Türkiye'de elektriğin tarihi

Günümüzde İstanbul Bilgi Üniversitesi bünyesinde Santralistanbul adıyla hizmet veren Silahtarağa Elektrik Santrali

1888-1930 Türkiye'de elektrik enerjisi , ilk kez 1888 yılında İstanbul 'da Haliç Tersanesi 'nde kurulan elektrik fabrikasının işletmeye açılmasıyla üretilmeye başlanmıştır. [ 1 ] Türkiye'de ilk elektrik santrali Tarsus'ta inşa edilmiştir. Şehrin elektrik altyapısının yapılması 1906'da düşünülmüştür. Kentteki aydınlatma ve içme suyu sıkıntısından dolayı bir hidroelektrik santrali yapılması planlanmıştır. Çalışmalar sonucunda kentin elektrik altyapısı 1910'da tamamlanmıştır. Kentin elektrik altyapısı, Tarsus Belediyesi tarafından yapılmıştır. Elektrik santrali, planlandığı gibi bir hidroelektrik santraliydi. Santral, kent merkezinin yaklaşık iki kilometre kuzeyinde Berdan nehrinin yanına inşa edilmiştir. 75 kilowatt elektrik üretebilmekteydi. Elektrik, santralden yüksek gerilimli olarak kent merkezine iletilmiştir. Burada alçak gerilime indirilerek elektrik abonelerine dağıtılmıştır. Elektrik altyapısı, önceleri Tarsus Belediyesi tarafından yönetilmiştir. Daha sonra bu işin belediyenin doğrudan idare edeceği bir iş olmadığı düşünülmüştür. Bu nedenle kentin elektrik altyapısı 1922/1923'te Tarsus Elektrik Komandit Şirketi'ne devredilmiştir. Ancak elektrik şirketinin önemli bir kısmı belediyeye aitti. Dolayısıyla kentin elektrik altyapısının yönetiminde belediyenin idaresi devam etmiştir. Elektrik ücretlerinde, abonelerin niteliğine göre farklı tarifeler uygulanmıştır. Postane, cami, okul, kışla gibi resmi kurumlara mevcut ücretin yarısı alınmıştır. [ 2 ] 1914 yılında ilk kayda değer elektrik üretim tesisi olarak Silahtarağa Termik Santralı hizmete girmiştir. 14 Şubat 1914'te açılan bu tesis, ekonomik ömrünü tamamladığı 1983 yılına kadar hizmet vermiştir.

1930-1950 1930'lu yıllara kadar Türkiye'deki elektrik çalışmaları, genelde yabancı işletmelerin elinde olan küçük yerel santraller ve onların beslediği birbirlerinden ayrı yerel dağıtım şebekelerinin işletilmesi şeklinde olmuştur. 1939 yılında yabancı şirketlere verilmiş olan bu imtiyazlar devletleştirilerek genellikle dağıtım hizmetleri belediyelere devredilmiştir. Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulduğu 1923 yılında, kurulu güç 33 MW ve yıllık üretim 45 milyon KWh iken; 1935 yılına gelindiğinde, kurulu güç 126,2 MW, üretim ise 213 milyon kWh, elektriklenmiş il sayısı ise 43'tür. 1933 yılında 2301 sayılı Kanun ile İller Bankası kuruldu. 1935 yılında, 2805 sayılı Kanun ile kurulan Etibank 'ın 3 ana işlevinden biri elektrik işletmeciliği olarak düzenlenmiştir. Yine aynı yıl, 2804 sayılı Kanun ile Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA), 2819 sayılı Kanun ile Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Müdürlüğü (EİEİ) kurulmuşlardır. 1954 yılında Devlet Su İşleri (DSİ) kurulana kadar hidroelektrik tesis dahil tüm üretim ve dağıtım Etibank önderliğinde bu kuruluşların katkılarıyla yürütülmüş, küçük kapasiteli dizel ve hidrolik santraller ve birçok sanayi kuruluşunun ve belediyelerin işlettiği dizel santraller ile şehirlerin elektrik ihtiyaçları karşılanmaya çalışılmıştır. 1948 yılında, Silahtarağa Termik Santralı'ndan o güne en büyük tesis olan Zonguldak 'taki Çatalağzı Termik Santralı devreye girmiş ve 1952 yılında 154 kV'luk bir Enerji nakil hattı ile İstanbul 'a elektrik takviyesi yapılmıştır. Bu Enerji nakil hattı, ulusal enerji sisteminin de (Enterkonnekte sistem) başlangıcını oluşturmuştur. 1950'li yıllarda, Türkiye'nin kurulu gücü 407.8 MW, yıllık üretim ise 500 milyon kWh'a ulaşmıştır. 1956 yılında 3 önemli tesis ulusal elektrik sistemine bağlanmıştır. Bunlar; Adana yakınlarında Seyhan Barajı ve HES, Ankara yakınlarındaki Sarıyar barajı ve HES ile Kütahya yakınlarındaki Tunçbilek Termik Santralı 'dır.

