Apache

| Bilgi | Detay |
| --- | --- |
| Dosya:Apache portraits.jpg Apaçiler | |
|  | |
|  | |
| **Önemli nüfusa sahip bölgeler** | |
| ABD ( Arizona , New Mexico , Oklahoma ) | |
| **Diller** | |
| Atabask dilleri | |
| **Din** | |
| Hristiyanlık , Animizm | |

Başlığın diğer anlamları için Apaçi (altkültür) sayfasına bakınız. "Apache" buraya yönlendirilmektedir. Diğer kullanımlar için Apache (anlam ayrımı) sayfasına bakınız. 18. yy Güney Atabaskları coğrafyası: Pl - Ova Apaçileri (Kiyova Apaçileri) L - Lipanlar M - Meskalerolar J - Hikarilalar Ch - Çirikavalar WA - Batı Apaçileri N - Navaholar Geronimo (Çirikava Apaçilerinden) Essa-queta (Ova Apaçilerinden) Apaçi kemanı çalan bir Çirikava Apaçisi 1886'da A. Frank Randall tarafından çekilmiş bir fotoğraf. Apaçiler ( İngilizce Apache İngilizce telaffuz: [əˈpætʃiː] ) ya da Apaşlar ( Fransızca Apache Fransızca telaffuz: [a.paʃ] ), Amerika Birleşik Devletleri 'nin Arizona , New Mexico ve Oklahoma eyaletlerinde yaşayan, Güneybatı Kızılderilileri kültür grubundan, Atabaskların Güney Atabaskları bölümünden ve Güney Atabask dillerine ( Apaçi dilleri ) giren Ova Apaçicesi , Hikarilaca , Lipanca , Meskalero-Çirikavaca ile Batı Apaçicesi adlı dilleri konuşan Kızılderilileri topluca niteleyen ortak addır. Kendilerini Apaçi olarak nitelendiren kişi sayısı 2000 yılı rakamlarına göre 56.060 [ 1 ] olup en yakın akrabaları Navaholardır .

Adlandırma Apaçi ( Apache ) kelimesinin ilk kez Juan de Onate tarafından 9 Eylül 1598 tarihinde San Juan Pueblo'da kullanıldığı düşünülse de, bu tarihten önce basılan pek çok antropoloji kaynakçasında bu isme rastlanmaktadır. [ 2 ] Kelimenin kökeni hakkında çeşitli hipotezler olsa da en yaygın ve kabul edileni, Zuni dilinde ʔaapaču ya da Yavapai dilinde ʔawáača kelimelerinden geldiği yolundadır. [ 3 ] Günümüzde Apaçi halkları arasında yalnızca Hikarilalar Apaçi ( Abáachi ) adını İngilizceden alıp kullanırlar. Türkiye 'de Kızılderili denince akla ilk gelen kabile Apaçilerdir. [ 4 ] Bir başka deyişle, Türkiye'de Kızılderili imajı Apaçilerle ifade edilir. [ 5 ] Bunda, Türkiye'de bir dönem en popüler çizgi romanlarından olan Teksas ve Tommiks gibi çizgi romanların yaygınlığı etkendir. [ 6 ] Apaçi kelimesi Türkçede Apaş [ 7 ] olarak da geçer. Apaş kelimesi sözlüklerde mecazen  "hayta, külhanbeyi, efe" [ 8 ] anlamında da kullanılır. Bu mecazi kullanımı Türkçeye Fransızcadan geçmiştir. Bunda, Apaçilerin, özellikle de Çirikava Apaçilerinin yağmacı olmalarının etkisi vardır.

Günümüz Apaçi grupları Günümüzde ABD tarafından federal olarak tanınan Apaçi grupları şöyledir: Apache Tribe of Oklahoma [ 9 ] Fort McDowell Yavapai Nation , Arizona [ 10 ] Fort Sill Apache Tribe of Oklahoma [ 9 ] Jicarilla Apache Nation , New Mexico [ 11 ] Mescalero Apache Tribe of the Mescalero Reservation , New Mexico [ 11 ] San Carlos Apache Tribe of the San Carlos Reservation , Arizona [ 10 ] Tonto Apache Tribe of Arizona [ 10 ] White Mountain Apache Tribe of the Fort Apache Reservation , Arizona [ 10 ] Yavapai-Apache Nation of the Camp Verde Indian Reservation , Arizona [ 10 ]

