Zazaca

| Bilgi | Detay |
| --- | --- |
| **Zazaca** | |
| Zazaki | |
| **Ana dili olanlar** | Türkiye , Avrupa'daki Zazalar , Gürcistan , [ kaynak belirtilmeli ] ABD |
| **Konuşan sayısı** | 730.705 (anadil olarak) 1.740.000 [ 1 ] -2.000.000 [ 2 ] ( tarih gerekli ) |
| **Dil ailesi** | Hint-Avrupa dil ailesi Hint-İran dilleri İran dilleri Kuzeybatı İran dilleri Zaza-Gorani dilleri Zazaca |
| **Yazı sistemi** | Latin alfabesi |
| **Dil kodları** | |
| **ISO 639-1** | - |
| **ISO 639-2** | zza |
| **ISO 639-3** | diq, kiu |
| **ELP** | Dimli |
| Zaza dilinin üç ana lehçesinin coğrafi dağılımı. | |

Zazaca , Hint-Avrupa dil ailesinin İran dilleri grubunda bulunan Kuzeybatı İran koluna bağlı bir dildir. [ 3 ] Zazalar tarafından Türkiye 'nin doğusunda Bingöl , Elâzığ , Erzincan , Erzurum , Sivas ve Tunceli ; güneydoğusunda Diyarbakır , Adıyaman , Şanlıurfa ile Muş 'un Varto ilçesi ve Bitlis 'in batısında Mutki ilçesi civarındaki köylerde yoğunlukla konuşulur. [ 4 ] Zazacaya gramer, genetik, dilbilim ve söz varlığı açısından en yakın diller Hazar Denizi kıyılarında konuşulan Talışça , Tatça , Simnanca , Sengserce , Gilekçe ve Mazenderancadır . [ 5 ]

Makro dil Zazaca uluslararası dil otoriteleri tarafından iki ana Zaza dilinden oluşan bir makro dil olarak sınıflandırılmaktadır. SIL International Zazacayı Güney Zazacası (diq) ve Kuzey Zazacası (kiu) olmak üzere iki ana Zaza dilini içeren bir makro dil olarak sınıflandırmaktadır. [ 6 ] Diğer uluslararası dil otoriteleri Ethnologue ve Glottolog da Zaza dilini Güney Zazacası ve Kuzey Zazacası olmak üzere iki ana Zaza dilinden oluşan bir makro dil olarak sınıflandırmaktadır. [ 7 ] [ 8 ] Prof. Dr. Ludwig Paul [ 9 ] ve Frankfurt Zaza Dil Enstitüsü [ 10 ] ise Zaza dilini; kuzey , merkez ve güney kolları olmak üzere üç ana lehçeye ayırmaktadır.

Adlandırma Zazacanın İrani diller içindeki yeri Zazaların dillerini ve kendilerini tanımlamaları bölgeden bölgeye farklılıklar göstermektedir. Zazaların tanımlama şekli ulusal olmayıp, etnik ya da dini niteliktedir. Zazaca için kullanılan başlıca adlandırmalar şunlardır: Dımılki veya Dımıli : [ 11 ] [ 12 ] [ 13 ] [ 14 ] Aksaray , Şanlıurfa , Siverek , Diyarbakır , Çüngüş , Adıyaman , Gerger ve Mutki 'de yaşayan Zazalar 'ın dillerine verdikleri isimdir. Bu yörelerde yaşayan Zazalar çoğunlukla kendilerini Dımıli, dillerini Dımıli/Dımılki olarak adlandırmaktadır. [ 15 ] [ 16 ] Friedrich Carl Andreas [ en ] , Karl Hadank ve Vladimir Minorski gibi Zaza dili üzerine araştırmalar yapan dilbilimci ve araştırmacılar, Zazacanın tarihi Deylem bölgesinde konuşlan diller ile yakınlığına bağlı olarak [ 11 ] [ 17 ] [ 18 ] Dımıli sözcüğünün, Deylem bölgesi ile bağlantılı olduğunu öne sürmüştür. [ 19 ] [ 20 ] [ 21 ] Bu ismin kökeninin tarihsel olarak Dunbuli aşireti ismiyle bağlantılı olabileceği de bir diğer görüştür. [ 22 ] Zazaki : Tarihsel olarak Elâzığ , Palu , Maden , Çermik , Bingöl ve Koçgiri yöresinde yaşayan Zazaların dillerine verdikleri isimdir. Günümüzde bu isim diğer yörelerde de gittikçe daha çok yaygınlaşmış olup Zazaların genel adlandırmasıdır. Bu adlandırmaya Zazacanın bütün lehçelerinde rastlanmaktadır. [ 15 ] [ 23 ] Dilin bu adlandırmasına Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesinde "Zaza lisanı" veya "lisân-ı Ekrâd-ı Zaza" şeklinde rastlanmaktadır. [ 24 ] Bu ismin tarihsel olarak Zaza adındaki aşiret ismiyle bağlantılı olabileceği çeşitli yazarlarca iddia edilmiştir. [ 25 ] Bazı yazarlar tarafından kelime benzerliğinden yola çıkılarak, Zaza isminin Sasa ya da Sasan kelimelerinden türediği de iddia edilmiştir. [ 26 ] [ 27 ] Kırdki veya Kırdi : Zazacanın merkez lehçesiyle konuşan Zazaların hemen hepsi kendilerini Zaza, dillerini Zazaki olarak tanımlarken Palu , Bingöl ve Dicle gibi yerlerde Zaza'nın yanında Kırd şeklindeki tanımlamaya da sınırlı şekilde rastlanır. Bu anılan yörelerde yaşayan bazı Zazalar dillerini Zaza ile birlikte Kırdki/Kırdi olarak da adlandırmaktadır. [ 15 ] [ 28 ] [ 29 ] Kırmancki : [ 30 ] Tunceli , Erzincan , Bingöl ( Kiğı , Yayladere ) gibi il ve ilçelerde daha çok Alevi Zazaların dillerine verdikleri isim olup, anılan bu yörelerde yaşayan Zazalar kendilerine Kırmanc, yaşadıkları mıntıkaya da Kırmanciye derler. [ 31 ] [ 32 ] [ 33 ] Dillerine "Kırmancki" diyen eski kuşakta "Dımılki" ismi de bilinmektedir. [ 34 ] Zonê Ma: Bingöl , Erzurum ve Varto gibi bölgelerde yaşayan Alevi Zazalar özel bir isimlendirme yerine konuştukları Zazacaya "dilimiz" anlamına gelen "zonê ma" demektedir. Kendilerine ise halkımız anlamına gelen "şarê ma" demektedir. [ 35 ] [ 36 ]

Zazaca araştırmasının tarihçesi Zazaca üzerine ilk araştırmalar 19. yüzyılın ikinci yarısı itibarıyla başlamıştır. Dilbilimci Peter I. Lerch, Kırım Savaşı'nda Ruslara esir düşen Osmanlı askerlerinin tutulduğu Roslow'a giderek buradaki Zaza kökenli Osmanlı askerleri arasında Zazaca bazı derlemeler yapmıştır. [ 37 ] Lerch, 1856 yılında, Zazaca cümle listesi ve hikâyelerden oluşan derlemelerini dilbilimsel analiz yapmadan Rusça [ 38 ] ve Almanca [ 39 ] olarak yayımlamıştır. [ 31 ] Daha sonra Robert Gordon Latham, Dr. H. Sandwith'in derlediği bir Zazaca sözlük listesini 1856 [ 40 ] ve 1860 [ 41 ] yıllarında yayımlamıştır. 1862'de Wilhelm Strecker ve Otto Blau tarafından Dersim Zazacasına ait bazı notlar yayımlanmıştır. [ 42 ] Daha sonra Friedrich Müller (1864) Lerch'in derlediği metinlerle Zazaca ile üzerine karşılaştırmalı bir inceleme yayımlamıştır. [ 28 ] [ 43 ] Müller çalışmasında Zazacayı Farsçanın bir lehçesi olarak değerlendirmekle birlikte Zazacanın Kürtçe ve Farsçadan daha eski olduğunu ve tarihsel gelişim bakımından Zazacanın Kürtçe ve Farsçadan farklı olduğunu tespit etmiştir. [ 44 ] Müller'in bu görüşü daha sonra F. Spiegel (1871), W. Tomaschek (1887), W. Geiger (1891-1901) ve A. Socin (1901) tarafından da desteklenmiştir. [ 45 ] Daha sonra, Albert van Le Coq (1903) derlediği bazı Zazaca metinleri Kürtçe metinlerle bazı kısmi karşılaştırmalar yaparak dilbilimsel analiz yapmadan yayımlamıştır. [ 46 ] Çalışmalarında Zazaca metin kayıtlarına yer veren ilk dönem araştırmacıları, detaylı dilbilimsel analizini yapmadan diyalekt olarak ele alıp Zazacayı Farsça ve Kürtçe ile birlikte değerlendirmiştir. [ 44 ] [ 47 ] Zazacayı dilbilimsel olarak inceleyip detaylı analizini yapan ilk araştırmacı Alman dilbilimci Oskar Mann 'dır. 1905/1906 yıllarında Prusya Bilimler Akademisi tarafından batı İrani dillerinin dokümantasyonu ve dilbilimsel analizi için görevlendirilen Oskar Mann Bingöl ve Siverek bölgelerinde kapsamlı Zazaca derlemeler ve dil kayıtları gerçekleştirmiştir. Zazacayı ses bilgisi ( fonetik ), biçim bilgisi ( morfoloji ), sözcük bilgisi ( leksikoloji ) ve kökenbilgisi ( etimoloji ) açılarından inceleyen Oskar Mann yaptığı araştırmaların sonucunda Zazacanın Farsça ya da Kürtçenin bir lehçesi olmayıp başlı başına ayrı bir dil olduğunu tespit etmiştir. [ 48 ] Mann'ın ölümünden sonra çalışmalarını devralarak ilerleten Karl Hadank , 1932 yılında bu çalışmaları yaptığı gramer analizleriyle beraber "' Mundarten der Zaza " adıyla kitaplaştırmıştır. [ 49 ] Hadank da öncülü Oskar Mann gibi Zazacayı başlı başına ayrı bir dil olarak ele almıştır. Zazacanın modern dilbilim tarihindeki yeri Oskar Mann (1906) ve Karl Hadank 'dan (1932) sonra David Neil MacKenzie (1961-95), Gernot Ludwig Windfuhr [ en ] (1989), Jost Gippert (1996), Ludwig Paul [ de ] (1998) ve birçok yabancı dilbilimci ve araştırmacı ve uluslararası dil otoriteleri Glottolog [ 50 ] ve Ethnologue [ 7 ] tarafından incelenmiş olup başlı başına bir Batı İran dili şeklinde tespit edilmiştir. [ 51 ]

