාය වනුයේ රුසියානු  ඕතඩොක්ස් නිකාය පමණි
මෙම භෞමික සහ බුද්ධිමය විභේදනය හේතුවෙන් පෙරදිග  ඕතඩොක්ස් මතවාද ප්‍රතිසංස්කරණ සමයේ දී නොනැගුණි
එමනිසා වැදගත් මතවාදී විවාද  ඕතඩොක්ස් වරුනට ආගන්තුක හා නොවැදගත් වේ
ඔවුන් කිසි විටෙක ප්‍රතිසංස්කරණ  තම දේවධර්ම හැදැරීම් තුලට වැදගත්තේ නැත
ඔටෝමාන් අධිරාජ්යයේ ආගමික නිදහස
බයිසැන්තින් අළු මතින් නැගී සිටි නව ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය ප්‍රථමික හෝ ම්ලේච්ඡු එකක් නොවීය
ඉස්ලාම් ධර්මය ජේසුස් වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ට ශාස්තෲවරයෙක් ලෙස පිළිගත් අතර ක්‍රිස්තියානි භක්තිකයන් ප්‍රධාන ග්‍රන්ථයට අයිති මිනිසුන් ලෙස සැළකීය
මෙහෙමුට් ද කොන්කරර් දේවස්තාන වලට ඡන්දයෙන් නව පූජකවරයෙක් පත්කර ගැනීමට අවසර දුන්නේය
හාජියා සොෆියා සහා පාතිනන් වැනි සියවසකටත් අධික කාලයක් ක්‍රිස්තියානි දේවස්තාන ව පැවති ස්ථාන මුස්ලිම් පල්ලි බවට වෙනස් කළ ද කොන්ස්තන්තිනෝපලයේ හා වෙනත් ස්ථාන වල පිහිටි තවත් බොහෝ දේවස්තාන ක්‍රිස්තියානි පාලනය තුලම පැවතුණි
ඉස්ලාම් නීතිය ජාතිය හා ආගම අරභය කිසිදු විවිධත්වයක් නොකරන බැවින් සියලූම ක්‍රිස්තියානුවන් ඔවුනගේ ජාතිය හා භාෂාව නොතකා එකම ඒකකයක් ලෙස සලකන ලදී
එබැවින් ඉහලම නිලය වන පූජක පීතෲ විසින් එත්නාච් නම් වූ සිවිල් හා ආගමික ප්‍රධානී නිලයක් සමස්ත ක්‍රිස්තායානි  ඕතඩොක්ස් ජනගහනය උදෙසා ඇතිකරන ලදී
මේ ආකාරයට ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ ක්‍රිස්තියානි දේවස්තාන කොන්ස්තන්තිනෝපලය යටතේ පැවතිය ද එහි නෛතික හා අනෙකුත් බලතල ඉතා විශාල විය
කෙසේවුවද යාඥාවේ නිදහස සහ එක්රැස්වීමේ නිදහස ඇතුළු මේ බොහෝ දැ න්යායාත්මක ව පැවතියද ප්‍රයෝගිකව ක්‍රියාත්මක වූයේ කලාතුරකිනි
පූජ්යපීතෲ ගේ සියළු බලතල සුල්තාන්ගේ අණසක ට නතුව පැවතුනි
සියලූම ක්‍රිස්තියානිකයන් දෙවන පන්තියේ ජනතාව ට වඩා මදක් ඉහල තලයකින් සැලකුණි
තුර්කියේ   ප්‍රරචණ්ඩත්වය මිත්යා  ප්‍රවාද නොවන අතර මිත්යාදෘෂ්ටික ක්‍රිස්තියානුවා එහි පහර කෑමට වැඩිවශයෙන් ම ලක් වී යැයි සිතිය හැක
මුස්ලිම් වරුන් අතර ක්‍රිස්තියානි ආගම ප්‍රචාරණය භයානක සහ සිදුකළ නොහැකි කියාවක් වූ නමුත් ඉස්ලාම් බවට හැරවීම සඳහා පූර්ණ නෛතික රැකවරණය ලැබුණි
ඉස්ලාම් බවට හැරවුණු අයෙක් නැවත  ඕතඩොක්ස් නිකායට පැමිණියේ නම් ඔහුව මිත්‍යාදෘෂ්ටිකයෙක් ලෙස සලකා මරා දැමුණි
නව දේවස්තාන ඉදිකිරීම තහනම් වූ අතර ඝන්ඨා නාදය පවා නීති විරෝධී වියග කිස්තියානි අධ්යාපනය සම්පූර්ණයෙන් ම නවතා දැමීම හෝ මූලික දත්ත පමණක් ලබා දීම සිදුවිය
