Kürt_dilleri

| Bilgi | Detay |
| --- | --- |
| **Kürtçe** | |
| Kurdî, كوردی, Kurdí [ 1 ] | |
|  | |
| **Ana dili olanlar** | Türkiye , Irak , İran , Suriye , Ermenistan , Azerbaycan |
| **Bölge** | Mezopotamya , Anadolu , Horasan |
| **Konuşan sayısı** | 26 milyon (2020-2022) [ 2 ] |
| **Dil ailesi** | Hint-Avrupa dil ailesi Hint–İran dilleri İran dilleri Batı İran Kuzeybatı İran Kürtçe |
| **Diyalektler** | Kurmançça Soranice Kelhurice |
| **Yazı sistemi** | Latin , Arap , Fars , Kiril , Süryani |
| **Resmî durumu** | |
| **Resmî dil** | Irak [ 3 ] Kürdistan Bölgesel Yönetimi [ 4 ] Kuzey ve Doğu Suriye Özerk Yönetimi [ 5 ] |
| **Tanınmış azınlık dili** | Ermenistan [ 6 ] |
| **Dil kodları** | |
| **ISO 639-1** | ku |
| **ISO 639-2** | kur |
| **ISO 639-3** | kur |
|  | |

Türkiye'de konuşur sayısı en çok olan ve sıklıkla kısaca "Kürtçe" olarak adlandırılan Kürt lehçesi için Kurmançça sayfasına bakınız. Kürtçe ( Kurdî , کوردی , Kürtçe telaffuz: [kʊrdiː] ), Hint-Avrupa dil ailesine bağlı Hint-İran dillerinin batı İran koluna giren ve Türkiye 'nin doğu ve güneydoğusu, Suriye 'nin kuzeyi, Irak 'ın kuzeyi ve kuzeydoğusu ile İran 'ın batısında yaşayan Kürtler tarafından konuşulan bir dildir. [ 7 ] [ 8 ] Kürtçe Irak 'ta, Irak'a bağlı Kürdistan Bölgesel Yönetimi 'nde ve de facto özerk olan Kuzey ve Doğu Suriye Özerk Yönetimi'nde [ a ] resmî dil statüsüne sahiptir. Kürtçenin yukarıda belirtilenler haricinde Ermenistan , Gürcistan , Türkmenistan , Lübnan , Afganistan , Rusya gibi ülkelerde az sayıda konuşanı bulunmaktadır. [ 10 ] Kürtçenin lehçeleri Kurmanci (Kuzey Kürtçesi), Soranice (Orta Kürtçe) ve Kelhurice 'dir (Güney Kürtçesi), ancak Türkiye 'de Kürtçe ile kastedilen büyük oranda bu dilin ülkede en çok konuşulan lehçesi olan Kurmancidir . Lekçe de birçok dil bilimci tarafından Kürtçenin lehçelerinden biri olarak kabul edilir. [ 11 ] Kürtçe genel olarak kuzeybatı İran dilleri içinde sınıflandırılsa da kuzeybatı İran dilleri kolunda bulunmayan, güneybatı İran dilleri koluna ait birçok özellik taşımaktadır [ 12 ] [ 13 ] ve Kuzey, Orta ve Güney lehçeleriyle kuzeybatı İran dilleri ve güneybatı İran dilleri arasında yer alan bir dialect continuum olarak konumlandırılmaktadır. [ 14 ] [ 15 ] [ 16 ]

