I sami , konjosùi anka kofà lapponi, i ze na popołasion de sirka 75.000 kristiani ke i vive intel nord de ła Fenoskandia, int'un area ke i ciama Sápmi, ke ła se dezlonga par tuta ła penizoła de Kola fin inte ła Norveja sentrałe, capando dentro łe rejoni setentrionałi de ła Finlandia e de ła Zvèsia, e pasando kusìta par 4 stati difarénti. Anka se no i ze stà mai na nasion indipendente, i sami i ga na só storia, łengua, kultura, e identità. Se pensa ke ła paroła Sámi, kofà ła rejon finlandeze storega Häme e łe podarìa èsar un préstio dal proto-zermanego *, a só volta dal proto-baltego , tèra. In Itałia i ze mejo konjosùi kofà , anka se el ze un tèrmine bałarìn ke'l poł intendare anka kiunkue'l viva inte ła Laponia o inte ła Rejon finlandeze ko'l steso nóme. Sta paroła ła deriva dal latìn medioevał , ke a só volta el deriva dal zvedeze . Łe prime nótisie su sto popoło łe se kata inte ła Storia de łe guere de Prokopio di Cesarea del 551 e inte l'Ino a Ragnar de Bragi Boddason intel IX secoło. Ła prima ópera 'ndo ke se parla ben ben dei uzi e kostumi dei popołi setentriónai ła ze ła , skrita da Olao Magno a Roma intel 1555. Na volta i sami i era soratùto arlevadóri de rene, peskadóri e kasadóri nomadi, i vivéa inte de łe kapane mobiłi camàe kota, o inte de łe ténde camàe lavvu, ma dai ani '50 i ga tuti moła ła vita nomade. Onkó tra i sami no ge ze movimenti ke vołe l'indipendensa połitega. Eziste parò i Parlamenti sami in Finlandia, Norveja e Zvèsia, ke difende i só interesi e ła só identità kulturał. In pi i ga na só bandièra e un só ino, adotài dal Konsejo Sami intel 1986. Ła rełijon tradisiónał dei sami ła jèra de tipo shamanico. El shamàn el fazéa tuta na sèrie de riti par védar intel futuro, sonando un tamburo majiko. Tanti riti jèra dedikài ai animałi, par ezenpio ko ge ne venjéa copà uno, se metéa un toko de carne de onji parte del corpo inte na spèce de tonba, ko ła konvinsion che kusìta ła divinità ła fazese resusitàr l'animał inte'n'altro mondo. I sami i credéa infati inte l'ezistensa de un anima ke ko i moriva ła se stakava dal corpo.