قحطی بزرگ ایران (۱۲۵۰–۱۲۴۹ هجری شمسی)،(۱۲۸۸–۱۲۸۷ هجری قمری)، (۱۸۷۰ تا ۱۸۷۱ میلادی) در زمان حکومت ناصرالدین‌شاه قاجار رخ داده و باعث تلفات جانی فراوانی در ایران گردید. طبق برآوردها حدود یک دهم جمعیت ایران در این سال‌ها از گرسنگی مردند. قحطی در ایران سابقه‌ای طولانی دارد و در دوران مختلف باعث آسیب و مرگ ساکنان ایران شده‌است. عوامل طبیعی از جمله اقلیم ویژهٔ ایران، کمبود منابع آب و بارندگی، همچنین خشکسالی‌های متناوب در فلات ایران از جمله دلایل بروز قحطی محسوب می‌گردند.

محققان، قحطی بزرگ رخ داده در سال ۱۲۴۹ شمسی را از هولناک‌ترین و مرگبارترین رویدادها در طول دو قرن اخیر و حتی در دوران بعد از حمله مغول دانسته‌اند. به گونه‌ای که سال شروع قحطی، به عنوان مبدأ محاسبات تاریخی قرار گرفته‌است. راولینسون در ۱۸۵۰ م جمعیت ایران را ده میلیون نفر تخمین زده‌است اما به گفتهٔ جرج کرزن در ۱۸۷۳ میلادی بر اثر بلای وبا و قحطی، جمعیت به شش میلیون نفر کاهش یافت. به گفتهٔ گیلبر جمعیت‌شناس و مورخ معروف، یک و نیم میلیون نفر از جمعیت ۹ تا ۱۰ میلیون نفری ایران در این قحطی جان باختند و شهرهای اصفهان، یزد و مشهد دست‌کم یک سوم جمعیت خود را از دست دادند. برآورد شده‌است که تعداد خانوار ایل قشقایی از متجاوز از ۶۰ هزار خانوار به ۱۲ هزار خانوار کاهش یافت که گویای ابعاد فاجعه است.

در خاطرات عبدالله مستوفی آمده‌است: «در سال ۱۲۸۸، سال قحطی عمومی ایران است از یکی دو سال پیش کم‌بارانی شروع و گرانی و تنگی خواربار خودنمائی می‌کرد ولی در زمستان سال ۱۲۸۷ باران هیچ نبارید و مایه‌های سنواتی هم تمام شده بود. قیمت نان که در اوائل ۱۲۸۷ بیش از یک من شش هفت شاهی نبود به مرور ترقی کرده در این وقت به یک من یک قران رسید. مردم پایتخت این اشعار را ساخته به‌طور تصنیف می‌خواندند: شاه کج‌کلا، رفته کربلا گشته بی‌بلا، نان شده گران، یک من یک قران یک من یک قران، ما شدیم اسیر، از دست وزیر از دست وزیر.»

این وضعیت افزایش شدید بهای غلات و خواربار را در پی داشت. به روایت عبدالله مستوفی در زمستان سال ۱۲۸۸ قیمت نان به پانزده تا شانزده برابر قیمت عادی آن رسید به گونه‌ای که مقامات مجبور شدند از روسیه تقاضای کمک نمایند. به احتمال فراوان در همین زمان برای اولین بار پای آرد روسی به نام آرد حاجی طرخان - چون آن را از حاجی طرخان حمل می‌کردند- به ایران باز شد.

این افزایش بی‌رویهٔ قیمت‌ها موجب اعتراض و حتی ایجاد شورش‌هایی در اصفهان، بوشهر، قزوین و سایر شهرها گردید. شدت قحطی به حدی رسید که مردم به خوردن علف، گوشت حیوانات بارکش، سگ، گربه، موش و حتی مردار و فضولات حیوانی روی آوردند. در بعضی نقاط آدم‌خواری، بچه‌دزدی و قتل کودکان نیز شایع گشت. به گونه‌ای که در شهر قم هیچ‌کس جرأت نمی‌کرد تنها به خیابان‌ها برود و در بیرون شهر قم، اراذل، زنان در جستجوی غذا را به بهانهٔ این‌که می‌خواهند به آنان غذا بدهند فریب داده، به قتل می‌رساندند و از گوشت آن‌ها استفاده می‌کردند. افغانی شیعه مذهبی اوضاع قم را در این روزگار چنین به تصویر می‌کشد: «جزئیات سفر قم دلخراش و مناظر دیده شده وحشتناک بود. اجساد مردگان جاده‌ها را پوشانده و هوا را با تعفن ناشی از گندیدن آن‌ها مسموم می‌کرد. سرای‌ها از افراد در حال احتضار، که شیون و رنج‌های آن‌ها مناظر غیرقابل وصفی را به وجود آورده، پر بود. دهات خالی و خاموش، همانند خانهٔ ارواح، توسط دسته‌هایی از سگ‌ها، که با زنده‌ها برای تصاحب مرده‌ها مبارزه می‌کردند، مورد تهاجم قرار گرفته بود.»

