Manidar/DEZD-Dictionary-Kirmancki huggingface dataset:
Kırmancki: ebe piştol pê panayene (ebe piştol jûbini panayene)
Türkçe: tabanca ile birbirine ateş etmek, tabanca ile birbirine vurmak
Kırmancki: mıpiştol gureto xo dest
Türkçe: ben tabanca aldım elime
Kırmancki: ma piştol nêcenime (nêceme) xo dest
Türkçe: biz tabanca almayız elimize
Kırmancki: o ebe piştol yeno panayene [e.]
Türkçe: o tabanca ile vuruluyor
Kırmancki: o/a ebe piştol bêro panayene [e./d.]
Türkçe: o tabanca ile vurulsun (vurulmaya gelsin)
Kırmancki: tıebe piştol yena panayene
Türkçe: sen tabanca ile vuruluyorsun
Kırmancki: piştol bıteqe!
Türkçe: tabanca patlat!
Kırmancki: piştol nêteqeno
Türkçe: tabanca patlamıyor
Kırmancki: piştol panayene ( ebe piştol nano pa - tabanca ile ateş ediyor/tabanca ile vuruyor)
Türkçe: tabanca ile ateş etmek, tabanca sıkmak, tabanca ile vurmak
Kırmancki: piştol teqeno
Türkçe: tabanca patlıyor
Kırmancki: tıke nêbiyene
Türkçe: sen olmasaydın
Kırmancki: inan (inu, ine) nêkişiyene
Türkçe: onlar öldürülmezdi
Kırmancki: barekerdışê bê kıfır (mılqi)
Türkçe: küfürsüz paylaşımlar
Kırmancki: nê kerdene [gram.]
Türkçe: olumsuzluk (dil bilgisi)
Deutsch: Verneinung (linguistik)
English: negation (linguistic)
Kırmancki: to nêwende?
Türkçe: sen okumadın mı?
Deutsch: hast du (es) nicht gelesen? 
English: didn't you read (it)?
Kırmancki: o nêmerdo [e.]
Türkçe: o ölmedi
Deutsch: er starb nicht
English: he didn't die
Kırmancki: a nêmerda [d.]
Türkçe: o ölmedi
Deutsch: sie starb nicht
English: she didn't die
Kırmancki: ez nêvênenane (nêvinenane)
Türkçe: ben görmüyorum
Deutsch: ich sehe nicht 
English: I do not see
Kırmancki: qavute (qavuta Xızıri) [din.]
Türkçe: Kavut, Hızır ayında oruçtan sonra kavrulmuş ve dövülmüş tahıl ununa su, pekmez, şeker veya tatlıyemiş katılarak yapılır. Kavut pişirmek, Hızır’ın adına bereket için adanmış bir adak yapmak ve Hızır’a bir çağrıdır. İnançta Hızır’ın bu yiyeceğin yapıldığıhaneye eve göz kulak olduğuna, koruyup kolladığına inanılır. Bir dileğin gerçekleşmesi amacıyla niyette bulunulur, konuklara ikram edilir. Yanında mum yakılarak ocak önüne veya evin bir köşesine konulur ve Hızır’ın o evi ziyaret ederek kavuttan lokma alacağına, bunun bereket ve bolluk getireceğine inanılır, sabah üzerinde herhangi bir iz görülürse şükran kurbanıkesilir.
Deutsch: In der Khidr-Woche wird eine spezielle Speise (kavut) aus Weizen und Wasser zubereitet, die über Nacht ruhen muss. Jedes Familienmitglied wünscht sich etwas Besonderes. Die Vorstellung geht dahin, dass diese Wünsche in Erfüllung gehen, falls Khidr über Nacht vorbeikommt und ein Zeichen auf dieser Speise hinterlässt. Diese Speise wird am nächsten Tag in der Nachbarschaft verteilt. Jede/Jeder versucht, Speisen von allen Familien zu kosten, damit sich die Wahrscheinlichkeit erhöht, von der Speise gekostet zu haben, die Khidr gesegnet hat.
English: During the Khidr week, a special dish (kavut) made from wheat and water is prepared that has to rest overnight. Every family member wants something special. The idea is that these wishes will come true if Khidr comes by overnight and leaves a mark on this food. This food is distributed in the neighborhood the next day. Everyone tries to taste food from all families in order to increase the likelihood of having tasted the food that Khidr has blessed.