Diller Kürtçe adı altında Kurmanci Kürtçesi (Kuzey Kürtçesi), Soranice (Orta Kürtçe) ve Kelhurice (Güney Kürtçesi) olmak üzere üzerinde fikir birliği sağlanmış üç grup bulunmaktadır. Dördüncü bir değişke olan Lekçenin üç Kürt dilinden biri olarak mı yoksa ilişkili bir dil mi sayılması gerektiği konusunda fikir birliği bulunmamaktadır. [ 17 ] [ 18 ] [ 19 ] [ 20 ] [ 21 ] [ 22 ] [ 23 ] Lekçe , Kürtçe ile Lurcanın her ikisiyle yüksek oranda benzerlik göstermesi nedeniyle Kürtçe ile Lurca arasında kalmış bir geçiş dili/lehçesi olarak da görülmektedir. [ 24 ] [ 25 ] Kurmanci veya Kuzey Kürtçesi Ana madde: Kurmanci Kürtçesi Kurmanci Kürtçesi, en yaygın konuşulan Kürt dilidir. 15-17 milyon kişi [ 26 ] tarafından Türkiye, Suriye, Irak, İran ve Ermenistan'da konuşulmaktadır. 1930'lu yıllardan itibaren Kurmanci Kürtçesi Kürt-Latin alfabesi ile yazılmakta ve şu anda dil genişletme sürecini yaşamaktadır. [ 27 ] Cizre 'deki Botani lehçesini ölçünlü lehçe yapma yönünde çabalar vardır. Bu şive Kamuran Bedirxan tarafından 1920'lerde Kürt dilbilgisi üzerine yazılan kitap için temel olarak alınmıştır. Kurmanççanın lehçeleri: [ 28 ] Batı: Suriye'nin Halep ilinde, Türkiye'de kabaca Fırat'ın batısındaki illerde, Elazığ , Tunceli , Sivas , Konya , Ankara , Aksaray , Kırşehir ve İran 'ın Horasan bölgesinde konuşulur. Güneydoğu : Hakkâri ilinde, Irak 'ın Duhok ve Erbil bölgesinde ve İran'ın Batı Azerbaycan ilinde konuşulur. Merkezi: Türkiye'de, Suriye'nin Haseke ilinde, Irak'ın Sincar bölgesinde, Ermenistan'da, Gürcistan'da, Azerbaycan'da, Rusya'da, Lübnan'da ve İran'ın Batı Azerbaycan ilinde konuşulur. Soranice (Orta Kürtçe) Ana madde: Soranice Soranicenin yazımı için çoğunlukla Arap-Fars alfabesi kullanılır. Son zamanlarda Latin alfabesine geçme girişimleride olmuştur. Bu dil yazılı kaynak yönünden zengindir. [ kaynak belirtilmeli ] Soranicenin dağılımı Süleymaniye 'ye kadar uzanan Kürt Baban hanedanlığınla bağlıdır. Bu şehrin ticari gücü Soranicenin yaygınlaşmasını sağlamıştır, böylece Kelhurice ve Havramice konuşanların sayısı azalmıştır. [ kaynak belirtilmeli ] Bugün Soranice, Kurmançça için Kürt kökenli sözcük türetmek için sıklıkla başvurulan bir kaynaktır. Ağızları Erbili, Pişdari, Kerküki, Hanakini, Kuşnavi, Mukri, Süleymani, Bingirdi, Garrusi, Ardalani, Sanandaji, Varmava, Garmiyani, Cafi olarak sayılabilir. [ kaynak belirtilmeli ] Kelhurice (Güney Kürtçesi) Lehçeler: Kelhuri, Kermanşahi: çoğunlukla batı İran'da konuşulur; Kermanşah şehri ve etrafında. Feyli: Feyli aşireti tarafından kullanılır, İlami olarak da tanınır. Doğu Irak'ta Diyala eyaletinin İran sınırlarına yakın Hanekin bölgesinde ve İran'da İlam eyaletinde konuşulur. Ayrıca Kermşanşah eyaletinin bazı kısımlarında ve etrafında mevcuttur. Sencabi: Hevraman ve Guran bölgerinde varlığını sürdürür. Diğer lehçeler:
Gerusi (Bıcari), Melekşahi, Kolyayi, Baryayi, Kürdali İran-Irak hattı dışında Türkiye'de Şeyhbızın aşireti tarafından konuşulur.