علل قحطی 
جعفر حسنی یکی از کارشناسان سیاسی، عوامل فرهنگی و اجتماعی به ویژه شرایط سیاسی را به‌عنوان عواملی که در شروع، تشدید و تداوم قحطی نقش دارند، مورد توجه قرار داده‌است. با توجه به شیوهٔ سنتی کشاورزی در ایران چند سال بی‌بارانی و کم‌بارانی منجر به بروز فاجعهٔ قحطی در ایران می‌شده‌است. این امر، عدم امنیت روانی جامعه را در پی داشته‌است که سبب ایجاد روحیه‌ای خاص در مردم به ویژه کشاورزان می‌گردید. مناسبات «ارباب و رعیتی» در این احساس عدم امنیت روانی و عدم تحرک و انجماد روحی و ترس و وحشت ناشی از خشکسالی سهم به‌سزا داشته‌است.

از علل جانبی قحطی می‌توان به مواردی چون احتکار، فقدان اعتماد و همدلی بین مردم و حاکمان به واسطهٔ حاکمیت استبداد، بی‌کفایتی و فساد مسئولان حکومتی اشاره نمود. احتکار نقش مهمی در شدت بخشیدن به قحطی و گسترده شدن دامنهٔ فاجعه ایفا می‌نمود. از این سال‌ها گزارش‌هایی در دست است که غلات به‌ویژه در سال دوم قحطی توسط محتکران به‌طور مصنوعی کمیاب شده بود. این در حالی بود که صاحبان غله، موجودی خود را عرضه کرده بودند، اما طمع تجار فرصت‌طلب و ملاکان بزرگ که فروشندهٔ عمدهٔ غلات نیز محسوب می‌گشتند باعث بالا رفتن غیرعادی قیمت‌ها و کمبود ناشی از آن بود. گزارش شده‌است که ناصرالدین‌شاه که به سفر عتبات عالیات رفته بود طی تلگرافی دربارهٔ اوضاع و احوال عمومی، وضعیت قحطی و وبا پرسش کرد و پاسخ کارگزاران متملق چنین بود که «احوال‌ها خیلی خوب است. تازه[ای] که قابل عرض همایون باشد هیچ نیست … از هر جهت، امنیت و آسودگی حاصل است! طهران کمال نظم و وفور را دارد! جنس به قاعده به انبارها می‌رسد! به هیچ قسم از تهران نگرانی نداشته باشید!» و وضعیت ایالات نیز مثبت گزارش شده‌است. این در حالی بود که ایران با یکی از بزرگ‌ترین قحطی‌های تاریخ خود دست به گریبان بود. این عدم مسئولیت و بی‌کفایتی به نوبهٔ خود موجب تشدید بحران می‌گشت. ابعاد فساد اداری در جریان این قحطی به اندازه‌ای بود که با کشف روابط کلانتران شهر با لوطیان و اوباشان و عدم توانایی کلانتران برای مقابله با اوباشگری سعی شد تغییراتی در وضعیت نیروهای انتظامی تهران داده شود.

احمد کتابی معتقد است که بروز و گسترش قحطی در ایران نتیجهٔ مستقیم استبدادگرایی، فساد و بی‌کفایتی حکومت‌ها در ایران بوده‌است و می‌گوید: «بی‌مناسبت نیست که با تأسی به دکتر هما ناطق، که در پژوهش عالمانهٔ خود در زمینهٔ تاریخچهٔ وبا در ایران بین «مصیبت وبا» و «بلای حکومت‌های فاسد و غیرمردمی» ایران، پیوندی نزدیک یافته‌است، میان وقوع قحطی و نظام حکومتی در ایران نیز همبستگی و ارتباطی جستجو شود.» حسین شهیدی در کتاب سرگذشت تهران در باب این قحطی آورده‌است: «در دورهٔ ناصرالدین‌شاه و پس از او تا پایان دورهٔ قاجاریه فقط این دو بار قحطی طبیعی یا مصنوعی در ایران و تهران روی نداد بلکه هر چند سال یک‌بار قحطی گریبان مردم را می‌گرفت و تنها در این میان محتکران که از اشخاص ثروتمند و با نفوذ بودند از آن سود می‌بردند.»