ඕතඩොක්ස් පල්ලිය බොහෝ විට තුර්කි  ව්යාපාරයට මැදි විය
පූජ්ය පීතෲ ධූරය කිහිප වරක් ම වැඩිම මුදලක් ලබා දෙන්නා ට පැවරුණු අතර එම මුදල් පියවා ගැනීමට පූජ්ය පීතෲන් තම ජනතාව හා බිෂොප් වරු මත අධික බදු බරක් පැටවී ය
කිසිදු පූජ්ය පීතෲ ධූරයක් කිසි කළෙක සුරක්ෂිත නොවී ය
15 හා 19 සියවස් අතර පූජ්ය පීතෲන් කිහිප දෙනෙකු තම කාර්යාල්ය තුලදී ස්වභාවික මරණ අත්විඳී ය
බලෙන් පැහැරගෙන යාම් පිටුවහල් කිරීම් එල්ලා මරා දැමීම් දියේ ගිල්වීම් හා විෂ ශරීරගත කිරීම් පිළිබඳව පැහැදිලි සටහන් ඇත
පල්ලිය සහ ඉතාලියානු පුනරුදය (1399–1599)

පුනරුද සමය විශාල සංස්කෘතිය වෙනසක් සහ පෙරලියක් කල සමයක් විය
රෝම නගරයේ කතෝලික පල්ලිය සහ පාප් පදවිය පවා පුනරුදයේ බලපෑමට නතුවිය
අනෙක් අතට මෙය විශාල කලා සහ ගෘහ නිර්මාණාත්මක විභූතියක යුගය වූ අතර මයිකල්ඇන්ජිලෝ, බ‍්‍රමන්ටේ, රෆායෙල්, ඩොනාටෙලෝ සහ ඩා වින්චි වැනි කලාකරුවනට පල්ලියේ සමාව ලැබුණි
ධනවත් ඉතාලියානු පවුල් පාප් පදවියද ඇතුලූව වෙනත් ප‍්‍රධාන බිෂොප් ධූර තම පවුල් සාමාජිකයනට ලැබීමට කටයුතුකල අතර එවැනි ඇතැම් පාප්වරු දුරාචාරය සම්බන්ධයෙන් ද ප‍්‍රසිද්ධ විය
හයවන ඇලෙක්සැන්ඩර් සහ හත්වන සික්ස්ටස් එයට උදාහරණ වේ
පල්ලියේ ප‍්‍රධානියා වීමට අමතරව පාප්වහන්සේ ඉතාලියේ වැදගත් ලෞකික නායකයෙක් ද විය
ඇතැම් පාප්වහන්සේලා ඉතාලියානු ප‍්‍රභූන් සමග තරග වැදීමට මෙන් පෞද්ගලික පරිභෝජනයට මෙන්ම නවීකරණය කිරීම් හෝ ඉදිකිරීම් වැනි පොදු කටයුතු සඳහා ද බොහෝ සේ ධනය යෙදෙවුවෝය
මෙම ක‍්‍රමය අද ද ඉතාලියේ දක්නට හැක
පැරණි කොන්ස්ටන්ටිනියන් බැසිලිකාව මත ශාන්ත පීතර බැසිලිකාව ගොඩනගනු ලැබුවේ මෙම අවධියේ දී ය
එමෙන් ම මෙකල ග‍්‍රීක සංස්කෘතිය සමග බොහෝ සබඳතා පැවති සහ දර්ශනය, කාව්‍යය, සාම්භාව්‍ය අලංකාරෝක්තිය වැනි නව ඉගැනුම් මාර්ග වලට දොරටු විවර වූ යුගයක් විය
ප‍්‍රතිකූල ප‍්‍රතිසංස්කරණ
ප‍්‍රතිකූල ප‍්‍රතිසංස්කරණ හෝ කතෝලික ප‍්‍රතිසංස්කරණ යනු ප්‍රොතෙස්තන්ත ප‍්‍රතිසංස්කරණ සඳහා වූ කතෝලික පිළිතුර විය
කතෝලික ප‍්‍රතිසංස්කරණයේ සාරය වූයේ සාම්ප‍්‍රදායික ක‍්‍රියාකාරකම් සඳහා නවමු අර්ථදැක්වීමක් ලබා දී කතෝලික මතය ලෞකික සහ සදාචාරාත්මක ප‍්‍රතිසංස්කරණ සඳහා මාර්ගය ලෙස හුවා දැක්වීමයි
එසේම මෙය ව්‍යාප්ත වන ප්‍රොතෙස්තන්ත නිකාය සඳහා ද පිළිතුරක් විය
එබැවින් මෙය පාදිලි වරුන් ගේ මනා පුහුණුව සඳහා ජේසුයිට් වැනි නිකායන්ද සෙමනේරිද ඇතිකළ අතර සුප‍්‍රක‍්‍රට ධර්ම ඨුත ගමන් ද සංවිධානය විය
