[ OKOZ: 1. 11.00.00.00 Atrof tabiiy muhit va tabiiy resurslar / 11.04.00.00 Yer osti boyliklaridan foydalanish va muhofaza qilish / 11.04.09.00 Yer osti boyliklaridan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilish boʻyicha talablar] [ TSZ: 1. Tabiiy resurslar / Er osti boyliklari] Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori Kon qazib olish korxonalarining yoʻl transportidan foydalanishda ishlarning xavfsizligi qoidalarini va Kon qoldiqlaridan foydalanishda ishlarning xavfsizligi qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasining “Davlat tili haqida”gi Qonuniga muvofiq, kon qazib olish korxonalarining yoʻl transportidan foydalanishda, kon qoldiqlaridan foydalanishda ishlarning xavfsizligi, sanoat xavfsizligi talablari bajarilishi, ishchilarning sogʻligi va hayotiga zarar va xavfni oldini olishga qaratilgan xavfsizlik talablarini taʼminlash maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: [ OKOZ: 1. 09.00.00.00 Tadbirkorlik va xoʻjalik faoliyati / 09.10.00.00 Sanoat / 09.10.03.00 Sanoat xavfsizligi (shuningdek, 16.04.06.00ga qarang)] 1. Quyidagilar: ochiq konlarda xizmat koʻrsatadigan avtotransport kompaniyasi xodimlarining asosiy vazifalari; [ OKOZ: 1. 09.00.00.00 Tadbirkorlik va xoʻjalik faoliyati / 09.10.00.00 Sanoat / 09.10.05.00 Sanoat uskunalari, mashinalari va asboblariga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash. Asosiy fondlarning amortizatsiyasi] sanoat transport vositalarining harakatlanuvchi tarkibiga qoʻyiladigan talablar va unga texnik xizmat koʻrsatishning asosiy qoidalari; karyerlardagi avtomobil yoʻllariga qoʻyiladigan talablar; harakatlanuvchi tarkibni ishlatish paytida mehnatni muhofaza qilish, xavfsizlik texnikasi, yoʻl harakati xavfsizligi va yongin xavfsizligi talablarini nazarda tutuvchi Kon qazib olish korxonalarining yoʻl transportidan foydalanishda ishlarning xavfsizligi qoidalari 1-ilovaga muvofiq; texnologik jihatdan foydali qazilmalarni qazib olish va qayta ishlash jarayoni bilan bogʻliq qoldiqlar saqlanadigan joy va barcha turdagi boshqa gidrotexnik moslamalar maxsus tashkilotlar tomonidan ishlab chiqilgan loyihalar boʻyicha qurilishi; kon-boyitish faoliyati chiqindilari tashkil etish maydonchalari, sanitariya-himoya va muhofaza zonalari; kon qoldiqlarini saqlovchi gidrotexnik inshoatlardan xavfsiz foydalanish talablarini nazarda tutuvchi Kon qoldiqlaridan foydalanishda ishlarning xavfsizligi qoidalari 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Togʻ-kon sanoati va geologiya vazirligi manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda oʻzlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni ikki oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsin. 3. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi togʻ-kon sanoati va geologiya vaziri B.F. Islamov zimmasiga yuklansin. Oʻzbekiston Respublikasining Bosh vaziri A. ARIPOV Toshkent sh., 2025-yil 25-dekabr, 829 -son Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 25-dekabrdagi 829-son qaroriga 1-ILOVA Kon qazib olish korxonalarining yoʻl transportidan foydalanishda ishlarning xavfsizligi QOIDALARI 1-bob. Asosiy qoidalar 1-§. Atamalar va taʼriflar 1. Mazkur qoidalarda quyidagi asosiy atamalar va taʼriflardan foydalaniladi: avtotransport korxonasi — avtomobil transportida tashishni, shuningdek avtomobillarni saqlash, ularga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash ishlarini amalga oshiruvchi tashkilot; avtobaza — avtotransport korxonasining xizmat koʻrsatish hududida alohida joylashgan kichik boʻlimi; avtomobil — dvigatel yordamida oʻziyuruvchi gʻildirakli (relssiz) transport vositasi; texnologik yoʻl transport vositasi — kon qazib oluvchi korxonalar texnologik yoʻllarida qoʻllaniluvchi odam, yuk tashish uchun moʻljallangan (relssiz) oʻziyuruvchi mashinalar (avtomobil, traktor). 2. Mazkur qoidalar kon qazib olish korxonalarining texnologik yoʻl transportidan foydalanishda ishlarning bexatar olib borilishini va texnologik yoʻl transportidan foydalanishning butun davridagi jarayonlarga qoʻyiladigan talablarni belgilaydi. 2-§. Xavfsizlikning umumiy talablari [ OKOZ: 1. 16.00.00.00 Xavfsizlik va huquq tartibot muhofazasi / 16.04.00.00 Jamiyat xavfsizligi / 16.04.02.00 Yoʻl harakati xavfsizligi. Parvozlar xavfsizligi] 3. Ellikta va undan ortiq texnologik yoʻl transport vositalari mavjud boʻlgan tashkilotlarda (keyingi oʻrinlarda — avtotransport korxonasi deb yuritiladi) yoʻl harakati xavfsizligi xizmati tashkil etiladi yoki yoʻl harakati xavfsizligi boʻyicha mutaxassis lavozimi joriy etiladi. [ OKOZ: 1. 16.00.00.00 Xavfsizlik va huquq tartibot muhofazasi / 16.04.00.00 Jamiyat xavfsizligi / 16.04.02.00 Yoʻl harakati xavfsizligi. Parvozlar xavfsizligi] 4. Yoʻl harakati xavfsizligi xizmati avtotransport korxonasining mustaqil tarkibiy boʻlinmasi boʻlib, ular bevosita tashkilot rahbariga boʻysunadi. [ OKOZ: 1. 09.00.00.00 Tadbirkorlik va xoʻjalik faoliyati / 09.10.00.00 Sanoat / 09.10.03.00 Sanoat xavfsizligi (shuningdek, 16.04.06.00ga qarang)] 5. Texnologik yoʻl transport vositalarini ochiq konlarda ishlatish paytida mehnatni muhofaza qilish qoidalari quyidagilarni tartibga soladi: a) ochiq konlarda xizmat koʻrsatadigan avtotransport korxonasi xodimlarining asosiy vazifalari; b) avtotransport vositalarining harakatlanuvchi tarkibiga qoʻyiladigan talablar va unga texnik xizmat koʻrsatishning asosiy qoidalari (texnik xizmat koʻrsatish, taʼmirlash, saqlash); v) texnologik yuk tashish paytida harakatlanuvchi tarkibdan foydalanishning texnik jihatlariga oid koʻrsatmalar; g) karyerlardagi avtomobil yoʻllariga qoʻyiladigan talablar; d) harakatlanuvchi tarkibni ishlatish paytida mehnatni muhofaza qilish, xavfsizlik texnikasi, yoʻl harakati xavfsizligi va yongʻin xavfsizligi talablari. [ OKOZ: 1. 01.00.00.00 Konstitutsiyaviy tuzum / 01.17.00.00 Nodavlat notijorat tashkilotlari (shuningdek, 03.03.10.03ga qarang) / 01.17.06.00 Kasaba uyushmalari] 6. Ushbu Qoidalarga rioya etilishini va bajarilishini nazorat qilish qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda ish beruvchiga (mehnatni muhofaza qilish va yoʻl harakati xavfsizligi xizmatlari mutaxassislariga) va kasaba uyushma xodimlariga yuklatiladi. Mehnatni muhofaza qilish qoidalari va shartlariga rioya qilinishi boʻyicha nazorat tezkor va idoraviy nazorat qilish sxemalari bilan belgilanadi. [ OKOZ: 1. 05.00.00.00 Mehnat va aholining bandligi toʻgʻrisidagi qonunchilik / 05.02.00.00 Mehnat / 05.02.05.00 Jamoa shartnomasi. Jamoa kelishuvlari] 7. Avtotransport korxonasi maʼmuriyati yoki uning yuqori turuvchi tashkiloti yoxud ular vakolat bergan boshqaruv organi korxonaning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha qonunchilik hujjatlari talablariga, shuningdek, jamoa shartnomasida nazarda tutilgan majburiyatlarga javob berishini taʼminlaydi. 8. Har bir ish beruvchi mehnatni muhofaza qilish uchun zarur mablagʻlarni. qonunchilikda, jamoa shartnomasida, shuningdek, jamoa kelishuvlarida yoki boshqa ichki idoraviy hujjatlarda belgilanadigan miqdorda ajratadi. [ OKOZ: 1. 03.00.00.00 Fuqarolik qonunchiligi / 03.11.00.00 Majburiyatlarning alohida turlari / 03.11.22.00 Sugʻurta / 03.11.22.02 Majburiy sugʻurta; 2. 05.00.00.00 Mehnat va aholining bandligi toʻgʻrisidagi qonunchilik / 05.07.00.00 Mehnatni muhofaza qilish / 05.07.03.00 Tibbiy koʻriklar. Kasbiy kasalliklar. Mehnat jarohatlari] 9. Avtotransport korxonasi xodimlari baxtsiz hodisalar va kasb kasalliklaridan majburiy sugʻurta qilish boʻyicha qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda va sharoitlarda sugʻurtalanadilar. 10. Avtotransport korxonasida mehnatni muhofaza qilish xizmatini tashkil etish Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi hamda mehnat muhofazasiga oid normativ hujjatlar talablariga asosan ishlab chiqilgan qoidalarga muvofiq amalga oshirilishi kerak. 3-§. Xodimlarga yoʻl-yoʻriqlar berish, ularni oʻqitish va bilimlarini tekshirish 11. Ishlarni toʻgʻridan-toʻgʻri ishlab chiqarishda tashkil etish va olib borish bilan bogʻliq boʻlgan avtotransport korxonalarining har bir xodimiga belgilangan tartibda xavfsizlik boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan va bilimlar sinovidan oʻtkazilganidan keyingina mustaqil ishlashga ruxsat berilishi mumkin. 12. Avtotransport korxonasi maʼmuriyati xodimlarni tasdiqlangan dasturga muvofiq xavfsiz texnika va ish usullariga oʻrgatishni va oʻqitishni oʻz vaqtida va sifatli taʼminlashga majburdir. 13. Xodimlarni oʻqitish va yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazish xavfsizlik va sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari boʻyicha umumiy va sanoat qoidalari va koʻrsatmalari asosida, aniq ish sharoitlarini hisobga olgan holda amalga oshiriladi. 14. Yoʻriqnomalar quyidagi turlarga boʻlinadi: a) ishga qabul qilishda yoʻriqnomasi; b) ish joyidagi dastlabki yoʻriqnoma; v) ish joyidagi takroriy yoʻriqnoma; d) qoʻshimcha (navbatdan tashqari) yoʻriqnoma. 15. yoʻriqnomasi avtotransport korxonasiga kiradigan barcha xodimlar, muhandislar, texnik xodimlar, xizmatchilar, amaliyot oʻtadigan tinglovchilar va oʻquvchilar uchun tasdiqlangan yoʻriqnomaga muvofiq xavfsizlik texnikasi boʻyicha muhandis tomonidan amalga oshiriladi. [ OKOZ: 1. 09.00.00.00 Tadbirkorlik va xoʻjalik faoliyati / 09.10.00.00 Sanoat / 09.10.03.00 Sanoat xavfsizligi (shuningdek, 16.04.06.00ga qarang)] 16. Yoʻriqnomalar koʻrgazmali qurollar bilan jihozlangan xavfsizlik texnikasi xonasida oʻtkazilishi kerak. 17. yoʻriqnomasini oʻtkazishda xodimlarga kuyidagi qoidalar tushuntirilishi kerak: a) avtotransport korxonasining ichki tartib qoidalari; b) hududda, ishlab chiqarish va maishiy binolarda oʻzini tutish qoidalari; v) ogohlantiruvchi yozuvlar, plakatlar va signallar maʼnosi; g) tegishli uchastkaning mehnat sharoitlari, xususiyatlari va baxtsiz hodisalarning oldini olish choralari; d) avtotransport korxonasida shaxsiy gigiyena va sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlariga rioya qilish boʻyicha xodimlarga qoʻyiladigan talablar; e) maxsus kiyim, poyabzal va himoya vositalari bilan taʼminlash meʼyorlari va ulardan foydalanish qoidalari; j) baxtsiz hodisada jabrlanganlarga birinchi tibbiy yordam koʻrsatish boʻyicha choralari va ishlab chiqarish bilan bogʻliq boʻlgan baxtsiz hodisani rasmiylashtirish tartibi; z) yongʻin xavfsizligi talablari. 18. yoʻriqnomasi oʻtkazilganligi toʻgʻrisida roʻyxatga olish jurnalida yozuv qayd qilinishi kerak. 19. Avtotransport korxonasiga yangi ishga qabul qilingan xodimlar, amaliyot oʻtaydigan tinglovchilar va ishlab chiqarish taʼlimi oʻquvchilari, vaqtincha va xizmat safariga yuborilgan xodimlar bilan yoʻriqnoma ish boshlanishidan oldin kamida 5 kun mobaynida ish joyida oʻtkaziladi. 20. Buni tegishli uchastka rahbari kasbiga binoan ish joyida oʻtkazadi. Yoʻriqnoma ish jarayonlari xavfsiz toʻgʻri bajarilishini namoyish etish bilan birgalikda oʻtkazilishi kerak. 21. Ishlarni xavfsiz usullari boʻyicha ish joyida dastlabki yoʻriqnoma dasturi quyidagilarni oʻz ichiga oladi: a) muayyan uchastkada texnologik jarayon bilan umumiy tanishish; b) jihozlar, qurilmalar, toʻsuvchi va himoya etuvchi vositalar bilan tanishish, shuningdek, shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish; v) ishga tayyorlanish tartibi (uskunalar, ishga tushirish jihozlar, yerga ulagich qurilmalar, moslamalar va asboblarning yaroqliligini tekshirish); g) ish joyini tutish tartibiga qoʻyiladigan talablar; d) xodim yakka va boshqa xodimlar bilan birgalikda ishni bajarishda asosiy xavfsizlik qoidalari. 22. Agar ish joyidagi yoʻriqnomadan soʻng, tekshirish natijasida xodim xavfsizlik texnikasi talablarini oʻzlashtirmaganligi aniqlansa, uchastka rahbari tushuntirishni takrorlashi va xavfsiz ish uslublarini namoyish etishi shart. [ OKOZ: 1. 05.00.00.00 Mehnat va aholining bandligi toʻgʻrisidagi qonunchilik / 05.02.00.00 Mehnat / 05.02.08.00 Mehnat shartnomasi (kontrakt)ni tuzish. Ishga qabul qilish vaqtida dastlabki sinov] 23. Materialni oʻzlashtirmaguncha xodim mustaqil ishlashga qoʻyilmasligi kerak. Xodim sinov muddati davomida amaliy mashgʻulotlar oʻtish uchun malakali xodimga biriktirilishi kerak. 24. Oʻquvchilar va amaliyot oʻtadigan tinglovchilarga ishlash uchun ruxsat avtotransport korxonasi rahbarining buyrugʻi bilan tayinlangan tajribali xodimlar rahbarligida ish joyida yoʻriqnoma oʻtganidan soʻng beriladi. Ish joyida oʻtkaziladigan yoʻriqnoma amaldagi qonunchilik talablariga muvofiq rasmiylashtiriladi. 25. Xodimlarga ularning malakasi, ish staji va tajribasidan qatʼiy nazar, yoʻriqnoma dasturiga binoan kamida yarim yilda bir marta ish joyida takroriy yoʻriqnoma oʻtkaziladi. 26. Xavflilik darajasi yuqori boʻlgan ishlarni bajaradigan xodimlar uchun (akkumulyator taʼmirlovchilar, boʻyoqchilar, elektr va gaz bilan payvandlovchilar, elektriklar, oʻt yoquvchilar, bosim ostidagi uskunalarda ishlaydiganlar, etil qoʻshilgan benzin va benzol bilan ishlaydiganlar, yuk tashuvchilar, dastgohchilar va boshqalar) takroriy yoʻriqnoma har chorakda oʻtkaziladi. Xodimlar tomonidan qoidalar va xavfsizlik texnikasi boʻyicha yoʻriqnomalar, texnologik va ishlab chiqarish intizomi buzilgan taqdirda, shuningdek, texnologik jarayon, ish turi va harakatlanuvchi tarkib oʻzgargan holda ishlab chiqarish uchastkasining rahbari tomonidan ishning xavfsiz texnikasi va usullari boʻyicha ish joyida rejadan tashqari yoʻriqnoma oʻtkaziladi. 27. Takroriy va rejadan tashqari yoʻriqnoma oʻtkazilishi maxsus jurnalda yoʻriqnomalarning raqamlari koʻrsatilgan yozuvlar bilan rasmiylashtirilishi lozim. Jurnal ishlab chiqarish uchastkasi rahbarida saqlanishi kerak. 28. Avtotransport korxonasiga ishga yangi kelgan barcha xodimlar xavfsizlik boʻyicha yoʻriqnomadan oʻtishdan tashqari, dasturlarda belgilangan hajmda va muddatlarda korxonada tasdiqlangan dastur boʻyicha xavfsiz ishlash usullari va texnikasi boʻyicha mashgʻulotlar oʻtishlari va avtotransport korxonasi rahbari tomonidan tayinlangan maxsus komissiyaga imtihon topshirishlari kerak. 29. Komissiya tomonidan bilimlari qoniqarsiz deb topilgan shaxslarga mustaqil ishlashga ruxsat berilmaydi va ular imtihonni ikki haftalik muddatdan kechiktirmay qayta topshirishadi. 30. Xavfsizlik texnikasi boʻyicha oʻqishdan oʻtgan xodimlar bilimlari yiliga bir marta davriy sinov (imtihon)da tekshiriladi. 31. Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha qoʻshimcha talablar qoʻyiladigan yuqori xavfli ishlarga faqat maxsus oʻquv tayyorgarlikdan oʻtib, imtihon topshirgan va ushbu uskunada ishlash huquqi beruvchi guvohnoma olgan shaxslarga ruxsat beriladi. 32. Muhandis-texnik xodimlarning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha bilim darajasini oshirish uchun oʻquv mashgʻulotlar tasdiqlangan dastur boʻyicha maxsus tashkil etilgan seminarlarda, lavozim boʻyicha ish boshlagan kundan boshlab bir oydan kechiktirmay bilimlarni sinovdan oʻtkazish bilan oʻtkaziladi. Bilimlarni sinash kamida uch yilda bir marta oʻtkaziladi. 33. Elektr transmissiyali avtomashinani boshqarish va texnik xizmat koʻrsatish ishlarini bajarish uchun elektr xavfsizligi boʻyicha “II”-guruhdan past boʻlmagan malakaviy guruhga ega xodimlarga ruxsat beriladi. [ OKOZ: 1. 13.00.00.00 Taʼlim. Fan. Madaniyat / 13.01.00.00 Taʼlim / 13.01.16.00 Amaliyot. Stajirovka] 34. Elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatuvchi shaxslar oʻqishdan tashqari 6 — 12 ish kuni davom etadigan zaruriy stajirovkadan oʻtishlari kerak, shundan soʻng ularga mustaqil ishlashga ruxsat berilishi mumkin. 4-§. Kadrlarni kasbiy saralash 35. Haydovchi sifatida transport vositasini boshqarish huquqini beradigan tegishli toifadagi haydovchilik guvohnomasiga ega boʻlgan shaxs qabul qilinadi. 36. Ishga qabul qilinadigan haydovchilar tibbiy koʻrikdan, Yoʻl harakati qoidalari boʻyicha bilimlari yuzasidan sinovdan, dastlabki yoʻriqnomadan, ish joyida yoʻriqnomadan, stajirovkadan hamda karyerning texnologik yoʻllarida avtomobilni boshqarish boʻyicha tekshiruvdan oʻtkaziladi. 5-§. Avtotransport korxonalari boʻlinmalari xodimlarini ishlab chiqarish jarayonida ishtirok etishga ruxsat berish shartlari 37. Haydovchilarga karyerda ishlashga avtotransport vositalari qurilmalarining xususiyatlarini oldindan oʻrganib chiqqandan va karyer yoʻllarida stajirovka paytida avtotransport vositasini boshqarishda amaliy koʻnikmalarni oʻzlashtirgandan soʻng ruxsat beriladi. 38. Yangi haydovchilarni amaliy haydash texnikasiga oʻrgatish tegishli boʻlinma (kolonna, sex) rahbari yoki uning oʻrnini bosuvchi shaxs tomonidan avtotransport korxonasi rahbariyati bilan kelishilgan holda tashkil etilishi kerak. 39. Avtotransport korxonasi va karyer rahbariyati haydovchilarni xavfsiz ishlash usullari, shu jumladan qiyin (yoʻlning qiyaligi va uzoq qiyaligi, tepaga koʻtarilishi, yomgʻir, qor, yaxmalak, yondan esuvchi kuchli shamol taʼsiri), yoʻlning koʻrinishi qiyin boʻlgan (tuman, chang, qorongʻulik) sharoitlarda avtomobil haydashni oʻrgatishlari kerak, majburiy toʻxtab qolgan holda xavfsizlik choralari, quyosh yoki boshqa yorugʻlik manbai taʼsirida koʻrmay qolishi, ularni harakat marshrutlari, trassalarni profili va xavf ehtimoli boʻlgan uchastkalar, bular natijasida imtihonlarni topshirish shartlari bilan tanishtirishi lozim. 40. Tayyorlangan haydovchilarga karyerda ishlash huquqiga belgilangan shakldagi guvohnomalar beriladi. 41. Haydovchilar uchun stajirovka muddati (haydovchining tajribasi va avtotransport turiga qarab) kamida 10 — 15 smenani tashkil qilishi kerak. 42. Stajirovka karyerda kamida ikki yillik ish stajiga ega haydovchi-instruktor rahbarligida oʻtkaziladi. 2-bob. Karyerlarda avtomobil transporti ishini tashkil etish 1-§. Ishni tashkil etish tartibi 43. Kon ustasi va yoʻl uchastkasi ustasi smenaning boshida va oxirida ekskavatorlarga, qayta yuklash joylariga va avtomobil agʻdarmalariga joylarining holatini tekshiradi. Smena tugashi bilan ular smenani qabul qilgan kon ustasi va yoʻl ustasiga ishga tayyorligini maʼlum qiladi. 44. Karyer boshligʻi, bosh muhandis (karyer boshligʻining oʻrinbosari) yoki karyerning kon ustasi avtotransport bazasining dispetcheriga marshrutlar va ish turlari boʻyicha yuk transportlar soni boʻyicha buyurtma beradi. 45. Avtobaza dispetcheri maxsus jurnalni yuritadi, unga buyurtma toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni, uni yuborgan shaxsning familiyasi, lavozimi kiritiladi. 46. Qabul qilingan buyurtma boʻyicha avtobazaning dispetcheri mexanik bilan birgalikda karyerda ishlarni tashkil etuvchi kon ustasi ixtiyoriga yuk transportlarni yuboradi. 47. Haydovchining yoʻl varaqasida avtobazasining dispetcheri karyerda yuklash ishlarini bajaruvchi ekskavator raqamini, yuk tushirilishi yoki qayta yuklashga moʻljallangan joyi va garajga qaytish vaqtini koʻrsatadi. 48. Tasdiqlangan pasportga muvofiq qayta yuklash punktida yoki avtomobil agʻdarmasida ish paytida xavfsizlik choralariga rioya etilishi kon ustasi tomonidan nazorat qilinadi. 49. Yuk transporti yukini faqat belgi bilan koʻrsatilgan joyda tushirishi kerak. Ish smenasi davomida yuk ortish va tushirish joylarining oʻzgarishi kon ustasi tomonidan yoʻl varaqasida yozib koʻrsatiladi (avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi bilan jihozlangan ish jarayoni bundan mustasno). 50. Karyerda ishlashda yuk transporti haydovchisi kon ustasi koʻrsatmalariga qatʼiy rioya qilishi shart. 51. Haydovchi kon ustasiga xabar bermasdan ish joyidan chiqib ketish huquqiga ega emas. Karyerda yuklash ishlarini bajarayotgan bir ekskavatordan boshqasiga oʻzboshimchalik bilan oʻtish yoki harakatlanish marshrutini oʻzgartirish taqiqlanadi. Karyerlar va konlarda harakatlanayotgan yuk avtomobillari hamda ogʻir vaznli transport vositalarini avtomobil yoʻllarida harakatlanishida Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi avtomobil yoʻllari mintaqasida xavfsizlikni taʼminlash va tashkil etish qoidalari hamda Katta hajmli va ogʻir vaznli yuklarni avtomobil transportida tashishda harakat xavfsizligini taʼminlash qoidalarida belgilangan talablariga qatʼiy amal qilish kerak. Normativ-huquqiy hujjatlarda belgilangan oʻqqa tushadigan ogʻirlik normalaridan yuqori boʻlgan ogʻir vaznli transport vositalarining karyer hududidan tashqaridagi qattiq qoplamali avtomobil yoʻllari (asfaltbeton, temirbeton va qora qoplamali yoʻllar), koʻpriklar va yoʻl oʻtkazgichlarda harakatlanishini cheklash boʻyicha transport vositasini texnik ekspluatatsiya qilish jurnaliga tegishli yozuv kiritish va ularni obyektlarga yetkazish ishlarini tegishli ruxsatnomalar asosida olib borish kerak. Avtotransport karyer va konlardan kuzovni va avtotransport vositalarining gʻildiraklarini yuvmasdan umumiy foydalaniladigan yoʻllarga chiqishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 2-§. Texnik talablar [ OKOZ: 1. 09.00.00.00 Tadbirkorlik va xoʻjalik faoliyati / 09.10.00.00 Sanoat / 09.10.03.00 Sanoat xavfsizligi (shuningdek, 16.04.06.00ga qarang)] 52. Avtotransportning harakatlanuvchi tarkibining texnik holatini nazorat qilish yoʻl harakati qoidalariga rioya qilingan holda amalga oshiriladi va avtobazaning mansabdor shaxslari tomonidan taʼminlanadi. 53. Yoʻllarning tuproq koʻtarmasi va yoʻl cheti qattiq tuproq (jinslar)dan barpo etilgan boʻlishi kerak. 54. Ushbu maqsadlar uchun koʻmir, maysazor va oʻsimlik qoldiqlaridan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi. 55. Transheyalarga vaqtinchalik joylari shunday joylashtirilishi kerakki, ular boʻylab transport harakatlanayotganda kamida 1,5 m kenglikdagi erkin oʻtish qolishi kerak. 56. Yoʻllarning uzoq choʻziladigan qiya (0,06 dan ortiq) uchastkalari boʻlgan holda, har 600 metr nishab masofadan soʻng qiyaligi 0,02 gacha va uzunlikka kamida 50 metr boʻlgan yoʻl uchastkalari oʻrnatilishi lozim. 57. Bunday uchastkalarni yaratish zarurati ishlatiladigan yuk transportlarning ekspluatatsion xususiyatlariga va ularni ishlab chiqaruvchi zavod tavsiyalariga qarab loyiha bilan belgilanadi. 58. Oʻta tor boʻlgan avtomobil agʻdarmalarining hududi va yoʻllari sharoitida burilishlarning rejadagi radiusi qiymatini avtotransport vositalarining konstruksiyasiga asosan oldingi tashqi gʻildirak boʻylab burilishining kamida ikki radiusi miqdorida — bitta mashina uchun hisoblashda va kamida uchta burilish radiusi — yarim tirkamali shatakka oluvchi transport vositasi uchun hisoblashda qabul qilishga ruxsat beriladi. 59. Karyer konturidagi yoʻlning qatnov qismi (pogʻonalardagi kovjoy yoʻllaridan tashqari) amaldagi qonunchilikka muvofiq boʻlishi kerak. 60. Togʻ jinslaridan uyuladigan himoya uyumining balandligi hisoblash yoʻli bilan olinishi kerak, shu bilan birga uning ichki qirrasi qulash prizmasidan tashqarida boʻlishi kerak. 61. Qish mavsumida avtomobil yoʻllari muntazam ravishda qor va muzdan tozalanib, qum, shlak va mayda shagʻal bilan qoplanishi kerak. Yoʻllarni muzlashdan saqlaydigan kimyoviy moddalar bilan ishlov berishga ruxsat etiladi. 62. Transport vositalarining harakatlanishi uchun kon ishlari rejalari va loyihalarida koʻzda tutilmagan yoʻllar, panduslar va boshqalar uyushtirish, shuningdek ulardan foydalanish taqiqlanadi. 63. Karyer maʼmuriyatining ruxsati bilan (dalolatnoma-ruxsat boʻyicha) va maxsus jurnalda yozma ravishda belgilangan holda hamda xavfsizlik boʻyicha yoʻriqnoma berilgandan keyin karyerga bir martalik uchun boshqa korxonalar va tashkilotlarga tegishli boʻlgan avtomobillar, traktorlar, shatakka oluvchi, yuklash mashinalari va boshqa turdagi transport vositalarining haydovchisiga ruxsat beriladi. 64. Karyer yoʻllarida avtomobillar, avtopoyezdlar va traktor poyezdlarining harakatlanish tezligi va tartibi mahalliy sharoitlarni, ishlab chiqaruvchi zavod tavsiyalarini hisobga olgan holda, avtotransport korxonasi (avtobaza) bilan kelishilgan holda karyer maʼmuriyati tomonidan belgilanishi kerak va transport vositalarining harakati yoʻl harakati qoidalarida nazarda tutilgan belgilar bilan tartibga solinishi kerak. Bu holda belgilarning kattaligi mutanosib ravishda kattarogʻiga (balandroq) oʻzgartirilishi mumkin. 65. Karyerda harakatlanishni tartibga soluvchi belgilar karyer egasi boʻlgan yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan, yoʻl harakati qoidalari asosida oʻrnatilishi kerak. 66. Karyerning avtomobil yoʻllarida texnologik avtotransport vositalarining harakati quvib oʻtishga yoʻl qoʻymasdan amalga oshirilishi kerak. 67. Avtomobil texnik jihatdan soz boʻlishi kerak, orqa koʻzgular, samarali yorugʻlik va ovozli signalizatsiya vositalari, yoritish va xizmatga yaroqli tormoz tizimlari, shuningdek, tibbiy toʻplam (aptechka), oʻt oʻchirgich, orqaga siljishga qarshi qoʻyiladigan tayanchlarga ega boʻlishi kerak. 68. Yuk transportlarning texnik holati, yoʻl harakati Qoidalariga rioya etilishi ustidan nazoratni avtotransport korxonasining mansabdor shaxslari, karyerda pudratchi tashkilotning avtotransport vositalarini shartnoma asosida ishlatishda ushbu tashkilotning muhandis-texnik xodimlari tomonidan taʼminlanishi kerak. 69. Avtotransport vositalariga texnik xizmat koʻrsatish ishlab chiqaruvchi zavodlarning tavsiyalariga muvofiq tashkil etilishi kerak. 70. Yuk transportlari karyerda ishlaydigan avtotransport korxonasida nazorat va texnik punktlar yaratilishi, marshrutga chiqish va avtoxoʻjalikka qaytishdan oldin transport vositalarining texnik holatini tekshirish uchun zarur asboblar, moslamalar va uskunalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 71. Ogʻir yuk tashiydigan avtosamosvallarning (yuk koʻtarish qobiliyati 10 tonnadan ortiq) har bir smena tugashi bilan avtobazaga qaytib bormasdan, karyerda maxsus ajratilgan maydonchalarida haydovchilarni almashtirishga ruxsat etiladi. Bunday holda ogʻir yuk tashuvchi avtosamosvallarning texnik sozligi tekshirilishi kerak: a) texnik xizmat koʻrsatilgandan yoki taʼmirlangandan keyin marshrutga chiqishdan oldin — avtotransport xoʻjaligining mansabdor shaxsi tomonidan; b) smenani tugatgan haydovchi va ish boshlayotgan haydovchi tomonidan birgalikda amalga oshiriladi, bu holda yoʻl varaqalarida ularning almashish vaqti, spidometr koʻrsatkichlari va yuk transportlarning holati koʻrsatilgan yozuv ularning imzosi bilan tasdiqlanadi. 