مردم بومی آفریقا گروهی از مردم بومی ساکن در قاره آفریقا می‌باشند که قبل از ورود مهاجران در این منطقه زندگی می‌کردند. این تعریف برای همه گروه‌های بومی، چه در داخل و چه در خارج از آفریقا، صدق می‌کند. اگرچه اکثریت مردم آفریقا را می‌توان «بومی» درنظر گرفت؛ به‌این‌معنا که خاستگاه آن‌ها قاره آفریقا می‌باشد (مانند هوموساپینس‌ها)، البته همه گروه‌های قومی آفریقایی این گونه شناخته شدن را نمی‌پذیرند. گروه‌ها و جوامعی که مدعی این نوع از شناخت هستند کسانی‌اند که به دلیل شرایط مختلف تاریخی و محیطی خارج از سیستم‌های دولتی قرار گرفته‌اند و شیوه‌های سنتی و ادعای زمین برای آن‌ها، اغلب با اهداف و سیاست‌های اعلام‌شده توسط دولت‌ها، شرکت‌ها و جوامع استعماری در ناهمسانی بوده‌ است.

تاریخچه 
تاریخ مردمان بومی آفریقا هزاران ساله بوده و شامل انواع پیچیده‌ای از فرهنگ‌ها، زبان‌ها و نظام‌های سیاسی است. فرهنگ‌های بومی آفریقا از زمان‌های باستان وجود داشته‌اند و برخی از اولین شواهد زندگی انسان در این قاره، از ابزارهای سنگی و هنر صخره‌ای به قدمت صدها هزار سال می‌رسد. قدیمی‌ترین سوابق مکتوب تاریخ آفریقا از متون مصر باستان و نوبی است که به حدود ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد بر می‌گردد. این متون بینشی در مورد جوامع آن زمان از جمله باورهای مذهبی، نظام‌های سیاسی و شبکه‌های تجاری ارائه می‌دهند. در قرن‌های بعد، تمدن‌های مختلف آفریقایی دیگر مانند پادشاهی کوش در شمال سودان و امپراتوری‌های قدرتمند غنا، مالی و سونگهای در غرب آفریقا مطرح شدند. در اواخر قرن پانزدهم، زمانی که استعمار اروپا آغاز شد، منجر به بردگی میلیون‌ها آفریقایی و آواره شدن بسیاری از فرهنگ‌های بومی شد. استعمار کشورهای استعمارگر مانند فرانسه و انگلیس، بومی‌گری میلیون‌ها آفریقایی را تحت‌تاثیر قرار داد. از زمان پایان جنگ جهانی دوم، فرهنگ‌های بومی آفریقا در یک نوسان دائمی به سر می‌برند و برای حفظ هویت خود در برابر غرب‌گرایی و جهانی‌شدن تلاش می‌کنند. در سال‌های اخیر، علاقه دوباره به فرهنگ‌های سنتی افزایش یافته‌است و بسیاری از کشورهای آفریقایی اقداماتی را برای حفظ و ترویج میراث بومی خود انجام داده‌اند.