එසේම නව අධ්‍යාත්මික මුහුණුවර සාම්ප‍්‍රදායික ක‍්‍රමවේද ඔස්සේ ඇතිකිරීම ද සිදුවිය
ස්පාඥ්ඥ ගූඪවාදය (ස්පැනිශ් මිස්ටික්ස්) හා ප‍්‍රංශ අධ්‍යාත්මිකත්ව විද්‍යාලය (ෆ්‍රෙන්ච් ස්කූල් ඔෆ් ස්පිරිචුඇලිටි) මේ සඳහා උදාහරණ වෙයි
සමස්ත ක‍්‍රියාවලිය මෙහෙයවනු ලැබූයේ ටෙ‍්‍රන්ට් හි කවුන්සිලය මගිනි
ඔවුන් තම මතය පැහැදිලි කර තහවුරු කිරීම ආධානග‍්‍රාහී අර්ථකථන ඉදිරිපත් කිරීම හා රෝමානු කැතිකීස්මය ඉදිරිපත් කිරීම සිදු කළෝ ය
අයර්ලන්තය, ස්පාඥ්ඥය සහ ප‍්‍රංශය ප‍්‍රතිකූල ප‍්‍රතිසංස්කරණ පිළිබඳ සිය අනුග‍්‍රහකත්වය දැක්වූවද එහි හදවත වූයේ ඉතාලිය සහ එහි විවිධ යුගවල සිටි පාප්වහන්සේලා ය
ඔවුන් තහනම් පොත් ලයිස්තුව (ඉන්ඩෙක්ස් ලයිබ්රොරුම් ප්‍රොහිබිටොරුම්) සහ මිත්‍යාදෘෂ්ටිකයන්ට චෝදනා කිරීමත් ඔවුන්ව විභාග කිරීමත් ඇතුලත් නෛතික විනිශ්චය සභාවක් වන රෝමානු සංවීක්ෂණය ස්ථාපිත කළෝය
පස්වන ශාන්ත පියස් (1566 - 1572) පාප්වහන්සේ මිත්‍යාදෘෂ්ටික භාවය සහ පල්ලිය තුල වූ වෙනත් අනිසි භාවිතා මැඩපැවැත්වීමට පමණක් නොව ප්‍රොතෙස්තන්ත ආකර්ශණය මැඩලීම සඳහා ජනප‍්‍රිය ක‍්‍රියාමාර්ග ගැනීම සම්බන්ධයෙන් ද ප‍්‍රකට වූවෙකි
පියස් තුමා සිය පදවි කාලය දුගීන්ට පුණ්‍ය කටයුතු වලට හා රෝහල් වලට කරන ලද විශාල පරිත්‍යාග වලින් ආරම්භ කළේ ය
මෙකළ බිෂොප්වරුන්ගේ කටයුතු අතර රෝගී සහ දුගී පුද්ගලයන්ව සැනසීම ද ධර්ම ඨුත චාරිකා සඳහා සහාය දීම ද ප‍්‍රමුඛ විය
බිෂොප්වරුන්ගේ මෙම ක‍්‍රියා රෝමයේ ක‍්‍රිස්තියානි උමං සොහොන් නැවත සොයාගැනීමත් සමග තහවුරු විය
ඩයර්මේඞ් මැක් කුලොක් මෙසේ සඳහන් කරයි
මෙම අතීත ජීවිත පරිත්‍යාග නැවත වරක් නිරාවරණය වූවාක් මෙන්ම කතෝලිකයෝ එකල නැවත ජීවිත පරිත්‍යාගය ආරම්භ කළෝය
මෙය ඈත රටවල ධර්ම ඨුත ගමන් වලදී හෝ ප්‍රොතෙස්තන්ත උතුරු යුරෝපය නැවත ලබාගැනීම සඳහා වන  අරගලයේදී විය හැක
උමං සොහොන් බොහෝ වීර ක‍්‍රියා සහ වික‍්‍රම සඳහා අණුප‍්‍රාණයක් ලබා දෙයි
තුන්වන පාවුලූ පාප් තුමා (1534- 1549) ටෙ‍්‍රන්ට් හි කවුන්සිලය (1545- 1563) ආරම්භ කළ අතර එමගින් පූජ්‍ය පක්ෂයේ ඇතැම් දුෂ්‍යතා වන දේවගැති තනතුරු විකිනීම, ප‍්‍රවාසිතාව, ඥාති සංග‍්‍රහය වැනි දුෂණ විමසීමත් සාම්ප‍්‍රදායික ක‍්‍රමවේද ප‍්‍රතිස්ථාපනය කිරීම සහ පල්ලියේ සාම්ප‍්‍රදායික මතවාද ආධානග‍්‍රාහී ලෙස එක් කිරීමත් ඇතුලත් වේ