Kırmancki: nêweşiye perrê mı
Türkçe: hastalık bana bulaştı
Kırmancki: pa niştayene (pa niştene ) (nêweşiye mıra nişta pa (nêweşiye nişte mıra) - hastalık bana bulaştı) [tıbbi]
Türkçe: bulaşmak (hastalık)
Kırmancki: soyniyayene
Türkçe: birine ilişmek, karışmak, satasmak, baş belasıolmak
Kırmancki: gılavırç kerdene (gılavırç ken- ), galvırç (1)
Türkçe: baştan savma yapmak, gelişigüzel ve özensiz yapmak
Kırmancki: gılavırçkın kerdene (ken- gılavırçkın)
Türkçe: baştan savma hale getirmek, gelişigüzel ve özensiz hale getirmek
Kırmancki: çhılvır kerdene (2)
Türkçe: gelişigüzel ve özensiz yapmak
Kırmancki: xışxışık
Türkçe: küçük boyutlu karla karışık dolu
Kırmancki: xılorıge (xulxulige)
Türkçe: 1) ufak taneli dolu 2) hamur veya köfteyi top şeklinde yuvarlak yapmak
Kırmancki: helpene (helkene, kef kef keftene)
Türkçe: nefes nefese solumak (köpek)
Kırmancki: halpayene (helpayene)
Türkçe: köpeğin kesik kesik "haw, haw" edip ses çıkarması
Kırmancki: kılamke (kılamkı) (khan)
Türkçe: söyle (eskimiş)
Kırmancki: jibari (zibari) [ç.]
Türkçe: ölünün üstünde ağlamak için söylenen ağıtlar
Kırmancki: kayda
Türkçe: oyun oynama, oyun havası
Deutsch: traditionelle Tanz(musik)
English: traditional dance (music)
Kırmancki: deyiş (deş) [din.]
Türkçe: cem ve dini ibadetlerde söylenilen ilahi müzik veya türkü
Deutsch: Epos, Heldenlied, Volkslied
English: epic, epic (or heroic, poem) song, heroic song, folk song
Kırmancki: tewt [din.]
Türkçe: Aşırıbir ibadet türü: cemlerde bazıdede veya dervişlerin ibadet ederken tanrıyla birleşmeleri için kendilerinden geçmeleri, trans durumu (esrik trans, dini esrime).
Cemi yürüten, cemin trans perdesini (perda tewti) icra ederken, icranın ritmik, yürürlük kısmında transa geçer (bu kendinden geçme seansıdır) ve oturduğu hak döşeğinden (doşeğê heqi) kalkarak ateşten har olmuş kızgın sobayıkucaklamaya, sobanın har olmuş tarafına veya ateşte kor olmuş maşaya diliyle temasa başlar. Bazen de ocakta yanan ağaç dalının kor kısmını(kosavi) ağzına alıp yalayarak söndürür. Ayrıca soba veya ocakta yanan kor ateşini eliyle yere döküp çıplak ayaklarıyla bu korun üzerinde sazıyla Kureyş’i, Duzgın’ı, Wayır’ıve Hızır’ıçağırmaya devam eder.
Hak döşeğinde oturup cem tutan ve ateş seansınıyapmayan, ateşe girmeyen seyitler de vardır.
Bu "ateşe girme" seanslarının benzerine Orta Asya, Afganistan ve İran coğrafyasındaki Şaman ve Hint Fakirleri ritüellerinde de rastlanılır.
Deutsch: Eine extreme Art der Anbetung: wenn manche Dede's und Derwisch'e in Cem's während der Anbetung in einen Trancezustand kommen (ekstatische Trance, religiöse Ekstase), um sich mit dem Gott zu verschmelzen.
English: An extreme form of worship: when some Dede's and Derwish's in Cem's come into a trance (ecstatic trance, religious ecstasy)  state during worship to merge with the god.
Kırmancki: ninıki [ç.]
Türkçe: ninniler (çocukların uykuya dalmasınısağlayan melodiler)
Deutsch: Wiegenlied (Melodien, die die Kinder zum Einschlafen bringen)
English: lullaby (melodies that make children fall asleep)
Kırmancki: zope (zompe, zompık, zopır) [Far.]
Türkçe: 1) sopa, kalın değnek 2) dayak, kötek
Kırmancki: cop (Gımgım: jop) [Far.]
