Ła prima guera mondial ła xe stà el conflito scominsà el 28 de ługio 1914 sèvito che el arsiduca Francesco Ferdinando, eredo al tron del Inpèro Àustro-Ungàrico, el xe stà copà a Sarajevo el 28 de zugno 1914 da parta del studento nasionałista sèrvo-bosnìago Gavrilo Princip e terminà l'11 de novenbre 1918. Tuto scominsia co ła ritirada de Caporeto, efeto de ła pèrdita inte ła 12° batagia del Lisonz, e ne ła conseguente rotura del fronte. El exercito el torna indrìo e el se ferma sul monte Grapa , intrà el Brenta e el Piave, novènbre 1917. Dopo i primi dì de sbandamento, ła ritirada ła se organixa megio par mèrito del General Luigi Cadorna. Ła sèrve rèndarse conto che i soldai i zera strachi morti, afamài e demorałixai. Tanti no i gaveva gnanca el s-ciopo: el 91. Cuaxi tuto: canoni mortai e munision i zera stài abandonai par far presto e no èser circondai. I austriaci, visto come ndava łe robe, za i pensava de rivar in pianura e de méter łe sate su łe sità, su i paexi, e su tuto el ben de Dio che ghe zera ne łe campagne, sensa pensar che i gavarìa ciapà i Bocia a łe spałe su el Monteo e su el Piave. I soldai, capìa ła situasion e tirae su łe màneghe, i ga costruì co tanta fadiga e tanti morti na łinea difenxiva nóva par fermar na vòlta par tute sti forèsti. Ła prima batagia par fermar i austro-ungarici ła xe divixa in do tempi: dal cuatordexe al vintisie de novenbre e da l'ùndexe al vintiun de desenbre del 17. Dopo un viołento bombardamento de canoni , i austriaci i taca łe nóve łinee de difexa tra Cismon e el Piave. I méte in campo tuto queło che i ga: i grossi caibri, i spara fógo, e anca i gas asfisianti, e pian pianeło i scominsia a roxegar łe primìsime łinee. Dì dopo dì, sempre più posti vien investìi da ła fanteria . Sti monti sacri i vien ciapai e pèrsi tante volte co tante pèrdite fin al vintisìe novènbre, dì che vede ła Brigada Aòsta e soldai del batagion alpin "Val Brenta" butar fora dal Col dea Bereta ła divison "Edelweiss". I austriaci i zera de pì, pì ripoxai e in cuel momento pì carica, ma i tajani i gèra disperai par el pericoło che coreva tuta l'Itàlia. In 'sto momento intanto, riva i Francesi e i Inglexi par dar na man a i tajani, dato che i gèra a corto de canoni e ghe vołeva calcòsa par tirar suxo el moral. Gnanca el tempo de un cafè che i austro-ungarici i taca n'altra volta l'undexe de desembre. E se torna a coparśe su el Col de ła Bereta, su el Còl de l'Orso su l'Axołon, ecc. I tajani i rexiste, ma i pèrde l'Axołon e cusì i austrìaci i riva in vista de Basan. Ma no xe mìa finio, e el vintiun de desembre i austriaci i śe ferma e tuto pe el momento taxe. Durante l' inverno col frédo łe forse itałiane łe organixa dei gran łavori de difexa sia su el teren che in rocia, sicure che co i primi caldi, saria scominsià ła łòta. I łavori i xe pexanti e pericołoxi, dato che i xe stai spenti a ła fin de ła montagna verso Basan, e no ghe xe tanta tèra da drìo. Par fortuna o par mèrito, Nicola Gavotti el studia e l'inventa ła Galleria Vittorio Emanuele III: na vera e pròpria strada drento ła montagna de 5 000 metri tra el braso prinsipal e cuei secondari. Cuesti i sbóca sui fianchi del Grapa, co postasion de artiglieria e posti de oservasion. Da staltra parte vicevèrsa, i austro-ungarici i se prepara co ła 11° armada a ła concuista del Grapa e, dopo averlo ciapà, riversarse su ła pianura e ciapar a łe spałe łe diféxe su el Piave ne el steśo momento che ła 5° e 6° armada austriaca łe gavaria tacà frontalmènte.