මෙම මතවාද අතරට බිෂොප් ව්‍යුහය, දේවගැති බඹසර, සප්ත සංස්කාරය, සත්‍ය සම්මුඛභූතිය (පූජාවේදී පූජාකළ පාන් සහ වයින් සත්‍ය වශයෙන්ම ක‍්‍රිස්තුස් වහන්සේ ගේ ශරීරය සහ රුධිරය බවට පත්වීය යන විශ්වාසය) , ධාතු ප‍්‍රතිමා හා ශාන්තුවර වන්දනාව (විශේෂයෙන්ම කන්‍ය මරිය තුමිය) , විමුක්තිය සඳහා ඇදහිල්ල සහ යහපත් ක‍්‍රියා යන දෙකෙහිම අවශ්‍යතාව, පීඩාස්ථානයේ පැවතීම, අදණ්ඩනාවසරයෝ නිකුත් කිරීම (මුදලට නොවේ)  ආදිය වේ
වෙනත් ආකාරයකින් කිවහොත් සියලූම ප්‍රොතෙස්තන්ත මතවාද හා විරෝධයෝ සාකච්ඡාවකින් තොරව බැහැර කිරීම මෙමගින් සිදුවිය
එසේම කවුන්සිලය ඈත ප‍්‍රාදේශික දේවගැතිවරුන් ග‍්‍රාමීය සංවර්ධනය සඳහාද උනන්දු කරලීය
මිලාන් හි ආරච්බිෂොප් ශාන්ත චාර්ල්ස් බොරොමියෝ (1538-1584) දුරස්ථ ම වසම් වලට පවා ගමන් කර සංවර්ධන කටයුතු සිදුකිරීමෙන් ආදර්ශයක් වී ය
අනාවරණ යුගය (1492–1769)
අනාවරණයේ යුගය 1492 කොලම්බස් ගේ සංචාරයත් සමග ඇරඹේ
එය යුරෝපියානු මිෂනාරීන් ගේ කොලනි බිහිවීමෙන් ප‍්‍රතිමූර්තිමත් වේ
කතෝලික ධර්ම ධූත ගමන් අනාවරණ යුගයේදී රෝමානු කතෝලික දේවස්තානය ක‍්‍රිස්තියානිය නව ලෝකයට ව්‍යාප්ත කර මිනිසුන් ක‍්‍රිස්තියානියට හැරවීම සඳහා ධූත ගමන් විශාල සංඛ්‍යාවක් සිදු කලේය
මේ කාලයේදීම ෆ‍්‍රැන්සිස් ක්ෂාවියර් සහ අනෙකුත් ජේසුයිට්, ඔගස්ටිනියන්, ෆ‍්‍රැන්සිස්කන් හා ඩොමිනිකන් නිකායිකයෝ ආසියාවට හා දුරස්ථ පෙරදිගට ගමන් කළෝ ය
පෘතුගීසීහු අප‍්‍රිකාව ට ධූත පිරිස් යැවූහ
මෙම ඇතැම් ධූත ගමන් අධිරාජ්‍යවාදය සහ පීඩනය සමග සම්බන්ධ වූ නමුත් මැටෝ රිචී ගේ ජේසුයිට් නිකායික චීන ධූත ගමන වැනි සමහරක් සංස්කෘතික අධිරාජ්‍යවාදයකට වඩා සංස්කෘතික සංකලනයක් කෙරෙහි අවධානය යොමු කළෝ ය
ප්‍රොතෙස්තන්ත කොලනි නව ලෝකයෙහි වඩාත් ප‍්‍රකට ම ප්‍රොතෙස්තන්ත කොලනි ඇති කිරීම වන්නේ දකුනු අමෙරිකාවේ බි‍්‍රතාන්‍ය පියුරිටන් වරු අතිනි
ස්පාඥ්ඥ හා ප‍්‍රංශ ජාතිකයන්ට වෙනස් ව එංගලන්ත පියුරිටන් වරු ස්වජාතිකයන්ව ආගමට හැරවීමට එතරම් උත්සාහ කරන්නේ නැත
පියුරිටන් හෙවත් ධර්ම චාරිකයෝ (පිල්ග‍්‍රිම්ස්) ඔවුනගේ ආගම අරභයා වූ මැඩපැවැත්වීම් අධික බැවින් එංගලන්තයෙන් පිටත් වී ඇත
මුලින්ම ඔවුන් පහත් තලයේ රටවල වාසය කලද මොවුනගේ ආගම් ඇදහීම ප‍්‍රාන්ත රාජ්‍යයෝ ද පිළිගැනීමට අදිමදි කළ හෙයින් පියුරිටන් යුටෝපියාවක් ඇති කිරීමේ අරමුණ පෙරදැරි කරගෙන ඔවුන් නව ලොව බලා පිටත් වී ඇත
පල්ලිය සහ පුනරුදය (1580–1800)

ගැලීලියෝ ගේ නඩුවිභාගය

කොපර්නිකස් ගේ ජ්‍යෝතිශ්‍යය සම්බන්ධයෙන් තම පක්ෂපාතීත්වය ප‍්‍රකාශ කිරීම හේතුවෙන් ගැලීලියෝ ගැලිලි රෝමානු කතෝලික දේවස්ථානය සමග ඇතිකරගත් ආරවුල ආගම සහ විද්‍යාව අතර සම්බන්ධය පිළිබඳ ඉතිහාසයේ වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස සැළකේ. 

