Manidar/DEZD-Dictionary-Kirmancki huggingface dataset:
Kırmancki: o nao nıqıka mıano we
Türkçe: o beni hıçkırtıyor
Kırmancki: cıra deguretene (tınae mıra cêna de - sen bununla beni suçluyorsun; bunda beni suçlu görüyorsun)
Türkçe: suçlamak, suçlu görmek
Kırmancki: ez ni kari to ra nêcênu de
Türkçe: ben bu işle seni suçlamıyorum, bu işte seni suçlu görmüyorum
Kırmancki: süro ke
Türkçe: ... zaman, ... ise, ... ce, ... ca
Kırmancki: ebe çiyê ra ero jûyê suc ida kerdene (ebe çiyê ra jûyê rê suc ida kerdene)
Türkçe: birisini bir şeyle suçlamak
Kırmancki: suc [e.] [Eski Tr.]
Türkçe: suç
Deutsch: Schuld, Vergehen, Sünde
English: fault, blame, misdemeanour, sin
Kırmancki: pırtık
Türkçe: yıpranma tiftiği
Kırmancki: pırtkın
Türkçe: yıpranıp tiftiklenmiş
Kırmancki: kalekê bêçıkanê mıbiyê pırtkıni
Türkçe: parmaklarımın yanlarıyıpranıp tiftiklenmiş
Kırmancki: riyê mıserd ra qeşeriyo, biyo pırtkın
Türkçe: yüzüm soğuktan tahriş olmuş, yıpranıp tiftiklenmiş
Kırmancki: kınca mızaf şütene ra biya gewre, biya pırtkıne
Türkçe: elbisem çok yıkamaktan solmuş, yıpranıp tiftiklenmiş
Kırmancki: erebe (arebe) verda ro dare
Türkçe: arabayıağaca çarptı
Kırmancki: erebe (arebe) verdiya ro dare
Türkçe: araba ağaca çarptı
Kırmancki: kardi cınıte uca ra
Türkçe: bıçağıoraya sapladı
Kırmancki: kardi cıniye uca ra
Türkçe: bıçak oraya saplandı
Kırmancki: kemere pırtnê awe ra
Türkçe: taşısuya fırlattı
Kırmancki: kemere pırtniye awe ra
Türkçe: taş suya fırlatıldı
Kırmancki: goşt tosıke de vıskorna we
Türkçe: eti tabakta didikledi
Kırmancki: goşt tosıke de vıskorniya we
Türkçe: et tabakta didiklendi
Kırmancki: vıskorniyayene (vıskornin-, vıskorniya-, -vıskorni- ), viskorniyayene, we vıskorniyayene [f.]
Türkçe: didiklenmek
Kırmancki: tıra pırtnayene (pırtnen- tıra, pırtna- tıra, tırapırtn- ) [f.]
Türkçe: fırlatmak
Kırmancki: tıra pırtniyayene (pırtnin- tıra, pırtniya- tıra, tırapırtni- ) [f.]
Türkçe: fırlatılmak
Kırmancki: mıjû kıtab dê cı
Türkçe: ben ona bir kitap verdim
Deutsch: ich gab ihm/ihr ein Buch 
English: I gave him/her a book
Kırmancki: tıro çınay fetelina?
Türkçe: ne arıyorsun?
Deutsch: was suchst du?
English: what are you searching for?
Kırmancki: ero xo pino
Türkçe: o kendini koruyor
Deutsch: er schützt sich
English: he protects himself
Kırmancki: bê ra xo!
Türkçe: kendine gel!
Deutsch: kom zu dir!
English: come to you!
Kırmancki: qazaxe vışkıte ya
Türkçe: kazağısöktü
Kırmancki: qazaxe vışkiye ya
Türkçe: kazak söküldü
Kırmancki: merxa mawa [d.]
Türkçe: ardıcımızdır
Kırmancki: şilana mawa [d.]
Türkçe: kuşburnumuzdur
Kırmancki: fındıqa mawa [d.]
Türkçe: fındığımızdır
Kırmancki: fıstıqa mawa [d.]
Türkçe: fıstığımızdır
Kırmancki: encira mawa (incira mawa)
Türkçe: incirimizdir
Kırmancki: berga mawa [d.]
Türkçe: kayısımızdır
Kırmancki: alınça mawa (heruga mawa) [d.]
Türkçe: eriğimizdir
Kırmancki: mamuxa mawa [d.]
Türkçe: yaban eriğimizdir
Kırmancki: sınca mawa [d.]
Türkçe: iğdemizdir
Kırmancki: thuzıka mawa [d.]
