Arapça_dilbilgisi

Kur'an külliyatından Arap gramerinin şema hâlinde görsel tasviri Arapça dilbilgisi ( Arapça : عُلُوم اللغَة العَرَبِيَّة , ‎ Ulûm'ü-lügâtü'l-'Arabiyye ) Arap dilinin yapısını inceler. Arapça bir Sami dili olmakla birlikte diğer Sami dillerin dilbilgisi kurallarıyla benzerlik göstermektedir. Bu makale hem Edebi Arapçayı (yani Klasik Arapça ve Modern Standart Arapça gibi hemen hemen benzer dil bilgisini paylaşan türleri) hem de konuşulan Arapçanın türlerini incelemektedir. Bu iki türün dil bilgisi benzer ayrıntılar gösterir. Bu yüzden bu makalede sırasıyla önce Klasik Arapçanın kuralları daha sonra da bölgesel lehçelerde bu kuralların nasıl değişiklik gösterdiği anlatılmaktadır. (Her lehçe değişik farklılıklar göstermektedir). Klasik/standart Arapçayla lehçelerin arasındaki en büyük farklar: lehçelerde, klasik/standart Arapçanın cümlede sözcüklerin işlevlerini (yani cümle içinde bir sözcüğün nesne, özne ya da yüklem olup olmadığını) morfolojik işaretlemelerle göstermemesi, sözdizimde meydana gelen değişiklikler, fiil kiplerindeki farklılıklar; ikil sayıların kullanımının kısıtlanması ve (çoğu lehçe için geçerli olan) dişil çoğulların kullanılmamasıdır. Pek çok lehçede, özellikle Mağrip Arapçasında standart Arapçadan farklı ünlülerin kullanıldığı ve alışılmadık ünsüz kümelerinin olduğu gözlemlenir. Diğer lehçelerden farklı olarak, Mağrip Arapçasında birinci tekil şahıs n- (ن) ön eki alır.

Tarihi Arap dilinin dil bilgisini inceleyen en eski alimin kim olduğu bazı kaynaklarda harekelerin de mucidi olan Abu el-Esved el-Du'ali iken, [ 1 ] diğer kaynaklarda Ibn Ebi İshaq olarak geçmektedir (Ölüm mîladi 735/6). [ 2 ] Daha sonra İslamiyetin de yükselişiyle birlikte Basra ve Küfe okulları 8. yüzyılın sonlarında Arapça dil bilgisini incelemeye devam etmişlerdir. [ 3 ] [ 4 ] Ebû Amr ibn el-Âla, [ 5 ] tarafından kurulmasıyla anılan Basra okulunun iki temsilcisi alanlarında önemli buluşlar ortaya koymuşlardır: El-Halil ibn Ahmed el-Farahidi ilk Arapça sözlüğü ve ilk Arapça vezin kitabını yazmış olup, öğrencisi Sibavayh ise ilk Arapça dilbilgisi teorileri üzerine kitap yazan kimse olmuştur. Kufa okulunda, El-Ru'asi [ en ] , yazıtlarının kaybolduğu farz edilse de [ 6 ] [ 7 ] okulun kurucusu olarak kabul edilir. Okulun gelişimi daha sonra başka yazarlar tarafından sağlanmıştır. el-Farahidi ve Sibavayh [ en ] 'ın emekleri Basra'ya analitik bir dil bilgisi okulu olarak tanınması açısından çokça itibar katarken, Küfen okulunun ise Arap şiiri [ en ] nin ve Arap kültürü [ en ] nün koruyucusu olarak anılmasını sağlamıştır. [ 2 ] İlk başta okullar sırf görüşlerinde değil amaçlarında da anlaşmazlığa düşmüşlerdir. Küfe okulu şiirde ve Kur'an tefsirinde ve ayrıca İslam hukuku ve Arap şeceresinde uzmanlık gösterirken, Basra okulu formal dil bilgisiyle ilgilenmiştir. [ 8 ]