Coğrafi dağılım Ayrıca bakınız: Zazalar ve Zaza diasporası Zazaca, Doğu Anadolu 'nun Yukarı Fırat ve Dicle havzasında, sayıları kesin olarak bilinmemekle birlikte yaklaşık olarak 2-3 [ 52 ] [ 53 ] milyon civarında kişinin konuştuğu dildir. Türkiye'de yaşayan Zazalar dışında özellikle Almanya , Fransa , Avusturya , İsveç , İsviçre ve Hollanda gibi Avrupa ülkelerinde yaşayan önemli sayıda Zaza veya Zazaca konuşan nüfus bulunmaktadır. [ 54 ] [ 55 ] Zazacanın en yoğun olarak konuşulduğu ve Zazaların en yoğun olarak yaşadığı yerleri, Tunceli (bütün ilçelerde), Bingöl (bütün ilçelerde), Elâzığ (doğu bölgesi, kuzeyi ve güneyi), Diyarbakır (kuzey ve batı bölgeleri Çermik , Çüngüş , Ergani , Eğil , Dicle , Lice , Hani , Kulp , Hazro ), Urfa ( Siverek , Hilvan ilçeleri), Muş ( Varto ilçesi), Sivas ( Zara , Ulaş , Kangal ilçeleri), Adıyaman ( Gerger ilçesi), Erzincan ( Merkez , Tercan , Çayırlı , Refahiye ve yer yer diğer ilçelerde), Batman ( Batman , Kozluk ), Bitlis ( Mutki , Tatvan ), Malatya (doğu bölgesi), Ardahan ( Göle 'nin iki köyünde), Aksaray ( Ekecik bölgesinde [ 56 ] ) ve Erzurum ( Hınıs , Tekman , Aşkale , Çat ve yer yer diğer ilçelerinde) oluşturmaktadır. [ 4 ] [ 57 ]

Sınıflandırma Ana madde: Zaza-Gorani dilleri İrani diller ailesi ağacı. Zazaca dilbilimsel olarak Hint-Avrupa dil ailesinin Hint-İran ana grubunun İran koluna ait bir dildir. [ 58 ] Bir Batı İran dili olan Zazaca bu grubun kuzeybatı koluna mensuptur. Zazaca dilbilimde başlı başına ayrı bir dil olarak kabul edilip [ 59 ] [ 60 ] [ 61 ] [ 62 ] Kürtçeden ayrı olarak Gorani diliyle beraber Zaza-Gorani olarak adlandırılan genetik bir alt grubun parçasıdır. [ 60 ] [ 63 ] Glottolog Zazacayı Hazar Denizi 'nin güney kıyılarında konuşulan Talışça , Tatça ve lehçeleri ile birlikte Eski Azerice 'den türeyen Azeri dilleri grubu içinde sınıflandırmaktadır. [ 64 ] Alman dilbilimci Jost Gippert [ 65 ] ve LeCoq ise Zazacayı Hazar Denizi 'nin güneyindeki tarihi Hyrkania bölgesine atıfta bulunarak Hyrkan dilleri grubu (Gurgan, Cürcan) içinde sınıflandırmıştır ve Tatça , Talışça , Sengserce ve Hazar denizi kıyılarında konuşulan diğer dilleri Zazaca ile aynı alt gruba ait saymıştır. [ 66 ] Dilbilimci Ludwig Paul 'a göre Zazaca, Kürtçeye nazaran Goranice ve ölü bir İran dili olan Eski Azerice [ 3 ] ve Talışçaya [ 67 ] daha yakındır. Paul, Zazacanın Talışça , Tatça , Simnanca , Sengserce ve ölü İran dilleri olan Eski Azerice ve Partçaya yakın olup bu dillerle birçok çok benzerlik paylaştığını [ 68 ] ve Kürtçenin tarihi olarak geçirmiş olduğu ses değişikliklerinin Zazacada bulunmadığını tespit etmiştir. [ 69 ] Benzer şekilde, Elazığ-Keban bölgesinde yapılan bir çalışmada Zazaca ve Kürtçe konuşurları arasında karşılıklı anlaşılırlığın oldukça düşük olduğu tespit edilmiştir. [ 70 ] Hazar Denizi kıyısında konuşulan Kuzeybatı İran dilleri ve Zazaca arasında da dilbilgisi ve sözcük dağarcığı bakımından önemli benzerlikler bulunur. Bugün Zazacaya en yakın diller Hazar Denizi 'nin güney kıyılarında konuşulan Talışça , Tatça , Gilekçe ve Mazenderanca gibi dillerdir. [ 71 ] Ethnologue'a göre Kuzeybatı İran dilleri ve Zazacanın yeri: [ 72 ] Zaza-Gorani dilleri (6): Bacelani [bjm], Goranice [hac], Sarli [sdf], Şebeki [sdb], Kuzey Zazaca [kiu], Güney Zazaca [diq] Beluci dilleri (5): Belucice [bgp] [bcc] [bgn], Başkartça [bsg], Koroshi [ktl] Hazar İran dilleri (3): Gilekçe [glk], Mâzenderanca [mzn], Şahmirzadi [srz] Merkezî İran dilleri (12): Aştiyanca [atn], Zerdüşt Daricesi [gbz], Kuzeybatı Farsçası [faz], Gazi [gzi], Khunsari [kfm], Natanzi [ntz], Nayini [nyq], Parsi [prp], Parsi-Dari [prd], Sivendice [siy], Soi [soj], Vefsçe [vaf] Ormuri-Paraçi dilleri (2): Ormuri [oru], Paraçi [prc] Semnani dilleri (4): Lasgerdice [lsa], Sengserce [sgr], Simnanca [smy], Sorheyice [sqo] Talış dilleri (16): Elviri-Viderice [avd], Eştehardi [esh], Gozarhani [goz], Herzendice [hrz], Kabatei [xkp], Kajali [xkj], Karingani [kgn], Hoinice [xkc], Koresh-e Rostam [okh], Maraghei [vmh], Razajerdi [rat], Rudbari [rdb], Şahrudice [shm], Takestani [tks], Talışça [tly], Yukarı Taromi [tov] Sırası bilinmeyen (1): Dezfuli [def] Kürt dilleri (4): Soranice [ckb], Kurmançça [kmr], Kirmanşahi ( Kelhurice ) [sdh], Lekçe [lki]

Lehçeleri Ana madde: Zazaca lehçeleri Zazacanın üç ana lehçe grubu [ 73 ] Kuzey Zazacası Merkezî Zazaca Güney Zazacası Dil sınıflandırma otoritelerinden biri olan SIL International 'e göre Zaza dili ( zza ) bir makro-dil ( macrolanguage ) olup iki ( ISO 639 diq & kiu ) ayrı dil olarak sınıflandırılmaktadır. [ 74 ] Prof. Dr. Ludwig Paul [ 9 ] ve Zaza Dil Enstitüsüne [ 10 ] göre Zaza dili; kuzey, merkez ve güney kolları olmak üzere üç ana lehçeye ayrılmaktadır. Zaza dilinin, bunun yanı sıra, özel bir konuma sahip olan ve hiçbir lehçe grubuna tam olarak dâhil edilemeyen geçiş ve kenar şiveleri de mevcuttur. Bölgeden bölgeye kelimeler çeşitli ses değişimine uğramıştır. Bunlar telaffuz farkından öte Zaza lehçelerinin sözcük dağarcığında da farklılıklar gösterir. Zamanla bazı kelimeler önemini yitirmiş; ya tam unutulmuş ve başka kelime biçimlerine dönüşmüş ya da bu kelimelerin kullanımı ikinci veya üçüncü plana düşmüştür. Zaza dilinin kuzey , merkez ve güney lehçelerini birbirlerinden ayrı tutan belli başlı karakteristik özellikler bulunmaktadır. Aynı zamanda Zazaların üç mezhebe (Şafi, Hanefi, Alevi) bölünmesi de bu lehçelerin oluşmasına katkıda bulunmuştur. Zaza dilinin ana lehçelerinin arasında şivesel farklılıklar da bulunmakla birlikte konuşulduğu bazı yörelerde dil komşu dillerden daha çok etkilenmiştir. Örneğin Zazacanın kuzey lehçesine bağlı Dersim ağzı fonetik bakımından hayli yenilikler yaşamıştır. Bu yeniliklerden Ermenicenin sorumlu olduğu tahmin edilmektedir. Öte yandan aynı lehçe grubunda yer alan Varto şivesi bu değişimden uzak kalmıştır. [ kaynak belirtilmeli ] Zaza dilinin üç ana lehçesi şu şekildedir: Kuzey Zazacası (Alevi Zazalar tarafından): [ 73 ] Dersim, Erzincan, Gümüşhane (Kelkit), Varto, Hınıs, Tekman, Çat, Aşkale, Sivas (Koçgiri ve Karabel) Merkez Zazacası (Şafi Zazalar tarafından): [ 73 ] Palu-Bingöl, Hani, Elazığ, Piran (Dicle) Güney Zazacası (Hanefi Zazalar tarafından): [ 73 ] Çermik, Siverek, Gerger, Çüngüş * Kenar şiveleri: Mutki, Aksaray, Sarız * Geçiş şiveleri: Kulp, Lice, Ergani, Maden