1610 දී ගැලීලියෝ සිය "සයිඩෙරස් නන්සියස්" (තාරුකා පණිවුඩකරුවා) පළකළ අතර එහි ඔහු තම නව දුරදක්නයෙන් සිදු කළ විස්මිත නිරීක්ෂණ සඳහන් විය
මෙම නිරීක්ෂණ ස්වර්ගය පිළිබඳ දුරාතීතයේ සිට පැවති මතවාද සමග එකඟ නොවුනු අතර කොපර්නිකස් ගේ සූර්යකේන්ද්‍රීය න්‍යාය වැනි රැඩිකල් මතවාද සමග සමපාත විය
මෙයට ප‍්‍රතිචාර ලෙස බොහෝ විද්‍යාර්ථීන් පෘථිවිය ගමන් කිරීමත් සූර්යයා නිශ්චලව පැවතීමත් යන ප‍්‍රකාශය එකල බයිබලය සම්බන්ධයෙන් තිබූ අවබෝධයට විරෝධී හෙයින් මිත්‍යාදෘෂ්ටික භාවිතාවක් ලෙස ප‍්‍රකාශ කලෝය
දේවධර්මය ජ්‍යෝතිෂ්‍යය හා දර්ශනය යන ක්ෂේත‍්‍ර වලට ගැලීලියෝ විසින් කළ බලපෑම 1663 දී මිත්‍යා දෘෂ්ටිය අරභයා පැවති ඔහුගේ නඩු විභාගය සඳහා ඒකමතිකව බලපාන ලදී
කන්ද උඩ දේශනාව - කාල් හෙන්රික් බ්ලොක් ගේ සිතුවමක්
නව ගිවිසුමට අනුව ජේසුස් වහන්සේ නිරන්තරයෙන් දේශනා පැවැත්වූ අතර ඒවා සඳහා විශාල ජනකායක් සහභාගිවී ඇත
කිතුනු පල්ලිය රෝම යුදෙව් ප‍්‍රදේශයේ පළමු සියවසේ දී බිහිවූ අතර ඒ සඳහා සියලූ කිතුනුවන් තම ගැලවුම් කරුවායැයි විශ්වාස කරන නාසරෙත් හි යේසුස් ගේ ඉගැන්වීම් පාදක විය
පල්ලියේ ආරම්භය නිසැක ලෙසම සිදුවූයේ පෙන්තකොස්තයේ දී යැයි සැළකේ. නමුත් සාමාන්‍යයෙන් එය යේසුස් වහන්සේ අනුගාමිකයන් සමග පැන නැගීයැයි විශ්වාස කෙරේ
යේසුස් වහන්සේ තම අනුගාමිකයනට සිය ඉගැන්වීම් ලොව පුරා ප‍්‍රචාරණය කරන්නැයි කියා සිටීමෙන් මේ බව තහවුරු වේ
ක‍්‍රමයෙන් පල්ලිය රෝම අධිරාජ්‍ය තුල පැතිරුණු අතර සුවිශේෂී සන්ධිස්ථානයන් යෙරුසලම ඇන්ටියොක් හා එඩිසා හි අත් කර ගත්තේය
කිතුනු දහම බොහෝ ප‍්‍රතික්ෂේපිත ආගමක් විය යුදෙව්වෝ මෙය මිත්‍යාදෘෂ්ටියක් යැයි ද්වේෂ කළ අතර ඒක දේව වාදය පැරණි ලෝකයට පිටස්තර බැවින් ද, අධිරාජ්‍ය සංස්කෘතියට තර්ජනයක් බැවින් ද රෝම බලධාරීන් එය ප‍්‍රතික්ෂේප කළෝය
මේ සියල්ල මධ්‍යයේ පල්ලිය සීඝ‍්‍ර වර්ධනයක් ලබා ගත් අතර අවසානයේ හතරවන සියවසේ දී ගැලේරියස් සහ කොන්ස්ටන්ටින් අධිරාජ්‍ය සමයේදී නීතිගත වී ප‍්‍රචාරණය විය
හතර වන සියවස මුළුල්ලේ පල්ලිය මුහුණ දුන් ප‍්‍රධාන විවාදයක් වන්නේ ආර්යානුවාදය (ක‍්‍රිස්තුස්වහන්සේගේ දිව්‍යමය භාවය ප‍්‍රතික්ෂේප කිරීම) හා ත‍්‍රිත්ව වාදය අතර වූ ඝට්ඨනයයි
කවුන්සිල ගනණාවකට පසු මෙය සහමුලින්ම පාහේ නිරාකරණය කරනු ලැබුයේ ත‍්‍රිත්ව වාදී අධිරාජ්‍යයෙකු වූ පළමුවන තියොඩෝසියස් විසිනි