Alt dallar Klasik Arapçacılar dil bilgisini beş dala ayırır: el-luga Arapça : اَللُّغَة (dil/lügat) sözcük bilgisini inceler. et-taṣrîf Arapça : اَلتَّصْرِيف ( morfoloji ) sözcüklere anlam veren en küçük birimi bulup inceler. en-naḥiv Arapça : اَلنَّحْو ( sözdizim ) sözcüklerin cümle içerisindeki sırasını inceler. el-iştiqaq Arapça : اَلاشْتِقَاق ( kökenbilim ) sözcüklerin nereden geldiğini, türediğini inceler. el-belaga Arapça : اَلْبَلَاغَة ( retorik ) dilde tarz, kalite, anlaşılabilirliği inceler. Arapça dil bilgisinde uzman olan Said Muhammed Bedevi, Arapça dil bilgisini, kişinin okuryazarlık düzeyine ve kullandığı dilin Klasik Arapçaya yakınlığına göre beş bölüme ayırmıştır. Said Bedevi'nin bu sınıflandırması en formal dilden en informal dile göre sırasıyla: Okumamışların Arapçası ( Arapça : عَامِّيَّة اَلْأُمِّيِّين ), Yarı-okuryazar Arapça ( Arapça : عَامِّيَّة اَلْمُتَنَوِّرِين ), Okumuşların Arapçası ( Arapça : عَامِّيَّة اَلْمُثَقَّفِين ), Modern Standart Arapça ( Arapça : فُصْحَى اَلْعَصْر ) ve Klasik Arapça ( Arapça : فُصْحَى اَلتُّرَاث ). [ 9 ]

Ses bilgisi Klasik Arapçada Arap alfabesini oluşturan yarı ünlüler de dahil olmak üzere 28 ünsüz ses birim mevcuttur. Arapçada üçü uzun üçü kısa altı sesli harf vardır. Bu ünlüler bulundukları ortama göre değişkenlik gösterebilirler. Mesela <كل> sözcüğünün telaffuzu /kæl/ iken <قل> sözcüğününki /qal/ şeklindedir. Kısa ünlüler normalde yazılı dilde gösterilmese de gerektiğinde harekelerle belirtilebilirler. Her lehçenin vurgu sistemi farklıdır. Klasik Arapçada vurgu kabaca sondan üçüncü hecededir, eğer hece açıksa sözcüğün sondan önceki hecesinde olabilir. [ 10 ]

İsimler ve sıfatlar Klasik Arapçada ve aynı şekilde Modern Standart Arapçada da isimlerin ve sıfatların cümledeki işlevlerine, belirtili veya belirtisiz olmalarına, cinsiyetlerine ve sayılarına göre değişen halleri vardır. Lehçelerde bunlar daha basitleşmiş haldedir. Yeni isim ve sıfat türetmek için pek çok yapım eki mevcuttur ve sıfatlardan yeni zarflar türetilebilir.

Zamirler Şahıs zamirleri Arapçada 12 kişi zamiri vardır. İkince ve üçüncü şahısların tekil ve çoğul hallerinde eril ve dişil haller mevcuttur. İkil zamirlerin cinsiyetleri olamadığı gibi birinci tekil halleri de yoktur. Zamirler geleneksel olarak üçüncü şahıslardan birinciye doğrudur. Tekil zamirler Türkçe zamir Arapça zamir Dişil hali Ben أَنَا‎ (ene) Sen أَنْتَ‎ (ente) أَنْتِ‎ ' (enti)' O هُوَ‎ ' (huve)' هِيَ‎ ' (hiye)' Çoğul zamirler Türkçe zamir Arapça zamir Dişil hali İkil hali Biz نَحْنُ‎ ' (naḥnu)' Siz أَنْتُمْ‎ ' (entum)' أَنْتُنَّ‎ ' (entunne)' أَنْتُمَا‎ ' (entumā)' Onlar هُمْ‎ ' (hum)' هُنَّ‎ ' (hunne)' هُمَا‎ ' (humā)' Informal Arapçada ikinci ve üçüncü çoğul zamirlerin dişi hali ve ikil zamirler nadiren kullanılsa da, bunlar muhafazakâr lehçelerde gözlemlenebilir. Birleşik Zamirler Arapçada birleşik zamirler (diğer adıyla muttasıl zamirler <اَلضَّمَائِر الْمُتَّصِلَة>) pek çok sözcük türünün sonuna eklenebilirler ve çeşitli anlamları vardır: Birleşik zamirler