Gramer Gramer, genetik, dil tarihi ve evrimi ( diachronic ) ve temel kelime dağarcığı açısından Zaza diline en yakın diller Hazar Denizi kıyılarında ve Kuzey İran'da konuşulan Eski Azerice , Tatça , Simnanca , Sengserce , Talışça , Gilekçe ve Mâzenderanca gibi dillerdir. [ 75 ] [ 76 ] [ 77 ] [ 78 ] [ 79 ] Zaza dili ayrıca, ölü bir Kuzeybatı İran dili olan Part dili ile de fonetik ( ses bilgisi ), morfoloji ( şekil bilgisi ), sentaks ( sözdizim ) ve leksik ( kelime hazinesi ) bakımdan önemli ölçüde benzerlik göstermektir. [ 80 ] Ünlü harflerden daha az değişim gösterdikleri için dillerin tarihsel evrimi ve dil gruplarındaki sınıflandırmanın esas temelini ünsüz harfler oluşturmaktadır. İrani dillerin içinde Batı İran dillerinin kuzeybatı ve güneybatı olarak ayırt edilebilmesi için miras sözcüklerden oluşan belirli kıstas sözcükler, eş dillilik sınırı ( isoglosses ) yönünden esas alınmaktadır. Dillerin tarihsel evrimi ve dil gruplarındaki sınıflandırmanın esas temelini oluşturan bu ünsüzlerin oluşumu ( eş dillilik sınırı/isoglosses ) Zaza dilinde Talışça , Tatça ( Herzendice ), Sengserce , Vefsçe ve bazı merkezi İran dilleri ile hemen hemen aynıdır. Zaza dili burada kuzeybatı İran dilleri grubu içinde Talışça , Tatça , Simnanca , Sengserce ve Gilekçe gibi diller ile bir kuzeybatı İran dilleri kuşağı oluşturmaktadır. Bu kuşağa bağlı diller Farsça , Azerbaycan dili ve Kürtçe konuşurları tarafından, kuşağın batı kısmında Zazaca, Talışça , Tatça ve doğu kısmında ise Simnanca , Sengserce , Gilekçe ve diğer Hazar/Merkez lehçeleri kalacak şekilde coğrafi olarak ikiye bölünmüştür. Coğrafi bölünmeye rağmen Zazaca yine de Tatça , Talışça ve bazı kuzeybatı diyalektleri ile birlikte Batı İrani Proto-Hint Avrupa ünsüz harf köklerini güçlü bir biçimde muhafaza etmiştir ve Farsça ve Kürtçeden oldukça uzaktır. Genel olarak, Zaza, Tat ve Talış dillerinden Kürtçe ve Farsçaya doğru uzanacak şekilde, batı İran dilleri daha az " arkaik " hale gelmektedir. Zaza dili, Talış ve Tat dilleriyle ile birlikte Kuzeybatı İran dillerinin en batısında yer alırken, Farsça ve Kürtçe en doğusunda yer almaktadır. [ 81 ] [ 82 ] Proto Hint-Avrupa Partça Azerice / Tatça Zazaca Talışça Simnanca Hazar dilleri Merkez Lehç. Beluçça Kürtçe Farsça *ḱ/ĝ s/z s/z s/z s/z s/z s/z s/z s/z s/z h/d *k u e -ž- -ž- -ĵ- -ž -ĵ, ž- -ĵ- -ĵ-, ž, z -ĵ- -ž- -z- *g u e ž ž (y-) ĵ ž ĵ,ž ĵ ĵ, ž, z ĵ ž z *kw 29 ? isb esb asb esp s esb ? s s *tr/tl hr (h)r (hi)r (h)*r (h)r r r s s s *d(h)w b b b b b b b d d d *rd/*rz r/rz r/rz r/rz rz l/l(rz) l/l l/l(rz) l/l l/l l/l *sw wx h w h x(u) x(u) x(u), f v x(w) x(u) *tw f u w h h h h(u) h h h *y- y y ĵ ĵ ĵ ĵ ĵ (y) ĵ ĵ ĵ Kuşağın diğer dillerinin birçoğu gibi Zaza dili de isimlerde genellikle biri Eski İran dilindeki *- ahya genitif ekine dayanan yalın dışı hal eki olmak üzere iki durumlu bir sistem göstermektedir. Alman Dilbilimci Walter Bruno Henning , yaklaşık 100 yıl önce Zazaca, Talışca , Tatça , Simnanca ve Gilekçenin fiil çekiminde şimdiki zaman ekini *- ant - ile biten aynı eski İran şimdiki zaman kipinden aldığını tespit etmiştir. [ 83 ] Walter Bruno Henning ayrıca Tatça dilinin Herzendice lehçesinin Zaza ve Talış dilleriyle birçok ortak dilsel özelliğe sahip olduğunu tespit edip Herzendiceyi Talış ve Zaza dilleri arasında konumlandırmıştır. [ 84 ] Zazacada şimdiki zaman fiil çekimi Simnanca , Sengserce , Gilekçe , Talışça , Tatça ve Hazar Denizi kıyılarındaki bazı diğer dil/lehçeler ile ortak biçimde fiil kökünden sonra gelen - ant şimdiki zaman eki ile oluşturulmaktadır: [ 81 ] [ 82 ] [ 85 ] [ 86 ] Türkçe Zaza Simnanca Gilekçe Tatça/Azeri Talışça "gitmek" ši- n - še- nn - šu- n - še- nd - še- d - "gelmek" ye- n - ā- nn - ā- n - āmā- nd - ome- d - "yapmak" ke- n - ke- nn - kū- n - kö- nd - kerd- ed - "söylemek" vā- n - vā- nn - gū- n - ot- n - vot- ed - "görmek" vīn- en - ? ī- n - vīn- n - vīn -d - Türkçe Zazaca Simnanca Gilekçe Sengserce Tatça Talışça "giderim" ez ši- n -ā a še- nn -ī man šu- n -em a šu- nd -ī men še- nd -en az še- d -am Bu dillerin tersine Kürtçe ve Farsçada şimdiki zaman, şimdiki fiil köküne می mî- (mi-ravam), -di (di-çim) (gidiyorum) ön eklerinin eklenmesiyle oluşturulur. Morfolojik olarak, Talışca , Tatça , Simnanca gibi Zaza dilinin lehçeleri de yalın ( nominative ) ve yalın dışı ( oblique ) olacak şekilde iki halli bir morfolojik sisteme sahiptir. Zaza dilinde, Eski İran dilindeki *- ahya genitif ekine dayanan yalın dışı hal eki - ī yalnızca eril isimlere eklenmektedir. Güney Zazacada (Çermik-Siverek lehçelerinde) dişil isimlere yalın dışı halde ( oblique ) - e(r) eki eklenerek yalın dışı gramatik hal oluşturulmaktadır. Zazacanın bu - e(r) eki başlangıçta her iki cinsi ifade edecek şekilde akrabalık terimlerinin yalın dışı halini ifade ederken bu ekin muhtemelen, zamanla genel olarak dişil sözcüklerin yalın dışı halini kapsayacak şekilde yayılmaya başladığı düşünülmektedir. Zazacada ile aynı şekilde Tatça lehçelerinde de akrabalık terimlerinin yalın dışı hal eki - r her iki cinsiyete ait akrabalık terimlerinden diğer terimlere yayılmıştır. Zaza dilinde olduğu gibi, Simnanca , Tatça ve Talışça da da akrabalık terimleri aynı ek işleviyle (- e(r)) yalın dışı hale dönüştürülmektedir: [ 87 ] baba (y.) baba (y. dışı hal) Zazaca pī pē r Talışça pə pā r Simnanca pia piä r Tatça/Azeri pia pia r Tabloya ek ek olarak anne (yalın) ve anne ( yalın dışı hal ) Zazacada mā -> mā r , Tatçada mā -> mā r , Talışça da mā -> moā r ve erkek kardeş ( yalın ) ve erkek kardeş ( yalın dışı hal ) Zazacada bıra -> bıra r , Tatça dilinde bera -> bera r ve Simnanca da bäre -> bärā r 'dır. [ 88 ] [ 89 ] [ 90 ] Ergatif Eski İrani Dönemin sonuna doğru ve Orta İrani Dönemin başlangıcında gerçekleşen geçmiş zamanın kuruluş şekliyle çoğu orta İrani dilde, geçmiş zaman edilgen ortaç ( participle perfect passive ) soneki -ta- ile oluşturulan fiil çekimin sayesinde meydana gelen biçim-sözcükdizimsel ( morphosyntactic ) bir fenomen olan bölünmüş ergatiflik ( split ergativity ), yani tüm geçmiş zaman şekillerinde geçişli fiillerde öznenin yalın dışı halde belirtilmesi, nesnenin yalın halde olması, İrani dillerde ayrıca fiilin ergatif alanda da nesneye göre çekimlenmesi, bugün de Zazacada varlığını sürdürmektedir. Örn. Ez ey anan, o mı ano. “ben onu (eril) getiriyorum, o beni getiriyor”, geçmiş zamanda ise mı o ard, ey ez ardan “ben onu getirdim, o beni getirdi” şeklinde çekilmektedir. Zazaca, Talışça , [ 91 ] Tatça , [ 92 ] [ 93 ] Simnanca , Sengserce , Kahangi, Vefsçe [ 94 ] ve Beluçça [ 95 ] gibi diğer birçok batı İran dilinde olduğu gibi morfolojik olarak ergatiflik özelliği göstermektedir. Durumlar Çağrı hali olarak bilinen vocative hariç tutulursa, Zazacada bulunan 2 hal (yalın, casus rectus ve yalın dışı casus obliquus ) de Orta Batı İrani dönemden kalmadır. Zazacada, biri birlikte bir Kuzeybatı İran dilleri kuşağı oluşturduğu Talışça Tatça , Simnanca , Sengserce gibi diller ile benzer biçimde kökü Ana İranca 'ya uzanan - ahya genitiflik ekine uzanan, ismin iki hali yalın (y) ve yalın dışı (yd) olmak üzere iki hali vardır. [ 81 ] Zazaca bıra/bırar; Simnanca bere/berar yalın ve yalın dışı hallere örnektir. [ 81 ] Tamlamalar noktasında ise isim tamlamasında belirten isimde olduğu gibi, sıfat tamlamasında da sıfat isimden sonra gelmektedir, sıfat da isimle birlikte çekilmektedir, örn. her-o gewr "gri eşek", her-ê gewri "gri eşekler", her-an-ê gewr-an "gri eşekleri(n). Gramatik cinsiyet Zaza dilinde isim morfolojisi eril ve dişil olacak şekilde iki gramatik cinsiyet e bağlı bir sisteme dayanmaktadır. [ 96 ] Eski İran döneminde, Avestaca , Eski Farsça gibi Eski İran dilleri, eril, dişil ve nötr olmak üzere ikili bir gramatik cinsiyet sistemine sahipti. Eski İran dilinde bulunan bu gramatik cinsiyet sistemi –nötr hali hariç– Zazacada büyük ölçüde aynı şekilde kalmıştır. Eril ve dişil farklılığı isim, sıfat ve zamir halleri ile fiil çekimleri dahil olmak üzere Zaza dilinin tüm morfolojisinde yer almaktadır. Eski İran dilinin dişil takısı – ā Zazacanın kuzey lehçesinde vurgusuz takı – e [- ə ] olarak, güney lehçesinde ise - ı olarak günümüze ulaşmıştır. [ 97 ] [ 98 ] Zazaca'nın yanı sıra Simnanca ve Tatça dillerinde de aynı dişil ek belirmektedir. Örneğin, eşek sözcüğü için Zazacada kullanılan "her" kelimesi ve Simnanca ve Tatça dillerinde kullanılan "xar" kelimesi: [ 99 ] her (Zaza), xar ( Simnanca ve Tatça ) her e (Zaza) xár a ( Simnanca ve Tatça ) Her ve xar sözcükleri Zaza, Simnan ve Tat dillerinde erkek eşeği ifade ederken, her ve xar sözcüklerinin dişil biçimleri, vurgusuz - e eki ile sırayla her e ve xár a sırasıyla Zaza, Simnan ve Tat dillerinde dişi eşeği ifade etmektedir. Batı İran dilleri arasında Zaza dili dışında Simnanca , [ 100 ] [ 101 ] [ 102 ] Sengserce [ 103 ] , Tatça [ 104 ] [ 105 ] ve lehçeleri Hazārrūdi, Cālī, Tākestāni, Kajali, Khalkhali, Karani, Lerdi, Diz, Sagzābādi, Eštehārdi, Aştiyanca , Amorei, Elvirice , Abyānei ve merkezi İran dil ve lehçeleri Sivendice , Cālī, Fārzāndī, Delījanī, Jowšaqanī, Abyānei [ 106 ] gibi batı İran dillerinde de eril ve dişil olacak biçimde ikili bir gramatik cinsiyet sistemi bulunmaktadır. Zaza dilinde her isim eril ya da dişil cinsiyetten birine aittir. Herhangi bir ismi ve o ismi etkileyen herhangi bir sıfatı veya başka bir kelime türünü doğru bir şekilde çekimlemek için ismin dişil mi yoksa eril mi olduğunun belirlenmesi gerekmektedir. Çoğu ismin doğal  bir cinsiyeti vardır. Bunu yanı sıra bazı isim kökleri değişken cinsiyete sahiptir, yani hem eril hem de dişil isim olarak işlev görebilirler. Her ( erkek eşek ) here/herı ( erkek eşek ); estor ( aygır ) estore/estorı ( kısrak ) ve verg ( kurt ) deleverge/delevergı ( dişi kurt ) gibi. [ 107 ] Eril vedişil ayrımına dayanan ikili gramatik cinsiyet sistemi Zazaca dışında Fransızca , İspanyolca , İtalyanca , Venedikçe , İrlandaca , İskoçça , Litvanca ve Letonca gibi diğer akraba Hint-Avrupa dillerinde de ( eril-dişil olacak şekilde ) korunmuştur. Kuzeybatı İran dilleri içinde yalnızca Zazaca, Simnanca , Sengserce ve Tatça dillerinde özgün ve İran dillerinde oldukça nadir görülen bir dil özelliği olarak fiil çekimlerinde de ikili gramatik cinsiyet farkı belirmektedir. [ 108 ] [ 109 ] [ 110 ] [ 111 ] [ 112 ] Yine diğer tüm Batı İran dillerinin aksine, yalnızca Zazaca ve bazı Tatça lehçelerinde oldukça özgün bir dil özelliği olarak ikinci tekil şahıs fiil çekimlerinde de eril ve dişil olacak şeklinde ikili gramatik cinsiyet ayrımı bulunmaktadır. [ 113 ] Zaza, Simnanca dilleri ve Tatça lehçelerinde isimlere, sıfatlara ve fiillere ek olarak, işaret zamirlerinde de gramatik cinsiyet farkı belirmektedir. Eril işaret zamirleri ek almazken dişiller dişil takısı ( –ā ) almaktadır. Örneğin: [ 114 ] [ 115 ] [ 116 ] [ 117 ] [ 118 ] Zazaca Simnanca Tatça [ a ] Tatça [ b ] Tatça [ c ] Tatça [ d ] [ 119 ] Tatça [ e ] [ 120 ] bu (eril) eno en eno na əm ém am bu (dişil) en a en a enon a n ā əm a ém a am a Fiil yapısı Zaza dilinin kuzey lehçesinde mastar eki - ene , güney lehçesinde ise - enı son eki ile oluşturulmaktadır. [ 98 ] [ 121 ] Fiil kökü, bu ekin çıkarılmasıyla oluşturulur. Şimdiki zaman kipi ise fiilin şimdiki kökünü alıp, şimdiki zaman ortacı ekini ekleyerek ve çekimleyerek oluşturulmaktadır. Edilgen ve ettirgen çatılar Zaza dilinde Eski ve Orta İran döneminden kalma diğer bir özellik de fiilin edilgen çatısının ( diathesis , voice ) mürekkep şekilde ( bireşimsel , synthetic ), yani yardımcı fiil olmaksızın da sınırlı fiillerle kurulmasıdır. Eski Hint-İrani edilgen soneki - ya , Pehlevicede bulunan - īh - şekline yansıması Zazacada - i - ile mevcuttur ve edilgen çatı - i eki ile kurulmaktadır. [ 10 ] Zazacayla aynı şekilde Tatça (Eštehārdī, Aştiyanca , Elviri , Čālī, Čarza vb.) ve Talışça da (Asālem) [ 122 ] da edilgen çatı fiil köküne birleşik - i eki ile kurulmaktadır. [ 118 ] [ 119 ] [ 120 ] Edilgen çatıya örnek olarak: nan wer i yeno: ekmek yeniyor, şıt şım i yeno : süt içiliyor, nuşte nuş i yeno : yazı yazılıyor, keye vin i yeno : ev görünüyor sözcükleri verilebilir. Zazacada ettirgen çatı ise, edilgen çatıya benzer şekilde fiil köküne birleşik, Orta İrani dönem - ēn ettirgen ekinden kalma [ 123 ] - n - eki ile oluşturulmaktadır. [ 124 ] [ 125 ] Ettirgen çatıya örnek olarak: veş n eno : yakıyor, vur n eno : değiştiriyor, mus n eno: öğretiyor sözcükleri verilebilir. Zazaca ettirgen -n- eki Simnanca da - (e)n, [ 126 ] Tatça [ 127 ] ve Talışça da - en -, Mâzenderanca - en(d) - [ 128 ] şeklinde belirmektedir. Geniş zaman Geniş zaman eki öznenin bir eylemi yapma ihtimalinin var olduğunu veya bu imkâna ermiş olduğunu yani bu fiili işleme imkânına sahip olunduğunu ifade eder. Zaza dilinde geniş zaman alışkanlık, süreklilik arz eden, doğallık belirten durumlar ve masalsı anlatımda kullanılmaktadır. [ 129 ] Zaza dili, Simnan , Tatça , Talışça , Gilekçe dilleriyle ortak olacak şekilde geniş zaman kökünü *- ant - ile biten eski İran şimdiki zaman kipinden almaktadır. [ 130 ] [ 131 ] Geniş zaman çekiminde üçüncü tekil şahısta Simnanca , Tatça , Sengserce , vb. dillerde ve ikinci şahısta Tatça da olduğu gibi gramatik cinsiyet belirgindir. Örneğin, şiyaene ' gitmek ' ve vınderdene ' durmak ' fiillerinin geniş zaman çekimleri ve gramatik cinsiyet ayrımı aşağıdaki gibidir: [ 132 ] [ 133 ] 1. 2. dişil 2. eril. 3. dişil. 3. eril. Zazaca ez şı- n -a(n) tı şı- n -a(y) tı şı- n -ê a şı- n -a o şı- n -o Türkçe giderim ( dişil ) gidersin ( eril ) gidersin ( dişil ) gider ( eril ) gider 1. 2. dişil 2. eril 3. dişil 3. eril Zazaca ez vınd- en -an tı vınd- en -ay tı vınd- en -ê a vınd- en -a o vınd- en -o Türkçe dururum ( dişil ) durursun ( eril ) durursun ( dişil ) durur ( eril ) durur Şimdiki zaman Zaza dilinde şimdiki zaman kipi birçok durumda kullanılır. En yaygın kullanımı, konuşma anında gerçekleşen bir olayı anlatmaktır. Şimdiki zaman kipi, geleceğe yönelik bir zaman belirteciyle birleştirildiğinde, gelecekte gerçekleştirilmesi planlanan bir durumu ifade etmektedir. [ 134 ] Zaza dilinde şimdiki zaman, koşaçın özneye göre çekimlenmesi, fiilin köküne şimdiki zamana kipinin eklenmesi ve fiilin kişiye göre çekimlenmesiyle oluşturulmaktadır. [ 135 ] Bu şimdiki zaman formu (- ant ) yine Simnanca , Sengserce , Gilekçe , Talışça , Tatça ve Hazar Denizi kıyılarındaki diğer dil/lehçeler ile aynı kökten gelip aynı şekilde oluşturulmaktadır. [ 131 ] Fiilin çekimi noktasındaki gramatik cinsiyet farklılığı ise yine üçüncü tekil şahısta Tatça , Sengserce , Simnanca da ve ikinci tekil şahısta Tatçada olduğu gibi belirgindir: [ 136 ] 1. şahıs 2. şahıs dişil 2. şahıs eril 3. şahıs dişil 3. şahıs eril Zaza ez o şına (ez an şınan) tıy a şınay tıy ê şınê ay a şına oy o şıno Türkçe gidiyorum ( dişil ) gidiyorsun ( eril ) gidiyorsun ( dişil ) gidiyor ( eril ) gidiyor Ezo kenan/ez ha kenan: ben yapıyorum, tıyê kenê/tı ha kenê: sen yapıyorsun (eril), tiya kenay/ti he kenay: sen yapıyorsun (dişil), oyo keno/o hao keno: o yapıyor (eril), aya kena/a haya kena: o yapıyor (dişil) gibi. [ 137 ] [ 138 ] Dilin fiillerdeki şimdiki zamanda belirgin olan bildirme, emir ve istek kipi de mevcuttur; istek kipinde ( subjunctive ) olan özellik, Eski ve Orta İrani dönemde olan fiil kökeninin bu kipe yansımasıdır. Örn. Beno “götürüyor”, berd “götürdü”, eke bero “götürse”; ber- < Ana İranca bar- , proto Hint-Avrupaca *bher- . Geçmiş zaman Zazaca'da geçmiş zamanın geçişli cümlelerinde öznenin hiçbir önemi yoktur, çekimi belirleyen nesnedir. Yani nesnenin eril ve dişilliği ya da tekilliği ve çoğulluğu fiilin çekimini belirlemektedir. Ergatiflik özelliği gereği birinci ( ez ), ikinci ( tı ), üçüncü ( o : eril ve a : dişil) tekil şahıslar ve üçüncü çoğul şahıs ( ê / i ), birinci ( mı ), ikinci ( to ), üçüncü ( ey : eril/ ay : dişil) ve üçüncü çoğul ( inan / inun / ina ) olacak şekilde yalın dışı hale ( oblique ) dönüşürken birinci ve ikinci çoğullar ( ma ve şıma ) aynı şekilde kalır. Geçmiş zamanda nesnesiz cümlelerde zamir yalın dışı hale dönüşür ya da yalın halde ( ma ve şıma ) halde kalır ve fiil mastarı düşer. Örneğin mı şımıt : ben içtim, to şımıt : sen içtin, ey şımıt : o ( eril ) içti, ay şımıt : o ( dişil ) içti, ma şımıt : biz içtik, şıma şımıt : siz içtiniz ve inan şımıt : onlar içtiler gibi. Nesnesi bulunan cümlelerde ise fiil mastarı düşüp fiil kökü kalır ve nesnenin cinsiyetine göre fiil kök sonuna nesnenin cinsiyetini gösterir son ek getirilir. Örneğin mı kıtab wend : ben kitap (eril) okudum, mı estanıkı wende : ben masal ( dişil ) okudum, mı şıt şımıt : ben süt ( eril ) içtim, mı engure/engurı werde/ı : ben üzüm ( dişil ) yedim, mı nan werd : ben ekmek ( eril ) yedim. Görülen (hikâyeli) geçmiş zamanda ( imperfect ) tüm şahıslar için kullanılan sonekin -êne (~ -ên, -ê) , örn. şiyêne, diyêne “giderdi-, görürdü-” de Partça olan Past Optative ahēndē(h) ile alakalı olmasının olası olduğu düşünülmektedir. Fiil takıları Çoğu Hint-Avrupa dillerinde var olan fiil takıları ( preverbs ) Zazacada iki şekliyle mevcuttur: Eski Hint-İrani döneminden kalma kimi yön belirten zarfların o dönemde de cümlede fiile yakınlaşarak erişmesi ve fiille bütünleşmesiyle oluşan fiil takıları, örn. ni-šad (< sad- “oturmak”) “(aşağıya doğru) oturmak“ > Zaz. nış-/nıştene “inmek”; ā-bar- “getirmek, ‘geriye götürmek’ ” (< bar- “götürmek”) > Farsça aver-آور/avurden آوردن, Zaz. ar-, an-/ardene “getirmek”. Kalıntı takıların bulunduğu fiiller sınırlı bir şekilde mevcuttur ve dilde takı olarak algılanmamaktadır. İkincisi ise, göreceli olarak Zazacanın kendince yeni oluşturduğu otuza yakın fiil takısı, örn. temel fiil kerdene “yapmak”: a-kerdene “açmak”, ra-kerdene “sermek”, ro-kerdene “dökmek”, de-kerdene “doldurmak”, we-kerdene “ateş yakmak”, tıra-kerdene “sürmek, takmak”, pede-kerdene “batırmak”, cêra-kerdene “ayırmak”, cıra-kerdene “kesmek (gövdesinden ayırmak)”, têra-kerdene “etrafa yaymak; uyandırmak”, tede-kerdene “saymak, saygı göstermek”, têro-kerdene “karıştırmak (kâğıt)”, werê-kerdene “urgan, ip vs. dolayarak bağlamak”. Nıştene “inmek” anlamında kullanılırken, “oturmak” için ro-nıştene kullanılır. Bazı fiilerde yön belirten fiilsel ön edat diyebileceğimiz (verbal preposition) [e]ra, [e]ro biçimler de mevcuttur (bazı ağızlarda sadece kalıntı olarak bulunur veya kaybolmuştur): cı daene “(birine bir şey) vermek”: era cı daene (dan- ra cı) “dayamak”, ero cı nıştene (nışen- ro cı) “binmek”. Sayılar Zaza dilinde adlar tekil halde eksizken çoğul halde çoğul eki vurgusuz - i ile ifade edilmektedir. [ 139 ] Örneğin kerg ( tavuk ) kerg i ( tavuklar ), verg (kurt) verg i ( kurtlar ), merdım ( insan ) merdım i (insanlar), vaş ( ot ) vaş i ( otlar ), estor ( at ) estor i ( atlar ) gibi. Zazaca çoğul eki - i ile kuşağın bir diğer üyesi olan Simnanca da da isimler yalın halde aynı - i çoğul ekiyle çoğullaştırılmaktadır. [ 140 ] [ 141 ] Örneğin, Zazacada ağaçlar/atlar = dar i /estor i ve Simnancada dår i /asb i şeklindedir. İki dilde ortak yalın hal çokluk eki - i 'ye ek olarak, hem Zazaca hem de Simnancada isimler yalın dışı halde - un çokluk ekiyle çoğullaştırılmaktadır. [ 142 ] [ 143 ] Örneğin: [ 144 ] yılanlar (y. çoğul.) yılanlar (y. dışı çoğul.) keçi (y. çoğul.) keçi (y. dışı çoğul) Zazaca mor + i mor + un bız + i bız + un Semnani mār + i mār + un boz + i boz + un Bütün Batı İran dilleri içinde, sadece Zazaca ve Simnanca (ve Sorheyice , Lasgerdice , Biyabunaki gibi lehçeleri) ve Tatça (ve Herzendice , Kilitçe gibi lehçeleri) gibi yakın ilişkili dillerde, üç rakamı Partça hry / hrē ile eş köklüdür. Burada üç rakamını ifade eden başlangıçtaki * θr sesi dönüşerek * hr şeklini almıştır. [ 145 ] [ 146 ] Bu dillerde v -> b ve s -> h ünsüz harf değişimi (Zazaca, Simnanca , Tatça , Partça vi st ve da s 'e karşılık Farsça ve Kürtçe b ist ve da h ) güçlü şekilde belirgindir. Yine İran dilleri içinde oldukça nadir bir dil özelliği olarak yalnızca Zazaca ve Simnancada bir rakamı hem eril hem dişil forma sahiptir. Gramatik cinsiyetin bu şekilde sayılarda da belirgin hale gelmesi ölü bir Eski İran dili olan Avestaca da da bulunmaktaydı. [ 147 ] Zazaca ve diğer yakın ilişkili dillerde temel rakamlar aşağıdaki gibidir: [ 148 ] [ 149 ] [ 150 ] bir iki üç dört beş altı yedi sekiz dokuz on yirmi Avestaca [ 151 ] aēva/aēvā (e./d.) dva hrī čahwar panca hšvaš hapta ašta nava dasa vīsati Partça [ 152 ] ēw dō hrē čafār panǰ šwah haft hašt nah das wist Zazaca žew/žû (e./d.) di hīrē čahār panǰ šaš hawt hašt naw das vist Simnanca i/iya (e./d.) do heyra čār panǰ šaš haft hašt na das vist Simnanca [ f ] i do heré čār panǰ šaš haft hašt na das vist Simnanca [ g ] i do heyré čār panǰ šaš haft hašt na das vist Simnanca [ h ] i dū häirä čāhār pahānǰ šāš hāft hāšt nā dās vist Tatça [ 153 ] i de here čö pinǰ šoš hoft hašt növ doh vist Tatça [ i ] [ 153 ] i de heri ču pinǰ šaš hoft hašt nov da vist Tatça [ j ] [ 154 ] ivi dèv he čoy pinǰ šaš haft hašt nav dah vist Zaza dilinde 10'dan 20'ye kadar olan sayma sayıları ve onluk sistem sayıları, Eski Farsça ile birlikte Eski İran döneminin varlığı kanıtlanmış iki dilden biri olan Avestaca ve Orta İran döneminde konuşulmuş olup günümüzde ölü bir Kuzeybatı İran dili olan Partça ile güçlü benzerlikler göstermektedir: on bir on iki on üç on dört on beş on altı on yedi on sekiz on dokuz Zaza žewendes diwēs hirēs čahārēs panǰēs šiyēs hawtēs haštēs nawēs Partça [ 155 ] ēwandas dwaδes hrēδas čafārδas panǰδas šwahδas haftād haštād nawad Avestaca [ 156 ] aēvandasa dvadasa hrīdasa čahrudasa pancadasa hšwašdasa haptadasa aštadasa navadasa on yirmi otuz kırk elli altmış yetmiş seksen doksan yüz Zaza das vist hīris čāwras panǰās šašti hawtāy haštāy nawāy sa Partça [ 157 ] das wist hrīst čāfarast panǰāst šašt ? ? ? sad Avestaca [ 158 ] dasa vīsati hrīsat čahwarsat pancasāt hšvašti haptaiti aštaiti navaiti sata Zamirler Kişi zamirleri Zaza dilinde şahıs zamirlerinde yalın ( nominative ) ve yalın dışı ( oblique ) şeklinde tipik Batı İran yapısı belirmektedir. Kişi zamirleri şu şekildedir: yalın hal: yalın dışı hal: ben ez : mın , sen tı : to , o (eril) o : ey ~ i ~ yı , o (dişil) a ~ ya : ae ~ ay ~ yê ; biz ma : ma , siz şıma ~ sıma : şıma ~ sıma , onlar ê ~ i : inan ~ ine. Zaza dilinde üçüncü şahıs zamirinde gramatik cinsiyet hem yalın hem de yalın dışı durumda ortaya çıkmaktadır. Üçüncü şahıs eril zamiri o , dişil zamiri ise a' dır. [ 159 ] [ 160 ] Tüm Batı İran dilleri içinde Zazaca, Simnanca , Sengserce ve Tatça lehçeleri Hazārrūdi, Cālī, Tākestāni, Kajali, Khalkhali, Karani, Lerdi, Diz, Sagzābādi, Eštehārdi, Aştiyanca , Amorei, Elvirice , Abyānei ve Jowšaqāni, Abuzeydābādi, Farizandi gibi batı İran dil ve lehçelerinde üçüncü tekil şahıs zamirinde eril ve dişil gramatik cinsiyet farkı belirmektedir: [ 161 ] [ 162 ] Türk. Zaza Tatça [ k ] Tatça [ l ] Tatça [ m ] Tatça [ n ] Tatça [ o ] Tatça [ p ] Aştiyanca Tatça [ q ] Simnanca [ 163 ] Sangsari Abyanei Talışça [ 164 ] Osetçe [ 165 ] ben ez az az az az az az az a(z) a a az əz əz sen tı ta tö ta tö ta tə ta ta tö tö tö tı dɨ o(eril) o o o u a a av ān āv u nö nūn əv/ay wɨj o(dişil) a oa ona ua ā aya ava āna āvā una nā nūnā biz mā amā hāmā ǰema čama amā âmâ īma āmā hamā ham hāmā ama maχ siz šımā šomā šomā šemā šəma šömā šâmâ īšma šomā šemā xā šömā šımə sɨmaχ onlar ê/inā o (en)ogal unehā āhā ay avə āngal ānā uni anun nūmā əvon/ayēn wɨdon İşaret zamirleri Zaza dilinde işaret zamirlerinde aslen 3 boyutlu yakınlık derecesi belirtilse de (Örn. o, n-o, e-n-o ; Türkçede de olduğu gibi o, bu, şu ), genelde kullanılan 2 derece bulunmaktadır. Uzak derece için olanlar 3. şahıs zamirleri o, a, ê ’ye denk gelmektedir. Yakın derece içinse Kuzey ve Güney-Zazacasında n - önekiyle no, na, nê; ney, nae, ninan ; yalın dışı halde niteleyici (attributive) işlevde (n)ê, (n)a, (n)ê , örn. vengê nê heri / heran “bu eşeğin / eşeklerin sesi” şeklindedir. Merkez Zazacasında ise yakın derece için genelde en- ~ ın- kullanılmaktadır. Kuzeyde a- , Güneyde e- eki çok yakın derece için genelde niteleyici şekilde kullanılır, örn. eno ~ ano lacek “şu oğlan”. Kelime türetme Zaza dilinde yer isimlerine eklenen vurgulu "- ıj " son eki köken veya akrabalık belirtmektedir. Zaza dilinde olduğu gibi aynı şekilde Tatça ve Talışça dillerinde de köken veya akrabalık belirtmek için isimlere sırasıyla "- ij " ve - ıj " son ekleri getirilmektedir. Bu son ekin Deylem dili kökenli olup bu dilin bir kalıntısı olduğu düşünülmektedir. Deylem dilinde "dehche" kelimesi köylü, çiftçi anlamlarını taşımaktaydı. Sözcüğün oluşum deh (köy) + che (köken veya ilişkiyi belirten ek) şeklindedir ki "-che" son eki, Mâzenderanca gibi modern Hazar dilleri nde günümüzde "- ij " şeklinde varlığını sürdürmektedir. Örneğin Yosh ij Yosh lu, Yosh bölgesinden gibi. [ 166 ] [ 167 ] Örnek olarak; Soyreg -> Soyreg- ıj - Zazacada, [ 168 ] Lankon -> Lankon- ıj - Talışçada, [ 169 ] Teron -> Teron- ij Tatçada [ 170 ] ve  Yosh -> Yosh- ij - Hazar dillerinde [ 171 ] sırasıyla Soyreg li , Lankon lu , Tahran lı ve Yosh lu sözcüklerini ifade etmektedir. Yer -lı/lı Zaza Soyreg Soyreg ıj Talışça Lankon Lankon ıj Tatça Teron Teron ij Hazar Yosh Yosh ij

