Minuri/sinhala-corpus-wikipedia huggingface dataset:
"also,"  "light brown,"  "apple,"  "which,"  "where,"  "come on,"  "to believe,"  "brother,"  "fat,"  "mother"
 Native compound words, e
"today,"  "gossip"
 Foreign words, e
(< Farsi  "command"),  (< French  "microbe"),  (< Greek  "bishop")
 Invariable suffixes
–daş (denoting common attachment to the concept expressed by the noun), –yor (denoting the present tense in the third person), –ane (turning adjectives or nouns into adverbs), –ken (meaning "while being"), –leyin (meaning "in/at/during"),  (weakening an adjective of color or taste in a way similar to the English suffix –ish as in blueish), –ki (making a pronoun or adjective out of an adverb or a noun in the locative case), –gil (meaning "the house or family of"), –gen (referring to the name of plane figures)

The road sign in the photograph above illustrates several of these features
a native compound which does not obey vowel harmony
Orta+köy ("middle village"—a place name)
 a loanword also violating vowel harmony
viyadük (< French viaduc "viaduct")
 the possessive suffix -i4 harmonizing with the final vowel (and softening the k by consonant alternation)
viyadüğü

The rules of vowel harmony may vary by regional dialect
The dialect of Turkish spoken in the Trabzon region of northeastern Turkey follows the reduced vowel harmony of Old Anatolian Turkish, with the additional complication of two missing vowels (ü and ı), thus there is no palatal harmony
It's likely that elün meant "your hand" in Old Anatolian
While the 2nd person singular possessive would vary between back and front vowel, -ün or -un, as in elün for "your hand" and kitabun for "your book", the lack of ü vowel in the Trabzon dialect means -un would be used in both of these cases — elun and kitabun
Word-accent 

With the exceptions stated below, Turkish words are oxytone (accented on the last syllable)
Exceptions to word-accent rules 
 Place-names are not oxytone
(Anatolia),
Most place names are accented on their first syllable as in  and
This holds true when place names are spelled the same way as common nouns, which are oxytone
(maize),  (Egypt),  (vinegar-seller),  (district in Istanbul),  (doll, baby),  (district in Istanbul),  (army),  (a Turkish city on the Black Sea)
Foreign nouns usually retain their original accentuation, e
,  (< Italian  "restaurant"),  (< Greek  "fishing line"),  (< Italian  "newspaper")
Some words about family members and living creatures have irregular accentuation
(mother),  (older sister),  (husband's sister),  (brother's wife),  (paternal aunt),  (maternal aunt),  (paternal uncle),  (grasshopper),  (ant),  (skunk)
Adverbs are usually accented on the first syllable, e
,  (now),  (after),  (suddenly),  (really), (but  (from reality)),  (during winter)
Compound words are accented on the end of the first element, e
,  (naked),  (stark naked),  (minister),  (prime minister)
Diminutives constructed by suffix –cik are accented on the first syllable, e
,  (very tiny),  (small house)
Words with enclitic suffixes, –le (meaning "with"), –ken (meaning "while"), –ce (creating an adverb), –leyin (meaning "in" or "during"), –me (negating the verbal stem), –yor (denoting the present tense)

 Enclitic words, which shift the accentuation to the previous syllable, e
, –ol (meaning to be), mi (denoting a question), gibi (meaning similar to), iin (for), ki (that), de (too)

Syntax

Sentence groups 
Turkish has two groups of sentences
verbal and nominal sentences
In the case of a verbal sentence, the predicate is a finite verb, while the predicate in nominal sentence will have either no overt verb or a verb in the form of the copula ol or y (variants of "be")
Examples of both are given below
Negation 
The two groups of sentences have different ways of forming negation
A nominal sentence can be negated with the addition of the word değil
For example, the sentence above would become Necla öğretmen değil ('Necla is not a teacher')
However, the verbal sentence requires the addition of a negative suffix -me to the verb (the suffix comes after the stem but before the tense)
Necla okula gitmedi ('Necla did not go to school')
Yes/no questions 
In the case of a verbal sentence, an interrogative clitic mi is added after the verb and stands alone, for example Necla okula gitti mi
('Did Necla go to school
In the case of a nominal sentence, then mi comes after the predicate but before the personal ending, so for example Necla, siz öğretmen misiniz
('Necla, are you [formal, plural] a teacher
Word order
Word order in simple Turkish sentences is generally subject–object–verb, as in Korean and Latin, but unlike English, for verbal sentences and subject-predicate for nominal sentences
However, as Turkish possesses a case-marking system, and most grammatical relations are shown using morphological markers, often the SOV structure has diminished relevance and may vary
The SOV structure may thus be considered a "pragmatic word order" of language, one that does not rely on word order for grammatical purposes
Immediately preverbal 

Consider the following simple sentence which demonstrates that the focus in Turkish is on the element that immediately precedes the verb
Postpredicate 

The postpredicate position signifies what is referred to as background information in Turkish- information that is assumed to be known to both the speaker and the listener, or information that is included in the context
Consider the following examples
Topic 

There has been some debate among linguists whether Turkish is a subject-prominent (like English) or topic-prominent (like Japanese and Korean) language, with recent scholarship implying that it is indeed both subject and topic-prominent
This has direct implications for word order as it is possible for the subject to be included in the verb-phrase in Turkish
There can be S/O inversion in sentences where the topic is of greater importance than the subject
Grammar 

Turkish is an agglutinative language and frequently uses affixes, and specifically suffixes, or endings
One word can have many affixes and these can also be used to create new words, such as creating a verb from a noun, or a noun from a verbal root (see the section on Word formation)
Most affixes indicate the grammatical function of the word
The only native prefixes are alliterative intensifying syllables used with adjectives or adverbs
for example sımsıcak ("boiling hot" < sıcak) and masmavi ("bright blue" < mavi)
The extensive use of affixes can give rise to long words, e
Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdanmışsınızcasına, meaning "In the manner of you being one of those that we apparently couldn't manage to convert to Czechoslovakian"
While this case is contrived, long words frequently occur in normal Turkish, as in this heading of a newspaper obituary column
Bayramlaşamadıklarımız (Bayram [festival]-Recipr-Impot-Partic-Plur-PossPl1
"Those of our number with whom we cannot exchange the season's greetings")
Another example can be seen in the final word of this heading of the online Turkish Spelling Guide (İmlâ Kılavuzu)
Dilde birlik, ulusal birliğin vazgeilemezlerindendir ("Unity in language is among the indispensables [dispense-Pass-Impot-Plur-PossS3-Abl-Copula] of national unity  Linguistic unity is a sine qua non of national unity")
Nouns

Gender 
Turkish does not have grammatical gender and the sex of persons do not affect the forms of words
The third-person pronoun  may refer to "he," "she" or "it
" Despite this lack, Turkish still has ways of indicating gender in nouns
Most domestic animals have male and female forms, e
,  (stallion),  (mare),  (bull),  (cow)
For other animals, the sex may be indicated by adding the word  (female) before the corresponding noun, e
,  (female cat)
For people, the female sex may be indicated by adding the word  (girl) or  (woman), e
,  (heroine) instead of  (hero)
Some foreign words of French or Arabic origin already have separate female forms, e
,  (actress)
The Serbo-Croat feminine suffix –ica is used in three borrowings
(queen),  (empress) and  (tsarina)
This suffix was used in the neologism  (< Old Turkic  "god")
Case 

There is no definite article in Turkish, but definiteness of the object is implied when the accusative ending is used (see below)
Turkish nouns decline by taking case endings
There are six noun cases in Turkish, with all the endings following vowel harmony (shown in the table using the shorthand superscript notation)
Since the postposition ile often gets suffixed onto the noun, some analyze it as an instrumental case, although it takes the genitive with personal pronouns, singular demonstratives, and interrogative kim
The plural marker -ler ² immediately follows the noun before any case or other affixes (e
köylerin "of the villages")
The accusative case marker is used only for definite objects
compare (bir) ağa gördük "we saw a tree" with ağacı gördük "we saw the tree"
The plural marker -ler ² is generally not used when a class or category is meant
ağa gördük can equally well mean "we saw trees [as we walked through the forest]"—as opposed to ağaları gördük "we saw the trees [in question]"
The declension of ağa illustrates two important features of Turkish phonology
consonant assimilation in suffixes (ağatan, ağata) and voicing of final consonants before vowels (ağacın, ağaca, ağacı)
Additionally, nouns can take suffixes that assign person
for example -imiz 4, "our"
With the addition of the copula (for example -im 4, "I am") complete sentences can be formed
The interrogative particle mi 4 immediately follows the word being questioned, and also follows vowel harmony
köye mi
"[going] to the village
", ağa mı
"[is it a] tree
Personal pronouns 

The Turkish personal pronouns in the nominative case are ben (1s), sen (2s), o (3s), biz (1pl), siz (2pl, or 2h), and onlar (3pl)
They are declined regularly with some exceptions
benim (1s gen
bizim (1pl gen
bana (1s dat
sana (2s dat
and the oblique forms of o use the root on
As mentioned before, all demonstrative singular and personal pronouns take the genitive when ile is affixed onto it
benimle (1s ins
), bizimle (1pl ins
but onunla (3s ins
), onlarla (3pl ins
All other pronouns (reflexive kendi and so on) are declined regularly
Noun phrases (tamlama) 

Two nouns, or groups of nouns, may be joined in either of two ways
definite (possessive) compound (belirtili tamlama)
Türkiye'nin sesi "the voice of Turkey (radio station)"
the voice belonging to Turkey
Here the relationship is shown by the genitive ending -in4 added to the first noun
the second noun has the third-person suffix of possession 4.
 indefinite (qualifying) compound (belirtisiz tamlama)
Türkiye Cumhuriyeti "Turkey-Republic = the Republic of Turkey"
not the republic belonging to Turkey, but the Republic that is Turkey
Here the first noun has no ending
but the second noun has the ending 4—the same as in definite compounds
The following table illustrates these principles
In some cases the constituents of the compounds are themselves compounds
for clarity these subsidiary compounds are marked with [square brackets]
The suffixes involved in the linking are underlined
Note that if the second noun group already had a possessive suffix (because it is a compound by itself), no further suffix is added
As the last example shows, the qualifying expression may be a substantival sentence rather than a noun or noun group
There is a third way of linking the nouns where both nouns take no suffixes (takısız tamlama)
However, in this case the first noun acts as an adjective, e
Demir kapı (iron gate), elma yanak ("apple cheek", i
red cheek), kömür göz ("coal eye", i
black eye)
Adjectives 
Turkish adjectives are not declined
However most adjectives can also be used as nouns, in which case they are declined
güzel ("beautiful") → güzeller ("(the) beautiful ones / people")
Used attributively, adjectives precede the nouns they modify
The adjectives var ("existent") and yok ("non-existent") are used in many cases where English would use "there is" or "have", e
süt yok ("there is no milk", lit
"(the) milk (is) non-existent")
the construction "noun 1-GEN noun 2-POSS var/yok" can be translated "noun 1 has/doesn't have noun 2"
imparatorun elbisesi yok "the emperor has no clothes" ("(the) emperor-of clothes-his non-existent")
("my cat had no shoes", lit
"cat-my-of shoe-plur
-its non-existent-past tense")
Verbs 

Turkish verbs indicate person
They can be made negative, potential ("can"), or non-potential ("cannot")
Furthermore, Turkish verbs show tense (present, past, future, and aorist), mood (conditional, imperative, inferential, necessitative, and optative), and aspect
Negation is expressed by the infix -me²- immediately following the stem
Verb tenses 
(Note
For the sake of simplicity the term "tense" is used here throughout, although for some forms "aspect" or "mood" might be more appropriate
) There are 9 simple and 20 compound tenses in Turkish
9 simple tenses are simple past (di'li gemiş), inferential past (miş'li gemiş), present continuous, simple present (aorist), future, optative, subjunctive, necessitative ("must") and imperative
There are three groups of compound forms
Story (hikaye) is the witnessed past of the above forms (except command), rumor (rivayet) is the unwitnessed past of the above forms (except simple past and command), conditional (koşul) is the conditional form of the first five basic tenses
In the example below the second person singular of the verb gitmek ("go"), stem gid-/git-, is shown
There are also so-called combined verbs, which are created by suffixing certain verb stems (like bil or ver) to the original stem of a verb
Bil is the suffix for the sufficiency mood
It is the equivalent of the English auxiliary verbs "able to", "can" or "may"
Ver is the suffix for the swiftness mood, kal for the perpetuity mood and yaz for the approach ("almost") mood
Thus, while gittin means "you went", gidebildin means "you could go" and gidiverdin means "you went swiftly"
The tenses of the combined verbs are formed the same way as for simple verbs
Attributive verbs (participles) 

Turkish verbs have attributive forms, including present, similar to the English present participle (with the ending 2)
future (2)
indirect/inferential past (4)
and aorist (2 or 4)
The most important function of some of these attributive verbs is to form modifying phrases equivalent to the relative clauses found in most European languages
The subject of the verb in an 2 form is (possibly implicitly) in the third person (he/she/it/they)
this form, when used in a modifying phrase, does not change according to number
The other attributive forms used in these constructions are the future (2) and an older form (4), which covers both present and past meanings
These two forms take "personal endings", which have the same form as the possessive suffixes but indicate the person and possibly number of the subject of the attributive verb
for example, yediğim means "what I eat", yediğin means "what you eat", and so on
The use of these "personal or relative participles" is illustrated in the following table, in which the examples are presented according to the grammatical case which would be seen in the equivalent English relative clause
Vocabulary 
Latest 2010 edition of Büyük Türke Sözlük (Great Turkish Dictionary), the official dictionary of the Turkish language published by Turkish Language Association, contains 616,767 words, expressions, terms and nouns, including place names and person names, both from the standard language and from dialects
Word formation 
Turkish extensively uses agglutination to form new words from nouns and verbal stems
The majority of Turkish words originate from the application of derivative suffixes to a relatively small set of core vocabulary
Turkish obeys certain principles when it comes to suffixation
Most suffixes in Turkish will have more than one form, depending on the vowels and consonants in the root- vowel harmony rules will apply
consonant-initial suffixes will follow the voiced/ voiceless character of the consonant in the final unit of the root
and in the case of vowel-initial suffixes an additional consonant may be inserted if the root ends in a vowel, or the suffix may lose its initial vowel
There is also a prescribed order of affixation of suffixes- as a rule of thumb, derivative suffixes precede inflectional suffixes which are followed by clitics, as can be seen in the example set of words derived from a substantive root below
Another example, starting from a verbal root
New words are also frequently formed by compounding two existing words into a new one, as in German
Compounds can be of two types- bare and
The bare compounds, both nouns and adjectives are effectively two words juxtaposed without the addition of suffixes for example the word for girlfriend  () or black pepper  ()
A few examples of compound words are given below
However, the majority of compound words in Turkish are  compounds, which means that the second word will be marked by the 3rd person possessive suffix
A few such examples are given in the table below (note vowel harmony)
Writing system 

Turkish is written using a Latin alphabet introduced in 1928 by Atatürk to replace the Ottoman Turkish alphabet, a version of Perso-Arabic alphabet
The Ottoman alphabet marked only three different vowels—long ā, ū and ī—and included several redundant consonants, such as variants of z (which were distinguished in Arabic but not in Turkish)
The omission of short vowels in the Arabic script was claimed to make it particularly unsuitable for Turkish, which has eight vowels
The reform of the script was an important step in the cultural reforms of the period
The task of preparing the new alphabet and selecting the necessary modifications for sounds specific to Turkish was entrusted to a Language Commission composed of prominent linguists, academics, and writers
The introduction of the new Turkish alphabet was supported by public education centers opened throughout the country, cooperation with publishing companies, and encouragement by Atatürk himself, who toured the country teaching the new letters to the public
As a result, there was a dramatic increase in literacy from its original, pre-modern levels
The Latin alphabet was applied to the Turkish language for educational purposes even before the 20th-century reform
Instances include a 1635 Latin-Albanian dictionary by Frang Bardhi, who also incorporated several sayings in the Turkish language, as an appendix to his work (e
alma agatsdan irak duschamas—"An apple does not fall far from its tree")
Turkish now has an alphabet suited to the sounds of the language
the spelling is largely phonemic, with one letter corresponding to each phoneme
Most of the letters are used approximately as in English, the main exceptions being , which denotes  ( being used for the  found in Persian and European loans)
and the undotted , representing
As in German,  and  represent  and
The letter , in principle, denotes  but has the property of lengthening the preceding vowel and assimilating any subsequent vowel
The letters  and  represent  and , respectively
A circumflex is written over back vowels following  and  when these consonants represent  and —almost exclusively in Arabic and Persian loans
The Turkish alphabet consists of 29 letters (q, x, w omitted and , ş, ğ, ı, ö, ü added)
the complete list is
a, b, c, , d, e, f, g, ğ, h, ı, i, j, k, l, m, n, o, ö, p, r, s, ş, t, u, ü, v, y, and z (Note that capital of i is İ and lowercase I is ı
)

The specifically Turkish letters and spellings described above are illustrated in this table
Sample 
Dostlar Beni Hatırlasın by Âşık Veysel Şatıroğlu (1894–1973), a minstrel and highly regarded poet in the Turkish folk literature tradition
Whistled language 

In the Turkish province of Giresun, the locals in the village of Kuşköy have communicated using a whistled version of Turkish for over 400 years
The region consists of a series of deep valleys and the unusual mode of communication allows for conversation over distances of up to 5 kilometres
Turkish authorities estimate that there are still around 10,000 people using the whistled language
However, in 2011 UNESCO found whistling Turkish to be a dying language and included it in its intangible cultural heritage list
Since then the local education directorate has introduced it as a course in schools in the region, hoping to revive its use
A study was conducted by a German scientist of Turkish origin Onur Güntürkün at Ruhr University, observing 31 "speakers" of  ("bird's tongue") from Kuşköy, and he found that the whistled language mirrored the lexical and syntactical structure of Turkish language
Turkish computer keyboard 

Turkish language uses two standardised keyboard layouts, known as Turkish Q (QWERTY) and Turkish F, with Turkish Q being the most common
See also 

 Sun Language Theory
 Turkish name
 Turkish Sign Language
 List of English words of Turkic origin
 List of Turkish exonyms
 ztürke
 Languages used on the Internet

Notes

References

Sources
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  (2nd edition 1989)
 
 
 
 
 

On-line sources

Further reading 
 
 
 
Rezvani, B
"Türke Mi
Türke’deki İrani (Farsca, Dimilce, Kurmanca) Orijinli kelimeler Sözlüğü
[Turkish title (roughly translated)
Is this Turkish
An etymological dictionary of originally Iranic (Persian, Zazaki, and Kurmanji Kurdish) words]
External links 
 
