بونوبو یا شامپانزه کوتوله  (با نام علمی Pan paniscus) گونه‌ای از سردهٔ شامپانزه است. نسل بونوبوها در معرض انقراض قرار دارد و زیستگاه فعلی آن‌ها تنها بخشی از جمهوری دموکراتیک کنگو در آفریقا است.

بونوبوها در ابتدا به عنوان زیرگونه‌ای از شامپانزه معمولی در نظر گرفته می‌شدند.

بونوبوها به همراه شامپانزه‌ها نزدیک‌ترین خویشاوند انسان هستند. از آن‌جا که بونوبوها و شامپانزه‌ها هیچ‌یک شناگران ماهری نیستند، احتمالاً جدایی این دو گونه پس از تشکیل رودخانهٔ کنگو ۱٫۵ تا ۲ میلیون سال پیش آغاز شده‌است.

کوکولوپوری یکی از مناطق غنی از نظر زیستگاه بونوبوها و مرکز اصلی جنگل صلح بونوبو است.

نظام اجتماعی 
نظام اجتماعی بونوبوها بر مساوات، صلح‌جویی و آمیزش جنسی نهاده‌است. با اینکه گونه‌ای رتبه‌بندی اجتماعی در جامعه‌های ایشان به چشم می‌خورد، روی‌هم‌رفته رفتار افراد با هم بر پایهٔ مساوات است. درگیرهای خشن میان افراد بسیار کم است و معمولاً از آمیزش جنسی برای رفع مناقشات و کاستن تنش‌های موجود میان افراد استفاده می‌شود.

غذا غالباً میان همه تقسیم می‌شود و سکس در میان آن‌ها از جایگاه به خصوصی برخوردار است. بونوبوهای نر حالت تهاجمی به خصوصی ندارند و برخلاف گونه‌های دیگر که درگیر نزاع‌های روزانه‌اند (مانند شامپانزه‌های معمولی) فاقد دستگاه عضلانی قابل ملاحظه هستند. بونوبوها از آمیزش جنسی به عنوان سلام استفاده می‌کنند. آن‌ها به‌جز انسان تنها حیواناتی هستند که همهٔ انواع آمیزش‌های جنسی زیر در آن‌ها مشاهده می‌شود: آمیزش روبه‌رو (طبق‌زنی و آلت‌مالی)، بوسه زبانی، سکس دهانی، همجنسگرایی و دوجنسگرایی.

شهرت این کپی‌ها به مساوات‌گری و صلح‌جویی به معنی نبود تهاجمگری در میان ایشان نیست. دیده شده‌است گاهی تازش‌های درون گروهی میان ان‌ها رخ دهد، با این حال این تازش‌ها — بر خلاف تازش‌ها در اجتماعات شمپانزه‌های معمولی — هرگز مرگبار نیست یعنی تازش مرگبار تا کنون دیده نشده‌است.

بونوبوها خوراک خود را داوطلبانه با دیگر هم‌نوعان خود تقسیم می‌کنند؛ به بیانی دیگر، بونوبوها ترجیح می‌دهند به جای تنها غذا خوردن آن را تقسیم کنند و غذای خود را با بونوبوی دیگری بخورند.

ملاحظات فرگشتی در خاستگاه انسان 

بونوبوها به همراه شمپانزه‌های معمولی نزدیک‌ترین خویشان انسان‌اند. انشقاق شمپانزهٔ معمولی و بونوبو بسی سپس‌ترِ انشقاق دودمان انسان از شاخهٔ منتهی به این دو کپی، صورت پذیرفته‌است پس فاصلهٔ فیزیولوژیک بونوبو و انسان با آنِ شمپانزه و انسان یکی‌است. سابقهٔ مطالعهٔ شمپانزه‌ها بسی کهن‌تر است. وانگهی به‌سنت، نظام اجتماعی پدرسالار و جنگجوی شمپانزه‌های معمولی چون روزنه‌ای برای نگریستن در گذشتهٔ تاریک نظام اجتماعی دودمان انسان بوده‌است. در جامعهٔ شمپانزه‌ها جنگ بین‌گروهی، کشتار، گوشتخواری، نظام طبقاتی، ابزارسازی و بازی‌های سیاسی بر سر قدرت فراوان یافت می‌شود. اینها همه در جامعه‌های انسانی دیده می‌شود ولی بیشتر به جنبهٔ مردانهٔ آدمیت مربوط می‌شود. با درآمدن بونوبو به صحنه تصویر سنتی از اجتماعات پیشاانسان‌ها به چالش کشیده شد. امروزه عده‌ای از دانشمندان به چند دلیل بونوبو را مدل بهتری برای جامعهٔ اجداد انسان می‌دانند: ۱) نسبت‌های اندام‌های بدن به یکدیگر در بونوبو به نسبت‌های انسانی نزدیک‌تر است. ۲) چون زیستگاه بونوبو که بیشه‌های پردرخت است، به زیستگاه‌های جد مشترک انسان و شمپانزه نزدیک‌تر است، احتمال کم‌تر بودن فشار تکاملی و در نتیجه تغییر کمتر این گونه (در قیاس با شمپانزه) می‌رود. ۳) اشتراک کد ژنتیکی مربوط به رفتار تعلقی (دوستانه) در انسان و بونوبو؛ این کد ژنتیکی در شمپانزهٔ معمولی نیست.

کتاب‌ها 
 «بونوبوها»: رفتار، بوم‌شناسی، حفاظت، (مجموعه مقالات- ۳ جلد)، تاکیشی فرویچی، جو تامپسون، ترجمهٔ الهام ذوالقدر، نشر اینترنتی، ۱۳۹۴، لینک کتاب

پانویس

منابع 

 Analysis of Chimpanzee History Based on Genome Sequence Alignments

پیوند به بیرون 
 ویدیوی درباره‌ی بونوبوها – در سایت تد دات کام (با زیرنویس فارسی)

بونوبو
پستانداران آفریقا
پستانداران توصیف‌شده در ۱۹۲۹ (میلادی)
پستانداران جمهوری دموکراتیک کنگو
زیاگان بومی جمهوری دموکراتیک کنگو
زیاگان مرکز آفریقا
شامپانزه‌ها
فهرست سرخ IUCN از گونه‌های در خطر انقراض
گونه‌های کاربر ابزار
نخستی‌ها با ژنوم تعیین‌شده
نخستی‌های آفریقا