72. Ogʻir yuk tashiydigan yuk transportlar har bir smena tugaganda avtoparkiga qaytarilmasdan ularning haydovchilarini almashtirish va texnik holatini tekshirish tartibi avtotransport korxonasi rahbari tomonidan tasdiqlangan yoʻriqnoma bilan belgilanishi kerak. 73. Karyerda foydalaniladigan yuk transportlarning ishlashiga yoʻl qoʻyilmaydigan nosozliklar roʻyxati avtotransport korxonasining bosh muhandisi tomonidan transport vositalarining konstruktiv xususiyatlarini va ularning ekspluatatsiya qilish sharoitlarini hisobga olgan holda tasdiqlanadi. 74. Roʻyxatda yoʻl harakati xavfsizligiga taʼsir etuvchi tizimlar, agregatlar, boʻgʻinlar va detallarning, shu jumladan, rul boshqaruvi mexanizmlari, tormoz tizimlari, gʻildiraklar, shinalar, tashqi yoritish moslamalari, yorugʻlik va ovozli signalizatsiya jihozlari, oyna tozalagichlari va boshqa qurilmalari ishga yaroqliligini tekshirish koʻzda tutilgan boʻlishi kerak. Ogʻir yuk transportlarni ishga chiqaruvchi mansabdor shaxslar va haydovchilari ushbu roʻyxat bilan tanishtirilishi hamda bu haqida imzo qoʻygan boʻlishlari shart. 75. Ogʻir yuk tashiydigan yuk transportlarni ishlatishda ishlab chiqaruvchi tomonidan belgilangan muddatlarda ularning boʻgʻinlari, detallari va agregatlari hamda yoʻl harakati xavfsizligiga taʼsir koʻrsatadigan kapital taʼmirlash ishlari oʻtkazilganda defektoskopiya qilinishi kerak. Bunday boʻgʻinlar, detallar va agregatlarning roʻyxati ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan belgilanadi. 76. Yuk koʻtarish qobiliyati 15 tonnadan ortiq boʻlgan nosoz yuk transportlarni shatakka olish maxsus jihozlangan shatakka oluvchi transport tomonidan amalga oshirilishi kerak. 77. Yoʻl harakati Qoidalariga muvofiq, ishdan chiqqan yuk transportlarni shatakka olishni tashkil qilish paytida ogohlantiruvchi belgilar bilan ikkala tomonidan toʻsib qoʻyilgan holda yoʻlning qatnov qismida qoldirishga ruxsat etiladi. 78. Shinalarni oʻrnatish ishlari avtotransport korxonasining bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan maxsus yoʻriqnomalarga muvofiq, alohida xonalarda yoki zarur mexanizmlar va toʻsiqlar bilan jihozlangan joylarda amalga oshirilishi kerak. Shinalar oʻrnatish ishlari boʻyicha ish bajaruvchilar oʻqitilishi va yoʻriqnomalar olgan boʻlishi kerak. 79. Yopishgan va muzlagan kon massasidan yukxonasini tozalash maxsus jihozlangan joyda mexanik, gidravlik yoki boshqa vositalar yordamida amalga oshirilishi kerak. Bunday holda qoʻlda tozalashdan foydalanishga xavfsizlik choralarini nazarda tutadigan va avtotransport korxonasining bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan yoʻriqnomalarga muvofiq ruxsat beriladi. [ OKOZ: 1. 09.00.00.00 Tadbirkorlik va xoʻjalik faoliyati / 09.10.00.00 Sanoat / 09.10.03.00 Sanoat xavfsizligi (shuningdek, 16.04.06.00ga qarang)] 80. Avtotransport vositalariga (avtopoyezdlarga) yukni ekskavatorlar bilan yuklashda quyidagi shartlar bajarilishi kerak: a) yuk ortishni kutayotgan avtomobil (avtopoyezd) ekskavator (yuklovchi)ning choʻmichi harakat qilishi doirasidan tashqarida boʻlishi va faqat ekskavator haydovchisining ruxsat bergan signalidan keyin yuklashga turishi kerak; b) yuk ortishda turgan avtomobil (avtopoyezd) tormozlangan boʻlishi kerak; v) avtomobil (avtopoyezd) yukxonasiga (kuzoviga) yuklash faqat yon tomondan yoki orqadan amalga oshirilishi kerak; d) ekskavator (yuklovchi)ni choʻmichini avtomobil yoki traktor kabinasi ustidan olib oʻtish taqiqlanadi; e) yuklangan avtomobil (avtopoyezd) ekskavator haydovchisining ruxsat berish signalidan keyin harakatni boshlashi kerak. 81. Yuklash paytida haydovchining xavfsizligini taʼminlash uchun karyer yuk transportlarning kabinasi maxsus himoya peshayvon bilan qoplanishi kerak. Himoya peshayvoni boʻlmagan taqdirda, avtomobil haydovchisi yuklashni boshlashdan oldin kabinadan chiqib turishi va ekskavator haydovchisi yuk ortishni tugatganligi toʻgʻrisida signal berguniga qadar ekskavator choʻmichining harakati doirasidan tashqarida boʻlishi kerak. [ OKOZ: 1. 09.00.00.00 Tadbirkorlik va xoʻjalik faoliyati / 09.10.00.00 Sanoat / 09.10.03.00 Sanoat xavfsizligi (shuningdek, 16.04.06.00ga qarang)] 82. Avtomobil karyerda ishlashida quyidagilar taqiqlanadi: a) koʻtarilgan yukxonasi bilan transport vositasining harakati; b) elektr uzatish liniyalari ostida taʼmirlash va yuk tushirish; v) yuk ortish joyiga 30 m dan ortiq masofaga orqaga qarab harakatlanish (transheyalar ochish hollardan tashqari); g) maxsus himoya vositalarisiz yerga yotqizilgan kabellar ustidan harakatlanish; d) oʻz-oʻzidan harakatlanishiga yoʻl qoʻymaslik uchun choralar koʻrmasdan pastga va tepaga qaratilgan qiyaliklarda avtomobilni qoldirish; e) qiyalikdan pastga harakatlanishidan foydalanib avtomobil dvigatelini ishga tushirish; j) tik qiyaliklarda va nishablarda uzatmalar qutisida uzatmani almashtirish hamda qiyaliklarda pastga qaragan yoʻnalishda yuqori uzatmada harakatlanish. 83. Barcha holatlarda avtomobil orqaga harakatlanayotganda uzluksiz ovozli signal berilishi kerak va avtomobil 10 tonna va undan ortiq yuk koʻtarish qobiliyatiga ega boʻlgan holda orqaga qarab harakatlanishida ovozli signal avtomatik ravishda yoqilishi kerak. 84. Ishlab chiqaruvchi zavodning texnik hujjatlariga muvofiq ishlayotgan kon, transport va yoʻl qurilish mashinalari soz holatida boʻlishi va ishchi signalizatsiya moslamalari, xizmat koʻrsatish maydonchalari, yongʻinga qarshi uskunalar, yoritish vositalari, taʼmirlovchi soz asboblar va himoya vositalari toʻplami, xodimlar va uskunalar uchun nazorat-oʻlchov asboblari va avariyadan himoya qilish vositalari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 85. Mashinalar, yoʻl transporti uskunalari va traktorlarning yaroqliligi har smenada haydovchi tomonidan, har haftada mexanik tomonidan va har oyda katta mexanik, avtotransport korxonasi boshligining oʻrinbosarlari yoki boshqa tayinlangan shaxs tomonidan smenani topshirish — qabul qilish kitobiga (jurnaliga) qayd etilgan holda tekshirilishi kerak. Avtomobil transportining yaroqliligi haydovchisi tomonidan va avtobaza (boʻlinmasi) mexanigi tomonidan tekshirilishi kerak. 86. Nosoz mashina va mexanizmlarda, shu jumladan, ularning nosoz tormoz mexanizmlari, koʻtaruvchi organlarning haddan tashqari koʻtarilishini cheklovchi moslamalari, harakatlanuvchi qismlarning toʻsiqlari (muftalar, tishli uzatmalar, shkivlar va boshqalar) bilan ishlash taqiqlanadi. 87. Kon mashinalari va uskunalarini traktorlar va buldozerlar bilan shatakka olishda faqat qattiq ulagich moslamalaridan foydalangan holda va xavfsizlikni taʼminlash choralarini bajarganda ruxsat etiladi. Boshqa ulagich moslamalarni qoʻllagan holda texnologik transport vositalarini tashish yoki ularni karyerdan tashqarida boshqa ish joyiga oʻtkazish karyer bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan ishni tashkil etish loyihasiga muvofiq amalga oshirilishi kerak. 88. Mashinalar va mexanizmlar harakatlanishida ularni qoʻlda moylash taqiqlanadi. 89. Traktor tortadigan gʻildirakli skreperlar (qirgʻich — yoʻl tozalovchi moslama) yuklangan holda yurish yoʻllari qiyaligi boʻyicha 15 gradusdan va yuksiz yoʻnalishda 25 gradusdan oshmagan holda, buldozer ishlashida esa yuzaning maksimal qiyalik burchagi hamda uning koʻndalang yoʻnalishda boʻlgan qiyaligi ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan belgilangan qiymatlardan oshmagan holda qoʻllash ruxsat etiladi. 90. Oʻziyurar skeperlar va buldozerlarga karyer pogʻonalarining qulash prizmasi chegarasida harakatlanishi taqiqlanadi. Yuk tushirish paytida skreper nishabda orqaga qarab harakat qilmasligi kerak. 3-bob. Avtotransport korxonalari infratuzilmasi 1-§. Hudud, binolar va inshootlar 91. Harakatlanuvchi tarkibning normal ishlashini taʼminlash uchun avtotransport korxonasi (boʻlinmasi) quyidagilarga ega boʻlishi kerak: a) harakatlanuvchi tarkibni saqlash uchun garajlar, toʻxtash joylari yoki obodonlashtirilgan maxsus maydonchalar; b) harakatlanuvchi tarkibga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash uchun binolar, inshootlar va uskunalar; v) yoqilgʻi, moylash materiallari va boshqa ishlatiladigan materiallarni saqlash uchun inshootlar; g) maʼmuriy va maishiy binolar; d) yongʻindan himoya qilish vositalari. 92. Binolar, taʼmirlash ustaxonalari, uchastkalari, boshqa ishlab chiqarish va yordamchi maydonchalari, texnik xizmat koʻrsatish zonalarining joylashtilishi va oʻlchamlari, ularni yoritish, isitish, elektr taʼminoti, ventilyatsiya, suv taʼminoti va kanalizatsiya, shuningdek qoʻriq postlarining soni va tuzilishi, harakatlanuvchi tarkibga xizmat koʻrsatish va taʼmirlash uchun boshqa inshootlar korxonaning ishlab chiqarish dasturiga mos boʻlishi kerak. 93. Avtotransport korxonasi (avtobaza) hududi obodonlashtirilgan, koʻkalamzorlashtirilgan, tashqi toʻsiqlarga ega, yoritilishi, va oʻtish yoʻllarida qattiq qoplama, harakatlanadigan vositalarni xavfsiz saqlash uchun maydonchasi boʻlishi kerak. 94. Avtotransport korxonasi (avtobaza) hududiga avtomobillar oʻtishi uchun moʻljallangan darvozalarda “Avtomobildan ehtiyot boʻling” degan ogohlantiruvchi belgilar va avtobaza hududida avtomobillarning harakatlanish sxemasi, tunda yoritiladigan ruxsat etilgan va taqiqlangan yoʻnalishlar, burilishlar, chiqish va toʻxtash joylari koʻrsatilgan boʻlishi kerak. 95. Avtotransport korxonasi (avtobaza) binolari, inshootlari, jihozlari va hududlari tegishli tartibda saqlanishi va qoʻriqlanishi zarur. 96. Avtotransport korxonasi (avtobaza) hududida binolar va inshootlarning joylashuvi, shuningdek binolarning ichki tuzilishi quyidagilarni taʼminlashi kerak: a) ishlab chiqarish maydonlaridan samarali foydalanishni; b) avtomobillarni qulay saqlash, ularga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlashni; v) hududda va binolarda xavfsiz harakatlanishni. 97. Avtotransport korxonasi (avtobaza) hududida avtomobillar harakatlanish tezligi quyidagi qiymatlardan oshmasligi kerak: ochiq yoʻllarda 10 km / soat; bino ichida 5 km / soat. 98. Avtotransport korxonasi (avtobaza) hududida va alohida xonalarda, ularning vazifalariga muvofiq, koʻzga tashlanadigan joyda quyidagilar joylashtirilishi kerak: a) yongʻinga qarshi choralar boʻyicha yoʻriqnomalar; b) yongʻin sodir boʻlganda odamlarni va transport vositalarini evakuatsiya qilish rejasi; v) yongʻin xavfsizligini taʼminlash uchun masʼul shaxslarning toʻliq ismi-sharifi koʻrsatilgan yorliqlar; g) ichki mehnat tartibi qoidalari; d) xavfsizlik texnikasi va sanoat sanitariyasi boʻyicha yoʻriqnomalar; e) koʻtarish va tashish, isitish, shamollatish, yoritish moslamalari, quvvat va ishlab chiqarish uskunalarini ishlatish boʻyicha yoʻriqnomalar. 99. Hududda va binolarda chekish uchun maxsus joylar ajratilishi kerak, boshqa joylarda chekish qatʼiyan man etiladi. 100. Avtotransport korxonasi (avtobaza) vazifalari harakatlanadigan transport vositalari toʻgʻri ishlashini, korxonadagi umumiy tartibni, uskunalar, binolar va mol-mulkning saqlanishini taʼminlashdan iborat boʻlgan masʼul shaxslarning kecha-kunduz navbatchiligi tashkil etilgan boʻlishi kerak. 2-§. Isitish va ventilyatsiya 101. Avtotransport korxonasining binolari va inshootlari markaziy isitish va kirituvchi-chiqaruvchi ventilyatsiya tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Isitish tizimlari uchun issiqlik uzatuvchisi sifatida plyus toʻqson gradusdan plyus bir yuz ellik gradus selsiygacha haroratli suv va bugʻ ishlatishga ruxsat beriladi. 102. Avtotransport vositalarini saqlash joylari, ularga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash binolari va ish joylari uchun hisoblangan havo harorati normativ-hujjatlarda belgilangan maʼlumotlarga muvofiq olinadi. 103. Avtotransport vositalari toʻxtashi, ularga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash uchun binolarni havo bilan isitish majburiy shamollatish tizimi bilan birlashtirilishi kerak. Ish vaqtidan tashqari vaqtda shamollatish — havo taʼminoti tizimlari qayta aylantirish sxemasi boʻyicha ishlaydi. 104. Issiqlik tizimining hajmi 300 m 3 dan kam boʻlgan xonalarda quyidagilar boʻlishi kerak: a) bir va ikki smenali ish uchun — shamollatish havosini isitish orqali xonadagi haroratni yuqoridagi jadvalda koʻrsatilgan qiymatgacha koʻtarish uchun hamda navbatchi va havo orqali isitishga moʻljallangan mahalliy yoʻnaltiruvchi qurilmalar bilan aralash isitish tizimi; b) avtotransport vositalari toʻxtash joylarida, ularga xizmat koʻrsatish va taʼmirlash punktlarida zararli gazlarni eritish uchun moʻljallangan umumiy almashuvli shamollatish tashkil etiladi; avtomobillarni saqlash xonalariga kiritiladigan havo jamlangan oqim boʻlib yuqoridan pastga yoʻnaltiriladi va avtomobillarga xizmat koʻrsatish xonalarida u ish joyiga yoyilgan boʻlishi kerak. 105. Umumiy almashuvli shamollatishni hisoblashda kiritib beriladigan havo qishga hisoblanadigan haroratda mahalliy yutish usuli bilan tortib chiqarilgan havo miqdorini qoplash uchun yetarli boʻlishi kerak. 106. Avtomobil dvigatellari sinovdan oʻtkaziladigan xonalarda, shuningdek, dvigatellar ishlashini tartibga solishga moʻljallangan avtomobillarga xizmat koʻrsatish xonalarida chiqindi gazni tortib oluvchi mahalliy tizimi tashkil etilishi kerak. 107. Yogʻni qayta tiklash va akkumulyator batareyalarini zaryadlash uchun moʻljallangan xonalarning har biri uchun portlashga xavfsiz etib bajarilgan yoki ejektorlardan foydalangan holda tayyorlangan havoni tashqariga chiqaruvchi alohida ventilyatsiya tizimlari boʻlishi kerak. 108. Avtotransport vositalariga xizmat koʻrsatish stansiyalari binolaridagi koʻzdan kechirish chuqurchalariga sovuq davrda tashqaridan kiritilgan havo xonadagi haroratga qadar isitiladigan, lekin + 25° S dan yuqori va + 16° S dan past boʻlmagan havo yetkazilishi kerak. Yozda koʻzdan kechirish chuqurchalariga yetkazib beriladigan havo harorati meʼyorlashtirilmaydi. 109. Binolarning ish joylari havosidagi uglerod. oksidining maksimal ruxsat etilgan konsentratsiyasi 20 mg/m 3 , va akrolein — 0,2 mg/m 3 dan oshmasligi kerak. 110. Ish joylari havosi kislorod miqdori boʻyicha belgilangan meʼyorlarga muvofiq boʻlmasa, xodimlarning xavfsizligi ishlarni toʻxtatish yoki xodimlarni havoning meʼyoriy tarkibi bilan taʼminlash, zararli aralashmalarning tarkibi boʻyicha esa — xodimlarni tozalangan havo bilan taʼminlash, aralashmalarni meʼyoriy darajalargacha aralashtirish va choʻktirish, ifloslangan atmosferada ish vaqtini chegaralash yoki ishlarni qisqartirish yoʻli bilan taʼminlanishi kerak. 111. Havoning tarkibida chang va zararli moddalarning tahlil qilish sanitariya nazorati organlari bilan kelishilgan muddatlarda muntazam ravishda oʻtkazilishi kerak. 112. Yangi oʻrnatilgan shamollatish moslamalarini ishga tushirishdan oldin ularni sinash va sozlash ishlari bajarilishi hamda buning natijasida dalolatnoma tuzilishi kerak. 113. Isitish moslamalarini ishlatishda quyidagilar taqiqlanadi: a) isitish qurilmalarini har qanday narsa yoki materiallar bilan tartibsiz yopish; b) isitish qurilmalari va quvurlarida turli materiallar, latta va boshqa narsalarni quritish; v) yoqilgʻi zaxiralarini bunga moslashtirilmagan binolarda yoki maydonlarda saqlash; g) foydalanilayotgan binolarda vaqtincha pechlarni oʻrnatish — taʼmirlash va quritish paytida Favqulodda vaziyatlar vazirligining yongʻin nazorati ruxsati bilan yoʻl qoʻyiladi. 114. Isitish mavsumi boshlanishidan oldin barcha isitish qurilmalari (pechlar) tekshirilishi va taʼmirlanishi kerak. Nosoz pechlarni ishlatish mumkin emas. 115. Isitish qurilmalarini (pechlarni) yoqishga ajratilgan shaxslarga muhandis-texnik xodimlar tomonidan yongʻindan himoya qilish boʻyicha koʻrsatmalar berilishi kerak. 3-§. Ish joylarining yoritilganligi 116. Binolar va ish joylari ishning xavfsiz bajarilishi, odamlarning u yerda boʻlishi va harakatlanishi uchun yetarli hamda sanitariya meʼyorlari talablariga javob beradigan tabiiy va sunʼiy yorugʻlik bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 117. Avtomobillarni saqlash xonasi, shuningdek, omborlar va texnik xonalar tabiiy yorugʻliksiz boʻlishi mumkin. Gazogenerator, vulkanizatsiya, akkumulyatorlar bilan ishlash xonalari, qozonxonalar, elektr kuchlanishni boshqaruv panellari favqulodda yoritish vositalari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 118. Avtotransport korxonasining hududidagi avtomobil yoʻllarining akkor chiroqlari bilan yoritilishi kamida 0,5 lyuks, ishchi darvozalari va avtomobillarni ochiq saqlash joylariga oʻtish yoʻllarining yoritilishi kamida 5 lyuks boʻlishi hamda ish joylarini sunʼiy ravishda yoritish meʼyorlari talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak. 119. Avtomobillarga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlashda ishlatiladigan portativ yoritish moslamalari 36 V dan yuqori boʻlmagan kuchlanishga moʻljallangan boʻlishi kerak. Koʻzdan kechirish chuqurchalarida ishlaganda kuchlanish 12 V dan oshmasligi kerak. 120. Umumiy va individual yoritish uchun qoʻllaniladigan yoritgichlar xodimning koʻzlarini porlashdan himoya qiladigan aks ettiruvchi yoritgichlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Binoning tepa qismidagi tabiiy yoritishga moʻljallangan fonarlar kuchaytirilgan shisha bilan yopilishi kerak. 121. Vaqti-vaqti bilan deraza oynalari va yoritgichlar chiroqlarining ifloslanishidan tozalash, shuningdek bino ichidagi devor sirtlarini oqartirish ishlari amalga oshirilishi kerak. 122. Elektr xoʻjaligining holati ustidan doimiy nazorat oʻrnatilishi zarur. Tashqi kuzatuv orqali hamda qurilmalar yordamida vaqti-vaqti bilan elektr tarmogʻining ishlashga yaroqliligini tekshirib turish kerak. 123. Elektr tarmogʻi izolyatsiyasining qarshiligi yuqori xavfli boʻlmagan xonalarda — yiliga bir marta, oʻta xavfli boʻlgan xonalarda yiliga kamida 2-marta oʻlchanadi. Izolyatsiya, himoya yerga ulash va noʻllanganligi sinovlari bayonnomalari taqdim etilishi kerak. Himoya yerga ulash shinalari va simlari tekshirish va sinovdan oʻtish uchun qulay boʻlishi kerak. 124. Koʻchma portativ lampalar mexanik shikastlanishdan himoyalangan boʻlishi kerak. 125. Elektr simlariga va oʻchirgʻichlarga biror narsani osib qoʻyish, elektr lampalarini qogʻoz yoki mato bilan oʻrash taqiqlanadi. 4-§. Yongʻin xavfsizligining maxsus choralari 126. Yonuvchan suyuq va nitroboʻyoqlar saqlanadigan omborlarda yongʻindan avtomatik xabarlash vositalari va avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari bilan jihozlangan boʻlishi, shuningdek yongin xavfsizligini texnik jihatdan tartibga solishga doir normativ hujjatlar talablariga muvofiq boʻlishi zarur. Bunday joylarda ochiq olovdan foydalanish taqiqlanadi. Elektr yoritgichi boʻlmagan taqdirda faqat portlashga xavfsiz elektr akkumulyatorli koʻl chiroqlari yoki shaxtalarda foydalanishga moʻljallangan turdagi chiroqlardan foydalanish kerak. 5-§. Suv taʼminoti va kanalizatsiya 127. Avtotransport korxonalari ichimlik-xoʻjalik suvi va sanoat suv taʼminoti tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Markazlashtirilgan suv taʼminoti manbai boʻlmaganida va bir smenada xodimlar soni 25 kishidan koʻp boʻlmagan hollarda ichki ichimlik-xoʻjalik suvi taʼminoti tizimining qurilmasi majburiy emas. Bunday holda, ichimlik suvi bilan taʼminlash mahalliy sharoitlarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak. Ichimlik suvi harorati 20° S dan yuqori va 8° S dan past boʻlmasligi kerak. 128. Ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun suv sarfi ishlab chiqarish jarayonlari va texnologik jihozlarga qarab belgilanadi. Bitta mashinani qoʻlda (mexanizatsiyalashgan) yuvish uchun ishlatilgan yuvish uskunalari va avtomobil turiga qarab quyidagi hajmlarda (l) suv sarflanadi: a) yengil avtomobil — 500 — 700 (1000 — 1500); b) yuk mashinasi — 700 — 1000 (1500 — 2000); v) avtobus — 800 — 1200 (1500 — 2000). 129. Atrof muhit harorati 0° S dan past boʻlgan joyda avtomobillarni qoʻlda yuvish paytida suvning harorati 20° S dan past boʻlmasligi kerak. 130. Avtotransport korxonalarida najasli kanalizatsiya, sanoat kanalizatsiyasi va kerak boʻlgan zarur hollarda ichki drenajlar boʻlishi kerak. 131. Avtotransport korxonalarida bir smenada xodimlar soni 25 kishidan koʻp boʻlmagan hollarda najasli kanalizatsiya qurilishi shart emas, bu holda chiqindilari olib ketiladigan tashqi hojatxonalar bilan taʼminlanishi kerak. 132. Avtomobillarni yuvish, saqlash joylarida yoki xizmat koʻrsatish xonalarida pollarni yuvishda, yonuvchan suyuqliklar va qattiq moddalarni oʻz ichiga olgan chiqindi suvlar kanalizatsiya tarmogʻiga chiqarilishidan oldin chiqindi suvlarini toʻplash havzalarida, benzin va moy ushlagichlarida kanalizatsiya tarmogʻiga tushirish sharoiti uchun belgilangan darajaga qadar tozalanishi kerak. 133. Avtomobillarni yuvishdan chiqqan suvlarni chiqindi suvlarini toʻplash havzalarida tozalagandan soʻng, chiqindi suvlar tarkibidagi qattiq moddalar miqdori kamida 40 — 50 baravarga kamayishi va chiqindi suvlarni qabul qiluvchi tashkilot talablariga javob berishi kerak. 134. Ellikdan ortiq transport vositasi boʻlgan avtotransport korxonalarida, markazlashtirilgan xizmat koʻrsatish bazalarida va oʻndan ortiq postga ega texnik xizmat koʻrsatish stansiyalarida chiqindi suvlarini toʻplash havzalarini tozalash mexanizatsiyalashtirilgan boʻlishi kerak. 135. Chiqindi suvlarini toʻplash havzalarining choʻkindilari qoʻlda olib tashlanishigan holda ularni tozalash 7 kunda bir marta amalga oshirilishi kerak. 136. Choʻkindilar mexanizatsiyalashgan usulda olib tashlangan holda chiqindi suvlarini toʻplash havzalarini har kuni tozalash kerak. 4-bob. Mehnat va dam olish tartibi 1-§. Texnologik avtotransport vositalarining xodimlari uchun ishlash tartibi [ OKOZ: 1. 01.00.00.00 Konstitutsiyaviy tuzum / 01.17.00.00 Nodavlat notijorat tashkilotlari (shuningdek, 03.03.10.03ga qarang) / 01.17.06.00 Kasaba uyushmalari] 137. Har bir haydovchining ishlash tartibi maʼmuriyat va avtotransport korxonasining kasaba uyushma tashkiloti bilan kelishilgan holda belgilanadi hamda jadvalda va marshrutda hisobga olinadi. 138. Smena ichidagi tartibga solinadigan tanaffuslar ishning ogʻirligi va jadalligi, transport ishlari turlari va ob-havo sharoitlarini hisobga olgan holda oʻrnatiladi. Birinchi tanaffus harakat boshlangandan 2-3 soat oʻtgach va undan keyin kamida har 2 soatda 10 minut davomida oʻrnatiladi. 139. Ish vaqtidagi tanaffuslarning chastotasi, tashkil etilishi va davomiyligi avtokorxonaga xizmat koʻrsatadigan tibbiyot xodimlari bilan kelishilgan holda, yoʻl varaqasida koʻrsatilgan va avtokorxonaning xavfsizligi xizmati tomonidan nazorat qilinadi. 140. Smena ichidagi tanaffuslar haydovchi tomonidan tibbiy xizmat xodimlari tavsiya etgan maxsus mashqlar majmuasini bajarish orqali asabiy-psixik va jismoniy jihatdan charchogʻini chiqarish uchun foydalanilishi kerak. 141. Nazorat punktlarida yoki harakat jadvali va rejasida nazarda tutilgan joylarda mavsumga qarab dam olish, ovqatlanish, isitish yoki sovutish uchun sharoitlar, dush, yuvinish xonalari va hojatxonalar tashkil etilishi kerak. 142. Dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus ish boshlangandan keyin 4 soatdan kechiktirmay, davomiyligi 40 — 60 daqiqa boʻlishi belgilanadi. 143. Agar smenaning davomiyligi 8 soatdan ortiq boʻlsa, ikkinchi tanaffus berilishi mumkin, bu holda tanaffuslarning umumiy davomiyligi 2 soatdan oshmasligi kerak. 144. Haydovchilar ishini smenali tashkil etilishi holatlarida smenani almashtirishga faqat dam olish kunidan keyin yoʻl qoʻyiladi. 2-§. Xodimlarning sogʻligʻi holatini nazorat qilish 145. Tibbiyot xodimlari tomonidan haydovchilarning sogʻligʻini tekshirish har bir smenada ular marshrutga chiqishdan oldin oʻtkazilishi kerak. 146. Ishga qabul qilishda haydovchilar tibbiy koʻrikdan oʻtishlari shart. Keyinchalik zararli ishlab chiqarish omillarini hisobga olgan holda davriy tibbiy koʻriklar Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan belgilangan talablarga muvofiq amalga oshirilishi kerak. 3-§. Xodimlarning mehnatini tashkil etish sharoitlariga sanitariya qoidalari va gigiyena meʼyorlari talablari 147. Avtomobil kabinasining jihozlari (shamollatish, isitish, issiqlik izolyatsiyasi, konditsioner) haydovchining ish joyida mikroiqlimning maqbul yoki ruxsat etilgan parametrlarini avtomobilning iliq dvigateli bilan uzluksiz harakatlanishi boshlangandan soʻng 30 minutdan kechiktirmay taʼminlashi kerak. 148. Kabinani ichki yuzalarining harorati kabinadagi havo haroratidan uch gradus selsiydan koʻp farq qilmasligi kerak. 149. Haydovchini quyosh radiatsiyasi issiqligidan hamda ishlaydigan dvigateldan himoya qilishi darajasi kabinani devorlari va dvigatelidan 35 Vb/m 2 (Veber oʻlchov birligi — Vb, manbada qoluvchi magnit oqimi) dan koʻp boʻlmagan, derazalardan esa 100 Vb/m 2 dan oshmaydigan qoldiq quyosh nurlanishini taʼminlaydigan moslamalar (himoya soyabonlari, maxsus oynalar, pardalar) bilan kabinalar jihozlangan boʻlishi kerak. 150. Shamollatish, isitish va sovutish tizimlari kabinaning oynalari tumanlanishini (muzlashini) oldini olish kerak. 151. Yuk mashinalarining kabinasidagi tovush darajasi 70 dB (detsibel dB — tovush kuchlanishining oʻlchov birligi) dan oshmasligi kerak. 152. Yengil avtomobillar va avtobuslar kabinasidagi ovoz balandligi 60 dB dan oshmasligi kerak. 153. Haydovchining ish joyidagi umumiy tebranish darajasi tegishli normativ-hujjatlarda koʻrsatilgan qiymatlardan oshmasligi kerak. 154. Umumiy yoritish moslamalari bilan kabinani yoritilish darajasi asboblar paneliga nisbatan baholangan kamida 10 lyuks boʻlishi kerak. 155. Har asbob oʻlchovining yoritilishi kamida 1,2 lyuks boʻlishi kerak. 