هزاره (به هزارگی: آزره) یکی از اقوام پرجمعیت و بومی منطقهٔ هزارستان (هزاره‌جات)، در مرکز افغانستان هستند.

دربارهٔ خاستگاه نژادی مردمان هزاره نظریات مختلفی شکل گرفته‌است که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:
 هزاره‌ها به‌عنوان مردمان بومی
 هزاره‌ها به‌عنوان نژاد ترکی
 هزاره‌ها به‌عنوان نژاد مغولی و ترکی-مغولی
 هزاره‌ها به‌عنوان نژاد ایرانی
 هزاره‌ها به‌عنوان نژاد مختلط
 هزاره‌ها به‌عنوان نژاد دیگر

خاستگاه بومی هزاره‌ها 

طبق نظریه بومی بودن هزاره‌ها، هزاره‌ها از سرزمین دیگری مهاجرت نکرده‌اند بلکه از زمان‌های بسیار دور در محل کنونی‌شان سکونت داشته‌اند. نخستین بار، فریه، دانشمند فرانسوی این نظر را مطرح نمود. وی که به بخش‌هایی از هزاره‌جات سفر نموده بود، بیان داشت که هزاره‌ها حتی در زمان اسکندر مقدونی در محل کنونی‌شان سکونت داشته‌اند. نظریه وی بر اساس توضیحات کارتزیوس مؤرخ یونانی ارتش اسکندر استوار است.

پژوهشگر افغانستانی، پروفسور شاه علی اکبر شهرستانی، نظریه فریه را تأیید می‌کند. وی معتقد است که کلمه «هزاره» تغییر یافته پایتخت دوم اراکوزیا، ازولای کهن است که معنی خوب، خوشحال و مشهور را می‌دهد.

فلچر محقق غربی نیز موافق نظریه بومی بودن هزاره می‌باشد که پیش از چیرگی مغول در محل کنونی‌شان سکونت داشته‌اند.

خاستگاه ترکی‌تبار بودن هزاره‌ها 

تحقیقات ژنیتیکی نشان می‌دهد که هزاره‌ها بیشتر به اقوام ترک آسیای میانه نزدیک هستند تا به آسیای شرقی‌ها و هندوایرانی‌ها. همچنان تحقیقات ژنتیکی نشان می‌دهد که هزاره‌های افغانستان نزدیک به ازبک‌های این کشور هستند، در حالی‌که هردو گروه تفاوت‌های چشمگیری با تاجیک‌ها و پشتون‌های افغانستان دارند.

بابر، بنیانگذار امپراتوری گورکانی هند در اوایل قرن شانزدهم، در بابرنامه از هزاره چندین بار به‌عنوان «هزاره‌های ترکمن» یادآوری کرده‌است.

خاستگاه مغولی و ترکی-مغولی هزاره‌ها 

یکی از طرفداران قوی نظریه هزاره‌ها به‌عنوان نژاد مغولی، پژوهشگر هنری والتر بلیو است. وی معتقد است که نیاکان هزاره‌ها مغولانی هستند که توسط خان بزرگ به غور فرستاده شدند تا آن منطقه صعب‌العبور را تحت تسلط بگیرند. دیگر پژوهشگران که این نظریه را تأیید کرده‌اند، وان بری، بِرنز، تیلر، هاکر، فاکس، ایوامورا و ماکمون هستند.

پایان‌نامه دکترای دکتر سید عسکر موسوی دربارهٔ «هزاره‌ها نژاد مغولی دارند» نیز در دانشگاه آکسفورد ارائه شده بود. اما این نظریه که هزاره‌ها از نژاد مغولی هستند، سپس توسط دانشگاه آکسفورد رد گردید. این دانشگاه تا روشن شدن نتیجه تحقیقات، هزاره‌ها را وابسته به تبار ترکی می‌داند.

تاریخ‌نگاران زیادی بر این عقیده هستند که هزاره‌ها خاستگاه کاملاً مغولی نداشته، بلکه خاستگاه ترکی-مغولی دارند. نظر به تحقیقات پروفسور دُرن، هزاره‌ها طی چندین مرحله کوچ، اقامت و اختلاط با مردم منطقه از آسیای میانه به سوی افغانستان آمدند. تحقیقات ماکمون که بیشتر بر اساس شواهد چهره‌نگاری است، بیان می‌دارد که هزاره‌ها از بازماندگان ترکان غزنه، قندهار و هرات هستند.

خاستگاه ایرانی‌تبار بودن هزاره‌ها 

برخی از پژوهشگران مانند نسارُف و تیمور خانُف معتقدند که قوم هزاره از اثر اختلاط اقوام ایرانی‌تبار با اقوام ترکی‌تبار و اقوام مغولی‌تبار شکل گرفته‌است. پروفسور شرمن نیز موافق این نظریه است و تحقیقات وی بیشتر روی شیوه زندگی و کشاورزی استوار است. وی برای تأیید نظریه خود به یک قبیله از هزاره‌های دایکندی اشاره دارد که آنها را تاجیک می‌نامند.

خاورشناسان فرانسوی این نظریه را که هزاره‌ها از بقایای سپاهیان مغول هستند، عموماً رد کرده‌اند. اما خاورشناسان انگلیسی بر عکس آن را تأیید کرده‌اند. با توجه به این نکته که انگلیسی‌ها در زمان تسلط‌شان بر هند، دیدگاه استعماری داشتند و با هر وسیله ممکن می‌خواستند که زمینه نزاع‌های قومی و مذهبی را در میان مردم افغانستان فراهم کنند، پس نمی‌شود به قول آن‌ها اعتماد کرد. اما فرانسوی‌ها چون نگاه علمی و دیرینه‌شناسی به پژوهش‌های هزاره‌شناسی داشتند، نظریه مغول بودن هزاره‌ها را واهی و بی‌اساس دانسته‌اند.

تاکنون هیچ سندی با عنوان «هزاره‌های مغول» به دست نیامده‌است و هیچ پژوهشگری به هزاره‌های مغولی‌زبان برنخورده است و همه آن‌ها را توجیهات و در حد نظریه می‌باشند. پروفسور شرمن معتقد است که هزاره‌ها، ایماق‌ها و مغول‌های افغانستان و سه گروه قومی متمایز هستند.

جستارهای وابسته 
 مردمان هزاره

منابع 

فرضیه‌های خاستگاه اقوام
هزاره