Gereklilik_kipi

Örnekler dinleyin (emir) okumalıyız (gereklilik) yazayım (istek) düşünsen (dilek-şart) Dilek kipleri veya tasarlama kipleri ; [ 1 ] Türkçede fiillerin gereklilik, istek, dilek, şart veya emir bildiren hallerinden her biri. Optatif olarak da bilinir. Bu kiplerde "zaman" ifadesi yoktur. [ 1 ] Türkçede dört dilek kipi vardır: Dilek-şart kipi Emir kipi Gereklilik kipi İstek kipi Fiil çekiminde, dilek kip eklerinden sonra varsa şahıs ekleri gelir.

Dilek-şart kipi Dilek-şart kipi -se eki ile oluşturulur. Ayrıca Dilek-koşul kipi , şart kipi veya koşul kipi olarak da bilinir. Dilek-şart kipinin başlıca iki çeşit kullanımı vardır. İlk kullanımda eylemin gerçekleşmesinin bir koşula bağlı olduğunu belirtir. Bu tür kullanımda ek, genellikle yan cümleciğin yükleminde bulunur. Biraz daha çalış sa n çok başarılı olacaksın. Birine sor sa k adresi daha kolay bulabiliriz. Dilek-şart kipi aynı zamanda dilek veya rica belirtmek için kullanılır: Yarın sen de bizimle gel se n. Keşke bu akşam sinemaya git se k. Aşağıdaki şiirin tüm mısraları dilek belirtir: Bütün dünya buna inan sa Bir inan sa Hayat bayram ol sa İnsanlar el ele tutuş sa Birlik ol sa Uzan sa k sonsuza - Şenay Dilek-şart eki almış fiil arka arkaya iki kez kullanılırsa "büyük ihtimâlle" veya "sadece" anlamı verir: Bu soruyu ol sa ol sa Mustafa çözer. Ek-fiilin şartı Sadece fiillerin dilek-şart kipi vardır. İsim soylu sözcüklerden yüklem yapmak ve onlara şart anlamı katmak için ise "-se" ek-fiili (şart eki) kullanılır: Hava soğuk sa dışarı çıkmayalım. (ek-fiil. Soğuk sözcüğü isim soyludur.) Çok pahalıy sa almayalım. (ek-fiil. Pahalı sözcüğü isim soyludur.) Havalar ısın sa da pikniğe gidebilsek. (dilek-şart kipi. "Isınmak" fiili ile oluşturulmuştur.) Bileşik zamanlar Dilek-şart kipi bileşik zamanlı fiil yapmakta da kullanılır: Gel se y di ( dilek-şart kipinin hikâyesi ) Gel se y miş ( dilek-şart kipinin rivâyeti ) Dilek-şart kipinin şartı (fiil+se+se) yoktur. [ 2 ] Ek-fiilin şartı da bileşik zamanlı fiil yapmakta kullanılır: Geç yat arsa k uykumuzu alamayız. ( geniş zamanın şartı ) Kırmızı ışıkta geçe rse n kazaya neden olabilirsin. (geniş zamanın şartı) Ağabeyin uyan dı y sa çöpü dışarıya çıkarsın. (bilinen geçmiş zamanın şartı) Üzümler olgunlaş mışsa toplayalım. (öğrenilen geçmiş zamanın şartı) Burak da gel ecekse biraz daha bekleyebiliriz. (gelecek zamanın şartı) Bu kadar çabuk yorul uyorsa n bir doktora görünmelisin. (şimdiki zamanın şartı) Genellikle hitaplarda kullanılan "gel+se+n+e", "bak+sa+nız+a" gibi kelimelerde emir ve istek arası bir ifade bulunur. [ 3 ] "İse" bağlacı Dilek-şart kipi, "ise" bağlacı ile karıştırılmamalıdır. Dilek-şart kipi fiillerden sonra gelir. İse bağlacıysa isim soylu sözcüklerden sonra gelir ve "de" bağlacına benzer şekilde ve genellikle "diğerlerinden farklı olarak" anlamında kullanılır: Çalışkan arkadaşlarımızın kimi öğretmen, kimi doktor, kimi ise mühendis ol ­ du. (bağlaç) Babam ela, annem se mavi gözlü. (bağlaç) Pencereyi açık unutma sa m içeriye yağmur girmezdi. (dilek-şart kipi) Aç sa m rüzgara yelkenimi / Dolaş sa m ben de deniz deniz - Orhan Veli (dilek-şart kipi) Yukarıdaki örneklerde görüleceği üzere dilek-şart kipi eki olan -se fiilden ayrı yazılamaz ; ise bağlacını ise ayrı bir kelime halinde yazmak mümkündür. "İse" bağlacı, ek-fiilin şartı ile karıştırılmamalıdır: Pencere açık sa , içeri yağmur girebilir. (ek-fiilin şartı) Kapıyı çalan annem se , bana haber ver. (ek-fiilin şartı) Ek-fiilin şartı, "ise" bağlacı gibi ayrı yazılabilir : [ 4 ] Hava yağmurlu ise dışarı çıkmayalım. (ek-fiilin şartı) Yok eğer söyleşecek bir sözümüz yok da bana bir suikast için geldiniz ise , ölüme bir dakika evvel hazır olmaktan başka yapacak bir şeyim yoktur. - Ahmet Mithat (ek fiilin şartı [ görülen geçmiş zamanın şartı ] ) Mesnevî yer yer uzar olmuş ise / Boş değil, hay huy değil, artmış ise . - Mevlânâ

