Azerbaycanca

| Bilgi | Detay |
| --- | --- |
| **Azerice** | |
| Azerbaycanca, Azerbaycan Türkçesi | |
| Azərbaycan dili , Azərbaycan türkcəsi , آذربایجان دیلی , Türkcə | |
| Arap , Latin ve Kiril temelli Azeri alfabeleriyle "Azerbaycan dili" yazısı | |
| **Telaffuz** | [ɑːzæɾbɑjˈdʒɑn diˈli] |
| **Bölge** | Azerbaycan , İran Azerbaycanı , Güney Kafkasya , Kuzey Irak ve Doğu Anadolu Bölgesi |
| **Etnisite** | Azeriler |
| **Konuşan sayısı** | 45-50 milyon [ 1 ] [ 2 ] [ 3 ] [ 4 ] [ 5 ] [ 6 ] (2011-2015) [ 7 ] [ 8 ] [ 9 ] [ 10 ] [ 11 ] |
| **Dil ailesi** | Türk dilleri [ 12 ] Şaz Türkçesi Oğuz dil grubu Batı Oğuz kolu Azerice |
| **Önceki formlar** | Acem Türkçesi [ 13 ] Azerice |
| **Yazı sistemi** | Kiril alfabesi (Rusya) Latin alfabesi (Azerbaycan) Arap alfabesi (İran) |
| **Resmî durumu** | |
| **Resmî dil** | Azerbaycan Dağıstan [ 14 ] ( Rusya ) |
| **Denetleyen** | Azerbaycan Millî İlimler Akademisi |
| **Dil kodları** | |
| **ISO 639-1** | az |
| **ISO 639-2** | aze |
| **ISO 639-3** | aze – kapsayıcı kod Bireysel kodlar: azj – Azerbaycan azb – Güney Azerbaycan slq – Selçuk qxq – Kaşkay |
| Azericenin konuşulduğu yerler | |

Geçmişte İran'ın kuzey batısında konuşulan dil için Azerice (İran dili) sayfasına bakınız. 1919 yılında Azerbaycan Cumhuriyeti'nin resmî dilinin Türkçe olduğunun ilan edilmesi. Azerbaycan'da resmî dilin adının Türkçe olduğu zamanlarda okutulan Türkçe (Azerice) ders kitaplarından bazılarının kapakları Azerice , Azerbaycanca veya Azerbaycan Türkçesi ( Azerice : Azərbaycanca veya Azərbaycan türkcəsi ), Türk dilleri dil ailesinin Oğuz grubu içerisinde yer alan ve bir Türk halkı olan Azerilerin ana dilini oluşturan dil . En çok konuşucusu İran Azerbaycanı 'nda bulunan dil (تۆرکۆ Türkü , تۆرکجه Türkcə ), Azerbaycan Cumhuriyeti 'nin resmî dilidir . [ 15 ] Rusya 'ya bağlı özerk bir cumhuriyet olan Dağıstan 'ın ise resmî dilleri arasında yer alır. [ 16 ] Azerbaycan'da 1936 yılına kadar halk kendisini Türk, dilini ise Türkçe olarak adlandırmaktaydı. Bu tarihten sonra Azerbaycanlı ve Azerbaycan dili adlandırması ortaya çıkmıştır. SSCB dağıldıktan sonra 1992 yılından 1995 yılına kadar Azerbaycan Anayasası'nda resmî dil "türk dili" olarak tanımlanmıştır. [ 17 ] [ 18 ] Daha sonra "Azerbaycan dili" şeklindeki adlandırma kabul edilmiştir. [ 19 ] [ 20 ] Özellikle Rus kaynaklarında Azerbaycanlılar için Tatar, dili için Tatar dili adlandırması da görülmektedir. Çünkü Tatar adı, tarih boyunca farklı topluluklar tarafından 8 farklı grubun adı olarak kullanılmıştır. [ 21 ] Azerbaycan halkı da bu halklardan biridir. Dil, İran'da konuşulan Güney Azerice ve Azerbaycan Cumhuriyeti'nde konuşulan Kuzey Azerice olmak üzere iki farklı değişkeye sahiptir. Bu iki form kendi aralarında sesbilim , biçimbilim , sözdizim , kelime dağarcığı ve alıntı sözcüklerin kökenleri konusunda çeşitli farklılıklar gösterir. [ 22 ] Azerice, Türkçe , Türkmence , Kaşkayca ve Gagavuzcanın aralarında bulunduğu diğer Oğuz dillerinin yanı sıra, bu dillerden etkilenmiş bir Kıpçak dili olan Kırım Tatarcası ile de yüksek oranda karşılıklı anlaşılabilirlik gösterir. [ 23 ] [ 24 ]

