In zeografia ła vałe o vałada ła ze na formasion zeomorfołòzega del paezajo terestre, de anpiesa variàbiłe, caraterizada da na zona deprimesta che ła se estende in longhesa intrà do varsanti montagnozi, zeneralmente solcada da un corso d'àcua prinsipale, del cuało el ghe costituise ła conca idrogràfega e delimitada da altre vałe/conche traverso lìnee spartiàcue. Vałe in łéngua vèneta ła połe dirse anca par na depresion del teren, colma de àcua par de pì stagnada ; on ezénpio el połe èsar cheło de łe Vałi de Comachio inte el ferarezo. Le vałe łe połe èsare orìzenae da difarenti procesi, cofà l'asion dei jasari, l'asion eroziva de corse fluviałi e łe atività tetòneghe. Le destinsion intrà "vałe a forma de U" e "vałe a forma de V" i ze tèrmani descritivi doparai in zeografia par caraterizar ła forma de l'aparensa trasversałe de ła vałe. La majorparte de łe vałi łe fa parte a uno de sti do tipi prinsipali o a un smisioto intrà de sti cuà, almanco inte ła sesion trasversałe dei versanti cołinari. Le vałi orìzenae dai jasari łe ze caraterizade da na sesion trasversałe a U, difarentemente de łe vałe formae par erozion fluviałe che łe ga zeneralmente sesion trasversali a forma de V, spesalmente inte i teritori montani. Sta difarensa ła se ga parché l'asion eroziva dei jasari inte el fondo-vałe ła vien ezersitada da ła masa intiera, in lento e guałivo movimento, sora de tuta ła superfise de contato intrà jasaro e el tereno. La majorparte de łe vałe de sto tipo łe ga gavesto orìzene inte łe ere jasałi. Dopo el retiro del jasaro, inte el retiro el jaso o inte el so desconzełamento, resta solché ła vałe, de frecuente desamenada da mase eràteghi che i vegnea trasportai dal jaso. El gradiento de ła so superfise no el influise so ła forma del vałe, ma ła dimension del jasaro sì. I jasari i ze in guałivo movimento - spesalmente inte ła jasasion - e i jasari de na determenada i modeła łe vałe grande e profondamente incideste. Ezenpi de vałi a U i se cata in tute łe rejon montane che łe gàpia sorbio ła jasiasion, de sòlito inte i perìodi jasałi del Pleistosene . La major parte de łe vałi atuali de forma a U łe zera cuazi tute vałi che za ghe zera, orizenariamente a forma de V prima de ła jasasion, che łe costituiva el trato morfolòzego sora del cuało el jasaro el ga podesto vegner vanti. I jasari i łe ga scavae pì grande e profonde, e inte el isteso tenpo mudàndoghe l'aparensa trasversale. Sto mudamento el se verìfega traverso i procesi de erozion jasałe dopo de ła jasasion e a l'abrazion, che i se traduze inte l'abondansa de matèriałe rociozo trasportà presedentemente inte el jasaro. Sora del leto de ła vałe el se poza un matèriałe conponesto de arziła e mase . Co che el jaso el se fonde e el se retira, ła vałe ła vien el dasada co fianchi racuanto rìpidi e un grando fondo piato e a volte traversada da un fiume o fiumezeło, che el renpiasa el corso de àcua orìzenàrio, conosesto cofà misfit stream , ponesto che el ze pì picenin de cheło che se se spetaria in proporsion a łe dimension de ła vałe. Vałe de formasion jasałe łe ze: La vałe de Yosemite Le vałi trasversałi del fiume austrìago Salzach par łe so diresion parałele e łe boche sospendeste. Racuanti glen scosezi colmi de cespi e fiuri. Cueła del St. Mary River inte el parco nasionałe dei jasari .