[ OKOZ: 1. 16.00.00.00 Xavfsizlik va huquq tartibot muhofazasi / 16.01.00.00 Davlat, jamiyat va shaxs xavfsizligini taʼminlash sohasidagi umumiy qoidalar] [ TSZ: 1. Odil sudlov. Huquq-tartibotni muhofaza qilish. Adliya / Umumiy masalalar] Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining Qarori Xotin-qizlar va bolalar huquqlari, erkinliklari hamda qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilish tizimi yanada takomillashtirilishi natijasida Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritilganligi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining maʼmuriy huquqbuzarlik hamda jinoyat ishlari boʻyicha ayrim qarorlariga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida Soʻnggi yillarda “Yangi Oʻzbekiston”ni barpo etish yoʻlida mamlakatimizda xotin-qizlar va bolalar huquqlari, erkinliklari hamda qonuniy manfaatlarini tazyiq va zoʻravonlikdan ishonchli himoya qilishning institutsional hamda huquqiy asoslarini tubdan takomillashtirishga, bolalar orasida nazoratsizlikning va ular tomonidan huquqbuzarliklar sodir etilishining oldini olishga, shuningdek nogironligi boʻlgan bolalarni hamda ota-ona qaramogʻidan mahrum boʻlgan bolalarni davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan keng koʻlamli ishlar amalga oshirilmoqda. Ayniqsa xotin-qizlarning jamiyatdagi roli, oʻrni va nufuzini oshirish, ijtimoiy-siyosiy faolligini mustahkamlash borasida olib borilayotgan ishlarni yangi bosqichga koʻtarish va ularni umumeʼtirof etilgan jahon andozalari talablariga keltirish yuzasidan qilinayotgan saʼy harakatlar alohida eʼtiborga molik. Xususan, Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 11-apreldagi “Xotin-qizlar va bolalar huquqlari, erkinliklari hamda qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilish tizimi yanada takomillashtirilishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi OʻRQ-829-son Qonuni ushbu islohotlarda muhim oʻrin tutadi. Qabul qilingan Qonun bilan xotin-qizlarning huquqlari, erkinliklari hamda qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilish bilan bogʻliq masalalarda yuzaga kelayotgan bir qator muammolarni bartaraf etish va bolalar masalalari boʻyicha komissiyalar faoliyatining huquqiy asoslarini mustahkamlab qoʻyishga qaratilgan bir qator oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritildi. Huquqni qoʻllovchilar tomonidan qayd etilgan qonunni toʻgʻri qoʻllash, bu masalada barqaror sud va tergov amaliyotini shakllantirish maqsadida amaldagi qonunchilik hujjatlariga kiritilgan oilaviy, maishiy, jismoniy, iqtisodiy, ruhiy kabi tazyiq va zoʻravonliklarga berilgan tushunchalarning sharhlari, oilaviy (maishiy) zoʻravonlik uchun jinoiy javobgarlik belgilanishi munosabati bilan aybdorning harakatlarini ushbu modda bilan kvalifikatsiya qilishga oid oʻziga xos xususiyatlari, zoʻravonlik bilan bogʻliq maʼmuriy huquqbuzarliklar va jinoyatlar uchun jazo tayinlash va jazodan ozod qilish qoidalariga kiritilgan oʻzgartirishlardan kelib chiqib eʼtiborga molik holatlari yuzasidan sudlar uchun ushbu masalalarda tegishli tushuntirishlar berilishini taqozo etadi. Shunga koʻra, yangi qabul qilingan va davlat siyosatining muhim yoʻnalishini tartibga soluvchi mazkur qonun talablariga muvofiqlashtirish, odil sudlovni amalga oshirishda moddiy va protsessual huquq normalarini toʻgʻri tatbiq etilishini taʼminlash, sudlarda yagona amaliyotni shakllantirish maqsadida hamda “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 22-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi: Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 11-apreldagi “Xotin-qizlar va bolalar huquqlari, erkinliklari hamda qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilish tizimi yanada takomillashtirilishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi OʻRQ-829-son Qonuni bilan amaldagi qonun hujjatlariga oilaviy (maishiy) zoʻravonlik, jismoniy zoʻravonlik, ruhiy zoʻravonlik, iqtisodiy zoʻravonlik, shahvoniy shilqimlik, haqoratomuz shilqimlik kabi tushunchalar kiritilib: oilaviy (maishiy) zoʻravonlik deganda, oila aʼzosining boshqa oila aʼzosiga nisbatan uning huquqlarini, erkinliklarini, qonuniy manfaatlarini buzadigan, jismoniy va (yoki) ruhiy azob uqubatlarga olib keladigan, uning huquqlarini cheklaydigan, badanga shikast yetkazilishiga sabab boʻladigan qasddan sodir etiladigan jismoniy, ruhiy, iqtisodiy yoki jinsiy xarakterdagi xatti-harakatlar; oilaviy (maishiy) jismoniy zoʻravonlik deganda, kundalik birgalikdagi hayot (turmush)da oilaning bir yoki bir guruh aʼzolari