 
 Swadesh list of Turkish basic vocabulary words (from Wiktionary's Swadesh-list appendix)
 Turkish Language
Resources – University of Michigan
හරේම්' (පර්සියානු
حرمسرا හරම්සරා,  හරීම්, "පූජනීයත්වය නොබිඳිය හැකි ස්ථානයක්
හරේම්
පවුලේ කාන්තා සාමාජිකයින්")
‍යනු මුස්ලිම් පවුලක නිවසේ කාන්තාවන් සඳහා වෙන් කර ඇති ගෘහස්ථ අවකාශයන් වෙත යොමු වේ
හරේමයක පුරුෂයෙකුගේ බිරිඳ හෝ භාර්යාවන්, ඔවුන්ගේ පූර්ව යොවුන් වියට පත් පිරිමි දරුවන්, අවිවාහක දියණියන්, ගෘහ සේවිකාවන් සහ අනෙකුත් අවිවාහක කාන්තා ඥාතීන් සිටිය හැක
අතීතයේ අන්තඃපුරවල, වහල්භාවයට පත් කාන්තාවන් වූ උපභාර්යාවන් ද නවාතැන් ගන්නා ලදී
පෙර කාලවලදී සමහර හරේම් ආරක්ෂා කළේ එනුක් වරු විසින් සහ පිරිමින් ලෙස ඔවුන්ට පමනක් ඇතුලට යාමට අවසර දී ඇත
හරේමයේ ව්‍යුහය සහ ඒකාධිකාරයේ හෝ බහු විවාහයේ ප්‍රමාණය පවුලේ පෞරුෂත්වය, සමාජ-ආර්ථික තත්ත්වය සහ ප්‍රාදේශීය සිරිත් විරිත් මත පදනම්ව වෙනස් වේ
අනෙකුත් මධ්‍යධරණී සහ මැද පෙරදිග ශිෂ්ටාචාරවල, විශේෂයෙන්ම රාජකීය සහ ඉහළ පන්තික පවුල් අතර සමාන ආයතන බහුලව දක්නට ලැබෙන අතර, මෙම පදය සමහර විට වෙනත් සන්දර්භයන්හිදී භාවිතා වේ
කාන්තාවන් සඳහා අධ්‍යාපනය සහ ආර්ථික අවස්ථා ඉහළ යාම මෙන්ම බටහිර බලපෑම් හේතුවෙන් ආයතනය නවීන යුගයේ තියුනු පරිහානියකට මුහුණ දී ඇතත්, ග්‍රාමීය ඇෆ්ගනිස්ථානය සහ ගතානුගතික රාජ්‍යයන් වැනි ලෝකයේ සමහර ප්‍රදේශවල කාන්තාවන් හුදකලා කිරීම තවමත් ක්‍රියාත්මක වේ
බටහිර ලෝකයේ පෙරදිගවාදී මනඃකල්පිත සංකල්ප හරේමයේ ලිංගිකව යටපත් කිරීමේ සැඟවුණු ලෝකයක් වන අතර එහිදී බොහෝ කාන්තාවන් යෝජිත ඉරියව්වලින් සැරිසරන බොහෝ සිතුවම්, වේදිකා නිෂ්පාදන, චිත්‍රපට සහ සාහිත්‍ය කෘතිවලට බලපෑම් කර ඇත
16 වැනි ශත වර්ෂය දක්වා දිවෙන සමහර පෙර යුරෝපීය පුනරුද සිතුවම් ඔටෝමාන් අන්තඃපුරයේ කාන්තාවන් තත්ත්වය සහ දේශපාලන වැදගත්කමක් ඇති පුද්ගලයන් ලෙස නිරූපණය කරයි
ඉස්ලාමීය ඉතිහාසයේ බොහෝ කාල පරිච්ඡේදවලදී, අන්තරයේ කාන්තාවන් ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ කාන්තා සුල්තාන් රාජ්‍යය වැනි විවිධ දේශපාලන බලයන් ක්‍රියාත්මක කළහ
හජියා සොෆියා ( 'ශුද්ධවූ ප්‍රඥාව'
), නිල වශයෙන් හජියා සොෆියා මහා මුස්ලිම් පල්ලිය, යනු මුස්ලිම් පල්ලියක් වන අතර ප්‍රධාන සංස්කෘතික හා ඓතිහාසික වේ
දෙව්මැදුර ක්‍රිස්තු වර්ෂ 360 සිට 1453 දී ඕටමන් අධිරාජ්‍යය විසින් කොන්ස්තන්තිනෝපලය යටත් කරගැනීම දක්වා ග්‍රීක ඕතඩොක්ස් පල්ලියක් විය
එය කෞතුකාගාරයක් බවට පත් වන තෙක් 1935 දක්වා එය මුස්ලිම් පල්ලියක් ලෙස සේවය කළේය
2020 දී මෙම ස්ථානය නැවත වරක් මුස්ලිම් පල්ලියක් බවට පත් විය
532 සහ 537 අතර රෝමානු අධිරාජ්‍යයේ රාජ්‍ය පල්ලිය සඳහා කොන්ස්ටන්ටිනෝපල්හි ක්‍රිස්තියානි ආසන දෙව්මැදුර ලෙස නැගෙනහිර රෝමානු අධිරාජ්‍යයා වන ජස්ටිනියන් I විසින් මුලින් ඉදිකරන ලද අතර ග්‍රීක ජ්‍යාමිතික වන මිලේටස්හි ඉසිඩෝර් සහ ට්‍රැලෙස්හි ඇන්තෙමියස් විසින් නිර්මාණය කරන ලදී
එය විධිමත් ලෙස ශුද්ධ වූ ප්‍රඥාවේ පල්ලිය ලෙස හඳුන්වනු ලැබූ අතර, එය එවකට ලොව විශාලතම අභ්‍යන්තර අවකාශය වූ අතර, සම්පුර්ණයෙන්ම පර්යන්ත ගෝලාකාරයක් භාවිතා කළ පළමු ඒවා අතර විය
එය බයිසැන්තියානු ගෘහනිර්මාණ ශිල්පයේ සාරාංශය ලෙස සලකනු ලබන අතර එය "ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ ඉතිහාසය වෙනස් කළ" බව කියනු ලැබේ
වචනාර්ථ පරිවර්තන, සාහිත්‍ය පරිවර්තනය, සෘජු පරිවර්තනය හෝ වචනයෙන් වචනයට පරිවර්තනය () යනු වචන වාක්‍ය ඛණ්ඩයක හෝ වාක්‍යයක එකට භාවිතාවන්නෙ කෙසේ දැයි නොබලා එක් එක් වචනය වෙන වෙනම පරිවර්තනය කිරීමෙන් කරන ලද පෙළ පරිවර්තනයකි
පරිවර්තන න්‍යාය තුළ, "සාක්ෂර පරිවර්තන" සඳහා තවත් යෙදුමක් වන්නේ "මෙටාෆ්‍රේස්" (සදෘශ්‍ය පරිවර්තනයක් සඳහා "පරිවර්තන" යන්නට ප්‍රතිවිරුද්ධව) වේ
පරිවර්තන යන්ත්‍ර පරිවර්තන සඳහා බරපතල ගැටළුවක් වන ව්‍යාකූල පරිවර්තන වැරදි ලෙස පරිවර්තනය කිරීමට මග පාදයි
ආශ්‍රිත ලිපි 

Semantic translation
Transliteration

English as She Is Spoke

මූලාශ්‍ර 

Translation studies
Error
ව. 1884 ජනවාරි 20 දා මාතලේ දිස්ත්‍රික්කයේ පූරිජ්ජල ගම්මානයේ අධිකාරම් වළව්වේ මුන්වහන්සේ උපත ලැබිය
අධිකාරම් වළව්වේ පුංචි බණ්ඩාර නිළමේතුමා හා හලංගොඩ ලොකු කුමාරිහාමි මුන්වහන්සේගේ මව්පියන් වූහ
තම පුතුව මහණකිරීමට තීරණය කළ පුංචි බණ්ඩාර නිළමේතුමා සිය මස්සිනා වූ තිබ්බටුවාවේ වලව්වේ ලොකුබණ්ඩාර නිළමේතුමාට දන්වා ඔවුන්ගේ ඥාතීවරයෙක්වූ 1913 වසරේදී අපවත්වූ තිබ්බටුවාවේ ශ්‍රී සුමංගල මහානාහිමියන්ට මාතලේ කොහොන් විහාරයේදී තම පුතුව භාරදුන්නේය
ඒ අනුව සුමංගල මහානාහිමි යටතේ පැවිදි වී සංඝරාජ පිරිවෙනින් ඉගෙනුම ලැබ 1904 වසරේදී සුමංගල මහානාහිමි යටතේම උපසම්පදාව ලැබිය
ව. 1907 දී තේවා මුරය ලැබ 1947 දී කාරක සභාවටත් පත්වූ මුන්වහන්සේ ස්වකීය ආචාර්යයන්වහන්සේගේ අපවත්වීමෙන් පසු කුරුණෑගල රිදී විහාරයේ අධිපති වී ලේවැල්ල ගංගාරාමය හා මහනුවර පෝයමලු විහාරය පිළිසකර කිරීමට අනුශාසකත්වය දුන් අතර , ක්‍රි
ව. 1956 දී වැලිවිට සරණංකර මහානාහිමියන් අපවත්වූ පසු මහානාහිමි ධුරයට පත්වී 1963 දෙසැම්බර් 28 දා අපවත්වූහ
වර්තමාන මල්වතු පාර්ශ්වයේ මහානාහිමියන් වන තිබ්බටුවාවේ ශ්‍රී සුමංගල හිමි හා පූරිජ්ජල ශ්‍රී සරණංකර හිමි මුන්වහන්සේගේ ප්‍රධාන ශිෂ්‍ය හිමිවරුන්ය
Reptilians - reptoids,[1] archons,[2] reptiloids, saurians, or draconians[3][4][5] ලෙසද හඳුන්වනු ලැබේ - මනඃකල්පිත, විද්‍යා ප්‍රබන්ධ, ufology සහ කුමන්ත්‍රණ වල ප්‍රමුඛ භූමිකාවක් ඉටු කරන උරග මානවයන් ලෙස සැලකේ. න්‍යායන්
[6][7] උරගයින් පිළිබඳ අදහස ප්‍රචලිත කරන ලද්දේ උරග පිටසක්වල ජීවීන් මිනිස් ස්වරූපය ගෙන මිනිස් සමාජයන් හැසිරවීමට දේශපාලන බලය ලබා ගනිමින් පෘථිවිය පාලනය කරන බව පවසන කුමන්ත්‍රණ න්‍යායාචාර්ය ඩේවිඩ් අයිකේ විසිනි
බොහෝ ලෝක නායකයින් ඊනියා උරගයින් විසින් හෝ ඔවුන් සතුව ඇති බව Icke අවස්ථා කිහිපයකදී ප්‍රකාශ කර ඇත
උරගයින් පිළිබඳ අදහස ප්‍රචලිත කරන ලද්දේ උරග පිටසක්වල ජීවීන් මිනිස් ස්වරූපය ගෙන මිනිස් සමාජයන් හැසිරවීමට දේශපාලන බලය ලබා ගනිමින් පෘථිවිය පාලනය කරන බව පවසන කුමන්ත්‍රණ න්‍යායාචාර්ය ඩේවිඩ් අයිකේ විසිනි
සිරකූස් විශ්වවිද්‍යාලයේ දේශපාලන විද්‍යාව පිළිබඳ මහාචාර්ය මයිකල් බර්කුන්, 1929 අගෝස්තුවේ Weird Tales හි පළ වූ ඔහුගේ කතාවේ "The Shadow Kingdom" හි, කොනන් ද ම්ලේච්ඡ නිර්මාතෘ රොබට් ඊ. හොවාර්ඩ්ගේ ප්‍රබන්ධයෙන් උරග කුමන්ත්‍රණයක් පිළිබඳ අදහස ආරම්භ වූ බව ප්‍රකාශ කරයි
[9] මෙම කතාව ඇට්ලන්ටිස් සහ ලෙමූරියාවේ "නැතිවූ ලෝක" පිළිබඳ දේවධර්මවාදී අදහස්, විශේෂයෙන්ම 1888 දී ලියන ලද හෙලේනා බ්ලැවට්ස්කිගේ රහස් ධර්මය, "ලෙමූරියානු මහාද්වීපයක බලවත් ශිෂ්ටාචාරයක් තිබූ 'මකර මිනිසුන්' ගැන සඳහන් කර ඇත
10][11]