Türkçe: huşumuzdur
Kırmancki: mozênê mao [e.]
Türkçe: meşemizdir (ağaç)
Kırmancki: azgelê mao [e.]
Türkçe: kara meşemizdir (ağaç)
Kırmancki: qeremuxê mao [e.]
Türkçe: karamuğumuzdur
Kırmancki: gezık (Tamarix) [e.] [bot.]
Türkçe: ılgın
Deutsch: Tamariske 
English: tamarisk
Kırmancki: gezıkê mao [e.]
Türkçe: ılgınımızdır (bir ağaç veya ağaççık cinsi, Tamarix)
Kırmancki: gıleborê mao [e.]
Türkçe: gilaburumuzdur (bir ağaççık)
Kırmancki: ber biyayene
Türkçe: patlamak, akmak (iltihap, irin için)
Kırmancki: ber kerdene
Türkçe: patlatmak, akıtmak (iltihap, irin için)
Kırmancki: berqeştiya
Türkçe: mahsustan, yalancıktan
Kırmancki: badros [e.]
Türkçe: aşı(meyveler için)
Kırmancki: balişna [d.]
Türkçe: yastık
Deutsch: Kissen
English: pillow
Kırmancki: qılıfê balişna
Türkçe: yastık kılıfı, yastık yüzü
Deutsch: Kissenbezug
English: pillowcase, pillow slip
Kırmancki: bêçıka heney
Türkçe: kına parmağı
Kırmancki: bêçıka niştaney
Türkçe: yüzük parmağı
Kırmancki: bêrıki [ç.] [anat.]
Türkçe: kürek kemiği, omuz arasıeklemler
Kırmancki: bınê çengi
Türkçe: koltuk altı
Kırmancki: bınê zoni [tıbbi → 1] [zool. → 2]
Türkçe: dilaltı1) genellikle kalp hastalıklarında hızlıve kesin etki sağlamak için dilin altına konularak emilen ilaç 2) tavuklarda görülen bir hastalık
Deutsch: 1) Herzmittel (Einnahme unter der Zunge) 2) eine Krankheit bei Hühnern
English: 1) Heart remedies (taken under the tongue) 2) a disease in chickens
Kırmancki: bulıke (bıle)
Türkçe: çocuk pipisi
Kırmancki: mize mekerê! (miji mekerê!)
Türkçe: işemeyin! çiş yapmayın!
Kırmancki: mize meke! (miji meke!)
Türkçe: işeme! çiş yapma!
Kırmancki: mizker/e (mijker/e) [e./d.]
Türkçe: altına işeyen
Deutsch: Bettnässer/in
English: bed wetter
Kırmancki: Çapaxçur [coğ.]
Türkçe: Bingöl'ün eski adı, 1945'e kadar bu isimle anıldı.
Kırmancki: thalbusık (velgo teze) (3)
Türkçe: tomurcuk, bahar dalı
Deutsch: Knospe
English: bud
Kırmancki: rê, riyê ...ra
Türkçe: nedeniyle
Deutsch: aufgrund, wegen, anlässlich
English: on the basis of, on account of, because of, on the occasion of
Kırmancki: xatırê cışanıtene
Türkçe: bağışlamak
Kırmancki: hewno xırabın
Türkçe: kötü rüya
Kırmancki: ...rê, seba, rüyê ...ra
Türkçe: yüzünden, için, sebebiyle
Kırmancki: şıpık [e.] [zool.]
Türkçe: eşek yavrusu, sıpa
Deutsch: Eselfohlen, Eselsfüllen
English: donkey foal
Kırmancki: ropıloxıtene
Türkçe: tıkınmak
Kırmancki: thitıkın/e [e./d.] [sıf.] (thitıknae/thitıknaiye, thitıkiyae/thitıkiyaiye)
Türkçe: süslü
Kırmancki: sıftê cıkerdene (sıftê cıken- ) (
Türkçe: başlamak
Kırmancki: seket
Türkçe: yara kabuğu
Kırmancki: xısır/e [e./d.] [sıf.]