4-§. Haydovchilarning ish joylari xavfsizligi 156. Haydovchi kabinasining old va yon oynalarida koʻrinishga xalaqit beradigan yoriqlar va qorayish boʻlmasligi kerak. Yon oynalar qoʻl bilan yoki oynani koʻtarish mexanizmlari bilan silliq harakatlanishi kerak. 157. Ishlayotgan oyna tozalagichning choʻtkalari tiqilib qolmasdan, old oynaning normal tozalanishini taʼminlab, erkin harakatlanishi kerak, shuningdek, suv yoki old oynani tozalash uchun maxsus suyuqlik quyadigan moslama soz holatda boʻlishi kerak. 158. Yoʻlni maksimal koʻrinishini va transport vositasini qulay boshqarishni, uzatmalarni oson almashtirishni hamda tormozlashni taʼminlash uchun oʻrindiqlar kerakli holatga oʻrnatiladi. 159. Oʻrindiqlarda va oʻrindiqning orqa tomonida teshiklari, yirtilgan joylari, chiqib turadigan prujinalar va oʻtkir burchaklari boʻlmasligi kerak, oʻrindiq va oʻrindiqning orqa qismi boshqarilib haydovchi oʻtirganda qulay joylashishini taʼminlashi kerak. 160. Kabinaning eshik qulflari ish holatida soz boʻlishi, avtomobil harakatlanayotganida ular oʻz-oʻzidan ochilishiga imkon boʻlmasligi kerak. 161. Kabinadagi isitish moslamasi uzluksiz ishlashi kerak, yuk mashinasi kabinasini (avtobusning salonini, yengil avtomobil kuzovini) isitish uchun chiqindi gazlardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi. 162. Kabinaning poli yaxshi holatda boʻlishi va unga rezina gilamcha toʻshalgan boʻlishi kerak. 163. Yuk mashinasi kabinasidagi avtobus salonidagi yoki yengil avtomobil kuzovidagi xavfli moddalarning konsentratsiyasi sanitariya meʼyoridan oshmasligi kerak (uglerod oksidi — 20 mg/m 3 ; akrolein — 0,2 mg/m 3 ). 164. Barcha dastaklar, boshqarish uzatmalari, nazorat va signalizatsiya uskunalari xizmatga yaroqli va buzilmasdan ishlashi kerak. 165. Oʻrindiqlarning joylashuvi, boshqaruv asbob-uskunalari haydovchini ish paytida, shuningdek, kabinaga va chiqish paytida cheklamasligi kerak. 166. Koʻrsatkich panelining yoritilishi haydovchining koʻzini qamashtirmasligi kerak. 167. Salondagi ruxsat etilgan mikroiqlim — bu sovuq mavsumda 15 dan 21° S gacha, iliq mavsumda 22 dan 30° S gacha, havo namligi 50% va havo tezligi 0,3 m/sek. 168. Haydovchining nafas olish zonasida zararli bugʻlarning chegaraviy konsentratsiyasi: uglerod oksidi — 20 mg/m 3 , akrolein — 0,2 mg/m 3 ; uglevodorodlar — 300 mg/m 3 (uglerod hisobida). 169. Kabinadagi shovqin darajasi ish joylarida ruxsat etilgan shovqin darajasi boʻyicha sanitariya meʼyorlari talablariga muvofiq belgilanadi. 5-§. Xodimlarni zararli omillar taʼsiridan himoya qilish choralari 170. Havodagi zararli moddalarning tarkibini aniqlash uchun asosiy texnologik jarayonlar, zararli moddalarni aniqlash manbalari va texnologik uskunalarning ishlashini hisobga olgan holda namunalar ishlab chiqarish sharoitiga xos nafas olish zonasida yigʻib olinishi kerak. Avtotransport korxonasida chang avtomobillarni taʼmirlash va ishlatish paytida hosil boʻladi. Chang kelib chiqishi organik va noorganik moddalardan boʻlishi mumkin. Anorganik chang — bu minerallar va metallarning changidir. Organik chang oʻsimlik, hayvon va kimyoviy kelib chiqadigan changni oʻz ichiga oladi. Kimyoviy tarkibiga asosan chang zaharli va zaharsiz boʻlishi mumkin. 171. Smena davomida va texnologik jarayonning alohida bosqichlarida bir nuqtada ketma-ket kamida uchta namunani olish kerak. Asosan fibrogen taʼsiriga ega boʻlgan aerozollar uchun bitta namuna olish mumkin. 172. Maʼlum bir nuqtada zararli moddalarning tarkibi namuna olishning quyidagi umumiy vaqti bilan tavsiflanadi: a) toksik moddalar uchun — 15 min; b) fibrogen taʼsir qiluvchi moddalar uchun — 30 min. 173. Zararli moddalarning konsentratsiyasini aniqlash natijalari normal holatga keltirilishi kerak: harorat + 20° S; atmosfera bosimi 101 kPa; nisbiy namlik 50 foiz. Oʻlchov xatosi +10 foizdan oshmasligi kerak. 174. Havoning gaz tarkibini aniqlash uchun UG-2, UG-3 rusumli analizator va shu kabi boshqa gaz analizatorlaridan foydalanish mumkin. 175. Havodagi chang miqdori asosan gravimetrik usul bilan baholanadi. Namunalar YEA-30 rusumli elektr aspiratorlari yordamida ajratib olinadi. 176. IKP-1, PRIZ-1, KDM-1, IZV-1 turdagi oʻlchov moslamalari havodagi chang konsentratsiyasini oʻlchash uchun ham ishlatilishi mumkin. 177. Kon qazish uskunalarini ochiq konlarda ishlatishda, karyer yoʻllarni namlash (sugʻorish)dan foydalanish kerak. 178. Chang unumli chiqadigan joylarda xodimlar tasdiqlangan meʼyorlarga muvofiq shaxsiy himoya vositalari — maxsus kiyimlar, respiratorlar bilan taʼminlanishi kerak. 5-bob. Moddiy qism 1-§. Avtotransport vositalarini komplektlash 179. Amaldagi texnik shartlarga muvofiq barcha rusmdagi va turli vazifali avtomobillar, shatakka oluvchi avtomobillar, yuk mashinalari, tirkamalar va yarim tirkamalar toʻliq komplektlab qoʻyilgan boʻlishi kerak. Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Jamoat xavfsizligi departamenti Yoʻl harakati xavfsizligi xizmati bilan kelishilmasdan va ishlab chiqaruvchi zavodning roziligisiz avtomobilning (shatakka oluvchi avtomobillar, tirkamalar) konstruksiyasi har qanday oʻzgarishlarga yoʻl qoʻyilmaydi. 180. Yonuvchan suyuqliklarni tashiydigan barcha ixtisoslashgan va bortli avtomobillar ikkita oʻt oʻchirish moslamasi (koʻchma kukunli OP-5 yoki uglerodlik, uglekislotalik OU-2), namat koʻrpasi va qum solingan qutilar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 2-§. Avtomobil tizimlari va tarkibiy qismlari 181. Elektr taʼminoti, sovutish va moylash tizimlarida yoqilgʻi, moy, antifriz va suvning oqishi, shuningdek taʼminlash va gaz taqsimlash tizimining puxta ulanmagan joylaridan ishlab chiqarilgan gazlar oʻtishi (chiqishi) boʻlmasligi kerak. 182. Glushitel trubasi dvigatelning chiqadigan trubasiga mahkam biriktirilgan boʻlishi kerak. va chiqarish quvurlari hamda glushitelda yoriqlar va teshiklar boʻlmasligi kerak. 183. Dvigatelning shamollatish moslamasi dvigatel boʻlinmasiga gazlar tushishiga yoʻl qoʻymasdan, toʻgʻri ishlashi kerak. 184. Tirsakli valda xrapli mexanizmining oʻyigʻlari yeyilmagan boʻlishi kerak, ishga tushirish dastagi tegishli uzunlikda va mustahkam shpilkali boʻlishi kerak. Ishga tushirish dastagining dastasi silliq, gʻudursiz yuzaga ega boʻlishi kerak. 185. Rul boshqaruvining texnik holati avtomobil barcha tezlikda harakatlanishida oldingi gʻildiraklarni oson va ishonchli boshqarilishini taʼminlashi kerak. Rul boshqaruvida quyidagilarga yoʻl qoʻyilmaydi: a) rul boshqaruvi tizimida umumiy lyuft quyidagi qiymatlardan ortiqligi: yengil avtomobillar va ularning bazasida ishlab chiqilgan mikroavtobuslar uchun — 10 grudus; avtobuslar uchun — 20 grudus; yuk mashinalari uchun — 25 grudus. b) rul ustunining egilishi va ezilgan joylari yoki rul valining erkin aylanishiga xalaqit beradigan boshqa shikastlanishlar; v) rulni boshqaruv ustuni mahkamlagichlarining boʻshashishi va boshqa shikastlangan mahkamlagich detallarning mavjudligi; g) rulni tutqichining valga mahkamlanishi yumshagani; d) rul boshqaruvining uzunasiga va koʻndalang pogʻonalari hamda ularning qismlarining nosozliklari (egilish, yoriqlar, rezbalar, vilkalar va uchlarining shikastlanishi, shplintlarning sinishi va boshqalar); j) rul boshqaruvining sharnirli boʻgʻinlarida oshiqcha lyuft. 186. Old mostning texnik holati old gʻildiraklarni oʻrnatish va rul boshqaruvi qismlarini shassi qismlariga mahkamlashning ishonchliligini taʼminlashi kerak. 187. Old oʻqda quyidagilar boʻlmasligi kerak: a) balkada yoki mustaqil osma qismlarida egrilik, yorilish; b) oldingi gʻildiraklarning lyufti talabdagidan ortiq (ishlab chiqaruvchi zavodning pasportiga muvofiq); v) oldingi gʻildirak podshipniklarining tutilishi va shikastlanishi. 188. Tormozlarning texnik holati avtomobilning (avtopoyezdning) oʻz vaqtida toʻxtashini va barcha gʻildiraklarning tormozlanishi bir vaqtda boshlanishini taʼminlashi kerak. 189. Avtomobilni pnevmatik tormoz uzatmasi bilan boshqarishga faqat havo silindrida kamida 5 kg/sm 2 bosim mavjud boʻlgan taqdirda yoʻl qoʻyiladi. Manometr pnevmatik uzatmasi tizimda havo mavjudligini koʻrsatishi kerak. 190. Noldan past haroratlarda har kuni pnevmatik tormoz tizimining havo silindridan kondensat chiqarilishi kerak. 191. Tormoz tizimida quyidagilarga yoʻl qoʻyilmaydi: a) mexanik uzatmasida detallari siqilishi, har qanday qismidagi sinish va yoriqlar; b) gidravlik uzatmasi tizimidan suyuqlik chiqishi yoki unga havo i; v) pnevmatik uzatmasi tizimidan tashqariga havo oʻtishi, buning natijasida havo silindrida bosimning pasayishi ishlab chiqaruvchi zavodning texnik talablari bilan belgilanganidan ham ortiqcha boʻlishi; g) hatto birorta gʻildirak tormozining kolodkasi tiqilib qolishi; d) tormoz tizimi uchun moʻljallangan suyuqligini mineral yoki boshqa moylarga, shuningdek surrogat suyuqliklarga almashtirish. 192. Qoʻl tormozini sozlash va tekshirishda tormoz diskida yoriqlar yoʻqligiga ishonch hosil qilish zarur. Agar yoriq boʻlsa, diskni almashtirish kerak. 193. Qoʻl tormozining dastasi (tutqichi) qulflash moslamasi tomonidan mustahkam ushlab turilishi kerak. 194. Shinalarning texnik holati avtomobil (avtomobil poyezdi) harakati xavfsizligini kafolatlashi kerak. 195. Shinalarni oʻrnatish taqiqlanadi: a) oʻlchami va ruxsat etilgan yuklamasi boʻyicha transport vositasining rusumiga mos kelmasa; b) 2-taʼmirlash guruhi boʻyicha qayta tiklangan yengil avtomobillar va avtobuslarning oldingi oʻqida; v) protektor naqshlarining es i yoʻl harakati Qoidalarida belgilangan ruxsat etilgan meʼyordan oshsa; g) shinalar teshilganda, karkas qatlamlari ajralishi yoki boshqa mexanik shikastlanishi bilan; d) shinalardagi belgilangan havo bosimiga mos kelmaydigan havo bosimi bilan; j) yangi shinalarni taglik naqshida sezilarli darajada eskirgan shinalar bilan birlashtirish. 196. Gʻildirak disklari gupchaklarda ishonchli mustahkamlangan boʻlishi kerak. 197. Gʻildirak disklaridagi tuynuklar ishlatilishi natijasida ularni gayka bilan mahkamlash ishonchliligi buzilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 198. Qulflash halqalari soz holatda va toʻgʻri oʻrnatilgan boʻlishi kerak. Gʻildirak disklarining yorilgan va egilgan boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 199. Avtomobil elektr jihozlarining texnik holati dvigatelni starter yordamida ishga tushirilishini, dvigatel silindrlarida aralashmaning uzluksiz va oʻz vaqtida yonishini, yoritish, signalizatsiya va elektr nazorati moslamalarining muammosiz ishlashini taʼminlashi, shuningdek, simlar va qisqichlarda uchqun paydo boʻlishiga yoʻl qoʻymasligi kerak. 200. Elektr jihozlarining barcha simlari ishonchli shikastlanmagan izolyatsiyaga ega boʻlishi kerak. 201. Akkumulyator batareyasi ishonchli tarzda mustahkamlangan boʻlishi kerak. Akkumulyator batareyasi monoblokidan elektrolitlar oqishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 202. Yoritish va avariya (ogohlantirish) signal berish tizimlari har bir avtomobilda yaxshi ish holatida boʻlishi kerak (uzoqni yorituvchi, yaqinni yorituvchi, gabarit va tumanga qarshi chiroqlar). 203. Qarama-qarshi yoʻnalishlarda harakatlanadigan transport vositalari haydovchilarining koʻzini qamashtirishi holatlarini istisno qilib sozlangan, sariq yoki oq rangli ikkita tumanga qarshi (faqat zavodda ishlab chiqarilgan) chiroqlarni oʻrnatishga ruxsat beriladi. 204. Barcha avtomobillar, tirkamalar va yarim tirkamalar toʻxtash chiroqlari, burilishni koʻrsatkich va gabarit chiroqlariga ega boʻlishi kerak. 205. Avtomobillar texnik shartlarga muvofiq asboblar va moslamalar toʻplami bilan taʼminlanishi kerak, xususan: a) kerakli yuk koʻtarish qobiliyatiga ega koʻtarish moslamasi (domkrat); b) ishga tushirgichish dastagi; v) kamida 4 m uzunlikdagi shnuri boʻlgan koʻchma elektr chiroq yoki elektr chiroq; g) shinalarni damlash va dvigatelga yonilgʻi yetkazuvchi tizimini havo bilan tozalash uchun qoʻl nasosi; d) gayka va gʻildirak kalitlari. 206. Barcha avtomobillar gʻildiraklar ostiga qoʻyish uchun pona — tirgaklar, tormoz boshmogʻlari — (kamida 2 dona) bilan taʼminlanishi kerak. 207. Uzoq safarga ketayotganda yuk avtomobillari va avtobuslarga qoʻshimcha ravishda metall moslamalar, belkurak, shatakka olish uchun egiluvchan (qattiq) ulagich, sirpanishga qarshi zanjirlar va birinchi tibbiy yordam vositasi bilan taʼminlanishi kerak. 208. Avtomobilda yongʻin chiqmasligi uchun dvigatelda va uning karterida yoqilgʻi va moy aralashgan axlat toʻplanishiga yoʻl qoʻyish taqiqlanadi: a) artish uchun ishlatilgan tozalovchi materiallarni (latta va h.k) moy va yoqilgʻi bilan ifloslangan holda kabinalarda va dvigatel atrofida qoldirish; b) taʼminot tizimidagi nosoz qurilmalarni ishlatish; v) dvigatelning quvvat tizimi qurilmalari yaqinida chekish (xususan, yonilgʻi baklari yaqinida); g) mexanizmlarni nosozliklarini aniqlash va bartaraf etishda ochiq olovdan foydalanish; d) dvigatelni ochiq olov bilan qizdirish; j) odamlarni tashish uchun moʻljallangan avtobuslar va yuk mashinalari yongʻinga qarshi uskunalar bilan taʼminlanishi zarur. 209. Avtomobillarni binolarda joylashtirishda ular orasidagi masofa, shuningdek avtomobillar va binolar elementlari orasidagi masofa tegishli normativ-hujjatlarda koʻrsatilgan meʼyorlarga muvofiq boʻlishi kerak. 210. Avtomobillar joylashtirilgan binolarda oʻtish joyining kengligi avtomobil joyiga -chiqishida teskari yoʻnalishda ham harakatlanishini inobatga olgan holda belgilanadi va avtomobildan masofa (metrda) kamida quyidagicha boʻlishi kerak: a) qoʻshni joylarda turgan avtomobillarga yoki qurilish elementlarigacha — M1 toifali avtomobillar uchun 0,2 metr, N2 va D,NZ toifadagi avtomobillar uchun 0,3 metr va N2,03 va Yevro-5 toifadagi avtomobillar uchun 0,4 metr; b) oʻtish yoʻlining qarama-qarshi chegarasigacha M1 toifali avtomobillar uchun 0,7 metr, N2 va D, NZ toifadagi avtomobillar uchun 0,8 metr va N2,03 va Yevro-5 toifadagi avtomobillar uchun 1 metr. 211. Avtomobillarni binolarning oʻtish joylariga joylashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi. 212. Avtomobillardan oʻtish yoʻlining chegarasiga qadar masofa kamida 0,5 metr boʻlishi kerak. 213. Avtomobillar joylashtirilgan binolar boshqa akkumulyator batareyalari, atsetilen-gaz generatorlari, vulkanizatsiya, temirchilar, payvandlash, termal, mis, duradgorlik, yogʻochga ishlov berish, devor qogʻozi, boʻyash va qayta tiklash ishlari uchun xonalar, moy, tozalash va oson alangalanuvchi materiallarni saqlash uchun xonalar, qozonxonalar, texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash xonalari bilan bevosita aloqa qilmasligi kerak. 214. Avtomobillar turishiga moʻljallangan binolarning balandligi (qoplamalar, ship yoki pollarning boʻrtib turuvchi elementlariga yoki jihozning eng past nuqtasigacha) xonada saqlanadigan eng baland mashinaning balandligi bilan belgilanib, ortiqcha 0,2 metr, lekin eng kamida 2,2 metr boʻlishi kerak. 215. Binoda avtomobilni toʻxtash joyiga qoʻyishda uning dvigateli oʻchirilgan boʻlishi kerak. Dvigatelni avtomobilni binodan chiqib ketishdan boshqa maqsadda ishga tushirish taqiqlanadi. 216. Avtomobillar oʻtish joylari hamma vaqt ochiq boʻlishi kerak. Avtomobillar oʻtish joylarida toʻxtashga ruxsat berilmaydi. 217. Avtomobillar turishiga moʻljallangan garajlarda, shuningdek, shiyponlar ostidagi toʻxtash joylarida yoki maydonchalarda quyidagilar taqiqlanadi: a) ochiq olovdan foydalanish, chekish hamda temirchilik puflagichlar, kavsharlaydigan moslamalar va koʻchma payvandlash apparatlari bilan ishlash; b) avtomobillarda yonilgʻi bakining boʻgʻizini ochiq qoldirish; v) akkumulyator batareyalarini bino ichida zaryadlash; g) texnologik uskunalardan tashqari har qanday material va buyumlarni saqlash; d) avtomobillarning kuzovlarini, ehtiyot qismlarini yoki agregatlarini, shuningdek qoʻl va kiyimlarni benzin bilan yuvish yoki artish; j) yoqilgʻini (benzin, dizel yoqilgʻisi) saqlash, avtomobillarning baklaridagi yoqilgʻi bundan mustasno. 3-§. Avtomobillarning vaqtincha turar joylari 218. Avtomobillarni dala sharoitida vaqtincha joylashtirishda (toʻxtash joyida) quyidagi qoidalarga rioya qilish kerak: a) angʻizdan, qurigan oʻtdan, sinib tushgan daraxtlardan tozalangan, qurilishlar, yogʻoch omborlar, somon uyumlari, oʻsayotgan don va oʻrmon ekinlaridan 100 metr dan yaqin boʻlmagan masofada, 1 metr kenglikdagi shudgor bilan ajratilgan maydonchalarda avtomobillar turar joyi tashkil etilishi kerak; b) har qator (kolonna)da avtomobillar soni 10 dan koʻp boʻlmagan holda joylashtirilgan alohida maydonchalar tashkil etilishi kerak. Avtomobillar orasidagi masofa kamida 1 metr, qatorlar orasidagi masofa kamida 10 metr boʻlishi kerak; v) avtomobillar uchun yoqilgʻi va moylash materiallari sinib tushgan daraxtlardan, angʻizdan va qurigan oʻtdan tozalangan, oʻrmon kesish, don yigʻib yanchiladigan, somon uyumlari, pichan, don ekinlari, avtomobillar, traktorlar va boshqalar turar joylaridan kamida 100 metr masofada hamda turli xil yarim yonuvchi va yonuvchan bino va inshootlaridan, yer yuzasidagi suv havzalaridan kamida 50 metr masofada boʻlgan maydonchalarda joylashtirilishi kerak; g) yoqilgʻi va moylash materiallari yuzasi qattiq boʻlgan va suv oʻtishidan himoyalangan maydonchalarga joylashtirilishi kerak. 219. Yoqilgʻi va moylash materiallarini saqlash uchun ochiq maydonchalar pastroq joylarda joylashgan boʻlishi va atrofida 1 metr kenglikda yer shudgorlanishi kerak. 220. Yoqilgʻi saqlanadigan bochkalar hajmining 95 foizdan koʻp boʻlmagan miqdorida toʻldirilishi kerak, ular tiqinlari bilan yuqoriga qaratib joylashtirilgan va quyosh nurlaridan himoyalangan boʻlishi kerak. 221. Boʻshagan idishlar yoqilgʻini saqlash joyidan kamida 20 metr masofada saqlanishi kerak. 222. Avtomobillarning vaqtinchalik toʻxtash joylarida va yoqilgʻi-moylash materiallari saqlanadigan joylarda chekish, olov yoqish hamda ochiq olovdan foydalanish bilan bogʻliq taʼmirlash ishlarini olib borish taqiqlanadi. 223. Oʻt oʻchirgich, qum solingan qutilar va suv bochkalari oʻrnatilishi kerak. 6-bob. Taʼmirlash ishlari 1-§. Ishni tashkil etish 224. Avtotransport korxonasida (boʻlinmasida) harakatlanuvchi tarkibga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlashni amalga oshirish bosh muhandis boshchiligidagi texnik xizmat boʻlimiga topshiriladi. 225. Harakatlanuvchi tarkibga texnik xizmat koʻrsatishni va taʼmirlashni amalga oshiradigan texnik xizmat (ustaxonalar, uchastkalar) ishlab chiqarish boʻlinmalarining tarkibi avtotransport korxonasida qabul qilingan ishlab chiqarishni tashkil etish shakli (tartibi) bilan belgilanadi va ishlab chiqarish dasturi boʻyicha xodimlar soni hamda har bir boʻlinma tarkibidagi jamoalar soni talab qilinadigan ish tartibi (smenalar soni) bilan belgilanadi. 2-§. Texnik xizmat koʻrsatish 226. Harakatlanuvchi tarkibning texnik soz holatini taʼminlash uchun texnik xizmat va taʼmirlash ishlari amalga oshiriladi. 227. Texnik xizmat koʻrsatish — bu harakatlanuvchi tarkibning maʼlum vaqt mobaynida ishlaganidan yoki ish vaqti oʻtganidan keyin rejalashtirilgan tartibda majburiy ravishda olib boriladigan profilaktika chorasi. 228. Harakatlanuvchi tarkibga bajariladigan ishlarning davriyligi, roʻyxati va mehnat hajmdorligi boʻyicha texnik xizmat koʻrsatish quyidagi turlarga boʻlinadi: a) kunlik texnik xizmat koʻrsatish (KX); b) birinchi texnik xizmat koʻrsatish (TX-1); v) ikkinchi texnik xizmat koʻrsatish (TX-2); g) mavsumiy texnik xizmat koʻrsatish (MX). 3-§. Taʼmirlash ishlari 229. Taʼmirlash ishlari avtomobil transportining harakatlanuvchi tarkibini rejali ravishda qayta tiklash va uning ishchi holatini quvvatlash, ekspluatatsiya paytida yuzaga kelgan yoki texnik xizmat koʻrsatish vaqtida aniqlangan nosozliklarni bartaraf etishga qaratilgan. 230. Taʼmirlash ishlari tegishli nosozlik yoki shikastlanganliklar yuzaga kelib taʼmir talab etilganida, shuningdek ogohlantiruv taʼmirlash ishlari sifatida — harakatlanuvchi tarkib belgilangan bir masofa yurganidan keyin yoki muayyan vaqt mobaynida ishlaganidan keyin rejaga muvofiq bajariladi. Texnik xizmat koʻrsatish va ogohlantiruv taʼmirlash ishlari profilaktika (nosozlik holatini oldini olish) ishlari hisoblanadi. 231. Har bir avtotransport korxonasida (avtobazasida) ushbu turdagi xizmatlarning meʼyoriy davriyligi va harakatlanuvchi tarkibning oʻrtacha kunlik yurishini hisobga olgan holda TX-1, TX-2 va TX-3 ni amalga oshirish boʻyicha oylik rejali jadvallar tuzilishi kerak. 232. Harakatlanuvchi tarkibga xizmat koʻrsatish muddatlari u ishga tushgandan boshlab bosib oʻtgan masofa hisoblagichining koʻrsatkichlari boʻyicha yoki taqvim sanalariga koʻra umumiy yurish masofasi asosida rejali jadvallarda koʻrsatilishi mumkin. 233. Ikkinchi turdagi rejali jadvallar harakatlanuvchi tarkibning haqiqiy yurgan masofasi asosida toʻgʻrilab oʻzgartirilishi kerak. 234. Meʼyorlarda belgilangan texnik xizmat koʻrsatish davriyligiga rioya qilish uchun TX-1ni rejalashtirish asosan haqiqiy yurgan masofani hisobga olgan holda amalga oshiriladi va texnik xizmat koʻrsatishga yoʻnaltirish toʻgʻrisida qaror kutilayotgan xizmat koʻrsatish kunidan 2-3 kun (smena) oldin qabul qilinadi. 235. Birinchi texnik xizmat koʻrsatishni rejalashtirish doimiy ish sharoitida smenali yurish masofasining biroz oʻzgarishi mumkinligi va toʻxtash vaqti toʻliq kunlik boʻlishi zarurligini hisobga olgan holda yoʻl qoʻyiladi. 236. Harakatlanuvchi tarkibga ikkinchi texnik xizmat koʻrsatishni rejalashtirish haqiqiy yurgan (ishlagan) yoki ishlamay qolgan toʻliq kunlari majburiy hisobga olingan holda taqvimiy vaqtga muvofiq amalga oshiriladi. 237. TX-2ga yoʻnaltirish toʻgʻrisida qaror moʻljallangan xizmat koʻrsatish kunidan 4 — 6 kun oldin qabul qilinadi. Shu vaqt ichida chuqur diagnostika oʻtkaziladi, agar zarur boʻlsa, joriy taʼmirlash ishlari bajariladi va harakatlanuvchi tarkibni TX-2 ga joylashtirish sanasi aniqlanadi. 238. Taʼmirlash va texnik xizmat koʻrsatishda avtomobil ishlamagan (boʻsh) vaqtini qisqartirish uchun xizmat turlarini bajarish joyida va vaqtida ishlarni alohida guruhlari (moylash, mahkamlash va h.k)ga ajratishga ruxsat beriladi. Shu bilan birga, texnik xizmat koʻrsatish ishlarining oʻrnatilgan roʻyxati va davomiyligiga rioya qilinadi. 239. Avtomobilga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash avtotransportning harakatlanuvchi tarkibini texnik ekspluatatsiya qilish Qoidalariga muvofiq tayinlangan ishlarni bajarish uchun zarur boʻlgan qurilmalar (koʻzdan kechirish chuqurchalari, koʻtargich, yoʻl oʻtkazgich, aylanma stend va boshqalar), shuningdek postlarni jihozlash jadvali (tabeli)ga binoan koʻtarish va tashish mexanizmlari, anjomlar, moslamalar va asbob-uskunalar bilan jihozlangan bu ishlarni bajarishga moʻljallangan joylarda (postlarda) amalga oshirilishi zarur. 240. Xodimlar avtomobillarga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash boʻyicha bajariladigan ishlarning xususiyatlariga mos keladigan xizmatga yaroqli asboblar va moslamalar toʻplami bilan taʼminlanishi kerak. 241. Nosoz asboblar va moslamalardan foydalanish taqiqlanadi. 242. Nosoz asboblar va moslamalar zudlik bilan foydalanishdan chiqarilishi kerak. Asboblar va qurilmalar muntazam ravishda saralanadi, oyiga kamida bir marta yaroqsizlari ajratilib foydalanishdan chiqariladi. 243. Texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash postlariga yuborilayotgan avtomobillar yuvilib, loy va qordan tozalangan boʻlishi kerak. 244. Avtomobilni texnik xizmat koʻrsatish yoki taʼmirlash postiga joylashtirganda, uning rul chambaragida “Dvigatelni yoqmang — odamlar ishlayapti!” yozuvi bilan yorliq osib qoʻyilishi shart. 245. Avtomobil texnik xizmat koʻrsatish yoki taʼmirlash postiga majburiy harakat qilmasdan qoʻyilganda, avtomobil dastaki tormozi bilan tormozlanishi va eng pastki uzatmaga qoʻyilishi, kontaktni (yonilgʻi bilan taʼminlashni) oʻchirish, gʻildiraklar ostiga kamida 2 ta toʻxtash tirgaklari qoʻyilishi kerak. 246. Tirsakli val va kardan valini aylantirish bilan bogʻliq ishlarni bajarishda qoʻshimcha ravishda oʻt oldirish tizimi oʻchirilganligini, yoqilgʻi taʼminotini (dizel dvigatellari uchun) tekshirish, dastaki tormoz dastasini qoʻyish kerak. Zarur ishlarni bajargandan soʻng, dastaki tormozini tortish va eng pastki uzatmaga qayta qoʻyish kerak. 247. Avtomobillarini koʻzdan kechirish chuqurchasi, yoʻl oʻtkazgichi (estakada) yoki koʻtargich moslama boʻlmagan sharoitda taʼmirlashda, taʼmirlash ishlarini olib boradigan shaxslar maxsus karavotcha bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. Yerda karavotcha yoki toʻshaklarsiz ishlash taqiqlanadi. 248. Gʻildiraklarni yechib olish bilan bogʻliq ishlarni bajarishda koʻtarib qoʻyilgan transport vositasi (tirkama) ostiga chorpoya qoʻyish, yechib olinmagan gʻildiraklar ostiga toʻxtash tirgaklari qoʻyilishi kerak. 249. Koʻtarish mexanizmlari (domkrat, koʻtargich, tal va boshqalar) ning faqatgina birida koʻtarilgan avtomobilda (tirkamada) har qanday ishni bajarish taqiqlanadi. 250. Koʻtarib qoʻyilgan avtomobil (tirkama) ostiga gʻildirak disklarini, gʻishtlarni va boshqa narsalarni qoʻyish taqiqlanadi. 251. Barcha konstruksiyalardagi va turdagi avtomobillar (tirkamalar)da ressorlarini yechib olish va oʻrnatib qoʻyishda ularni yukdan ozod qilish uchun oldindan koʻtarish mexanizmi yordamida kuzovni koʻtarib chorpoyalar qoʻyish lozim. Chorpoyalarning konstruksiyasi koʻtarilgan avtomobil (tirkama) qulab tushmasligini kafolatlashi zarur. 252. Quvvat tizimlari va dvigatelning elektr jihozlarini sozlash hamda tormozlarni sinash bundan mustasno, avtomobilning dvigateli ishlab turgan holda texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash taqiqlanadi. 253. Korpusini koʻtargan holda avtosamosvalga texnik xizmat koʻrsatish va uni taʼmirlash faqat kuzovni kuchli metall tirgaklar (shtangalar) bilan kuchaytirib uni oʻz-oʻzidan yoki tasodifan tushish ehtimolini bartaraf etgan holda amalga oshirilishi mumkin. Tirgaklar oʻrniga turli xil tasodifiy quvvatlovchi tagliklardan foydalanish taqiqlanadi. Koʻtarish mexanizmini almashtirishda ikkinchi metall tirgak oʻrnatish shart. Yuklangan kuzov koʻtarilgan holda tirgak qoʻyish bilan bir paytda shikastlangan yoki notoʻgʻri oʻrnatilgan tirgak bilan ishlash taqiqlanadi. 