හොවාර්ඩ්ගේ "සර්ප මිනිසුන්" මානව වර්ගයා (මිනිස් සිරුරු සහ සර්ප හිස් සහිත) ලෙස විස්තර කරන ලද අතර ඔවුන් කැමැත්තෙන් මිනිසුන් අනුකරණය කිරීමට සමත් වූ අතර භූගත මාර්ගවල ජීවත් වූ අතර ඔවුන්ගේ හැඩතල වෙනස් කිරීමේ සහ මනස පාලනය කිරීමේ හැකියාවන් මනුෂ්‍යත්වයට රිංගා ගැනීම සඳහා භාවිතා කළහ
[9] ක්ලාක් ඇෂ්ටන් ස්මිත් ඔහුගේ කතාවල හොවාර්ඩ්ගේ "සර්ප මිනිසුන්" මෙන්ම එච්.පී. ලව්ක්‍රාෆ්ට් හි තේමා භාවිතා කළ අතර ඔහු, හොවාර්ඩ් සහ ලව්ක්‍රාෆ්ට් එක්ව Cthulhu Mythos සඳහා පදනම දැමීය
1940 ගණන් වලදී, Maurice Doreal (Claude Doggins ලෙසද හැඳින්වේ)[13] "Mysteries of the Gobi" නමින් පත්‍රිකාවක් ලිවීය, එය "මිනිසුන් වැනි ශරීර නමුත්
හිස්
මහා සර්පයෙකු වැනි සිරුරු" සහිත "සර්ප ජාතියක්" විස්තර කරයි
"සහ මනුෂ්‍ය ස්වරූපයක් ගැනීමට ඇති හැකියාව.[14] මෙම ජීවීන් ඩොරියල්ගේ "The Emerald tablets" කාව්‍යයේ ද පෙනී සිටි අතර, එහි ඔහු "Thoth, an Atlantean Priest king" විසින් ලියන ලද Emerald tablets ගැන සඳහන් කළේය
බාර්කුන් ප්‍රකාශ කරන්නේ "සියලුම සම්භාවිතාවයෙන්", ඩොරියල්ගේ අදහස් පැමිණියේ "ද ෂැඩෝ කිංග්ඩම්" වෙතින් බවත්, අනෙක් අතට, "ද එමරල්ඩ් ටැබ්ලට්" ඩේවිඩ් අයිකේගේ චිල්ඩ්‍රන් ඔෆ් ද මැට්‍රික්ස් පොතට පදනම වූ බවත්ය
ඉතිහාසඥ Edward Guimont තර්ක කර ඇත්තේ උරග කුමන්ත්‍රණ න්‍යාය, විශේෂයෙන් Icke විසින් පැහැදිලි කරන ලද පරිදි, අප්‍රිකාවේ යටත් විජිතකරණයේදී, විශේෂයෙන්ම මහා සිම්බාබ්වේ සහ mokele-mbembe අවට වර්ධනය වූ පූර්ව ව්‍යාජ ඓතිහාසික පුරාවෘත්තයන්ගෙන් උපුටා ගත් බවයි.[16]

පිටසක්වල පැහැරගැනීම් ආඛ්‍යාන සමහර විට උරග ජීවීන් සමඟ සම්බන්ධතා ඇති බවට චෝදනා කරයි
[17] මුල්ම වාර්තාවලින් එකක් නම්, නෙබ්‍රස්කාවේ ඇෂ්ලන්ඩ් පොලිස් නිලධාරි හර්බට් ෂිර්මර්, මෝහනය යටතේ 1967 දී තරමක් උරග පෙනුමක් ඇති, ඔවුන්ගේ වම් පැත්තේ "පියාපත් සහිත සර්පයා" ලාංඡනයක් පැළඳ සිටි මානවරූපී ජීවීන් විසින් යූඑෆ්ඕ යානයකට ගෙන ගිය බව සිහිපත් කළේය
පපුව.[18][19] සංශයවාදීන් ඔහුගේ ප්‍රකාශයන් ප්‍රෝඩාවක් ලෙස සලකයි
[20]

බ්‍රිතාන්‍ය කුමන්ත්‍රණ න්‍යායාචාර්ය ඩේවිඩ් අයිකේට අනුව, 1999 දී ඔහුගේ The Biggest Secret කෘතියේ මෙම තේමාව ප්‍රකාශයට පත් කළ, දැන් භූගත කඳවුරුවල සැඟවී සිටින Alpha Draconis තරු පද්ධතියෙන් උස, ලේ බොන, හැඩය වෙනස් කරන උරග මානුෂිකයින් පිටුපස ඇති බලවේගය වේ
මනුෂ්‍යත්වයට එරෙහි ලෝක ව්‍යාප්ත කුමන්ත්‍රණයක්
[21] ඔහු තර්ක කරන්නේ මෙරොවින්ජියන් රාජවංශය, රොත්ස්චයිල්ඩ්ස්, බුෂ් පවුල සහ බ්‍රිතාන්‍ය රාජකීය පවුල ඇතුළුව ලෝකයේ පැරණි සහ නූතන නායකයින් බොහොමයක් මෙම උරගයින් හා සම්බන්ධ බවයි.[22] Icke ගේ කුමන්ත්‍රණ න්‍යායන්ට දැන් රටවල් 47ක් දක්වා ආධාරකරුවන් සිටින අතර ඔහු 6,000ක් දක්වා පිරිසකට දේශන පවත්වා ඇත
[23][24]

ඇමරිකානු ලේඛක Vicki Santillano Icke ගේ කුමන්ත්‍රණ න්‍යාය ඇයගේ වඩාත් ජනප්‍රිය කුමන්ත්‍රණ න්‍යායන් 10 ලැයිස්තුවට ඇතුලත් කර ඇත
[25] මහජන ප්‍රතිපත්ති මත විමසුම මගින් 2013 දී ඇමරිකානුවන්ගේ මත විමසුමකින් පෙන්නුම් කළේ ලියාපදිංචි ඡන්දදායකයින්ගෙන් 4% (± 2.8%) ඩේවිඩ් අයිකේගේ අදහස් විශ්වාස කරන බවයි.[26]

"වෙනත් ග්‍රහලෝකයකින් පැමිණි නපුරු උරග පූස් පැටවා" යනු කැනඩාවේ ඔන්ටාරියෝ හි පළාත් මැතිවරණ ප්‍රචාරක ව්‍යාපාරය අතරතුර ඔන්ටාරියෝ හි ප්‍රගතිශීලී කොන්සර්වේටිව් පක්ෂය විසින් 2003 සැප්තැම්බර් 12 දින ප්‍රචාරය කරන ලද මාධ්‍ය නිවේදනයක එවකට ඔන්ටාරියෝ ලිබරල් පක්ෂයේ විපක්ෂ නායක ඩෝල්ටන් මැක්ගුයින්ටි ගැන සඳහන් කරන නින්දිතයකි
විකට නළුවෙකු සහ විචාරකයෙකු වන අල් ෆ්‍රැන්කන් සහ වත්මන් සෙනෙට් සභික නොර්ම් කෝල්මන් අතර මිනසෝටා හි 2008 එක්සත් ජනපද සෙනෙට් මැතිවරණයේදී, කෝල්මන් විසින් අභියෝග කරන ලද එක් ඡන්ද පත්‍රිකාවක, ලිඛිත අපේක්ෂකයින් සඳහා ලබා දී ඇති අවකාශයේ "Lizard People" ලෙස ලියා ඇති ඡන්ද පත්‍රිකාවක් ඇතුළත් විය
[27] පසු කාලීනව ගග් ඡන්ද පත්‍රිකාව ලියා ඇති බව ප්‍රකාශ කළ ලූකස් ඩේවන්පෝට් පැවසුවේ, "ඔබ කටුස්සා මිනිසුන් පිළිබඳ කුමන්ත්‍රණ න්‍යාය අසා ඇත්දැයි මම නොදනිමි
මගේ මිතුරෙකු, අපි අපේක්ෂකයින්ට කැමති නැත, එබැවින් අපි මුලදී 'විප්ලවය' තුළ ලියන්නට යන්නේ, එය හොඳ සහ වැදගත් යැයි අප සිතූ බැවිනි
පසුව, 'කටුස්සා මිනිසුන්' ඊටත් වඩා විනෝදජනක වනු ඇතැයි අපි සිතුවෙමු
"[28]

2011 පෙබරවාරි මාසයේදී ඔපී සහ ඇන්තනි ගුවන් විදුලි වැඩසටහනේදී විකට නළු ලුවී සී.කේ. ඔහු සහ ඩික් චෙනී මිනිස් මස්වල රසය රස විඳි කටුස්සන් දැයි විහිලුවට මෙන් කිහිප වතාවක්ම හිටපු එක්සත් ජනපද ආරක්ෂක ලේකම් ඩොනල්ඩ් රම්ස්ෆෙල්ඩ්ගෙන් ඇසීය
රම්ස්ෆෙල්ඩ් ප්‍රශ්නයට සෘජුව පිළිතුරු දීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම නිසා විනෝදයට පත් වූ සී.කේ. වරද පිළිගැනීමක් ලෙස එය යෝජනා කළේය
සමහර විට කටුස්සන් වන අයට ඒ ගැන බොරු කීමට නොහැකි බව ඔහු තවදුරටත් උපකල්පනය කළේය
ඔවුන් කටුස්සන්දැයි ඇසූ විට, ඔවුන් එක්කෝ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමෙන් වැළකී සිටිය යුතුය, නැතහොත් ඔව් යැයි පැවසිය යුතුය
[29]