Türkçe: 1) cop, kalın, kısa değnek 2) polislerin kullandığıgenellikle lastikten yapılan sopa
Deutsch: 1) dickes, kurzes Stab/Stock  2) (Gummi)Knüppel
English: 1) thick, short stick, bar, rod 2) rubber truncheon, rubber nightstick, baton
Kırmancki: apandis (hapandis) [anat.] [Fr. → Lat.]
Türkçe: apandis, kör bağırsak
Deutsch: Appendix, Blinddarm, Wurmfortsatz 
English: appendix, appendage
Kırmancki: hirêyine [sıf.]
Türkçe: üçüncü
Deutsch: dritte(r, s) 
English: third
Kırmancki: şeşine [sıf.]
Türkçe: altıncı
Deutsch: sechste(r, s) 
English: sixth
Kırmancki: hawtine [sıf.]
Türkçe: yedinci
Deutsch: siebte(r, s) 
English: seventh
Kırmancki: heştine [sıf.]
Türkçe: sekizinci
Deutsch: achte(r, s)
English: eighth
Kırmancki: newine [sıf.]
Türkçe: dokuzuncu
Deutsch: neunte(r, s)
English: ninth
Kırmancki: desine [sıf.]
Türkçe: onuncu
Deutsch: zehnte(r, s) 
English: tenth
Kırmancki: şeştine [sıf.]
Türkçe: altmışıncı
Deutsch: sechzigste(r, s) 
English: sixtieth
Kırmancki: yê hawtayine
Türkçe: yetmişinci
Kırmancki: heştê hawtayine
Türkçe: yetmişinci hafta
Deutsch: siebzigste Woche 
English: seventieth week
Kırmancki: yê seyine
Türkçe: yüzüncü
Kırmancki: aşma hirêyine
Türkçe: üçüncü ay
Deutsch: dritter Monat 
English: third month
Kırmancki: oda hiraye
Türkçe: geniş oda
Deutsch: breites Zimmer
English: wide room
Kırmancki: odê hiray [ç.]
Türkçe: geniş odalar
Deutsch: breite Zimmer 
English: wide rooms
Kırmancki: bêguna [sıf.]
Türkçe: günahsız
Deutsch: ohne Sünde, unschuldig
English: sinless, innocent
Kırmancki: Corona virus (Korona virus, SARS-CoV-2) [tıbbi] [Fr. → Lat. → Eski Yun.]
Türkçe: Corona virus (Korona virus)
Deutsch: Coronavirus (neuartig)
English: Corona virus
Kırmancki: xuşe xuşe
Türkçe: harıl harıl
Deutsch: unermüdlich, ohne Unterlass, lebhaft, mit voller Kraft
English: tireless, untiring, lively, vivacious, full speed
Kırmancki: xezıka (xezıla) [Kü. xwastın
(-xwaz-)]
Türkçe: keşke
Deutsch: wenn nur
English: if only
Kırmancki: xısma mı
Türkçe: bana ait, sevdiğim, sevgilim, sözlüm
Kırmancki: xersıxe
Türkçe: hayırsız, vefasız
Kırmancki: xo vera bıkeri
Türkçe: unutayım
Kırmancki: xafla
Türkçe: aniden, ansızın, birden bire
Kırmancki: qudum
Türkçe: güç, takat, fer
Kırmancki: qedaye belaye to
Türkçe: senin kadan belan
Kırmancki: ware gulbgi
Türkçe: Gülbek yaylası(Bingöl dağlarında)
Kırmancki: ware heli
Türkçe: kartal yaylası(Bingöl dağlarında)
Kırmancki: zuret
Türkçe: nesil
Kırmancki: zınar
Türkçe: dağlık, büyük kayalar
Kırmancki: zero can ra
Türkçe: candan yürekten
Kırmancki: pesir [e.] (2)
Türkçe: yaka
Deutsch: Kragen
English: collar
Kırmancki: Zagar
Türkçe: köpeğe takılan bir isim
Kırmancki: zavo zeç (zovo zeç) (1)
Türkçe: çoluk çocuk
Deutsch: Kind und Kegel 
English: offspring, wife and children
Kırmancki: zerq
Türkçe: ufuk
Deutsch: Horizont, Gesichtskreis
English: horizon
Kırmancki: zerqê şodıri
Türkçe: sabah tan yeri (ufuk)
Kırmancki: tofan [e.] [Ar. → Aram./Süry.]