Türkçe: haşat 1) darmadağınık, işe yaramaz, bozuk, kötü 2) yorgun, bitkin
Kırmancki: era cınêamayene (nên- ra cı)
Türkçe: yaranamamak (yararlıolmamak)
Kırmancki: rêze kerdene (rêze ken-)
Türkçe: sıralamak
Kırmancki: fırkepêçe
Türkçe: telaş
Deutsch: Trubel, Unruhe, Aufregung, Hektik, Panik
English: hubbub, restlessness, restiveness, excitement, hectic, panic
Kırmancki: lom kerdene (lom ken-; cıra lom ken- )
Türkçe: aşağılayarak ayıplamak (aşağılayarak kınamak)
Kırmancki: waxtê
Türkçe: bir süre, bir vakit
Kırmancki: o waxtu
Türkçe: o sıralar, o aralar, o vakitler
Kırmancki: no waxtu
Türkçe: bu sıra, bu ara, bu vakit
Kırmancki: ni waxtu
Türkçe: bu sıralar, bu aralar, bu vakitler
Kırmancki: tey bınge guretene (tey bınge cên-)
Türkçe: temel tutmak (bir yerde tutunabilmek, bir yerde kalabilmek)
Kırmancki: mida xo guretiye biyayene (mida xo guretiya)
Türkçe: iştahıkapalıolmak (midesi kapalıolmak)
Kırmancki: sul (şul) [e.]
Türkçe: teyel dikiş (teyel dikim)
Kırmancki: era pey fistene
Türkçe: arkasına sokup geçirmek, arkasına takmak, arkasına kıstırmak
Kırmancki: tamasiye (tamaşiye)
Türkçe: tuhaflık, acayiplik
Deutsch: Sonderbarkeit, Ulk, Merkwürdigkeit
English: curiosity, strangeness
Kırmancki: vala [d.]
Türkçe: bayrak
Deutsch: Flagge, Fahne
English: flag
Kırmancki: zeyn [e.] [Ar.]
Türkçe: zihin
Deutsch: Geist, Intellekt, Auffassungsgabe, Gedächtnis
English: mind, intellect, perceptive faculty, memory
Kırmancki: pa deliyayene (pa delin-) (çımi cıra delinê)
Türkçe: çatal görmek (gözlerin çatal gibi görmesi)
Kırmancki: be cıçhılejiyayene (çhılejin- cı)
Türkçe: -e iştahlanmak (-e içi gitmek)
Kırmancki: neqısu be ser de ardene (neqısu an- ser de; neqısu an- cıser de)
Türkçe: başa çorap örmek (başına çorap örmek)
Kırmancki: weperpesnayene (perpesnen- we, perpesna- we, weperpesn- ) [f.]
Türkçe: gülümsetmek
Kırmancki: weperpeşiyayene (perpeşin- we, perpeşiya- we, weperpeşi- ), weperpesiyayene [f.]
Türkçe: gülümsemek
Kırmancki: aperpeşnayene (perpeşnen- ya), aperpesnayene
Türkçe: sahte gülümsetmek
Kırmancki: haxam/e [e./d.] [din.] [Ìbr.]
Türkçe: haham
Deutsch: Rabbiner
English: rabbi
Kırmancki: ver de mendene (ver de manen- )
Türkçe: bocalamak (ne yapacağınıbilememek)
Deutsch: schwanken, irren, den Faden verlieren, sich sehr anstrengen müssen
Kırmancki: şêvıka qınesti (şêvıḳa qınestey) [d.] [anat.] (2)
Türkçe: kalça kemiği
Deutsch: Hüftknochen
English: hipbone, ilium
Kırmancki: mêse da mıde
Türkçe: arıbeni soktu, beni arısoktu
Deutsch: die Biene stach mich
English: the bee stung me
Kırmancki: qelema mı
Türkçe: benim kalemim
Kırmancki: manga mı
Türkçe: benim ineğim
Kırmancki: tıfangê (tufangê) mı
Türkçe: benim tüfeğim
Kırmancki: astore mı
Türkçe: benim atım
Kırmancki: b6#305;rae mı
Türkçe: benim kardeşim
Kırmancki: hêgae mı
Türkçe: benim tarlam
Kırmancki: turıkê mı
Türkçe: benim heybem
Kırmancki: jû bıza mıesta
Türkçe: bir keçim var
Kırmancki: bırayê mıyeno
Türkçe: erkek kardeşim geliyor
Kırmancki: bızê ma este [ç.]