Tarih Fuzûlînin Leyla ile Mecnun eserinden sayfalar Türkçeye (Türkiye Türkçesine) en yakın Türkî dillerden birisidir. Bunun nedenlerinden birisi Azericenin de Türkçe gibi Oğuz grubuna dâhil olmasıdır. Aynı zamanda yazı dili de olan Azerbaycanca yazı dili geleneğine sahip olma bakımından Türkçeyle hemen hemen paraleldir. [ 25 ] Ana Oğuz Türkçesi Ayrıca bakınız: Ana Oğuz Türkçesi Türk dil ailesi, 13. yüzyılda Hazar 'ın batısında Oğuzca merkezli bir özellikte bağımsız gelişimine başlamıştır. Batı Türkçesi [ 26 ] (Oğuzca veya Yeni Batı Türkçesi) olarak belirtilen bu bölge değişkesinin içinde saha bakımından zamanla iki daire meydana gelmiştir. Bunlardan biri Azerbaycan ve Doğu Anadolu sahasını içine alan Doğu Oğuz kolu, diğer Osmanlı sahasını içine alan Batı Oğuz koludur. [ 27 ] 11.-13. yüzyıllar arası, aynı zamanda Oğuzların Orta Asya 'dan batıya doğru uzanan siyasî etkinliklerinin güçlenme dönemidir. Nitekim daha 11. yüzyılda Büyük Selçuklu Devleti 'nin batıya yaptığı göçlerle, Oğuz nüfuzu yalnız Sirderya , Maveraünnehir , Harezm ve Horasan bölgelerinde kalmamış; Azerbaycan üzerinden Abbasî Devleti 'nin başkenti ve büyük kültür merkezi Bağdat 'a kadar uzanmıştır. [ 28 ] Bu etkililik Oğuzca açısından da aynı yönde bir gelişme yaratmıştır. Acem Türkçesi Ayrıca bakınız: Acem Türkçesi Acem Türkçesi veya Orta Azerbaycanca, 15. ve 16. yüzyıllarda bölge Türkleri tarafından anadil, İran ve Kafkasya'daki halklar tarafından lingua franca olarak konuşulan bir Türk diline verilen isimdir. Azerbaycan Türkçesi buradan türetilmiştir. Bu dil Eski Anadolu Türkçesinden (Ana Oğuz Dilinin bir başka kolu) gelmektedir. Acem Türkçesi Karakoyunluların , Akkoyunluların , Safevîlerin ve Afşarlıların resmî diliydi. [ 19 ] [ 29 ] Modern dönem Azerbaycan dili ağırlıklı olarak İran'da konuşulmaktadır (1997 tahminine göre, İran'da bu dili konuşanların toplam sayısı yaklaşık 23,5 milyon kişidir [ 30 ] ) ve ülke nüfusunun %98'inden fazlasının yerli olduğu Azerbaycan'da [ 31 ] ve Kuzey Irak'ta. İran'da Azerbaycan dili hemen hemen Kazvin 'e kadar yayılmıştır. [ 32 ] İran'ın kuzeybatı vilayetlerinde (öncelikle Batı ve Doğu Azerbaycan'da, ayrıca Hazar Denizi'nin güneydoğu kıyısında: Galuga'da) konuşulur. Irak'ta Azerice ağırlıklı olarak Kerkük, Erbil ve Revanduz'da, ayrıca Kerkük'ün güneydoğusunda El-Mikdadiya, Khanaqin ve Mandali gibi şehir ve köylerde ve Musul bölgesindeki bazı yerlerde konuşulmaktadır. [ 33 ] Yukarıdaki ülkelere ek olarak, Azerbaycanlıların Gürcistan'da (Kvemo-Kartli), Rusya'da (Dağıstan), Türkiye'nin Kars ve Iğdır illerinde ve diasporadaki kompakt ikamet yerlerinde de Azerbaycan dili konuşulmaktadır. 