254. Kuzov ostiga qoʻshimcha tirgak qoʻyilmagan holda koʻtarish moslamasining agregatini yechib olish va uning quvurlarini uzish taqiqlanadi. 255. Yuqori korpusli avtobuslarni va yuk mashinalarini taʼmirlash hamda ularga xizmat koʻrsatishda oʻrnatilgan zinapoyalari kamida 15 sm kenglikda boʻlgan ikki yoqqa ochiladigan narvon bilan taʼminlash kerak. Tirab qoʻyiladigan narvonlardan foydalanishga ruxsat etilmaydi. 256. Yengil avtomobil kuzovining pastki qismiga aylanuvchi stendda xizmat koʻrsatish va taʼmirlashdan oldin avtomobilni ishonchli mustahkamlash, yoqilgʻi baklaridan yoqilgʻini va sovutish tizimidagi suvni toʻkib olish, dvigatelning moy quyiladigan boʻgʻizini mahkam yopish hamda akkumulyator batareyasini yechib olish kerak. 257. Oson yonuvchan va portlashga xavfli moddalarni tashish uchun moʻljallangan avtomobil-sisternani taʼmirlashda u ishonchli tarzda yerga ulanishi kerak. 258. Etilli benzin, oson yonuvchan va zaharli suyuqliklar boʻlgan sisterna yoki rezervuarning ichki qismini tozalash yoki taʼmirlashda xodimlar maxsus kiyimlar, gazga qarshi niqoblar, arqonlar hamda qutqarish kamarlari bilan taʼminlanishi kerak. Maxsus koʻrsatma berilgan yordamchi sisternaning tashqarisida turishi kerak. 259. Sisterna yoki rezervuarning ichida ishlaydiganlarning kamariga mustahkam arqon bogʻlangan, arqonning erkin uchini lyuk orqali tashqariga olib chiqib, mahkam bogʻlab qoʻyish kerak. Tashqaridagi yordamchi ishni kuzatishi kerak, arqonni ushlab, sisterna ichidagi ishchini qoʻshimcha himoya qilib turishi kerak. 260. Yoqilgʻi quyish shoxobchalarini, rezervuarlar, nasoslar, kommunikatsiyalar va konteynerlarni etilli benzin quyilgan sisterna yoki rezervuarni faqat benzin qoldiqlari toʻliq chiqarilgandan soʻng shaxsiy xavfsizlik choralariga rioya qilingan holda zararsizlantirilib, portlash ehtimoli toʻliq istisno qilingan holda taʼmirlash mumkin. 261. Avtomobilni demontaj qilayotganda, ishning toʻliq xavfsizligini kafolatlaydigan moslamalar (ushlagichlar) bilan jihozlangan koʻtarish va tashish mexanizmlari yordamida dvigatelni, uzatmalar qutisini, orqa oʻqni, oldingi oʻqni, kuzovni va romni yechib olish, tashish va joyiga qoʻyish kerak. 262. Avtomobilni shatak ilgaklaridan koʻtarish (osib qoʻyish) taqiqlanadi. 263. Tashish uchun moʻljallangan aravachalarda ularga qoʻyilgan boʻlinmalarni tushib qolishi va oʻz-oʻzidan harakatlanishdan himoya qiladigan ushlash va taqash moslamalari boʻlishi kerak. 264. Dvigatelni, uzatmalar qutisini, orqa oʻqni, radiatorni va avtomobilning boshqa sovutish hamda moylash tizimlariga tegishli qismlarini olishdan oldin, suyuqlik sepilib, toʻkilishiga yoʻl qoʻymasdan, yogʻ va suvni maxsus idishlarga toʻkib olish kerak. 265. Qurilmalarni taʼmirlash paytida yigʻish va demontaj qilish ishlari uchun stendlar ularning maqsadlariga mos kelishi va qulay boʻlishi kerak. Qurilmalarni mahkamlash uchun moʻljallangan moslamalar ular siljishi yoki qulab tushishi ehtimolini istisno qilishi kerak. 7-bob. Xavfsizlik qoidalarini buzganlik uchun javobgarlik 266. Ushbu Qoidalarni buzganlikda aybdor boʻlgan mansabdor shaxslar Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligida belgilangan tartibda intizomiy, maʼmuriy yoki jinoiy javobgarlikka tortiladilar. Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 25-dekabrdagi 829-son qaroriga 2-ILOVA Kon qoldiqlaridan foydalanishda ishlarning xavfsizligi QOIDALARI 1-bob. Asosiy qoidalar 1-§. Atamalar va taʼriflar [ OKOZ: 1. 09.00.00.00 Tadbirkorlik va xoʻjalik faoliyati / 09.10.00.00 Sanoat / 09.10.03.00 Sanoat xavfsizligi (shuningdek, 16.04.06.00ga qarang)] 1. Mazkur Qoidalar kon qoldiqlaridan foydalanishda ishlarning bexatar olib borilishini va ularning butun davridagi jarayonlarga qoʻyiladigan talablarni belgilaydi. Mazkur Qoidalarda quyidagi asosiy atamalar va taʼriflardan foydalaniladi: aylanma suv taʼminoti tizimi — qayta ishlatiladigan texnologik suvlarni korxonaga yetkazish uchun jihoz va uskunalar majmui; birlamchi toʻgʻon (damba) — uni toʻldirishni boshlangʻich davrida suv oqizib kelgan qoldiqlar saqlanadigan sigʻim paydo boʻlishi uchun xizmat qiladigan tayanch inshoot; boʻtana uzatuvchi — boʻtanani tashish uchun quvur, kanal yoki nov. Magistral boʻtana uzatuvchi (boyitish fabrikasi (sexi) binosining boʻtana chiqish nuqtasidan qoldiqlar saqlanadigan joygacha yotqizilgan) boʻtana taqsimlovchi (qoldiqlar saqlanadigan joy chegarasigacha yotqizilgan) va boʻtana chiqarish (boʻtana taqsimlashdan boʻtanani chiqarish uchun moslama) turlariga ajratiladi; gidrotransport tizimi — qoldiq (shlam) boʻtanalarni gidrotransport qilish uchun inshootlar va uskunalar majmui. Ular, bosimsiz, bosimli oʻz-oʻzidan oqadigan, bosimli-majburiy va kombinatsiyalangan (aralash) tizimlar ajratiladi; gidrotransport — materiallarni suv oqimi bilan harakatlantirishning texnologik jarayoni. Bosimsiz (boʻtana qiya yoʻnaltiruvchi boʻylab harakatlanadi va bosimi atmosferaga teng boʻlgan boʻsh yuzaga ega boʻladi), bosimli oʻz-oʻzidan oqadigan (boʻtana toʻliq toʻldirilgan quvurlar boʻylab harakatlanadi), bosimli-majburiy (boʻtana nasoslar hosil qiladigan bosim hisobiga quvurlar boʻylab harakatlanadi) va kombinatsiyalashgan (aralash) turlariga ajratiladi; kon qoldiqlari (suyuq sanoat chiqindilari) — tarkibida boyitish texnologiyasi yordamida ajratib olish imkoni boʻlmagan foydali komponentlar mavjud boʻlgan boʻsh jinslardan iborat mineral xomashyolarni boyitish qoldiqlari; kon qoldiqlari omborxonalari sinfi — kon qoldiqlari omborxonalarining hajmi, sigʻimi, foydalanish holati va muddati hamda boshqa xavfli koʻrsatkichlariga muvofiq tasniflanishi; marza hosil qilish dambasi (ikkilamchi damba) — qirgʻoq qatlamini chegaralash uchun tayanch prizmaning tashqi konturi boʻylab tuproq toʻkib hosil qilinadigan damba; muhofaza hududi — bu kon qoldiqlari omborxonasi atrofidagi hamda boʻtana oʻtkazgichlar va suv quvurlari boʻyidagi mintaqa boʻlib, uning chegarasida ishlar bajarish, kon qoldiqlari xoʻjaligidan foydalanish ishlariga aloqasi boʻlmagan odamlar va mexanizmlarning boʻlishi taqiqlanadi; oqova suvlarni tozalash tizimi — sanoat oqova suvlarida mavjud zararli moddalarni zararsizlantirish va yoʻq qilish uchun jihoz va uskunalar majmui; sanoat (shlam) chiqindilari inshootlari — sanoat (shlam) chiqindilarini tashish, toʻplash, oqova suvlarni tozalash va aylanma suv taʼminoti uchun moʻljallangan tizimlar (inshootlar, uskunalar, apparatlar va h.) majmui; sohil — qoldiqlar qatlamining damba yuqori yon qism yuzasidan tindirilgan hovuzdagi suv kesimigacha boʻlgan yuzasi; suvni chiqarib yuboruvchi kollektor — suvni quduq orqali qon qoldiqlari omborxonasi chegarasidan tashqariga burish uchun moʻljallangan truboprovod; suv toshqini hududi — damba (toʻgʻon) buzilganda paydo boʻladigan oqim harakati amalga oshiriladigan chegaradagi hudud; tirgovuch prizma — tashqi chegarasi moslamaning quyi yon qism yuzasi hisoblanib, ichki chegarasi esa uning barqarorligini hisobga olib belgilanadigan tirgakka oid moslama vazifasini bajaruvchi qirgʻoq (qon qoldiqlari omborxonasining tana qismi); toʻldirish sxemasi — qoldiqlarni qoldiq omboriga joylashtirish tartibi va ketma-ketligini nazarda tutadigan ishlarni umumiy tashkil etish sxemasi; qirgʻoqdagi suvni chiqarib yuboruvchi inshoot — tindirilgan hovuzdan suvni oqizish uchun qon qoldiqlari omborxonasining qirgʻoq tutashmasida tuziladigan moslama (kanal tipidagi); qoldiqli boʻtana (gidroboʻtana) — qoldiqlarning suv bilan turbulyatsiyalangan aralashmasi; qoldiqlarni gidro joylashtirish — omborxonaga gidravlik transport bilan yetkazib berilayotgan kon qoldiqlarini joylashtirish boʻyicha texnologik operatsiyalar majmui; qoldiqlar saqlanadigan joy — gidravlik transport orqali yetkaziladigan qoldiqlarni omborlarga joylash va suvlarni tindirish uchun tabiiy yoki sunʼiy yaratilgan sigʻim; qoldiqlar saqlanadigan idish — tabiiy qiyalikdan va toʻsuvchi inshootlardan hosil boʻlgan chegaralangan sigʻim; qoldiqlar saqlanadigan seksiya — kon qoldiqlari omborxonasi sigʻimining tayanch inshootlar bilan ajratilgan qismi; qoldiqlar saqlanadigan joy umumiy hajmi — toʻsuvchi damba choʻqqisining loyiha belgisi doirasidagi idishning hajmi; qoldiqlar saqlanadigan joy foydali hajmi — uni qoldiq va suv bilan toʻldirish loyiha belgisi chegarasigacha idish hajmi; qoldiqlar saqlanadigan joy sigʻimi — loyihada qabul qilingan omborxonani toʻldirish texnologiyasi boʻyicha unga joylashtirish mumkin boʻlgan kon qoldiqlari miqdori; qoldiq ombori gidrohimoyasi tizimi — yuzaki ariqlarni qoldiq omborining suv toʻplaydigan maydonidan burish va toʻxtatish uchun moʻljallangan gidrotexnik inshootlar (zovurlar, kanallar, hovuzlar va boshqa) majmui; qoldiq omborini konservatsiyalash — omborxonada saqlanadigan qoldiqlarning uzoq muddatli xavfsiz saqlanishini taʼminlovchi kon-texnik, muhandislik-qurilish, melioratsiya ishlari majmui; qoldiq omborini rekultivatsiya qilish — buzilgan yerlarning unumdorligi va xalq-xoʻjalik ahamiyatini tiklash uchun, shuningdek jamiyat manfaatlariga muvofiq atrof-muhit sharoitlarini yaxshilashga yoʻnaltirilgan ishlar majmui. Yerlarni qayta tiklash, (atamalar va tushunchalar) bosqich va yoʻnalishlarga ajratiladi; quduq — suvni oqizib yuborish yoki yigʻish uchun moʻljallangan shaxta tipidagi moslama; xavfli hudud — suv bosishi halokatli oqibatlarga olib kelishi mumkin boʻlgan, suv yoʻlini toʻsuvchi inshootning quyi befiga tutashgan, suv bosish hududidagi joy; himoya dambasi — qoldiq ombori tayanchiga oid moslamasining yorilib ketishida hudud himoyasi uchun xavfli hudud chegaralarida qurilgan damba; shlamlar — metallurgiya, kimyo va boshqa ishlab chiqarishlar texnologik jarayonlarining dispers (10 mikrondan kichik boʻlgan changsimon)li chiqindilari; Qoldiqlar, kon qoldiqlari, qoldiq ombori atamalari faqat shu obyektlarga joriy etiladigan talablardan tashqari shlamlar, shlam xoʻjaligi, suvdan chiqqan qoldiqlar (gidrootval), shlam ombori, shlam toʻplagich tushunchalarini ham oʻz ichiga oladi. 2-§. Umumiy talablar [ OKOZ: 1. 09.00.00.00 Tadbirkorlik va xoʻjalik faoliyati / 09.10.00.00 Sanoat / 09.10.03.00 Sanoat xavfsizligi (shuningdek, 16.04.06.00ga qarang); 2. 11.00.00.00 Atrof tabiiy muhit va tabiiy resurslar / 11.04.00.00 Yer osti boyliklaridan foydalanish va muhofaza qilish / 11.04.04.00 Yer osti boyliklaridan foydalanish. Foydalanish turlari / 11.04.04.02 Foydali qazilmalarni kavlab olish] 2. Kon qoldiqlari omborxonalari hamda foydali qazilmalarni qazib olish va qayta ishlash jarayonlari bilan texnologik bogʻliq barcha sinfdagi boshqa gidrotexnik inshootlar (keyingi oʻrinlarda — GTI), ixtisoslashtirilgan tashkilotlar tomonidan ishlab chiqilgan, qonunchilik hujjatlarida oʻrnatilgan tartibda barcha turdagi davlat ekspertizalaridan oʻtqazilgan loyihalarga muvofiq qurilishi va foydalanilishi kerak. 3. Kon qoldiqlari omborxonalarini tashkil etish maydonlari, sanitariya-himoya va muhofaza hududlari, sanoat va maishiy xonalar, oʻtish yoʻllari, aloqa, signalizatsiya va yoritish tizimlari amaldagi qonun hujjatlari talablariga javob berilish lozim. 4. Ochiq suv havzalariga oqiziladigan suvlarning tozaligi amaldagi qonun hujjatlari talablariga javob berishi kerak 5. Kon qoldiqlari omborxonalari joylashgan hududdagi havoning tozaligi amaldagi qonun hujjatlari talablariga javob berishi kerak. 6. Yangi qurilgan kon qoldiqlari inshootlari yoki joriy etilayotgan yangi texnologiyalar va uskunalar uchun ilmiy-tadqiqot, loyiha yoki ushbu ishlab chiqarishni tatbiq etayotgan boshqa tashkilotlar tomonidan ishlarning xavfsizligini taʼminlaydigan yoʻriqnomalar ishlab chiqilishi va uskunalardan foydalaniladigan tashkilotning texnik rahbari tomonidan tasdiqlanishi kerak. 7. Xavfli hudud doirasida kon qoldiqlari omborxonasidan foydalanish bilan bogʻliq boʻlmagan obyektlar qurilishi taqiqlanadi. [ OKOZ: 1. 09.00.00.00 Tadbirkorlik va xoʻjalik faoliyati / 09.10.00.00 Sanoat / 09.10.03.00 Sanoat xavfsizligi (shuningdek, 16.04.06.00ga qarang)] 8. Kon qoldiqlari, shlam va gidrootval xoʻjaliklarining gidrotexnik inshootlarida amaldagi meʼyoriy hujjatlar va gidrotexnik inshootdan foydalanish loyihasiga muvofiq muntazam ravishda xavfsizlik monitoringi oʻtkazilishi kerak. 9. Tashkilotlar xavfsizlik monitoringi boʻyicha ishonchli maʼlumotlarni Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi, Togʻ-kon sanoati va geologiya sohasini nazorat qilish inspeksiyasi (keyingi oʻrinlarda — Inspeksiya) hududiy organlariga va gidrotexnika inshootlarining xavfsizligi monitoringini amalga oshiruvchi ixtisoslashtirilgan tashkilotga taqdim etishi shart. 10. Qurilishi tugallanmagan va belgilangan tartibda tayinlangan qabul komissiyasi tomonidan qabul qilinmagan gidrotexnik inshootlarni foydalanishga kiritish man etiladi. 11. Kon qoldiqlari inshootlarini ishlatish faqatgina loyihada belgilangan, ishlatish rejimida 72 soat toʻxtovsiz ishlov davomida kompleks sinovdan oʻtgan signalizatsiya, blokirovka, meʼyordan ortiq ishlashdan himoyalashning amaldagi qurilmalari, nazorat-oʻlchov jihozlari, aloqa va yorugʻlik vositalari va imzolangan qabul komissiyasi dalolatnomasi mavjud boʻlganda ruxsat beriladi. 12. Kon qoldiqlari xoʻjaligining barcha obyektlariga avtotransport vositalari va mexanizmlari yilning istalgan vaqtida ishonchli kirib kelishi uchun yoʻllar taʼminlanishi kerak. Yoʻlning qatnov qismining kengligi va konstruksiyasi loyiha bilan belgilanadi. 13. yoʻllari yoʻl belgilari bilan belgilanishi va yilga kamida bir marta taʼmirlanishi kerak. 14. Harakatlanish va yoʻllari sxemasi kon qoldiqlari uchastkasining koʻrinadigan joyida osib qoʻyilishi kerak. 15. Odamlarning quvurlar ustida harakatlanishlari, temir yoʻllaridan, toʻsiq va ekstakadalarni kesib oʻtishlari taqiqlanadi. Kon qoldiqlari xoʻjaligi hududi boʻylab harakatlanish shu maqsad uchun moʻljallangan piyodalar yoʻlaklari, oʻtish joylari, zina va maydonchalarda ruxsat etiladi. Loyihaga koʻra zina va maydonchalar bilan jihozlanmagan joylarda ishlarni bajarish bilan bogʻliq harakatlanish qoʻshimcha xavfsizlik choralarini koʻrgan holda amalga oshirilishi kerak. 16. Oqizib kelib hosil qilinadigan 1, 2 va 3-sinf kon qoldiqlari omborxonalarida kon qoldiqlari fizik-mexanik xossalarining loyiha talablariga muvofiqligini tasdiqlash maqsadida foydalanishning birinchi 5 yili tugagandan soʻng va keyinchalik har gal qoldiqlar uyumi 10 metrga koʻpayganda tayanch prizmasining loyihaviy kengligi chegarasida muhandislik-geologiya tadqiqotlari olib borilishi kerak. Agar olingan koʻrsatkichlar miqdori loyihada berilganlaridan past boʻlsa, omborxonadan foydalanishni davom ettirish mumkinligi toʻgʻrisida loyihani ishlab chiqqan tashkilotdan xulosa olish zarur. 17. Oqizib kelib hosil qilinadigan kon qoldiqlari omborxonalari dambalarining mustahkamligini aniqlash boʻyicha tadqiqot ishlari dambalar haqiqiy parametrlarini eng yuqori hisobiy mustahkamlik koʻrsatkichlariga yaqinlashishi boʻyicha ketma-ketlik tartibida oʻtkazilishi kerak. Dambalarning mustahkamligini aniqlash uchun navbatdan tashqari tadqiqotlarni oʻtkazish zarurati dambalar tanasida tashqi dinamik salbiy holatlar (siljish, yoriqlar, damba tanasi va asosga tutash tuproqlarning koʻchishi) paydo boʻlganda aniqlanadi. Qaror kon qoldiqlari omborxonasining vakili, kon qoldiqlari omborxonasi loyihasini ishlab chiqqan institut, Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi va inspeksiya vakillaridan tashkil topgan komissiya tomonidan qabul qilinadi. 18. Kon qoldiqlari omborxonasini foydalanishga qabul qilishdan oldin tashkilot maʼmuriyati mazkur Qoidalarning 1 , 2 , 3-ilovalariga muvofiq sodir boʻlishi mumkin boʻlgan avariyalarni bartaraf etish rejasi (ABER) va kon qoldiqlarini ishlatish boʻyicha mahalliy yoʻriqnoma, xodimlar uchun lavozim va texnologik yoʻriqnomalarni, xavfsizlik texnikasi boʻyicha yoʻriqnomalarni ishlab chiqilishini va tasdiqlanishini taʼminlashi kerak. Odamlarni qutqarish va avariyalarni bartaraf etish boʻyicha tadbirlarni amalga oshirish uchun texnik va moddiy vositalar soz holatda boʻlishi va ABERda koʻrsatilgan joyda va miqdorda boʻlishi kerak. Gidrotransport vositalaridan foydalanish bilan bogʻliq mansabdor shaxslar va mutaxassislar oʻzlarining lavozim majburiyatlari doirasida mazkur Qoidalarning talablarini bilishi kerak. 19. Texnologik jarayonlar, kommunikatsiyalar sxemalari oʻzgargan, uskunalar almashtirilgan taqdirda ushbu oʻzgarishlar ishlab chiqishga joriy etilgunga qadar amaldagi yoʻriqnomalarga tashkilotning texnik rahbari tomonidan tasdiqlangan tegishli oʻzgartirishlar kiritilishi kerak. Barcha oʻzgartirishlar ular bilan bogʻliq ishlovchi xodimlarga yetkazilishi kerak. 20. Har bir xodim mazkur Qoidalarning talablariga qatʼiy rioya qilishi, inshootlarning texnik holati va ishida insonlar, uskunalar va atrof-muhit uchun xavf tugʻdiradigan nuqsonlar, uskuna va himoya qurilmalarining nosozliklari aniqlanganda bu haqda bevosita boshligʻiga yoki yuqori rahbariyatga maʼlum qilishi va oʻzining lavozim yoki texnologik yoʻriqnomasiga muvofiq kamchiliklarni bartaraf etish choralarini koʻrishi shart. 21. Kon qoldiqlari xoʻjaligining elektr jihozlari va elektr qurilmalari amaldagi Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalariga muvofiq ishlatilishi kerak. 22. Yuk koʻtarish mashinalaridan, bosim ostida ishlaydigan idishlardan foydalanish, elektr qurilmalarga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq boʻlgan mutaxassislar va ishchilar maxsus oʻqitilishi va tegishli qoidalar talablariga muvofiq ishga qoʻyilishi kerak. 23. Qurilish-montaj va maxsus qurilish ishlarini bajarayotganda qonunchilikda belgilangan talablarga rioya qilinishi kerak. 24. Tashkilot maʼmuriyati birka tizimida va topshiriq-ruxsatnoma boʻyicha xizmat koʻrsatiladigan va taʼmirlanadigan barcha agregatlarning roʻyxatini ishlab chiqishi shart. 25. Inshootlar va uskunalarning mukammal, oʻrta va joriy taʼmirlash ishlari har yili tasdiqlanadigan rejali-ogohlantiruvchi taʼmirlash (keyingi oʻrinlarda — ROT) ishlari boʻyicha amalga oshiriladi. Avariya-tiklash ishlari avariya sodir boʻlgan vaqtdan boshlab qisqa muddatlarda bajariladi, odamlar hayotiga xavf tugʻdiradigan yoki ekologik halokatga va katta moddiy zarar koʻrilishiga olib keladigan shikastlanishlar esa zudlik bilan bartaraf etiladi. 26. Kon qoldiqlari va shlam xoʻjaligi tuzilmasi hamda shtatlari tashkilot rahbari tomonidan loyihaga muvofiq belgilanadi. 27. Kon qoldiqlari xoʻjaligidan foydalanadigan ishlab chiqarish boʻlinmalarining faoliyati tashkilot rahbari tomonidan tasdiqlangan nizom va tashkilotning texnik rahbari tomonidan tasdiqlangan kon qoldiqlari xoʻjaligidan foydalanish boʻyicha mahalliy yoʻriqnoma bilan tartibga solinadi. 28. 1-, 2- va 3-sinfdagi omborxonalarga ega kon qoldiqlari yoki shlam xoʻjaligining texnik rahbari gidrotexnik maʼlumotga ega mutaxassislardan tayinlanishi kerak. Koʻrsatilgan boʻlinmalarning mutaxassislari oliy yoki oʻrta texnik maʼlumotga ega, kon qoldiqlari omborxonalaridan foydalanish va ularda ish olib borish boʻyicha maxsus kurslarda oʻqigan boʻlishlari kerak. 29. Boyitish korxonalari rahbarlari va mutaxassislarining, shuningdek kon qoldiqlari xoʻjaliklari muhandis-texnik xodimlari (ustalardan tashqari)ning qoidalar, normalar va yoʻriqnomalar boʻyicha bilimlari har 3 yilda tekshirilishi kerak. 30. Kon qoldiqlari xoʻjaliklari ishchilari mehnat xavfsizligi boʻyicha kamida har olti oyda takroriy yoʻl-yoʻriqdan va yiliga kamida bir marta tegishli kasblar boʻyicha bilimlari tekshirilishi kerak. Tekshirish natijalari bayonnoma bilan rasmiylashtirilishi hamda yoʻriqnoma jurnaliga ishchining shaxsiy varaqasiga uning imzosi bilan qayd etilishi kerak. 31. Sodir boʻlishi mumkin boʻlgan avariyalarni bartaraf etish rejasi har yili keyingi yil boshlanishidan kamida 15 kun oldin mazkur Qoidalarning 1-ilovasiga muvofiq ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi. Avariyalarni bartaraf etish ishlarini tashkil etish va amalga oshirish tartibi, ularda xodimlarning shaxsiy ishtiroki boʻyicha oʻqitish ishlarini mutaxassislar bilan tashkilot yoki fabrikaning texnik rahbari, ishchilar bilan esa tegishli boʻlinma (sex, boʻlim, uchastka) rahbari oʻtkazadi. Oʻqitish ishlari ABER amalga kiritilishidan kamida 10 kun oldin oʻtkaziladi va ABER dalolatnomalariga tegishli ravishda qayd etiladi. Foydalanuvchi xodim va muhandis-texnik xodimlarning ABER bilan tanishganligi ularning imzosi bilan tasdiqlanadi. ABER boʻyicha bilimlar har yili tekshiriladi. Kon qoldiqlari xoʻjaliklarida oʻzgarishlar sodir boʻlganda, uch kun ichida ABER ga tegishli tuzatishlar kiritilishi, bu haqda ularni bilishi shart boʻlgan mansabdor shaxslarga yetkazilishi va ularning imzosi bilan tasdiqlanishi kerak 32. ABER ning oʻziga taalluqli qismini oʻrganib chiqmagan shaxslarni ishga qoʻyish taqiqlanadi. 33. Foydalanuvchi xodimlar oʻrtasida ABER boʻyicha oʻquv mashqlari kon qoldiqlari xoʻjaligi boʻlinmasining sex boshligʻi yoki fabrika boshligʻi (texnik rahbar) rahbarligi ostida har yili tasdiqlanadigan grafikda belgilangan muddatlarda oʻtkaziladi. 34. Kon qoldiqlari xoʻjaligidan foydalanish boʻyicha mahalliy yoʻriqnomalar foydalanish rejimlari yoki inshootlar tarkibi oʻzgarganda, lekin kamida 5 yilda bir marta, qayta koʻrib chiqilishi va qayta tasdiqlanishi lozim. 35. Tashkilot maʼmuriyati kon qoldiqlari xoʻjaligini loyihada va yillik ish rejalarida koʻzda tutilgan barcha qurilish mashinalari, mexanizmlar, transport vositalari, nazorat asboblari va materiallar bilan taʼminlashi shart. 3-§. Kon qoldiqlari xoʻjaligidan foydalanish uchun zarur boʻlgan hujjatlar 36. Har bir sexda (boʻlimda, uchastkada) texnik hujjatlarni olish va saqlash uchun masʼul mansabdor shaxs tayinlanishi, ularni saqlash uchun xona (shkaf) ajratilishi hamda saqlanayotgan va berilgan hujjatlarni roʻyxatga olish jurnali yuritilishi kerak. 37. Loyiha, ijro qurilish hujjatlari va inshootlarning avvalgi yillardagi nazorat materiallarini saqlash joyi va tartibi korxona boʻyicha maxsus buyruq bilan belgilanadi. Bunda, ular doimiy saqlanish joyi va ularning arxiv raqamlari koʻrsatadigan holda sexdagi hujjatlarni roʻyxatdan oʻtqazish jurnalida roʻyxatdan oʻtkazilishi kerak. 38. Hujjatlarni saqlash uchun masʼul shaxs oʻzgarganda sexdagi mavjud barcha hujjatlar xatlovdan oʻtqazilishi kerak. Hujjatlarni topshirish kon qoldiqlari xoʻjaliklari boshligʻi yoki tashkilotning texnik rahbari tomonidan tasdiqlangan dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. 39. Hujjatlarni topshirish kon qoldiqlari sexi boshligʻi yoki tashkilotning texnik boshligʻi tomonidan tasdiqlangan dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. 4-§. Aloqa, signalizatsiya va yoritish tizimlari 40. Kon qoldiqlari xoʻjaligi texnologik jarayonlar boshqaruvi, nazorati va ishlar xavfsizligini taʼminlaydigan aloqaning texnik vositalari va signalizatsiya bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 41. 1-, 2- va 3-sinfdagi kon qoldiqlari omborxonalarida operatorlar (suyuq sanoat chiqindilarini oqizib keltirishni tartibga soluvchilar) va inshoot nazoratchilari telefon (mobil) radiotelefon yoki radioaloqa vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. Koʻchma radiostansiyalarning ishlash radiusi kon qoldiqlari omborxonasining har qanday nuqtasidan turib sex yoki fabrika dispetcheri bilan ishonchli aloqani taʼminlashi kerak. 42. Kon qoldiqlari xoʻjaligida aloqa va signalizatsiya tizimi holati barcha obyekt va inshootlardagi avariyalar toʻgʻrisida shoshilinch xabar yetkazish imkoniyatini taʼminlashi kerak. 43. Kon qoldiqlari xoʻjaligining kechayu-kunduz xizmat koʻrsatilishi talab etiladigan barcha obyektlari statsionar elektr yoritish tizimiga ega boʻlishi kerak. Yoritish tarmoqlari uchun liniyadagi kuchlanish 220 V dan yuqori boʻlmagan hollarda izolyatsiyalangan neytralli elektr tizimi qoʻllanilishi kerak. Ark ksenon naycha shaklidagi lampalaridan foydalanilganda 380 V kuchlanish ruxsat etiladi; statsionar yoritish qurilmalari uchun yerga ulangan neytralli 6/0,4 kV transformatordan foydalanish ruxsat etiladi. Sutkaning qorongʻi paytida ishlaydigan xodimlar elektr taʼminoti uzilgan paytlarda foydalanish uchun akkumulyatorli yoritish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 44. Ishchi va maʼmuriy-maishiy xonalarning yoritilishi Tabiiy va sunʼiy yoritish meʼyorlari talablariga javob berishi kerak. Qorongʻu vaqtda ochiq maydonlarda hudud, yoʻl, oʻtish joylari va ish oʻrinlarining yorugʻligi mazkur Qoidalarning 4-ilovasida keltirilgan Qurilish maydonlarini yoritish normalariga javob berishi kerak. 5-§. Nazoratni tashkil etish 45. Inshootlardan avariyasiz, normal foydalanishni taʼminlash hamda ulardan butun foydalanish muddatidagi holatlariga tezkor baho berish maqsadida, haqqoniy (joyiga chiqib) kuzatuvlar olib borilishi lozim. 46. Kon qoldiqlari omborlari inshootlarda natura kuzatuvlar tashkil etilishi va ular qurilishidan boshlab amalga oshirilishi lozim. 47. 1-, 2- va 3-sinfdagi, shuningdek 15 metrdan yuqori balandlikdagi 4-sinfga mansub kon qoldiqlari omborxonalari boʻyicha natura kuzatuvi ularda oʻrnatilgan nazorat-oʻlchov asboblari (keyingi oʻrinlarda — NUA) yordamida instrumental nazoratni oʻz ichiga oladi. 48. 10 metrdan yuqori balandlikdagi 4-sinf damba va toʻgʻonlarda faqat filtratsion rejim ustidan nazorat majburiydir. 49. Natura kuzatuvi natijalari va inshootda sodir boʻlayotgan jarayonlar tahlili asosida instrumental nazoratning dastlabki belgilangan tarkibi va davriyligi loyiha tashkiloti bilan kelishilgan holda foydalanuvchi tashkilot tomonidan oʻzgartirilishi mumkin. 50. Obyekt foydalanishga qabul qilinganda, qurilish jarayonida pudratchi qurilish tashkiloti tomonidan olib boriladigan jurnallar va kuzatuv materiallari, NUAda oʻrnatilgan ijro hujjatlari bilan birgalikda dalolatnoma boʻyicha foydalanuvchi xodimga topshiriladi. 