In fonètega, na vocałe ła xe un fono che el ga come reałixasion prevałente un vocòide. Ła paroła ła deriva da el łatin , che el senjìfega "che l'emete voxe" o "parlante". Da el ponto de vista artigołatorio, na vocałe ła xe un son prodoto grasie a ła vibrasion de łe corde vocałe e sensa infrapor pì ostàcołi a el fruso de l'aria cusì fato resonar. Łe defarente vocałe łe se otien modifegando el resonador, e cuindi co na major o menor vertura de ła boca, co o sensa protruxion de i łàvari, co o sensa pasajo de l'aria da łe fose naxałe, e co ła łengua mesa pì o manco in vanti inte ła cavità orałe. Drio łe só caratarìsteghe, łe vocałe łe pol èsar: orałe o naxałe , a seconda che el veło pałatin el sia alsà o xbasà, inpedindo o parmetendo el pasajo de l'aria da łe fose naxałe; anteriore , sentrałe o posteriore , a seconda de ła poxision de ła łengua; verte o sarae , a seconda de ła poxision de ła łengua inte ła cavità orałe e de ła vertura de ła mandìboła: cuando che ła xe basa ła boca ła xe pì verta, cuando che ła xe alta ła boca ła xe pì serada. A xe posìbiłe oservar defarenti gradi de vertura de łe vocałe: serte łengue łe destingue sol che du gradi: vocałe verta /a/, vocałe sarae /i/ e /u/; l'itałian stàndar el ga cuatro gradi de vertura: vocałe verta /a/, vocałe semiverte /ɛ/ e /ɔ/ , vocałe semisarae /e/ e /o/, vocałe sarae /i/ e /u/ ; risàe o mìa risàe , a seconda che inte l'artigołasion ła intervenja o mìa un risamento de i łàvari. In itałian A xe risàe łe vocałe posteriore ma A no łe ło xe łe altre. A ghe xe łengue dove che na vocałe anterior ła pol èsar risada , opur na vocałe posterior ła pol no èsar risada ; curte o łonghe, a seconda de ła durada. In serte łengue ła łonghesa vocàłica ła pol ver vałor destintivo. Par exenpio inte el Miłanexe ła łonghesa vocàłica ła destingue de frecuente l'infinìo de i verbi da el partisipio pasà: "ndar" / "ndà". vocałe tòneghe o àtone. Na vocałe ła xe dita cuando che so de eła A casca l'acento e cuando che no ła xe acentada. Le vocałe łe xe soni prodoti sensa ocruxion a el fluso de aria. Łe vocałe łe pol èsar schematixàe inte el triàngoło vocàłego, dove che A se ga come baxe ła A che ła xe ła vocałe pì verta e a i lati A ghe xe ła I e ła U che łe xe łe vocałe pì sarae. So el parcorso da ła A a ła I A se ga ła E verta e ła E serada, mentre so el parcorso da ła A a ła U A se ga ła O verta e donca ła O serada. Ła stesa roba ła càpita inte el trapesio vocàłego soł che a ła baxe A gavemo du vocałe: ła A verta e ła A serada. ła xe ła controparte risada de ła . ła xe l'intermedia tra ła e ła e ła xe ła ingrexe de . ła xe ła verta itałiana de Theatererbutteracasaerbutterudumaafatherohotaurunocottouusucco'. ła xe l'intermedia tra ła e ła , e ła xe ła ingrexe de . ła xe ła varsion no risada de , e ła xe ła irlandexe de o. Normalmente łe vocałe łe forma el pico o nucleo de na sìłaba, e łe consonante łe ghin forma l'ataco e ła coa. In serte łengue, parò, anca soni che de norma no i xe clasifegài come vocałe i pol formar el nucleo de na sìłaba, come el fono inte ła paroła ingrexe , o el fono inte ła paroła ceca . 'Ste partegołare "consonante vocàłeghe" łe se ciama contoidi intensi. De sòłito tuti i segmenti che i forma el nucleo de na sìłaba i xe ciamài "vocałe", e ciaramente drio 'sto criterio foni come cuełi sitài sora i sarìa, almanco fonołoxegamente, vocałe. A se note in tuti i modi che i sołi foni che i pol formar el nucleo de na sìłaba i xe i vocoidi e i contoidi sonoranti.