Ses bilgisi Dillerin tarih boyunca gelişimi ve evrimi diachronic yaklaşım izlenerek ele alınmaktadır . [ 172 ] Diachronic yaklaşımda, dilin ya da dillerin tarihin farklı dönemlerindeki aşamaları karşılaştırılarak dillerin tarih boyunca ne yönde ve nasıl evrim geçirdiği ve değiştiği incelenmektedir. Batı İran dilleri de tarih boyunca değişim gösterip farklı ses özellikleri geliştirmiştir ve bu dillerin sınıflandırılmasında diachronic yaklaşımdan yararlanılmaktadır. Zaza dilinin ses (fonolojik) değişimlerini Karl Hadank ,1932 yılında yayımladığı Mundarten der Zâzâ (Zaza lehçeleri) adlı çalışmasında detaylı bir biçimde analiz ederek eserinin das Zâzâ nicht Kurdisch (Zazaca Kürtçe değildir) bölümünde Zazaca ile Kürtçe arasındaki fonolojik farklılıkları dilbilimsel olarak ortaya koymuştur. [ 173 ] Batı İran dillerinin tarihsel evrim ( diachronic ) açısından belirgin fonolojik değişimleri şu şekildedir: [ 174 ] [ 175 ] [ 176 ] [ 177 ] [ 178 ] [ 179 ] [ 180 ] v -> b rüzgar kar söğüt yirmi görmek Zazaca v a v ore v iale v ist v in Simnanca v a v ara v ia v ist Sengserce v e v arf v i v ist v in Talışça v ā v ār v i v ist v in Tatça v ör v ohor v ia v ist v in Gilekçe v ā v arf v i Mazenderanca v o(t) v arf v īn Farsça b ād b arf b id b ist b in Kürtçe b a b erf b i b ist b in v -> g kurt çiçek ot Zazaca v erg v ıle v aš Simnanca v erg v ala v āš Sengserce v arg v ala Talışça v arg v ıl v āš Tatça v org v ile v aš Gilekçe v erg v āš Mazenderanca v arg v el v aš Farsça g org g ol g eyā Kürtçe g ur g ul g iya m -> v göz ad kış komşu Zazaca çı m na m e zı m ıstan mey m an Sengserce čaš m nou m ze m estun me m oun Talışça ča m no m zı m ıston mey m un Tatça ča m no m zi m eston Farsça češ m nā m ze m estān meh m ān Kürtçe ça v na v zi v istan mi v an h/x -> k eşek Zazaca h ar Simnanca x ar Sengserce x ar Talışça h ar Tatça h ar Gilekçe x ar Mazenderanca x ar Farsça x ar Kürtçe k ar r -> l yıl Zazaca sē r i Simnanca Sengserce Talışça sā r Tatça sā r Gilekçe sā l Mazenderanca sā l Farsça sā l Kürtçe sā l b -> d kapı Zazaca b ar Simnanca b ar Sengserce b ar Talışça b ar Tatça b ar Gilekçe Mazenderanca Farsça d ar Kürtçe d ari b -> g ağlamak Zazaca b arm Simnanca b arm Sengserce b urme Talışça b āme Tatça b erām Gilekçe b armā Mazenderanca b arm Farsça g erya Kürtçe g irin Sesli harfler Zazacanın ses yapısındaki ünlüler olan a, e, ê, ı, i, o, u, ü/û , Güney Zazacasında olan û hariç genelde kısa telaffuz edilmektedir ve ünlülerde uzun : kısa karşıtlığı yoktur. Bazı ağızlardaki ö ünlüsü -ew- çift ünlüsünden dönüşmüştür (> öw~ öy), örn. Doğu-Dersim dewe , Batı-Dersim döwe ~ döe “köy” veya komşu heceden etkilenmeden ötürü şekil değiştirmiştir, örn. Bingöl-Genç yeno > yön “geliyor”. Tarihsel gelişme açıdan e, ı, u ünlüleri Ana /Orta İrancanın kısa a, i, u ’nun, a, ê, i, o, û/ü ise Ana İranca uzun ā, ai (> Oİ ē), ī, au (> Oİ ō), ū ünlülerin devamıdır. ön merkez arka kapalı i ɨ u ʊ orta e ə o açık ɑ Sessiz harfler dudaksıl dişsil artdişyuvasıl palatal velar uvular pharyngeal gırtlaksıl plain phar. Nasal m n ( ŋ ) Plosive/ Affricate s essiz p t tˁ t͡ʃ k q sesli b d d͡ʒ ɡ Fricative s essiz f s sˤ ʃ x ħ h sesli v z ʒ ɣ ʕ Rhotic tap/flap ɾ trill r Lateral central l velarized ɫ Approximant w j