tomonidan boshqa bir aʼzosining sogʻligʻi yoki jismoniy daxlsizligiga tajovuz qiladigan gʻayriqonuniy harakatlar; oilaviy (maishiy) ruhiy zoʻravonlik deganda, kundalik birgalikdagi hayot (turmush)da oilaning bir yoki bir guruh aʼzolari tomonidan boshqa bir aʼzosining shaʼni va qadr-qimmatini tahqirlash, ularni shaxsiy, mulkiy huquqlarini amalga oshirishni cheklash, taʼlim olish, sogʻliqni saqlash, mehnatga oid huquqini amalga oshirishga toʻsqinlik qilish, yaqin qarindoshlaridan ajratib qoʻyish, mulkiga shikast yetkazish, nobud qilish, hayoti yoxud sogʻligʻi uchun xavfli boʻlgan zoʻrlik ishlatish bilan qoʻrqitishdan iborat harakatlar; oiladagi jinsiy zoʻravonlik deganda, kundalik birgalikdagi hayot (turmush)da oilaning bir yoki bir guruh aʼzolari tomonidan boshqa bir aʼzosining jinsiy erkinligi yoki jinsiy daxlsizligiga tajovuz qilish bilan bogʻliq qilmishlar; oilaviy (maishiy) iqtisodiy zoʻravonlik deganda, kundalik birgalikdagi hayot (turmush)da oilaning bir yoki bir guruh aʼzolari tomonidan boshqa bir aʼzosining mulk, taʼlim olish, sogʻliqni saqlash va (yoki) mehnatga oid huquqini amalga oshirishini cheklashga olib keladigan, mol-mulkiga va shaxsiy ashyolariga qasddan shikast yetkazishga qaratilgan harakatlar (harakatsizlik); shahvoniy shilqimlik deganda, shaxsning xohishiga qarshi ravishda unga nisbatan shahvoniy tusdagi har qanday murojaat (masalan ogʻzaki yoki yozma murojaat, internet orqali elektron xat-xabarlar, ijtimoiy tarmoqlarda shaxsga qaratilgan shahvoniy tusdagi xabarlar yuborish va h.k.) va (yoki) jismoniy harakatlar; haqoratomuz shilqimlik deganda, shaxsning maqsadi fuqarolarga haqoratomuz tegajogʻlik qilishdan iborat boʻlib, boshqa shaxsning obroʻ-eʼtibori, izzat-shaʼnini haqoratlash, kamsitish hamda ularning tinchligini buzishga qaratilib, bunda, fuqaroni inson qadr-qimmatini haqoratlovchi suhbatga zoʻrlab tortish, shilqimlik bilan uning qoʻlini siltash yoki kuch bilan qoʻlidan ushlash, bosh kiyimini yulqib olish, sigaret tutunini uning yuziga puflash va hokazo harakatlar tushunilishi lozimligi sudlar eʼtiboriga yetkazilsin. Shu kabi qoidabuzarliklar uchun maʼmuriy va jinoiy javobgarlik belgilanishi ushbu masalaga doir moddiy hamda protsessual qonun normalarini toʻgʻri tatbiq etilishiga erishish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining quyidagi qarorlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritilsin: 1. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Voyaga yetmaganlarning jinoyatlari haqidagi ishlar boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida” 2000-yil 15-sentabr 21-sonli qarori : 4-bandi birinchi xatboshisidagi “voyaga yetmaganlar ishlari boʻyicha idoralararo komissiya” hamda “voyaga yetmaganlarning ishlari boʻyicha shugʻullanuvchi komissiya” degan soʻzlar “bolalar masalalari boʻyicha komissiya” degan soʻzlar bilan almashtirilsin; 6-bandi : uchinchi xatboshisidagi “voyaga yetmaganlarning ishlari boʻyicha shugʻullanuvchi komissiya” degan soʻzlar “bolalar masalalari boʻyicha komissiya” degan soʻzlar bilan almashtirilsin; quyidagi mazmundagi beshinchi xatboshi bilan toʻldirilsin: “Bunda sud hukmda majburlov chorasini qoʻllash yoki qoʻllamaslik toʻgʻrisida asoslantirilgan xulosasini koʻrsatishi shart”; beshinchi va oltinchi xatboshilari tegishincha oltinchi va yettinchi xatboshilari deb hisoblansin; quyidagi mazmundagi 10 1 -band bilan toʻldirilsin: “10 1 . Sud voyaga yetmagan shaxsni shartli hukm qilsa yoki unga ozodlikdan mahrum etish bilan bogʻliq boʻlmagan boshqa jazo tayinlasa, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 3-iyundagi 339-sonli qaroriga asosan voyaga yetmagan shaxsga nisbatan jamoat tarbiyachisi tayinlash zarurligini muhokama qilishi shart”; 13-bandi birinchi xatboshisidagi “Voyaga yetmaganlar ishlari boʻyicha idoralararo komissiya” degan soʻzlar “Bolalar masalalari boʻyicha komissiya” degan soʻzlar bilan almashtirilsin. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Sudlar tomonidan jinoyat uchun jazo tayinlash amaliyoti toʻgʻrisida” 2006-yil 3-fevraldagi 1-sonli qarori : 11-bandi : quyidagi mazmundagi toʻrtinchi xatboshi bilan toʻldirilsin: “Mazkur bandning uchinchi xatboshisida nazarda tutilgan qoida: oʻta xavfli retsidivistlarga, uyushgan guruh yoki jinoiy uyushma aʼzolariga nisbatan; tinchlik va xavfsizlikka qarshi tamom boʻlmagan jinoyatlarga; — javobgarlikni ogʻirlashtiradigan holatlarda qasddan odam oʻldirish bilan; oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan jabrlanuvchining nomusiga tegish yoki unga nisbatan zoʻrlik ishlatib, jinsiy ehtiyojni gʻayritabiiy usulda qondirish bilan; oʻn olti yoshga toʻlmagan shaxs bilan jinsiy aloqa qilish yoki jinsiy ehtiyojni gʻayritabiiy usulda qondirish bilan; voyaga yetmagan shaxs tavsiflangan yoki tasvirlangan pornografik mahsulotni tarqatish, reklama qilish, namoyish etish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi hududiga olib , xuddi shuningdek uni tayyorlash, tarqatish, reklama qilish, namoyish etish yoxud voyaga yetmagan shaxsni pornografik xususiyatga ega harakatlarning ijrochisi sifatida jalb etish bilan; voyaga yetmagan shaxsni jalb etgan holda qoʻshmachilik qilish, fohishaxonalarni tashkil etish yoki saqlash bilan; yadroviy, kimyoviy, biologik va boshqa turdagi ommaviy qirgʻin qurolini, bunday qurol yaratishda foydalanish mumkinligi ayon boʻlgan materiallarni hamda uskunalarni, radioaktiv materiallarni kontrabanda qilish bilan bogʻliq boʻlgan jinoyatlar uchun jazo tayinlashda qoʻllanilmaydi”; toʻrtinchi xatboshisi tegishincha beshinchi xatboshisi deb hisoblansin; 49-bandi birinchi xatboshisining ikkinchi kichik xatboshisidagi “(masalan, JK 228, 248, 273-moddalari)” degan soʻzlar “(masalan, JK 126 1 , 131, 228, 248, 273-moddalari)” degan soʻzlar bilan almashtirilsin. 3. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Badanga qasddan shikast yetkazishga oid ishlar boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida” 2007-yil 27-iyundagi 6-sonli qarori : quyidagi mazmundagi 1 1 -band bilan toʻldirilsin: “1 1 . Sudlar, badanga shikast yetkazish jinoyatlaridan oilaviy (maishiy) zoʻravonlik bilan bogʻliq jinoyatlarni farqlashi lozim. Oilaviy (maishiy) zoʻravonlik deganda, oila aʼzosining boshqa oila aʼzosiga nisbatan uning huquqlarini, erkinliklarini, qonuniy manfaatlarini buzadigan, jismoniy va (yoki) ruhiy azob uqubatlarga olib keladigan, uning huquqlarini cheklaydigan, badanga shikast yetkazilishiga sabab boʻladigan qasddan sodir etiladigan jismoniy, ruhiy, iqtisodiy yoki jinsiy xarakterdagi xatti-harakatni sodir etilishi tushunilishi lozim. Oilaviy (maishiy) jismoniy zoʻravonlik deganda, kundalik birgalikdagi hayot (turmush)da oilaning bir yoki bir guruh aʼzolari tomonidan boshqa bir aʼzosining sogʻligʻi yoki jismoniy daxlsizligiga tajovuz qiladigan gʻayriqonuniy harakatlar tushunilishi lozim. Oilaviy (maishiy) ruhiy zoʻravonlik deganda, kundalik birgalikdagi hayot (turmush)da oilaning bir yoki bir guruh aʼzolari tomonidan boshqa bir aʼzosining shaʼni va qadr-qimmatini tahqirlash, ularni shaxsiy, mulkiy huquqlarini amalga oshirishni cheklash, taʼlim olish, sogʻliqni saqlash, mehnatga oid huquqini amalga oshirishga toʻsqinlik qilish, yaqin qarindoshlaridan ajratib qoʻyish, mulkiga shikast yetkazish, nobud qilish, hayoti yoxud sogʻligʻi uchun xavfli boʻlgan zoʻrlik ishlatish bilan qoʻrqitish tushunilishi lozim. Oilaviy (maishiy) iqtisodiy zoʻravonlik deganda, kundalik birgalikdagi hayot (turmush)da oilaning bir yoki bir guruh aʼzolari tomonidan boshqa bir aʼzosining mulk, taʼlim olish, sogʻliqni saqlash va (yoki) mehnatga oid huquqini amalga oshirishini cheklashga olib keladigan, mol-mulkiga va shaxsiy ashyolariga qasddan shikast yetkazishga qaratilgan harakat (harakatsizlik) tushunilishi lozim. Sudlarga oilaviy (maishiy) ruhiy zoʻravonlik bilan bogʻliq jinoyatlar JKning 126 1 -moddasining tegishli qismi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozimligi tushuntirilsin”; quyidagi mazmundagi 3 1 -band bilan toʻldirilsin: “3 1 . Badanga qasddan shikast yetkazish xotiniga (eriga), sobiq xotiniga (sobiq eriga), bir roʻzgʻor asosida birgalikda yashayotgan shaxsga yoki umumiy farzandga ega boʻlgan shaxsga nisbatan yetkazilgan boʻlsa, qilmish JKning 126 1 -moddasi tegishli qismi bilan kvalifikatsiya qilinadi. Bunda: er-xotin — nikohi fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish organlarida roʻyxatga olingan shaxslar; sobiq er-xotin — nikohi qonunda belgilangan tartibda tugatilgan yoki haqiqiy emas deb topilgan shaxslar; bir roʻzgʻor asosida birgalikda yashayotgan shaxslar — muayyan xonadon yoki uyda er-xotinlik munosabatlarida yashovchi, umumiy mol-mulk va pul mablagʻlariga egalik qiluvchi erkak hamda ayol; umumiy farzandga ega boʻlgan shaxslar — oʻzaro munosabatlari natijasida farzandli boʻlgan erkak va ayol tushuniladi; 4-bandidagi “JK 104 — 110-moddalarida” degan soʻzlar “JK 104 — 110, 126 1 -moddalarida” degan soʻzlar bilan almashtirilsin; 6-bandi birinchi xatboshisidagi “JK 104-moddasining birinchi qismida” degan soʻzlar “JK 104-moddasining birinchi qismi, 126 1 -moddasining