Direniş Yüzyıllar boyunca güneydeki İspanyol kökenli Meksikalılarla savaşmışlar, bu savaşlar sırasında da iyice sert, acımasız ve vahşi tabiatlı bir karakter geliştirmişlerdi. Meksikalılar Apaçileri gördükleri yerde sorgusuz sualsiz öldürüyor, çocuklarını kaçırıp köle olarak kullanıyordu. Buna karşılık da Apaçiler sık sık Meksika 'ya yağma baskınları düzenliyordu. Bu karşılıklı güç dengesi kuzeyden Avrupalıların yaklaşması ile değişmeye başladı. 1860 yılından itibaren Siular , Cheyenneler , Comancheler ve Kiowalar gibi büyük Kızılderili ulusları beyazlarla savaşarak topraklarını kaybetmeye başladı. Beyazlar Apaçileri bütün Kızılderililer arasında en vahşi ve en tehlikeli ulus olarak görüyordu. 1876'da Amerika Ordusu Çirikavaları bir Kızılderili kampına taşımayı denedi. Fakat Gerenimo Meksika'ya kaçtı. Beyazlar tarafından korku saçan bir Apaçi olarak tanıtıldı. Yaptığı şeyler abartılı bir biçimde yansıtıldı. Askerler onu yakalayabilmek için çok büyük mücadeleler verdiler. Mücadelenin son 5 ayında 5000 asker ve 500 keşifci izlerini takip ederek Gerenimo'ya ve kampına ulaştı. O ve adamları teslim olmaya zorlandılar ve sonunda yakalandı. Arizona 'ya geri gitmeyi umdu ama Gerenimo ve adamları Florida St. Augustine 'ye nakledildi. Nakledildikleri yerde çoğu sıtma ve tüberkülozdan öldü. Gerenimo büyük bir aşkla sevdiği topraklarını bir daha göremedi. Arizona'da yıllar sonra federal hükûmetin hapsettiği kampta bir mahkûm olarak öldü.

Dil Ana madde: Apaçi dilleri Diğer Amerika Kızılderililerinden oldukça farklı olan Na-Dene dilleri ailesinden dilleri konuşan Kızılderililer , Sibirya kökenlidir. En büyük grubunu oluşturan Atabask dilleri , coğrafi konumları baz alınarak Kuzey Atabask dilleri ( Alaska ve Kanada ), Pasifik Atabask dilleri ( ABD 'nin kuzey Pasifik kıyıları) ve Güney Atabask dilleri ( ABD 'nin orta güneyi ve Meksika sınırı) biçiminde üç alt grupta toplanırlar. Güney Atabask dilleri alt grubuna, Navaholar dışındakilerin hepsi Apaçi olduğundan Apaçi dilleri adı da verilmektedir. Ova Apaçi dilleri [İngilizce Plains Apachean ] Ova Apaçicesi [kendilerince Náʼįįsha ; İngilizce Plains Apache, Kiowa Apache, Oklahoma Apache ]. Konuşanı bir iki kişi olup Oklahoma'da Na-Dene olmayan Kiowalar arasında yaşarlar. Navaho-Apaçi dilleri [İngilizce Navajo-Apache, Southwestern Apachean ] Doğu Apaçi dilleri [İngilizce Eastern Apachean ] Hikarilaca [kendilerince Abáachi mizaa ; İngilizce Jicarilla, Jicarilla Apache ]. New Mexico'nun kuzeyi ile Kolorado'nun güneyinde konuşulur. Llanero Hoyero Lipanca [İngilizce Lipan, Lipan Apache ]. New Mexico'nun doğusu ile Teksas'ın batısında konuşulur. Batı Apaçi dilleri [İngilizce Western Apachean ] Meskalero-Çirikavaca [İngilizce Mescalero-Chiricahua ] Çirikavaca [İngilizce Chiricahua, Chiricahua Apache ]. Arizona'nın güneyi ile New Mexico'nun güneybatısında konuşulur. Ünlü Apaçi kahramanı Geronimo 'nun anadilidir. Chiricahua Mimbreño Mogollon Meskaleroca [İngilizce Mescalero, Mescalero Apache ]. New Mexico'nun orta bölgelerinde konuşulur. Batı Apaçicesi [kendilerince Ndee biyatiʼ / Nnee biyatiʼ ; İngilizce Western Apache, Coyotero ]. Arizona'nın orta bölgelerinde konuşulur. Günümüzde Apaçi adı daha çok bu dili konuşanlar için kullanılmaktadır. Cibecue Kuzey Tontocası [İngilizce Northern Tonto ] Güney Tontocası [İngilizce Southern Tonto ] San Carlos Tsézhiné (Arivaipa ) Pinal Apache Peaks San Carlos proper White Mountain Navahoca [kendilerince Diné bizaad ; İngilizce Navajo, Navaho ]. Arizona, New Mexico, Utah ve Kolorado eyaletlerinde konuşulur. Konuşanı en kalabalık Na-Dene dilidir.