1956-1984 1956 yılında, Sarıyar Barajı ilk iki ünitesi toplam 80 MW güç ile hizmete girmesinden tam 14 yıl önce, 1942 yılında ABD de hizmete giren Grand Coulee Barajı 24 jeneratörlü 6180 MW gücünde idi. Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en büyük elektrik projesi Atatürk Barajı 2400 MW gücündedir. 1958 yılında Nazilli yakınlarında Kemer Barajı ve HES, 1959 yılında Kırşehir yakınlarında Hirfanlı Barajı ve HES, 1960 yılında Manisa yakınlarında Demirköprü Barajı ve HES o yıllarda kurulan hidroelektrik tesislerdir. 1970 yılında 1312 sayılı yasa ile Türkiye Elektrik Kurumu (TEK) kurulmuş, Belediyeler ve İller Bankası dışında bütünlük sağlanmış, bazı istisnalar dışında üretim, iletim ve dağıtım tesislerinin yapım ve işletilmesi ile elektrik sektörünün planlanması tekel statüsüyle TEK'e verilmiştir. Bu tarihte de kurulu güç 2234.9 MW, üretim ise 8 milyar 623 milyon kWh seviyelerine yükselmiş, ilk 380 kV "Enerji Nakil Hattı" sisteme dahil edilmiştir. 1970 yılında elektriklenmiş köy sayısı % 7'ye ulaşmıştı. 1972 yılında, Türkiye 'nin o güne kadarki en büyük baraj ve HES'i olan Eskişehir yakınlarındaki 300 MW gücündeki Gökçekaya Barajı ve HES ile yine en büyük termik santral projesi olan Seyitömer Termik Santralı devreye alınmıştır. 1975 yılında Fırat Nehri üzerindeki inşa edilen Keban Barajı , 1330 MW'lık kapasitesi ile o yıla kadar kurulan tüm barajlı santralerin toplamından daha büyük kurulu güce sahipti. Türkiye kurulu gücü 1980 yılında 5118.7MW'a üretimi ise 23 milyar 275 milyon kWh kapasitesine ulaşmıştır. 1982 yılında Belediyeler ve Birliklerin ellerindeki elektrik tesisleri TEK'e devredilmiştir. Bu tarihten itibaren de enerjinin üretimi, dağıtımı ve satışları bu kurum (TEK) tarafından yapılması sağlanmıştır. Bu dönemde de Türkiye'nin kurulu gücü 6638.6 MW, üretimi ise 26 milyar 552 milyon kWh olarak gerçekleşmiş, bu yıl elektriklenmiş köy sayısı % 61'e ulaşmıştır. Bu yıllarda birde Çayırha Termik Santrali yapılmıştır. 300MW 2 ünite daha sonra 2000 yılında 2 ünite daha faaliyete geçmiştir.

1984-2001 1984 yılında kabul edilen 3096 sayılı yasa ile TEK'in tekel statüsü kaldırılmış, yerli ve yabancı Sermaye Şirketlerine üretim tesisi kurmak ya da mevcut üretim ve dağıtım tesislerinin mülkiyeti TEK'da kalmak üzere işletme hakkı devralmak suretiyle faaliyette bulunma imkânı verilmiştir. 12 Ağustos 1993'te TEK; ikiye ayrılarak üretim ve iletimden sorumlu TEAŞ , dağıtımdan sorumlu TEDAŞ kurulmuştur. Bu dönemde Yap-İşlet Devret (YİD) modeli ile kurulması kabul edilen üretim tesislerinin finansmanının teşebbüs sahiplerince sağlanması, üretilen tüm enerjinin TEK tarafından satın alınması benimsenmiştir. 3096 sayılı yasa ile Özel sektöre üretim, iletim, dağıtım ve ticaret yetkisi veren, Yap-işlet-Devret modeline, otoprodüktör (Kendi elektrik enerjisi ihtiyacını kendi ürettiği tesislerden sağlayan, ürettiği fazla enerjiyi kamuya satan sanayi kuruluşları) uygulamasına ve mevcut tesislerin işletme hakkı devirlerine imkân sağlanmıştır. 1996 yılında sadece yeni üretim tesislerinin yapımı için Yap-İşlet Modeli uygulamasına yönelik olarak 4283 sayılı yasa yayınlanmıştır.