Türkçe: tufan
Deutsch: Sintflut, heftiger, anhaltender Regen
English: flood, deluge
Kırmancki: tozuke
Türkçe: yerden sürüklenen kar fırtınası, boran
Kırmancki: vaznena ra
Türkçe: kaldırıyordu
Kırmancki: verena ra
Türkçe: geçiyor
Kırmancki: vergo vêşan
Türkçe: aç kurt
Kırmancki: verba wara
Türkçe: yaylaya doğru
Kırmancki: vêrde ra
Türkçe: geçti
Kırmancki: vergo har
Türkçe: kudurmuş kurt
Kırmancki: verba to bêri
Türkçe: sana doğru geleyim
Kırmancki: vile vile
Türkçe: ötme, ötüşme (kuşlar)
Kırmancki: vırnıye
Türkçe: ön, gelecek zaman
Kırmancki: vırnıya to
Türkçe: senin önün, önünde
Kırmancki: viçe viçe
Türkçe: cıvıl cıvıl ötmek
Kırmancki: şore
Türkçe: bataklık,sululuk
Kırmancki: tağe (1)
Türkçe: mahalle, semt
Deutsch: Viertel, Wohnviertel, Wohngegend, Stadtviertel
English: quarter, neighborhood, parish
Kırmancki: talde
Türkçe: tenha kuytu
Kırmancki: tariyo zulemato (1)
Türkçe: zifiri karanlık
Kırmancki: tap (top, dap)
Türkçe: en üst, tepe, tepe düzlüğü
Kırmancki: tefo duman
Türkçe: göz gözü görmeyen fırtına
Kırmancki: teqa
Türkçe: patladı
Kırmancki: teqo
Türkçe: patlamış
Kırmancki: teqay
Türkçe: patladılar
Kırmancki: temiziye
Türkçe: renkli tülbent veya eşarp, türban
Kırmancki: tıroştiya mına
Türkçe: sen aydınlığımsın, ışığımsın
Kırmancki: tum
Türkçe: tümsek, tepe, tarlaların etrafındaki ot biten yamaç
Deutsch: Anhöhe
English: hill
Kırmancki: tungo tari (2)
Türkçe: zifiri karanlık
Kırmancki: şafaq [Ar.]
Türkçe: şafak, tan yeri, seher vakti
Deutsch: Morgendämmerung
English: dawn, daybreak
Kırmancki: şelpeze
Türkçe: perişanlık, mağduriyet
Kırmancki: şemıge
Türkçe: kapıeşiği
Kırmancki: şepe
Türkçe: fırtınanın biriktirdiğI kar yığını
Kırmancki: şeqetina
Türkçe: kopuyor
Kırmancki: şımya (1)
Türkçe: mum
Deutsch: Kerze
English: candle
Kırmancki: Sorbelax
Türkçe: Bingöl dağlarında derin bir vadi
Kırmancki: sibıg
Türkçe: çatıveya tabanın dışarıya doğru bitiş noktası
Kırmancki: sitil (1)
Türkçe: bakraç (çoğunlukla bakırdan yapılan küçük kova)
Deutsch: Kupfernapf
Kırmancki: Dimili (Dimli, Dılmıc) [coğ.] [tar.] [Far. Donbuli (دنبلي ), Ar. Dunbul, Denabile (دنابله ), Osm.: Dımıli (دميلي), Dünbüli (دنبلي), Dunbeli (دونبل ) )
Türkçe: Çeşitli kimlik tanımlarından biri olan, aynıdili konuşan, "sunni hanefi" olarak bilinen, toplumsal kesim.
Yerleşim yerleri: Diyarbakır (Diyarbekir): Çermik (Çêrmuge), Çinar (Xana Axpar), Çüngüş (Sankus), Dicle (Piran), Egil (Gêl), Ergani (Erxeni), Hani (Hêni), Hazro (Hezro), Kocaköy (Karaz), Kulp (Pasur) ve Lice (Licê); Şanlıurfa (Ruha): Siverek (Sêwregi); Adıyaman (Semsur): Gerger (Aldus); Bitlis (Bilis): Mutki (Motkan); Malatya: Arapgir, Pütürge. Metropoller ve şehirler, Diaspora.
Kırmancki: Deylem (Dêlem) [tar.]
