Кьуръан мусурманрин диндин чӀехи ктаб я. Мусурманри гьисабзава, ана Аллагь Таалядин гафар авайди тир, Жебраил малаика Мугьаммад пайгъамбардиз, саламни салават адаз хьуй, халкьар патал ракъурнавай. Кьуръандай Мугьаммад пайгъамбардин, саламни салават адаз хьуй, уьмуьрдикай гьар жуьре зтӀар хкуд жеда. ГьакӀани, ам яшамиш хьайи девирдин тарихдихъай кьисаяр.

М. Гьажиев чи чӀал дериндай чирна-жагъурай садлагьай лезги алим я. Дагъустандин тарихдин, чӀалан ва эдебиятдин институтда къуллугъай къад йисан вахтунда алимди 20-далай виниз къиметлу кӀвалахар арадиз гъана: лезги чӀалан тарсарганарни эдебиятдин хрестоматияр, илимдин макъалаярни ктабар, лезги чӀалан гафарганар дидедин ва урус чӀаларал кхьена, чапдай акъудна, халкьдив агакьарна, ам савадлу ва илимдар авуник чӀехи пай кутуна. Илимдин къекъуьнар тежрибадихъ галаз алакъалу авуна: гзаф йисара Дагъустандин пединститутда тарсар гана. М. Гьажиеваз лезги чӀалалай гъейри мадни араб, табасаран, азербайжан ва урус чӀалар чизвай.

Танк — кьеркьинин женгзавай маншин, квакунин фидайбур гвай, адан чӀехи яракь туп я. Фадлай, танкар ахъай авур чӀавуз, абурун чӀехи женгинин яракь пулемёт тир. Дуьньядин кьведлагьай дяведилай гуьгъуьна танкрал ракетаяр эцигиз кӀан хьанай. Тарихдиз цӀай ягъадай танкарни чида.

Вичин хьалифвилин чӀавуз Умара белайрикни масакӀавилер кухтуна. Ада абур Кьуръанда авай саягъ авунач — Пайгъамбардин уьмуьрда хьайи саягъ цӀийи къанунар къачуна — гьакӀни къванар вегьин, гъуьлуьз фейибуруз/паб гъанвайбуруз. Ада лагьайвал, къванер вегьин сифте Кьуръанда авай затӀ тир, ахпа анай акъуднавай. Са месэлада лугьузавай саягъ, ада лагьана: ""Заз акуна, Расулюллагьди къванер гудай ихтияр ганвайди, гьавиляй чнани гузва. Эгера инсанри заз а кар пис цӀийивилерик кхьидачиртӀа за къванер гун Кьуръандин ктабдиз кхьидай, гьа кар вични чна дуьз кьатӀузава.

Париж, ч.э.в.III виш йисан юкьва эцигнавайди тир, кельтрин Лютеция тӀвар алай хуьруькай. А хуьр кельтрин халкь паризиярринди тир, вични къенин Сите тӀвар алай островдал авай. Лютециядин тӀвар сифте сефер Юлий Цезарьди кьунвай. Къенин Париждин тӀвар гьа халкьдикай атанвайди я. Римвийриз а хуьр къачуз кӀанзвай, са сефер гьалтни авуна адал. Ахпа, 52-й йисуз ч.э.в. абур мад гьалтна Лютециядал. Паризийри чпин хуьр кана вири муьгъвер цкӀирна. Римжувари абуруз туна гьа остров, чпини Сена вацӀун члахъ патал цӀийи шегьер эцигна. Ана абуру термаяр эцигна, форум, амфитеатр. Рим империяда шегьердихъ еке къуват авачир.

1204-лагьай йисуз хашпересхъанри къуршунар кӀватӀна Венециядай экъечӀна Константинопольдал фена. Абуру шегьер къачуна Византий империя цкӀирна. Адан рагъэкӀидай патал Латин империя эцигна. 60 йисалай Византий империя мад Никеядин императорди цӀийи кьиляй кӀватӀ хъувуна. Империя цкӀир хьайи девирдиз ам са шумуд гьукуматдал пай хьанвай — Латин империяни и Ахей бегвал туькӀуьрнавай хашпересхъанри кьунвай чилерал. Никея, Трапезундни Эпир империяр — грекрин гъилик кваз амай чилерал. Латинри грек культура жедай кьван чӀурзавай, вирина италжув маса гудайбур авай, гьавиляй грек шегьерриз хказ жез четин тир.