ඔහු කි‍්‍රස්තියානිය රාජ්‍ය ආගම බවට පත්කළේය
කෙසේ වුවද ඇතැම් ජර්මානු ගෝත‍්‍ර ආර්යානුවාදය මධ්‍යතන යුගය දක්වා ඇදහූවෝය
කොන්ස්තන්තිනෝපලයේ හාජියා සොෆියා දේවස්ථානය මෙය කලකදී සමස්ත කිතුනු ලෝකයේම විශිෂ්ටතම දේවස්ථානය විය
රෝමානු අධිරාජ්‍යයේ පල්ලිය ප‍්‍රධාන පරිපාලන ඒකක පහකට වෙන්වූ අතර ඉන් එකක් (රෝමය) බටහිර ද අනෙක් හතර (කොන්ස්තන්තිනෝපලය, යෙරුසලම, ඇන්ටියොක්, ඇලෙක්සැන්ඩි‍්‍රයා) නැගෙනහිර ද පැවතුණි
මෙම ප‍්‍රදේශ පහේ බිෂොප්වරු පල්ලියේ පියදෙටුවෝ බවට පත්වුණි
රෝමානු අධිරාජ්‍යය බෙදුනු පසුත් පල්ලිය සාපේක්ෂව එක්සත් සංවිධානයක් වශයෙන් පැවතුණි (ඔරියන්ටල්  ඕතඩොක්ස් හා වෙනත් කණ්ඩායම් කිහිපයක් මෙයට ව්‍යතිරේඛී ලෙස පැරණි පල්ලිය හැර ගියෝය)
පල්ලිය යනු අධිරාජ්‍යයේ කේන්ද්‍රගත හා එය අරුත්දක්වන මධ්‍යස්ථානය විය
කිතුනු ලෝකයේ වැඩිම ආර්ථික හා දේශපාලනික බලය හිමිවූ කොන්ස්තන්තිනෝපලය එහි කේන්ද්‍රය ලෙස සැලකුණි
5 වන සියවසේ ජර්මානු ආක‍්‍රමණ හේතුවෙන් බටහිර අධිරාජ්‍ය බිඳවැටීමත් සමග රෝමානු පල්ලිය මධ්‍යතන බටහිර යුරෝපය රෝමානු සංස්කෘතිය හා යා කළ ප‍්‍රධාන සම්බන්ධකය වූ අතර පෙරදිග රෝමය හෙවත් බයිසැන්තින් අධිරාජ්‍යයන්ට වැදගත් ආභාෂයක් විය
කෙසේ වුවද බටහිර කිතුනු දහමට ජර්මානු පාලකයන්ගේ ආර්යානු විශ්වාස සහ ඉපැරණි ආගමික විශ්වාස සමග අරගල කිරීමට සිදුවිය
පෙරදිග රෝමානුවෝ ස්ලොවික් ජාතිකයනට කිතුනු දහම පතුල අතර එමගින් රුසියාවට, මධ්‍ය යුරෝපයට හා පෙරදිග යුරෝපයට කි‍්‍රස්තියානිය ව්‍යාප්ත විය
චාලිමේන් ගේ කාලය අවසාන බටහිර ගෝත‍්‍ර රෝමය සමග සම්බන්ධ කිරීමට ප‍්‍රසිද්ධ අතර මෙය යටත් කර ගැනීමෙන් ද බලහත්කාරයෙන් ගිවිසුම්ගත කිරීමෙන් ද සිදුවිය
හත් වන සියවසෙන් ආරම්භ ව ඉස්ලාමීය කාලිප් වරු ක‍්‍රම ක‍්‍රමයෙන් කිතුනු ලොව ආක‍්‍රමණය කරන්නට විය
දකුනු ස්පාඥ්ඥයේ ප‍්‍රදේශ කිහිපයක් හැරුණු විට උතුරු සහ බටහිර යුරෝපය සියවස් ගණනාවක් ඉස්ලාමීය ව්‍යාප්ත වීමට හසුනොවී පැවතුනේ, කොන්ස්තන්තිනෝපලය සහ එම අධිරාජ්‍යය, ගැටුම් සඳහා කාන්දමක් මෙන් ක‍්‍රියා කළ හෙයිනි
මුස්ලිම් වරුන්ගෙන් පැමිණි අභියෝගය පෙරදිග කිතුනු අධිරාජ්‍යය ක‍්‍රමයෙන් දුර්වල කළද එය පෙරදිග කිතුනුවන්ගේ ආගමික අනන්‍යතාවය වඩාත් ස්ථාවර කිරීමට සමත් විය