Emir kipi Fiilin yapılmasını emretmek amacıyla kullanılır. Kip eki yoktur. Birinci şahıslar (ben ve biz) için çekimi yoktur. [ 5 ] İkinci tekil şahıs (sen) için eksiz şekilde (fiil kökü veya gövdesi halinde) kullanılır: [ 5 ] (Sen) git. Diğer şahıslar için (siz, o, onlar) çekimli olarak kullanılır: [ 5 ] (Siz) oku yun . (O) yaz sın . (Onlar) koş sun (veya koş sunlar ). Emir kipinde fiil sonuna şu ekler getirilir: 1. tekil (ben) 2. tekil (sen) 3. tekil (o) 1. çoğul (biz) 2. çoğul (siz) 3. çoğul (onlar) çekimi yok eksiz -sin çekimi yok -in -sin(ler) - gel gelsin - gelin gelsin(ler)

Gereklilik kipi Gereklilik, tavsiye ve bazen de zorunluluk bildirir. -meli eki ile oluşturulur: Hafta sonuna kadar bu kitabı oku malı yım. 1. tekil (ben) 2. tekil (sen) 3. tekil (o) 1. çoğul (biz) 2. çoğul (siz) 3. çoğul (onlar) Kip ve şahıs ekleri -meli+(y)+im -meli+(s)+in -meli -meli+(y)+iz -meli+siniz -meli+(ler) Örnekler yazmalıyım yazmalısın yazmalı yazmalıyız yazmalısınız yazmalı(lar)

İstek kipi -e ve -a eki ile oluşturulur. Konuşmacı/yazar tarafından kipin kullanıldığı eylemin gerçekleşmesinin arzulandığını belirtir. Şoför bey, müsait bir yerde in e yim. Sen başarılı ol a sın diye didiniyorum. Biz de sizinle gel e lim. Bazen istekten ziyade niyet veya plan bildirir: Şu vazoyu masanın üzerine koy a yım. İstek kipinde fiile - şahıs ekiyle birlikte- şu ekler eklenir: 1. tekil (ben) 2. tekil (sen) 3. tekil (o) 1. çoğul (biz) 2. çoğul (siz) 3. çoğul (onlar) -e+(y)+im -e+(s)+in -e -e+lim -e+(s)+in+iz -e veya -e+ler geleyim gelesin gele gelelim gelesiniz geleler Türkçenin eski devirlerinde ve modern Türkçede halk ağzında 1. tekil şahsın -e+m, 2. tekil şahsın -e+n ve 1. çoğul şahsın -e+k eki aldığı da görülür. Var am ol dosta kul ol am hem açıluban gül ol am - Yunus Emre