51. Oqizib kelib hosil qilinadigan 1-, 2- va 3-sinfdagi kon qoldiqlari omborxonalari va quyib hosil qilinadigan 1- va 2-sinfdagi kon qoldiqlari omborxonalari natura kuzatuvlarini oʻtkazish uchun natura kuzatuvlari guruhi (byurosi) tashkil etilishi kerak, u aniqlangan kamchiliklar toʻgʻrisida sexning (uchastkaning) rahbariyatini darhol xabardor qilishi va ularni bartaraf etish choralari koʻrilmagan taqdirda tashkilot rahbariyatini xabardor qilishi shart. Guruhlar tarkibi va xodimlar soni kuzatuvlar tarkibi, hajmi va davriyligiga qarab loyihada belgilanadi. 52. Instrumental kuzatuvlarni tashkilotning ixtisoslashgan (marksheyderlik, gidrogeologiya, va h.) xizmatlari tomonidan oʻtqazilishi ruxsat etiladi. Ular oʻlchab aniqlangan miqdorlarni loyihada belgilangan inshootlardan xavfsiz foydalanish parametrlari va mezonlari bilan taqqoslashlari, maʼlumotlarni kon qoldiqlari xoʻjaligi sexi (uchastkasi)ga berishlari kerak. Kuzatuv natijalari boʻyicha aniqlangan loyihaviy koʻrsatkichlardan chetga chiqishlarni bartaraf etish toʻgʻrisida tashkilotning texnik rahbari imzolangan farmoyish chiqariladi. 53. Oqizib kelib hosil qilinadigan 4-sinfdagi kon qoldiqlari omborxonalari va quyib hosil qilinadigan 3- va 4-sinfdagi kon qoldiqlari omborxonalarida GTI ustidan nazorat maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan va kon qoldiqlari omborxonalarida ishlash uchun ruxsatnoma olgan mutaxassis-nazoratchi yoki usta zimmasiga yuklatilishi mumkin. 54. Loyihada koʻzda tutilgan kuzatuvlardan tashqari, barcha kon qoldiqlari omborxonalari va gidrotexnik inshootlar kamida bir yilda ikki marta komissiya koʻrigidan oʻtkazilishi kerak: a) bahorda, sel va suv toshqinlari boshlanishidan oldin, GTIning sel va suv toshqinlari davrida foydalanish uchun tayyorligini aniqlash maqsadida; b) kuzda, GTI ning holati va kuzgi-qishki davrda normal foydalanish uchun tayyorligini tekshirish maqsadida. Komissiya tashkilot buyrugʻi bilan tayinlanishi, koʻrik natijalari esa dalolatnoma bilan rasmiylashtirilishi kerak. 55. Komissiya dalolatnomasiga binoan, komissiya tomonidan tavsiya etilgan tadbirlarni amalga oshirish muddatlari va javobgarligini belgilaydigan buyruq chiqariladi. 56. Gidrotexnika inshootlarining suv osti qismlarini tekshirishning tarkibi, tartibi va davriyligi loyihada belgilanadi va mahalliy yoʻriqnomalarda koʻrsatiladi. 2-bob. Qoldiq boʻtanasining quyuqlashishi 1-§. Umumiy talablar 57. Boʻtana (boʻtana)ni quyuqlashtirish uzeli (murakkab mexanizmning bir qismi yoki bir qancha detallarni tutashtirib turuvchi texnik qurilma)dan foydalanish tashkilotning texnik rahbari tomonidan tasdiqlangan yoʻriqnoma boʻyicha amalga oshiriladi. 58. Quyuqlashtirish uzelining joylariga “Begonalarning i taqiqlanadi”, “Idishli inshootlar va quvur oʻtkazgichlarning chekkasida yurish taqiqlanadi” degan plakatlar joylashtirilishi kerak. 59. Kon qoldiqlarini taqsimlash boʻlma (kamera)larining (keyingi oʻrinlarda — KQTB) konstruksiyalaridan qatʼi nazar, quyidagi talablarga rioya qilinishi kerak: a) boʻtana qabul qiluvchi va boʻtanani chiqaradigan darchalar va tuynuklarda ularni koʻtarish va tushirish qulflari va mexanizmlari doim ishchi holatda boʻlishi kerak; b) boʻtanani avariya tushirish noviga chiqarish uchun moʻljallangan darcha yopiq boʻlishi va faqat avariya quyish paytida ochilishi kerak. Boʻtanani avariya noviga doimiy quyish bilan KQTBdan foydalanishga agar bu loyihada koʻrsatilmagan boʻlsa yoʻl qoʻyilmaydi; v) boʻtana qabul qiluvchi darchalarda xas-choʻplarni tutib qoluvchi panjaralar oʻrnatilishi kerak, panjaralar holati ustidan har smenada nazorat olib borilishi hamda oʻz vaqtida tozalash va taʼmirlash ishlari olib borilishi kerak; g) ishchi panjaralar tozalash uchun yechib olingunga qadar ikkinchi tirqishdagi zaxiradagi panjaralarga, kamerani taʼmirlash vaqtida esa taʼmirlash qulflari oʻrnatilishi kerak. 60. Gidrotsiklonlarni taʼminlash liniyalari tosh va begona narsalarni tutib olish va chiqarib tashlash uchun moʻljallangan qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Gidrotsiklonlarning quvurlariga boʻtananing gidrotsiklonlarga berilishini toʻsib qoʻyish va tartibga solish imkonini beruvchi surma klapanlar (zadvijka) oʻrnatilishi kerak. 2-§. Quyultirgich uskunalari 61. Quyultirgich ishlashi vaqtida quyidagilarga amal qilish kerak: a) quyultirgichda koʻpik hosil boʻlishini pasaytirish uchun boʻtanani KQTB dan yetkazib beruvchi boʻtana oʻtkazgichga kuyish paytida uning havo bilan aylanishiga (aeratsiya qilishiga) yoʻl qoʻymaslik; b) begona narsalarning quyultirgichga tushishiga yoʻl qoʻymaslik; v) taʼminot miqdori va quyultirilgan mahsulotni chiqarib yuborish boʻyicha sezilarli tebranishlarga yoʻl qoʻymaslik; g) mahsulot oʻzining oquvchanligini yoʻqota boshlaganidagi zichlikkacha quyuqlashishiga yoʻl qoʻymaslik; d) suvning toʻkilishida suspenziyalarning tarkibi ustidan doimiy nazorat olib borish, kerak boʻlganda quyultirgich ishlashini normallashtirish uchun zudlik bilan chora koʻrish. 3-§. Flokulyantlar 62. Reagentlarni transport vositalaridan tushirish, omborxonaga yetkazish, apparat va qorishtirgichlarga yuklash, xomaki va ishchi aralashmalarni tayyorlash uchun moʻljallangan uskuna va mexanizmlar ishchi holatda saqlanishi kerak. Quyultirish jarayoniga uzatish paytida ishchi aralashmalarni dozalash ishlari imkon qadar avtomatlashtirilgan boʻlishi kerak. 63. Koagulyant va flogulyantlarning quruq kukunlari hamda ularning 0,2 foiz dan ortiq konsentratsiyalari bilan bajariladigan ishlar kamida 2 kishidan tashkil topgan zveno tomonidan amalga oshirilishi kerak. Ishchilar maxsus kiyimda boʻlishlari, ishlarni himoya koʻzoynaklari va respiratorlar yordamida bajarishlari lozim. Ish paytida havo yuborish va tortish ventilyatsiya tizimlari qoʻshilgan boʻlishi kerak. 64. Teriga, pol va uskunalarga tushgan floakulyant eritmalari maxsus jihozlangan qurilmalardagi suv bilan yuvilishi kerak. 65. Metall idishlar, quvur oʻtkazgichlar va floakulyant eritmasi bilan aloqada boʻladigan qurilma qismlari payvandlash ishlarini olib borishdan oldin suv bilan yaxshilab yuvilishi, payvandlash ishlari esa gazli muhitlarda payvandlash ishlarini olib borish boʻyicha amaldagi xavfsizlik qoidalariga muvofiq bajarilishi kerak. 3-bob. Kon qoldiqlarining gidrotransport tizimi 1-§. Umumiy talablar 66. Kon qoldiqlarining gidrotransport tizimidan normal foydalanish uchun quyidagilarni oʻz ichiga olgan texnologik nazoratni amalga oshirish kerak: a) tashiladigan boʻtana xususiyatlarini aniqlash; b) tizimning ishlash rejimi parametrlarini aniqlash va tahlil qilish; v) tizim ishlashida buzilishlarni oldini olish boʻyicha profilaktik tadbirlarni (yemirilish, loyqa bosish, gidravlik zarbalar va boshqalar pofilaktikasi) oʻz vaqtida bajarish; g) inshoot va uskunalarning rejaviy-ogohlantiruvchi taʼmirlash ishlari. 67. Boyitish fabrikalaridan gidrotransport tizimining oʻtkazish qobiliyatidan yuqori boʻlgan va avariya sigʻimiga doimiy texnologik toʻkilishlarga olib keladigan boʻtana massasini tashlashga yoʻl qoʻyilmaydi. 2-§. Boʻtana nasos stansiyalari 68. Boʻtana (pulpa) nasos stansiyalari (keyingi oʻrinlarda PNS) xonalarining ishlash joylarida quyidagilar boʻlishi kerak: a) mashinistning texnologik yoʻriqnomasi; b) PNS boʻyicha avariyalarni bartaraf etish rejasidan koʻchirma va PNS bilan texnologik bogʻliq boʻlgan obyektlarda avariya yuz berganda xodimlar harakatining tartibi; v) oʻrnatilgan mexanik, gidromexanik, elektr, koʻtarish-transport uskunalaridan foydalanish boʻyicha yoʻriqnomalar; g) uskunalarning ishlashini qayd va nazorat qilish jurnallari. 69. PNS xonalarida stansiyaning nasos, energetik va boshqa uskunalar quvur oʻtkazgichlar va ularning ochish-yopish joylarining agregatlar va qulf-tartibga solish armaturalarining statsionar raqamlari koʻrsatilgan umumiy sxemasi osilib qoʻyilishi kerak. 70. Qavatlararo tomyopmaga ega mashina zalida tomyopmaning alohida qismlariga tushadigan yuklarning chegaraviy miqdori koʻrsatilgan yoʻriqnoma osib qoʻyilishi kerak. 71. Eng ogʻir yuklar uchun moʻljallangan maydonlar chegaralari boʻyoqlar yoki metall belgilar bilan belgilanadi va pol bilan bir tekisda qurilgan boʻlishi kerak. 72. Taʼmirlash maydonlari chegaralaridagi devorlarga asosiy uskuna va yuklarni ilish (stropovka) sxemasi, PNS taʼmirlash ishlari shartlarida bajariladigan texnologik xaritalar, xavfsizlik texnikasi va yongin xavfsizligi qoidalari osib qoʻyilishi kerak. 73. Tuproq (grunt) va suv nasoslari, elektr dvigatellari, mashinalar va boshqa uskunalarning barcha harakatlanadigan qismlari himoya toʻsigʻi bilan toʻsilgan boʻlishi kerak, himoya toʻsigʻi yechilgan yoki texnik nosoz uskunani ishga tushirish taqiqlanadi. 74. Avtomatlashtirilgan agregatlar va tizimlardan foydalanish loyiha talablariga muvofiq tuzilgan mahalliy yoʻriqnomalar bilan tartibga solinishi kerak. 75. Nasoslarning avariya holatida oʻchirilishi, kon qoldiqlari, drenaj zumpflari va novlarning toʻlganligi haqida xabar berish uchun signalizatsiyaning ishga yaroqliligi ustidan kunlik nazorat olib borilishi kerak, aniqlangan nosozliklar esa darhol bartaraf etilishi kerak. 76. Tuproq (grunt) nasosini, barcha uskunalar toʻliq soz holatda boʻlganda va boʻtana oʻtkazgich trassalarida taʼmirlash ishlari olib borilmayotganligidagina ishga tushirishga ruxsat etiladi. 77. Gidromexanik uskunalarni montaj va toʻliq taʼmirlash ishlaridan keyin mustahkamlik va germetiklik boʻyicha sinovdan oʻtkazilishi kerak. Agar sinov tartibi loyihada belgilanmagan boʻlsa, sinovlar Texnologik uskunalar va texnologik quvur oʻtkazgichlar boʻyicha qoida talablariga muvofiq oʻtkazilishi lozim. 78. Montaj yoki taʼmirlashdan keyin tuproq (grunt) nasoslari va boshqa uskunalarni ishga tushirish xavfli hududdan odamlar va begona narsalarni chetga chiqarilgandan soʻng ishlarning masʼul rahbari ishtirokida amalga oshirilishi kerak. 79. PNS drenaj tizimi (novlar, zumpflar, avariya chiqarish yoʻllari va boshqalar) tekshiruv va tozalash uchun qulay va ishchi holatda saqlanishi kerak. Unda begona narsalarning va qattiq choʻkmalarning yigʻilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 3-§. Avariya va bufer sigʻimlari [ OKOZ: 1. 09.00.00.00 Tadbirkorlik va xoʻjalik faoliyati / 09.10.00.00 Sanoat / 09.10.03.00 Sanoat xavfsizligi (shuningdek, 16.04.06.00ga qarang)] 80. Avariya va bufer (boʻtananing yon atrofga yoyilib ketishidan saqlovchi idish) sigʻimlar hamda ularni tozalash uchun moʻljallangan uskunalarni texnik soz holatda saqlanishi, ularning suv va kon qoldiqlari bilan toʻlish sathi loyihada koʻrsatilgandan oshmasligi kerak. 81. Avariya va bufer sigʻimlarning eng yuqori koʻrsatkichgacha toʻldirishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Avariya sigʻimning boʻsh hajmi loyihada koʻrsatilgan vaqt mobaynida boyitish fabrikasidan boʻtanani qabul qilishni doimiy taʼminlashi kerak. 82. Zemsnaryadlar va suzuvchi boʻtana oʻtkazgichlarda teskari klapanlar va zarbga qarshi vositalarni oʻzboshimchalik bilan oʻrnatishga yoʻl qoʻyilmaydi. 83. Qish mavsumida zemsnaryadni ishga tayyorlashda quyidagilar zarur: a) barcha uzellardagi moylash materiallarini qishki moylarga almashtirish; b) mashina zalidagi va zemsnaryad ustidagi paluba qurmalarini isitish, yordamchi nasos va quvur oʻtkazgichlarning isitilishini taʼminlash, mashina zalida termometrlarni oʻrnatish; v) zemsnaryad va suzuvchi boʻtana oʻtkazgich atrofida yuklarni pasaytirib tushirish (mayna) ishlarini tashkil etish va uni saqlash; g) suzuvchi boʻtana oʻtkazgichlar pontonlari holatini kuzatib borish; d) suzuvchi boʻtana oʻtkazgichlarni boʻshatish uchun moʻljallangan chiqarish yoʻllarini ishchi holatda saqlash. 84. Zemsnaryadlarning texnologik harakatlanishi uchun zarur eng kichik (yuklarni tushirish) maydonchalari quyidagicha boʻlishi kerak: a) suv boʻyicha zemsnaryadning unumdorligi 1000 — 1200 m 3 /s boʻlganda 600 — 800 m 2 ; b) zemsnaryadning unumdorligi 1600 — 2400 m 3 /s boʻlganda 1000 — 1200 m 2 ; v) zemsnaryadning unumdorligi 2400 — 3600 m 3 /s boʻlganda 1400 — 1600 m 2 ; g) zemsnaryadning unumdorligi 4000 m 3 /s boʻlganda 1800 — 2000 m 2 ; d) zemsnaryadning unumdorligi 5000 m 3 /s boʻlganda 2500 — 3000 m 2 ; e) zemsnaryadning unumdorligi 10000 m 3 /s boʻlganda 3500 — 4000 m 2 ; 85. Xavfsizlik texnikasi va zemsnaryadlarning loyihaviy unumdorligini taʼminlash sharoitlaridan kelib chiqqan holda, yuklarni pasaytirib tushirish maydonini 2-jadvalda koʻrsatilgan miqdordan koʻpi bilan 20 foizga va faqat ob-havo keskin yomonlashgan sharoitda qisqa muddatlarda kamaytirishga ruxsat etiladi. Maydon oʻlchamlarini jadvalda koʻrsatilgan miqdorlarga nisbatan oshirilishi, samarasiz energiya sarfi va tozalanayotgan sigʻim tabiiy issiqligidagi yoʻqotishlarning oshishi tufayli maqsadga muvofiq emas. 4-§. Boʻtana oʻtkazgichlar va quvur oʻtkazgich armaturasi 86. Boʻtana oʻtkazgichlarning trassasi xizmat koʻrsatish uchun kulay boʻlishi kerak. Trassaga borish yoʻllari va avtoyoʻllar yilning har qanday davrida oʻtkazish qobiliyatiga ega boʻlishi (soz boʻladigan holatda saqlanishi) kerak. 87. Boʻtana oʻtkazgichlarni trassa boʻylab boʻshatish uchun moʻljallangan chiqarish joylari va ularning qulf armaturalari ishga yaroqli holatda boʻlishi, boʻtana oʻtkazgichlarni boʻshatishda boʻtanani qabul qilish uchun moʻljallangan sigʻim esa, har doim unga boʻshatilgan boʻtana oʻtkazgich uchastkalari hajmidan kamida ikki marta katta boʻsh hajmga ega boʻlishi kerak. 88. Sigʻimlarning joylashishi va konstruksiyalari, ularni boʻshatish usullari va vositalari loyiha bilan belgilanadi. 89. Quvur va novlarning koʻrinarli joylarida trassaning loyihaviy boʻlinishiga muvofiq piket “PK” belgilari qoʻyilgan boʻlishi kerak. 90. Damba ustidan oʻtkaziladigan diametri 600 mm dan ortiq boʻlgan taqsimlovchi pulpovodlarda zina va panjarali oʻtish koʻprikchalari oʻrnatilgan boʻlishi kerak. Koʻprikchalar oʻrtasidagi masofa boʻtanani chiqarish joylari har xil joylashgan boʻlsa koʻpi bilan 500 m, boʻtanani chiqarish joylari faqat pulpovodning yonboshida joylashgan boʻlsa koʻpi bilan 1000 m boʻlishi kerak. 91. Boʻtana oʻtkazgichlar oʻtkazilgan tunellarning avariya yoritish tizimi, aeratsion va shamollatish qurilmalari doimo ishga yaroqli holatda boʻlishi kerak. 92. Boʻtana oʻtkazgichlardan foydalanishda: a) pulpovodlardagi bosim muntazam nazorat qilinishi va u nominal miqdordan oshgan hollarda buning sababi zudlik bilan aniqlanishi va bartaraf etilishi; b) novlarda boʻtana oqimining loyihaviy darajadan oshishiga yoʻl qoʻymaslik; v) pulpovod devorlarining yemirilish darajasi va futerovka holati vaqti-vaqti bilan nazorat qilinishi, quvurlarni burash, taʼmirlash yoki almashtirish ishlari oʻz vaqtida bajarilishi; g) pulpovoddan boʻtana sizib chiqishini oldini olish boʻyicha zudlik bilan choralar koʻrish; d) pulpovod estakadalarini muntazam ravishda qor va muzlardan tozalash, estakadalardagi pulpovodlarning muzlashiga yoʻl qoʻymaslik; e) kuzda va bahorda qor erishidan oldin pulpovod trassasidagi suv oʻtkazish quvurlarini, kyuvetlar yoki togʻoldi ariqchalarini tozalash; j) trassa polotnosini taʼmirlash va asos deformatsiyasi aniqlangan joylarda pulpovodlarni tekislash, shuningdek pulpovodlarga boriladigan yoʻllarni taʼmirlash ishlarini oʻz vaqtida olib borish; z) pulpovodlarni loyqa bosishi va muz tiqinlarining yuzaga kelishiga yoʻl qoʻymaslik; i) har chorakda kamida bir marta quvur oʻtkazgich armaturasi, zarbga qarshi vositalar va teskari klapanlar tekshirilishi; k) pulpovodlar trassasidagi kompensatorlar va qoʻzgʻalmas tayanchlar holati kuzatib borilishi, zarur hollarda ularni taʼmirlash ishlari bajarilishi kerak. 93. Taʼmirlash ishlari uchun toʻxtatilganda va qishki texnologik tanaffuslarda boʻtana oʻtkazgich boʻshatilgan boʻlishi kerak. 94. Devorlarining qalinligi kritik koʻrsatkichga yaqinlashgan pulpovod uchastkalari (bosim hosil qiladigan pulpovodda quvurlarni profilaktik burashni hisobga olgan holda) almashtirilishi kerak. Devorlarning kritik qalinligi loyihada belgilanadi va kon qoldiqlari xoʻjaligidan foydalanish boʻyicha mahalliy yoʻriqnoma bilan tartibga solinadi. 95. Quvur poʻlati va payvand choklariga korrozion taʼsir koʻrsatmaydigan boʻtana tashiladigan pulpovod devorlarining kritik qalinligi quyidagi formula bilan aniqlanadi: t = RD/(0,8R), bu yerda t — quvur devorining kritik (chegaraviy) qalinligi, mm; R — quvurdagi ishchi bosim, MPa; D — quvurning tashqi diametri, mm; R — quvur materialining hisobiy qarshiligi, MPa. 96. Qulf armatura va zarbga qarshi qurilmalardan foydalanish loyiha va kon qoldiqlari xoʻjaligidan foydalanish boʻyicha mahalliy yoʻriqnomaga muvofiq amalga oshirilishi kerak. 97. Quvur oʻtkazgich armatura va zarbga qarshi qurilmalarga ega pulpovodlardan foydalanishda: a) nosoz surma va teskari klapanlar zudlik bilan taʼmirlanishi yoki almashtirilishi; b) oxirgi uchastkalarda surma klapanlarning tez yopilishiga yoʻl qoʻymaslik; v) zarbga qarshi qurilmalarni oʻz vaqtida tekshirish va taʼmirlash kerak. 98. Gidrotransport tizimini qish mavsumiga tayyorlash tadbirlari oʻz vaqtida (kon qoldiqlari xoʻjaligidan foydalanish boʻyicha mahalliy yoʻriqnomada koʻrsatilgan muddatlarda) bajarilishi kerak. 99. Bosim ostidagi pulpovodlar va armaturalarni taʼmirlash bilan bogʻliq ishlarni (payvandlash, parmalash va h.) bajarish taqiqlanadi. 100. Boʻtana oʻtkazgich ishga tushirilgandan keyin uning butun trassasi undan foydalanish uchun masʼul texnik xodim tomonidan koʻzdan kechirilishi kerak. Koʻzdan kechirish natijalari inshootlarni vizual koʻzdan kechirish jurnaliga qayd etilishi lozim. 4-bob. Kon qoldiqlari omborxonalari 1-§. Umumiy talablar 101. Yil boshlanishidan oldin kon qoldiqlari omborxonasining haqiqiy holatini hisobga olgan holda uni toʻldirish rejasi va grafigi, shuningdek, inshoot va uskunalarni rejaviy-ogohlantiruvchi taʼmirlash grafigi tuzilishi va tasdiqlanishi kerak. 102. Kon qoldiqlari omborxonasidan xavfsiz foydalanish uchun, ularning turidan qatʼiy nazar: a) kon qoldiqlari har yili tasdiqlanadigan reja va grafika muvofiq joylashtirilishi, loyihada qabul qilingan toʻldirish sxemalari, boʻtanani chiqarish usullari, kon qoldiqlarini joylashtirish texnologiyasi va kon qoldiqlarini oqizib keltirish intensivligiga rioya qilinishi; kon qoldiqlarini ruxsatsiz va betartib joylashtirishga yoʻl qoʻymaslik; b) omborxonada loyihada koʻzda tutilgan suv hajmini saqlab turish; suv hajmining loyihada koʻrsatilgan minimal darajadan kamayishi va maksimal darajadan oshishiga yoʻl qoʻymaslik; v) inshootlarning holati ustidan muntazam nazorat oʻrnatish va loyihada belgilangan yoʻl qoʻyiladigan chegaraviy holati parametrlardan va inshootlardan xavfsiz foydalanish kriteriylaridan oshishiga yoʻl qoʻymaslik; g) taʼmirlash ishlari hamda kon qoldiqlari va uning inshootlarining ish rejimida yuzaga kelgan nuqsonlarni bartaraf etish boʻyicha tadbirlarni oʻz vaqtida bajarish; d) loyihada koʻzda tutilgan barcha tabiatni muhofaza qilish tadbirlarini bajarish kerak. 103. Avariyalarni bartaraf etish rejasida koʻzda tutilgan materiallar, asboblar, zaxirasi boʻlmagan, kon qoldiq omborxonalaridan foydalanish taqiqlanadi. 104. Kon qoldiqlari omborxonasi foydalanishga kiritilayotganda unda toʻplangan suv hajmi boyitish fabrikasidagi birinchi ishga tushirish majmuining aylanma suv taʼminoti uchun yetarli miqdordan oshmasligi kerak. Ortiqcha suv hajmini toʻplash loyihada asoslangan hollardagina ruxsat etiladi. 105. Kon qoldiqlari omborxonasi joylashgan hududda portlatish ishlarini oʻtkazish imkoniyati va shartlari loyihada belgilanadi. 106. Portlash ishlari qonunchilik hujjatlarida oʻrnatilingan tartibga muvofiq amalga oshiriladi. 107. Toʻsuvchi toʻgʻonlar va dambalar, kanallar, drenajlar, tunnellar va taqsimlovchi boʻtana oʻtkazgichlarda inshootning piketlar boʻyicha uzunligini, shuningdek ularning yer yoki suv ostida joylashgan (yashiringan) kommunikatsiyalar (kabellar, suv quvurlari va h.k.) bilan kesishish joylarini koʻrsatuvchi belgilar qoʻyilgan boʻlishi kerak. 108. Agar kon qoldiqlari omborxonasi chiqaradigan changlar loyihada belgilangan sanitariya hududi chegarasidan tashqaridagi atmosfera havosining changlanish darajasini yoʻl qoʻyiladigan chegaraviy konsentratsiyalardan oshishiga olib kelsa, Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi organlarining kelishuvisiz undan foydalanish taqiqlanadi. 109. Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi va Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi organlari bilan kelishmasdan kon qoldiqlari omborxonasidan chiqadigan suvlarni tabiiy suv havzalariga (ariqlarga) tashlash taqiqlanadi. 110. Kon qoldiqlari omborxonalari (shlam omborxonalari, tindirgichlar) atrofida ularga yoʻllarida “Xavfli hudud. Begonalarning i taqiqlanadi!” degan plakatlar oʻrnatilgan boʻlishi kerak. 111. Kon qoldiqlari omborxonalari hududida begonalarning yurishi, tindirgich hovuzlarda choʻmilish, ulardagi suvdan xoʻjalik-ichimlik suvi sifatida va hayvonlarga berish uchun foydalanish taqiqlanadi. 112. Damba ustiga va bermalarga yoʻllari uning uzunligi boʻyicha kamida har 3 km da koʻzda tutilishi, bunda damba (toʻgʻon) ga kamida ikkita yoʻli boʻlishi kerak. 113. Kon qoldiqlari omborxonasidan foydalanish jarayonida va toʻsuvchi dambalarni koʻtarishda pastki byefda va dambaning pastki qiyaligida, shuningdek omborxona ichining loyihaviy toʻlish sathi chegarasida tuproq va jinslarni qirqib olish, oʻyiq, karyer va kotlovanlar hosil qilishga ruxsat etilmaydi. Bu uchastkalarda faqat loyihada asoslangan hollardagina tuproq va jinslarni qazib olish mumkin. 114. Tindirgich hovuzida, kuzatish uchun qulay joyda, kon qoldiqlari omborxonasidagi suv sathini kuzatish uchun deformatsiyalanmaydigan materialdan tayyorlangan, santimetrlarga ajratilgan suv sathini oʻlchash reykasi oʻrnatilgan boʻlishi kerak. Reykaning nol belgisi tayanch reperga taqalgan boʻlishi kerak. Suv sathini uzoqdan turib nazorat qilish asbobi boʻlishidan qatʼiy nazar, reyka oʻrnatilishi kerak. 115. Quyib hosil qilinadigan kon qoldiqlari omborxonasi damba choʻqqisi belgisining yoki quyib hosil qilinadigan kon qoldiqlari omborxonasi marza dambasi tepa qiyaliklari atrofidagi suv usti plyajlari belgisining suv sathidan oshishi inshootdan foydalanish muddati davomida loyihaga muvofiq, lekin 1 va 2 sinfdagi omborxonalar uchun kamida 1,5 m, 3 va 4 sinfdagi omborxonalar uchun esa kamida 1,0 m boʻlishi kerak. 116. Ayrim holatlarda, hovuzning oʻlchamlari, undagi suv hajmi va obyektdan foydalanishning oʻziga xos sharoitlaridan kelib chiqib, damba choʻqqisining hovuzdagi suv sathidan balandlik koʻrsatkichlarining kamayishi loyihada asoslangan va Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi hamda Inspeksiya bilan kelishilgan boʻlishi kerak. 117. Suv usti plyajining uzunligi oqizib kelib hosil qilingan kon qoldiqlari omborxonasidan foydalanish muddati mobaynida kon qoldiqlari uyumining har qaysi yarusi uchun loyihada belgilangan miqdorga muvofiq, lekin 1-sinfdagi omborxonalar uchun kamida 50 m, 2-sinfdagilar uchun kamida 40 m, 3-sinfdagilar uchun kamida 30 m va 4-sinfdagilar uchun kamida 20 m boʻlishi kerak. 118. Boʻtanani (dambaning ichki tomoni) plyajga chiqarayotganda, uning damba choʻqqisiga va pastki qiyaliklariga quyilishiga yoʻl qoʻymaslik uchun, birlamchi damba choʻqqisi va tepa qiyalik atrofidagi marza dambalarining plyaj ustidan balandligi kamida boʻtana chiqariladigan qurilma diametriga teng, lekin kamida 0,50 m boʻlishi kerak. 119. Kon qoldiqlari omborxonasidagi mavjud suzuvchi vositalar doim soz holatda boʻlishi, unda yuk koʻtarish qobiliyati koʻrsatilgan yozuv va bortida qutqarish vositalari (qutqarish jiletlari yoki sharlar, koʻpikli arqon yoki suv olish uchun choʻmichlar) boʻlishi kerak. 120. Suzuvchi vositalardan foydalanishga maxsus oʻqitilgan odamlar qoʻyiladi. 121. Suvda oʻtkaziladigan ishlar topshiriq (naryad) — ruxsatnoma boʻyicha qonunchilikda oʻrnatilgan tartibda amalga oshiriladi. 122. Doimiy navbatchi xodim turishi koʻzda tutilgan kon qoldiqlari omborxonalarida nazoratchilar va taʼmirlovchi ishchilar uchun isitiladigan xizmat xonalari boʻlishi kerak. Bu xonalar elektr tarmogʻi va telefon (ratsiya) aloqa vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 2-§. Kon qoldiqlari omborxonasi dambalari va toʻgʻonlari 123. Birlamchi dambalar va marza dambalarini koʻtarish ishlari ishchi chizmalarga muvofiq tasdiqlangan ishlarni bajarish loyihasi boʻyicha amalga oshirilishi kerak. 124. Birlamchi dambalar va marza dambalarini koʻtarishda qiyaliklarning loyihaviy nishabligini oshirishga va loyihada koʻzda tutilgan berma kengligini kamaytirishga ruxsat etilmaydi. 125. Nazorat oʻlchovlari dambani koʻtarilishiga qarab uning uzunligi boʻylab har 50 m da oʻtkazilishi kerak. Belgilangan loyihaviy oʻlchamlardan chetga chiqishlar zudlik bilan bartaraf etilishi kerak. 126. Dambaning turli hududlarida qazilma jinslarni toʻkish ketma-ketligi va tartibi kon qoldiqlari omborxonalarini toʻldirish grafigi va texnologiyasi bilan bogʻlanishi kerak. 127. Qazilma jinslaridan damba qurishda quyidagilar qatʼiy nazorat ostiga olinishi kerak: a) damba tanasiga tuproq (grunt)larni yotqizish texnologiyasi; b) yaruslar balandligi va qiyaliklar nishabligining loyihada belgilangan miqdorlariga rioya qilinishi; v) dambani koʻtarish va kon qoldiqlari omborxonasidagi suv sathi koʻtarilishining loyihada belgilangan surʼatlari. 128. Dambani koʻtarayotganda uning har bir qatlamida ijro hujjatlari tuzilishi kerak. Ular quyidagilarni oʻz ichiga oladi: a) damba va uning elementlarining loyihaviy va haqiqiy oʻlchamlari hamda belgilari koʻrsatilgan marksheyderlik (geodezik) sʼyomka va xarakterli koʻndalang kesim profillari; b) damba va kon qoldiqlari tayanch prizmasini koʻtarishda geotexnika nazorati natijalari; v) yopiq ishlar dalolatnomasi. 129. Damba tanasida uning oʻqiga parallel ravishda bosimli quvur oʻtkazgichlarni oʻtkazish taqiqlanadi. 