oltinchi qismida” degan soʻzlar bilan almashtirilsin; 7-bandi birinchi xatboshisidagi “(JK 104-moddasi ikkinchi qismining “a” bandi, 105-moddasi ikkinchi qismining “b” bandi)” degan soʻzlar “(JK 104-moddasi ikkinchi qismining “a” bandi, 105-moddasi ikkinchi qismining “b” bandi, 126 1 -moddasi beshinchi qismining “b” bandi, 126 1 -moddasi yettinchi qismining “a” bandi)” degan soʻzlar bilan almashtirilsin; 9-bandi birinchi xatboshisidagi “JK 104-moddasi ikkinchi qismining “v” bandi, 105-moddasi ikkinchi qismining “g” bandi” degan soʻzlar “JK 104-moddasi ikkinchi qismining “v” bandi, 105-moddasi ikkinchi qismining “g” bandi, 126 1 -moddasi beshinchi qismining “v” bandi, 126 1 -moddasi yettinchi qismining “v” bandi” degan soʻzlar bilan almashtirilsin; 14-bandidagi “JK 104-moddasi ikkinchi qismining “z” bandi, 105-moddasi ikkinchi qismining “z” bandi bilan” degan soʻzlar “JK 104-moddasi ikkinchi qismining “z” bandi, 105-moddasi ikkinchi qismining “z” bandi 126 1 -moddasi beshinchi qismining “d” bandi, 126 1 -moddasi yettinchi qismining “d” bandi bilan” degan soʻzlar bilan almashtirilsin; 16-bandi quyidagi mazmundagi uchinchi xatboshi bilan toʻldirilsin: “Xotinini (erini), sobiq xotinini (sobiq erini), bir roʻzgʻor asosida birgalikda yashayotgan shaxsni yoki umumiy farzandga ega boʻlgan shaxsning badaniga oʻrtacha ogʻir yoki ogʻir shikast yetkazish jinoyati maxsus subyektli jinoyat boʻlganligi uchun jinoyat sodir etishda ishtirok etgan boshqa shaxslarning harakatlari JKning 28 va 126 1 -moddasining tegishli qismi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim”; 17-bandidagi “JK 104-moddasi uchinchi qismining “a” bandi, 105-moddasi ikkinchi qismining “a” bandi bilan” degan soʻzlar “JK 104-moddasi uchinchi qismining “a” bandi, 105-moddasi ikkinchi qismining “a” bandi, 126 1 -moddasi beshinchi qismining “a” bandi, 126 1 -moddasi sakkizinchi qismining “a” bandi bilan” degan soʻzlar bilan almashtirilsin; 18-bandi : birinchi xatboshisidagi “JK 104-moddasi uchinchi qismining “b” bandi, 105-moddasi ikkinchi qismining “k” bandi bilan” degan soʻzlar “JK 104-moddasi uchinchi qismining “b” bandi, 105-moddasi ikkinchi qismining “k” bandi, 126 1 -moddasi beshinchi qismining “j” bandi, 126 1 -moddasi sakkizinchi qismining “b” bandi bilan” degan soʻzlar bilan almashtirilsin; uchinchi xatboshisidagi “JK 104-moddasi uchinchi qismining “b” bandi, 105-moddasi ikkinchi qismining “k” bandi” degan soʻzlar “JK 104-moddasi uchinchi qismining “b” bandi, 105-moddasi ikkinchi qismining “k” bandi, 126 1 -moddasi beshinchi qismining “j” bandi, 126 1 -moddasi sakkizinchi qismining “b” bandi” degan soʻzlar bilan almashtirilsin; 19-bandi birinchi xatboshisidagi “JK 104-moddasi uchinchi qismining “d” bandi bilan” degan soʻzlar “JK 104-moddasi uchinchi qismining “d” bandi, 1261-moddasi sakkizinchi qismining “g” bandi bilan” degan soʻzlar bilan almashtirilsin; 21-bandi : birinchi xatboshisidagi “JK 104-moddasi ikkinchi yoki uchinchi qismlari, 105-moddasi ikkinchi qismining ikki va undan ortiq bandlarida” degan soʻzlar “JK 104-moddasi ikkinchi yoki uchinchi qismlari, 105-moddasi ikkinchi qismining ikki va undan ortiq bandlarida, 1261-moddasi beshinchi, yettinchi yoki sakkizinchi qismlarining ikki va undan ortiq bandlarida” degan soʻzlar bilan almashtirilsin; ikkinchi xatboshisi quyidagi tahrirda bayon etilsin: “Aybdorning harakatlarida JK 104-moddasining ham ikkinchi ham uchinchi qismlarida, 126 1 -moddasi ikkinchi — sakkizinchi qismlarida ham nazarda tutilgan kvalifikatsiya belgilari mavjud boʻlgan hollarda, barcha qilmish JK 104-moddasining uchinchi qismi, 126 1 -moddasining sakkizinchi qismi boʻyicha kvalifikatsiya qilinishi lozim boʻlib, biroq shaxsni jinoyat ishida ayblanuvchi tariqasida ishtirok etishga jalb etish toʻgʻrisidagi qarorda va hukmda barcha kvalifikatsiya belgilari koʻrsatilishi shart”; uchinchi xatboshisidagi “JK 104-moddasi ikkinchi yoki uchinchi qismlari, 105-moddasi ikkinchi qismining ikki va undan ortiq bandlarida” degan soʻzlar “JK 104-moddasi ikkinchi yoki uchinchi qismlari, 105-moddasi ikkinchi qismining ikki va undan ortiq bandlarida, 126 1 -moddasi beshinchi, yettinchi yoki sakkizinchi qismlarining ikki va undan ortiq bandlarida” degan soʻzlar bilan almashtirilsin”; 23-bandi quyidagi tahrirda bayon etilsin: “23. Sudlarga tushuntirilsinki, kuchli ruhiy hayajonlanish holatida, zaruriy mudofaa yoki ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan shaxsni ushlash choralari chegarasidan chetga chiqib, badanga qasddan ogʻir yoki oʻrtacha ogʻir shikast