شوکو اوکازاکی در خصوص قحطی سال ۱۲۴۹ ش اظهار نموده‌است که: «عاملِ اصلی قحطی سال ۱۲۸۸ ق بروز دو خشکسالی پی‌درپی بود، اما این بلا به هیچ وجه کاملاً نتیجهٔ بوالهوسی طبیعت نبود … بخش بزرگی از مسئولیت این رویداد ناگوار را می‌توان واقع‌بینانه متوجه مقامات بالا، ملاکان، سوداگران غله، و برخی روحانی‌نمایان که دست‌اندرکار احتکار و سوءاستفاده از اوضاع به نفع خود بودند، شناخت. همچنین، حکومت مرکزی و حکام ولایات و نواحی، که تدبیر و اقدامِ مؤثری برای اصلاح وضع در کار نیاوردند، در این بلیه سزاوار نکوهش‌اند. به سخن دیگر، حرص و بی‌کفایتی دولتمردان به همان اندازه مسبب گرسنگی و رنج مردم بود که خشکسالی و بخلِ طبیعت.»

در کنار منفعت‌طلبی عده‌ای از ملاکان و بزرگان نمونه‌ای از کمک‌های‌های مردمی نیز مشاهده می‌شود. چنانچه میرزا حسین‌خان مشیرالدوله صدراعظم ناصرالدین‌شاه، انبارهای غلهٔ شخصی خود را به روی مردم گشود و تمام تلاش خود را معطوف متقاعد نمودن مقامات حکومت برای تنزل قیمت‌ها از طریق پرداخت یارانه به نان نمود. علاوه بر آن میرزا حسین‌خان به فقرا کمک بسیاری نمود که مقدار آن را تا روزی پنج هزار تومان نوشته‌اند. مشیرالدوله فقرای تهران و نواحی اطراف که از گرسنگی به تهران مهاجرت کرده بودند را در قلعهٔ نصرت‌آباد اسکان داد و برای ایشان قوت روزانه معین کرد و عدهٔ زیادی را از مرگ حتمی نجات داد.

میرزا عبدالله شیخ‌الاسلام به مردم فقیر و مستمند اصفهان کمک نمود. همچنین آقا محمد قمشه‌ای تمام آنچه را که به ارث برده بود فروخت و صرف نیازهای مردم به‌ویژه طلاب نمود.

جستارهای وابسته 
 قحطی ۱۲۹۸–۱۲۹۶ ایران
 قحطی ۱۳۲۲–۱۳۲۰ ایران

پانویس

منابع 
 ایوری، پیتر، کاویل همیلی و چارلز ملویل، ترجمه مرتضی ثاقب‌فر، تاریخ ایران به روایت کمبریج (دورهٔ افشار، زند و قاجار)، انتشارات جامی، ۱۳۸۸
 ارباب، محمدتقی، کتاب عدد نفوس اهالی دارالایمان قم، قم‌نامه، ۱۳۶۴
 افشار، ایرج، چهل سال تاریخ ایران، ج۲، نشر اساطیر، ۱۳۷۴
 اوکازاکی، شوکو، قحطی بزرگِ سال ۱۲۸۸ در ایران، ۱۳۶۵
 دیوان‌بیگی، حسین بن رضاعلی، خاطرات دیوان‌بیگی: (میرزا حسین‌خان) از سال‌های ۱۲۷۵ تا ۱۳۱۷ قمری (کردستان و طهران)، ج۱، به کوشش ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت، نشر اساطیر، ۱۳۸۲
 راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، ج۳، مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۵۴
 سالور، قهرمان میرزا، روزنامهٔ خاطرات عین‌السلطنه، ج۱۰، محقق ایرج افشار و مسعود سالور، نشر اساطیر، ۱۳۷۴
 شهیدی، حسین، سرگذشت تهران، جلد ۱، نشر راه مانا، ۱۳۸۳
 صفری، بابا، اردبیل در گذرگاه تاریخ، ج۱، دانشگاه آزاد اسلامی واحد اردبیل، ۱۳۷۰
 قمشه‌ای، محمدرضا، حامد ناجی اصفهانی و خلیل بهرامی، مجموعه آثار حکیم صهبا به همراه زندگی‌نامه عارف الهی آقا محمدرضا قمشه‌ای، کانون پژوهش، ۱۳۷۸
 کتابی، احمد، درآمدی بر بررسی علل اجتماعی قحطی‌ها در ایران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰
 گرنی، جان و منصور صفت‌گل، قم در قحطی بزرگ، ۱۳۸۷
 مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ج۱، نشر زوار، ۱۳۸۴

ایران در دهه ۱۸۷۰ (میلادی)
تاریخ نوین ایران
فاجعه‌های بهداشتی سده ۱۹ (میلادی)
قحطی‌ها در آسیا
قحطی‌ها در ایران
قحطی‌ها