Alfabeler Ahmed el-Hasi tarafından 1891'de yazılıp 1899'da basılan Arap harfli Zaza yazısı. Ana madde: Zaza alfabesi Osmanlı döneminde yazılan Zazaca metinler Arap harfleriyle yazılmıştır. Bu dönemdeki eserler dini içeriklidir. Sultan Efendi lakaplı İsaBeg bin Ali tarafından 1798 yılında yazılan ilk Zazaca metin Arap harfleriyle Osmanlıcada da kullanılan Nesih yazı tipinde yazılmıştır. [ 181 ] Bu eserin ardından 1891-1892 yıllarında Osmanlı-Zaza din adamı, yazar ve şair Ahmed el-Hassi tarafından yazılan ilk Zazaca Mevlit de Arap harfleriyle yazılıp 1899 yılında basılmıştır. [ 182 ] [ 183 ] Bir diğer Osmanlı-Zaza din adamı Osman Esad Efendi tarafından 1901 ya da 1903 yıllarında yazılan bir diğer Zazaca Mevlit de aynı şekilde Arap harfleriyle yazılmıştır. [ 184 ] Cumhuriyet sonrası Zazaca eserler ise Arap alfabesi terk edilip Latin harfleriyle yazılmaya başlamıştır. Yine de günümüzde Zazacanın bütün Zazalar tarafından ortak kullanılan bir alfabesi yoktur. Jacabson alfabesi olarak adlandırılan bir alfabe, Amerikalı dilbilimci C. M Jacobson 'un katkıları ile geliştirilmiştir ve Zazacanın standartlaştırılması üzerine çalışmalar yapan Frankfurt Zaza Dil Enstitüsü tarafından kullanılmaktadır. Aynı zamanda Zazaca Vikipedinin yazı sistemidir. [ 185 ] Zülfü Selcan tarafından hazırlanmış ve 2012 itibarıyla Munzur Üniversitesi 'nde de kullanılmaya başlanan dir diğer Zaza alfabesi, 8'i sesli ve 24'ü sessiz olan 32 harften oluşup Zazaca için geliştirilmiş başka bir yazı sistemidir. [ 186 ] Yayınlarda çoğunlukla kullanılan bir diğer alfabe olan Bedirhan alfabesidir. [ 187 ] [ 188 ] Bu yazı, temelde Celadet Bedirhan tarafından Kürtçe için geliştirilmiş olup, Latin harfleri temellidir. 1996'dan beri Zazaca yayınlar yapan Vate dergisi yayınlarında Kürt alfabelerinden Bedirhan alfabesini kullanmaktadır. Zaza alfabesi 32 harften oluşmaktadır: [ 185 ] Harf A a B b C c Ç ç D d E e Ê ê F f G g Ğ ğ H h I ı İ i J j K k L l M m N n O o P p Q q R r S s Ş ş T t U u Û / Ü û/ü V v W w X x Y y Z z Ses a be ce çe de e ê fe ge ğe he ı i je ke le me ne o pe qe re se şe te u û/ü ve we xe ye ze /a/ /b/ /dz/ /ts/ /d/ /ɛ/ /e/ /f/ /ɡ/ γε/ /h/ /ɪ/ /i/ /ʒ/ /k/ /l/ /m/ /n/ /o/ /p/ /q/ /r/ /s/ /ʃ/ /t/ /y/ /u/ /v/ /w/ /x/ /j/ /zε/