මුස්ලිම් ලොව තුල වුවද කෙතරම් බාධක මධ්‍යයේ පවා පල්ලිය විනාශ නොවී පැවතුණි
රෝමයේ බිෂොප්වරයා අනෙකුත් ප‍්‍රදේශ පහේ පූජක පීතෲන් අතර ෙපරසිට මතගැටුම් පැවතියද රෝමය කොන්ස්තන්තිනෝපලයේ සිට චාලිමේන් රජතුමා වෙත තම පක්ෂපාතීත්වය වෙනස් කිරීම විභේදනයක් දක්වා ගමන් කිරීමට මග පෑදීය
සෙද්ධාන්තික හා දේශපාලනික විෂමතා 11 වන සියවසේ දී රෝමය විසින් පෙරදිග නෙරපා හැරීම දක්වා දුරදිග ගිය අතර අවසාන වශයෙන් බටහිර රෝමානු කතෝලික පල්ලිය සහ පෙරදිග  ඕතඩොක්ස් පල්ලිය ලෙස නිකාය වෙන්විය
බටහිර යුරෝපයේ ප‍්‍රතිසංවර්ධනය ත් (බටහිර කිතුනුවන්ගේ ද සහාය ලැබූ) අරාබි හා තුර්කි ආක‍්‍රමණ ත් හේතුවෙන් පෙරදිග රෝම අධිරාජ්‍යය ක‍්‍රමයෙන් බිඳ වැටුනි
1453 දී කොන්ස්තන්තිනෝපලය අවසාන වශයෙන් බිඳ වැටුනු පසු මුස්ලිම් භට කණ්ඩායම් වලට හසු නොවී පැන යන විද්‍යාර්ථීන් රැගෙන ආ පෞරානික ලියකියවිලි මතින් බටහිර පුනරුදය ආරම්භ විය
බටහිර කිතුනු දහම කි‍්‍රස්තියානියේ හදවත ලෙස රෝමය සැළකීය
ඇතැම් පෙරදිග පල්ලි පවා පෙරදිග  ඕතඩොක්ස් නිකායෙන් මිදී රෝමය හා එක්විය
පුනරුද සමයේ වෙනස්කම් ප්‍රොතෙස්තන්ත ප‍්‍රතිසංවිධාන වලට මග පෑ අතර ඉන්පසු වෙනත් ප‍්‍රතිසංවිධාන රැසක් ඇතිවිය
පසු කලක සෙද්ධාන්තික නොවන ගැටුම් හේතුකොට ගෙන එංගලන්ත ප‍්‍රතිසංවිධානත්, එමගින් ඇංග්ලිකන් දේවස්ථානයත් බිහිවිය
ඉන්පසු දේශ ගවේෂණයේ යුගයේදී ත්, අධිරාජ්‍ය යුගයේදී ත් බටහිර යුරෝපය, රෝමානු කතෝලික හා ප්‍රොතෙස්තන්ත ආගම් ලොව පුරා ප‍්‍රචාරය කළෝ ය
මෙහිලා අමෙරිකාවේ ප‍්‍රචාරණයෝ සුවිශේෂී වේ
මෙම සංවර්ධන කටයුතු හරහා අද වන විට කිතුනු දහම ලොව විශාලතම ආගම බවට පත් වී ඇත
ආශ්‍රිත
   පල්ලියේ ඉතිහාසය
යේසුස් ගේ සමයෙහි ජුදියා සහ ගලීලය
Main articles
Ministry of Jesus, Sermon on the Mount, Sermon on the Plain, Twelve Apostles, and Transfiguration of Jesus
ශුභාරංචි වලට අනුව යේසුස් වහන්සේ හෙවත් ගැලවුම්කරුවානෝ තම ජීවිතය වෙනත් බොහෝ දෙනා වෙනුවෙන් පරිත්‍යාග කිරීම සඳහාත් දෙව්ලොව ශුභාරංචිය දේශනයටත් පැමිණි බව සඳහන් වේ
සිය සභා වකවානුව තුල යේසුස් වහන්සේ විවිධාකාරයේ ප‍්‍රාතිහාර්යයන් පෑ බවත් ඒවා අතර සුව කිරීම්, යකුන් දමනය කිරීම්, ජලය මත ඇවිදීම්, ජලය වයින් බවට පත් කිරීම්, වයින් ජලය බවට පත් කිරීම් හා ලාසරුස් වැනි පුද්ගලයන් කිහිප දෙනෙකු මළවුන්ගෙන් නැගිටුවීම් ආදිය ඇතුලත් බවත් පැවසේ