1990'lara kadar Azerbaycan dili Ermenistan'da da konuşulmaktaydı. [ 30 ] 2010 nüfus sayımının sonuçlarına göre, Rusya'da Azerbaycan dilini bildiğini belirtenlerin sayısı 473.044 kişiydi, bunlardan sadece 368.173'ü Azerbaycanlı (toplam Azerbaycanlı sayısı 603.070 idi [ 34 ] Batı ve Doğu kollarının açılması Azerice ve Osmanlı Türkçesi arasında, daha çok şivede kalan ayrılıklarda Doğu Oğuz koluna Oğuz dışı Türk dillerinin, özellikle Kıpçakça unsurlarının yaptığı etki ve İlhanlılardan kalan bazı Moğolca etkisi görülebilir. Bu iki Türkçe arasındaki başlıca ayrılıklar, sözcük başındaki b - m, sözcük içindeki ķ - ġ - ħ, ilk seslemdeki e - i, sözcük başındaki t - d ile belirtme ve bazı eylem çekimleri etrafında toplanmıştır. [ 35 ] Nahçıvan ’daki Ana Dili Heykeli Batı Oğuz Kolu (b-, -ķ, e-, t-) Doğu Oğuz Kolu (m-, -ħ, i-, d-) Anlam ben mən “1. tekil kişi zamiri” biŋ min “1000 sayısı” baķ- baħ - (bax) “Bakmak” tarla tarla “Tarla” orduyı ordunu “Orduyu” Batı ve doğu Oğuz kolları arasındaki farklılıklar 14. yüzyıldan sonra kesinleşmeye başlamıştır. [ 36 ] Azerbaycan sahasında yetişen başlıca edebî şahsiyetlerin bulunduğu 17. yüzyıldan önce de doğu ve batı Oğuz kolları arasında kayda değer bir ayrılık bulunmadığı için bu iki Oğuz lehçesi, yazı dili olarak Batı Türkçesi adı altında zikredilmişlerdir. [ 35 ] Türkçe ile Karşılıklı Anlaşılabilirlik Azerice ile Türkçe arasında karşılıklı anlaşılabilirlik seviyesi oldukça yüksektir. Öyle ki bazı metinlerde sadece sözcüklerdeki ve eklerdeki bazı ses farkları dışında bir fark görülmemektedir: Ayrılıq [ 37 ] Ayrılık Bu gün, yenə hər sabah olduğu kimi, Oyanmaq istədim öpüşünlə. Amma, yoxsan. Ah çəkib yandım, həsrətinlə. Bu gün, dərdə çarə olan dərman kimi, Aldım rəsmini əlimə. Baxdım, baxdım. Ah çəkib yandım, sənsizliyimə. Hanı o bir cüt bəla dediyim qara gözlərin, Könlümü oxşayan şirin-şirin gülüşlərin. Hanı, o əllərimi tutan əllərin, Mənə ümid verən o xoş sözlərin. Ayrılıq, yenə dərdli başıma gəlib tac oldu, Ayrılıq, səni məndən alıb, gözümü yaşlı qoydu. Ayrılıq, yenə dərdli başıma gəlib tac oldu, Ayrılıq, səni məndən alıb ümidsiz qoydu. Anladım, artıq geri dönməyəcəksən. Amma, bir tək təsəlli var. Səndən mənə, Yadigar qalan xatirələr var. Hanı o bir cüt bəla dediyim qara gözlərin, Könlümü oxşayan şirin-şirin gülüşlərin. Hanı, o əllərimi tutan əllərin, Mənə ümid verən o xoş sözlərin. Ayrılıq, yenə dərdli başıma gəlib tac oldu, Ayrılıq, səni məndən alıb, gözümü yaşlı qoydu. Ayrılıq, yenə dərdli başıma gəlib tac oldu, Ayrılıq, səni məndən alıb ümidsiz qoydu. Bugün, yine her sabah olduğu gibi, Uyanmak istedim öpüşünle. Ama, yoksun. Ah çekip yandım, hasretinle. Bugün, derde çare olan derman gibi, Aldım resmini elime. Baktım, baktım. Ah çekip yandım, sensizliğime. Hani o bir çift bela dediğim kara gözlerin, Gönlümü okşayan şirin şirin gülüşlerin. Hani, o ellerimi tutan ellerin, Bana ümit veren o hoş sözlerin. Ayrılık, yine dertli başıma gelip taç oldu, Ayrılık, seni benden alıp, gözümü yaşlı koydu. Ayrılık, yine dertli başıma gelip taç oldu, Ayrılık, seni benden alıp ümitsiz koydu. Anladım, artık geri dönmeyeceksin. Ama, bir tek teselli var. Senden bana, Yadigar kalan hatıralar var. Hani o bir çift bela dediğim kara gözlerin, Gönlümü okşayan şirin şirin gülüşlerin. Hani, o ellerimi tutan ellerin, Bana ümit veren o hoş sözlerin. Ayrılık, yine dertli başıma gelip taç oldu, Ayrılık, seni benden alıp, gözümü yaşlı koydu. Ayrılık, yine dertli başıma gelip taç oldu, Ayrılık, seni benden alıp