Türkçe: bizim keçilerimiz var
Kırmancki: bırayê ma yenê
Türkçe: erkek kardeşlerimiz geliyor
Kırmancki: bırayê mıyenê
Türkçe: erkek kardeşlerim geliyor
Kırmancki: lınga kutik
Türkçe: köpeğin ayağı
Kırmancki: çıme gay
Türkçe: öküzün gözü
Kırmancki: fekê lacek
Türkçe: erkek çocuğun ağzı
Kırmancki: vengê mayine
Türkçe: kısrağın sesi
Kırmancki: lınga dele
Türkçe: kancığın ayağı
Kırmancki: lınga kutı:ku
Türkçe: köpeklerin ayağı
Kırmancki: çıme gau
Türkçe: öküzlerin gözü
Kırmancki: fekê çeneke
Türkçe: kızın ağzı
Kırmancki: fekê çeneku
Türkçe: kızların ağzı
Kırmancki: hêga de cıte rameno
Türkçe: tarlada çift sürüyor
Kırmancki: ez dewa ra yena (yon)
Türkçe: ben köyden geliyorum
Kırmancki: mıdewe diye
Türkçe: ben köyü gördüm
Kırmancki: kilit (kılit) [ç.] (..lit ebe "i")
Türkçe: kilitler
Deutsch: Schlösser, Schließen
English: locks, padlocks
Kırmancki: turıki [ç.]
Türkçe: heybeler
Kırmancki: budelayê heqi
Türkçe: hakkın budala kulu (bir deyim)
Kırmancki: Memê Bom (Pülümür, Erzingan) [tar.]
Türkçe: Pülümür’ün Bardaxçiye köyü, Bexızlıaşiretinden. Konuşmasıyla ve şakalarıyla Pülümür ve Erzincan civarında namlı, ünlü bir kişi. Yaz ve kış çıplak göğsüyle köy köy gezermiş. Bu yetmişli senelerin sonlarına kadar da hayatta idi. İnsanlar onu kızdırmak için takılırlarmış, ancak o kimsenin sözünün altında kalmazmış. Pamuxe (Pamuk) isminde bir eşeği vardı. Köy köy gezer, hak adına lokma toplardı. Aslında mal mülk sahibiydi, ancak o kendisine “Hak adına dileneceğim” diye söz vermişti.
Kırmancki: saniki [ç.]
Türkçe: masallar, öyküler
Kırmancki: Sadıqê Hemedi (Moskıza) [tar.]
Türkçe: bir şair (250 sene önce), anneside şair idi
Kırmancki: Ela Usıve Mewali (Ela Şıxmamedıze) [tar.]
Türkçe: bir şair
Kırmancki: Çena Usıve Guli (Goyine, Goe) (cêniya Mılle Uşen, 1855/1928) [tar.]
Türkçe: bir şair
Kırmancki: maa Sılê Suri [tar.]
Türkçe: Sılê Suri'nin annesi, bir şair. Sılê Suri havasınıbesteleyen kadın şair (Kızıl Süleyman Ağıdı).
Kırmancki: Xıme (çena Sey Qaji)
Emina, Gewe (bıraçêna Sey Qaji) [d.] [tar.]
Türkçe: Sey Qaji'nin bayan şair akrabaları
Kırmancki: Sait Bakşi
Türkçe: Bir halk ozanı, Halk Ozanlarıgeleneğinin son temsilcilerinden biri.
Kırmancki: Memê Tumi [tar.]
Türkçe: Lolan'lıEşkiya Memo. Balaban Deresi tarafında Lolan aşiretine mensup. Ìki erkek kardeşi daha vardır, çocuk yaşta yetim kalırlar, akrabalarıbakar. Önce Tercan Kızılca köyüne oradanda Kop dağına göçerler.
Memê Tumi paytonların yolunu keser soyarmış. Eline geçirdiği eşyayıalıp getirip fakir fukaraya dağıtırmış, kendine almazmış.
Bölge halkına zulm eden Çarekan aşiret reisi Şah Hüseyin'e karşıuzunca bir süre direnmiş mücadele etmiştir.
Kırmancki: Tawê Serre [astron.]
Türkçe: Senenin dört mevsimi. Hevza, hevzano, hevo zeno (zênayene den) (Dane, danlerin doğurmasıve çoğalması). Hevzanê Usari (Baharın Daneleri, Bahar Bereketi). Bu daneler yeşerir ve tekrar daneye durur. Buna da “Hevzanê Amnani (Yaz Daneleri)” derler. Sonra “Hevzanê Payızi (Güz Daneleri) ve “Hevzanê Zımıstani" (Kış mevsimi). Bu dördünê “Tawê Serre (Senenin dört mevsimi)” denilir. Ve sene, bu şekilde mevsimler ile tamamlanır.
Deutsch: Jahreszeiten
English: time of the year, seasons
Kırmancki: Hevzanê Usari [mit.]
Türkçe: Baharın Daneleri. Tawê Serre’nin (Senenin dört mevsimi) bahar dönemi.