Kürt dilleri ve diğer dillerinden örnekler Türkçe Kelhurice Soranice Lekçe Kirmaşanî Kurmançça Goranice Bacalanî Zazaca Partça [ 29 ] [ 30 ] Farsça Ben Mi Min Min Min Ez, Min Amin, Min Min, Emin Ez, Mı Az, man (man) من Sen Ti To Tû Tu Tu, Te To, Etû, Tû Ti, To Tı, To Tu, to (to) تو Ben yapıyorum Mi kem Min dekem Min mekem Min kem Ez dikim Amin/Min mekerû Min mekere Ez kena Az karam (man mikonam) من میکنم Ben gidiyorum Mi çim Min deçim Min Meçim Min çim Ez diçim/Ez derime Min milû Min melû Ez şına Az şawam (man miravam) من میروم Çok Fire Zor Fira Fere, Zyad Pir, Gelek, Zehf, Fir Zor, Fira Fire Zaf frây, abêr, was, wasyâr (ziyad) زیاد Söyledi Wet Got/Wit Wat/Vit Wit Got/Wit Wat/vat Wet Vat Vât Geldi- Hat- Hat- Het- Hat- Hat- Ame- Ame- Ame- âhag- (aamad-) آمد Ses Hena Bang, Deng Hena Deň Deng, awaz Deng Deng Veng wâng, âwâz (sadaa) صدا Büyük Kel´n Gewre Kel´n Gewre, Qeü Gewre, Gir, Mezin Gore Gewre Gırd, Gırs, Pil wuzurg (bozorg) بزرگ Rüzgâr Wa Ba Wa/va Wa Ba Va/Wa Va Va Wâd (ba) با Yağmur Waran Baran Waran/varan Waran Baran Baran Baran Vartış, varıt Wârân (baran) باران Bozuk(Harap) Gen Xirap Gen, Xiraw Xeraw, Gen Xirab, Genî Xirab Xirab Xirab pûdag (xaraab) خراب Şimdi Îrênge Esta Îske/Îse Îreňe, Îse Niha, ana îse êste Naw, Nıka, Inka nûn (aknun) اکنون

Alfabeler Ana madde: Kürt alfabesi Kürt dilleri Latin , Kiril ve Arap alfabeleriyle yazılır: Arap harflerinden oluşan Kürt alfabesi Kürt dillerinin günümüze kadar gelen birçok eseri Arap harfleri temelli alfabeyle yazılmıştır. Klasik Kürt Edebiyatı şiirleri, divan , mevlid ve diğer birçok eserleri bu alfabeyle yazılmştır. Bu alfabe Arap alfabesine Farsçadaki پ (p), چ (ç), ژ (j), گ (g) harfleriyle Kürt dillerine has ڤ (v) harfinin eklenmesinden oluşur. 
Günümüzde Soranice için kullanılan alfabede bu harflerin dışında ڕ (rr), ڵ (ll), ە (e), ێ (ê), ۆ (o) harfleri de eklenmiştir. Arapçadaki ث (se), ذ (zel), ص (sad), ض (dad), ط (tı), ظ (zı) harfleri ise Soranî alfabesinde bulunmaz. Latin-Kürt Alfabesi Latin harflerini temel alan Kürt alfabesi 31 harften oluşur. A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z Bu alfabede karşılanan 31 sesten 8'i ünlü, 23'ü de ünsüzdür. Ünlüler a, e, ê, i, î, o, u, û' dir. Karşılaştırma Kurmançça-Latin Kiril Sorani Arap-Fars-Alfabesi UFA A a A a ئا ـا ا [aː] B b Б б ب ـبـ ـب بـ [b] C c Щ щ ج ـج ـجـ جـ [ʤ] Ç ç Ч ч چ ـچ ـچـ چـ [ʧ] D d Д д د ــد [d] E e Ә ә ە ـه ئە [ɛː] Ê ê E e ێ ـێ ـێـ ێـ ئێـ [e] F f Ф ф ف ـف ـفـ فـ [f] G g Г г گ ـگ ـگـ گــ [g] H h h h هـ ـهـ [h] I i Ъ ъ Yok [ɯ] Î î И и ى ئى ـيـ يـ [iː] J j Ж ж ژ ـژ [ʒ] K k К к ک ـک ـکـ کــ [k] L l Л л ل ـل ـلـ لــ [l] Yok Yok ڵ ـڵ ـڵـ ڵــ [lˁ] M m M м م ـم ـمـ مــ [m] N n H н ن ـن ـنـ نــ [n] O o O o ۆ ـۆ ئۆ [o] P p П п پ ـپ ـپـ پــ [p] Q q Q q ق ـق ـقـ قــ [q] R r P p ر ـر [r] Yok Yok ڕ ـڕ [ʀ] S s C c س ـس ـسـ ســ [s] Ş ş Ш ш ش ـش ـشـ شــ [ʃ] T t T т ت ـت ـتـ تــ [t] U u Ö ö و ـو ئو [œ] Û û Y y وو ـوو [uː] V v B в ڤ ـڤ ـڤـ ڤـ [v] W w W w و ـو [w] X x X x خ ـخ ـخـ خـ [x] Yok Yok غ ـغ ـغـ غــ [ɣ] Y y Й й ى ئى ـيـ يـ [j] Z z З з ز ـز [z] Kürt dillerinin seslendirmesi yazılımla çoğu zaman aynı olan 31 harfinden, sekiz tane ünlü vardır (a e ê i î o u û) ve 23 ünsüz (b c ç d f g h j k l m n p q r s ş t v w x y z). Küçük harfler: a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z Büyük harfler: A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z Bunun yanında "xw" ve "rr" digrafı da vardır. Alfabedeki 31 harfle yazılan seslerin dışında ç, k, p, t seslerinin sert ve yumuşak olmak üzere iki farklı telaffuzu vardır. Latin-Kürt Alfabesini hazırlayan Celadet Ali Bedirhan da bu sesler arasındaki nüanslardan bahseder. Bunlar için alfabeye harf eklemek gerekmediği görüşündedir, fakat mesela x harfinin varyantı olan (Arapçadaki gayn غ harfi gibi telaffuz edilen) ses için Ẍẍ işaretini isteyenlerin kullanması için önerir [ 31 ] (Bu tek başına bir harf olmayıp bir ses farkını göstermek için kullanılan bir işarettir). Soranî lehçesini yazmak için kullanılan Arap alfabesi temelli Kürt alfabesinde "rr" (ڕ) sesiyle birlikte "ll" (ڵ) sesi için de birer harf vardır.

Sesbilim Ünsüzler Çiftdudaksıl Dişsil-Dudaksıl Dişyuvasıl Artdişyuvasıl Damaksıl Artdamaksıl Küçükdilsil Gırtlaksıl Patlamalı [p b] [t d] [k g] [q] Sürtünmeli [f v] [s z] [ʃ ʒ] [ç] [h] Patlamalı sürtünmeli [ʧ ʤ] Genizsil [m] [n] [ŋ] Yan [l ɫ] Çarpmalı [ɾ] Vibrant [r] Sürtünmesiz [ʋ] [j] Ünlüler ön orta arka kısa uzun kısa uzun kısa uzun kapalı [ı] [iː] [ʉ] [u] [uː] orta [e] [eː] [ə] [o] açık [a]

Dil bilgisi Hint-Avrupa Dil Ailesinin İrani grubunda Kürt dillerinin yanı sıra Farsça ve Paştu gibi diller bulunur. [ 32 ] Bu diller tahmin olarak aynı kökten doğmuştur ve zamanla ayrı gramer kurallarına sahip birer dil olmuşlardır. Örneğin Kurmanççada bulununan "erillik-dişillik" tüm İranî dillerde yoktur. Dilbilgisel cinsiyet Orta ve Güney Kürtçede tamamen kaybolmakla birlikte eril ve dişil olarak yalnızca Kuzey lehçesinde (Kurmanci) ve yalnızca tekil isim ve zamirlerde (çoğul halde ve sıfatlarda veya fiillerde değil) sınırlı olarak yer almaktadır. Diğer Kuzeybatı İran dilleri olan Zazaca, Goranice, Simnanca , [ 33 ] [ 34 ] [ 35 ] Sengserce , [ 36 ] [ 37 ] ve Tatçada (Šāhrūdi, Tākestani) [ 38 ] [ 39 ] gibi dillerde ise dilbilgisel cinsiyet halen korunmaktadır. Kuzey Kürtçesinde, örnek olarak "'ap (amca)" ve "'met (hala)" kelimelerini ele alalım. Bu isimler akraba ismi olduğu için ve isimleri alan