2013 මාර්තු 4 වන දින, එක්සත් ජනපද ජනාධිපති බරක් ඔබාමා විසින් කරන ලද කථාවක් ආරක්ෂා කරන අසාමාන්‍ය ලක්ෂණ සහිත ආරක්ෂක නියෝජිතයෙකු නිරූපණය කරන වීඩියෝවක් උරග මානවයන් හැඩගැන්වීම පිළිබඳ රැහැන්ගත වාර්තාවකින් අවධානයට ලක් විය
මෙය ජාතික ආරක්ෂක කවුන්සිලයේ ප්‍රධාන ප්‍රකාශිකා Caitlin Hayden ගේ ප්‍රතිචාරයට තුඩු දුන්නේ "ජනාධිපතිවරයා පිටසක්වල ජීවීන් හෝ රොබෝවරුන් සමඟ ආරක්‍ෂා කිරීමට යැයි කියනු ලබන ඕනෑම වැඩසටහනක් පසුබෑමකට ලක් කිරීමට හෝ වෙන් කිරීමට සිදුවනු ඇති" බවයි.[30]

QAnon කුමන්ත්‍රණ න්‍යායේ සමහර අනුගාමිකයින් උරග කුමන්ත්‍රණ න්‍යායෙන් ද ණයට ගෙන ඇත
සාඕ ටොමේ සහ ප්‍රින්සිපේ (නිල වශයෙන් සාඕ ටොමේ සහ ප්‍රින්සිපේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය) මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ බටහිර සමක වෙරළට ඔබ්බෙන් ගිනියා බොක්කෙහි පිහිටි පෘතුගීසි භාෂාව කතා කරන දූපත් රටකි
එය සාඕ ටොමේ සහ ප්‍රින්සිපේ යන ප්‍රධාන දූපත් දෙක වටා ඇති දූපත් සමූහයකින් සමන්විත වන අතර ඒවා කි
150 (සැ
93.21) පමණ දුරින් සහ ගැබොන්හි වයඹ දිග වෙරළට ඔබ්බෙන් කි
250 සහ කි
225 (සැ
155 සහ සැ
140) පමණ දුරින් පිහිටා ඇත
2018 නිල ඇස්තමේන්තුව අනුව 201,800 ක ජනගහනය සමඟ, සාඕ ටොමේ සහ ප්‍රින්සිපේ යනු සීෂෙල්ස් වලින් පසු දෙවන කුඩාම සහ දෙවන අඩුම ජනගහනය සහිත අප්‍රිකානු ස්වෛරී රාජ්‍යය වේ
15 වන සියවසේ පෘතුගීසි ගවේෂකයන් විසින් සොයා ගන්නා තෙක් මෙම දූපත් ජනාවාස නොවීය
16 වන ශතවර්ෂය පුරා ක්‍රමයෙන් යටත් විජිත බවට පත් වී පදිංචි වූ ඔවුහු අත්ලාන්තික් සාගරයේ වහල් වෙළඳාම සඳහා අත්‍යවශ්‍ය වාණිජ හා වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස සාමූහිකව සේවය කළහ
සශ්‍රීක ගිනිකඳු පස සහ සමකයට සමීප වීම නිසා සාඕ ටෝම් සහ ප්‍රින්සිප් උක් වගාව සඳහා වඩාත් සුදුසු වූ අතර පසුව කෝපි සහ කොකෝවා වැනි මුදල් බෝග වගා කිරීමටද සුදුසු විය
ලාභදායී වතු ආර්ථිකය අප්‍රිකානු වහලුන් මත දැඩි ලෙස රඳා පැවතුනි
19 වන සහ 20 වන ශතවර්ෂ පුරා සමාජ නොසන්සුන්තාවයේ සහ ආර්ථික අස්ථාවරත්වයේ චක්‍ර 1975 දී සාමකාමී නිදහසකින් අවසන් විය
සාඕ ටෝම් සහ ප්‍රින්සිපේ එතැන් සිට අප්‍රිකාවේ වඩාත්ම ස්ථාවර හා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රටක් ලෙස පවතී
සාඕ ටොමේ සහ ප්‍රින්සිපේ හි ජනතාව ප්‍රධාන වශයෙන් අප්‍රිකානු සහ මෙස්ටිකෝ සම්භවයක් ඇති අය වන අතර බොහෝ දෙනා කතෝලික ආගම වැලද සිටිති
යුරෝපීය සහ අප්‍රිකානු බලපෑම් ඒකාබද්ධ කරන රටේ සංස්කෘතිය, සිරිත් විරිත් සහ සංගීතය ද පෘතුගීසි පාලනයේ උරුමය දෘශ්‍යමාන වේ
සාඕ ටොමේ සහ ප්‍රින්සිපේ යනු පෘතුගීසි භාෂා රටවල ප්‍රජාවේ ආරම්භක සාමාජික රාජ්‍යයකි
ඉතිහාසය

භූ විද්‍යාත්මක ඉතිහාසය 
කැමරූන් රේඛාව දිගේ ගැඹුරු ජලයේ ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් සාඕ ටෝම් සහ ප්‍රින්සිපේ සෑදී ඇති දූපත් දළ වශයෙන් වසර මිලියන 30 කට පමණ පෙර පිහිටුවා ඇත
කාලයාගේ ඇවෑමෙන්, මුහුදු ජලය සමඟ අන්තර්ක්‍රියා සහ පුපුරා යාමේ කාල පරිච්ඡේද හේතුවෙන් ඛනිජ සංකීර්ණ එකලස් කිරීම් සහිත දූපත් මත විවිධ ආග්නේය සහ ගිනිකඳු පාෂාණ රාශියක් ඇති වී තිබේ
යුරෝපීයයන්ගේ පැමිණීම 
1470 දී පමණ පෘතුගීසීන් පැමිණි විට සාඕ ටොමේ සහ ප්‍රින්සිපේ දූපත් ජනාවාස නොවීය
වෙරළට ගොඩ බැස්ස පළමු යුරෝපීයයන් වූයේ ජොආඕ ඩි සැන්ටරෙම් සහ පෙරෝ එස්කොබාර් ය
පෘතුගීසි නාවිකයින් එම දූපත් ගවේෂණය කළ අතර ඒවා ප්‍රධාන භූමිය සමඟ වෙළඳාම් කිරීමට කඳවුරු සඳහා හොඳ ස්ථාන වනු ඇතැයි තීරණය කළහ
යුරෝපීය පැමිණීමේ දිනයන් සමහර විට සාඕ ටෝම් සඳහා 1471 දෙසැම්බර් 21 (ශාන්ත තෝමස් දිනය) ලෙස ලබා දී ඇත
1472 ජනවාරි 17 (ශාන්ත අන්තෝනි දිනය) ප්‍රින්සිපේ සඳහා ලබා දී ඇත
නමුත් වෙනත් මූලාශ්‍ර ඒ කාලයේ විවිධ වසර උපුටා දක්වයි. ප්‍රින්සිපේ මුලින් සැන්ටෝ ඇන්ටෝ ("ශාන්ත අන්තෝනි") ලෙස නම් කරන ලදී, 1502 දී එහි නම ඉල්හා දෝ ප්‍රින්සිපේ ("කුමාරයාගේ දූපත") ලෙස වෙනස් කරන ලදී, පෘතුගාලයේ කුමාරයාට දිවයිනේ සීනි භෝග සඳහා රාජකාරි ගෙවන ලදී
සාඕ ටෝමේ හි පළමු සාර්ථක ජනාවාසය 1493 දී ඔටුන්න හිමි ප්‍රදානයක් ලෙස ලැබුණු අල්වාරෝ කැමින්හා විසින් පිහිටුවන ලදී
ප්‍රින්සිපේ 1500 දී එවැනිම විධිවිධානයක් යටතේ පදිංචි විය
කෙසේ වෙතත්, පදිංචිකරුවන් ආකර්ෂණය කර ගැනීම දුෂ්කර වූ අතර, මුල්ම වැසියන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් පෘතුගාලයෙන් පිටුවහල් වූ "අනර්ථකාරී" අය වූහ, බොහෝ විට යුදෙව්වන්
අවුරුදු අටක් සහ ඊට අඩු යුදෙව් දරුවන් 2,000ක් අයිබීරියානු අර්ධද්වීපයෙන් සීනි වතුවල වැඩ සඳහා රැගෙන යන ලදී
කාලයාගේ ඇවෑමෙන්, මෙම පදිංචිකරුවන් කෘෂිකර්මාන්තයට, විශේෂයෙන් සීනි වැඩීමට සුදුසු කලාපයේ ගිනිකඳු පස සොයා ගත්හ
පෘතුගීසි සාඕ ටෝම් සහ ප්‍රින්සිපේ 