Hawtemal süresinde uygulanan bir gelenek:
Yeni takvimde Mart ayının 21’ine denk gelen bu haftanın Cuma gününde, inanışa göre bu kutsal ve mübarek günde çeşmelerden ve nehirlerden çok erken bir vakitte ilkin evliyaların suyu akar. Bu su, akıl, izan idrak ve feraset suyudur. Bu yüzden sabah erkenden kalkarlar çeşmeye ve su başlarına giderler. Yanlarında da birazcık arpa veya buğday taneneri götürürler. Bu sudan alıp eve getirirler. Teberik ziyaret suyunu getirip eve ve hayvan ağılına serpiştirirler, sağlık ve sıhhat getirmesi için çocuklarıbu kutsal suyla çimdirirler. Sonra o suya koyduklarıbuğday ve arpa tanelerinden de bir mikratırınırızk ve bereket getirmesi için hayvan ağılına, admın üstüne atarlar. Bir miktarınıda getirip horoza verirler (inanışa göre bu horoz gökyüzünün horozudur, onun da bu buğday tanelerinde nasibi vardır, horozların piri gökyüzündedir, o ötünce yeryüzündeki tüm horozlar ona uyup ötmeye başlarlar). Bu rituele “Hevzanê Usari" (Baharın Daneleri) derler.
Kırmancki: Dewrê Xızıri u Hawtemal [mit.]
Türkçe: Hızır ve Hawtemal deviri. Gağan ayında Khalkek’in deviri bitiyor. O senenin padişahıolan Khalkek ölür ancak kadın kalır. Khalkek’in deviri bu şekilde sona erince bu deviri Xızır (Hızır) idare eder. Soğukkanlıhayvanlar bu kadının, sıcak kanlıhayvanlar da Xızır’ın idaresi ve payına düşer. Kadın ile hayvanlarıderin bir uykuya dalarlar.
Bulutlar gürleyince uyanırlar, yılan, kertenkele gibi sürüngenler ve börtü böcek bu uykudan uyanırlar. Hawtemal’de (Mart) börtü böcek, sürüngenler ve Pirke uyanır. Havaya, suya ve yere sıcaklık düşer, dünya ısınır. Sıkıntılıgünler geride kalır. Ağaçlar secdeye gelir, yeşerir ve yaşam canlanır. Gağan (Aralık-Ocak) ayından Mart ayına kadar devir (yaşam) Xızır’a emanet edilmiştir. Xızır gelip ağacın dibinde oturunca, ağaç yeşillenir, ondan sonra hayatıve yaşamıidare etmek için yeni senenin padişahı-idarecisi gelir. Bu zamanda artık cem-cemaatler sona erer, insanlar gelecek senenin Gağan ayına kadar işlerine ve güçlerine koyulurlar.
Kırmancki: Ya Xızır! (Xızıro Xeylas! Xızıro Nebi! Xızıro İylas!) [din.]
Türkçe: Hızır'a sesleniş.
Kırmancki: Qila Xızıri [din.]
Türkçe: Hızır’ın Kütüğü. Bu kütüğün közü ve külü de kutsal olup “Hızır’ın Ateşi-Külü” şeklinde isimlendirilir. (Hızır oruçlarının son Çarşamba günü sabah erken bir saatte niyaz-göme pişirilir. Bu niyaz-göme için akşam-geceden kocaman bir kütük lozıne-şömineye ateşe konulur).
Kırmancki: bıjerik
Türkçe: Kavut (Qavute) yemeği için kavrulan buğday. Evvela buğday ayıklanır, sonra bu buğday perşembe günü kızgın bir sacın üzerinde kavrulur. Kokusu o kadar güzel ki ölmüşlerin ve iyilik melakelerinin ruhuna kavuştuğuna inanılır. Sonra bu kavrulmuş buğday taneleri öğütülür.
Kırmancki: Bava Cafer (1892 Koyê Seri (Eğribelen) - 1950 Açırer (Kabadal) [tar.]
Türkçe: Şair ve Derviş. Qurêyşan Ocağı, Kudu koluna mensuptu. Koyê Seri de arazinin az olması, geçim sıkıntısıyüzünden, Bava Cafer’in babasıAvdilê Xelili, oğlu Cafer, İmam Hüseyin ve kızlarıEmine, Beser, Hanım, Ejma ve eşi Elife ile Tosniye (Gökçekonak) köyünde Bava Ali Haydar’ın yanına yerleşir. Bava Cafer sonra Açırer (Kabadal) köyünden evlenerek oraya yerleşir.
Bava Cafer yaşamıboyunca Cem bağlamış, Cem yürütmüş, keramet gӧstermiş, gayıptan haber vermiş, kendisini ateş ile sınamış bir derviştir. Onun Cemini görenler “transa girdiğinde havada asılıduruyordu” diye anlatırlar.
