L'espresion età comunałe o Comun medievałe el denòmena un perìodo stòrego del Medioevo, caraterizà dal goerno locałe dei comuni, che el ghea intaresà grande àree de l'Eoropa osidentałe. El Comun el ze un'asociasion de indivìdui che i partégne a na istesa clase sociałe e i rezidénsia inte na istesa locałità. L'età comunałe ła ga avesto orìzene in Itàlia sentro-nord, da torno del finałe del XI secoło, desviłupàndose, poco dopo, anca in racuante rejon de ła Zermània sentro-sud, in Fransa e inte łe Fiandre. El se ghea espansionà de sevente , co forme e magnere vàrie, anca in Inghiltera e inte ła penìzoła ibèrega. In Itàlia, ła cuna de ła siviltà comunałe, el fenòmano el zera ndà finéndo finmente da łe ùlteme dècade del XIII secoło e ła prima metà del sècoło drioman, co ła modifegasion dei ecuiłibri pułìteghi interni, co l'afermasion sociałe de novi ceti e co ła sperimentasion de nove esperiense de goerno . I primi Comuni i dimandava autonomia profesionałe, pułìtega e aministrativa. Inte ła penìzoła italiana łe sità łe zera sotoponeste a l'autorità suprema de l'inperatore: sto cuà el ze el ponto de partensa par capir ła dinàmega stòrega che ła ghea conpagnà el desviłupo del Comun e łe lote che sto cuà ghe ghea tocà sostegnere par afermarse. Co ła renàsita de łe sità inte el XI secoło e ła recuperasion de łe atività artezanałi, i novi ceti urbani i se ghea reunio par lìbararse dai vìncułi feudałi e da l'autorità inperiałe, creando na nova realtà pułìtega, el Comun. El Comun el zera nasesto de consevensa co l'intension de esprìmar ła lota par l'emancipasion de łe clase sitadine da ła sojesion feudałe, portando a na profonda trasformasion sociałe, caraterizada dal renfiorir de łe atività comerciałi e l'emersion de ła borghezia. Intrà łe vàrie e discordanti teorie su l'orìzene del comun, ste cuà łe ze łe caratarìsteghe de mejo concordansa: l'opozision al sistema feudałe ; ła prezensa de un Véscovo, ełezesto dal pòpoło (de consevensa co lejitimasion spirituałe e pułìtega. el nasimento e l'afermarse de fenòmani asociativi, łe intrà grupi de sitadini. el guałivo conplegarse del sistema de łe rełasion sociałi e comerciałi fruto de ła recuperasion econòmega e demogràfega portando a ła necesità de nove normative e controłi. El goerno del Comun el zera bazà su de un Consejo zenerałe sitadin che el ełezeva dei mazistrai, dizesti cónsołi, incargai de ła rejensa. Drento de sto òrgano cołejale se prevedea ła convocasion de l'asenblea in prezensa de un nùmaro mìnemo de sitadini nomenai e ła verbalizasion de łe decizion. Sti cuà, inte un primo momento, esendo privi de autorità i ezersitava ła so cònpito in raprezentansa del véscovo. No semo miga boni de conosere co precizion data e posto de nasimento dei comuni. Savemo parò, da racuanti documenti de l'XI secolo, che i primi raprezentanti de łe cołetività i zera ciamai o . In prinsìpio i comuni se conportava cofà de łe mazistrature provizòrie naseste par sołusionar problemi de un dato momento formae pròpio da “ómani boni” dei cuałi tuti i se fidava. I cónsołi i zurava fedeltà davanti a ła sitadinansa metindo in lista i so òblighi, considerai prime forme de Statuti sitadini. Tuti i sitadini co deriti urbani i se reuniva inte el “Parlamento”. Par jutàrghene ła zestion, sto òrgano el vegnea de frecuente strenzesto a na menoransa de persone, portando a ła creasion dei "grupi derizenti".