2001-Günümüz 3 Mart 2001 tarihinde, 4628 Sayılı Elektrik Piyasası Kanunu ile Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) oluşturulmuş olup piyasada faaliyet gösterecek olan işletmelerin bu kurum ve kurul ile uyumlu çalışması öngörülmüştür. Bu dönemde Türkiye Elektrik Üretim ve İletim Anonim Şirketi (TEAŞ) üçe bölünerek; Türkiye Elektrik Üretim Anonim Şirketi ( EÜAŞ ) Türkiye Elektrik Ticaret ve Taahhüt Anonim Şirketi ( TETAŞ ) Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi ( TEİAŞ ) kurulmuşlardır. Türkiye'de 2019 yılında 290,4 milyar kilovatsaat elektrik tüketilmiştir. [ 3 ]

İllerin üretim ve tüketimleri [ 4 ] Not:Tabloların üst kısmında bulunan tuşu, ilgili sütuna göre sıralama yapmaktadır. Şehir Kurulu güç(MW) Üretim (GWh) Üretim/Tüketim oranı Kahramanmaraş 4.071 12.433 245 % İzmir 3.983 24.075 119 % Samsun 3.524 17.144 540% Şanlıurfa 3.397 11.333 161% İstanbul 3.022 14.247 34 % Adana 2.899 14.076 197% Bursa 2.873 13.989 114% Hatay 2.610 16.973 216% Sakarya 2.504 18.074 629% Kocaeli 2.253 15.975 111% Çanakkale 2.214 14.418 321% Diyarbakır 2.048 40.4 138% Antalya 2.039 10.020 43,3% Muğla 2.033 8.564 276% Zonguldak 41.6 40.2 43,1% Ankara 1.921 10.754 82% Manisa 1.886 10.719 263% Balıkesir 1.812 10.205 304% Kırklareli 1.617 8.066 280% Elazığ 1.524 6.664 435% Denizli 1.366 9.250 272% Artvin 1.366 4.797 1.254% Tekirdağ 1.146 7.804 143% Kütahya 1.106 5.819 371% Osmaniye 993 3.122 99% Mersin 938 3.902 83% Sivas 839 3.424 190% Giresun 711 1.094 169% Gümüşhane 624 1.314 640% Erzurum 602 1.660 134% Aydın 587 2.115 865% Sinop 543 881 219% Kayseri 534 2.611 79% Karaman 492 1.610 373% Trabzon 490 1.105 81% Gaziantep 466 1.436 25% Eskişehir 405 1.224 49% Siirt 360 828 114% Şırnak 343 2.307 140% Tokat 339 1.148 120% Rize 339 916 120% Kırşehir 290 443 94% Ordu 274 411 31% Batman 266 664 39% Çorum 252 632 70% Bilecik 249 1.919 123% Afyonkarahisar 245 1.172 85% Adıyaman 216 693 54% Bingöl 209 459 193% Amasya 188 538 87% Van 182 997 50% Muş 175 469 88% Erzincan 159 396 130% Yalova 158 1,120 127% Kars 157 327 77% Konya 152 367 6% Uşak 147 773 64% Kırıkkale 118 488 66% Bolu 113 310 30% Isparta 109 217 19% Tunceli 107 331 312% Karabük 106 471 41% Düzce 99 290 30% Burdur 90 272 28% Nevşehir 81 159 21% Malatya 56 194 125% Mardin 56 191 4% Hakkâri 49 143 20% Kastamonu 39 91 11% Bayburt 26 68 56% Yozgat 25 52 7% Aksaray 23 126 20% Niğde 20 94 10% Ardahan 17 47 46% Edirne 16 53 4% Iğdır 14 58 30% Ağrı 10 12 1% Çankırı 3 4 1% Bitlis 1 3 0,34% Bartın 1 2 0,58% Kilis 0 0 0,2%