La fìzega de łe partezełe ła ze ła branca sperimentałe de ła fìzega moderna che ła studia i costituenti e łe interasion fondamentałi de ła matèria e de ła radiasion. Talvolta ła vien anca doparada l'espresion fìzega de łe alte enerzie, fazendo referimento a chełi studi de łe partezełe creae inte i sełeratori a stra-alta enerzia e no prezenti in natura in condision ordenàrie: sti esperimenti i ga permetesto de verìfegare nove teorie e i ga dazesto un inportante ponto de partensa par desviłupare novi modełi in fìzega teòrega. L'idea che ła matèria ła sìpia conponesta da partezełe ełementari ła deriva da almanco el VI secoło a.C. e ła nase in ànbito fiłozòfego-materiałista. La dotrina fiłozòfega de l'"atomismo" ła zera studiada da fiłòzofi de l'antiga Gresa cofà Leucipo, Democrito e Epeguro. Anca se za Isaac Newton inte el XVII secoło el pensava che ła matèria ła fuse conponesta da partezełe, el ze sta John Dalton che inte el 1802 el ghea sostegnesto formalmente che ła matèria ła zera conponesta da picenini àtomi. La prima toła periòdega de Dimitri Mendeleev, del 1869 ła ghea contribuio a simentar sta vizion, prevałente par tuto el XIX secoło. El lavoro de Joseph Thomson el ghea stabilio che i àtomi i zera conponesti da ełetroni lejeri e protoni masici. Ernest Rutherford el ghea stabilio che i protoni i zera consentrai inte un nucleo conpatà. El nùcleo el zera inte el scumìsio ritegnesto èsare conponesto da protoni e ełetroni confinai , ma ze sta drioman descuerto èsare conponesto da un nùcleo de protoni e neutroni e da ełestroni che i ghe òrbita da torno. Inte i ani sincuanta e sesanta se ga desviłupà màchine bone de prodùzare e resvełar un'incredìbiłe varietà de partezełe. Se fazeva refarimento a ste cuà cofà che al "zoo de łe partezełe". Sto tèrmano el zera vegnesto sbandonà dopo ła formułasion del modeło stàndar, inte el ndar dei ani setanta, inte el cuało sto grando nùmaro de partezełe el zera sta spiegà inte i tèrmeni de ła conbinasion de un numero picenin de partezełe fondamentałi. Inte el senso streto, el tèrmeno intendesto cofà che ojeto pontiformà, no el raprezenta conpletamente tute łe caraterìsteghe che łe ze soe del conportamento dei costituenti ełementari de ła matèria e de ła radiasion de alte enerzie o picenine distanse. Le teorie studiae da ła fìzega de łe partezełe łe fa cao ai prinsìpi de ła mecànega cuantìstega e de ła teoria cuantìstega dei canpi. In baze a ła duałità onda-corpùscoło, i ełetroni i manifesta conportamenti da partezeła in determenae condision sperimentałi e conportamenti da onda in altre. Matemategamente łe partezełe ełementari no łe ze descriveste nì cofà onde e gnanca cofà partezełe, ma cofà che un vetore de stato de un spàsio de Hilbert, ciamà funsion d'onda. Sevendo łe convension dei fìzeghi de łe partezełe, dopararemo "partezełe ełementari", par riferirne a ełetroni e fotoni, savendo ben che ste "partezełe" łe mostra anca propietà ondułatòrie. El prinsipio fìzego par el stùdio de nove partezełe el ze cheło sénpleze dei urti a ełevada enerzia: fazendo cołìdar intrà de lore partezełe de alta enerzia sinètega, o sia a vełosità arenti a ła vełosità de ła luze, el prodoto el połe èsar, par l'ecuivałensa intrà masa e enerzia, na nova partezeła de masa superior che inte l'evegnensa ła decasca in altre partezełe fiołe. Da l'anàłize de sti decascaminti ze pusìbile rivar a łe carateristeghe de ła partezeła madre.