Elif Hatun (Elif Xatune) adlıaşk türküsünün söz ve müziği Bava Cafer’e aittir.
1937/1938 Dersim Soykırımında, Bava Cafer ailesi ile birlikte sürgüne gӧnderilirler, oğlu Bava Sey Qemer ( Kamer Deviren) ise onlardan ayrısürgüne gӧnderilir. 1948 de kendi köyü olan Açırer (Kabadal) kӧyüne geri dӧnerler.
Kırmancki: Kudu (Kudan) [tar.]
Türkçe: Qurêyşan Ocağı, Kudu kolu. Bağlıolduğu ocak gereği Rayber olan Kudanlılar, keramet sahibi olup, ip bağlarlar, Cem tutar ve Cemaat yürütürler. Cem de keramet gösterir, gayipten haber verirler, kendilerini ateşle sınarlar. Ayrıca Kudanlılarda ozanlık geleneği de vardır. Dêsım sözlü anlatım geleneği, müzikal geleneği onlar üzerinden günümüze aktarılmıştır. Bu nedenle bir çok şair ve Ozan da Khurêşanlıların Kudu koluna mensupturlar.
Harşiye köyünün, Kafku'ların (Cengular'ın) Rayberi olarak da bilinen Bava Kudız (Rayber Hüseyin Gürbüz), Bava Sey Qemer gibi Cem, Cemaat yürüten ve ozanlık yapan bu Rayberler Kudu koluna bağlıolup, Koyê Seri (Eğribelen) kӧyündendiler.
Yine Seyd Avasê Warê Mir`in amcaları, Qajiyê (Qazê) Bektaş, Seydaliyê (Seydê) Bektaşi, khalık olarak da bilinen, Bava Seyd Avasê Warê Miri derviş ozanlardır. Şükriyê Qaji, Bava Kazımê Gola Ĝaşu, Bava Muzır, Davut Sulari, Bava Khal, Şükriyê Qaji'nin oğlu Bava Uşê, Bava Ali gibiler de Kudu koluna bağlıolup, Warê Miri (Efeağılı) koyündendirler. Bunlar dışında muhtelif yerlere dağılmış olup, Bava Şervan Barihas (Bava Ali Tamaç), Dewres İsmail gibi, Cem tutan, Cem yürüten bir çok Kudu koluna bağlıolan Rayberler ve Dervişler de vardır.
Kırmancki: Ağayê Qaji [tar.]
Türkçe: Bir ozan. Eski dӧnemlerde bir çok ozanın kendisinden ilham aldığısӧylenir.
Kırmancki: Bava Sey Qaqım
Türkçe: Bir ozan.
Kırmancki: Baba Kazım [tar.]
Türkçe: Şair, Qurêyşan'lı. Soxariye ağıtınısöyleyen Baba Kazim.
Kırmancki: Sılemus (Gımgım) [tar.]
Türkçe: 100 yıl önce yaşamış olan bir şair (Varto).
Kırmancki: gaçık
Türkçe: yükü bağlamakta kullanılan urganın ucuna bağlanan çatallıağaç parçası
Kırmancki: qiçık (qiçıke kêma)
Türkçe: ot için bağipini büken çevirme ağaçtan alet
Kırmancki: Ali Kemalê Seycafır (Gımgım, Gadızar) [tar.]
Türkçe: bir şair (Varto)
Kırmancki: Xalise Memedali (Gımgım, Muskan) [tar.]
Türkçe: bir şair (Varto)
Kırmancki: Mikayile Use Şere (Gımgım, Muskan) [tar.]
Türkçe: bir şair (Varto)
Kırmancki: Eliye Selim Aga (Gımgım, Zengenar) [tar.]
Türkçe: bir şair (Varto)
Kırmancki: Aliye Gomi (Gımgım, Çorsaner) [tar.]
Türkçe: bir şair (Varto)
Kırmancki: Weliyê Evdi (Gımgım, Xaşxaşe) [tar.]
Türkçe: bir şair (Varto)
Kırmancki: Hıdır Baş Çelik (Gımgım, Muskan, 1955 - 2023) [tar.]
Türkçe: Varto'lu (Beşikkaya) halk ozanı. 7 çocuklu bir ailenin tek erkek çocuğu. 6 çocuk babası. Alabalık işi ile uğraşıyordu. 2012 yılında “Gula Xızıre” adlıkitabıyayınladı.
“Aşık olmazsan ozan olamazsın. Aşkın ateşinde yanmazsan bir şeyler üretemezsin, yanacaksın ki bir şeyler üretebilesin yoksa üretemezsin” demişti.
