On fonema ła xe na unità lenguìstega dotada de vałor distintivo, o sia na unità che ła połe prodùxare variasion de signifegà se canbiada co un altra unità: par exénpio, ła difarensa de signifegà intrà el vèneto e el xe el rexultà del scànbio intrà el fonema /t/ e el fonema /d/. Al contràrio, tute łe reałixasion de ła , conprendindo anca ła "ere fransexa" , łe concore in vèneto a portar el isteso signifegà, o sia /r/ . e i xe foni e presixamente ałòfoni del fonema /r/. El fonema el xe, de consevensa, na astrasion mentałe, che ła categorixa sìngułe reałixasion artegołatòrie segondo un ùnxoło signifegà. Inte łe łéngue co albateti fonemàteghi, o sia chei alfabeti co corispondensa grafema-fonema, łe létare de l'alfabeto łe xe na trascrision gràfega de soni . No ghe xe senpre na corispondensa unìvoga intrà foni e grafemi , ła łéngua inglexe ła xe un òtimo exénpio. Anca in vèneto, andove che pararia ghe sìpia un alfabeto che el raprexenta co ogni létara un sono de ła łéngua parlada, el xe caraterixà da convension del tuto arbitràrie: el grafema <gni> no el ga da vegner lexesto cofà na sèrie de trè soni, parché se trata de un digrama che el corisponde a ła naxałe pałatałe. Segondo el struturałismo i fonemi i raprexenta łe "unità mìneme de segonda artegołasion", o sia łe unità lenguìsteghe pì picenine e sensa signifegà pròpio, ma che conbinae łe połe prodùxar unità che òhe ga signifegà e funsion gramategałe pròpia, dite monemi o "unità de prima artegołasion". Se ciapemo, par exénpio, ła paroła vèneta , ła prima artegołasion ła vede i ełeminti e . A sto liveło i njien conbinai signifegai. A liveło de segonda artegołasion i vien conbinai soni: łe unità de ła istesa paroła i xe de conseguensa /p/, /a/, /r/, /l/ e /a/. La disiplina che ła indivìdua e ła stùdia i fonemi ła se ciama fonołoxia. I fonemi łe xe unità astrate: ste unità łe ga cofà reałixasion i foni.