130. Damba choʻqqisi va bermalaridan avtotransport hamda maxsus texnikalarning muntazam harakati uchun foydalanish, loyihada koʻzda tutilgan holatlardan tashqari, taʼqiqlanadi. 131. Dambalar va ulardagi inshootlar (yoʻllar, yoritish va aloqa liniyalari va h.k.) ulardan xavfsiz foydalanishni taʼminlaydigan ishchi holatda saqlanishi kerak. 132. Dambaning choʻqqisi va pastki qiyaligiga boʻtananing oqib tushishiga ruxsat etilmaydi. 133. Damba ustidan oʻtgan taqsimlovchi boʻtana oʻtkazishlardan boʻtananing sizib chiqishi zudlik bilan bartaraf etilishi kerak. 134. Boʻtana oʻtkazishlarni yuvayotganda va boʻshatayotganda dambaning tashqi pastki qiyaligiga pulpa va suv chiqarish taqiqlanadi. 135. Bermalarda va damba choʻqqisida loyihada berilgan miqdorlardan oshadigan choʻkish holatlari, boʻylama va koʻndalang darzlar paydo boʻlganda, qiyaliklar qisman koʻchganda bu uchastkalarga pulpani tashlash toʻxtatilishi, deformatsiyalarning paydo boʻlish sabablari aniqlanishi va oʻz vaqtida damba tanasini tiklash choralari koʻrilishi kerak. 136. Dambaning choʻqqisidan suvning toshishiga olib keluvchi mahalliy choʻkishlar damba koʻtarilgan tuproq (grunt) bilan darhol toʻldirilishi kerak. Bunda tuproq (grunt) zichligi loyihada berilgan miqdordan kam boʻlmasligi kerak. 137. Tindirish hovuzi hududidagi yuqori qiyalikning mahkamlangan joylari buzilishi, loyihaga muvofiq yoki loyiha tashkiloti bilan kelishilgan holda, suv va sovuqqa chidamli toshlar bilan qisqa muddatlarda tiklanishi kerak. 138. Damba tanasining yaxlitligi buzilganda, qiyaliklarda kon qoldiqlari omborxonasidan suv va kon qoldiqlarining oqib chiqishi xavfini tugʻdiruvchi oʻpirilish yoki deformatsiyalar yuz berganda, unga pulpa tashlanishi darhol toʻxtatilishi va avariyalarni bartaraf etish rejasiga muvofiq tadbirlar bajarilishi shart. 139. Pyezometrlarda suv sathining loyiha koʻrsatkichlaridan yuqori koʻtarilishi kuzatilsa, loyiha tashkilotidan kon qoldiqlari omboridan foydalanishni davom ettirish mumkinligi toʻgʻrisida xulosa va texnik shartlar olinishi kerak. 140. Suv tiqilishi yuz bergan yopiq naysimon drenaj uchastkalarining texnik holati zudlik bilan tekshirilishi kerak. Agar texnik holati tekshirilgan quvur va drenajda begona predmetlar tiqilib qolganligi aniqlanmasa, mavjud drenaj rekonstruksiya qilinishi yoki qoʻshimcha drenaj qurilishi kerak. 141. Agar loyihada berilgan oqizib kelib kon qoldiqlari omborxonasini hosil qilish texnologiyasi va suv usti plyaji uzunligiga rioya qilingan holda dambaning pastki qiyaligida filtratsiya suvlarining chiqishi kuzatilsa, loyihani ishlab chiqqan tashkilotga murojaat qilinishi kerak. Loyiha tashkiloti esa loyiha hujjatlariga tegishli oʻzgartirishlarni kiritishi shart. 142. Pastki qiyalikda filtratsiya suvlari bilan birgalikda tuproq zarralari oqib ketishi (suffoziya) aniqlanganda ushbu uchastkada oqizib kelib kon qoldiqlari omborxonasini hosil qilish ishlari darhol toʻxtatilishi va suffoziya sabablarini bartaraf etish va qiyalikni tiklash boʻyicha tezkor choralar koʻrilishi kerak. Agar qabul qilingan choralar kutilgan natijani bermasa, loyiha tashkilotining loyiha yechimi olinishi lozim. 143. Oqizib kelib hosil qilinadigan kon qoldiqlari omborxonasida, ularning sinfidan qatʼiy nazar, oqizish uchastkasida muntazam navbatchilik tashkil etilgan boʻlishi kerak. Navbatchi xodim muntazam ravishda kon qoldiqlarini oqizishni operativ boshqarish va inshootlarning holati nazoratini amalga oshirishi kerak. 144. Kon qoldiqlarini plyajga oqizib keltirish butun oqizish fronti uzunligi boʻylab uchastkalarga boʻlib amalga oshirilishi kerak. Bunda boʻtananing damba oʻqiga nisbatan plyaj boʻylab normal oqishi taʼminlanishi kerak. 145. Boʻtananing yuqori qiyalik boʻylab yoki dambaning oʻqiga parallel ravishda chiqarilishi va oqishi, loyihada koʻzda tutilgan hollardan tashqari, ruxsat etilmaydi. Kon qoldiqlari oqimi qatlamlarining qalinligi va yoʻl qoʻyiladigan intensivligi loyihada belgilanadi. 146. Boʻtanani chiqarish qurilmalarining uzunligi marza dambalarining yuvilishi xavfini yuzaga kelishiga, ular oʻrtasidagi masofa esa damba yaqinida tiqinlar hosil boʻlishiga yoʻl qoʻymasligi kerak. 147. Boʻtana qoldiqlarini chiqarib yuborish uchun moʻljallangan qurilmalar uzunligi loyihada belgilangan suv usti plyaji uzunligi doirasida mayda dispersli kon qoldiqlari choʻkmalarining hosil boʻlishiga yoʻl qoʻymasligi kerak. 148. Avariya sigʻimlaridan tortib olinayotgan kon qoldiqlarini loyiha tashkiloti bilan kelishmasdan tayanch prizmaga joylashtirish ruxsat etilmaydi. 149. Kon qoldiqlarini dambalarga ikki tomonlama oqizib keltirishda va bir tomonlama qismlarga boʻlib oqizishda tindirish hovuzchasining chegarasi loyihada belgilangan doirada saqlanishi kerak. 150. Dambaga kattaligi loyihada koʻrsatilgan oʻlchamlardan kichik boʻlgan kon qoldiqlarini oqizib keltirish taqiqlanadi. Agar geotexnik nazorat tomonidan, kon qoldiqlarini oqizib keltirish texnologiyasiga rioya qilingan holda tayanch prizmasiga oqizib keltirilayotgan kon qoldiqlari xususiyatlarining loyihada koʻrsatilganiga nisbatan farq qilishi (mayda fraksiyalarning koʻpligi, zichlikning kamligi, kuygan tuproqning mavjudligi va h.) aniqlansa, bu haqda zudlik bilan loyihani ishlab chiqqan tashkilotga bildirilishi kerak. Loyiha tashkiloti esa, oqizib keltirilayotgan kon qoldiqlarining haqiqiy xususiyatlarini hisobga olgan holda, tezda kon qoldiqlari omborxonasi mustahkamligining qiyosiy hisob-kitoblarini amalga oshirishi va oqizib keltirish ishlarini davom ettirish mumkinligi toʻgʻrisida xulosa berishi yoki texnologiyaga oʻzgartirish kiritishi kerak. 151. Plyaj hududidagi kon qoldiqlarini qazish bilan bogʻliq har qanday ishlarni faqat loyihada belgilangan doirada va chuqurlikda bajarishga ruxsat etiladi. Plyajda nishabligi damba tomonga teskari boʻlgan chuqurlar va uchastkalarning yuzaga kelishiga ruxsat etilmaydi. 152. Kon qoldiqlarini dambalar va tayanch prizmalariga oqizib keltirish ishlari oʻrtacha kunlik havo harorati minus 5°S gacha boʻlgan sharoitlarda amalga oshirishga ruxsat etiladi. 153. Omborxona joylashgan hudud iqlimi, chiqindi donalarining yirikligi, boʻtananing sarfi, konsistensiyasi va haroratiga qarab, kon qoldiqlarini tayanch prizmaga havo harorati minus 10°S gacha boʻlganda, loyihada omborxona mustahkamligi va foydalanish xavfsizligi asoslagan holda, joylashtirish ruxsat etiladi. 154. Kon qoldiqlarini dambalar va tayanch prizmalariga oqizib keltirish ishlari oʻrtacha kunlik havo harorati minus 5°S gacha boʻlgan sharoitlarda amalga oshirishga ruxsat etiladi. 155. Kon qoldiqlari omborxonasida muz va qorni yuvib tozalash taqiqlanadi. 156. Qishda oqizib keltirilgan uchastkalarda kon qoldiqlarini issiq paytda joylashtirish muzlagan qatlam toʻliq erigandan soʻng yoki qishki oqizib keltirish boʻyicha loyiha koʻrsatmalariga muvofiq amalga oshirish ruxsat etiladi. 3-§. Damba va toʻgʻonlarni taʼmirlash 157. Damba va boshqa gidrotexnik inshootlarni mukammal taʼmirlash ishlari ixtisoslashtirilgan tashkilot tomonidan qonunchilik hujjatlarida oʻrnatilgan tartibda bajarilishi kerak. 158. Taʼmirlash ishlari tashkilot buyrugʻi bilan tayinlangan komissiya tomonidan qabul qilinadi, dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi va inshoot pasportida qayd etiladi. 159. Kranlarni yangi toʻkilgan zichlanmagan tuproqda (gruntda), shuningdek nishabligi kran pasportida koʻrsatilganidan yuqori boʻlgan maydonchalarda oʻrnatishga ruxsat etilmaydi. 160. Tuproq (grunt) avtotransportda tashilganda mashinalarning toʻgʻon yoki damba ustidan harakatlanishini ushbu maqsad uchun maxsus tayinlangan shaxs tomonidan boshqarilishi kerak. 161. Toʻgʻon va dambalarning qiyaliklarida ishlaganda odamlarning sirpanishi va tushib ketishiga qarshi xavfsizlik choralari (tirkama narvonlar, xavfsizlik kamarlari va h.) koʻrilishi kerak. 162. Damba choʻqqisidan qiyalikka tosh, yogʻoch-xodalar va boshqalar keltirilayotganda materiallar tushishi ehtimoli boʻlgan hududda odamlarning boʻlishi taʼqiqlanadi. 163. Qish mavsumida toʻgʻonda ishlarni boshlashdan oldin ish joylari qor va muzdan tozalanishi kerak. 4-§. Suv yigʻish va suv chiqarish inshootlari 164. Suv yigʻish va suvni chiqarish inshootlarining konstruksiyasi, oʻlchamlari va joylashishi loyiha hujjatlariga muvofiq boʻlishi kerak. 165. Suv yigʻish va suvni chiqarish inshootlaridan xavfsiz foydalanish uchun quyidagilar talab etiladi: a) tindirish hovuzidagi suv sathi har kuni, sel va suv toshqinlari paytida esa har smenada tekshirilishi; b) suv yigʻish inshootlari yaqinida loyihada koʻrsatilgan suv chuqurligi va suv chiqish qurilmasi oldida suv bosimi taʼminlanishi; v) quduq va kameralarning suv qabul qiladigan darchalarida suv quyiladigan joy marzalarini oʻz vaqtida koʻtarish, ularga begona predmetlar, pulpa va kon qoldiqlarining tushishiga yoʻl qoʻymaslik; g) suv olinadigan va suv tashlanadigan nuqtalarda suvning sifatini (tiniqligini) muntazam nazorat qilish; d) maishiy va eruv suvlarining loyihada koʻzda tutilgan sarfini taʼminlash. 166. Quduq va kameralarning suv qabul qiladigan darchalari va sifon suv qabul qiluvchi inshootlarning tortish qurilmalari ularga begona predmetlar, muz parchalarining tushishidan himoyalangan boʻlishi kerak. 167. Suv yigʻish va suvni chiqarish inshootlaridan foydalanish jarayonida shandorlar oraligʻidagi boʻshliqni beton bilan toʻldirish ishlarni xavfsizligini taʼminlovchi maydonchalar yoki boshqa qurilmalardan amalga oshirilishi kerak. Betonning tarkibi va betonlash texnologiyasi loyiha hujjatlariga muvofiq boʻlishi kerak. 168. Suv yigʻish qudugʻini qirgʻoq bilan bogʻlaydigan xizmat koʻprigiga chiqish joyi yopiladigan darvozali yoki eshikchali toʻsiq bilan jihozlanadi. Begonalarning koʻprikka chiqishiga yoʻl qoʻyilmasligi kerak. 169. Quduqlar qirgʻoq bilan xizmat koʻprigi orqali bogʻlanmagan kon qoldiqlari omborxonalarida yilning har qanday paytida odamlarning quduqqa borishini, shandor va taʼmirlash materiallarini yetkazib berish imkoniyatini taʼminlovchi loyihada koʻzda tutilgan vositalar boʻlishi kerak. Ushbu vositalarni saqlash joylari hamda ularni saqlanishi va ulardan foydalanish uchun masʼul shaxs mahalliy yoʻriqnomada belgilanadi. 170. Bevosita suvni chiqarish qudugʻi (novi) yaqinida har bir suv qabul qilish tuynugini kon qoldiqlari omborxonasidagi suv sathidan kamida 0,5 metr balandlikda yopish uchun yetarli miqdorda shandor yoki sarg zaxirasi saqlanishi kerak. 171. Suv yigʻish va suvni chiqarish quduqlarida yaroqsiz shandor yoki sargni oʻrnatish va ularni tayyorlashda hamda oʻrnatishda har qanday loyihadan chetga chiqishlar taʼqiqlanadi. 172. Suv qabul qilish tuynuklarini shandorlar bilan bekitish va shandorlar oʻrtasidagi oraliqni betonlash yopiq ishlari maxsus dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi va unga shandor va betonning ijro sxemasi, pasportlari ilova qilinadi. 173. Suzuvchi vositalardan turib shandorni ishchi holatga oʻrnatayotganda ishchilar (kamida ikki kishi) bogʻlama himoya kamari va qutqaruv nimchalari bilan taʼminlanadi. 174. Suv yigʻish va suvni chiqarish quduqlarini ularning atrofidagi muzlar taʼsiridan himoyalash uchun, odatda, kengligi kamida 0,75 metr boʻlgan maynalar quriladi. 175. Agar shandorning mononolitlanmagan qismi balandligi va suv quyiladigan qismdagi bosim loyihada belgilangan miqdorlardan yuqori boʻlsa, quduqlar va novlardan foydalanish taqiqlanadi. 176. Foydalanish muddati tugagandan keyin quduqlar, novlar va damba orqali yoki uning asosidan oʻtgan suvni chiqarish kollektorlari loyihaga muvofiq tamponlanadi. Bajarilgan ishlar tegishli ijro hujjatlari bilan rasmiylashtirilishi kerak. 177. Joyning nishabligi 10 gradusdan ortiq boʻlganda suv tashlanadigan novlar boʻylab narvonlar oʻrnatiladi. Novning kengligi 2 metrdan ortiq boʻlganda zinalar uning ikkala tomonidan oʻrnatilishi kerak. 178. Kollektorlar va novlar ustida kon qoldiqlarini loyihada belgilanganidan ortiq balandlikda joylashtirish faqat loyiha tashkilotining roziligi bilan ruxsat etiladi. 179. Suv yigʻish va suvni chiqarish inshootlarini tekshirish va taʼmirlash ishlari topshiriq (naryad) — ruxsatnoma boʻyicha amaldagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq amalga oshirilishi kerak. 180. Damba va yoki koʻprik qirgʻogʻi bilan bogʻlanmagan quduqlarni tekshirish, ularga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlashni amalga oshiruvchi xodimlar ratsiya aloqa vositasi bilan taʼminlanadi. 181. Qayiqdan turib oʻlchov ishlari tarkibi kamida ikki nafar qutqaruv nimchalarini kiyib olgan kishidan iborat boʻlgan zveno tomonidan amalga oshiriladi. Chuqurlikli lot yordamida qoʻlda oʻlchaganda qayiqning bortida turib olish yoki oʻrindigʻida turgan holda bort tomon egilish taqiqlanadi. Lotlinning boʻsh uchini qoʻlga oʻrash taqiqlanadi. Ogʻirligi 10 kilogrammdan ortiq lotdan foydalanishda uni tushirish va koʻtarish uchun chigʻir (lebedka)dan foydalanish lozim. 182. Suv chiqarish kanallari ularga begona jismlar hamda tuproq tushib qolishidan himoyalangan boʻlishi lozim. Kanallarning togʻ yon bagʻriga tutash bermalari choʻkmalardan muntazam ravishda tozalab turilishi kerak. 183. Bosimsiz tunellar vaqti-vaqti bilan chiqindilardan tozalanib turilishi lozim. Qoplamaning zararlangan joylari oʻz vaqtida tiklanishi, qoplamasiz tunellardagi koʻchib tushgan toshlar esa olib tashlanishi lozim. 184. Gidrotexnik tunnellarning koʻrigi har bir sel va suv toshqindan keyin, lekin yilda kamida ikki marotaba amalga oshirilishi kerak. Koʻrikdan oʻtkazish natijalari vizual kuzatuvlar jurnalida qayd etiladi yoki maxsus dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. 185. Bahorgi sel va suv toshqinlari yoki yomgʻirlar mavsumi boshlanishidan kamida bir oy oldin tashkilotda toshqin komissiyasi tuziladi va toshqin suvlarini xavfsiz qabul qilish yoki oʻtkazish boʻyicha chora-tadbirlar rejasi ishlab chiqiladi. Reja hududiy gidrometeorologiya xizmatidan olinadigan toshqin prognozi maʼlumotlariga asosan ishlab chiqiladi. Chora-tadbirlar prognoz qilingan toshqinlarning boshlanishidan kamida 15 kun oldin amalga oshiriladi. Komissiya inshootlarning toshqinni qabul qilish va oʻtkazishga tayyorligi toʻgʻrisida dalolatnoma tuzadi va u tashkilotning texnik rahbari tomonidan tasdiqlanadi. 186. Avariya brigadalarining barcha mutaxassislari va xodimlari toshqin suvlarini qabul qilish hamda oʻtkazish jarayonida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan ishlarni amalga oshirish boʻyicha yoʻl-yoʻriq olishlari hamda oʻqitilishlari lozim boʻlib, bu haqida chora-tadbirlar rejasida qayd etiladi. 187. Toshqinni suvlarini oʻtkazish vaqtida kon qoldiqlari omborxonasidagi suv sathi hamda suvni chiqarish inshootlari orqali suvning oʻtishi, ularning hamda dambaning holati ustidan doimiy (kechayu-kunduz) nazorat oʻrnatiladi. 188. Kanallar, tunnellar, tez oqar suv yoʻllarida ichki suv muzlari (shugalar)dan hosil boʻlgan tiqinlarni pastdan oʻziga tomon yoʻnalishda tozalash taqiqlanadi. 189. Suv yigʻish va suvni chiqarish inshootlarini tozalash ishlari, ushbu ishlarni bajarishga masʼul muhandis-texnik xodimning bevosita boshchiligida amalga oshirilishi kerak. 190. Toshqin suvlari oʻtkazib yuborilgandan soʻng barcha gidrotexnik inshootlarlar koʻzdan kechirilishi kerak. Aniqlangan shikastlanishlar bartaraf etiladi. Avariya suv chiqarish kanali kon qoldiqlari omborxonasidan suv oʻtkazmaydigan suvtoʻsgich yordamida ajratilgan, yigʻish sigʻimlari esa loyihada koʻrsatilgan muddatga boʻshatilgan boʻlishi kerak. 191. Foydalanishdan chiqarilgan quduqlar va suv tashlash kollektorlari loyiha hujjatlariga muvofiq bekitib tashlanishi kerak. 5-§. Nazorat va kuzatuv 192. Kon qoldiqlari omborxonalari holati nazorati va kuzatuvi loyihada berilgan dastur va davriylikka muvofiq amalga oshirilishi kerak. 193. Kon qoldiqlari omborxonalarida natura kuzatuvlari quyidagilarni oʻz ichiga oladi: vizual kuzatuvlar; inshootlar deformatsiyasi ustidan geodeziya (marksheyderlik) nazorati; filtratsiya rejimlari ustidan kuzatuv; kon qoldiqlarini oqizib keltirish texnologiyasiga rioya qilinishi ustidan nazorat; damba va tayanch prizmaga oqizib keltiriladigan kon qoldiqlari sifati ustidan geotexnik nazorat; omborxona idishining toʻlishi ustidan nazorat; tindirilgan suvning sifati ustidan nazorat. 194. Vizual kuzatuvlar davomida quyidagilar nazorat qilinishi kerak: a) foydalanuvchi tashkilot xodimlari tomonidan bajariladigan kon qoldiqlari asosi va kosasini tayyorlash, toʻgʻon va dambalarni koʻtarish ishlarining loyihaga muvofiqligi; b) qiyaliklar, bermalar va damba (toʻgʻon) choʻqqisi va ular qirgʻoq bilan tutashgan joylarning holati: choʻkmalar, darzlar, siljishlar, oʻpirilishlar, suffoziya va boshqa salbiy holatlarning mavjudligi; v) drenaj qurilmalarining holati: tiqinlar, loyqa bosish, choʻkmalar, tuproqning oʻpirilishi va suvning drenaj trassasidan chetga chiqishi, botqoqlanish, nov va quduqlarning buzilishi (shikastlanishi), drenaj yoki uning chiqarish qurilmalarining muzlashi va hokazolarning mavjudligi; g) suv yigʻish va suvni chiqarish inshootlarining holati: inshootlarning devorlarida darz va chuqurchalar, ularning birikkan joylarida suv sizib chiqishi, metall konstruksiyalarda korroziya holatlarining mavjudligi, inshootlarning sel va suv toshqinlariga tayyorligi; d) NUAning tekshirish imkoniyati boʻlgan qismlari holati: qopqoqlarining borligi, kallaklarning egilganligi, raqamlanishi va boshqalar; e) qiyaliklar, bermalar va kanal qoplamalarining holati: ularning ostida suv oʻyib ketishi natijasida chuqurliklar hosil boʻlganligi, choklarning ochilishi, koʻmilish va loyqa bosish hollari. 195. Vizual kuzatuvlar jurnaliga inshootlarni koʻrikdan oʻtkazish hamda oʻrganish paytida aniqlangan barcha kamchiliklar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar kiritiladi. Jurnalga foydalanish jarayonida inshootlarning texnik holatida jiddiy buzilishlar sodir boʻlgan barcha uchastkalar belgilangan, buzilish xarakteri va sanasi koʻrsatilgan kon qoldiqlari omborxonasi rejasi ilova qilinadi. Kon qoldiqlari omborxonasining texnik holati uchun masʼul muhandis-texnik xodim vizual kuzatuvlar jurnalini har hafta tekshirib borishi hamda aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish boʻyicha belgilangan chora-tadbirlar bajarilishi toʻgʻrisida yozuvlarni kiritadi. 196. Uzunligi uch kilometrdan ortiq boʻlgan inshootlarni har smenada tekshirish yuklatilgan xodimlar transport vositasi bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 197. Vizual kuzatuvlar natijasida xavfli xarakterga ega boʻlmagan deformatsiyalar (choʻkish, botish, darzlar, damba tanasi yoki asosining ayrim uchastkalarining boʻrtib chiqishi) aniqlanganda, ushbu deformatsiya uchastkalarida instrumental kuzatuvlar tashkil etiladi. Bunday kuzatuvlar deformatsiyalanish holatining soʻnishi yoki toʻliq yoʻq boʻlgunga qadar oʻtkazilishi kerak. Xavfli deformatsiyalanish holati aniqlanganda zudlik bilan bartaraf etish boʻyicha choralar koʻrilishi shart. 198. Geodezik (Marksheyderlik) nazorati quyidagilardan iborat: a) oʻrnatilgan nazorat-oʻlchov apparatlarining rejali hamda balandlik holatini geodezik oʻlchash; b) inshootlar va ularning asoslarining choʻkishi va siljishini, shuningdek, inshootlarning geometrik oʻlchamlarini davriy ravishda oʻlchab turish; v) kon qoldiqlari omborxonasini davriy ravishda topografik sʼyomka qilib turish. 199. Instrumental kuzatuvlar natijasida damba (toʻgʻon)ning maʼlum uchastkalarida va ularning asoslarida vaqt mobaynida ortib borayotgan va yoki soʻnmayotgan deformatsiyalanish holatlari aniqlanganda, buning sabablarini aniqlash va inshootlarning avariyasiz ishlashini taʼminlaydigan tadbirlar ishlab chiqish uchun zudlik bilan loyiha tashkiloti vakili chaqirilishi kerak. 200. Dambadagi nazorat-oʻlchov apparatlarining tayanch geodeziya oʻqiga nisbatan rejadagi va balandlik holatini geodezik oʻlchash ishlari, inshootlardan foydalanish jarayonida apparatlar shikastlangan yoki buzilgan hollardan tashqari, kamida 3 yilda bir marta oʻtkazilishi kerak. Bunday apparatlarni rejada va balandlik boʻyicha bogʻlash ular tiklangandan keyin darhol bajarilishi kerak. Suv sathini oʻlchash reykasining tayanch reperga nisbatan “0” belgisi har yili tekshirilishi kerak. Davlat geodeziya tarmogʻidan olingan tayanch reperlar kamida 5 yilda bir marta tekshirilishi kerak. 201. Loyihada koʻzda tutilgan inshootlarda filtratsiya rejimi va gʻovaklardagi bosim ustidan oʻtkaziladigan kuzatuvlarda quyidagilar aniqlanadi: a) toʻsiq inshootlarning tanasi va asosida va ularning qirgʻoq bilan tutashgan joylaridagi filtratsiya suvlari sathlari holati; b) inshootlarning asosida, qirgʻoq va yordamchi inshootlar bilan tutash joylardagi pyezometrik bosimlar; v) drenaj liniyalari, ularning chiqish joylari va drenaj kollektorlaridagi filtratsiya sarfi miqdori; g) filtrlangan suvlarining kimyoviy tarkibi va tiniqligi; d) filtrlangan suvlarining qiyaliklarga va dambaning qirgʻoq bilan tutashgan joylariga chiqarish joylari, suffoziyaning mavjudligi; j) kon qoldiqlari omborxonasiga tutash hududlardagi sizot suvlar sathi va kimyoviy tarkibi; z) toʻgʻonlarning suvga chidamli elementlari, ularning tuproqli asoslari va kon qoldiqlari oqizib keltiriladigan dambalarning tanasida gʻovaklar bosimining miqdori. 202. Kuzatuv tarmogʻidagi skvajinalarda suv sathini oʻlchash va namuna olish hamda yer osti suvlarining ifloslanishi va tutash hududni suv bosishi ehtimolini baholash uchun ularni kimyoviy-analitik tahlil qilish ishlari loyihada koʻzda tutilgan muddatlarda, lekin kamida yarim yilda bir marta oʻtkazilishi kerak. Kuzatuv va tahlil natijalari Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasining hududiy organlariga ularning birinchi talabi bilan berilishi kerak. 203. Kon qoldiqlarini oqizib keltirishning loyihaviy texnologiyasiga rioya qilinishi ustidan kuzatuvlar quyidagilardan iborat: a) dastlabki boʻtana va kon qoldiqlari tavsiflarini nazorat qilish; b) boʻtanani chiqarish qurilmalarining diametri va uzunligi hamda ular oʻrtasidagi masofaning loyihaga muvofiqligini nazorat qilish; v) boʻtananing kon qoldiqlarini oqizib keltirish kartasiga toʻgʻri yetkazib berilishi va oqizib keltirilayotgan materialning karta yuzasiga taqsimlanishini nazorat qilish; g) loyihada qabul qilingan kon qoldiqlarini oqizib keltirish intensivligi, oqizib keltirilayotgan qatlamlar qalinligi va plyajni dam oldirish vaqtiga rioya qilinishini nazorat qilish; d) oqizib keltirilgan tuproqda suv yuvishi natijasida chuqurchalar yoki mayda fraksiyalar oʻtirib qolishi mumkin boʻlgan tiqin hududlarning paydo boʻlishini bartaraf etilishini nazorat qilish. 204. Gidrotransport tizimi pulpani loyihada koʻzda tutilgan balandlikka va masofaga chiqarishni taʼminlay olmagan yoki koʻrsatilgan texnologiya boʻyicha tayanch prizmaga oqizib keltirilayotgan kon qoldiqlarining granulometrik tarkibi loyihaga muvofiq boʻlmagan hollarda dastlabki pulpa tavsiflari nazorati amalga oshiriladi. Pulpa tavsiflarining loyihada koʻrsatilganiga nisbatan farqi katta (15 — 20 foizdan ortiq) boʻlgan hollarda ular loyihada koʻrsatilgan koʻrsatkichlarga keltirilishi yoki gidrotransport tizimi rekonstruksiya qilinishi va kon qoldiqlarini joylashtirish reglamentiga oʻzgartirishlar kiritilishi kerak. 205. Plyajga yetkazib berilayotgan boʻtana va kon qoldiqlari tavsiflarini nazorat qilish boʻtana sarfini oʻlchash, loyihada berilgan kon qoldiqlarini oqizib keltirish texnologiyasini oʻrganish va tekshirish paytida bir vaqtda ishlayotgan barcha boʻtana chiqaruvchi qurilmalardan boʻtana namunasini olish va uni analiz qilish orqali amalga oshiriladi. 206. Damba va ularning tayanch prizmalariga oqizib keltirilgan tuproq sifatini nazorat qilish uning fizik-mexanik xususiyatlarini aniqlashni oʻz ichiga oladi. Inshootning sinfiga muvofiq aniqlanishi kerak boʻlgan koʻrsatkichlar geotexnik nazorat pasportida koʻrsatiladi. Ushbu pasport inshootni qurishga doir ishchi hujjatlar yoki texnik shartlar tarkibiga kiritilishi kerak. 207. Inshootning sinfidan qatʼiy nazar quyidagilar aniqlanadi: a) tuproqning granulometrik tarkibi; b) tuproqning zichligi; v) namlik. 208. Kon qoldiqlari quyib hosil qilinadigan omborxonalarda, agar damba butun balandligi boʻyicha pastki byef tomonga koʻtarilayotgan boʻlsa, kon qoldiqlarini oqizib keltirish ustidan geotexnik nazorat, agar bu loyihada koʻzda tutilmagan boʻlsa, talab etilmaydi, Bunda faqat sigʻimning bir tekis toʻlishi, tindirish hovuzidagi suv sathi va hajmi nazorat qilinishi kerak. 209. Kon qoldiqlarini oqizib keltirishda nazorat kuzatuvlari va oʻlchovlarni bajarish uchun omborxonada damba oʻqiga nisbatan koʻndalang stvorlar mahkamlangan boʻlishi kerak. Stvorlarning holati va ularni mahkamlash usuli loyiha hujjatlarida belgilanadi. 210. Sigʻimning toʻlishi ustidan kuzatuvlar quyidagilardan iborat: a) kon qoldiqlari omborxonasi hovuzida suv sathining oʻzgarishini suv sathini oʻlchash reykasi boʻyicha nazorat qilish; b) omborxonada toʻplangan kon qoldiqlari va suvning hajmini aniqlash. 211. Sigʻimning toʻlishini nazorat qilish uchun kamida 1 yilda bir marta suv usti va suv osti kon qoldiqlari qatlamlari geodezik sʼyomka qilinishi va kon qoldiqlari omborxonasidagi kon qoldiqlari va suvning hajmi aniqlanishi kerak. 212. Kon qoldiqlari omborxonasining toʻlishi loyihada koʻrsatilgan grafikdan oʻzib ketgan hollarda tashkilot bu haqida loyihani ishlab chiqqan tashkilotga xabar berishi va, zarur hollarda, uni oʻz vaqtida rekonstruksiya qilish yoki yangi omborxona qurish choralari koʻrilishi kerak. 213. Suvning tinishi sifatini nazorat qilish vaqti-vaqti bilan omborxona tashqarisida suv yigʻish qudugʻi va suv tashlanadigan kollektordan suv namunasini olish va uni analiz qilish orqali amalga oshiriladi. Namuna olingan nuqtalarda suv tiniqligining oʻzgarishiga qarab quduqlar va suv tashlash kollektorlari devorlarining yaxlitligi toʻgʻrisida xulosa qilish mumkin. 