Kırmancki: mosedar/e [e./d.]
Türkçe: balıkçı
Deutsch: Fischer/in, Fischändler/in, Angler/in
English: fisherman/woman
Kırmancki: nondar/e [e./d.]
Türkçe: ekmek veren, ekmekçi
Kırmancki: şax
Türkçe: sıva
Deutsch: Putz
English: plaster(ing)
Kırmancki: şaxkar/e [e./d.]
Türkçe: sıvacı
Deutsch: Putzer/in, Stuckateur
English: plasterer
Kırmancki: masedarêni (masedariye, mosedarêni, mosedariye)
Türkçe: balıkçılık
Deutsch: Fischfang, Fischereibetrieb
English: fishing, fishery
Kırmancki: pilêni
Türkçe: büyüklük
Kırmancki: ağaêni
Türkçe: ağalık
Deutsch: Rang, Würde eines Ağa
English: rank, dignity of an Aga
Kırmancki: alaturk [e.] [Fr./Ìng. → Lat. → Eski Yun.]
Türkçe: elektrik
Deutsch: 1) Elektrizität, elektrisches Licht 2) elektrisch (Adj.)
English: electricity
Kırmancki: alawekil
Türkçe: evelallah 1) kesinlikle 2) Allah'a güvenerek, evvelallah
Deutsch: Gott mit uns, mit Gottes Hilfe
English: God with us, with God's help
Kırmancki: asistanêni (asistaniye)
Türkçe: asistanlık
Deutsch: Assistenz, Assistentenstelle
English: assistance, assistantship
Kırmancki: amal
Türkçe: talih, baht, kader
Deutsch: Schicksal, Los, Vorbestimmung
English: fate, destiny, predetermination
Kırmancki: amela [Ar.]
Türkçe: amele, işçi
Deutsch: Arbeiter, Nobody, Proll
English: worker, Nobody, prole
Kırmancki: halet dayene
Türkçe: hediye vermek, armağan vermek
Kırmancki: halet guretene
Türkçe: hediye almak, armağan almak
Kırmancki: hal [Fr.] [Ar. → 2]
Türkçe: 1) sebze, meyve, bakliyat vb.nin satıldığıyer 2) tahttan indirme 3) bağlaç: -diği, -duğu halde (ör.: hasta olduğu halde …)
Deutsch: 1) Markthalle, Großmarkt 2) Entthronung, Raub 3) Konjunktion: obwohl, obgleich, wenn … auch, während, unter allen Umständen..., in diesem Fall... 
English: 1) (covered) market, market hall, large supermarket 2) dethronement, robbery 3) Conjunktion: although,  in spite of the fact that, if ... even, during
Kırmancki: hal be hal (hal ve hal)
Türkçe: kolay kolay, halbe hal
Kırmancki: alıc/e [e./d.]
Türkçe: Alan aşiretine mensup kimse
Kırmancki: ap biyayene
Türkçe: amca olmak
Kırmancki: apê Huseni biyayene
Türkçe: Hüseyin'in amcasıolmak
Kırmancki: apê dey
Türkçe: onun amcası
Kırmancki: apê mı
Türkçe: benim amcam
Kırmancki: aqıldar
Türkçe: 1) akıllıolan, zeki olan 2) akıl veren 3) yol gösteren
Kırmancki: aqıldarêni
Türkçe: 1) akıllılık, zekilik 2) yol göstericilik
Kırmancki: ara şodıri
Türkçe: sabah kahvaltısı
Kırmancki: mire [e.] (khan)
Türkçe: ağalardan daha büyük kişilere verilen isim, bey (eskimiş)
Kırmancki: mari (mori) [ç.]
Türkçe: yılanlar
Deutsch: Schlangen
English: snakes
Kırmancki: mırozın biyayene
Türkçe: somurtkan olmak
Kırmancki: moym (2)
Türkçe: davetiye
Deutsch: Einladung 
English: invitation
Kırmancki: mırozınêni
Türkçe: somurtkanlık
Kırmancki: murzor [bot.]
Türkçe: yabani bir çeşit ot
Kırmancki: moym amayene
Türkçe: davetiye gelmek
Kırmancki: moym bıruşne
Türkçe: davetiye gönder
Kırmancki: moym ruşnayene
Türkçe: davetiye göndermek
Kırmancki: moreki [ç.]