1515 වන විට, සාඕ ටොමේ සහ ප්‍රින්සිපේ, එල්මිනා කේන්ද්‍ර කර ගනිමින් වෙරළබඩ වහල් වෙළඳාම සඳහා වහල් ගබඩා බවට පත් විය
සීනි වගා කිරීම ශ්‍රම-දැඩි ක්‍රියාවලියක් වූ අතර පෘතුගීසීන් මහාද්වීපයේ සිට අප්‍රිකානුවන් විශාල සංඛ්‍යාවක් වහල්භාවයට පත් කිරීමට පටන් ගත්හ
සීනි උත්පාතයේ මුල් අවධියේදී, බොහෝ ආහාර ද්‍රව්‍ය ආනයනය කර තිබුණද, ආර්ථිකය ප්‍රධාන වශයෙන් වහලුන් සංක්‍රමණය කිරීම මත විශ්වාසය තැබූ අතර, දේශීය පරිභෝජනය සඳහා ගොවිතැන් කිරීමත් සමඟ, දූපත් වල දේපළවල වටිනාකම අඩු විය
1504 දී ප්‍රාදේශීය ඉඩම් හිමි ඇල්වාරෝ බෝර්ජස් මිය ගිය විට, ඔහුගේ එළිපෙහෙළි කළ ඉඩම සහ ගෘහාශ්‍රිත සතුන් විකුණනු ලැබුවේ වහලුන් තිදෙනෙකුගේ මිලට ආසන්න වශයෙන් රයිස් 13,000 කට පමණි
1506 දී පමණ වැලෙන්ටිම් ෆර්නෑන්ඩෙස්  ට අනුව, සාඕ ටෝම් සතුව මැඩෙයිරාට වඩා උක් වගාවන් "ඔවුන් දැනටමත් මොලැසස් නිෂ්පාදනය කරයි", නමුත් දිවයිනේ කාර්මික සීනි නිෂ්පාදනය සඳහා පහසුකම් නොතිබුණි
16 වන සියවසේ ආර්ථික සංවර්ධනය 
1515 දී ජලයෙන් ක්‍රියාත්මක වන සීනි කම්හලක් හඳුන්වාදීමත් සමඟ සාඕ ටෝම් ආර්ථික වශයෙන් කැපී පෙනෙන බවට පත් වනු ඇත, එය ඉතා ඉක්මනින් උක් මහා පරිමාණයෙන් වගා කිරීමට හේතු විය
කෙත් පුළුල් වෙමින් පවතින අතර සීනි මෝල් තිබුනේ දෙකක් පමණි
තවත් තුනක් ඉදිවෙමින් පැවතුනි
වහල් ශ්‍රමය සමඟ උක් වගාවන් සංවිධානය කරන ලද අතර, 16 වැනි සියවසේ මැද භාගය වන විට පෘතුගීසි පදිංචිකරුවන් එම දූපත්, අප්‍රිකාවේ ප්‍රමුඛතම සීනි අපනයනකරු බවට පත් කළහ
සාඕ ටෝම් හි වහලුන් බටහිර අප්‍රිකාවේ ස්ලේව් කෝස්ට්, නයිජර් ඩෙල්ටා, ප්‍රනාන්දු පෝ දූපත සහ පසුව කොන්ගෝ සහ ඇන්ගෝලාවෙන් මිලදී ගන්නා ලදී
16 වන ශතවර්ෂයේදී, වහලුන් පෘතුගාලය, එල්මිනා, කොන්ගෝ රාජධානිය, ඇන්ගෝලාව සහ ස්පාඤ්ඤ ඇමරිකාවෙන් ආනයනය කර අපනයනය කරන ලදී
1510 දී පෘතුගාලය විසින් වහලුන් 10,000 සිට 12,000 දක්වා ආනයනය කරන ලද බව වාර්තා වේ
1516 දී ප්‍රති අපනයනය කිරීමේ අරමුණ ඇතිව සාඕ ටොමේට වහලුන් 4,072ක් ලැබුණි
1519 සිට 1540 දක්වා, දිවයින එල්මිනා සහ නයිජර් ඩෙල්ටා අතර වහල් වෙළඳාමේ කේන්ද්‍රස්ථානය විය
දහසයවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට මැද භාගය දක්වා සාඕ ටෝමේ, ඇන්ගෝලාව සහ කොන්ගෝ රාජධානිය සමඟ කඩින් කඩ වහලුන් වෙළඳාම් කළේය
1525 දී සාඕ ටෝමේ, ස්පාඤ්ඤ ඇමරිකාවට ප්‍රධාන වශයෙන් කැරිබියන් සහ බ්‍රසීලයට වහලුන් ජාවාරම ආරම්භ කළේය
1532 සිට 1536 දක්වා සාඕ ටෝම් විසින් වාර්ෂික සාමාන්‍ය වහලුන් 342ක් ඇන්ටිලස් වෙත යැවීය
1580 ට පෙර, දිවයින බ්‍රසීලයේ ආනයනවලින් සියයට 75 ක්, ප්‍රධාන වශයෙන් වහලුන් විය
වහල් වෙළඳාම 1600 න් පසු සාඕ ටෝමේගේ ආර්ථිකයේ මූලික පදනමක් විය
16 වැනි ශතවර්ෂයේ සාඕ ටෝමේහි බල ගතිකත්වය, නිදහස් මුලටෝ සහ පාලනයේ කළු පුරවැසියන්ගේ සහභාගීත්වය සමඟ පුදුම සහගත ලෙස විවිධ විය
ස්වේච්ඡා යටත් විජිතවාදීන් එහි රෝග සහ ආහාර හිඟය හේතුවෙන් සාඕ ටෝම් වෙතින් වැළකී සිටි අතර, එම නිසා පෘතුගීසි කිරීටය වරදකරුවන් දිවයිනට පිටුවහල් කළ අතර යටත් විජිතය සුරක්ෂිත කිරීම සඳහා අන්තර් වාර්ගික සබඳතා දිරිමත් කළේය
සුදු පදිංචිකරුවන්ගේ අප්‍රිකානු භාර්යාවන් සහ ඔවුන්ගේ මිශ්‍ර-ජාති දරුවන්ගේ 1515 රාජකීය ආඥාව හරහා ප්‍රදර්ශනය වූ පරිදි වහල්භාවය ද ස්ථීර නොවීය
1517 දී, තවත් නියෝගයක් පළමු ජනපදිකයන් සමඟ මුලින් දිවයිනට පැමිණි පිරිමි වහලුන් නිදහස් කළේය
1520 න් පසු, රාජකීය ප්‍රඥප්තියකින් දේපල හිමිකම, විවාහක, නිදහස් මුලාටෝවරුන්ට රජයේ කාර්යාල දැරීමට අවසර දෙන ලදී
මෙයින් පසුව 1546 දී මෙම සුදුසුකම් ලත් මුලටෝවරුන් සහ සුදු පදිංචිකරුවන් අතර සිවිල් සමානාත්මතාවය ස්ථාපිත කරන ලද නියෝගයක්, නිදහස් මුලාටෝ සහ කළු පුරවැසියන්ට ඉහළට සංචලනය වීමට සහ ප්‍රාදේශීය දේශපාලනයේ සහ ව්‍යාපාරවලට සහභාගී වීමට අවස්ථාව ලබා දුන්නේය
සමාජ බෙදීම් නිසා යටත් විජිතයේ නගර සභා තුළ සහ ආණ්ඩුකාරවරයා සහ බිෂොප්වරයා සමඟ නිරන්තර දේශපාලන අස්ථාවරත්වය සමඟ නිතර නිතර ආරවුල් ඇති විය
මුලදී, සාඕ ටෝමේහි වහල්භාවය දැඩි විය
16 වන ශතවර්ෂයේ මැද භාගයේදී, නිර්නාමික පෘතුගීසි ගුවන් නියමුවෙකු සඳහන් කළේ වහලුන් ජෝඩු ලෙස සේවයේ යොදවා ඇති බවත්, ඔවුන්ගේම නවාතැන් ගොඩනඟා ගත් බවත්, සතියකට වරක් ඔවුන්ගේම ආහාර සැපයුම වගා කිරීම සඳහා ස්වාධීනව කටයුතු කළ බවත්ය
කෙසේ වෙතත්, මෙම වඩාත් ලිහිල් වහල් ක්‍රමය වතු වගාව හඳුන්වා දීමෙන් පසුව වැඩි කලක් පැවතුනේ නැත
දිවයිනේ අභ්‍යන්තරයේ පිහිටි ජනාකීර්ණ නොවන කඳුකර වනාන්තරවලට වහලුන් නිතරම පලා ගියහ
1514 සහ 1527 අතර, සාඕ ටෝම් වෙත ආනයනය කරන ලද වහලුන්ගෙන් සියයට පහක් පැන ගිය අතර, බොහෝ විට කුසගින්නෙන් පෙළෙන නමුත්, 1531-1535 වතුකරයේ පවා විශාල ආහාර හිඟයක් දක්නට ලැබුණි
අවසානයේදී, මෙරූන් ජනයා මැකම්බෝස් ලෙස හැඳින්වෙන අභ්යන්තරයේ ජනාවාස වර්ධනය කළහ
වහල් කැරලි 

වහල් කැරැල්ලේ පළමු සලකුණු ආරම්භ වූයේ 1530 ගණන්වලය, මෙරූන් කල්ලි වතු වලට පහර දීමට සංවිධානය වූ විට, සමහර ඒවා අත්හැර දමන ලදී
1531 දී ප්‍රාදේශීය පෘතුගීසි බලධාරීන් විසින් විධිමත් පැමිණිල්ලක් ඉදිරිපත් කරන ලද්දේ ප්‍රහාරවලින් බොහෝ පදිංචිකරුවන් සහ කළු පුරවැසියන් මිය යන බවත්, ගැටලුව නොවිසඳුවහොත් දූපත අහිමි වනු ඇති බවත්ය
1533 'බුෂ් යුද්ධයකදී', 'බුෂ් කපිතාන්' මෙරූන් මර්දනය සඳහා මිලීෂියා ඒකක මෙහෙයවීය
නිදහස සඳහා වූ මෙරූන් සටනේ වැදගත් සිදුවීමක් 1549 දී සිදු විය, නිදහසේ උපන් යැයි කියාගත් මිනිසුන් දෙදෙනෙකු ඇනා ඩි චාවේස් නම් ධනවත් මුලටෝ වැවිලිකරුවෙකු විසින් මැකම්බෝස් වලින් ගෙන යන ලදී
ද චාවේස්ගේ සහාය ඇතිව, මිනිසුන් දෙදෙනා රජුට නිදහස් බව ප්‍රකාශ කරන ලෙස ඉල්ලා සිටි අතර, එම ඉල්ලීම අනුමත කරන ලදී
මෙරූන් වල විශාලතම ජනගහනය 16 වන සියවසේ මැද භාගයේ සීනි උත්පාතය සමඟ සමපාත විය, වතුකරයේ වහලුන් පිරී ගියේය
1587 සහ 1590 අතර, පලා ගිය බොහෝ වහලුන් තවත් බුෂ් යුද්ධයකින් පරාජයට පත් විය
1593 වන විට, ආණ්ඩුකාරවරයා මෙරූන් හමුදාවන් සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ අඩපණ කල බව ප්‍රකාශ කළේය
එසේ වුවද, මෙරූන් ජනගහනය දකුණු හා බටහිර ප්‍රදේශවලින් පදිංචිකරුවන් ඈත් කළේය
බිෂොප්වරයා සහ ආණ්ඩුකාරවරයා අතර ඇති වූ ආරවුල් හේතුවෙන් රජය දුර්වල වූ 1595 ජූලි මාසයේදී විශාලතම වහල් කැරැල්ල ඇති විය
අමදෝර් නම් ස්වදේශික වහලෙක් වැවිලි, සීනි මෝල් සහ පදිංචිකරුවන්ගේ නිවාස වටලා විනාශ කිරීමට වහලුන් 5000ක් බඳවා ගත්තේය
ඇමඩෝර්ගේ කැරැල්ල නගරයට වැටලීම් තුනක් සිදු කර දිවයිනේ සීනි මෝල් 85 න් 60 ක් විනාශ කළ නමුත් සති තුනකට පසු මිලීෂියාව විසින් ඔවුන් පරාජය කරන ලදී
සටනේදී වහලුන් දෙසීයක් මිය ගිය අතර, අමදෝර් සහ අනෙකුත් කැරලි නායකයින් ඝාතනය කරන ලද අතර, සෙසු වහලුන්ට සමාව ලබා දී ඔවුන්ගේ වතුකරයට ආපසු ගියහ
කුඩා වහල් කැරලි 17 වන සහ 18 වන සියවස් වලදී සිදු විය
18, 19 සහ 20 වැනි සියවස්වල සාඕ ටෝමේ සහ ප්‍රින්සිපේ 