ümitsiz koydu. Azericede bazı ifade şekillerinin Türkçeden farklı olması sebebiyle bazen Türkçe konuşanlar tarafından yanlış anlaşılabilmektedir. Saatlerin söylenişindeki ikiyə on dəqiqə işləmiş gibi bir ifade yanlış olarak ikiyi on geçe gibi anlaşılabilir. Bunun anlamı ise aslında biri on geçe olup "saat ikiye doğru on dakika ilerlemiş" demektir. Bununla birlikte Azerice ile Türkçenin söz varlığının %99 oranında örtüştüğü belirtilmektedir. [ 38 ] Yazı dili Arap asıllı Türk alfabesinin kullanıldığı devirlerde Azerbaycan ve Osmanlı Türkçesi sahalarında kaleme alınan eserlerin imlasında büyük ortaklıklar söz konusu olmuştur. Çünkü Türkçenin eski devirlerinden gelen ve bu alfabede standartlaşan imla, doğu ve batı sahalarında aynı imla geleneğini gerektiriyordu. 19. asrın başlarından itibaren Ruslar , Kafkaslar ve Azerbaycan 'ı istila etmeye başladılar. 18 Şubat 1828'de Ruslarla Kaçar Hanedanı arasında imzalanan Türkmençay Antlaşması gereğince Aras Nehri 'nin kuzeyinde kalan Azerbaycan toprakları Ruslara bırakıldı. [ 39 ] Azerice, 17. yüzyıldan sonra kendi mecrasında gelişimine devam etmişti. Rus egemenliğinden sonra, Osmanlı Türkçesi bölgesi ile olan irtibatların azalması ve zamanla bölgede oluşturulan devlet yapısı sonucunda yazı dili olarak Azerice "Azerbaycan Türkçesi" adıyla resmiyet kazandı.

Coğrafi dağılım Azerbaycan Türkçesi konuşanların coğrafi dağılımını gösteren bir çalışma Azerice, Azerbaycan 'da 11.250.000, [ 40 ] İran 'da ise 25 ila 35 milyon kişi tarafından konuşulan bir dildir. [ kaynak belirtilmeli ] Irak Türkmenlerinin ağzı da Azericenin bir ağzıdır. Azerbaycan'da 1991 yılı itibarıyla Azericeye uyarlanan Latin alfabesi yeniden kullanılmaya başlanmıştır. Türkiye 'de Ardahan , Kars , Iğdır ve Ağrı [ 41 ] illerinde konuşulur. Erzurum , Artvin ve Bayburt illerinde konuşulan Türkçe ile de büyük benzerlikler taşır.

Ağızları Azerbaycan arazisinde dört ağız vardır: [ kaynak belirtilmeli ] Doğu ağzı - Kuba , Şamahı , Bakü , Muğan ve Lenkeran ağızları Batı ağzı - Kazah , Karabağ , Gence ağızları Kuzey ağzı - Şeki (Nuha) ve Zakatala - Kah ağızları Güney ağzı - Nahçıvan , Culfa , Ordubad , Erivan ağızları

Sesbilim Ünsüzler Standart Azericede ünsüzler Çiftdudaksıl Dişdudaksıl Dişsil Dişyuvasıl Artdişyuvasıl Damaksıl Artdamaksıl Gırtlaksıl Patlayıcı ve yarı kapantılı [p] [b] [t] [d] [ʧ] [ʤ] [c] [ɟ] [k] [ɡ] Geniz [m] [n] Sürtünmeli [f] [v] [s] [z] [ʃ] [ʒ] [x] [ɣ] [h] Approximants [l] [j] Taps [ɾ] İnce g [ɟ] sesi Rusça asıllı sözcüklerde Türkçedeki gibi telaffuz edilir. Diğer sözcüklerde ise ağız ve dil /y/ sesini telaffuz edecek şekilde açılarak /g/ denildiğinde telaffuz edilir. İnce k sesi Rusça asıllı sözcüklerde Türkçedeki gibi telaffuz edilir. Diğer sözcüklerde ise ağız ve dil /y/ sesini telaffuz edecek şekilde açılarak /k/ denildiğinde telaffuz edilir. Sözcük sonlarında ise konuşma dilinde çoğunlukla /y/ sesine döner: inəy "inek", görəy "görelim". Sözcükler ek aldığında da bu durum görülebilir: ürəydi "yürektir". Ünlüler Standart Azerice ünlüler [ 42 ] Standart Azerice ünlüler: /i, y, ɯ, u, e, œ, o, æ, ɑ/ .
