Araba l'è el termine basco uxà par indicar un teritorio storico de i Paexi Baschi oltre che na provincia spagnoła. Ła so caital l'è Gasteiz , che a so olta l'è anca caital de ła Comunità autonoma dei Paexi Baschi. A l'interno de l'Araba ghè el Contado de Treviño, un'enclave parte de ła provincia de Burgos, in Castiglia e Leon. Ła confina a nord co ła Gipuzkoa e ła Bizkaia, a sud co La Rioja, a ovest con Burgos e a est co ła Navara. Situà a , con i so 2 963 km² l'è ła più picenina de łe tre province de ła Comunità autonoma dei Paexi Baschi, nonché ła manco popołà . El teritorio l'è divixo in sete : Cuadrilla de Añana Cuadrilla de Ayala Cuadrilla de Campezo-Montaña Alavesa Cuadrilla de Laguardia-Rioja Alavesa Cuadrilla de Salvatierra Cuadrilla de Vitoria Cuadrilla de Zuya Ła majoransa de i abitanti i vive inte ła caital. I comuni principałi i'è: Gasteiz: 221 270 abitanti . Laudio: 19 026 abitanti. Amurrio: 9 594 abitanti. Agurain: 4 045 abitanti. Oion: 2 488 abitanti. I paexi più picenini i'è Zalduondo , Armiñon e Kripan . El monte piasè alto de ła provincia l'è el Gorbeia , situà in confin co ła Bizkaia. D'altra parte, anca i monti Palomares de ła cadena montagnoza de Toloño e Cruz del Castillo i riva a superar i 1400 metri, insieme co łe cime Aratz de ła cordigliera de Altzania , Joar de ła cordigliera de Kodes e Kodes . Tra i parchi naturałi, se pone in evidensa el Parco Natural de Valderejo, situà inte ła parte sudosidentałe de ła provincia. Tra i fiumi, el piasè estexo l'è l'Ebro, che l'atraversa ła parte sud de ła provincia . El fiume Zadorra el fa un longo tragito da łe bande de Agurain par sfociar inte l'Ebro. El fornise na grosa quantità de aqua sia a ła provincia che a ła xona de Bilbao. Tra st'altri fiumi, ghè l'Aramaio in tel comune dal omonimo nome, ramificasion del fiume Deba. In tel conpleso, un terso de ła rejon l'è montagnoza; łe parti sentrałe e orientałe łe prexenta l'aspeto de na granda superfiçie piana. A nord, ła ripartision de łe aque tra el versante cantabrico e iberico ła giova de ła costrusion de łaghi artificiałi . A nord-ovest, la comarca de Llodio e de Amurrio, traversà dal Nerbion, ła riva fin a ła xona atlàntica de ła Bizkaia. Ła conca de Gasteiz, depresion pianegiante, co altesa mèdia 500 metri, bagnà dal fiume Zadorra e i so afluenti, l'ocupa el sentro de ła rejon. Piasè a sud, tra i monti de Gasteiz e ła siera de Cantabria, ła conca del fiume Ayuda ła forma par bona parte el contado de Treviño . Łe siere del sud i'è de tipo giurasico con orientasion est-ovest. Caraterística del clima l'è l'influensa oceànica, che ła contrasta co ła influensa mediteranea, prexente inte ła vałe de l'Ebro . Inte i tenpi più antichi, l'Araba l'è abità da autrigoni, caristi, várduli, beronexi e vasconi. En epoca romana tuto el teritorio el se łatinixa, come i mostra i inportanti siti catè tanto inte ła parte più setentrionałe , come in queła centrałe , par doe pasa ła strada romana Ab Asturica Burdigalam, come in tel sud . El so nome basco el vien dal romanxo Alaba, a so olta derivà dal termine łatino planus . In basco l'è stà ciamà anca o . Tra i secołi IX e XI ła finise soto l'influensa del regno łeonexe che, in serte ocaxioni, el nomina dei conti de Álava, nonostante el teritorio l'abia dipexo dal contado de Castiglia fin a l'epoca de Sancho III el Major de Navara. I conti de Álava nominè da ałora in avanti i otien el titoło da i re navari.