Ind al XII sècol, atravêrs l’intervèint dal cmûn ed Rèz, al cèinter pôst in môd stratègich insém al rîvi dal Sècia e bòun ed controlêr i trafîch che curîven lòungh la via Emélia, al mócia incòra impurtânsa. A’s scâta di sègn storîch inséma a di documèint cun al nòm “Herberia”, difèis da dal mûri gajêrdi e da un sicûr castrum. Prôpia la nôva qualitê militêra dal cèinter, che al s’impés ed gînta ch’la gh’va a stêr e ch’la desvîn ânca dal zôni cunfinânti, la finirà pr’ èser la carateréstica ed ‘na bòuna pêrt ed la stòria di ân dôp: al batâli tra i mudnèis e j-arzân ind al 1200; i scûnter tr’ al pêrti arzâni del sècol dôp; al batâli tr’ al XV e XVIII sècol tra j-esêrcit ed divêrsa râsa. Gh’è d’ arcurdêr che a Rubēra ind al mâg 1409, in ‘na batâlia cûnter i Visconti, l’è stèe masê Ottobono Terzi, l’ûltem sgnōr ed Rèz. Per circa dû sècol Rubēra l’é stêda fèdev di Buiêrd (‘d l’ istèsa râsa di Bianchi ed Lunigiana) che ind al 1423 da j-Estèinsi în stê «convînt» a baratêr sté fèdev cun Scandiân. Dal 1512 al 1523 Rubēra l’è stêda cunquistêda da l’esêrcit dal Pêpa che al l’à dêda in fêdev ai Pio ed Chèrp: a l’artōren ‘d j- Este, la catòm fèdev ‘d la faméja Sacrati uriginâria ed Fusignano (RA) e fedelésima dal Dòca; la rôca l’è stêda incòra di pió rinfursêda e circundêda da fusòun dimòndi fònd ch’ al tulîva l’âcva dal Tresnêr. L’è pó stêda destinêda a perṣòun per cōlpi pió pèisi, e lé stê a Rubēra (alōra l’êra sòt a Mòdna) che s’é riunî al Tribunêl Statâri che l’à giudichê e la cumpî, al 16 otòber 1822, la cundâna a môrt dal suversîv carbunêr Don Giuseppe Andreoli.

Al scutmâj (in italiân nomignolo) l'è na parôla 'dl' Arzân, ch' l'a 's câta ânca in tânt êter dialèt, cme al Mudnèiṣ e al Frarèiṣ , e ânca fōra regiòun d'intōren al Po. Un scutmâj l'é na sôrta ed nòm inventê, druvê ânca al dé d'incō, ch' al 's tâca a la gînta per tōr in gîr na quêlch qualitê o un quêlch difèt; al pōl ânca arfêres al nòm, al cugnòm, al mistēr o a l'urégin (la faméja o la sitê) dla persòuna. Cun al tèimp, i scutmâj a pōlen dvintêr quêşi di secònd cugnòm. Còl ch'l'é sicûr l'é che na vôlta tachê an 's chêva pió.

La rôca ""felinèişa"" l'é stêda ed sicûr un impurtânt tasèl dal quêder polétich dal XV sècol al tèimp dal guèri tra Pêrma e j Estèins, la prôva ed còst l'é l'èser stêda tirêda dèinter, int al 1409, ind la guèra fr' al cmandânt ed 'na cumpagnéia ed suldê ed mistêr al servési d' j Este, Muzio Attendolo, ciamê Sforza ( al prém ed la râsa di Sforza ed Milân), a un nôbil pramşân Ottobono Terzi.

L'è la zità nadèla ad Pellegrino Artusi famòus par avéi scrétt ""La scienza in cucina e l'arte di mangiar bene"", on di lìbar piò vandù d'la literatura italièna, du cu scorr di modi migliòur par fé da magné, bon esèmpi par lighé la pérta culinèria ad un bòn test scrétt.

In regiòn i lavoren da bon: l'Îsla ed Franza da per sé la produs un quêrt dal PIL francés, e al sô rèdit l'è brisa sol stra i piô êlt ed Franza mo anc al 70% sovra la media europea. I sô setòr piô important i en al turìsm, la finanza, al marchè e l'indóstria manifaturèra.