214. Natura kuzatuvlari natijalari mazkur Qoidalarning 5-ilovasida berilgan shakldagi maxsus jurnallarga qayd etiladi. 215. Oqizib keltirib hosil qilingan plyajlarda boʻtana, kon qoldiqlari namunalarini, drenaj quduqlardan suv namunasini olish zvenoda kamida ikki kishi boʻlgandagina ruxsat etiladi. 216. Pyezometrlar yopiladigan qopqoqlar yordamida ifloslanishdan himoyalangan boʻlishi kerak. Pyezometrlar, yuza, chuqurlik markalari va ishchi reperlarning yer yuzasiga chiqib turgan qismlari shikastlanishdan himoyalangan boʻlishi kerak. Himoya kallaklari konstruksiyasi loyihada belgilanadi. 217. Nazorat-oʻlchov apparatlarining metall qismlari korroziyadan ishonchli himoyalangan boʻlishi kerak. Yer yuzasiga chiqib turadigan himoya kallaklari yoki quduq qopqoqlariga yuvilmaydigan boʻyoq bilan NUA raqami koʻrsatilgan boʻlishi kerak. 5-bob. Aylanma suv taʼminoti tizimi 1-§. Umumiy talablar 218. Aralash turdagi nasos stansiyalarida suv yigʻish kameralarining suvni qabul qilish darchalari zatvorlari avariya vaziyatlarida darchalarning shoshilinch ravishda yopilishini taʼminlab berishi lozim. 219. Nasos stansiyalarining mashina zallarida hisobiy bosimi 1 MPa (10 kgs/kv.sm) dan yuqori boʻlgan quvur oʻtkazgichlarda poʻlat surma klapanlar (zadvijkalar) oʻrnatilishi kerak. 220. Har bir agregatda manometr, vakuummetr (vakuumli nasoslar uchun), elektr dvigatellari statorining sim oʻrami va podshipniklar haroratini nazorat qilish uchun dvigatel konstruksiyasida koʻzda tutilgan joylarda termometr yoki termosignalizatorlar boʻlishi kerak. Agregatlar (asosiy va yordamchi), surma klapanlar va zatvorlar boʻyalgan, raqamlangan, uskuna va quvur oʻtkazgichlarda tok, suv yoʻnalishi va shturvallar, dastaklar va boshqa boshqaruv moslamalari (surma klapanlar, zatvorlar) ning aylanish yoʻnalishi strelkalar bilan koʻrsatilgan boʻlishi kerak. 221. Nasos agregatlarini ishga tushirish va toʻxtatish loyiha va aylanma suv taʼminoti tizimidan foydalanish boʻyicha mahalliy yoʻriqnoma koʻrsatmalariga muvofiq amalga oshirilishi kerak. Agregatlar ishlab turganda himoya qurilmalarini yechib olish, taʼmirlash ishlarini bajarish hamda harakatlanayotgan qismlarni qoʻlda toʻxtatish taqiqlanadi. 222. Ishlab turgan nasoslarni ularga xizmat koʻrsatish uchun ruxsatga ega boʻlgan shaxslarning nazoratisiz qoldirish taqiqlanadi. 223. Nasos stansiyasidagi barcha belgilangan ish rejimlaridan chetga chiqishlar, texnik nosozliklar va avariyalar toʻgʻrisida smena boshligi, boʻlim boshligʻi yoki fabrika dispetcheriga xabar berishi kerak. 224. Aylanma suv taʼminoti nasos stansiyalaridan foydalanganda mazkur Qoidalarning 68 — 73 , 77-78-bandlarida nazarda tutilgan talablarga rioya qilinishi kerak. 225. Aylanma suv taʼminoti nasos stansiyalari uskunalarini taʼmirlashda uzatmalarning elektr sxemalari oʻchirilgan va ishga tushirish qurilmalarda “Ishga tushirilmasin, odamlar ishlayapti” degan yozuvli plakatlar osilgan boʻlishi kerak. 226. Avtomatik nasos stansiyalariga xizmat koʻrsatish maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan shaxslar tomonidan amalga oshirilib, ular har kuni kamida bir marta (turli smenalarda) stansiya uskunalarining ishlashini tekshirishi va bu haqida jurnalda qayd etishi kerak. 227. Suzuvchi nasos stansiyalari tashkilotning texnik rahbari tomonidan tasdiqlangan loyiha boʻyicha suvga tushirilishi kerak. 228. Suzuvchi nasos stansiyasi oʻrnatiladigan joyiga ishonchli mahkamlanishi va kon qoldiqlari xoʻjaligi sexi (boʻlimi) bilan ikki tomonlama simli va yoki mobil (radio) aloqaga ega boʻlishi kerak. 229. Suzuvchi nasos stansiyasi bilan qirgʻoq oʻrtasida aloqa maxsus koʻprikcha orqali amalga oshirilishi kerak. Koʻprikcha boʻlmagan hollarda suzuvchi moslama boʻlishi kerak. 230. Suzuvchi nasos stansiyasi pontonlari suv sizishi sodir boʻlganda xabar berish uchun tovushli va yorugʻlik signalizatsiyasiga ega boʻlishi kerak. Pontonda krenomer (pontonni gorizontal holatdan ogʻishini aniqlovchi moslama) oʻrnatilgan boʻlishi kerak. Pontonlarning pontonni gorizontal holatdan ogʻishini aniqlovchi moslamasi (kren) suzuvchi nasos stansiyasi pasportida koʻrsatilgan miqdordan oshmasligi lozim. Belgilangan miqdordan oshgan kren va suv sizishi holatlari zudlik bilan bartaraf etilishi shart. 231. Xizmat koʻrsatuvchi xodimlar qutqaruv nimchalari bilan taʼminlangan, suzuvchi nasos stansiyasi bortida esa kamida ikkita qutqarish halqasi boʻlishi kerak. 232. Qish mavsumida suzuvchi nasos stansiyasidan foydalanishda uni muz taʼsiridan himoyalash uchun uning korpusi atrofida, odatda, mayna tashkil etilishi va doim saqlab turilishi kerak. Mayna usulidan foydalanish (suv oqimi, havoni chiqarib yuborish va h.) yoki mayna usulisiz ishlash mumkinligi kon qoldiqlari xoʻjaligidan foydalanish boʻyicha mahalliy yoʻriqnomada belgilanadi. 233. Suzuvchi nasos stansiyalari pontonlari kamida uch yilda bir marta koʻrikdan oʻtkazilishi va zarur hollarda, ularni taʼmirlash yoki boʻyash ishlari bajarilishi kerak. 234. Sex (boʻlim)da materiallar, quvurlarning diametrlari, uzunligi, joylashish chuqurligi, tarmoq inshootlari, qulflash, tartibga solish va himoya armaturalarining joylashishi (piketlari), trassaning burilish burchaklari, boshqa yer osti tarmoqlari bilan kesishish joylari koʻrsatilgan reja-toposxema va barcha qurilish ishlarining ijro hujjatlari boʻlishi kerak. 2-§. Tarmoq armaturasi 235. Quduqlarda oʻrnatilgan tarmoq armaturasi (yonginga qarshi gidrantlar, surma klapanlar va boshqalar) qishda mavsumida muzlab qolishidan saqlash uchun isitilishi kerak. 236. Yer ustida joylashgan suv oʻtkazgichlaridan foydalanish jarayonida quyidagilar ustidan kuzatuv olib borilishi kerak: a) suv oʻtkazgichlarning choʻkishi va deformatsiyasi hamda tayanch qurilmalarning holati; b) qoplama (izolyatsiya yoki antikorroziya boʻyogʻi) ning holati, suv oʻtkazgichlarning butun uzunligi piketajlanganligi; v) ulangan joylar, choklar, flansli birikmalarning germetikligi; g) kompensatorlar, quvur oʻtkazgich armatura, vakuumni buzish (uzish) klapanlari va hokazolarning holati va ishlashi. 237. Yer ostida joylashgan suv oʻtkazgichlaridagi buzilishlarni aniqlash uchun quyidagilar ustidan kuzatuv olib borilishi kerak: a) quvur oʻtkazgich trassasi va uning atrofida tuproqning choʻkishi; b) bevosita trassa yaqinida odatda quruq boʻladigan kuzatuv quduqlari, kyuvetlar va ariqchalarda suvning paydo boʻlishi; v) qishda trassada yoki bevosita uning yaqinida muzlar hosil boʻlishi; g) tarmoqning tutash uchastkalardagi kuzatuv quduqlarida manometr bilan oʻlchangan bosimning bir-biridan farq qilishi. 238. Tarmoqlar va ulardagi inshootlarning holatini kuzatish va ularga texnik xizmat koʻrsatish ishlari kon qoldiqlari xoʻjaligidan foydalanish boʻyicha mahalliy yoʻriqnomada koʻrsatilgan muddatlarda bajarilishi kerak. 239. Ustidan tuproq yotqizilgan metall, temir-beton suv oʻtkazgichlarning adashgan tokdan korroziyasi ustidan kuzatishlar loyihada koʻrsatilgan muddatlarda va usullar bilan amalga oshirilishi kerak. Korroziya aniqlangan uchastkalarda nazorat tekshiruvi mahalliy yoʻriqnomada belgilangan muddatlarda oʻtkazilishi kerak. 240. Aniqlangan barcha texnik nosozliklar va ularni bartaraf etish boʻyicha qabul qilingan chora-tadbirlar toʻgʻrisida aylanma suv taʼminoti tizimi inshootlarini koʻrikdan oʻtkazish jurnaliga qayd etiladi. 241. Mazkur Qoidalarning 236 , 237-bandlarida koʻzda tutilgan ishlarni bajarish uchun masʼul shaxslar sex (boʻlim) boshligʻi tomonidan tayinlanadi. 242. Koʻzdan kechiriladigan uchastka eng yaqin telefonli joydan 1 500 metrdan ortiq masofada joylashgan boʻlsa, brigadir (zveno boshligʻi) ratsiya va yoki mobil (radio) aloqa vositasi bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 243. Nasos uskunalari hamda bosim ostida ishlaydigan suv oʻtkazgichlar mukammal taʼmirlangandan keyin foydalanishga topshirilgunga qadar “Kanalizatsiya, tashqi tarmoqlar va inshootlar” qoidalari talablariga muvofiq sinovdan oʻtkazilishi lozim. 6-bob. Alohida sharoitlardagi kon qoldiqlari omborxonalari uchun qoʻshimcha xavfsizlik talablari 1-§. Foydali qazilmalar qazib olinayotgan va karstlangan hududlarda joylashgan kon qoldiqlari omborxonalari 244. Foydali qazilmalar qazib olinayotgan hududda joylashgan kon qoldiqlari omborxonasidan foydalanuvchi sex (boʻlim)da loyiha tashkiloti tomonidan berilgan quyidagi hujjatlar boʻlishi kerak: a) kon qoldiqlari xoʻjaligi hamda mavjud va rejalashtirilayotgan yer osti konlarining, ularning chuqurligi koʻrsatilgan, kon qoldiqlari omborxonasi joylashgan hududda yer osti ishlarini olib borayotgan kon (shaxta) rahbariyati bilan kelishilgan, qoʻshma rejasi; b) plastlarning vertikal va gorizontal kesimlari; v) mavjud va yuzaga kelishi mumkin boʻlgan suv oʻtkazuvchi darzlar, oʻpirilishlarning, sizot hamda sel va suv toshqinlari bosishi mumkin boʻlgan hududlarning chegaralari koʻrsatilgan xarita; g) kon qoldiqlari omborxonasi oxirgi sathigacha toʻldirilganda undagi inshootlar taʼsiri hisobga olgan holda yerning yuza qismida sodir boʻlishi mumkin boʻlgan deformatsiyalar bashorati va yer osti jinslari qazib olingan boʻshliqqa filtratsiya suvlarining ehtimoli bashorati; d) yer osti jinslari qazib olingan boʻshliq ustidagi yuzada choʻkish sodir boʻlganda inshootlarni himoya qilish boʻyicha tadbirlar. 245. Foydali qazilmalar qazib olinayotgan hududda joylashgan kon qoldiqlari omborxonasida avariyalarni bartaraf etish rejalari kon qoldiqlari omborxonasi joylashgan hududda yer osti ishlarini olib borayotgan kon (shaxta) rahbariyati va harbiylashtirilgan kon-qutqaruv qismi (HKQQ) bilan kelishilishi kerak. 246. Boʻtanani joylashtirish va suv olish miqdori oʻzgarmasdan, tindirish hovuzidagi suv sathi pasayganda konga kelayotgan suv oqimlari ustidan nazoratni kuchaytirish boʻyicha qaror qabul qilishlari uchun bu haqida kon rahbariyati xabardor etilishi kerak. 247. Kon qoldiqlari omborxonasidagi suv sathi keskin pasayganda unga boʻtana tashlash zudlik bilan toʻxtatilishi hamda unga suv tashlash va hovuzdan suvni tartib bilan chiqarilish choralari koʻrilishi kerak. 248. Kon ustidan yoki uning yaqinidan oʻtkazilgan yer osti suv oʻtkazgichlarida, darzli yoki suv oʻtkazuvchanligi juda yuqori boʻlgan boshqa jinslar parchalangan hududda, trassaning boshi va oxirida suv sarfi oʻlchagichlari oʻrnatilishi hamda chiqayotgan va kirayotgan suv hajmlari muntazam nazorat qilinishi kerak. 249. Trassada suv yoʻqotilishi aniqlanganda zaxira suv oʻtkazgichi ishga tushirilishi va zudlik bilan shikastlangan joy aniqlanishi va suvning chiqishi bartaraf etilishi kerak. 250. Karstlangan hududlardagi kon qoldiqlari omborxonalari uchun quyidagilar amalga oshirilishi kerak: a) aniqlangan karst voronkalari va darzlar suvni kam oʻtkazadigan tuproq bilan bekitilishi; b) hovuzda boʻtanani tindirish va fabrikaning aylanma suv taʼminoti sharoitlari talab etadigan suv hajmini saqlash, ortiqcha suv toʻplanishiga yoʻl qoʻymaslik; v) filtratsiyaga sarflanadigan suv yoʻqotilishini kamaytirish uchun kon qoldiqlaridan tashkil topgan ekranni qirgʻoqqa oqizish va suv yoʻlining eng harakatchan uchastkasiga yoʻnaltirish; ekranning suv ustidagi yuzasi shamol eroziyasidan himoyalangan boʻlishi kerak; g) filtratsiya suvlari chiqadigan joylarda, yuza suv oqimlari yaqinida joylashgan suvda hamda suv yigʻish va suv sathini pasaytirish skvajinalaridagi suvlarda suspenziyalar miqdori muntazam nazorat qilinishi; d) avariyalarni bartaraf etish rejasida ustidagi bostirma choʻkishi natijasida yopiq karst boʻshliqlari orqali suvning juda koʻp miqdorda oqib ketishi holatlari koʻzda tutilishi. 2-§. Shlam toʻplagichlar, shlam tindirgichlar va qum toʻplagichlar 251. Shlam toʻplagichlar, shlam tindirgichlar va qum toʻplagichlardan foydalanishda loyiha hujjatlarida koʻzda tutilgan quyidagi holatlarga rioya qilinishi lozim: a) shlamlarni suvsizlantirish uchun seksiyalar yoki maydonchalarni toʻldirish ketma-ketligi; b) toʻplagich seksiya (boʻlma)laridagi drenajlarni qoʻshish tartibi va muddatlari; v) shlamlarni suvsizlantirish va ishlov berish uchun zarur vaqt. 252. Toʻplagichda qum yoki shlamga ularni suvsizlantirmasdan (quritmasdan) va ishlov berishga tayyorlangan kon qoldiqlari seksiyasi yoki boʻlma (karta)sini muhandislik-geologiya tekshiruvisiz quruq materiallar bilan ishlaydigan texnika yordamida qazish taʼqiqlanadi. 253. Shlam toʻplagichlar va shlam tindirgichlarni tozalash uchun ularning mahkamlanishi yoki tub va qiyaliklari qoplamasini buzishi mumkin boʻlgan usullar va mexanizmlardan foydalanish taqiqlanadi. 3-§. Yuzasini ochib qazib olingan jinslar gidrootvallari 254. Marza (toʻsiqli himoyalovchi toʻgʻon) dambalarini oqizib keltirilgan togʻ jinslaridan koʻtarilishi kerak. Marza dambalarini chuqurlar va transheyalar hosil qilib plyajdan tuproq (mayda jinslar) qazib olish yoʻli bilan koʻtarish tavsiya etilmaydi. 255. Marza dambalari va gidrootval tayanch prizmasini yuvilishiga yoʻl qoʻymaslik uchun loyihada berilgan miqdorlarga nisbatan kam konsistensiyali va solishtirma sarfi yuqori boʻlgan pulpani kiritish ruxsat etilmaydi. 256. Quvurlarni yuk koʻtarish krani yordamida oʻrnatayotganda taqsimlovchi pulpa oʻtkazgichning toʻgʻri chiziqli holati va oqizib keltirib hosil qilinadigan qatlam qalinligi “T”-simon ishorat qozigʻi bilan aniqlanadi. 257. Quvur oʻtkazgichlarni uzaytirish jarayonida taqsimlovchi pulpa oʻtkazgichning yuk koʻtarish krani zanjirli gʻildiragidan va yuk koʻtarish krani zanjirli gʻildiragi oldingi boshining kon qoldiqlari oqizib keltiriladigan quvur yonboshidan eng maqbul masofasi ishlarni bajarish loyihasida belgilanadi. 258. Boʻtana oʻtkazgichlarni uzaytirish va ularni demontaj qilish operatsiyalarida quyidagi xavfsizlik talablariga qatʼiy rioya qilinishi kerak: kon qoldiqlarini oqizuvchi ishchi stropalchi guvohnomasiga ega boʻlishi kerak; uzaytirilayotgan yoki demontaj qilinayotgan quvurlarni koʻchirish uchun maxsus moslama ishlatilishi lozim; kon qoldiqlari oqizib keltiriladigan kartada ishlarni bajarish loyihasida koʻzda tutilgan yoritish vositalari boʻlishi kerak; yuk koʻtarish krani ishlayotgan va quvur oʻrnatilayotgan (demontaj qilinayotgan) hududga begonalar, shuningdek zemsnaryad majmua brigadasi aʼzolari kiritilmasligi kerak. Hududda faqat kon qoldiqlarini oqizuvchi ishchi boʻlishi mumkin. 259. Kon qoldiqlari inshoot, hudud yoki uyumga oqizib keltirilganda tuproq (mayda jinslar) joylashtiriladigan joylar xavf toʻgʻrisida ogohlantiruvchi va begona shaxslarning ini taqiqlovchi doimiy belgilar bilan toʻsilgan boʻlishi kerak. 260. Inshootga mayda jinslar oqizib keltirilganda buldozer bilan marza koʻtarish ishlari tuproq zichligi tekshirilgandan keyingina amalga oshirilishi kerak. 261. Oqizib keltirilgan mayda jinslar qismi (karta)ning butun uzunligida, joylarni pasayishlarsiz va quvur atrofini yuvmasdan gorizontal qatlamda joylashtirilishi kerak. Quvur atrofida yuvilish sodir boʻlsa, bu joyda mayda loyqa va gil parchalari toʻplanib qolishi mumkin. 262. Suv tashlanadigan quduqlarning devorlari va ichki vertikal ustun oʻrtasidagi oraliq yadroli (markaziy qismli) inshootlarga kon qoldiqlari oqizib keltirilganda vaqti-vaqti bilan yuvilishi kerak. 263. Ishlab turgan quduqlarga faqat himoya panjarali koʻprikdan turib xizmat koʻrsatilishi kerak. 264. Vaqtincha ishlamaydigan quduqlar yogʻoch qalqon bilan yorilgan boʻlishlari kerak. 265. Ishdagi uzoq muddat davom etadigan tanaffusdan oldin kon qoldiqlari oqiziladigan inshootlarning yuzalari suv qoldiqlari toʻplanishiga yoʻl qoʻyilmaydigan holga keltirilishi kerak. 266. Inshootlarning ishlarni bajarish loyihasida qabul qilingan profilga nisbatan kam yuvilishi ruxsat etilmaydi. Meʼyor boʻyicha qiyalikka qayta yuvib oqizish suvdagi unumdorligi 2500 kub. m/s gacha boʻlgan zemsnaryadlar uchun koʻpi bilan oʻrtacha 0,2 metrga va unumdorligi yuqoriroq boʻlgan zemsnaryadlar uchun koʻpi bilan oʻrtacha 0,4 metrga ruxsat etiladi. Qayta yuvib oqizilgan mayda jinslarning belgilangan yoʻl qoʻyilishlar doirasidagi hajmi va tekislash ishlarini bajarish paytida uning qirqib olinishi qurilishni tashkil etish loyihasida va inshootlardan yuvib oqizishda ishlarni bajarish loyihasida hisobga olinishi kerak. 7-bob. Qoidalarni buzganlik uchun xodimlarning javobgarligi 267. Mazkur Qoidalarning buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladi. Kon qoldiqlaridan foydalanishda ishlarning xavfsizligi qoidalariga 1-ILOVA Kon qoldiqlari xoʻjaligida avariyalarni bartaraf etish rejasi (keyingi oʻrinlarda — ABER)ni tuzish boʻyicha KOʻRSATMALAR 1-bob. Umumiy qoidalar [ OKOZ: 1. 09.00.00.00 Tadbirkorlik va xoʻjalik faoliyati / 09.10.00.00 Sanoat / 09.10.03.00 Sanoat xavfsizligi (shuningdek, 16.04.06.00ga qarang)] 1. Avariyalarni bartaraf etish rejasi avariya oqibatida insonlarning hayoti, obyektlar butligi, aholi punktlari yoki ekologiya uchun real xavf yuzaga kelishi mumkin boʻlgan kon qoldiqlari xoʻjaligi tarkibiga kiradigan barcha inshootlar va uskunalar uchun ishlab chiqiladi. Rejada ishlab chiqarish jarayonlari hamda agregatlar va apparatlarning buzilish ehtimoli, shuningdek elektr energiyasi, yoritish tizimi, suv, bugʻ taʼminotidagi uzilishlar, yonginlar va ularni oʻchirilishi koʻzda tutilgan boʻlishi kerak. 2. ABER inshootlarning haqiqiy holatini hisobga olgan holda har yili kon qoldiqlari xoʻjaligi sexi (uchastkasi) boshligʻi tomonidan, sex (uchastka)larga ajratilmagan tashkilotlarda esa kon qoldiqlari omborxonasidan foydalanuvchi tashkilot yoki sexning texnik rahbari tomonidan ishlab chiqiladi. Reja avariyalarni bartaraf etishda ishtirok etadigan boʻlinmalar rahbarlari bilan kelishiladi va keyingi yil boshlanishidan kamida 15 kun oldin tashkilotning texnik rahbari tomonidan tasdiqlanadi. 3. ABERga yil davomida kiritiladigan qoʻshimcha va oʻzgartirishlar Kon qoldiqlaridan foydalanishda ishlarning xavfsizligi qoidalarining 31-bandiga asosan muvofiqlashtiriladi va tasdiqlanadi. 4. Avariyalarni bartaraf etish rejasida quyidagilar nazarda tutilishi kerak: a) Gidrotexnik inshootlarda roʻy berishi mumkin boʻlgan inson hayoti uchun xavfli boʻlgan avariyalar hamda ular paydo boʻlishi mumkin boʻlgan joylar; b) avariya taʼsirida qolgan odamlarni qutqarish (evakuatsiya qilish) boʻyicha tadbirlar; v) avariya roʻy berganda mutaxassis va xodimlarning harakatlari; g) avariyalarni roʻy berishining boshlangʻich bosqichlarida bartaraf etish tadbirlari; d) insonlarni qutqarish va avariyalarni bartaraf etish vositalari saqlanadigan joylar. 5. Avariyalarni bartaraf etish rejasi quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak: a) mazkur Koʻrsatmalarning 1-ilovasidagi 1-shakl boʻyicha tuzilgan operativ qism; b) avariyani bartaraf etishda ishtirok etadigan shaxslar oʻrtasida vazifalarni taqsimlash va ularning harakatlari tartibi; v) mazkur Koʻrsatmaning 2-ilovasidagi 2-shakl boʻyicha tuzilgan, avariya toʻgʻrisida darhol xabardor qilinishi kerak boʻlgan mansabdor shaxslar va tashkilotlar roʻyxati. Ushbu roʻyxatning nusxalari tashkilotning dispetcherlar xonasida va telefon stansiyasida saqlanishi kerak. Kon qoldiqlari omborxonasida sodir boʻlgan avariya toʻgʻrisida mansabdor shaxslar va muassasalarga xabar berish tartibi ABER tasdiqlangandan soʻng uch kun ichida tashkilot buyrugʻi bilan belgilanadi. Buyruqni tayyorlash uchun masʼul — avariyalarni bartaraf etish ishlari rahbari tomonidan tayinlangan mansabdor shaxs. Avariya toʻgʻrisida xabarni olgan navbatchi-dispetcher darhol boshqa soʻzlashuvlarni toʻxtatishi, Gidrotexnik inshootda sodir boʻlgan avariya toʻgʻrisida zudlik bilan xabar berilishi kerak boʻlgan mansabdor shaxslar, xizmatlar va tashkilotlar roʻyxatining 1 — 10-bandlaridagi mansabdor shaxslarga xabar berishi va avariyalarni bartaraf etish ishlari rahbari bilan uzluksiz telefon aloqasida boʻlib turishi kerak. Gidrotexnik inshootda sodir boʻlgan avariya toʻgʻrisida zudlik bilan xabar berilishi kerak boʻlgan mansabdor shaxslar, xizmatlar va tashkilotlar roʻyxatining 11, 12, va 17-bandlaridagi shaxslarni xabardor etish toʻgʻrisida koʻrsatmani tashkilotning texnik rahbari, 13 — 16-bandlarida koʻrsatilgan shaxslarni xabardor etish toʻgʻrisida esa tashkilot rahbari beradi. 6. Avariyalarni bartaraf etish ishlarining masʼul rahbari tashkilot buyrugʻi bilan tayinlanadi. Tashkilotning koʻlami va tuzilishiga qarab kon boshqarmasi, kon, shaxta, boyitish fabrikasi, kon qoldiqlari xoʻjaligining sex yoki boʻlimi texnik rahbari tayinlanishi mumkin. U avariya sodir boʻlgan joyga yetib kelgunga qadar ishlarni boshqarish inshoot holati uchun masʼul rahbarga yoki smena boshligʻi (ustasi)ga yuklatiladi. Zarur hollarda, tashkilot rahbari ishlarga boshchilik qilishni oʻz zimmasiga olishi mumkin. Bu haqida mazkur Koʻrsatmalarning 3-ilovasidagi 3-shakl boʻyicha yuritiladigan jurnalda qayd etiladi. 7. ABERning operativ qismiga kon qoldiqlari xoʻjaligi (gidrotexnik inshoot)ning vaziyatlar rejasi ilova qilingan boʻlishi kerak. Unda odamlarni evakuatsiya qilish yoʻllari, yoʻllar, kommunikatsiyalar, aloqa vositalari, yongʻinga qarshi qurilmalar, avariya omborxonalari, avariyani bartaraf etish boshqaruv punkti koʻrsatilgan, barcha inshootlar eksplikatsiyalari boʻlishi kerak. 8. Avariya sodir boʻlganda avariyalarni bartaraf etish ishlari rahbari operativ vaziyatni baholaydi va, zarur hollarda, tashkilotning texnik rahbari orqali avariyani bartaraf etish uchun zarur barcha xizmatlar va texnik vositalarni jalb qiladi. 9. ABER barcha ilovalari bilan birgalikda avariyalarni bartaraf etish boʻyicha rahbarda, inshootning holati uchun masʼul mansabdor shaxsda, xavfsizlik texnikasi boʻlimida shuningdek tashkilotning texnik rahbarida boʻlishi kerak. 10. Qutqaruv ishlarini olib borishda va avariyalarni bartaraf etishda faqat avariyani bartaraf etish boʻyicha masʼul rahbarning koʻrsatmalari bajarilishi shart. 2-bob. Gidrotexnik inshootda avariya taʼsirida qolgan odamlarni qutqarish boʻyicha asosiy chora-tadbirlar 11. ABERning operativ qismida quyidagilar koʻzda tutilgan boʻlishi kerak: a) gidrotexnika inshooti, uning faoliyatiga bevosita aloqador inshootlar va obyektlarda ishlaydigan xodimlar, korxona maʼmuriyati zudlik bilan xabardor etilishi; b) avariya uchastkalarini, ularda texnologik jarayonlarni, zarur hollarda, umuman korxonani toʻliq toʻxtatgan holda, zudlik bilan lokallashtirish; v) odamlarni xavfli hududdan evakuatsiya qilish, shuningdek xavfli hududni qoʻriqlash uchun postlar tashkil etish; g) avariya taʼsirida qolgan odamlarni qutqarish uchun samarali yordam vositalari (transport, tibbiy yordam, oziq-ovqat va boshqalar) bilan taʼminlash. 12. Gidrotexnik inshootda avariya taʼsirida qolgan odamlarni qutqarish boʻyicha chora-tadbirlarni ishlab chiqishda, uning yuzaga kelishi mumkin boʻlgan quyidagi holatlariga qarab, vaziyatning oʻzgarishini hisobga olish kerak. a) qisman oʻpirilish koʻrinishidagi dambaning buzilishi; b) hovuz suvi va loyqa oqimlarining dambadan mahalliy oshib oʻtishi; v) hovuz suvining dambani qisman yuvib oʻtishi; g) gidrotexnik inshootning frontal buzilishi va loyiha oqimining oqib chiqishi. 13. Agar damba qisman koʻchki koʻrinishida qulagan boʻlsa, quyidagilarni nazarda tutish kerak: gidrotexnik inshootdan foydalanishga taʼsir qiluvchi sexlar (obyektlar) ni avariya rejimiga oʻtkazish choralari; avariya hududida boʻlgan xodimlarni oʻpirilish kengayishi mumkin boʻlgan chegaralardan xavfsiz masofaga, lekin 100 m dan kam boʻlmagan joyga evakuatsiya qilish choralari; oʻpirilish sodir boʻlgan uchastkani xavfli hudud deb eʼlon qilish. 14. Hovuz suvi va loyqa oqimlarining dambadan mahalliy oshib oʻtishi hollari sodir boʻlganda quyidagilar koʻzda tutilishi kerak: suv bosishi mumkin boʻlgan hududdagi odamlarni ogohlantirish; gidrotexnik inshootga taʼsir qiluvchi barcha sexlar (obyektlar) ni toʻliq toʻxtatish choralari; avariya suv tashlash inshootlari, kon qoldiqlari omborxonasining ikkinchi boʻlinmasi va h. larni ishga tushirish choralari; avariya sodir boʻlgan hududga oʻtish qobiliyati yuqori boʻlgan transport vositalari va mexanizmlar (tyagachlar, buldozerlar, ekskavatorlar va h.)ni yigʻish va yetkazish choralari; avariya taʼsirida qolgan odamlar sonini zudlik bilan aniqlash imkoniyati; avariya taʼsirida qolgan odamlarni qidirishni tashkil etish, ularni xavfsiz hududga evakuatsiya qilish va jabrlanganlarga zarur yordam koʻrsatish. 15. Hovuz suvining dambani qisman yuvib oʻtishi hollari sodir boʻlganda quyidagilar koʻzda tutilishi kerak: gidrotexnik inshootdan foydalanishga taʼsir qiluvchi barcha sexlar (obyektlar) ni avariya rejimiga oʻtkazish choralari; tegishli avariya inshootlari (suv tashlash inshootlari, ikkinchi boʻlinma, avariya nasos stansiyalari va h.) ni ishga tushirish choralari; oʻtish qobiliyati yuqori boʻlgan transport vositalari (tyagachlar, buldozerlar, vezdexodlar, ekskavatorlar va h.)ni yigʻish va yetkazish choralari; avariya sodir boʻlgan uchastkadagi foydalanuvchi personallarni xavfsiz hududga evakuatsiya qilish choralari; avariya sodir boʻlgan uchastkani xavfli hudud deb eʼlon qilish. 16. Gidrotexnik inshootning frontal buzilishi va loyiha oqimining oqib chiqishi hollari sodir boʻlganda quyidagilar koʻzda tutilishi kerak: suv bosishi mumkin boʻlgan hududdagi odamlarni ogohlantirish; gidrotexnik inshootdan foydalanishga taʼsir qiluvchi barcha sexlar (obyektlar)ni toʻliq toʻxtatish choralari; transport vositalarini va zarurat tugilganda vertolyotlarni avariya sodir boʻlgan joyga safarbar etish va etkazib berish choralari. 