(الضمائر المتصلة) Kişi zamiri Muttasıl (birleşik) hali أنا ني / ي نحن نا َانت َك انتِ كِ انتما كما انتم كم انتنن كنَّ هو هُ هي ها هما هما هم هم هنَّ هنَّ ِل edatına eklenirlerse "benim, senin, onun" anlamı katarlar. Örnek: لي = benim, لك = senin, له = onun Fiillere eklenirlerse fiilden etkileneni belirtirler. Yani nesne zamiri işlevindedirler. Örnek: أُحِبّك = Seni seviyorum. Fiile eklenen birleşik zamir yönelme durumu da belirtebilir. Yani "bana, sana, ona" anlamı katar. Örnek: أعطني = Bana ver. أَنَّ (enne) لٰكِنَّ (lakin) gibi bağlaçlara eklenip (Mesela: لِأَنَّه, لٰكِنَّي) "çünkü ben..." "ama ben..." anlamı katabilirler. Örnek: لأنني كنت مريضا = Çünkü ben hastaydım. Eğer -ي eki ünlü ses ile biten bir sözcüğe eklenirse -ن kaynaştırma ünsüzünü alır. Örnek: رَأَيْتَنِي = Beni gördün. Edatlı Zamirler Edatlı zamirler "edat + birleşik zamir" şeklindedir. Ancak bazı düzensiz edatlı zamirler de vardır: Anlamı Bağımsız şekli Benimle Seninle (eril tekil) Onunla "için, -a", dolaylı nesne Arapça : لِـ li- Arapça : لِي liy Arapça : لَكَ leke Arapça : لَهُ lehu "içinde", "ile", "vasıtasıyla" Arapça : بِـ bi- Arapça : بِي biy Arapça : بِكَ bike Arapça : بِهِ bihi "içinde" Arapça : فِي fiy Arapça : فِيَّ fîye Arapça : فِيكَ fiyke Arapça : فِيهِ fîhi "-a" Arapça : إِلَى ilâ Arapça : إِلَيَّ ileyye Arapça : إِلَيْكَ ileyke Arapça : إِلَيْهِ ileyhi "üzerine" Arapça : عَلَى 'âla Arapça : عَلَيَّ 'aleyye Arapça : عَلَيْكَ 'aleyke Arapça : عَلَيْهِ 'aleyhi "ile" Arapça : مَعَ ma‘a Arapça : مَعِي ma'iy Arapça : مَعَكَ me'ake Arapça : مَعَهُ me'ahu "-den" Arapça : مِنْ min Arapça : مِنِّي minniy Arapça : مِنْكَ minke Arapça : مِنْهُ minhu "üzerine" "hakkında" Arapça : عَنْ ‘an Arapça : عَنِّي 'anniy Arapça : عَنْكَ 'anke Arapça : عَنْهُ ‘anhu İşaret Zamirleri Arapçada işaret zamirleri ( Arapça : أَسْمَاء اَلْإِشَارَة asmā’ al-ishārah ) "Bu, bunlar" Cinsiyet Tekil İkil Çoğul Eril yalın Arapça : هذا haẓa Arapça : هٰذَانِ haẓani Arapça : هٰؤُلَاءِ ha'ula'i nesne/iyelik Arapça : هٰذَيْنِ haẓeyni Dişil yalık Arapça : هٰذِهِ haẓihi Arapça : هٰاتَانِ hatani nesne/iyelik Arapça : هٰاتَيْنِ hateyni "Şu, şunlar" Cinsiyet Tekil İkil Çoğul Eril yalın Arapça : ذَانِكَ ẓalike, ẓake Arapça : ذَانِكَ ẓanike Arapça : أُولٰئِكَ ula'ike iyelik Arapça : ذَيْنِكَ ẓaynike Dişil yalın Arapça : تِلْكَ tilke Arapça : تَانِكَ tanike iyelik Arapça : تَيْنِكَ teynike İkil haller yalnızca formal Arapçada kullanılır. Bazı işaret zamirleri ( hāzā, hāzihi, hāzāni, hāzeyni, hā’ulā’i, zālike ve ulā’ike ) elif ( Arapça : ا ) olmasa da uzun /a/ ile telaffuz edilir. Kuran Arapçasında "sahibi" anlamına gelen farklı zamirler de vardır: "Sahibi" Cinsiyet Tekil İkil Çoğul Eril Yalın hali Arapça : ذَوَا Arapça : ذَوَا Arapça : ذَوُو، أُولُو Nesne hali Arapça : ذَا Arapça : ذَوَيْ Arapça : ذَوِي، أُولِي Tamlama Arapça : ذِي Dişil Yalın hali Arapça : ذَاتُ Arapça : ذَوَاتَا Arapça : ذَوَاتُ، أُولَاتُ Nesne hali Arapça : ذَاتَ Arapça : ذَوَاتَيْ Arapça : ذَوَاتِ، أُولَاتِ iyelik Arapça : ذَاتِ هذا aslında -ه 'bu' ön ekinden ve ذا zamirinin birleşmesiyle türemiştir. Yine aynı şekilde, ذالك sözcüğü ذا ve لِ ön eki ile -ك ekinin bir birleşimidir. Ayrıca اَلَّذِي ilgi zamirinin kökeni ذي zamiridir. Bu kombinasyonlar Kuran Arapçasında tam oturmamışken ذاك, ذالكم gibi kombinasyonların kullanıldığı görülmektedir. Bu sözcük ayrıca İbranicede זה ‎ " ze" ve dişil זאת ‎ ( zot) , çoğul אלה ‎ ( eleh) olarak da görülür. İlgi zamirleri Arapça 8 adet ilgi zamiri olup bunlar öznenin cinsiyeti ve sayısı ile uyumlu olmalıdırlar: İlgi zamirleri Cinsiyet Tekil İkil Çoğul Eril yalın hali Arapça : اَلَّذِي elleẕī Arapça : اَللَّذَانِ elleẕāni Arapça : اَلَّذِينَ elleẕīn(e) nesne veya iyelik hali Arapça : اَللَّذَيْنِ elleẕeyni Dişil yalın hali Arapça : اَلَّتِي elletī Arapça : اَللَّتَانِ elletāni Arapça : اَللَّاتِي ellātī nesne veya iyelik hali Arapça : اَللَّتَيْنِ elleteyni Arapçada ilgi zamiriyle cümle kurulurken ilgi zamirinden sonra gelen cümlecikteki nesne, uygun bir zamirle tekrar belirtilmelidir: Arapça : اَلَّرَجُلُ ٱلَّذِي تَكَلَّمْتُ مَعَهُ er-racul(u) (e)lleẕī tekellemtu ma‘a-hu , yani " onunla konuştuğum adam". İlgi zamirinin etkilediği cümlecik belirtisiz ise ilgi zamiri kullanılmasa da olur: Arapça : رَجُلٌ تَكَلَّمْتُ مَعَهُ racul(un) tekellemtü ma‘a-h(u) Lehçelerde Lehçelerde, üstte bahsedilen sistemin ikil hallerinin olamaması ve dişil çoğul hallerini kaybetmeleri dışında bir fark yoktur.