අවසානයේදී, බටහිර අර්ධගෝලයේ සීනි නිපදවන ජනපදවල තරඟකාරිත්වය දූපත් වලට හානි කිරීමට පටන් ගත්තේය
පෘතුගාලයට බොහෝ සම්පත් ආයෝජනය කිරීමට නොහැකි වීමත් සමඟ විශාල වහල් ජනගහනය පාලනය කිරීම දුෂ්කර විය
ඊළඟ වසර 100 තුළ සීනි වගාව පහත වැටුණු අතර, 17 වන සියවසේ මැද භාගය වන විට, සාඕ ටෝම්, මහාද්වීපික අප්‍රිකාව සහ ඇමරිකාව අතර වහල් වෙළඳාමේ යෙදෙන නැව් සඳහා මූලික වශයෙන් සංක්‍රමණ ස්ථානයක් බවට පත් විය
19 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේදී කෝපි සහ කොකෝවා යන නව මුදල් බෝග දෙකක් හඳුන්වා දෙන ලදී
පොහොසත් ගිනිකඳු පස නව භෝග සඳහා හොඳින් ගැලපෙන බව ඔප්පු වූ අතර, ඉක්මනින්ම පෘතුගීසි සමාගම් හෝ නොපැමිණෙන ඉඩම් හිමියන්ට අයත් පුළුල් වතු (රෝසාස් ලෙස හැඳින්වේ), හොඳ ගොවිබිම් සියල්ලම පාහේ අත්පත් කර ගන්නා ලදී
1908 වන විට සාඕ ටෝමේ ලොව විශාලතම කොකෝවා නිෂ්පාදකයා බවට පත් වූ අතර එය රටේ වැදගත්ම බෝගය ලෙස පවතී
වතු කළමණාකරුවන්ට ඉහළ අධිකාරියක් ලබා දුන් රොසාස් ක්‍රමය අප්‍රිකානු ගොවිපල සේවකයන්ට එරෙහි අපචාරවලට තුඩු දුන්නේය
1876 දී පෘතුගාලය නිල වශයෙන් වහල්භාවය අහෝසි කළද, බලහත්කාරයෙන් වැටුප් ලබන ශ්‍රමය දිගටම පැවතුනි
Scientific American සගරාව සිය 1897 මාර්තු 13 කලාපයෙහි සාඕ ටෝමේ හි වහලුන් අඛණ්ඩව භාවිතා කිරීම වචනවලින් සහ පින්තූරවලින් ලේඛනගත කළේය
20 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේදී, ඇන්ගෝලියානු කොන්ත්‍රාත් කම්කරුවන් බලහත්කාරයෙන් ශ්‍රමයට සහ අසතුටුදායක සේවා කොන්දේසිවලට යටත් කරන බවට එල්ල වූ චෝදනා සම්බන්ධයෙන් ජාත්‍යන්තරව ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ ආන්දෝලනයක් ඇති විය
වරින් වර කම්කරු නොසන්සුන්තාව සහ අතෘප්තිය 20 වන සියවස දක්වාම අඛණ්ඩව පැවති අතර, 1953 දී ඔවුන්ගේ පෘතුගීසි පාලකයන් සමඟ ඇති වූ ගැටුමකදී අප්‍රිකානු කම්කරුවන් සිය ගණනක් මිය ගිය කෝලාහල පුපුරා යාමෙන් අවසන් විය
මෙම "බටෙපා සංහාරයේ" සංවත්සරය රජය විසින් නිල වශයෙන් නිරීක්ෂණය කරනු ලැබේ
නිදහස (1975) 
1950 ගණන්වල අග භාගය වන විට, අප්‍රිකානු මහාද්වීපය පුරා නැගී එන අනෙකුත් ජාතීන් ඔවුන්ගේ නිදහස ඉල්ලා සිටි විට, සාඕ ටොමියන් කුඩා කණ්ඩායමක් සාඕ ටොමේ සහ ප්‍රින්සිපේ විමුක්තිය සඳහා වූ ව්‍යාපාරය (MLSTP) පිහිටුවා ගත්හ
1960 ගනන්වල වේගවත් වෙමින්, 1974 අප්‍රේල් මාසයේ දී පෘතුගාලයේ සීටානෝ ආඥාදායකත්වය පෙරලා දැමීමෙන් පසු සිදුවීම් වේගයෙන් ඉදිරියට ගියේය
නව පෘතුගීසි පාලන තන්ත්‍රය එහි විදේශීය යටත් විජිත විසුරුවා හැරීමට කැපවී සිටියේය
1974 නොවැම්බරයේදී ඔවුන්ගේ නියෝජිතයින් ඇල්ජියර්ස් හි MLSTP හමුවී ස්වෛරීභාවය පැවරීම සඳහා ගිවිසුමක් සකස් කළහ
සංක්‍රාන්ති ආන්ඩු කාලයකට පසුව, සාඕ ටෝමේ සහ ප්‍රින්සිපේ 1975 ජූලි 12 දින නිදහස ලබා ගත් අතර, MLSTP මහලේකම් මැනුවෙල් පින්ටෝ ඩා කොස්ටාගේ පළමු සභාපති ලෙස තෝරා ගන්නා ලදී
1990 දී, සාඕ ටෝමේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ප්‍රතිසංස්කරණවලට භාජනය වූ පළමු අප්‍රිකානු රටවලින් එකක් බවට පත් වූ අතර, ව්‍යවස්ථාවේ වෙනස්කම් - විරුද්ධ දේශපාලන පක්ෂ නීතිගත කිරීම - 1991 හි මැතිවරණ ප්‍රචණ්ඩත්වයෙන් තොර, නිදහස් හා විනිවිද භාවයකින් යුක්ත විය
1986 සිට පිටුවහල්ව සිටි හිටපු අගමැතිවරයෙකු වූ මිගෙල් ට්‍රොවෝඩා ස්වාධීන අපේක්ෂකයෙකු ලෙස නැවත පැමිණ ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය
1996 දී සාඕ ටෝමේ හි දෙවන බහු පක්ෂ ජනාධිපතිවරණයේදී ට්‍රොවෝඩා නැවත තේරී පත් විය
ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී අභිසාරී පක්ෂය ජාතික සභාවේ බහුතර ආසන සංඛ්‍යාවක් දිනාගත් අතර, MLSTP වැදගත් සහ වාචික සුළුතර පක්ෂයක් බවට පත් විය
1992 අගභාගයේදී මහ නගර සභා මැතිවරණය පැවැත්විණි, එහිදී MLSTP ප්‍රාදේශීය සභා හතෙන් පහක බහුතර ආසන සංඛ්‍යාවක් දිනා ගත්තේය
1994 ඔක්තෝම්බර් මාසයේ මුල් ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරනයේදී, MLSTP සභාව තුල ආසන රාශියක් දිනා ගත්තේය
එය 1998 නොවැම්බර් මැතිවරණයේදී බහුතර ආසන සංඛ්‍යාවක් නැවත ලබා ගත්තේය
ජනාධිපතිවරනය 2001 ජූලි මාසයේදී පැවැත්විණි
ස්වාධීන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ක්‍රියාකාරී පක්ෂය වන ෆ්‍රැඩික් ද මෙනේසස් විසින් සහාය දක්වන අපේක්ෂකයා පළමු වටයෙන් තේරී පත් වූ අතර සැප්තැම්බර් 3 දින ආරම්භ කරන ලදී
පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය පැවැත්වුණේ 2002 මාර්තු මාසයේදීය
ඉදිරි වසර හතර සඳහා කෙටිකාලීන විපක්ෂයේ නායකත්වයෙන් යුත් ආණ්ඩු මාලාවක් පිහිටුවන ලදී
2003 ජූලි මාසයේදී හමුදාව සතියක කාලයක් බලය අල්ලා ගත්තේ දූෂණය ගැන පැමිණිලි කරමින් සහ ඉදිරි තෙල් ආදායම සාධාරණ ලෙස බෙදී නොයන බව පවසමින්ය
ජනාධිපති මෙනේසස් නැවත ධූරයට පත් කරන ලද ගිවිසුමක් යටතේ සාකච්ඡා කරන ලදී
සහජීවන කාලය 2006 මාර්තු මාසයේදී අවසන් වූ අතර, නව රජයක් පිහිටුවීමට ජාතික සභා මැතිවරණයේදී ප්‍රමානවත් ආසන සංඛ්‍යාවක් ජනාධිපති සභාගයක් දිනා ගන්නා ලදී
2006 ජූලි 30 ජනාධිපතිවරණයේදී, ෆ්‍රැඩික් ද මෙනෙසස් දෙවන පස් අවුරුදු ධුර කාලය පහසුවෙන් ජයග්‍රහණය කළේ, තවත් අපේක්ෂකයන් දෙදෙනෙකු වන පැට්‍රිස් ට්‍රොවෝඩා (හිටපු ජනාධිපති මිගෙල් ට්‍රොවෝඩා ගේ පුත්) සහ ස්වාධීන නිලෝ ගුයිමාරේස් පරාජය කරමිනි
1992 න් පසු ප්‍රථම පළාත් පාලන මැතිවරණය 2006 අගෝස්තු 27 දින පැවති අතර එහි ආධිපත්‍යය දරනු ලැබුවේ පාලක සභාගයේ සාමාජිකයින් විසිනි
2009 පෙබරවාරි 12 වන දින, ජනාධිපති ෆ්‍රැඩික් ද මෙනෙසස් බලයෙන් පහ කිරීමට කුමන්ත්‍රණයක් දියත් කරන ලදී
කුමන්ත්‍රණකරුවන් සිරගත කරන ලද නමුත් පසුව ජනාධිපති ද මෙනේසස්ගෙන් සමාව ලැබුණි
එවාරිස්ටෝ කාර්වාලෝ විසින් එවකට ජනාධිපති මැනුවෙල් පින්ටෝ ඩා කොස්තා පරාජය කිරීමෙන් පසු 2016 මැතිවරණයේ සිට සාඕ ටොමේ සහ ප්‍රින්සිපේ හි ජනාධිපතිවරයා විය
ජනාධිපති කාර්වාලෝ ස්වාධීන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ක්‍රියාකාරී පක්ෂයේ (ADI) උප සභාපති ද වේ
පැට්‍රිස් එමරි ට්‍රොවෝඩා 2014 සිට අගමැති වූ අතර ඔහු ස්වාධීන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ක්‍රියාකාරී පක්ෂයේ (ADI) නායකයා වේ
2018 දෙසැම්බරයේදී, සාඕ ටොමේ සහ ප්‍රින්සිප්ගේ විමුක්ති ව්‍යාපාරය - සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය (MLSTP-PSD) හි නායක ජෝර්ජ් බොම් ජීසස් නව අගමැති ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය
2021 සැප්තැම්බරයේදී, මධ්‍ය-දක්ෂිණාංශික විපක්ෂයේ ස්වාධීන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ක්‍රියාකාරී (ADI) අපේක්ෂක කාලෝස් විලා නෝවා ජනාධිපතිවරනය ජයග්‍රහණය කළේය
දේශපාලන බලය අගමැති සතු බැවින් ජනාධිපතිවරයා බොහෝ දුරට චාරිත්‍රානුකූල චරිතයකි
2022 සැප්තැම්බරයේදී, හිටපු අගමැති පැට්‍රිස් ට්‍රොවෝඩාගේ නායකත්වයෙන් යුත් විපක්ෂයේ ස්වාධීන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ක්‍රියාකාරීත්වය (ADI), සාඕ ටෝම් විමුක්තිය සඳහා වූ පාලක ව්‍යාපාරය සහ අගමැති ජෝර්ජ් බොම් ජීසස් ගේ ප්‍රින්සිප්/සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය (MLSTP/PSD) මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළේය
භූගෝලීය තත්වයන් 