yetkazish, hatto JK 104-moddasi uchinchi qismida, 126 1 -moddasi sakkizinchi qismida koʻrsatilgan aybni ogʻirlashtiruvchi belgilar mavjud boʻlgan taqdirda ham tegishlicha JK 104, 105, 126 1 -moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi mumkin emas. Bunday harakatlar, jumladan, ular ehtiyotsizlik orqasida oʻlimga sabab boʻlgan holda ham tegishlicha JK 106, 107, 108-moddalari bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim; 24-bandining ikkinchi xatboshisi quyidagi tahrirda bayon etilsin: “Badanga qasddan bunday shikast yetkazganlik uchun jinoiy javobgarlik, faqat u shunday qilmish uchun shaxsga nisbatan muqaddam maʼmuriy jazo qoʻllash toʻgʻrisidagi qaror chiqarilgan paytdan boshlab bir yil mobaynida takroran sodir etilgan boʻlsa (JK 109-moddasining birinchi qismi, 126 1 -moddasining ikkinchi qismi) yoki sogʻliqning qisqa vaqt davomida yomonlashuviga sabab boʻlgan (JK 109-moddasining ikkinchi qismi, 126 1 -moddasining uchinchi qismi) holdagina kelib chiqadi”; 25-bandi : ikkinchi xatboshisidagi “JK 109-moddasi bilan” degan soʻzlar “JK 109, 126 1 -moddasi ikkinchi va uchinchi qismlari bilan” degan soʻzlar bilan almashtirilsin; uchinchi xatboshisidagi “JK 104 yoki 105 moddasi bilan” degan soʻzlar “JK 104, 105 yoki 126 1 -moddasi toʻrtinchi — sakkizinchi qismlari bilan” degan soʻzlar bilan almashtirilsin. 4. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Bir necha jinoyat sodir etilganda qilmishni kvalifikatsiya qilishga doir masalalar toʻgʻrisida” 2008-yil 5-maydagi 13-sonli qarori : 2-bandi : uchinchi xatboshisining ikkinchi kichik xatboshisidagi “(masalan, JK 228, 248, 273-moddalari)” degan soʻzlar “(masalan, JK 126 1 , 131, 228, 248, 273-moddalari)” degan soʻzlar bilan almashtirilsin; toʻrtinchi xatboshisi quyidagi tahrirda bayon etilsin: “Jinoyat qonunida alohida nazarda tutilgan ayrim hollarda, shaxs tomonidan qasddan Jinoyat kodeksi Maxsus qismi turli moddalarida nazarda tutilgan ikki va undan ortiq jinoyat sodir etilishi ham takroran jinoyat deb topiladi (masalan, JK 118, 119, 129, 211, 212, 276-moddalari ikkinchi qismlari, 121-moddasining toʻrtinchi qismi, 126 1 -moddasi beshinchi va sakkizinchi qismlari, 128, 213-moddalari uchinchi qismlari)”; 20-bandi : ikkinchi xatboshisining ikkinchi kichik xatboshisidagi “JK 228, 248, 273-moddalari” degan soʻzlar “JK 126 1 , 228, 248, 273-moddalari” degan soʻzlar bilan almashtirilsin; uchinchi xatboshisi quyidagi tahrirda bayon etilsin: “Jinoyat qonunida alohida nazarda tutilgan ayrim hollarda, shaxs ilgari sudlangan jinoyatlarga aynan oʻxshash boʻlmagan yangi jinoyatning qasddan sodir etilishi ham xavfli retsidiv jinoyat deb topiladi (masalan, JK 105, 118, 119, 129, 210, 211, 212, 274, 276-moddalari ikkinchi qismlari, 104, 128, 164, 213, 214, 273-moddalari uchinchi qismlari, 131-moddasi toʻrtinchi qismi, 126 1 -moddasi beshinchi va sakkizinchi qismlari)”. 5. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Nomusga tegish va jinsiy ehtiyojni gʻayritabiiy usulda qondirishga doir ishlar boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida” 2010-yil 29-oktabrdagi 13-sonli qarori : 2-bandi quyidagi tahrirda bayon etilsin: “2. Nomusga tegish deganda (JK 118-moddasi), jabrlanuvchi bilan uning erkiga qarshi yoki erkidan tashqari zoʻrlik ishlatib, qoʻrqitib (bundan buyon matnda — tahdid etib) yoxud jabrlanuvchining ojizligidan foydalanib, tabiiy usulda jinsiy aloqa qilish tushunilishi lozim. Agar oʻsha holatlarda aybdorning harakatlari jinsiy ehtiyojni gʻayritabiiy usulda qondirishga qaratilgan boʻlsa, qilmish JK 119-moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi kerak. Nomusga tegish va jinsiy ehtiyojni gʻayritabiiy usulda qondirganlik uchun jinoiy javobgarlik bunday harakatlar ayol jinsidagi shaxsga nisbatan ham, erkak jinsidagi shaxsga nisbatan ham sodir etilganda kelib chiqadi. Oiladagi jinsiy zoʻravonlik deganda, kundalik birgalikdagi hayot (turmush)da oilaning bir yoki bir guruh aʼzolari tomonidan boshqa bir aʼzosining jinsiy erkinligi yoki jinsiy daxlsizligiga tajovuz qilish bilan bogʻliq qilmish tushunilishi lozim”; 3-bandining ikkinchi xatboshisi quyidagi tahrirda bayon etilsin: “Nomusga tegish yoki jinsiy ehtiyojni gʻayritabiiy usulda qondirish paytida jabrlanuvchiga yengil yoki oʻrtacha ogʻir shikast yetkazilishi tegishlicha JK 118-moddasi yoki 119-moddasi dispozitsiyasi bilan qamrab olinadi va JK 105, 109-moddalari, 126 1 -moddasi birinchi — toʻrtinchi qismlari bilan qoʻshimcha kvalifikatsiya qilishni talab etmaydi. Agar nomusga tegish yoki jinsiy