Azerice /æ/ sesi yazıda uluslararası literatürde schwa adı verilen ə harfi ile (Türkiye Türkolojisinde ä harfiyle) temsil edilmektedir. Bu ses ağız /a/ sesini telaffuz edecek şekilde açılarak /e/ denildiğinde telaffuz edilir. Diğer /e/ sesi ise yazıda e harfiyle temsil edilmektedir. Bu ses ağız /i/ sesini telaffuz edecek şekilde açılarak /e/ denildiğinde telaffuz edilir.

Alfabe Ana madde: Sovyetler Birliği'nde latinizasyon Türk yazı tarihi mevcut bilgilerle Göktürk alfabesi ile başlasa da [ 43 ] Azericenin yazılmasına Arap alfabesinin bir varyantı ile başlanmıştır. Selçuklu ve Oğuzlar ; 10. asırdan başlayarak Arap alfabesine Türkçe için gerekli birkaç harfi ekleyerek (ç, p, j gibi) bu alfabeyi kullanmış ve bu alfabeyle değerli eserler yaratmışlardır. Arap asıllı alfabe, Azericenin özünü ifade etmesi için mükemmel bir alfabe olmasa da 20. yüzyıl öncesine kadar bu alfabeden Azerbaycan bölgesinde genişçe yararlanılmış ve bu alfabeyle Azeri edebiyatında eserler kaleme alınmıştır. Azerice için 1929 yılına dek Arap asıllı alfabe kullanılmıştır. 1929-1939 yılları arasında Latin asıllı alfabe, 1939-1991 yılları arasında Kiril alfabesi kullanımda olmuştur. 1991 yılından itibaren -52 sene aradan sonra- Latin kaynaklı alfabeye tekrar geçilmiştir. İran'ın Azerbaycan bölgesi ve diğer yerlerde yaşayan Azeriler ise bugün de Arap asıllı alfabe kullanmaktadırlar. İran’daki Azerilerin Arap abecesi ile yazılmış Mirza Mehemmed Tağı Kumri [ az ] (1819-1891) adlı şaire ait bir şiir kitabı Alfabe değişiklikleri ve karşılıklar Arap Asıllı Alfabe (-1929 [ 44 ] ) İran Latin Asıllı Alfabe (1929-1939) Azerbaycan SSC Kiril Asıllı Alfabe (1939-1991) Azerbaycan SSC Latin Asıllı Alfabe (1992-) Azerbaycan Cumhuriyeti ا , آ A a А а A a ﺏ B b Б б B b ﺝ C c Ҹ ҹ C c چ Ç ç Ч ч Ç ç ﺩ D d Д д D d E e Е е E e ﻉ , (کسره) Ə ə Ә ә Ə ə ﻑ F f Ф ф F f گ G g Ҝ ҝ G g ﻍ Ƣ ƣ Ғ ғ Ğ ğ ﺡ , ﻩ H h Һ һ H h ﺥ X x Х х X x Ь ь Ы ы I ı ی I i И и İ i ژ Ƶ ƶ Ж ж J j ﻙ K k К к K k ﻕ Q q Г г Q q ﻝ L l Л л L l ﻡ M m М м M m ﻥ N n Н н N n ﻭ O o О о O o Ɵ ɵ Ө ө Ö ö پ P p П п P p ﺭ R r Р р R r ﺙ , ﺱ , ﺹ S s С с S s ﺵ Ş ş Ш ш Ş ş ﺕ , ﻁ T t Т т T t ﻭ U u У у U u ﻭ Y y Ү ү Ü ü ﻭ V v В в V v ی J j Ј ј Y y ﺫ , ﺯ , ﺽ , ﻅ Z z З з Z z