Türkçe: Deylem Hazar Denizi'nin güneyindeki dağlık bir kıyıbölgesinin tarihi adıdır. Cambridge History of Iran'a göre Deylem kavramıönce yalnız Hazar Denizi'nin kıyısının arkasındaki daglarıve kayalarıtarif ediyor. Doğu Tabaristan (bugünün Mazandaran) ve batıGilan genel olarak Deylem'e atfedilmiştir. Deylem’liler (Dolomîtai, Dilimnîtai) Sasaniler döneminden itibaren Süvari olarak önemsenmiş, Gazneliler ve Fâtımiler (Şii meşrebinin İsmaili mezhebine bağlı) tarafından da paralıasker olarak kullanıldılar. Deylem bölgesinin merkezlerinden Alamut Kalesi İsmaililerin kolu olan Nizarilerin eline geçince onların fedaileri olarak da kullanılmışlardır.
Minorsky Deylem'lerin varlığınıtarihsel kaynakların en son 12. Yüzyıl'da kanıtladığınıbelirtiyor.
Deylemlerin bir bölümü imparatorluklarıve hanedanlarıdöneminde, MS 800-1000 yıllarıarasında Anadolu'ya göç etmiştir. (Minorsky, 1928: 91, 105)
Din:
Deylem (Daylam), dağlık karakteri nedeniyle Arap saldırılarına karşıkorundu ve geç islamlaştı. Kethüdalar (Kadchodā) tarafından yönetilen Deylemliler 9. yüzyılında Zeydiye mezhebinin misyonerlik faaliyetinin sonucu şiiliği kabul etmişlerdir (Arap tarihçi İbn el-Athir). İslamlaşmadan önce nüfusun çoğunluğu Zerdüştlük (Zoroastrismus) inancına mensuptu.
Dil:
Dêlemi dili (dêlemce, daylami, deylami veya deylamit) İran dil ailesinin kuzeybatılehçelerinden biri olan ölü bir dildir. Kuzeybatıİran'da, özellikle Gilan, Mazandaran ve Kazvin'in dağlık bölgelerinde konuşuldu.
BazıDeylem Hanedanları:
Cüstanidler - 805 - 919, merkezleri Rey kenti.
Müsafiriler- 930 - 1200, Salariler adıyla da anılan hanedan.
Ziyariler - 931 - 1090, kuzey İran bölgeleri Tabaristan ve Gurgan (bugünkü Mazandaran ve Golestan eyaletlerinin alanı) hüküm süren, Gilekler ya da Gilanlıkökenli bir hanedan.
Büveyhoğulları- 932 - 1062, Deylem'li olan, İran'da, Irak'da ve Umman'ın bir bölümünde önemli bir Şii hanedanıydı.
Kirman Büveyhileri (Deylem kökenli, İrani ve Şii karakterli, Büveyhiler’in bir çizgisi).
Kakuyiler (Kâkeveyhîler) - 1008 - 1051, İran'ın Yezd, İsfahan, Hemedan ve Rey eyaletlerinde hüküm süren Deylem'li hanedan.
Kırmancki: serrê ke bêrê (serrê ke yenê)
Türkçe: gelecek yıllar
Kırmancki: wayırê sırri [din.]
Türkçe: sır olmuş, gaybalara karışmış ermiş kimseler
Kırmancki: wayırê qıyamete [din.]
Türkçe: yedinci imam Musa Kazım’a verilen isim
Kırmancki: awa Anafatma [din.]
Türkçe: Hz. Fatma’dan akıtıldığına inanılan ve ölü gasledildikten sonra birinci derece yakınlarıtarafından ölünün üzerine dökülen birer tas su
Kırmancki: awa Xızıri [din.]
Türkçe: abıhayat, bengi su, dirim suyu
Kırmancki: bınê zerrê … de mendene
Türkçe: bir kimsenin gücenmesine, kırılmasına sebep olup onun manevi ağırlığının altında kalmak
Kırmancki: cemo wedarde [din.]
Türkçe: yalnızca musahibi olanların musahipleri ile katıldıklarıayin-i cem
Kırmancki: cılbend [din.]
Türkçe: pirlerin önlerinde kemerlerine bağlıufak meşin çanta (içine teberrük taş (teberik), tütün vs. konulur
Kırmancki: çerxê azeba (azebu) [din.]
Türkçe: yalnızca evlenmemiş kadın ve erkeklerin döndükleri semaha verilen ad, bir nevi alıştırma semahıdır, gençlere semah dönmeyi öğretmeyi amaçlar
Kırmancki: çarter (khan)
Türkçe: eskiden sürekli gezip dilencilikle geçimini sağlayan dervişlerin saç, sakal, bıyık ve kaşlarınıusturayla tıraş etmesi
Kırmancki: dara Anafatma [din.]
Türkçe: Rivayete göre Hz. Ali’ye su verirken sol ayağının başparmağınıtaşa vurarak kanatan Hz. Hüseyin, Hz. Ali’nin görmemesi için sağayağının başparmağınısol ayağının başparmağıüzerine koyar ve gizler, Hz. Ali’nin su içmesini bu şekilde bekler. Hz. Hüseyin’in saygısınıyaşatmak amacıyla talipler Fatma darınışu şekilde uygular: Sağayak parmağınısol ayak başparmağının üzerine koyup sağellerini kalplerinin üzerine getirirler.
Kırmancki: destawa goşi [din.]
Türkçe: alevilik yolunda edindiği bilgiyi bir başkasına aktararak onu bilgi ile yıkama veya donanımlıbirinden bilgi alarak bilgiyle yıkanma için kullanılan tabir
Kırmancki: desteçü [din.]
Türkçe: Rivayete göre Hz. Ali’nin kılıcıZülfikar yerine elinde taşıdığıağaç parçası. Bu durumu simgelemek amacıyla yol ehli olanların kullandığıdeğnek.
Kırmancki: diwanê Eli (Oli) [din.]
Türkçe: Hz. Ali’nin huzurunda olarak algılanan meydan, ayin-i cem
Kırmancki: fekesia [din.]
Türkçe: ikrarıalınmamış, ikrar vermemiş kimse
Kırmancki: gıliya çımi [din.]
Türkçe: pirin en çok sevdiği talibi (“erçiçeği”)
Kırmancki: goni guretene
Türkçe: küçük abdestini yapmak, dervişler arasında kullanılırmış, idrar yapmakla vücudun yeniden kan almasısağlanır
Kırmancki: lacê waxti
Türkçe: geçmiş ve gelecek endişesinden kurtulmuş, zamanın değerini ve denetimini bilen derviş için kullanılan tabir
Kırmancki: meydan yakerdene (rakerdene) [din.]
Türkçe: ayin-i cemin yapılacağıyeri hazırlamak
Kırmancki: mê, mê; ya mecêre, ya mecêre! [din.]
Türkçe: yola girişte kişiye vazgeçme hakkınıkullanabilmesi için en son söylenen ve bir kez yola girilince verilen sözden dönülemeyeceğini vurgulayan tabir, yola girildikten sonra çıkılamayacağınıve bu sebeple iyi düşünülmesi için talibe söylenirmiş
Kırmancki: mınkır [sıf.] [din.] [Ar.]
Türkçe: münkir (inkâr eden, kabul etmeyen), alevi düşmanı, alevilere eziyet eden
Kırmancki: mıraqebe kerdene [din.]
Türkçe: dünyevi düşüncelerden kurtulup derin düşüncelere dalmak, gözleri kapatıp Hakk’a, Hızır’a, ziyaretlere yönelip dua etmek
Kırmancki: mısahip guretene (mısaib, mısaiv)
Türkçe: musahip edinmek
Kırmancki: paşinge ver eştene [din.]
Türkçe: semah dönerken sağayak sol ayağın üstüne doğru atılarak sola doğru dönme
Kırmancki: qırbanê Usêni (qırbano tam, qurbano tam) [din.]
Türkçe: Hz. Hüseyin’e adanan adak kurbanı. Bu kurban kesildikten sonra tüm olarak pişirildiği için buna “qurbano tam” da denir. Mümkünse yaşlıbir pir tarafından pişirilip kemikleri kırılmadan sofraya getirilir. Yine kemikler kırılmadan et parçalanarak sofrada dağıtılır.
Kırmancki: qırbano nımıte (qurbano nımıte)
Türkçe: musahip kurbanına verilen ad, musahip tutulurken kesilen kurban
Kırmancki: rengê xêrdari [din.]
Türkçe: beş renk nuru karşılamak için kullanılır (dini):
sıpê (beyaz): Hz. Muhammed
şia (siyah): Hz. Fatma
khewe (mavi): Hz. Ali
çeqer (sarı): Hz. Hasan
hewz (yeşil): Hz. Hüseyin
Kırmancki: sercem [din.]
Türkçe: ayin-i cemde birden fazla pir varsa cemi idare eden pir
Kırmancki: şeş peyay [din.]