Edebiyat Zaza edebiyatı Zaza dilinde üretilmiş sözlü ve yazılı metinlerinden oluşmaktadır. Sözlü ve yazılı eserlerden oluşan Zaza edebiyatı, Zaza dili yazıya geçirilene değin ağırlıklı olarak sözlü edebiyat türleriyle ilerlemiştir. Bu bakımdan Zaza edebiyatı sözlü eserler bakımından oldukça zengindir. Dilin deyre ( türkü ), kılame ( şarkı ), dêse ( ilahi ), şanıke ( fabl ), hêkati ( öyküler ), qesê verênan ( atasözleri ve deyimler ) gibi sözlü edebiyat ürünleri oldukça fazladır. Yazılı eserler ise Osmanlı İmparatorluğu döneminde verilmeye başlamış olup ilk dönem eserleri dini/inançsal bir nitelik taşımaktadır. Cumhuriyet sonrası ise uzun süreli dil ve kültür yasakları Türkiye ve Avrupa olmak üzere iki merkez üzerinde gelişen Zaza edebiyatının ağırlıklı olarak Avrupa üzerinde canlanmasına neden olmuştur. Gevşeyen yasaklardan sonra Zaza edebiyatı Türkiye üzerinde gelişim göstermiştir. [ 189 ] Osmanlı dönemi Zaza edebiyatının bilinen yazılı ilk eserleri Osmanlı döneminde verilmiştir. Osmanlı döneminde verilen Zaza dilindeki yazılı eserler Arap harfleriyle yazılmıştır ve dini bir nitelik taşımaktadır. Bu dönemdeki yazılı Zazaca ilk eser 1700'lü yılların sonunda verilmiştir. Zaza dilinin elde bulunan yazılı bu ilk metni, İslam tarihi yazarı Sultan Efendi lakaplı İsa Beg bin Ali tarafından Hicri 1212 (1798) yılında yazılmıştır. Eser Arap harfleriyle kaleme alınmış olup Osmanlıcada da kullanılan Nesih yazı tipinde yazılmıştır. İki bölümden oluşan eser III. Selim döneminde Doğu Anadolu bölgesini, Ali 'nin (halife) hayatını, Alevi doktrini ve tarihini, Nehcü'l-Belâga 'nın bazı bölümlerinin Zaza diline çevirisini, apokaliptik konuları ve şiirsel metinleri içermektedir. [ 181 ] Bu eserden yaklaşık yüz yıl kadar sonra 1891-1892 yıllarında Osmanlı-Zaza din adamı, yazar ve şair Ahmed el-Hassi (1867-1951) tarafından Zaza dilindeki bir diğer eser olan Mevlit ( Mewlid-i Nebi ) yazılmıştır. Zaza dilindeki ilk Mevlit olan eser Arap harfleriyle yazılıp 1899 yılında basılmıştır. [ 182 ] [ 183 ] Aruz ölçüsü kullanılarak yazılan mevlit Süleyman Çelebi'nin mevlîdine benzemekle birlikte giriş, İslam peygamberi Muhammed 'in hayatını ve Allah, tevhit , münacaat , miraç , veladet , doğum ve yaratış vb. dini konuları içerip 14 bölüm, 366 beyitten oluşmaktadır. [ 182 ] [ 183 ] Bu dönemde yazılan bir diğer yazılı eser ise Siverek müftüsü Osman Esad Efendi (1852-1929) tarafından kaleme alınan bir diğer Mevlit'tir. Biyayışê Pexamberi ( Peygamberin Doğuşu ) olarak adlandırılan eser İslam peygamberi Muhammed ve İslam dinine ait bölümlerden oluşmakta olup 1901 (bazı kaynaklarca 1903) yılında Zaza dilinde Arap harfleriyle yazılmıştır. Eser yazarın ölümümden sonra, 1933 yılında basılmıştır. [ 184 ] Zaza yazarların dışında Peter Ivanovich Lerch [ ru ] (1827-1884) [ 37 ] [ 38 ] [ 39 ] , Robert Gordon Latham (1812-1888), Dr. Humphry Sandwith (1822-1881) [ 40 ] [ 41 ] , Wilhelm Strecker (1830-1890), Otto Blau [ de ] (1828-1879) [ 42 ] , Friedrich Müller [ en ] [ 43 ] (1864) ve Oskar Mann (1867-1917) [ 48 ] gibi yabancı yazarlar/araştırmacılar Cumhuriyet öncesi dönemde çalışmalarında Zazaca içeriklere ( masal , hikâye , sözlük ) yer vermiştir. [ 28 ] Cumhuriyet sonrası dönem Cumhuriyet sonrası Zaza edebiyatı Türkiye ve Avrupa merkezli olmak üzere iki kol üzerinden gelişmiştir. Bu dönemde Zaza edebiyatının gelişimi, uzun süreli dil ve kültür yasaklarına bağlı olarak Türkiye 'de durağanlaşmıştır. 1980'lerde Avrupa ülkelerine Zaza göçü ve görece özgür ortam, Zaza edebiyatının Avrupa üzerinde canlanmasını sağlamıştır. Cumhuriyet sonrası Türkiye 'de yazılmış Zaza dilindeki eserlerden biri 1947-1948 yıllarında Muhammed Aslan (Muhammed Şeyh Ensari) tarafından yazılmış olan Raro Raşt ve Me'lumatê Dînîye isimli akaid ve fıkıh alanında yazılmış iki manzum eserdir. [ 190 ] Bu eserin ardından Mehamed Eli Hun tarafından, 1971 yılında, dini konuları ve hikâyeleri içeren bir başka Mevlit yazılmıştır. Mehmet Demirbaş tarafından 1975 yılında yazılmaya başlayıp ve 2005 yılında tamamlanan Zazaca şiir ve kasidelerden oluşan 300 sayfalık bir el yazması Zazaca divan, divan türünde bu dönemde yazılan bir başka edebi eserdir. [ 191 ] Yine Abdulkadir Arslan (1992-1995) [ 192 ] , Kamil Pueği (1999), Muhammed Muradan (1999-2000) ve Cuma Özusan'ın (2009) mevlid ve siyerleri dini içerikli diğer edebi eserlerdir. [ 182 ] Yazılı Zaza edebiyatı mevlid ve dini eserler yönünden zengindir ve dilin yazılı ilk eserleri bu türlerde verilmiştir. [ 182 ] [ 193 ] Zaza edebiyatının dergicilik üzerinden gelişmesi ise 1980 sonrası Avrupa 'ya göç eden Zazalar tarafından çıkarılıp başlı başına Zaza dili ile yayın yapan dergiler, Zaza dili ağırlıklı olup çok dilli yayın yapan dergiler ve Zaza dilinde olmayıp içeriğinde Zaza dilinde eserlere yer veren dergiler üzerinden gerçekleşmiştir. Kormışkan , Tija Sodıri , Vate tamamı Zaza dilinde yayın yapan dergilerdir. Bunların dışında Zaza milliyetçiliği 'nin öncü ismi Ebubekir Pamukçu tarafından dil, kültür, edebiyat ve tarih dergileri olarak çıkarılan Ayre (1985-1987), Piya (1988-1992) Raa Zazaistani (1991) bu dönemdeki Zazaca ağırlıklı olup çok dilli yayın yapan önemli dergilerdir. Ware , ZazaPress , Pir , Raştiye , Vengê Zazaistani , Zazaki , Zerq , Desmala Sure , Waxt , Çıme Zazaca ağırlıklı olup çok dilli yayın yapan diğer dergilerdir. Avrupa ülkelerinde yayımlanan bu dergilerin yanı sıra tamamen Zaza dilinde olup Türkiye'de yayımlanan ilk dergi olan Vatı (1997-1998) ile Miraz (2006), Veng u Vaj (2008) Türkiye'de Zaza dilinde yayımlanan diğer önemli dergilerdir. Ağırlıklı olarak başka dillerde yayımlanıp içeriğinde Zaza dilindeki eserlere de yer veren dergiler ise Kürtçe ve Türkçe dillerinde yayın yapmış dergilerdir. Roja Newé (1963), Riya Azadi (1976) Tirêj (1979) War (1997) Kürt dilinde olup; Ermın (1991), Ateş Hırsızı (1992), Ütopya , Işkın , Munzur (2000) ve Bezuvar (2009) ise Türk dilinde olup içeriğinde Zaza dilinde metinlere yer veren dergilerdir. [ 194 ] Bunların dışında NewePel (2011-2017) tümüyle Zaza dilinde yayımlanmış ilk gazetedir. [ 195 ] Bugün farklı yayınevleri tarafından Zaza dilinde şiir, hikâye ve roman gibi farklı edebi türlerdeki eserler Türkiye ve Avrupa ülkelerinde yayımlanmaktadır.

