L'alpinismo ła ze na disiplina sportiva bazada sol sorpasamento de łe deficultà catae inte el ndar de ła scałada de na montagna , co ła scałada che ła połe avegnere su ròcia, neve, jaso o perimenti smisiai, doparando anca tècneghe de ranpegada su ròcia o su jaso. L'anbiente alpin el ze stapopolà finmente da ła preistòria e ła prezensa umana a cuote belché superiori al fondovałe ła ze testimoniada da oservasion archeolòzeghe . La motivasion che ła ga spenzesto i primi abitanti de łe Alpe a ndar-sù oltre i boschi e łe boàrie ła zera racuanto probabilmente ligada a ła càcia o a riti rełijozi. Za Eròdoto, Salùstio e Lìvio i ghea descrivesto łe inpreze del pasà. Se ga notìsie de racuante scalae za inte el XIV secoło; el 26 de apriłe del 1336 dì de ła scałada del Mont Ventoux da parte de Francesco Petrarca e del fradeło Gherardo. Pochi ani dopo, el 1º de setenbre del 1358, Bonifacio Rotario d'Asti el rivava za a ła sima del Rocciamelone montagna alta belché 3538 m s.l.m. Intrà łe inpreze de ła “preistòria alpinìstega” se ga da recordar l'escałasion del Mont Aiguille inte ła rejon franseza del Vercors. Eła ła ze stada fata el 26 de zugno del 1492, su órdene de Carlo VIII, da Antoine de Ville co na scuadra de esperti costrutori de ceze. Inte l'escałasion, capitanada da un esperto miłitare, ghea partesipà anca rełijozi e maestranse locałi che inte ła sima i ghea trato-sù trè croze e na picenina capeła votiva. Al de là de sti pochi avegniminti, fin a ła fin del sete-zento łe alte montagne alpine łe ndazea vanti a èsar un teritòrio sensa resorse de intarese, pericułante e frecuentà solché dai caciadori e dai viajatori. Un anbiente in granda parte sconosesto e par sta motivasion anca credesto popołà da creadure małévułi e soranaturałi De tradision, ła nàsita de l'alpinismo ła vien ponesta l'8 de agosto del 1786, dì de ła prima escałasion del Monte Bianco. Cheło che se ga spenzesto a far ła scałada el zera sta un siensià zinevrin , ma sta inpreza ła zera stada za fata da un mèdego e da un caciador e sercator de crestałi de Chamonix. In sta prima faze l'asion ła ze promovesta da apartegnenti de łe clase benestanti e no rezidenti in montagna ma ła ze fata anca gràsie a ła partecipasion de rezidenti del posto, conosidori de l'anbiente montan . In prinsìpio ła motivasion de rivare a ła sima de łe prinsipali ponte ła zera de poder far mezurasion de presion e tenperatura oltre che de esplorasionar l'anbiente jasałe oncora desconosesto. Par ezénpio prima de ła scałada al Monte Bianco se pensava che na sola note fata su un jasaro a alte cuote el podese èsar càuza de morte. L'escałasion de łe sime alpine e la so descuerta ła ze devegnesta da suito un gusto zontivo al tradisionałe turismo alpin, fato partegołarmente da inglezi e todeschi inte łe Alpe. Inte ła prima metà de l'oto-sento łe ze stae escałae par ła prima volta tute łe prinsipałi sime de łe Alpe, intrà ste cuà: Großglockner – 1800 Punta Giordani – 1801 Jungfrau – 1811 Grandes Jorasses – 1865 Marmołada – 1864 Sto perìodo el finise idealmente el 14 de lujo del 1865, co ła prima scałada del Cervin. Se ła scałada del Monte Bianco ła zera gavesta da l'intarese sientìfego e da ła descuerta, ła inpreza de l'inglezo Edward Whymper ła detegneva łe motivasion de l'alpinismo del futuro: ła sfida cofà fine de eła stesa e co na montagna de granda atrasion estètega , ła conpetision intrà difarenti cordae e nasionałità , ła trazèdia de un insidente mortałe łe połèmeghe e debatiminti gavesti drioman.