El prèmio Nobel ła ze un'onorifisensa de vałore mondiałe atribuia cada ano a personałità viventi che łe se ga difarensià inte i vari canpi de ła conosensa umana, portando a «» par łe so reserche, descuerte e invension, par l'òpara leterària, par l'inpegno in favor de ła paze mondiałe. Alfred Nobel el zera nasesto inte el 21 de otobre del 1833 a Stocolma, fioło de un inprenditore èdiłe svedezo. El ze sta un chìmego, inzegnero e inventore, dopo èsar divegnesto inte el 1894 presidente de ła società Bofors, Nobel el ghea metesto in sesto vari esperimenti sui esplozivi: A ze sta cusita che eło el ghea cumulà na notàbiłe cuantità de schei, derivante dai breveti de łe so 355 invension, ła pì tanto conosesta de łe cuałe ła ze ła dinamite, descuerta forse asidentalmente doparando łe propietà sorbenti de ła farina fòsiłe su ła nitroglicerina. Gràsie a pòstere reserche Nobel el ghea parecià anca altri tipi de esplozivi, intrà i cuałi ła bałistite. Inte el marzo del 1888, Ludvig Nobel, fradeło grando de Alfred, el zera morto inte un'esplozion inte el ndar de un'esperimento. Racuanti cuotidiani fransezi, retegnendo che el defunto el fuse l'isteso Alfred, i ghea anunsà ła so morte co tìtułi altro che adułatori: Nobel el ghe zera restà tanto małe dopo de ver lezesto sto necrołojo premauro, tanto che el ga scumisià a gaver timor de cofà che el saria sta recordà dai pòsteri. Fermo inte ła decizion de vołer figurar cofà un zentil fiłàntropo e no cofà un inplacàbiłe industriałe, el ghea decidesto de destinar el 94% de ła so granda fortuna a l'istitusion de un prèmio da insegnir a chi che rende «i mejo servisi a l'umanità» inte i canpi de ła chìmega, fìzega, medezina, leteratura, o inte el favorir rełasion pasìfeghe intrà i pòpułi de ła Tera. A ze sta cusita che el zera nasesto el prèmio Nobel, regołarmente asegnà inte łe so vàrie declinasion partindo dal 1901. Ragnar Sohlman e Rudolf Lilljequist, cuełi che ga portà vanti łe ùlteme vołontà de Nobel , i ghea istituio ła fondasion Nobel par ła zestion del patrimònio de Nobel e par ła destribusion dei premi. de sevente se reporta el testo de łe despozision testamentàrie de Nobel: El prèmio, zestio da ła Fondasion Nobel, el ze sta istituio de sevente a łe ùlteme vołontà de Alfred Bernhard Nobel. La prima insignasion dei premi ła ze stada fata inte el 1901, cuando che i zera vegnesti consegnai el prèmio par ła paze, par ła leteratura, par ła chìmega, par ła fiziołozia o ła medezina e par ła fìzega. No ghe ze invese el prèmio par ła matemàtega. Dal 1969 el ze sta istituio in pì el prèmio par l'economia in memòria de Alfred Nobel, istituio de sevente a na donasion de ła banca nasionałe de Svesia e da chel momento zestio insieme ai premi orìzenari. I premi i vien zeneralmente insignii in otobre e ła serimònia de consegna ła vien fata a Stocolma inte el Konserthuset inte el 10 de disenbre, aniversàrio de ła morte del fondatore, co escluzion del prèmio par ła paze che el vien insignio anca sto cuà senpre inte el 10 de disenbre, ma a Oslo. I premi inte łe spesìfeghe desipline i ze comunemente retegnesti i pì prestijozi insignìbiłi in sti canpi. Anca el prèmio Nobel par ła paze el conferise grando prestijo, tutavia par l'opinabiłità de łe vałutasion pułìteghe ła so insignasion ła ze sta calche volta conpagnada da polèmeghe. El Nobel prevede ła insignasion de un totałe de schei.