kişilerin de cinsiyeti belli olduğu için, cinsiyet belirten ek, rahat ve kolay bir şekilde gelir. Dişillik (feminin) eki "'a'"dır, erillik (masculin) eki de "'ê'"dir. Ap ê min (mam ê min) - Benim amcam Met a min - Benim halam Akraba isimlerinin dışında, varlık ve kavram isimlerine de gelen ekler bu kurala uyar. Varlık ve kavramlar, Kürtlerin yaşayışına, edindikleri deneyimlere bağlantılı olarak varlıklara bakış açısına göre şekillenir. Buna bağlı olarak bazı varlık ve kavramlar, birtakım özelliklerine göre eril yani erkek olur, bazıları da dişil yani kadın olur. 2 örnek verelim. Poz (burun) ve mal (ev) isimlerini ele alırsak, burun Kürtçede erildir yani erkektir, buna bağlı olarak gelen ek "'ê'" olur. Ev kelimesi de dişildir yani kadındır, buna bağlı olarak gelen ek "'a'" olur. Poz ê min - Benim burnum Mal a min - Benim evim Bir kişi Kürtçede “arkadaşım” dediği zaman; dişil veya eril olduğu hemen belli olur. Arkadaş kelimesi "heval"dır. Heval ê min (benim erkek arkadaşım) Heval a min (benim kadın arkadaşım) Kişi zamirleri İrani dillerde kişi zamirlerinin bazı zamanlarda sözcük olarak birbirine benzemelerine rağmen gramer yardımıyla ne kastedildiği anlaşılır. Kişi zamirlerinde Kuzey Kürtçesinde iki hâl mevcutken (yalın hâl ve eğik hâl) Soranide, Güney Kürtçede ve Farsçada İngilizcede gibi zamirler tek hâle düşmüştür. Türkçe Orta Kürçte [ 40 ] Güney Kürtçe [ 41 ] Kuzey Kürtçe [ 42 ] Yeni Farsça Zazaca [ 43 ] Talışça [ 44 ] [ 45 ] Gorani [ 46 ] Avestaca [ 47 ] Partça [ 29 ] Orta Farsça [ 29 ] Yalın hâl Hâlsiz Yalın hâl ben min min ez men ez ez men, emen azəm az an sen to to tu to tı tı to, eto tvəm tu to o ew ew ew o, u, an o (eril), a (dişil) əv ed (eril), ede (dişil) hva- (eril), hā (dişil) ho oy biz ême îme em ma ma əmə ema ahma- (-i hâli) amāh amāh siz êwe îwe hûn şoma şıma şımə eşma yūšma- (-i hâli) aşmāh aşmāh onlar ewane ewane ew / ewana inan, inha, işan i, ê əvon ade (eşkökeni yok) hawin oy Farsçada ve Avestadaki uzun ā harfi Kürtçede a olarak ve kısa a' nın e olarak yansımasına dikkat edilmeli (örnek: Far. barf "kar", farmān "buyruk", Av. azəm "ben", Kurmançça berf , ferman , ez ). Avestada u ve v arasında ayrım yapılmıyor, yani tvəm zamiri tuəm (seslendirilişi tuım ) olarak da değerlendirilebilir. Türkçe Kuzey Kürçte [ 42 ] Talışça [ 45 ] [ 48 ] Zazaca [ 43 ] Partça [ 29 ] Orta Farsça [ 29 ] Eğik hâl -i hâli (akuzatif) beni, benim, bana min mıni mı(n) man man seni, senin, sana te tıni to to to onu, onun, ona (eril) wî əvi ey ho oy onu, onun, ona (dişil) wê xo / ho / hu ho oy - bizi, bizim, bize me əməni ma amāh amāh sizi, sizin, size we şıməni şıma aşmāh aşmāh onları, onların, onlara wan əvoni inan hawin awêşān Açık zamirler Türkçe