El Monte Ortigara el xe alto 2105 metri e el xe postà suł'orlo nord de l'Altopian de Asiago, a strapionbo suła Valsugana, 1000-1500 metri pi in baxo. A est el casca xo sul , ke ło destramesa da ła , a sud el e ła i ło divide dal . A ovest, dopo el , se va verso e . Ł'Ortigara ła xe na montagna calcarea, de tipo carsico, co crepe e busi dove ke se versa tuta l'aqua ke piove. Ghe crese el pino mugo e fiori come ła steła alpina e el rododendro. Ła batałja deł'Ortigara xe sta combatua 'nteła prima guera mondiałe, intrà l'Esercito Tałjàn e l'Esercito Austro-Ungarico, intrà el 10 e el 29 zugno del 1917. Par ła tremenda strage de Alpini ke ghe xe sta, l'Ortigara xe sta ciamà anca el 'Calvario dei Alpini'. Da na parte ghe xera 20 batałjoni Alpini , el 9. Regimento Bersaglieri e la 29. Division de Fanteria, par un totałe de 54 batałjoni. Come artijeria ghe stava 428 canoni e 220 mortari. Da kel'altra parte, i Austriaci gaveva ła 6. Division de Fanteria, co 24 batałjoni, e 150 canoni e 75 mortari. Ła batałja xe incominçià a łe 5.15 del diexe de zugno quando ke l'artijeria tałjàn ga tacà a bonbardare el Monte Ortigara ke xera tegnù dai Austriaci. Łe bonbe łe ga continuà fin a łe 3 del dopomesodì. A kel punto, vegnendo da sud e da est , xe partii a l'asalto i batałjon Alpini Mondovì, Ceva, Val Stura, Vestone e Bicocca. Butandose xo de corsa par el Valon deł'Agnełiza, rivando da łe postaxion tałjàn de Sima Caldiera, xe rivà anca i batałjon Alpini Bassano, Monte Baldo, 7 Comuni, Val Ellero e Monte Clapier. Vien ciapà el Monte Ciesa, el Corno de ła Segała, quota 2003 e quota 2101 . El 20. batałjon austriaco Feldjaeger vien soprafato e a fadiga tien duro el 7. Feldjaeger; vien mandà rinforsi e, anca se vien copà subito el comandante del 20. Feldjaeger e queło del batałjon de fanteria de rinforso, i Alpini no i xe boni de ciapar ła Sima deł'Ortigara , ke resta ai Austriaci. Dał'undexe al quindexe piove e anca nevega; i scontri i xe de patułje e de plotoni. Xe inpiegà i batałjoni Alpini Verona, Val Arroscia, Monte Mercantour, Tirano e Monte Spluga. Ałe 0.30 del 15, 3 batałjoni de Kaiserjaeger i taca e riese a ciapar de novo quota 2101, ma pochi dì dopo i Alpini del Valtellina, del Saccarello e del Monte Stelvio i ocupa oncora Sima Le Pozze. Ŀa matina del 18 de zugno ł'artijeria tałjan taca de novo a bonbardar el monte e łe vie de rifornimento; riva anca ł'aviaxion, co 145 aerei . I Austriaci risponde co 26 aerei da cacia. El 19, finalmente, in 45 minuti, 7 batałjoni Alpin, guidà dal , i taca e i ocupa ła Sima deł'Ortigara, ciapando pi de 1000 prigionieri, 5 canoni e 15 mitrajatrici. Pi vanti, parò, i soldà tałjàn no i riese a ndare. El 22 de zugno, taca un bonbardamento austriaco ke scarica sui do kiłometri quadri in sima al monte tegnù dai Alpini 250 tonełate de bonbe, de łe cuałi 90 'nteł'ultima ora soło suła Sima deł'Ortigara. El 25, a łe 2.30, coi lanciafiame, parte 7 batałjoni de Kaiserschuetzen ke i taca quota 2105. Vien mandà in socorso łe riserve de ła 52. Division e el regimento de Fanteria . Xe na strage: i se copa cołe piere, coi piconi, coi cortełi. I Austriaci i riese a vegner vanti e i buta xo i Tałjàn anca da quota 2101, 2003 e dal Paxo Deł'Agneła. I pochi Alpini ke no xe sta copà i core xo pal Vałon deł'Agnełiza par torna su da keł'altra parte, a Sima Caldiera, ma i Austriaci i ga butà granate a gas sul fondo del Vałon e così i ultimi i more o copà dal gas in fondo o sparà dał'alto. Pi de 1000 morti tałjàn e 1000 feridi o prigionieri.