José Protasio Rizal Mercado y Alonzo Realonda el ze stà el pì famoso poeta, scritor, rivolusionario, oltre a scultor, pitor, oculista e linguista filipin. La so execusion nel 1896 el ga fato eso uno dei martiri della rivolusion filipina. Rizal el ga frequentà l’Università Ateneo de Manila, otegnéndo un in arti. El se ga iscritto in medexina e fiłoxofia a l' Università de Santo Tomás e dopo el ze ndà a Madrid, dove el ga continuà a studiar a l' Università Complutense de Madrid, otenendo el titoło de . Dopo Madrid el ga frequentà l’ Università de Parigi e infine l’ Università de Heidelberg . El se ga laureà in tre ani sia in medexina che in leteratura e filosofia. El ze stà anca un poeta lirico, tra łe so òpare pì famose ghe ze i romansi ed . El e la so morte i ga ispirà figure come Andrès Bonifacio ed Emilio Aguinaldo. Nel 1849, el governator generałe Narciso Clavería y Zaldúa el ga ordinà a tute łe fameje filipine de scegliar novi cognomi, da na lista de nomi de case spagnołi. El pare de José, Francisco, el ga scelto "Rizal", racomandà a lui da un governator e amigo de la provincia. El canbiamento el ga causà tanta confusion inte łe so atività, tante de łe quałi łe jera scominsiàe co el so cognome orixinałe. Dopo un par de ani el ga scominsià a doparar anca Mercado, insieme a Rizal. Nel 1872, el ga partesipà ałe rivolte de Cavite, che łe ze el scominsio deła resistensa patriotica filipina ałe forse spagnołe. A sta rivolta el ga partesipà anca el futuro fondador deła società segreta Katipunan, Andrés Bonifacio . Contro el consejo dei so genitori e amighi, el ze tornà inte łe Filipine nel 1892 . Quando el ga estexo a Manila na asociasion de riforma non viołenta, ła liga filipina, xà fondà a Hong Kong, i spagnołi i lo ga arestà e mandà a Dapitan nel nord-ovest de l’ixoła de Mindanao. El ze restà in esilio par quatro ani, dedicandose a ła ricerca naturalistica , fondando na scuoła e un ospedałe, esercitando co gran suceso ła so profesion de dotor e oftalmołogo. Nel 1896, tutavia, la ze scopià na rivolussion a Manila, guidà da na asociasion nasionałista segreta, Katipunan. Anca se no'l gavea nisuna conesion co 'sta organixasion né el ga partesipà a ła rivolta, el ze stà arestà e giudicà par sedision. Catà colpevole come ispiratore, el ze stà copà in publico a Manila. A ła fine, ła squadra de tiro, fata de fusilieri filipini che i cołaborava co l’esercito spagnoło, al son de na marcia trionfałe sonà dała banda, ła ga s-ciopà nel grido pì osceno, che se podeva imaginar neła situasion: El so martirio el ga convinto i nasionałisti filipini che no ghe jera alternativa a ła conpleta indipendensa dała Spagna. Ała vigilia deła so execusion, mentre el jera detegnùo a Fort Santiago, Rizal el ga scrito , considerà on capolavoro deła poexia spagnoła del XIX secoło . Na parte del testo el ze incisa sul bronzo nel monumento dedicà a lui nel parco Rizal a Manila. El testo, tradoto in tante łéngue, anca l’itałian, el vien riportà su grandi cartełi publicitari rento el Fort Santiago. El corpo de Rizal el ze sta restituì a so mama e la so fameja soło el 17 de agosto del 1898, tre dì dopo ła bataja de Manila in cui łe trupe americane łe gaveva ocupà ła sità dai spagnołi: infatti ła sorèła de Rizal e so fiòła Angelica, conpagnae dal scultor Romualdo Teodoro de Jesus e altri amighi de fameja i jera ndài a Paco e el corpo de Rizal el jera stà esumà: I ga scoperdo cussì ch'el gera sepoldo sensa bara nela nusa tera.