Türkçe: Hakk, Hz. Muhammed, Hz. Ali, Hz. Fatma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin için kullanılan tabir
Kırmancki: şêmuga germe [din.]
Türkçe: düşkün ilan edilen kimsenin bulunduğu bölgeden ayrılarak düşkünlüğünün bitmesini beklemek için sığındığıyer, hane
Kırmancki: şiletiye dayene [din.]
Türkçe: düşkün ilan edilen kişiye, suçunun gerektirdiği geçici veya sürekli sürgün cezasıvermek
Kırmancki: thulıkiye
Türkçe: çok çelimsiz, zayıf ve iştahsız olup da bu sebepten ötürü sürekli hastalanan çocuklara sembolik olarak uygulanır: bir meyve ağacının altına götürülerek kazanın içine konur ve kazanın altıyakılıyormuş gibi yapılır
Kırmancki: tira erziyaiye nêcêrena ya [din.]
Türkçe: ermiş kişi, pir beddua ettiği zaman adeta bir ok gibi mutlaka hedefini bulur anlamında, mürşide, pire karşıişlenen suçun hatasıolmadığınıifade etmek için kullanılan bir söylem
Kırmancki: tobe [din.] [Ar.]
Türkçe: tövbe (işlediği bir günah veya suçtan pişman olarak bir daha yapmamaya karar verme)
Deutsch: Reue, Bußfertigkeit
English: contrition, repentance, penitence
Kırmancki: tobekar [sıf.] [din.] [Ar./Far.]
Türkçe: tövbekâr (günah sayılacak bir işten vazgeçmiş olan, bir daha yapmamaya karar vermiş olan)
Deutsch: Reuer, Büßer 
English: penitent (sinner), repentant
Kırmancki: tobedar [sıf.] [din.] [Ar./Far.]
Türkçe: tövbeli
Deutsch: reuevoll, reuig, reumütig 
English: remorseful, full of compunction, repentant, contrite
Kırmancki: tobe kerdene (tobe werdene) [din.]
Türkçe: tövbe etmek
Deutsch: bereuen (Sünden), hoch und heilig versprechen, schwören (zu)
English: repent, to promise faithfully, swear (to)
Kırmancki: tobê xo ser de mendene
Türkçe: tövbesinin arkasında durmak, tövbeye sadık olmak
Kırmancki: zerriçepel [sıf.]
Türkçe: kötü kalpli, kötü yürekli, yüreği bozuk
Deutsch: böse, böswillig
English: wicked, black-hearted, evil-minded, evil-disposed, ill-hearted, malevolent, malicious
Kırmancki: bêçıkban [e.]
Türkçe: zihgir (sağelin başparmağına takılan atış yüzüğü)
Kırmancki: goşıke [d.]
Türkçe: yay kolu (ok yaylarının esneyen uçlarının her iki yanı)
Kırmancki: kardan [e.]
Türkçe: bıçak kını, hançer kını
Kırmancki: marser [e.]
Türkçe: başıince, giriş kısmıdaha aşağıda ve daha kalın olan ok gezine verilen isim
Kırmancki: nize aspari (nizeke aspari, nezege aspari)
Türkçe: süvarinin kullandığıuzunca bir mızrak
Kırmancki: phel [e.]
Türkçe: yalman (kılıç, bıçak gibi kesici aletlerin kesen kısmı, ağzı)
Kırmancki: phel kerdene
Türkçe: tek bir kılıç, kesici alet vb. ile vurup ayırmak, kesip fırlatmak
Kırmancki: qebze [d.]
Türkçe: yayın avuç ile tutulan yeri
Kırmancki: rusıc (urusıc) [e.]
Türkçe: rus (e)
Deutsch: Russe (m)
English: russian (m)
Kırmancki: rusıce (urusıc) [d.]
Türkçe: rus (d)
Deutsch: Russin (w)
English: russian (f)
Kırmancki: rusıci (urusıci) [ç.]
Türkçe: ruslar
Deutsch: Russen
English: russians
Kırmancki: nizê rusıci (urusıci) (nizeke rusıci, nezege rusıci)
Türkçe: rus mızrağı(bir çeşit mızrak)
Kırmancki: nize dılete (nizeke dılete, nezege dılete)
Türkçe: çift başlımızrak
Kırmancki: rımbaz
Türkçe: at üstünde mızrakla oynanan oyunda oyuncuya verilen ad (oyun eskiden, bugünkü Varto Devlet Hastanesi'nin karşısındaki boş düzlük alanda civar köylerden ve Hınıs'tan gelenler arasında oynanırdı. Oyundan evvel Goşkar Baba tarafında dönülüp dua edilirdi. Ayrıca bu alanda cirit gibi oyunlar da oynanırdı).
