Ñàkk a julleek a woor it du gëm-gëëm fi ñoom ba ku koy def toppoo seeni sart, waaye ag feeñte (phénomène)la gu nekk ci ñoom gu man a xéy dañ

Laamaaru ngéeji yamoo yi: moo ci gёn a néew ag yekkatiku, fa la cari Niil gu yamoo gi di balle, ñoom ñi nga xam ne seeni ndox ña nga leen di jёle ca ngéejus Wiktooria, mooy ngées su neexum ndox si gёn a réy ci yu àdduna bi, mooy jox Niil ndox li ёpp ci weeri at mi

Mansa suleymaan(1341-1360) mooy jubbantiwaat koom-koomu nguur gu mag ga. Gën a dëggaral kiliftéefu Mali ci Diiwaani penku yi ko wër, njiitu Tuwaareg yi bu Takedda (Ayiir), nangu woon na googu kiliftéef. Suleymaan xëccoon na Mali ay boroom xam-xam ak ay àttekat yuy tòpp Maalik. Moom ci boppam fiqh la jàng, maanaam àtte ci lislaam.

Seyidinaa Limaamu ab nappkat la woon bu juddoo Yoof atum 1845 g.j. Ci atum 1885 g.j, mu gént gis ne mooy Mahdiyu .. mu tàmbalee woo àndandoom yi ci ñu dugg ci Lislaam, di soññ jullit ñi ci ñu sellal te jaamu Yàlla rekk, mu daa wax : (( wuyyuleen wooteb Yàlla, man de yonnantub Yàlla laa, maay Mahdiyu mi ñuy neggandiku)), daa na woo ay àndandoom jëme léen cig jub ak jàppalante. Bu ko defee nit ñu bari dikkal ko ngir déglu njàggaleem mi. Mu daal di sos kuréelug Laayéen. Siiwam gi tiitloo woon na way sanc yi ragaloon ag jeqiku kontar leen. Ci atum 1887 g.j, la sancaan yi taxaw ci jàpp ko, bi mu yëgee seen naal yooyu la ànd ak lenn ciy àndadoom génn, waaye tubaab bi jàpp ko ca wetu Caaroy. Waaye ëttu àtte bi mujj na ko setal ko ngir ñàkk lenn lu man a dëgëral tuuma yi ñu teg ci kawam. Limaamu wéyoon na ci wooteem gi, waaye daa na def jamono ju nekk muy fenqook sancaan yi ko daa jéem a sonal ak àndandoom yi. Mi ngi làqu atum 1909 g.j.

Saalum Séeréer si ñoo fa dëkkoon ak Tukulòor yi ak Wolof yi. Li ko dalee Kawlax ba Kafrin ca bëj-gànnaar, ba Ñooro bu Rip ca bëj-saalum. Soose yi ñoo dëkkoon Ñoombaato.

Kii di Seex Abdul Ahat doon ñatteelu xalifa Seex Ahmadu Bamba moo fa tabaxoon barab bi ñuy woowe daaray kaamil di kàggu gu ñu denci mbindum Seex Ahmadou Bamba ak yeneeni mbind aki téere yu aju ci lislaam, ak ci yeneen fànni xam-xam yi yittéel nit, mi ngi feete nag ci penku jumaa ji, làng ak armeel yi.

Bii Sëñ Maame Mor Anta Salli Watié ligééy,Maagam jii Sëñ Touba mokeu taxawou laata mo déém Gabon.Sëén bii moko wakhone néé na jougé Mbàaké Cadior daldi déém Darû Salam,momit monéko na jangalé Alxuran. mokalal na ay kilifa ñou beuri ci Yoon wi alxuran meune naniou ci liim ñi Sëriñe Modou Mamoune Mbàaké ak Soxna Maïmounatoul koubra ,Sëriñe Mor fatim Touré. bii Sëñ bii jougéé Gabon ci aatoum 1912,Sëñ bé ko woloull ngir mou jéégé ko nax néna liggey go giss da wara am céddé.""Mounéko def naleu sama céddé ci liggey bi méy défal sunu Borom"" Sëriñe Khass mokeu nétali té Sëñ Afia mo koko wax ci bopam. mogii fék Sëñ bi tokk joublou Khibla daldi néko""nékal Imaam di jiité Diouromi Jouli ñi ,kaadou yoyou nioy ñi moujou jeumeulé ko ci féré yii.