San Fransesco de Asizi , patron de Itaja, el xe un de i santi pì venerà de ła Cexa Catòłega. El xe anca dito "el poareto de Sisa", ła sò tonba ła xe meta de pełegrinajo par desine de mijari de devoti ogni ano. Ła sità de Sisa ło gà asunto come simboło de paxe. Francesco el nase intel 1181 o 1182 da Piero Bernardon de' Moriconi e dała nobiłe Pica Bourlemont, inte na fameja de ła borghesia siora emergente de ła sità de Asìxi. Ła so màre eła se sarìa ciamada contenta averghe meso el nome de Jòvani ma el pàre lo cìamò Francesco, in onore de ła Fransa; ła fameja grasie ai comerci in Provensa eła jera rica e benestante. Eła so casa, eła jera in mezo de ła sità, eła gaveva tacà un negosio e magazin par i tesuti ch'el marcante el se procurava co i so viaji in Provensa . Piero el vendea eła so rica mercansia in tuto el teritorio del Dogado de Społeto ch'el conprendeva anca eła sità de Asìxi. Oncò al posto de ła bitasion dei Bernardoni, ghe xe eła Cèsa Nova, fata intel 1615 a spese del re Fiłipo de Spagna. Francesco el xe sta batisà inteła cèsa, catedrałe dal 1036, tirada sù in onor del patrono de ła sità, el martire . Ghe xe diverse biografie soła vita jovaniłe de Francesco che no pòe esar considerà del tuto fidabiłi, xe parò de rason pensar che el fuse stà indirisà dal pare a ciapar el so posto inte i afari de fameja. Dopo de ła scoła da i canonisi de ła Catedrałe, che gavea spasio inteła cèsa de a 14 ani el se ocupò deł'atività de comercio. Xe in sto periodo che, se fasìłe, el santo, zovane e rico marcante, el se rende conto del contrasto tra eła so richesa a rason de ła povertà dei poareti e miserabiłi che vivea in sità. Intel 1054 se ricorda de na prima guera tra Asìxi contra Perujia; tra łe do sità ghe xe tanta rivałità: Perujia xe guelfa, Asìxi invese, co Fołigno e Todi, eła xe ghibełina. Eła bataja pì famosa xe queła indove i asìxani xe sta batui a Cołestrada, visin de Perujia, intel 1202. Anca Francesco, come tuti st'altri zovani, el conbate; ma el vien caturà e inprisonà par un an in prexon. Eła prisonia sarà par eło na esperiensa fondamentałe. Se dixe che eła partesipasion ai conbatimenti, eła vista de feriti e de mutiłasion, el'odor repełente de morti asà a marsir par tera, eło terorisa tanto che el ripensarà a tuto el so modo de vivar. Xe in sto modo ch'el scumisia ad sentir queła ch'eło ciama "l'esijensa insoprimibiłe de paxe donà da Cristo", Eła guera finise intel 1203 e Francesco otien eła libartà grasie a un tratato so i prisioneri de guera che, in caso de małatia, i gaveva da eser liberai drio el pagamento di un riscato. Francesco, na olta tornà a casa, el recupara in ciantin ała olta eła sałute pasando tante ore intełe tegnue del pare. Sti posti sconti fa in modo de risvejare in eło un asołuto e totałe amor par eła natura, che eła considara na opara mirabiłe de Dio. El desiderio de justisia eło porta l'anno dopo a tentar eła strada de ła crociata. Se trata de ndar a Lece ała corte de Gualtieri de Brienne, par movarse co i altri cavałieri ała olta de Jerusałeme. Partecipar come cavałiere a na crociata jera al ch'el tenpo un de pì alti onori par i cristiani de ponente. Tutavia rivà a Społeto el se mała oncora e così el torna casa convinto, come el contarà indopo, anca da na rivełazione noturna. Indopo dei fati de ła guera Francesco el jera conbià, el se compagnava de frecuente còi poareti che domandava eła carità e strasoni.