Söz varlığı Zaza dilinin komşu dillerle etkileşim içinde olmasına rağmen Orta İrani dönemden bu yana dilbilgisel olarak ve miras sözcükler açısından yapısını gayet iyi koruduğu söylenebilir. Komşu veya egemen dillerden kelime alışverişi dışında dilin diğer alanlarında fazlasıyla etkileşim gözlenmemektedir. Kültürel açıdan da yerli halk olarak komşu halklarla birçok ortak özelliği taşımaktadır. Bulunduğu ve geliştiği şartlara göre değerlendirilecek olursa, zengin bir kelime dağarcığına sahiptir. Hint-Avrupa dilleri karşılaştırması Sayılar Hint-Avrupa dil ailesi içinde yer alan dillerde bütün sayılar etimolojik olarak Proto Hint-Avrupa diline dayanıp aynı kökenden gelmektedir. Bu noktada Zaza dilinde rakamlar, başta Farsça olmakla birlikte aynı dil ailesinde yer alan Yunanca , Rusça , Latince , İngilizce , Almanca , Fransızca , İtalyanca , İspanyolca , Portekizce , Litvanca ve İrlandaca gibi dillerle aynı kökten gelip benzerlik göstermektedir. Zazaca sayıların adlandırılmasında Baltık dilleri , Slav dilleri , İran dilleri ve Trakça gibi dillerle birlikte Hint-Avrupa dillerinin kentum ve satem dilleri ayrımının satem dilleri bölümünde yer almaktadır. [ 196 ] Proto Hint-Avrupa dilinde varsayımsal olarak *hoi-no- (1), *d(u)wo- (2), *trei- (3), *kʷetwor- (4), *penkʷe (5), s(w)eḱs (6), *septm̥ (7), oḱtō/*h₃eḱtou (8), (h₁)newn̥ (9), *deḱm̥(t) (10) ve wīḱm̥t (20) şeklinde yer alan [ 197 ] temel sayılar Zaza dilinde ve diğer Hint-Avrupa dillerinde şu şekildedir: Sayı Zazaca Farsça Rusça Yunanca Latince İtalyanca İspanyolca Portekizce Almanca Fransızca İngilizce Litvanca İrlandaca (1) yew/ju yek odin ena ūnus, ūna uno uno um eins un one viena a haon (2) dı do dva dyo duo, duae due dos dois/duas zwei deux two dvi a do (3) hirê/hiri se tri tria trēs, tria tre tres três drei trois three tris a trí (4) çehar çahar çetyre tesera quattuor quattro cuatro quatro vier quatre four keturi a ceathair (5) panc penc pyatʹ pende quīnque cinque cinco cinco fünf cinq five penki a cúig (6) şeş şeş şestʹ eksi sex sei seis seis sechs six six şeşi a sé (7) hewt heft semʹ epta septem sette siete sete sieben sept seven septyni a seacht (8) heşt heşt vosemʹ okto octō otto ocho oito acht huit eight aştuoni a hocht (9) new noh devyat ennia novem nove nuevo novo neun neuf nine devyni a naoi (10) des deh desyatʹ dheka decem dieci diez dez zehn dix ten dešimt a deich (20) vist bist dvadtsatʹ eíkosi vinti/viginti venti veinte vinte zwanzig vingt twenty dvidešimt fiche Benzer kelimeler Hint-Avrupa dil ailesi içinde yer alan dillerdeki sözcükler, dillerin varsayımsal Proto Hint Avrupa dilinden türemelerine bağlı olarak etimolojik olarak aynı kökten gelmektedir. Bu noktada dil ailesinin İran dilleri grubunda yer alan Zazaca başta Farsça ve diğer İran dilleri olmak üzere kendisiyle aynı kökten gelen ve akraba dilleri olan Rusça , Yunanca , İtalyanca , İspanyolca , Fransızca , Almanca ve İngilizce gibi dillerle söz varlığı bakımından benzerlikler arz etmektedir. Tüm Hint-Avrupa dilleri gibi Zazaca da köken olarak Proto Hint-Avrupa diline dayanmaktadır. [ 198 ] [ 199 ] Zazaca burada diğer İran dilleri ile birlikte Proto Hint-Avrupa dilinden türeyen Proto İran dilinden türemiştir. Örneğin; Dersim bölgesindeki Zazalar, inmek veya yere basmak kelimesini Farsça ile daha fazla uyum gösteren "payna hardi biyene" kalıbıyla ifade etmektedir. Zazacada payne, ayak tabanı; hard, yeryüzü; biyene ise olmak anlamını taşır. Bu kelimeler Farsçada ise pay (پاى), ayak; arz (ارض), yeryüzü; buden (بدن), olmak şeklinde ifad edilip İngilizcede foot, ayak; earth, dünya; being ise olmak şeklinde belirtilmektedir. Benzer şekilde çekirdek aile üyeleri tüm Hint-Avrupa dillerinde büyük ölçüde benzeşmektedir. Zazacada mae/may/mare şeklinde ifade edilen anne, Farsçada mam, madar, maman şeklinde, İngilizcede mom, mum, mother şeklinde ifade edilmektedir. Bu özelliği sözcüklerin etimolojik kökeni açısından da görmek mümkündür ve bu bakımdan geçmişte bir zamanlar konuşulan ancak şimdi konuşulmayan Proto Hint-Avrupa dilinden türeyen diller bir köprünün iki yakayı birbirine bağladığı gibi etimolojik yakınlıkla birbirine bağlanmaktadır. Sarmatça , Avesta dili ve Behistun yazıtlarındaki diller Zazacayla akrabadırlar. [ 200 ] [ 201 ] Bu noktada günümüzde Zazaca ve diğer Hint-Avrupa dillerinde kullanılan benzer sözcüklerin bazıları aşağıdaki gibidir: Zazaca Farsça Rusça Yunanca İtalyanca İspanyolca Fransızca Almanca İngilizce Türkçe pi, pêr pidar pateras padre padre père vater/pater father baba mae, mare mader mat mana madre madre mère mutter mother anne bıra, bırar berāder brat fratello frère bruder brother e. kardeş name nam imja onoma nome nombre nom name name isim/ad tı to ti ti, te te, ti, tu tu, toi du thou, thy sen mı(n) men moj mou mio mi mon mein my benim to to tvoy - tuo tu ton dein your senin nê ne ne no no non nein no hayır gırd gatte, buzorg gromnji grande gran grande groß great büyük meyes meges moskit miga mosca mosca moustique mücke, moskito mosquito sivrisinek astare sitare astéri astro estrella astre stern star yıldız menge, aşme mah mesjac mí̱nas mese mes mois mond month ay miyan meyan meso mezzo medio moyen mitte middle orta viya bive vdova vedova viuda veuve witve widow dul rız berinc ris rizi riso arroz riz reis rice pirinç sol sol sale sal sel salz sal tuz newe nev novyi néos nuovo nuevo nouveau neu new yeni lew leb labbro labio lèvre lippe lip Dudak pa, lıng pa podnožie pódi piede pata pied fuß foot, leg ayak burew ebru brov brau brow kaş sine sine sunduk sitérno seno seno sein göğüs navık, nak naf nombril nabel navel göbek ğezale gazal gazel kazélla gazzella gacela gazelle gazelle gazelle ceylan dından, dızan dedan dónti dente diente dent zahn dental diş pırd pal ponte puente pont brücke bridge köprü verg gurg volk - wolf wolf kurt rae ra doroga drómos strada ruta rue route road yol merde mord mertvyi moiraío morto muerto mort mord murder ölü merdım merd muž maschio macho homme mann man adam merre mosh mysh maus mouse fare ver - vront, pered pro fronte frente ventral, avant vor front/pre ön va vad vater - vento viento vent wind wind rüzgâr raşt rast pravo - ritto, ragione recto droit recht right sağ Bazı kelimeler ve Türkçe karşılıkları Zazaca Türkçe maye, mare, marde anne pi, pêr baba waye, war kız kardeş bıra, bırar erkek kardeş maye u pi, mare u pêr ebeveyn ded, dat, dad, ap amca nacniye, emcıni amcanın karısı xal dayı xalceniye, xalcıni dayının karısı emike / amike hala xalıke teyze veyve gelin zama damat Zazaca Türkçe kewe, kiho mavi kesk, aşıl yeşil gewr gri zerd sarı sur kırmızı sıpê, sıpi beyaz siya, şia siyah qewa kahverengi kej sarışın ( insanlar için ) Zazaca Türkçe Namey to çıko/çıto/çıçiyo? Adın ne? Namey şıma çıko/çıto/çıçiyo? Adınız nedir? Tı çend serriyê/tı çend serriya? Kaç yaşındasın (eril/dişil)? Tı seninê, weşê?/Tı senina, weşa? Nasılsın iyi misin (eril/dişl)? Tı se kenê, weşê/tı se kenay, weşa? Napıyorsun, iyi misin (eril/dişil)? Tı weş bê/tı weş ba berxudar be/berxudar ba Sağ ol (eril/dişil). Teşekur kenan/Homa razi bo Teşekkür ederim/Allah razı olsun Homa to ra razi bo Allah senden razı olsun. No çıko/no çıçiyo? Na çıka/na çıçiya? Bu nedir (eril/dişil)? Tı se kenê/tı se kenay? Ne yapıyorsun (eril/dişil)? Şıma xeyr amey Hoş geldiniz Esto (eril) / esta (dişil) Var (eril/dişil) Çıniyo/çınyo (eril) / çıniya/çınya (dişil) Yok (eril/dişil) Eya, ya, heya, Evet Nê Hayır Şo Git Bê Gel Vace, vacı Söyle Tı se vanê/tı se vanay Ne diyorsun (eril/dişil)? keye, kiye, çê Ev, aile