Türkçe: boncuklar
Kırmancki: nat u dot
Türkçe: 1) bu yan, o yan 2) bu yanı, o yanı
Kırmancki: nat u dota
Türkçe: bu yana, o yana
Kırmancki: nat u dot ra
Türkçe: bu yandan, o yandan
Kırmancki: nayine
Türkçe: bunlar
Kırmancki: nêçarêni
Türkçe: 1) kimsesizlik 2) çaresizlik 3) fakirlik
Kırmancki: nêçar biyayene
Türkçe: 1) kimsesiz olmak 2) çaresiz olmak 3) fakir olmak
Kırmancki: neq(e) biyayene
Türkçe: haksız olmak
Kırmancki: nermêni [gram. → 2]
Türkçe: yumuşaklık 1) yumuşak olma durumu, mülayemet 2) tonluluk (dil bilgisi)
Kırmancki: nerm kerdene
Türkçe: yumuşatmak (sertliğini gidermek, yumuşak duruma getirmek)
Kırmancki: nerm biyayene [gram. → 2]
Türkçe: yumuşamak 1) sertliği kalmamak, yumuşak duruma gelmek 2) tonlulaşmak (dil bilgisi)
Kırmancki: Qanunê Peyname (21.06.1934) [tar.]
Türkçe: SoyadıKanunu, Atatürk devrimlerinden birisi. 21.06.1934 tarihinde kabul edilen, 02.01.1935 de yürürlüğe giren 2525 sayılıkanun.
Madde 3: Rütbe ve memuriyet, aşiret ve yabancıırk ve millet isimler ile umumi edeplere uygun olmayan veya iğrenç ve gülünç olan soy adlarıkullanılamaz.
Kanunun “yabancıırk ve millet isimlerinin kullanımınıyasaklayan bu 3. madde, Anayasa'nın 10. maddesindeki eşitlik ilkesine aykırıdır ve dava konusudur.
Kürtler ve DEZD'ler den hariç (Dersimliler, Elewiler, Zazalar, Dimililer), diğer azınlıkların isimlerini değiştirmelerine gerek yoktu. Ancak birçoğu etnik azınlığa mensup olduklarıiçin dikkat çekmemek için bunu yaptı. Kürt’ler ve DEZD'ler asimilasyon politikasıgereği zorunlu olarak isimlerinden vazgeçmek zorunda kaldı.
Deutsch: Das in 21.06.1934 eingeführte und 02.01.1935 in Kraft getretene  Familiennamensgesetz (Türkei). Der Name sollte ein türkisches Wort, oder aus einem Wort türkischen Ursprungs gebildet sein. Dabei standen u.a. ausländische Namen nicht zur Auswahl, nichttürkische Namensendungen waren verboten. Anders als die Kurden und DEZD's (Dersimer, Elewiten, Zazas, Dimilis) mussten andere Minderheiten ihre Namen nicht ändern. Viele taten es aber, um nicht als Angehörige einer ethnischen Minderheit aufzufallen. Kurden und DEZD's jedoch mussten ihre Namen im Sinne der Assimilationspolitik ablegen.
English: That adopted on 21. 06.1934 and came into force on 02.01.1935 Surname Law (Turkey). The surname law specifically forbade certain surnames that contained connotations of foreign cultures, nations, tribes and religions. As a result, many Greeks, Bulgarians, Albanians, Bosniaks, Jews, Arabs, Armenians, Assyrians, Georgians, Serbs, Kurds, DEZDs (Dersimer, Elewites, Zazas, Dimilis) were forced to adopt last names of a more turkish rendition.<br> Unlike the Kurds and DEZD's , other minorities did not have to change their names. But many did so in order not to attract attention as members of an ethnic minority. Kurds and DEZDs, however, had to give up their names in the spirit of assimilation policy.
Kırmancki: ala sae
Türkçe: 1) hele dur 2) sen görürsün
Kırmancki: ara u bera
Türkçe: kahvaltınamına ne varsa
Kırmancki: arê bıke! (arê de!)
Türkçe: 1) derle! topla! 2) (hayvanları) sür!
Kırmancki: arêye (aryê, arrê) şiyayene
Türkçe: değirmene gitmek
Kırmancki: Areyiz/e [e./d.]
Türkçe: Ariyan aşiretine mensup kimse
Kırmancki: ardın [sıf.]
Türkçe: unlu
Deutsch: mehlig
English: floury, mealy, farinaceous
Kırmancki: arıza dayene
Türkçe: arıza vermek
Kırmancki: arıza kerdene
Türkçe: arıza yapmak, arızalanmak
Kırmancki: asa [Ar.]
Türkçe: asa, baston
Deutsch: Krückstock, Zepter, Hirtenstab
English: walking stick,
Kırmancki: asıqi [ç.]
Türkçe: çingeneler
Deutsch: Zigeuner
English: gypsies