Zazaca! [ 43 ] Part pehlevicesi! [ 50 ] Orta Farsça! [ 50 ] Sorani! [ 51 ] Güney Kürtçe Farsça Yalın hâl hâlsiz bu, bunlar ev, î- (örneğin îşev "bu gece"). evana no (eril), na (dişil), nê (çoğul) îm (tekil), îmîn (çoğul) îm (tekil), îmêşân (çoğul) eme, emane, îm- (örneğin: îm şew 'bu gece') î/ey in (tekil), işān/inhā (çoğul) Türkçe Zazaca [ 43 ] Eğik hâl bunu, bunun, buna (eril) vî ney bunu, bunun, buna (dişil) vê nae bunları, bunların, bunlara van ninan İzafe Çoğu İrani dillerdeki gibi Kürtçe de sahiplik şekli bir izafe ekleme sistemi yardımıyla kurulur. Güney Kürtçede kişi zamirleriyle birlikte izafe şekli yoktur. Örneğin Kurmanççadaki mala min "benim evim" Güney Kürtçede aynı şekilde mevcut değildir, direkt malim (evim) denir, -im adıl görevi yapan sonek kullanılır. (Bazı) Batı Kurmançça şiveleri Kuzey ve güney zazacası! [ 52 ] Merkezi ve güneydoğu Kurmanççası Merkez zazacası [ 52 ] Sorani [ 53 ] Güney Kürtçe Hewramani/Gorani! [ 46 ] Farsça Tekil. Eril ve dişil farkı var. İzafe şekli ismin hâline göre şekillenir Tekil. Eril ve dişil farkı var. Halsiz Tekil. İsmin hali yok. Duruma göre cümle kısaltmak için bileşik izafe kullanılabilir. Tekil. İsmin hali yok. Bileşik izafe farkı yoktur. Yalın hâl -ê (eril), -a (dişil) -o (eril), -a (dişil) -ê (eril), -a (dişil) -î (eril), -ê (dişil) -î (açık izafe), -e (bileşik izafe) î ya da sıfır ses (açık izafe), -e (bileşik izafe) î ya da sıfır ses (açık izafe), -u (bileşik izafe) -e Eğik hâl -î (eril), -ê (dişil) -ê (eril), -a (dişil) Çoğul - ismin hâline göre şekillenir Çoğul - hâlsiz Çoğul - hâlsiz - bileşik izafe kullanılabilir Çoğul - hâlsiz -ê (yalın hâl), -i ya da sıfır ses (eğik hâl) -ê (yalın hâl), -anê (eğik hâl) -ên ya da -êt ? -anî (açık izafe). -e (bileşik izafe) -an ya da -anî (açık izafe). -e (bileşik izafe) -anî (açık izafe). ? (bileşik izafe) -hâye Örnekler: Türkçe Kurmançça Soranice! [ 53 ] Kuzey Zazacası Farsça siyah kitap pirtûk a reş kitaw eke î reş (açık izafeli) kitaw e reş eke (bileşik izafeli ve iyelik kısaltılmış) kıtab o siya kitab e siyâh siyah kitabım pirtûk a min a reş kitaw eke î reş î min kitaw e reş eke m kıtab ê mın o siya kitâb e siyâh e man kitâb e siyâham (iyelik eki kısaltılmış) siyah bir kitabım pirtûk eke min a reş kitawêk î reş î min kitawe reşêkim yew kıtab ê mın o siya yek kitâb e siyâh e man yek kitâb e siyâham siyah kitaplar pirtûk ên reş kitaw ekan î reş kitaw e reş ekan kıtab ê siya y kitâbhâ ye siyâh siyah kitaplarım pirtûk ên min ên reş kitaw ekan î reş î min kitaw e reş ekan im kıtab ê mın ê siya y kitâbha ye siyâh e man kitâbha ye siyâham siyah kitaplarımın sayfaları rûpel ên pirtûk ên min ên reş laperekan î kitaw e reş ekan im pel ê kıtab ê mın ê siya