17. Gidrotexnik inshootda sodir boʻlishi mumkin boʻlgan barcha avariya holatlarida avariyalarni bartaraf etish ishlari rahbari qoʻl ostida avariya-qutqaruv brigadalarini tuzish koʻzda tutilishi kerak. Kon qoldiqlari xoʻjaligida avariyalarni bartaraf etish rejasini tuzish boʻyicha koʻrsatmalarga 1-ILOVA 1-shakl TASDIQLAYMAN ____________________________ (lavozimi) ____________________________ (imzo, F. I. O.) “____” ______________________ (sana, oy, yil) __________________________________________________________________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________________________________________ boʻyicha avariyalarni (obyekt nomi) bartaraf etish rejasining operativ qismi T/r Avariya joyi va turi Odamlarni qutqarish va avariyani bartaraf etish tadbirlari Tadbirlarning bajarilishi uchun masʼul shaxs va ijrochilar Odamlarni qutqarish va avariyani bartaraf etish vositalari joyi Odamlarni evakuatsiya qilish va texnika harakati marshrutlari Avariyalarni bartaraf etish ishlarining masʼul rahbari ________________________ __________________________ __________________ (lavozimi) (imzo, F.I.O.) (sana) Kelishilgan: ______________________________ “____” ________________________ 20___ y. Kon qoldiqlari xoʻjaligida avariyalarni bartaraf etish rejasini tuzish boʻyicha koʻrsatmalarga 2-ILOVA 2-shakl Gidrotexnik iishootda sodir boʻlgan avariya toʻgʻrisida zudlik bilan xabar berilishi kerak boʻlgan mansabdor shaxslar, xizmatlar va tashkilotlar roʻyxat T/r Muassasa yoki mansabdor shaxs F.I.O. Telefon raqami Manzil xizmat uy xizmat uy 1. Gidrotexnik inshoot boshligʻi 2. Sexning texnik rahbari 3. Sex boshligʻi 4. Sex bosh energetigi 5. Sex bosh mexanigi 6. Tashkilot (korxona) dispetcheri 7. Tashkilot (korxona)ning xavfsizlik texnikasi boʻlimi 8. Tashkilot (korxona)ning texnik rahbari 9. Tashkilot (korxona) rahbari 10. Tibbiyot boʻlimi (punkt) 11. Inspeksiyaning hududiy organlari 12. Togʻ-kon sanoati va geologiya sohasini nazorat qilish inspeksiyasi 13. Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasining regional organlari 14. Shahar (tuman) maʼmuriyati 15. FVVning shahar (tuman) boʻlimi 16. IIVning shahar (tuman) boʻlimi 17. Yuqori turuvchi tashkilot 18. Loyihani ishlab chiqqan tashkilot Tashkilotning texnik rahbari _____________________________ ___________ _____________________________ (nomi) (imzo) (F.I.O.) “____” ________________20___ y. Izoh. Mansabdor shaxslar roʻyxati muayyan tashkilot va sexning tuzilmasi bilan belgilanadi. Kon qoldiqlari xoʻjaligida avariyalarni bartaraf etish rejasini tuzish boʻyicha koʻrsatmalarga 3-ILOVA 3-shakl Avariyalarni bartaraf etish boʻyicha tezkor jurnali Sex (uchastka) _____________________________________________________________________________ Tashkilot ________________________________________________________________________________ Avariya joyi _____________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Avariya xarakteri _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Avariya sodir boʻlgan vaqt __________________________________________________________________ (yil, oy, sana, soat, minut) Koʻrsatma № Sana Soat, minut Avariyani bartaraf etish boʻyicha topshiriq mazmuni va muddati Topshiriqni bajarish uchun masʼul shaxslar Bajarilganligi toʻgʻrisida qayd (sana, soat, minut) Avariyalarni bartaraf etish ishlarining masʼul rahbari _______________________________________ (F.I.O.) Kon qoldiqlaridan foydalanishda ishlarning xavfsizligi qoidalariga 2-ILOVA Kon qoldiqlari xoʻjaliklarida sodir boʻladigan avariyalar tasnifi 1. Avariyalarga quyidagilar kiradi: a) odamlar talofatiga, insonlar sogʻligi yoki atrof-muhitga zarar yetkazilishiga, insonlarning turmush faoliyatining buzilishiga yoki xoʻjalik ahamiyatidagi bino va inshootlar (koʻpriklar, temir yoʻllar, elektr oʻtkazish liniyalari va h.k.) ning buzilishiga olib keluvchi toʻsiq inshootlari frontining toʻliq yoki qisman buzilishi va suv va qisman kon qoldiqlari omborxonadan tashqariga oqib chiqishi; b) sigʻimning toʻlib toshishiga, suv va boʻtananing damba choʻqqisidan oshishiga yoki iflos toʻplagichdan suvlarni avariya suv tashlash inshooti orqali yuza suv havzalari, xoʻjalik-ichimlik va baliq xoʻjaligi suv oqimlariga yoki relyefga chiqarish zaruriyatiga olib keluvchi suv yigʻish va suv tashlash inshootlarining buzilishi; v) daryo suv sarfining oʻtishining bekilishi va toshqinlarga olib keluvchi toʻplagich atrofidagi daryo suvlarini haydash tunnelarining buzilishi yoki ularning qoplamalarining oʻpirilib tushishi; g) hudud yoki tabiiy suv havzalarining zaharli yoki inson salomatligi va hayvonlar uchun zararli moddalar bilan ifloslanishiga olib keluvchi inshoot elementlari (ekran, drenaj va h.) ning ishdan yoki loyihaviy foydalanish rejimidan chiqishi; d) odam talofatlariga yoki mazkur ilovaning avariya toifasining 2-bandid a koʻrsatilgan oqibatlarga olib keluvchi suzuvchi nasos stansiyalari va zemsnaryadlarning suvda choʻkishi. 2. Insedentlarga quyidagilar kiradi: a) oqibatlari insonlarga, xoʻjalik subyektlariga (avtomobil va temir yoʻllari, yuqori voltli elektr uzatish liniyalari va boshqalar) yoki atrof-muhitga xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan pastki qiyaliklar oʻpirilishlari va dambalar deformatsiyasi; b) aylanma suv taʼminoti nasos stansiyalari va pulponasos stansiyalari mashina zallarini suv bosishi, boʻtana oʻtkazgichlar va suv quvurlarining qulashi yoki uzilishi ularning oqibatlariga qarab avariya yoki insedent toifasiga kiritilishi mumkin. Izoh: Mazkur ilovada keltirilgan avariyalar mazkur Qoidalarning 53-bandig a muvofiq komissiyalar tomonidan tekshirilishi kerak. Kon qoldiqlaridan foydalanishda ishlarning xavfsizligi qoidalariga 3-ILOVA Kon qoldiqlari xoʻjaligidan foydalanish boʻyicha mahalliy yoʻriqnomani tuzishga doir koʻrsatmalar 1. Mahalliy yoʻriqnoma kon qoldiqlari xoʻjaligi tizimidagi inshootlar va uskunalaridan foydalanishda, ularga texnik xizmat koʻrsatishda, taʼmirlash ishlari va ularni oʻtkazish ustidan nazoratda xodimlar harakatini koʻrsatib berishi kerak. Yoʻriqnomada inshootlar va ularning alohida qismlarining asosiy yemirilish belgilari, inshootlar uchun xavfli rejimlar va avariya holatining paydo boʻlish belgilari koʻrsatilishi kerak. 2. Mahalliy yoʻriqnomada koʻrsatilgan barcha koʻrsatmalar aniq boʻlishi, inshootlar va ularga oʻrnatilgan uskunalarning konstruksiyalari va foydalanish xususiyatlari hisobga olishi va mazkur Qoidalar talablariga javob berishi kerak. 3. Mahalliy yoʻriqnoma umumiy qism, kon qoldiqlari xoʻjaligi tarkibidagi har bir tizimga doir foydalanish boʻyicha koʻrsatmalar, xavfsizlik texnikasi qoidalari va ilovalarni oʻz ichiga olishi kerak. 4. Umumiy qismda quyidagi masalalar aks ettiriladi: a) kon qoldiqlari xoʻjaligidan foydalanuvchi boʻlinmaning tashkilot tuzilmasidagi oʻrni; b) foydalanuvchi xodimlar tuzilmasi, shtati, boʻysunishi va har bir sex boʻlinmasi (boʻlim, uchastka) tomonidan foydalaniladigan inshootlar roʻyxati; v) inshootdan normal foydalanish uchun loyihada (foydalanish loyihasida) koʻzda tutilgan qurilish mashinalari, mexanizmlari va transport vositalari roʻyxati va soni. 5. Boʻtanani quyuqlashtirish, kon qoldiqlarining gidravlik transporti va aylanma suv taʼminoti tizimlariga doir boʻlimlarida quyidagi masalalar aks ettiriladi: a) tizim inshootlarining qisqacha texnik tavsifi, ularning foydalanish funksiyalari va oʻzaro bogʻliqligi; v) tizimning texnologik rejimi, uning ishlashi va xizmat koʻrsatishi reglamenti, ishga tushirish va toʻxtatish tartibi boʻyicha asosiy maʼlumotlar, shuningdek gidravlik zarblarni bartaraf etish tadbirlari; g) tizimning ishonchli va uzluksiz ishlashini kafolatlaydigan nazorat ostidagi parametrlar, oʻlchov apparatlari, usullari va davriyligi, nazorat uchun masʼul shaxslar; d) texnik uskunalarning yuzaga kelishi mumkin boʻlgan nosozliklari va mazkur Koʻrsatmalarning 9-bandi talablarini hisobga olgan holda ularni bartaraf etish usullari; e) tizimni qishki sharoitda ishlashga tayyorlash tadbirlari va past haroratlarda ulardan foydalanishning oʻzi xos jihatlari; j) miqdori, saqlash joyi va saqlash uchun javobgar mansabdor shaxslarni koʻrsatgan holda, texnologik uskunalar uchun zarur ehtiyot qismlari roʻyxati; z) taʼmirlash ishlari reglamenti. 6. “Kon qoldiqlarini gidravlik joylashtirish tizimidan foydalanish” boʻlimi quyidagilarni aks etishi kerak: a) inshootlarning tarkibi va qisqa texnik tavsifi va ulardan xavfsiz foydalanishning loyihaviy mezonlari; b) barcha inshootlar va ularning elementlariga texnik xizmat koʻrsatish va ularni saqlash tartibi; v) yozgi va qishki davrlarda kon qoldiqlari omborxonalariga qoldiqlarni joylashtirish texnologiyasi; g) suv yigʻish va suvni tashlash inshootlaridan normal sharoitlarda, eruv va toshqin suvlarini oʻtkazishda, qishki paytda va avariya sharoitlarida foydalanish tartibi va ularning ishlash reglamentida quyidagilar koʻrsatilgan boʻlishi kerak: quduqlardagi suvning minimal chuqurligi, ochiq suv qabul qilish darchalarining soni, suv quyish qurilmasi oldidagi bosim, shandorlar oʻrnatish va shandorlar oʻrtasidagi boʻshliqni betonlash tartibi, tekshirish tartibi va davriyligi, suv tashlash kollektorini avariya bekitish usuli; d) gidrotexnik inshootlar holati va ishlashi nazorati hamda dambalar va ularning tayanch prizmalarini tuproq toʻkib yoki oqizib kelib koʻtarishda geotexnik nazorat grafiklari; e) tizim inshootlarida taʼmirlash ishlari tartibi va qoidalari. 7. “Xavfsizlik texnikasi qoidalari” boʻlimida inshoot va uskunalarni taʼmirlash va foydalanishda ishlarni bajarish xavfsizligi va ishlab chiqarish sanitariyasini xavfsiz yuritishning oʻziga xos masalalari, juda ogʻir va muhim yuklarni stropovka sxemalari, yonginga qarshi tadbirlar va inshootlarni yashindan himoya qilish boʻyicha choralar aks etadi. 8. “Ilova” boʻlimida quyidagilar boʻlishi kerak: a) inshootlarning vaziyatli sxemalari; b) kon qoldiqlari omborxonasida NUAni joylashtirish rejasi; v) maydonlar va hajmning loyihaviy egriliklari va yillar boʻyicha kon qoldiqlari omborxonalarining toʻldirish grafikasi; g) inshootlar, oʻlchov qurilmalari suv oʻtkazish tuynuklarining tebranish tavsiflari (jadvallar, grafiklar). 9. Uskunaning ishlash rejimini belgilash va mahalliy yoʻriqnomani tuzishda zavod yoʻriqnomalarining talablari va tavsiyalari, ishga tushirish va sozlash komissiyasining qarorlari va muqobil uskunalardan foydalanish tajribasi, shuningdek mahalliy yoʻriqnomaga havolalarni taqdim etadigan Qoidalarning bandlari talablari hisobga olinishi kerak. Kon qoldiqlaridan foydalanishda ishlarning xavfsizligi qoidalariga 4-ILOVA Qurilish maydonchalarini yoritish normalari T/r Kon qoldiqlari xoʻjaligi obyekti Eng kam yoritilganlik, lk Yoritilganlik meʼyorlanayotgan tekislik Izoh 1. Xoʻjalik ehtiyojlari uchun moʻljallangan yoʻllar, binolarga borish yoʻllari 0,5 Qatnov qismi darajasida 2. Avtotransport va qurilish mashinalari turadigan joylar, ish olib borilayotgan hududdagi yoʻllar 2 Yoritiladigan yuza darajasida Ish olib boriladigan hudud fabrika yoki sexning texnik rahbari tomonidan belgilanadi 3. Zinalar, oʻtish koʻprikchalari 3 Xuddi oʻsha 4. Materiallar, uskuna va detallarni ortish va tushirish 10 Tekis (gorizontal) Uskunalar, detallarni qabul qilish va yetkazish maydonchalarida 5. Xuddi oʻsha 10 Tik (vertikal) Kranning barcha holatlarida mashinist tomondan kran ilgagida 6. Kon qoldiqlari omborxonasida ishchilarning isinish xonasi 10 Umumiy 7. Ekskavator bilan gruntni qazish, transheyalardan tashqari 5 Tekis (gorizontal) Zaboy tubi darajasida 8. Xuddi oʻsha 10 Tik (vertikal) Zaboyning butun balandligida 9. Transheyalar qazish 10 Tekis (gorizontal) Transheya tubi darajasida 10. Xuddi oʻsha 10 Tik ( vertikal ) Butun balandligida 11. Buldozer, skreperlar bilan gruntni qazish, katoklar bilan ishlash 10 Tekis (gorizontal) Ishlanayotgan maydon darajasida 12. Boʻtana oʻtkazgichlarni oʻtkazish va montaj qilish 10 Tekis (gorizontal) Boʻtana oʻtkazgichni oʻtkazish darajasida 13. Yer ustidan oʻtkazilgan boʻtana oʻtkazgichlardan foydalanish davrida, bosimli boʻtana oʻtkazgichlar oʻtkazilgan uchastkadagi dambalar 0,5 Tekis (gorizontal) Tungi vaqtda taʼmirlash va tekshirish uchun 14. Kon qoldiqlarini oqizib keltirish kartasi yoki hududi 2-3 Tekis (gorizontal) Boʻtana chiqarish qurilmalari va oqizib keltirish kartasi tepasi darajasida 15. Suzuvchi boʻtana oʻtkazgich (undan foydalanish davrida) 3 Tekis (gorizontal) Xizmat koʻrsatuvchi personal oʻtishi darajasida 16. Tepa qiyalik tindirish hovuziga tutashgan uchastkadagi dambalar (toʻgʻonlar) 0,05 Qiyalik tekisligi boʻyicha 17. Suv yigʻish, suv oʻtkazish va suv tashlash inshootlari ulardan foydalanish davrida 2 Tik (vertikal) Quduqning yuqori chekkasi darajasida 18. Ishlarni bajarayotganda 30 Tik (vertikal) Tepa ishchi maydoncha sathidan ishlar olib borilayotgan tekislikkacha 19. Zemsnaryad koʻprikchasi 2 Tekis (gorizontal) Koʻprikcha darajasida 20. Zemsnaryad frezasi uni tekshirish paytida 30 Tik (vertikal) Freza darajasida 21. Idish va quduqlar ichida bajariladigan ishlar 30 Tik (vertikal) Ishlarni bajariladigan barcha darajada 22. Muz ustida bajariladigan ishlar 20 Tekis (gorizontal) Ishlar bajarilayotgan hududda Kon qoldiqlaridan foydalanishda ishlarning xavfsizligi qoidalariga 5-ILOVA Kuzatuv jurnallari shakllari Kuzatuv jurnallarining barcha shakllari 1 va 1a-shakllariga muvofiq sarlavha sahifasiga ega boʻlishi kerak. Geodeziya oʻlchovlari uchun dala jurnallari hamda nasos uskunalari ishini nazorat qilish va qayd etish jurnallari uchun umumiy qabul qilingan shakldan foydalaniladi. 1-shakl (Jurnalning titul varagʻi) __________________________________________________________________ (tashkilotning nomi) JURNAL __________________________________________________________________ (jurnal va kuzatuv obyekti nomi) Boshlandi __________________________ Tugatildi __________________________ Ushbu jurnalda _____________ ta varaq raqamlangan va shnurlangan. 1a-shakl (Titul varagʻining orqa tomoni) Jurnalning yuritilishi uchun masʼul shaxslar Familiyasi, ismi, otasining ismi Lavozimi Lavozimga tayinlangan sana Imzo 2-shakl (Inshootni vizual kuzatish jurnali) Kuzatuv sanasi, ob-havo (t, ° C, qor, yomgʻir va h.) Kuzatuv uchastkasi Kuzatuv natijalari, kuzatuvchining familiyasi va imzosi Kamchilik va nuqsonlarni bartaraf etish choralari Bajarish muddati (masʼul shaxsning lavozimi, familiyasi) Bajarilganligi toʻgʻrisida belgi Izohlar: Agar deformatsiya va shikastlar mavjud boʻlsa, 3-ustunda ularning tavsifi, oʻlchamlari, rejadagi va balandlik bogʻlanishlari beriladi. 4-ustunda ushbu qaydni yozgan shaxsning lavozimi, familiyasi, imzosi va sana koʻrsatiladi. 6-ustunda bajaruvchining lavozimi va imzosi, bajarish sanasi, ijroni tekshirgan shaxsning lavozimi va imzosi, tekshirish sanasi koʻrsatiladi. 3-shakl (Kon qoldiqlari omborxonasida va boshqa toʻplagichlarda suv sathini kuzatish jurnali) Kuzatuvlar sanasi va vaqti Toʻplagichlardagi suv gorizontining absolyut belgilari, metr kon qoldiqlari omborxonasida avariya idishida toʻplagich hovuzda Izohlar: Ustunlar soni va toʻplagichlarning nomlari haqiqiy maʼlumotlar boʻyicha qabul qilinadi. Jurnal sex yoki fabrika dispetcheri (operatori) tomonidan unga obyekt ustasi yoki bevosita navbatchi telefon (ratsiya) orqali bergan kundalik oʻlchov maʼlumotlari boʻyicha yuritiladi. 4-shakl (Pyezometrlardagi suv sathlarini kuzatish jurnali) Stvor raqami _______________ Pyezometr raqami ______________ Oʻlchov sanasi Hovuzdagi suv sathi belgisi, metr Pyezometr ogʻzi belgisi, metr Ogʻizdan suv sathigacha boʻlgan masofa, metr Pyezometrik sath belgisi, metr Stvor hududidagi suv usti plyajining oʻlchov oʻtkazilgan kundagi uzunligi, metr Izoh haqiqiy loyiha boʻyicha Izohlar: 4-ustunda bir-biridan koʻpi bilan 2 sm ga farq qiladigan 3 ta oʻlchovning oʻrtacha miqdori yoziladi. 6-ustunda suyuqlik quyib toʻldiriladigan toʻplagich yoki oqizib keltirib toʻldiriladigan omborxona yarusining navbatdagi toʻldirilishi uchun pyezometr sathining loyihada berilgan belgisi qoʻyiladi. 7-ustun faqat oqizib keltirib toʻldiriladigan toʻplagichlar uchun kerak. 8-ustunda oqizib keltirib toʻldiriladigan omborxona uchun pyezometrik stvor hududida kon qoldiqlarini oqizib keltirish ishlari tugagan kundan boshlab oʻlchov oʻtkazilgan kungacha boʻlgan vaqt sutkalarda (dambaning oqizib keltirish jarayoni ustidan kundalik nazorat qilish jurnali boʻyicha) koʻrsatiladi. Agar oqizib keltirish oʻlchov oʻtkazilgan kunda olib borilayotgan boʻlsa yoki u tugagandan keyin 7 kun oʻtmagan boʻlsa, qayd etiladi. 5-shakl (Pyezometrlardagi suv sathlarining jamlama qaydnomasi) Oʻlchov sanasi Hovuzdagi suv sathi belgisi, metr Kuzatuv stvorlari boʻyicha pyezometrlarning raqamlanishi 1-Stvor, PK (piket) 2-Stvor, PK (piket) Izohlar: Har bir stvor uchun ustunlar soni loyihada koʻzda tutilgan pyezometrlar soniga teng miqdorda qabul qilinadi. Qaydnoma 4-shakl maʼlumotlari boʻyicha toʻldiriladi. Har bir stvorda pyezometrlar raqamlari jadvalga inshootning pastki byefidan boshlab ketma-ket kiritiladi. 6-shakl (Filtratsiya suvlari sarfi oʻlchovlari jurnali) Oʻlchov sanasi Oʻlchov joyi Suv quyilishi Hajmiy usul Suvning harorati, ° C Suspenziyalar miqdori, mg/l Bajaruvchining familiyasi va imzosi suv quyilishdagi bosim, sm sarf, l/s idish hajmi, l toʻlish vaqti, s sarf, l/s 7-shakl (Choʻkishni nazorat qilish jurnali) NOʻA stvori raqami, piket Markaning belgisi va raqami Oʻlchov sikllari raqamlari 1 2 3 va h. sana absolyut belgi sana absolyut belgi (6) (4) (6)-(4) sana absolyut belgi (9)-(6) (9)-(4) Izoh: Dastlabki holatdan pastga oʻtish (-) belgi bilan, yuqoriga oʻtish esa (+) belgi bilan olinadi. 8-shakl (Gorizontal siljishlar nazorati jurnali) Stvor raqami, piket Markaning belgisi va raqami Oʻlchov sikllari raqamlari 1 2 3 va h. oʻlchov sanasi X/Y koordinatalari oʻlchov sanasi X/Y koordinatalari siljish, mm oʻlchov sanasi X/Y koordinatalari ketma-ket sikllar oʻrtasida (6) — (4) oʻlchovlar boshidan, mm (6) — (4) ketma-ket sikllar oʻrtasida (10) — (6) oʻlchovlar boshidan, mm (10) — (4) Izohlar: Yuqori byef tomonga va oʻngga siljish (-) belgi bilan, chapga va pastki byefga siljish esa (+) belgi bilan olinadi. “Oʻng” va “chap” tomonlar dambaga inshootning yuqori byefi tomondan qaragan holatda qabul qilinadi. 9-shakl (Boʻtanani chiqarish qurilmasi ishini hisobga olish jurnali) Boʻtanani chiqarish qurilmasi raqami Boʻtanani chiqarish qurilmasi ishining boshlanish (B) va tugash (T) sanasi va vaqti B T B T B T B T va h. Izoh: Bir joyga toʻplangan chiqarish qurilmalarining raqamlari “S” belgisi bilan yoziladi, masalan 1S, 2S. 10-shakl (Dambani oqizib keltirish nazorati jurnali) Koʻndalang kesimlar raqamlari va ularning piketaji Yil choraklar I II III IV hovuzdagi suv gorizonti, metr marza dambasi choʻqqisining belgisi, metr marza dambasi yaqinidagi plyaj belgisi, metr plyaj uzunligi, metr 10-shakldagi jurnalni yuritish boʻyicha koʻrsatmalar 1. Ushbu jurnal kon qoldiqlari (shlam) omborxonasidan foydalanishning butun muddati davomida dambaning oqizib keltirish nazorati uchun moʻljallangan majburiy yigʻma hujjat hisoblanadi. 2. Jurnal har chorakning oxirida marksheyder sʼyomkalari maʼlumotlari boʻyicha toʻldiriladi va quyidagilarni oʻz ichiga oladi: a) dambaning butun uzunligida pastki qiyalik chekkasidan hovuzdagi suv qirgʻogʻigacha oxirgi oqizib keltirilgan yarusni marzalash rejasi. Unda taqsimlovchi boʻtana oʻtkazgichlar va bir joyga toʻplangan chiqarish qurilmalarining joylashishi, ularning diametrlari, turli joylardan oʻtkazilgan boʻtana oʻtkazgichlarning raqamlari, NOʻA stvorlari va boshqa mahkamlangan koʻndalang kesimlar koʻrsatiladi; dambaning butun uzunligi piketajlangan boʻlishi kerak; b) oqizilayotgan yarus marzasi choʻqqisining boʻylama kesimi; v) mahkamlangan koʻndalang kesimlar. 3. Boʻylama kesimda marza dambasi choʻqqisining belgilari har bir piketda belgilar oʻrtasida 200 mm va undan ortiq farq boʻlgan joylarda keltirilishi kerak. Koʻndalang kesimlarda hovuzdagi suv gorizonti va plyaj profili oʻtkir singan nuqtada, agar u yuqori qiyalikka 25 metr dan yaqin masofada joylashgan boʻlsa, va shuningdek plyajning odamlar oʻtishi mumkin boʻlgan har 25 metrida suv usti plyajining marza dambasi yuqori qiyaligi yaqinidagi belgilari. 4. Choraklik nazorat jadvali sex (uchastka) boshligʻi va sʼyomkani bajargan marksheyder tomonidan imzolanishi va mazkur Qoidalarning 36 va 39-bandlaridagi koʻrsatmalarga muvofiq saqlanishi kerak. 11-shakl (Boʻtana tasnifini nazorat qilish jurnali) Namunani tanlash sanasi Namuna raqami Namunani olish joyi Oʻlchov joyida boʻtana tavsifi tuproq zarralari zichligi, t/kub.m diametrli zarralarning foizli tarkibi, mm Oʻrtacha oʻlchangan diametr, mm chiqim, kub. m/s massa boʻyicha quyuq/suyuq 2.0 dan koʻproq 2.0-1.0 1.0-0.5 0.5-0.25 chiqim, kub. m/s massa boʻyicha quyuq/suyuq 0.05-0.01 2.0 dan koʻproq 0,005 dan kichik Izohlar: Dastlabki boʻtanadan namuna olish va uni tahlil qilish fabrika laboratoriyasi tomonidan bajariladi. 3-ustunda boʻtanani chiqarish qurilmalaridan namuna olinganda qurilmaning raqami va diametri, bir vaqtning oʻzida ishlayotgan chiqarish qurilmalarining namuna olinayotgan vaqtda nechanchisi ekanligi koʻrsatiladi. 12-shakl (Kon qoldiqlari omborxonasiga oqizib keltirilgan kon qoldiqlari sifati nazorati jurnali) Namuna olingan sana Namunaning raqami Tahlil qilingan sana Piket Namuna olingan joy Diametrlar boʻyicha zarralarning foizlardagi miqdori, mm Grunt zichligi, t/kub.metr Namlik (birlik ulushi) Quruq gruntning zichligi, t/kub.metr Grunt zarralari zichligi, t/kub.metr Gʻovaklik, % Marza dambasi oʻqidan namuna olingan nuqtagacha boʻlgan masofa, metr Absolyut sathi metr Izoh. Tuproq zarralarining zichligi bitta nazorat koʻndalang kesimida olingan 3 ta namunaning oʻrtacha miqdorida qabul qilinadi. 13-shakl (Gidrorejim tarmogʻi skvajinalaridagi sizot suvlari sathlarini kuzatish jurnali) Oʻlchov sanasi Suv sathlari belgisi, metr toʻplagichda Skvajinada 1 2 3 4 5 6 va h. Izohlar. 2-ustunda toʻplagich nomi koʻrsatiladi. Birinchi oʻlchov skvajina foydalanishga qabul qilinayotganda bajariladi. 14-shakl (Boʻtana oʻtkazgichlar devorlarining qalinligini oʻlchash jurnali) Oʻlchov sanasi Boʻtana oʻtkazgich raqami Piket Boʻtana oʻtkazgich koʻndalang kesimining nazorat nuqtalaridagi devorlar qalinligi, mm Nazorat nuqtalarining joylashish sxemasi 15-shakl (Suvning umumiy kimyoviy tahlilini hisobga olish) Tashkilot ______________________________ Namuna olingan sana ___________________ Keltirilgan sana ______________________________________________________________ Laboratoriyadan _______________________ laboratoriyaga __________________________ Tahlil boshlangan sana ______________ Tahlil tugagan sana ______ ___________ SUV TAHLILI RAQAMI _____ Tashkilot, obyekt, joyi va h. ___________ ________________________________________ Namuna № (qaydnoma boʻyicha) ____________________________________________________ Namuna olingan joy (kon, post, skvajina va h.) ____________________________________ _____________________________________________________________________________ Debit, kub. m/s ________________________________________________________________ Namuna olingan chuqurlik _______________________________________________________ Suv gorizonti ________________________________________________________________ Tarkibida suv boʻlgan jinslarning qisqacha tavsifi va ularning geologik indeksi _____ _____________________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________ Namunani olish va konservatsiyalash sharoitlari va metodikasi _______________________ Gaz pufakchalari hosil boʻlishi kuzatildimi _______________________________________ Namuna olinayotganda suv harorati _______________________________________________ Tahlilga joʻnatilgan suv miqdori _______________________________________________ Namunani olgan shaxsning familiyasi _____________________________________________ Izoh: _________________________________________________________________ Jadval Kationlar Litrdagi miqdori Boshqa holatlar mg mg x ekv foiz, mg x ekv pN mg/l Ca 2+ CO 2 , agressivligini oʻrganish Oksidlanishi, mg/l Mq 2+ Xuddi shu — O 2_ boʻyicha _______ Oksidlanishi Mg 2+ Xuddi shu — O 2_ boʻyicha _______ ________ Fe 2+ Kimyoviy O 2 isteʼmoli Xuddi shu — O 2_ boʻyicha _______ ________ NN + Yuzadagi faol moddalar K + +Na + Neft mahsulotlari Muallaq moddalar Silikatlar: SiO( 2 ) Fe umumiy Jami 100 Fe 3+ Serovodorod T = 105 ° S haroratda quruq qoldiq Anionlar 1 litrdagi miqdori mg mg x ekv foiz, mg x ekv qizdirilgan qoldiq mg/l SO 4 Namuna olinayotganda fizik moddaning minerallashishi ___________ NCO 3 CO 3 Tiniqligi ____________ Cl NO 2 Taʼmi ____________________ Rangi ____________________ NO 3 Hidi ___________________ Choʻkma __________________ Oʻzgarishlar _______________________ Jami 100 Suvdagi tuz tarkibi formulasi: ________________________________________________ Izoh: ________________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________ K + + Na + farq boʻyicha hisoblandi, tajriba yoʻli bilan aniqlandi (keraklisining tagi chizilsin). Jami 1/2 NCO 3 mg/l Taxlilchi _______________________________ Sana ________________________________ Laboratoriya rahbari ____________________ ____ ___________________________________ 16-shakl (Obyekt boʻyicha suvning kimyoviy namunalari qaydnomalari jurnali) Namuna raqami Tashkilot, obyekt, namuna olingan joy, suv manbai turi, suvli gorizont Namuna olingan sana pN * Ionlar miqdori, raqamlar: yuqorida — mg/l; oʻrtada — mg x ekv/l, pastda — foiz., mg x ekv NCO 3 SCO 4 Cl NO 2 NO 3 Ca 2+ Mg 2+ K + Na ++ NN 4 Fe 2+ 16-shaklning oxiri Minerallashish Komponentlar, mg/l Izoh Quruq qoldiq, mg/l Fe 3+ SiO 2 suspenziyalar agr CO 2 sv. CO 2 oksidlanishi, mg/l po O 2 Neft mahsulotlari PAV N 2 S, mg/l * pN > 8,3 boʻlganda (CO 3 ) 2- — izoh. 17-shakl (Suvdagi mikrokomponentlar miqdori qaydnomalari jurnali) № probi Tashkilot, obyekt, namuna olingan joy, suv manbai turi, suvli gorizont Namuna olingan sana Suvdagi mikrokomponentlariqdori, mg/l Fe - Cu 2+ Mn 2+ Pb 2+ Zn 2+ Cr 6+ Ni 2+ Ca 2+ Ti R obsh U Br J Al 3+ Va 6+ Sana _______________ Taxlilchi ________________ Laboratoriya rahbari __________________________ Izoh. Aniqlanadigan komponentlar va mikrokomponentlar tarkibi loyihada beriladi va tabiatni muhofaza qilish organlari tomonidan aniqlik kiritilishi mumkin. (Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 27.12.2025-y., 09/25/829/1226-son)