Kırmancki: şımşêro dıfek
Türkçe: iki tarafıkeskin kılıç
Kırmancki: tir [e.] [mat. → 2] (1)
Türkçe: ok 1) yayla atılan, ucunda sivri bir demir bulunan ince ve kısa tahta çubuk 2) bir dairede kirişle yayın ortasınıbirleştiren dik doğru parçası3) yön göstermek amacıyla belli yerlere konulabilen işaret 4) at arabası, kağnıvb. araçlarda koşum hayvanlarının bağlandığı, ortadaki düz ve uzun ağaç 5) terazide dengenin sağlanıp sağlanamadığınıanlamaya yarayan ucu sivri parça
Kırmancki: xişt [e.]
Türkçe: kargıve mızrak gibi savaş aletlerinin sivri ucu
Kırmancki: verz [e.]
Türkçe: gürz (silah olarak kullanılan ağır topuz)
Kırmancki: nize eştene (nizeke eştene, nezege eştene)
Türkçe: mızrak atmak, mızrak fırlatmak
Kırmancki: nize kerdene (nizeke kerdene, nezege kerdene)
Türkçe: mızraklamak, mızrakla vurmak
Kırmancki: nize pede kerdene (nizeke pede kerdene, nezege pede kerdene)
Türkçe: mızrağıbatırarak yaralamak
Kırmancki: nize werdene (nizeke werdene, nezege werdene)
Türkçe: mızraklanmak, mızrakla vurulmak, mızrak isabet etmek
Kırmancki: tir eştene
Türkçe: ok atmak
Kırmancki: tir kerdene
Türkçe: oklamak, okla vurmak
Kırmancki: tir werdene
Türkçe: oklanmak, okla vurulmak, ok isabet etmek
Kırmancki: hevık
Türkçe: birazcık, bir miktar, bir yudum, bir avuç kadar
Kırmancki: hev
Türkçe: baklagil tanesi, buğday tanesi
Kırmancki: bêserdar [sıf.]
Türkçe: başıboş, sorumsuz
Kırmancki: bêğeyret [sıf.]
Türkçe: gayretsiz, çaba sarf etmiyen
Kırmancki: bêbasarağ[sıf.]
Türkçe: basiretsiz (gerçekleri görebilmekten uzak, ileri ve uzak görüşlü olmayan, sağgörüsüz)
Deutsch: kurzsichtig
English: shortsighted, nearsighted
Kırmancki: basarağ[Ar.]
Türkçe: basiret (gerçekleri yanılmadan görebilme yeteneği, uzağıgörüş, seziş, anlayış, kavrayış, sağgörü, vizyon)
Deutsch: Weitblick, Scharfsinn
English: farsightedness, far-sigthedness, longsightedness, acumen, keen perception, perspicacity, astuteness
Kırmancki: weceneqiyayene (ceneqin- we), raceneqiyayene (ceneqin- ra) [f.]
Türkçe: belinlemek (birden uyanarak çevresine korku ile şaşkın şaşkın bakmak, irkilmek)
Kırmancki: gurr jûbin dayene
Türkçe: birbirini galeyana getirmek, provoke etmek
Kırmancki: erişilebilir
Türkçe: şikino cıreso
Kırmancki: yê rotene
Türkçe: satılık
Kırmancki: yê werdene
Türkçe: yemelik
Kırmancki: nêremugın (nermuxın) [sıf.]
Türkçe: 1) huysuz 2) sessiz tehlikeli, derinden giden
Kırmancki: murrijiyayi
Türkçe: üzgün, acıçekmiş
Kırmancki: khovıkê çıla
Türkçe: mum külahı, yanan bir mumu üstüne geçirilmek sûretiyle söndürmeye yarayan mâdenî külâh
Kırmancki: hesirê çıla
Türkçe: mum damlası, mum erirken oluşan damla
Kırmancki: borğime
Türkçe: bir miktar, bölüm, parça
Kırmancki: thoraqo kuf(ı)kın (thoraqo khewikın, khewık)
Türkçe: küflü çökelek