Medya’da kullanım Zaza dilinin görsel ve işitsel medyada kullanımı görece yenidir. Zazacanın görsel ve işitsel medyada gelişimi öncelikle sinema üzerinde başlamıştır. Yılmaz Güney 'in 1983 yılında çekilen Duvar filmi, Zaza dilinin sinemada kullanıldığı ilk filmdir. Filmde Zazaca bir türkü ( Hayderê ) yer almaktadır. Bu filmden sonra 2000'li yıllara kadar geçen durağan dönem sonrası, Zaza sineması genişlemiştir. Mahsun Kırmızıgül 'ün 2007 yapımı Beyaz Melek ve 2015 yapımı Mucize filmlerinde Zaza dilinde diyaloglar yer almıştır. Nuray Şahin'in Tüyü Takip Et/Perre Dıma So (2004), Aynur Saray'ın Zara (2009), Caner Canerik tarafından çekilen Vas (Ot, 2006), Sayd (2007), Pheti (2007), Pırdo Sur (2008), Muya Şiae (2009) Bava Duzgın (2009), Raa Haqi (2009), Bêrtıj (2010), Mehmet Ali Konar'ın Baba (2010), Kamer Erdogan'ın Sıpê (2012), Yücel Yavuz'un General (2012), Çetin Baskın'in Geyrayış (2012), Gökhan Tunç'un Zımısto Bıvejiyo (2013) Muxtar (2014), Gulsosın (2015), Vılıka Kowu (2015), Sıpêla (2016), Piyê Mın Toz Şeker (2016), Cêniya Nêeysayi (2016), Kazım Öz'ün Zer (2017), Zımısto Vêrd Ra (2017), Vir (Bellek, 2017) Fotografkêş (2018) isimli belgesel ve filmlerde Zaza dili yer almıştır. Kazım Öz'ün Zer (2017) isimli çok dilli uzun metraj filmlerinde Zaza dilinde bazı diyaloglara yer verilmiştir. [ 202 ] [ 203 ] "Vir" filmi Belçika'da düzenlenen “Move Me Film Festivali”nde “Uluslararası En İyi Kısa Film” ödülüne layık görülmüştür. [ 204 ] Mehmet Ali Konar'ın Renksiz Rüya (Hewno Bêreng) isimli filmi ise Zaza dili ağırlıklı olarak çekilmiş uzun metrajlı bir film olup. 29. Ankara Uluslararası Film Festivali 'nde (19-29 Nisan 2018) En İyi Film, En İyi Erkek Oyuncu, Onat Kutlar En İyi Senaryo, En İyi Görüntü Yönetmeni, En İyi Özgün Müzik, SİYAD En İyi Film Ödülü olmak üzere 6 dalda birden ödül alırken; 37. Uluslararası İstanbul Film Festivali 'nde (6-17 Nisan 2018) ise mansiyon ödülü almıştır. [ 205 ] [ 206 ] [ 207 ] [ 208 ] Veli Kahraman tarafından çekilen Zazaca ağırlıklı 2012 yapımı Ana Dilim Nerede ( Zonê Ma Koti Yo ) filmi 31. Uluslararası İstanbul Film Festivali , 34. Moskova Film Festivali başta olmak üzere birçok yarışmada aday gösterilmiş ve ödüller almıştır . [ 209 ] [ 210 ] Fecira isimli, Zaza dilindeki bir belgesel de 50. Uluslararası Antalya Altın Portakal Film Festivali 'nde Tek Başına Dans belgeseliyle birlikte en iyi belgesel ödülünü almıştır. [ 211 ] Zaza dilinin televizyonda kullanımı ise, sinemaya göre geç bir tarihte başlamıştır. Avrupa Birliği uyum paketlerine bağlı olarak 2002'de kabul edilen Türk Vatandaşlarının Günlük Yaşamlarında Geleneksel Olarak Kullandıkları Farklı Dil ve Lehçelerde Yapılacak Radyo ve Televizyon Yayınları Hakkında Yönetmelik [ 212 ] sonrası 2004 yılında, diğer dillerle birlikte, TRT 'de süreli olarak Zazaca ilk yayınlar yapılmaya başlamıştır. [ 213 ] Daha sonra, TRT-6'nın kurulmasıyla birlikte Zaza dilinde haber programları başta olmak üzere birçok program bu kanalda yayınlanmaya başlamıştır. Ancak, TRT-6'nın ağırlıklı olarak Kürtçe yayın yapması bazı Zaza dernekleri tarafından protesto edilmiştir. [ 214 ] [ 215 ] [ 216 ] [ 217 ] 2021 yılında Zaza Federasyonu tarafından Türksat uydusunda üzerinde, Zaza dilinde yayın yapan Zaza TV kanalı yayın hayatına başlamıştır. [ 218 ] Bunların dışında, Yol TV, Su TV, TV10 gibi Alevi televizyonları ile Med TV, Gün TV, Rehber TV gibi kanallarda da Zaza dilinde program ve içeriklere yer verilmiştir.

İleri okuma Lerch, Peter I. (1857/58): Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldäer. St. Petersburg 14 Eylül 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi . Müller, Friedrich (1865): Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache (Aus dem November-Hefte des Jahrganges 1864 der Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften, XLVIII. Bd., besonders abgedruckt), cîld: 3 Von Le Coq, Albert (1903), Kurdische Texte I 14 Eylül 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi . -II, Reichsdruckerei, Berlin Mann, Oskar - Hadank, Karl 1932: Die Mundarten der Zaza, hauptsächlich aus Siverek und Kor. Leipzig. Kurdoev, Kanat Kalashevich (1977), Ḥālatakānī jins u bīnāy barkār la zāzādā: On gender and number in the Zaza dialect of Kurdish, Tercüme: Azīz Ibrāhīm, Chāpkhānay Kōrī Zānyārī Kurd, Baghdad 1977. Lynn Todd, Terry. (1985) " A Grammar of Dimili " 30 Mart 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi . University of Michigan Asatrian, Garnik. S./Gevorgian, N. Kh. (1988): " Zaza Miscellany: Notes on some religious customs and institutions." In: Hommage et Opera Minora(Acta Iranica). Volume XII. Leiden Sandonato, M. (1994): Zazaki Typological studies innegation, eds. Peter Kahrel, René van den Berg. S. (125-142.) Amsterdam Jost, Gippert. (1996) "Zazacanın Tarihsel Gelişimi" 7 Mart 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi . Frankfurt University C.M. Jacobson (1993): Rastnustena Zonê Ma - Handbuch, für die Rechtschreibung der Zaza-Sprache. Verlag für Kultur und Wissenschaft, Bonn C.M. Jacobson (1997): Zazaca okuma yazma el kitabi. Verlag für Kultur und Wissenschaft, Bonn. Ayyoubi, K. Rakhmanovich & Smirnova, Iraida A./Ed. Yusupova, Zare Aliyevna (1998), The zaza dialect of the Kurdish Language (Dersim), Moscow: Center for Kurdish Studies, 102 r. (И.А.Смирнова, К.Р.Эйюби. Курдский диалект заза /Отв. ред. З. А. Юсупова. М.: Центр курдских исследований, 1998. 102 с.) Paul, Ludwig. (1998) "The Position of Zazaki Among West Iranian languages" 9 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi . University of Hamburg J. Kenstowicz, Michael (2004), Studies in Zazaki Grammar, MITWPL. Ann Walter, Mary (2004), "Vowel Adaptation in Zazaki", Workshop on theoretical approaches to language contact 27th Generative Linguistics in the Old World, Selanik, 18-21 April 2004 Gajewski, Jon. (2004) "Evidentiality in Zazaki" 9 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi . Massachusetts Institute of Technology Larson, Richard. and Hiroko, Yamakido. (2006) "Zazaki as Double Case-Marking" 3 Eylül 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi . Stony Brook University Gippert, Jost (2007-2008): Zur dialektalen, Stellung des Zazaki: Die Sprache Zeitschrift für Sprachwissenschaft. Wiesbaden Aygen, Gülşat (2010). Zazaki/Kirmanckî Kurdish. Volume 479 of Languages of the World. Lincom Europa.

Not listesi ↑ Aştiyanca ↑ Eštehārdī ↑ Kajali ↑ Čālī ↑ Elvirice ↑ Sorheyice ↑ Lasgerdice ↑ Biyabunaki ↑ Herzendice ↑ Kilit ↑ Hazārrūdi ↑ Amorei ↑ Elviri-Viderice ↑ Eštehārdi ↑ Cālī ↑ Khalkhali ↑ Tākestāni