y safihahâ ye kitâbhâ ye siyâham Yukarıdaki Sorani örneğindeki -eke eki İngilizcedeki the ile eşdeğerdir (definite noun marker). Zamanlar Kürtçede 14 değişik zaman vardır. Burada aşağıda lafı geçecek olan erjative ye dikkat edilmesi gerekmektedir. Basit zamanlar Türkçe Doğu Kurmanççası Sorani [ 40 ] İngilizce İngilizce tanımı (Ben) giderim Ez (tim) diçim (mîn) deçim /derom/erom I go Present simple tense (Ben) yiyorum Ez dixwim (mîn) dexom /exom I eat (Ben) gidiyorum Ez diçim I am going Present continuous tense (Ben) yiyorum Ez dixum (Ben) gittim Ez çûm (min) deçim /derom/erom/eçîm I went Past simple tense (Ben) yedim Min xwar (min) xwardim I ate (Ben) gideceğim Ezê biçim/herim (mîn) deçim I shall go Future simple tense (Ben) yiyeceğim Ezê bixwim (min) dexom I eat Not: "Ez dê" kelime grubu, günlük kullanımda "Ez'ê" şeklinde kısaltılır. Not: Kürtçede Türk alfabesindeki "İ/i" harfinin karşılığı "Î/î" ayrıca "I/ı" harfinin karşılığı ise "I/i" [ 54 ] dir. Şimdiki zaman Şimdiki zaman Kürtçede "di / de" öneğinle (Türkçedeki "iyor" gibi) ve sonunda "im / em" son ekiyle kuruluyor. Kurmançça şivelerinde yöreye göre "de-", "di-" ya da "ti-" kullanılır. Köken olarak bu ekin en eski hali "et-" tir. "Et-" hali 1800 lerde kaydedilen Soranicede İran'ın ortasında konuşulan yerel lehçelerde ve dillerde mevcuttur. [ 55 ] "Gitmek" örneği, burada fiil kökü Kurmanççada yöreye göre ya -ç- dir ya da -her- dir. Soran yörelerinde fiil kökü ya -ç- dir ya da -ro- dur: Türkçe Kurmançça Soranice Kelhurice (Ben) Gid iyorum Ez di ç im (Min) de ç im (Min) (di) ç im (Sen) Gidiyorsun Tu diçî (To) deçît (Ti) (di)çîd (O) Gidiyor Ew diçe/ diçêt (Ew) deçêt (Ew) (di)çûd (Biz) Gidiyoruz Em diçin/ diçîn (Ême) deçîn (Ême) (di)çîm (Siz) Gidiyorsunuz Hûn diçin (Êwe) deçin (Êwe) (di)çin (Onlar) Gidiyorlar Ewna diçin (Ewane) deçin (Ewane) (di)çin Birinci tekil şahısda örnekler. Fiil kökleri çizgilidir: Emir kipi Kürt dillerinde emir kipi yalnızca "bi-" örneğinde bulunur. En başta bi- öneki gelir, sonra eylem kökü ve bir -e soneki gelir. Türkçe Kurmançça Soranice Kelhurice Yap! Bi k e! Bi k e! Bi k e! Ye! Bi xw e! Bixo! Bi xw e! Al! BIGIRE Bi gr e! Bi gr e! Git! Bi ç e! (Here) Biro! Bi ç e! Gel! B ê ! (Were) B ê ! B ê ! Yaşa! Bi jî ! Bi jî ! Bi jî ! Ağla! Bi grî ! Bi grî ! Bi grî ! Burada herin ‘gitmek’ (başka zamanlarda kullanılır) ve werin ‘gelmek’ istisnadır. Here! (Herre) - Git! Were!(Weree /Veree) - Gel! Durum Kurmanççada yarı ergatif (ayrık özegeçişli) durum sistemi bulunur. Şimdiki zamanda özne yalın nesne eğik durum eki taşırken eylem de özne ile uyum gösterir. Geçmiş zamanda ise özegeçişlilik görülür; yani özne eğik, nesne yalın duruma gelir ve eylem nesne ile uyum gösterir.