(ජෝන් 11
44) මැතිවු 9
25 සහ ලූක් 7
15)
 
 

ශාන්ත ජෝන් ගේ ශුභාරංචියේ යේසුස් වහන්සේ ගේ සභා වකවානුවේ පැවති විවිධ පාස්කු මංගල්‍යන් තුනක් ගැන සඳහන් වේ
ඒ අනුව යේසුස් වහන්සේ ගේ දේශනා කාලය දළ වශයෙන් වසර දෙකකු ත් මාසයක් හෝ දෙකක් ලෙස නිගමනය වේ
සාරාත්මක ශුභාරංචි වැනි ඇතැම් අර්ථ කථන එය වසරක කාලයකට සීමා කරනු ලබයි
එම සභාවේ ප‍්‍රධාන අවධානය අපෝස්තුලූවරු දොළොස් දෙනාට හිමිවිය
අපෝස්තුලූවරු දොළොස්දෙනා සහ අනෙකුත් යේසුස් වහන්සේගේ සමීපතමයෝ යුදෙව්වන් වූ බව යේසුස් වහන්සේ සිය ධර්මය ඊශ‍්‍රායෙල් ජාතිකයනට පමණක් සීමා කරන්නැයි පැවසීමෙන් ද (මැතිව් 15
24 මැතිව් 10
1-6) යේසුස් වහන්සේ ගේ මරණයෙන් පසුව අපෝස්තුලූවරු පාවුලූ සමග මෙම ඉගැන්වීම් හා ශුභාරංචි ඡර්ම ෙඡ්දනය නොකළ අන්‍ය ජාතිකයන්ට පැතිරවීමට එකඟ වීමෙන් ද (ක‍්‍රියා 15
1-31 ක‍්‍රියා 10
8) පැහැදිලි වේ
යේසුස් වහන්සේ විනාශකාරී අනාගතයක් දේශනා කළේය
වර්තමාන ලෝකයේ අවසානය බලාපොරොත්තු විරහිත ලෙස උදාවන බවත්, එතුමා ලොව විනිශ්චයකරුවා ලෙස නැවත පහලවන බවත් දේශනා කළේය
එතුමා තම අනුගාමිකයනට සෑම කල්හිම සූදානමින් හා භක්තියෙන් සිටින්නැයි දේශනා කළේය
එසේම එතුමා නිරයෙන් ගැලවීම සඳහා පසුතැවීම අත්‍යවශ්‍ය බව දේශනා කළ අතර තමුන්ව විශ්වාස කරන්නන් ට සදාතනික ජීවිතය (ජෝන් 3
16 -18) පොරොන්දු විය
තම සභාවේ උපරිම අවධියේ දී යේසුස් වහන්සේ දහස් ගණන් වන විශාල පිරිසක් එක් කර ගත්තේය මූලිකව ඔවුන් ගලීලය හා පෙරියා (වර්තමාන ඊශ‍්‍රායෙල හා ජෝර්දාන) ප‍්‍රදේශ වලින් විය
එතුමාගේ ඇතැම් ප‍්‍රකට ඉගැන්වීම් කන්ද උඩ දේශනාවේ සඳහන් විය
එතුමාගේ ඉගැන්වීම් බොහෝ විට උපමා වලින් සමන්විත වූ අතර නාස්තිකාර පුත‍්‍රයාගේ උපමාව හා වපුරන්නාගේ උපමාව ඒ අතර වෙයි
ඔහුගේ ඉගැන්වීම් දෙවියන් හා සියලූ මිනිසුන් අරභයා දෙවියන්ගේ වැනි ආදරයක් හා කොන්දේසි විරහිත ආත්ම පරිත්‍යාගයක් උනන්දු කළේ ය
එම ඉගැන්වීම් අතර සේවා සහ නිහතමානීත්වය, පව් ක්ෂමා කර ගැනීම, ඇදහිල්ල, අනෙක් කම්මුලත් පෑම, මිතුරාට මෙන්ම සතුරාට ද පේ‍්‍රම කිරීම සහ නීතියේ සාරය පසුපස ගමන් කිරීමේ අවශ්‍යතාව ආදිය වේ
යේසුස් වහන්සේ නිරන්තරයෙන් සමාජයෙන් බැහැර කළවුන් හමුවිය