සාඕ ටොමේ සහ ප්‍රින්සිපේ නමින් හැඳින්වෙන දූපත් දෙක කැමරූන් රේඛාව දිගේ ගැඹුරු ජලයට යටින් ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් වසර මිලියන 30 කට පෙර ඔලිගොසීන් යුගයේදී ඇතිවන ලදී
වසර මිලියන 3 ක් පැරණි බාසල්ට් සහ ෆොනොලයිට් වල ගිනිකඳු පස යටත් විජිත යුගයේ සිට වැවිලි භෝග සඳහා භාවිතා කර ඇත
ගැබොන්හි වයඹ දිග වෙරළට ඔබ්බෙන් පිළිවෙලින් කිලෝමීටර් 300 සහ 250 (සැතපුම් 190 සහ 160) පමණ දුරින් සමක අත්ලාන්තික් සහ ගිනියා බොක්කෙහි පිහිටා ඇති සාඕ ටොමේ සහ ප්‍රින්සිපේ දූපත් අප්‍රිකාවේ දෙවන කුඩාම රට වේ
දෙකම කැමරූන් ගිනිකඳු කඳු රේඛාවේ කොටසක් වන අතර එයට නිරිත දෙසින් ඇනොබෝන් දූපත්, ඊසාන දෙසින් බයෝකෝ (සමක ගිනියාවේ කොටස් දෙකම) සහ ගිනියා බොක්ක වෙරළ තීරයේ කැමරූන් කන්ද ද ඇතුළත් වේ
සාඕ ටොමේ දිග කිලෝමීටර් 50 (සැතපුම් 30) සහ පළල කිලෝමීටර් 30 (සැතපුම් 20) වන අතර දූපත් දෙකෙන් වඩාත් කඳුකර දූපතයි
එහි කඳු මුදුන් මීටර් 2,024 (අඩි 6,640) - පිකෝ ද සාඕ ටෝමේ
ප්‍රින්සිප් දිග කිලෝමීටර් 30 (සැතපුම් 20) පමණ වන අතර පළල කිලෝමීටර 6 (සැතපුම් 4) කි
එහි කඳු මුදුන් මීටර් 948 (අඩි 3,110) - පිකෝ ද ප්‍රින්සිපේ
සශ්‍රීක වනාන්තර සහ වගාබිම් හරහා කඳුකරයේ පහළට විහිදෙන වේගවත් දිය පහරවල් දූපත් දෙක හරහා මුහුදට ගලා යයි
සමකය පිහිටා ඇත්තේ සාඕ ටෝම් දූපතට දකුණින් වන අතර ඉල්හු දාස් රෝලස් දූපත හරහා ගමන් කරයි
පිකෝ චාඕ ග්‍රෙන්ඩේ (බිග් ඩෝග් පීක්) යනු දකුණු සාඕ ටොමේ හි  07′0″N 634′00″E / 0.11667N 6.56667E හි සන්ධිස්ථානයක් වන ගිනිකඳු  මුදුනකි
එය අවට භූමි ප්‍රදේශයෙන් මීටර් 300 (අඩි 1,000) ට වඩා ඉහළට නැඟී ඇති අතර කඳු මුදුන මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 663 (අඩි 2,175) කි
දේශගුණය 
සාඕ ටොමේ සහ ප්‍රින්සිපේ හි දේශගුණය අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම එහි භූගෝලීය පිහිටීම අනුව සකස් කර ඇති අතර, අඩු සමක පීඩනය, දකුණේ සිට මෝසම් සුළං, උණුසුම් ගිනියා ධාරාව සහ සහන යන සෘතුමය පරිවර්තනයට යටත් වේ
මුහුදු මට්ටමේ දී, දේශගුණය නිවර්තන-උණුසුම් හා තෙතමනය සහිත වන අතර සාමාන්‍ය වාර්ෂික උෂ්ණත්වය 26  C (78.8 F) සහ කුඩා දෛනික විචලනයකි
උෂ්ණත්වය කලාතුරකින් 32 C (89.6 F) ඉක්මවා ඉහළ යයි
අභ්‍යන්තරයේ ඉහළ උන්නතාංශවල සාමාන්‍ය වාර්ෂික උෂ්ණත්වය 20 C (68 F) වන අතර රාත්‍රි සාමාන්‍යයෙන් සිසිල් වේ
වාර්ෂික වර්ෂාපතනය උස්බිම් වළාකුළු වනාන්තරවල මිලිමීටර් 7,000 (අඟල් 275.6) සිට උතුරු පහත් බිම්වල මිලිමීටර් 800 (අඟල් 31.5) දක්වා වෙනස් වේ
වැසි සමය ඔක්තෝබර් සිට මැයි දක්වා වේ
ජෛව විවිධත්වය 

රටේ භූමි ප්‍රදේශය සාඕ ටෝම්, ප්‍රින්සිපේ සහ ඇනොබොන් තෙත් පහත් බිම් වනාන්තර පරිසර කලාපයේ කොටසකි
එහි 2019 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 6.64/10ක් තිබූ අතර එය රටවල් 172 කින් ගෝලීය වශයෙන් 68 වැනි ස්ථානයට පත් විය
සාඕ ටොමේ සහ ප්‍රින්සිපේ හි දේශීය ක්ෂීරපායින් විශාල සංඛ්‍යාවක් නොමැත (සාඕ ටෝම් ෂ්‍රෙව් සහ වවුලන් විශේෂ කිහිපයක් ආවේණික වුවද)
ලොව කුඩාම ඉබිස් (සාඕ ටොමේ ඉබිස්), ලොව විශාලතම හිරු කුරුල්ලා (යෝධ සන්බර්ඩ්), දුර්ලභ සාඕ ටොමේ ෆිස්කල් සහ බෙගෝනියාවේ යෝධ විශේෂ කිහිපයක් ඇතුළුව, දූපත් ආවේණික පක්ෂීන් සහ ශාක විශාල සංඛ්‍යාවක නිවහන වේ
සාඕ ටොමේ සහ ප්‍රින්සිපේ  යනු උකුස්සන්, බිල් කැස්බෑවන් (Eretmochelys imbricata) ඇතුළුව වැදගත් සමුද්‍ර කැස්බෑ-කැදලි අඩවියකි
දේශපාලනය 
ජනරජයේ ජනාධිපතිවරයා සෘජු සර්වජන ඡන්ද බලය සහ රහස් ඡන්දයකින් වසර පහක ධුර කාලයක් සඳහා තේරී පත් වන අතර, තේරී පත්වීම සඳහා සම්පූර්ණ බහුතරයක් ලබා ගත යුතුය
ජනාධිපතිවරයාට අඛණ්ඩව වාර දෙකක් දක්වා රැඳී සිටිය හැකිය
අග්‍රාමාත්‍යවරයා ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරනු ලබන අතර, කැබිනට් මණ්ඩලයේ සාමාජිකයින් 14 දෙනා තෝරාගනු ලබන්නේ අග්‍රාමාත්‍යවරයා විසිනි
ජාතික සභාව, රාජ්‍යයේ උත්තරීතර සහ ඉහළම ව්‍යවස්ථාදායක ආයතනය, සාමාජිකයින් 55 දෙනෙකුගෙන් සමන්විත වන අතර, ඔවුන් සිව් අවුරුදු ධුර කාලයක් සඳහා තේරී පත් වන අතර අර්ධ වාර්ෂිකව රැස්වේ
යුක්තිය පසිඳලීම ඉහළම මට්ටමින් සිදු කරනු ලබන්නේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය මගිනි
පවතින ව්‍යවස්ථාව අනුව අධිකරණය ස්වාධීනයි
දේශපාලන සංස්කෘතිය 
සාඕ ටොමේ සහ ප්‍රින්සිපේ 1990 සිට බහු පක්ෂ පද්ධතියක් යටතේ ක්‍රියා කර ඇත