Akraba dillerle karşılaştırılması Hint-Avrupa ailesindeki bütün sayılar aynı kökenden gelmektedir. Kürtçe ve Farsçanın aynı dil grubunda yer almalarından dolayı sayıları benzerlik göstermektedir. Aynı kökten gelen Kürtçe ile Farsça arasındaki benzerlik ve farklılıklar ise Latinceden türeyen Fransızca, İtalyanca ve İspanyolca arasındaki ayrılıklarla karşılaştırılabilir. Bir kısım sözcükler aynı eski İranca kökenden gelip, zamanla değişik bir evrim sonucu bugün iki dilde tamamen farklı telaffuz edilmektedir. Türkçe Kurmançça Yeni Farsça Goranice Part Pehlevicesi [ 29 ] Orta Farsça [ 29 ] Zazaca Urduca Sanskritçe Yunanca Portekizce İtalyanca İspanyolca Almanca Fransızca İngilizce sıfır (0) nîn null zero bir (1) yek, êk yek yek êw yew/ju yek eyk ena um uno uno eins un one iki (2) du/dwudu do/du duê do dı do do tio dois due dos zwei deux two üç (3) sê/sisê sê yerê hrê hirê/hiri se tin tria tres tre tres drei trois three dört (4) çar/çhar çahâr çuar çafâr çehar çehâr çar tesera quatro quattro cuatro vier quatre four beş (5) pênc penc penc panc panc panc panç pende cinco cinque cinco fünf cinq five altı (6) şeş şeş şiş şwah şeş şiş seh eksi seis sei seis sechs six six yedi (7) heft heft hewt haft hewt haft sat epta sete sette siete sieben sept seven sekiz (8) heşt heşt heşt haşt heşt haşt ath oxto oito otto ocho acht huit eight dokuz (9) neh noh no nah new noh no ennia nove nove nuevo neun neuf nine on (10) deh deh de das des deh des dheka dez dieci diez zehn dix ten

Edebiyat Ana madde: Kürt edebiyatı Kürt edebiyatı , halk edebiyatı ve yazılı edebiyat olarak ikiye ayrılır. Sözlü edebiyat, yani halk edebiyatı, yaklaşık bin yıl öncesine kadar dayanan yazılı edebiyata göre çok daha eskidir. Kürtçenin edebi ürünlere sahip önemli bir lehçesi Kurmançça'dır . Kurmançça lehçesinin 15. yüzyılda yazılmış olan bazı edebi eserler günümüze kadar ulaşmıştır. Bu lehçeyle yazan Kürt şairleri arasında ilk akla gelenler Elîyê Herîrî (1009-1080), Hasan Ertuşi (1417-1491), Feqîyê Teyran (1590-1660), Melayê Cizîrî (1570-1640) ve Ehmedê Xanî (1650-1707)'dir. Ehmedê Xanî'in Mem û Zîn adlı ünlü eseri birçok kez yayımlandı. Türkçeye ilk kez 1930'da çevrilen Mem û Zîn, daha sonra M. Emin Bozarslan tarafından tekrar çevrilmiştir. Bunlara Kürtçe şiir yazdığı belirtilen Abdussamed Babek (ölüm tarihi: 1019 veya 1020) ile Diyarbakırlı şair Sırrı Hanım (1814-1877) eklenebilir. Kimi yazarlar Osmanlı edebiyatının ünlü isimlerinden Nef'i (1572-1655) ve Nabi (1642-1712)'nin de Kürtçe şiirlerinin bulunduğunu belirtmektedir. [ kaynak belirtilmeli ] Kürtçenin  ilk romanı Şivane Kurmanca ( Kürt Çoban ) ise 1935 yılında Sovyetler Birliği 'nde Ereb Şamilov tarafından yazılmıştır. [ 56 ] [ 57 ] [ 58 ] [ 59 ] [ 60 ] [ 61 ] Prof. Qanatê Kurdo'nun belirttiğine göre 1911'de Viyana'da yayınlanan Ezidilerin kutsal kitabı Kitâbü'l-Cilve , Kürtçenin Güney lehçesiyledir. Ona göre bu kitap 11-12. yüzyıllarda, O. L. Vilçevski'ye göre ise 17. yüzyılda yazılmıştır.

Notlar ↑ Arapça, Süryanice ve Türkçe ile birlikte. Kuzey ve Doğu Suriye Özerk Yönetimi hem Suriye hükûmetince, hem de uluslararası alanda Suriye'nin üniter bir parçası olarak kabul edilmekte olup yönetim veya bölgenin özerkliği tanınırlığa sahip değildir. [ 9 ]