مردمان بومی معاصر آفریقا 

در دوره پسا استعماری، مفهوم مردم بومی خاص در قاره آفریقا مقبولیت گسترده‌تری پیدا کرده‌است. گروه‌های قومی بسیار متنوع و متعدد که اکثر دولت‌های مدرن و مستقل آفریقایی را تشکیل می‌دهند شامل مردمان مختلفی هستند که موقعیت، فرهنگ‌ها و شیوه‌های زندگی گله‌داری یا شکارچی عموماً به حاشیه رانده شده و از ساختارهای سیاسی و اقتصادی غالب ملت‌ها جدا شده‌اند. از اواخر قرن بیستم، مردم به‌طور فزاینده‌ای به دنبال به رسمیت شناختن حقوق خود به عنوان مردم بومی، در هر دو زمینه ملی و بین‌المللی بوده‌اند.
 حاشیه‌سازی سیاسی و اقتصادی که ریشه در استعمار دارد.
 تبعیض بر اساس تسلط مردم کشاورز در سیستم‌های دولتی (مانند عدم دسترسی شکارچیان و دامداران به آموزش و مراقبت‌های بهداشتی).
 ویژگی‌های فرهنگ، هویت، اقتصاد و قلمرویی که شکار و گله‌داری مردم را به محیط خانه‌شان در بیابان‌ها و جنگل‌ها پیوند می‌دهد (مانند کوچ‌نشینی، رژیم غذایی، سیستم‌های دانش).
 برخی مردمان بومی در بعضی ویژگی های فیزیکی مانند قوم و سن متمایز هستند، که آن‌ها را در معرض اشکال خاصی از تبعیض قرار می‌دهد.

با توجه به نگرانی‌هایی مبنی بر اینکه شناسایی برخی گروه‌ها و صرف‌نظر از گروه‌های دیگر به عنوان بومی، به خودی خود تبعیض آمیز است، IPACC بیان می‌کند که:
 «به رسمیت می‌شناسد که همه آفریقایی‌ها باید از حقوق و احترام برابر برخوردار باشند. تنوع در آفریقا باید مورد توجه قرار گیرد. این گونه نیست که دیگر آفریقایی‌ها را از موقعیت‌شان نادیده بگیریم، بلکه تأکید می‌کنیم که شکارچیان و مردمان گله‌دار برای اطمینان از بقا، باید شناسایی شود.»

در سطح بین‌المللی، بررسی حقوق و نگرانی‌های بومیان توسط یک کمیسیون فرعی که زیر نظر کمیسیون آفریقایی حقوق بشر و مردم (ACHPR) دنبال می‌شود که با حمایت اتحادیه آفریقا تشکیل شده‌است. در اواخر سال ۲۰۰۳، ۵۳ کشور امضاءکننده ACHPR گزارش گروه کاری کمیسیون آفریقا در مورد جمعیت و جوامع بومی و توصیه‌نامه‌های آن را تصویب کردند. این گزارش در بخشی از متن خود (ص. ۶۲) می‌گوید:
 «... برخی از گروه‌های حاشیه‌نشین به‌دلیل فرهنگ خاص، شیوه تولید و موقعیت به حاشیه رانده‌شده‌شان در داخل دولت، به شیوه‌های خاصی مورد تبعیض قرار می‌گیرند؛ نوعی تبعیض که سایر گروه‌های داخل دولت‌ها از آن رنج نمی‌برند…»

تصویب این گزارش امضاءکنندگان را با مفاهیم و اهداف پیشبرد هویت و حقوق مردمان بومی آفریقا همراه کرد. با این حال، میزان بسیج دولت‌ها برای اجرای این توصیه‌ها بسیار متفاوت است. بیشتر گروه‌های بومی برای بهبود در زمینه‌های حقوق زمین، استفاده از منابع طبیعی، حفاظت از محیط زیست و فرهنگ، به رسمیت شناختن سیاسی و رهایی از تبعیض همچنان به مبارزه ادامه می‌دهند.

در ۳۰ دسامبر ۲۰۱۰، جمهوری کنگو قانونی را برای ترویج و حمایت از حقوق مردمان بومی تصویب کرد. این قانون اولین در نوع خود، در  آفریقا است و تصویب آن یک تحول تاریخی برای مردمان بومی این قاره است.

جستارهای وابسته 
 سیاه‌پوست
 فهرست گروه‌های قومی در قاره آفریقا
 نظریه خروج از آفریقا
 برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد
 یونسکو

پانویس

منابع

پیوند به خارج 
 Indigenous Knowledge in Africa - UNEP Study 
 Indigenous Peoples of Africa Co-ordinating Committee (IPACC)
 Iwgia.org

آفریقا
بومیان آفریقا