I scachi i xe un xogo da toła de stratexia par do persone. Ogni xugador ga sedaxe pedine: uno łe ga bianche , che altro łe ga negre. Par vinsare un xogador el ga da darghe scaco mato a chealtro. El termine el deriva da ła łéngua ocitana e catełana , che deriva a so volta dal persian شاه, , "re",. I scachi i se xoga so na tòła cuadra dita scachiera, fata da 64 caxe de do cołori difarenti. So sta scachiera, al inìsio de ła partìa, ghe xe trentado tochi, sedaxe par cołor: un re, na dona , do arfieri, do cavałieri, do tori e oto pedoni. Obietivo del xogo xe darghe scaco mato al aversario, o sia atacarghe el re sensa che el gapia ła posibiłità de scanpar. I scachi, orixenari de l'India andove i se xogava xà inte el VI secoło, i riva in Eoropa torno el ano 1000, probabilmente traverso i Arabi. Ancùo i xe uno dei xoghi pì popołari al mondo: i pol èsar xogai in caxa, inte i sircołi dedicai, via Internet o par corispondensa, sia par pasar el tenpo che come vero e pròpio spòr. Difati i scachi i xe un spòr reconosesto dal Comitato Ołìnpego Internasional. Łe conpetision uficiałi łe xe organixae da ła FIDE , fondà inte el 1924. El xogo dei scachi el xe uno dei pì conplicai: se stima che el nùmaro de conbinasion legałi dei 32 tochi so łe 64 caxe de ła scachiera el sia conprexo infrà 10 e 10 e ła dimension del àlbaro de łe mose ła xe sirca de 10. El nùmaro de posìbiłi difarenti partìe a scachi el xe stimà a sirca 10. Łe regołe ufisałi dei scachi łe xe stae definìe a łivel internasional inte el , sesion . I scachi i se xoga so na toła cuadrata, dita apunto, , divixa in 64 caxe organixae in 8 righe, dite traverse, e 8 cołone: łe traverse łe xe nùmarae da '1' a '8' , invese łe cołone łe xe contradistinte da łe letère del alfabeto da 'a' a 'h'. Ła scachiera ła ga da eser orientà in modo che ła caxeła inte el canton in baso a drita de ogni xogador ła sipia bianca. Łe caxe de ła scachiera inte łe conpetision ufisałi łe ga da 'ver lato conprexo infrà i 50 e i 65 miłimetri. Łe tołe da scachi invese łe ga da 'ver na longhesa minima che ła sia el dopio de cueła de ła scachiera, mentre ła larghesa ga da supararla de 15-20 sentimetri. So sta scachiera se move 16 tochi bianchi e 16 tochi negri. Łe scachiere e i tochi che se dòpara inte i tornei uficiałi i pol èsar in legno, o pràstega. Existe anca scachiere artisteghe co tochi in vero, piera, curame o metal, uxae, pì che altro, cofà ogeti decorativi. Ła stesa scachiera ła pol esar doparà par xogar a dama; in sto caxo ła se mete parò in modo diverso. Existe anca version da viagio che łe se piega par formar na scatoła che ła contien i tochi. Inte i ani 2000 se ga difondesto in anbito profesional scachiere dixitałi co sensori in grado de riconosare l'execusion de łe mose, e in grado de trasmetarle ai o de asionar in modo automàtego el relogio. de frecuente łe vien inpiegae inte i tornei pa' ła trasmision de łe partìe so schermi in loco o via internet. Ła scachiera eletronega DGT ła xe uno dei modèłi ufisałi adotai da ła FIDE. Ogni xogador el ga un insieme de 16 pedine, co sie tipi difarenti de tochi. I do insiemi de pedine i xe cołorai in modo difarente: in xenare uno xe pì ciaro de chealtro, e i ciapà donca el nome de e . In condison ufisałi el cołor dei bianchi el ga da èsar bianco, crema o de un ato de cołor intermedio intrà łe do, invese i negri i ga da èsar negri, maron o de un ato de cołor intermedio. Sta cołorasion ła pol anca èsar fornia dal cołor natural del legno, se ła xe realixà co cuel material.