ehtiyojni gʻayritabiiy usulda qondirish paytida jabrlanuvchiga ogʻir shikast yetkazilsa, aybdorning harakatlari JK 118-moddasi yoki 119-moddasi va JK 104-moddasining tegishli qismi, 126 1 -moddasi oltinchi qismi majmui bilan kvalifikatsiya qilinadi”; 6-bandining birinchi xatboshisi quyidagi tahrirda bayon etilsin: 6. “Ojiz ahvol deganda, jabrlanuvchining shunday ahvoli tushunilishi kerakki, bunday paytda u oʻzining fiziologik, jismoniy yoki ruhiy holati (jismoniy nuqsoni, ruhiyati buzilganligi, oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan (kichik yoshdagi bolalar) yoki keksaligi, qattiq ogʻriq yoki behushlik holati, alkogol, giyohvandlik vositalari, ularning analoglari yoki psixotrop moddalar taʼsirida oʻta mastlik holati)ga koʻra oʻzini oʻzi himoya qilish, aybdorga faol qarshilik koʻrsatish yoki oʻziga nisbatan sodir etilayotgan harakatlar xususiyati va mohiyatini tushunish yoki oʻz harakatlarini boshqarish imkoniyatiga ega boʻlmaydi. Bunda aybdor jabrlanuvchi ojiz ahvolda ekanligini anglagan boʻlishi shart (oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan shaxsga nisbatan sodir etilgan holatlar bundan mustasno)”; 7-bandi quyidagi mazmundagi ikkinchi xatboshi bilan toʻldirilsin: “Oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan (kichik yoshdagi bolalar) ojiz ahvoldagi shaxs hisoblanganligi sababli ular bilan tabiiy yoki gʻayritabiiy usulda jinsiy aloqa qilish JK 118-moddasi toʻrtinchi qismi, 119-moddasi toʻrtinchi qismi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim”; quyidagi mazmundagi 7 1 -band bilan toʻldirilsin: “7 1 . Sudlar JK 118-moddasi yoki 119-moddasida nazarda tutilgan jinoyat tarkiblarini JK 121-moddasida nazarda tutilgan jinoyat tarkibidan farqlashlari lozim. JKning 121-moddasi boʻyicha jinoiy javobgarlik xizmat, moddiy yoki boshqa jihatdan aybdorga qaram boʻlgan shaxsni jinsiy aloqa qilishga yoki jinsiy ehtiyojni gʻayritabiiy usulda qondirishga majbur qilganda kelib chiqadi. Bunda, nomusga tegish yoki jinsiy ehtiyojni gʻayritabiiy usulda qondirishdagi ruhiy zoʻrlik ishlatishdan farqli ravishda, jabrlanuvchi shaxsni majbur etishda shaxsning bosh tortgani tahdidning darhol amalga oshirilishini taxmin qilmasligini, ayni vaqtda amalda yetkazilgan yoki qoʻrqitishda ifodalanadigan zarar jabrlanuvchi shaxsiga tegishli boʻlmay, balki uning mulkiy va boshqa shaxsiy huquqlariga taalluqli boʻlishini hamda oʻz xususiyatiga koʻra, bu zarar jabrlanuvchi moddiy, xizmat yoki boshqa jihatlardan qaram boʻlgan shaxs tomonidangina yetkazilgan boʻlishi kerakligini eʼtibor qaratish lozim; 10-bandi quyidagi tahrirda bayon etilsin: “10. Agar shaxs nomusga tegish vaqtida birin-ketin bir necha marta (masalan, kun davomida) jinsiy aloqa qilgan yoki jinsiy ehtiyojini gʻayritabiiy usulda qondirgan boʻlsa va ish holatlari aybdorda muayyan bir shaxsga nisbatan mazkur aynan oʻxshash harakatlarni sodir etishga nisbatan yagona qasd mavjudligidan dalolat bersa, qilmish JK 118-moddasi yoki 119-moddasining tegishli qismi boʻyicha kvalifikatsiya qilinishi lozim boʻlgan bitta davomli jinoyat sifatida koʻrilishi lozim. Shunga oʻxshash harakatlar muayyan bir shaxsga nisbatan turli vaqtlarda (masalan, turli kunlarda) yoki bir necha shaxsga nisbatan sodir etilganda takroran jinoyat belgisi mavjud boʻladi (JK 32-moddasi). Mazkur qoidalar JK 128-moddasi koʻrsatilgan jinoyatni sodir qilgan shaxslarning harakatlarini kvalifikatsiya qilishda ham qoʻllaniladi. Ikki va undan ortiq marta nomusga tegish yoki jinsiy ehtiyoj gʻayritabiiy usulda qondirish sodir etilgan boʻlib, buning uchun Jinoyat kodeksining 118-moddasi yoki 119-moddasining turli qismlarida jinoiy javobgarlik nazarda tutilgan boʻlsa, shuningdek bir holda bunday jinoyatlarga suiqasd yoki ularda ishtirokchilik, boshqa holda esa, tugatilgan jinoyat sodir etilgan boʻlsa, aybdorning harakatlari mazkur jinoyatlarning har biri boʻyicha mustaqil kvalifikatsiya qilinishi lozim”; quyidagi mazmundagi 13 1 -band bilan toʻldirilsin: “13 1 . JK 118-moddasi ikkinchi qismi “d” bandi yoki 119-moddasi ikkinchi qismi “d” bandida nazarda tutilgan nogironlik belgisiga ega ekanligi aybdorga ayon boʻlgan shaxsga nisbatan sodir etish deganda jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari ayon (maʼlum) boʻlgan shaxsga nisbatan sodir qilingan harakatlarni tushunish lozim; 14-bandi quyidagi tahrirda bayon etilsin: “14. Sudlar shuni inobatga olishlari lozimki, oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan (JK 118-moddasi uchinchi qismi “a” bandi yoki 119-moddasi uchinchi qismi “a” bandi) yoki oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan (JK 118-moddasi toʻrtinchi qismi yoki 119-moddasi toʻrtinchi qismi) shaxsga nisbatan nomusga tegish yoki jinsiy ehtiyojni gʻayritabiiy usulda qondirish jinoyatini sodir etganlik uchun jinoiy javobgarlik, aybdor jabrlanuvchining yoshini bilgan yoki bilmaganligidan qatʼiy nazar kelib chiqadi”; 15-bandi quyidagi tahrirda bayon etilsin: “15. Aybdorning harakatlarini JK 118-moddasi uchinchi qismi “b” bandi yoki 119-moddasi uchinchi qismi “b” bandi bilan kvalifikatsiya qilishda sudlar Jinoyat kodeksining sakkizinchi boʻlimida bayon etilgan “yaqin qarindoshlar” tushunchasiga asoslanishlari, bunda mazkur tushunchani keng sharhlash mumkin emasligini, shuningdek sobiq xotiniga (sobiq eriga), bir roʻzgʻor asosida birgalikda yashayotgan shaxsga yoxud umumiy farzandga ega boʻlgan shaxsga nisbatan sodir etilganda kelib chiqishini inobatga olishlari lozim. Bunda bir roʻzgʻor asosida birgalikda yashayotgan shaxslar deganda, muayyan xonadon yoki uyda er-xotinlik munosabatlarida yashovchi, umumiy mol-mulk va pul mablagʻlariga egalik qiluvchi erkak va ayol tushunishi lozim”; quyidagi mazmundagi 15 1 -band bilan toʻldirilsin: “15 1 . Sudlar aybdor shaxslarning harakatlarini JKning 118-moddasi 3-qismi “v” bandi va 119-moddasi 3-qismi “v” bandi bilan kvalifikatsiya qilishda, jabrlanuvchi kimning qaramogʻida boʻlganligiga alohida eʼtibor qaratishlari lozim. Jabrlanuvchini tarbiyalash va (yoki) unga gʻamxoʻrlik qilish majburiyatini bajarayotgan shaxs deganda, qonunchilikda belgilangan tartibda farzandlikka oluvchilar, vasiylar, homiylar tushuniladi. Jabrlanuvchiga qarab turish, oʻqitish majburiyatlari qonun bilan zimmasiga yuklatilgan taʼlim, tarbiya, davolash yoki boshqa muassasasi deganda esa, maktabgacha taʼlim, umumiy oʻrta taʼlim va oʻrta-maxsus kasb-hunar taʼlimi, oliy taʼlim va oliy oʻquv yurtidan keyingi taʼlim muassasalari, sogʻliqni saqlash tizimidagi hamda xususiy sektordagi (shu jumladan, xalq tabobati) davolash muassasalari xodimlari tushuniladi”; 16-bandidagi “JK 118-moddasi uchinchi qismi “d” bandi yoki 119-moddasi uchinchi qismi “d” bandida” degan soʻzlar “JK 118-moddasi uchinchi qismi “e” bandi yoki 119-moddasi uchinchi qismi “e” bandida” degan soʻzlar bilan almashtirilsin. 6. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Jazoni oʻtashdan muddatidan ilgari ozod qilish va jazoni yengilrogʻi bilan almashtirish boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida” 2016-yil 27-dekabrdagi 28-sonli qarori : 3-bandi quyidagi mazmundagi uchinchi xatboshi bilan toʻldirilsin: “JK 73-moddasining 4-qismida koʻrsatilgan shaxslar boshqa jinoyat sodir etganligi aniqlanib, keyingi hukm boʻyicha jazolar JKning 59-moddasi 8-qismi yoki 60-moddasi tartibida qoʻshilganda, JK 73-moddasining 4-qismida nazarda tutilgan jinoyati uchun ozodlikdan mahrum qilish jazosi tayinlangan boʻlsa jazoning oʻtalmagan qismi yengilrogʻi bilan almashtirilishi yoki jazoni oʻtashdan muddatidan ilgari ozod qilinishi mumkin emas”; quyidagi mazmundagi 3 1 -band bilan toʻldirilsin: “3 1 . Jazodan muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilish va jazoni yengilrogʻi bilan almashtirish: a) umrbod yoki uzoq muddatga ozodlikdan mahrum qilishga hukm etilgan shaxsga; b) oʻta xavfli retsidivistga; v) uyushgan guruh yoki jinoiy uyushmaning tashkilotchi va qatnashuvchilariga; g) javobgarlikni ogʻirlashtiradigan holatlarda qasddan odam oʻldirganlik, oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan jabrlanuvchining nomusiga tekkanlik yoki unga nisbatan zoʻrlik ishlatib, jinsiy ehtiyojni gʻayritabiiy usulda qondirganlik, oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxsni jinsiy aloqada boʻlish yoki jinsiy ehtiyojni gʻayritabiiy usulda qondirish bilan bogʻliq holda jinsiy aloqa qilishga majbur etganlik, oʻn olti yoshga toʻlmagan shaxs bilan jinsiy aloqa qilganlik yoki jinsiy ehtiyojni gʻayritabiiy usulda qondirganlik yoki unga nisbatan uyatsiz-buzuq harakatlar qilganlik, voyaga yetmagan shaxs tavsiflangan yoki tasvirlangan pornografik mahsulotni tarqatish, reklama qilish, namoyish etish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi hududiga olib kirganlik, xuddi shuningdek uni tayyorlaganlik, tarqatganlik, reklama qilganlik, namoyish etganlik yoxud voyaga yetmagan shaxsni pornografik xususiyatga ega harakatlarning ijrochisi sifatida jalb etganlik, voyaga yetmagan shaxsni jalb etgan holda qoʻshmachilik qilganlik, fohishaxonalarni tashkil etganlik yoki saqlaganlik, Oʻzbekiston Respublikasiga, tinchlikka va insoniyat xavfsizligiga qarshi jinoyat sodir etganlik, yadroviy, kimyoviy, biologik va boshqa xildagi ommaviy qirgʻin qurollarini, shunday qurollarni ishlab chiqarish uchun foydalanish mumkinligi ayon boʻlgan material va uskunalarni, kontrabanda qilganlik uchun hukm qilingan shaxslarga nisbatan qoʻllanilmaydi”. 7. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Sudlar tomonidan maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishni tartibga soluvchi qonunlarni qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida” 2018-yil 30-noyabrdagi 35-sonli qarori : 9-bandi : ikkinchi xatboshisi quyidagi tahrirda bayon etilsin: “Maʼmuriy huquqbuzarlik sodir etgan oʻn olti yoshdan oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan shaxslarga nisbatan “Bolalar masalalari boʻyicha komissiyalar toʻgʻrisidagi” nizomda koʻrsatilgan choralar qoʻllaniladi”; uchinchi xatboshisidagi “voyaga yetmaganlar ishlari boʻyicha idoralararo komissiyaga” degan soʻzlar “bolalar masalalari boʻyicha komissiyaga” degan soʻzlar bilan almashtirilsin; quyidagi mazmundagi 11 1 -band bilan toʻldirilsin: “11 1 . Sudlar tomonidan MJtKning 41 1 -moddasi va 183-moddasida nazarda tutilgan maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishda, quyidagi holatlarga eʼtiborlarini qaratishlari lozim. Shaxsning harakatlarini MJtKning 41 1 -moddasi (shahvoniy shilqimlik) yoki 183-moddasida (mayda bezorilik) nazarda tutilgan haqoratomuz shilqimlik belgisi bilan kvalifikatsiya qilishda shaxsning ushbu harakatni sodir qilishdan koʻzlagan maqsadini aniqlash lozim. Xususan shaxsning harakati shahvoniy shilqimlik qilishdan iborat boʻlib, shaxsning xohishiga qarshi ravishda unga nisbatan shahvoniy tusdagi har qanday murojaat (masalan ogʻzaki yoki yozma murojaat, internet orqali elektron xat-xabarlar, ijtimoiy tarmoqlarda shaxsga qaratilgan shahvoniy tusdagi xabarlar yuborish va h.k.) va (yoki) jismoniy harakat qilish. Bunga misol sifatida shahvoniy imo-ishoralar, yaʼni jinsiy aloqaga ishora qilib chaqirish, qaddi-qomatni shahvoniy tusda tavsiflash, xohishiga zid ravishda uni quchoqlash, oʻpish, teginish, silash, boshqa jismoniy kontakt turlari va hokazo harakatlar tushuniladi. Shahvoniy shilqimlik notanish insonga qaratilishi bilan bir qatorda tanish boʻlgan, odatda esa bir ish joyida ishlaydigan hamkasbga yoki rahbar tomonidan bevosita uning funksional tobeligida boʻlgan xodimga nisbatan sodir etilishi mumkin. Haqoratomuz shilqimlik deganda shaxsning maqsadi fuqarolarga haqoratomuz tegajogʻlik qilishdan iborat boʻlib, boshqa shaxsning obroʻ-eʼtibori, izzat-shaʼnini haqoratlash, kamsitish hamda ularning tinchligini buzishga qaratilib, bunga, fuqaroni inson qadr-qimmatini haqoratlovchi suhbatga zoʻrlab tortish, shilqimlik bilan uning qoʻlini siltash yoki kuch bilan qoʻlidan ushlash, bosh kiyimini yulqib olish, sigaret tutunini uning yuziga puflash va hokazo harakatlar tushuniladi. Oʻn olti yoshga toʻlmagan shaxsga nisbatan sodir etilgan shahvoniy shilqimlik koʻrinishidagi uyatsiz-buzuq harakatlar JK 129-moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim”; quyidagi mazmundagi 23 1 -band bilan toʻldirilsin: “23 1 . Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, haq toʻlanadigan jamoat ishlariga majburiy ravishda jalb etish tariqasidagi maʼmuriy jazo voyaga yetmagan yoki mehnatga layoqatsiz shaxslarni yoxud ota-onani moddiy taʼminlashdan boʻyin tovlash uchun qoʻllaniladi. Bunda, haq toʻlanadigan jamoat ishlariga jalb etiladigan shaxslar ish haqining ellik foizi aliment majburiyatlari boʻyicha qarzni toʻlashga yoʻnaltirilishi tushuntirilsin. Haq toʻlanadigan jamoat ishlari pensiya yoshiga yetgan shaxslarga (ayollar 55 yoshdan, erkaklar 60 yoshdan), oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarga, homilador ayollarga, uch yoshga toʻlmagan bolalari bor ayollarga, birinchi va ikkinchi guruh nogironligi boʻlgan shaxslarga, doimiy ishga ega shaxslarga, harbiy xizmatchilarga nisbatan qoʻllanilmaydi”; 25-bandi quyidagi mazmundagi ikkinchi xatboshi bilan toʻldirilsin: “Bunda, MJtK 29-1-moddasining uchinchi qismiga asosan Oʻzbekiston Respublikasi hududidan maʼmuriy tartibda chiqarib yuborish Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosiga aliment toʻlash boʻyicha majburiyatlarga ega boʻlgan chet el fuqarolariga va fuqaroligi boʻlmagan shaxslarga nisbatan qoʻllanilmaydi”. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi B. ISLAMOV Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi N. XAKIMOVA Toshkent sh., 2023-yil 20-noyabr, 30-son