Fiiller Arapça vezinler Arapçada filler ( Arapça : فعل fi‘l ), diğer Semitik dillerdeki gibi 3 veya 4 ünsüzden oluşan köklere sahiptirler ve bu kökler aynı zamanda fiilin ilettiği anlamın en yalın haldir, mesela: k-t-b 'yazdı', q-r-’ 'okudu', ’-k-l 'yedi'. Bu ünsüzlerin arasındaki ünlülerde yapılan değişiklikler veya sözcüğe eklenen ön ve son ekler, sözcüğün işlevlerini (edilgenlik, emir, dilek belirtme gibi işlevlerini) ve anlamını değiştirir. Arapçada "olmak" fiili veya -dir, -idi gibi ek fiiller yoktur. "Onun evi var" demek için Arapça : عنده بيت ( ʿindehü bayt ) - yani: "Onda ev (vardır)" denebilir.

Edatlar Yaygın kullanılan edatlar Arapça Yaklaşık Türkçe manası Gerçek edatlar -ب vasıtası ile -ت sadece تٱللهِ ( tallahi ) derken kullanılır -لَ kesinlikle (fiillerden önce de kullanılabilir) -لِ için, -e ait -ك gibi -ف ve sonra إلى -e حتّى -e kadar على üzerin(d)e عن hakkında, -in yerine في -de, içinde مِن -den مُنذُ -den beri مذ -den beri Yarı-edatlar أمام önünde َبَين arasında َتحْت altında َحوْل etrafında خارِج dışarısında خِلالَ sırasında َداخِل içinde َدُون -sız ّضِد karşı َعنْد -de َفوْق yukarıdaki َمَع ile َمِثل gibi وَراء arkasında Arapça : مَعَ edat mı ( Arapça : حَرْف ) yoksa isim ( Arapça : اِسْم ) mi? Bu sorunun kesin bir yanıtı yoktur, Arapçada Arapça : حَرْف cümlede yerine ve işlevine göre değişmeyen olarak kabul edilir, mesela Arapça : فِي . [ 11 ] Çoğunluğa göre Arapça : مَعَ isim ( Arapça : اِسْم ) kabul edilmelidir çünkü Arapça : مَعَ tenvin alabilir ( Arapça : تَنْوِين ). Mesela Arapça "Beraber geldiler" derken ( Arapça : جاؤوا مَعًا ) mevzu bahis edatın tenvin aldığı görülür. Arapça : مَعَ bu sebepten dolayı yarı-edat sayılabilir.

Sözdizim Arapçada tamlayan tamlanandan sonra gelir. Buna Arapçada Arapça : إِضَافَة iḍāfah (ekleme) denir. Tamlanan ötre (ُ) tamlayanlar ise kesre (ِ) alır. Farsça tamlamalara veya İngilizcedeki "(isim) of (isim)" yapısına benzer. Bu Arapçada diğer Semitik dillerde de olduğu gibi tamlama oluşturmak için yaygın bir kalıptır. Birkaç örnek: Arapça : بِنْتُ حَسَنٍ bintu Ḥasan "Hasan'ın kızı". Arapça : دَارُ السَّلاَمِ dāru‿s-selām "Barış evi". Arapça : كِيلُو مَوْزٍ kīlū mewz "Bir kilo muz". Arapça : بَيْتُ رَجُلٍ beytu‿racul "Adamın evi" (Belirtili). Arapça : بَيْتُ ٱلرَّجُلِ beytu‿r-racul "Bir adamın evi" (Belirtisiz). Sözcü sırası Klasik Arapçanın sözdizimi fiil + özne + nesne şeklindedir. Bu sözdizimi hemen hemen yalnızca Kelt dillerinde , Avustronezya dillerinde ve Maya dilleri görülen nadir bir dizimdir. ّاِن (inne) Bu sözcük ( Arapça : إِنَّ inne 'şüphesiz') özneyi vurgulamak ve anlama kesinlik katmak için kullanılır. Kendinden sonra birleşik zamir eklenerek kullanılır, mesela: Arapça : إِنَّ ٱلسَّمَاءَ زَرْقَاءُ inne s-semā’a zerqā’(u) 'Şüphesiz gök mavidir'. Belirtme edatı Arapça belirtme edatı ال (el) cinsiyete , sayıya ve ismin hallerine göre değişiklik göstermez fakat kendisinden sonra ت، د ،ر، س، ن ، ط، ظ، ص، ض، ذ، ث، şemsi harfleri geliyorsa ل harfi okunmaz ve kendisinden sonra gelen şemsi harf şedde alır. Mesela النيل (Nil nehri) /ennil/ şeklinde telaffuz edilir. Hanedan, aile ekleri Özellikle Arap Yarım adasında önemli bir aileden gelen insanlar isimlerinden önce "aile, kabile" anlama gelen Arapça : آل takısını alır. Âl Saud (Saud ailesi) veya Âl eş-Şeyh (Şeyh ailesi). Arapça : آل belirtme edatı olan ال ile karıştırılmamalıdır.