Цы объекттæ ахуыр кæны, уыдоны миниуджытæм гæсгæ хими дих у дыууæ къабазыл: органикон æмæ æнæорганиконыл. Физикон принциптæ æмæ эксперименталон бæрæггæнæнты бындурыл химион фæзындтæ чи бæлвырд кæны æмæ сæ иумæйаг закъонбæрцæдтæ бæрæг чи кæны, химийы уыцы къабаз хуыйны физикон хими. Ацы къабазмæ ма хауы квантон хими, электрохими, химион термодинамикæ, химион кинетикæ. Сæрмагонд хæйттыл нымад сты аналитикон æмæ коллоидон хими.

Æрнигон Манчжурийы куыд цардис, цæуыл хæст уыдис, уый тыххæй ма ис цалдæр факты. Уыдон дæр сты Тебийы-фырты уацы. Революцийы æмæ мидхæсты азты сæ райгуырæн бæстæм здæхын байдыдтой америкдзаутæ — хуыздæр цард æнхъæлæй кæддæр фæсденджызмæ чи афтыд, уыцы ирæттæ. Арæнтыл сын æвиппайды æрбахизæн нæ уыд æмæ-иу цалдæргай азтæ Харбины баззадысты. Афтæ фæзындис Ирон æхсæнад. Йæ нысан — бахъуаджы сахат æмбæстæгтæн баххуыс кæнын. Æхсæнад куыста бæлвырд уагæвæрдмæ гæсгæ, арæзта хъазтизæртæ, æвдыста спектакльтæ. Уыдис ын йæхи агъуыст, кæрæдзийæн æххуысы кассæ, штамп æмæ мыхуыр. Ирон адæм сæхи цæмæй æмбарой, сæ фыдæлты æвзаг æмæ хорз хъуыддæгтæ ма рох кæной, уымæн ацы æхсæнад уыдис ахъаз. Советон дуг куы ралæууыдис, уæд ирæтты фылдæр хай рацыдис йæ райгуырæн бæстæм, иннæтæ та æхсæнады æмбырды бауынаффæ кодтой, цæмæй куырдиат бадæттой советон паспорттæ райсыны тыххæй. Уыцы рæстæг æхсæнадæн секретарь Æрнигон уыд æмæ хъуыддæгтæ дæр уый къухæй арæзт цыдысты. Къостайы номыл Ирон литературæйы музейы æфснайд ис къухæй фыст арфæйы гæххæтт:

Уæлдунеон тыгъдад (космос) - Дун-Дунейы ахастонæй афтид фадгуытæ, кæдон сты уæларвон буарæгты атмосферæты арæнты 'дде. Арæх фембæлгæ хъуыдыйы ныхмæ зæгъæн ис, æмæ космос нæу бынтон афтид тыгъдад - ис дзы иуæй-иу хайгуыты тынг ныллæг мæстæгад (донгуыры, арæрхдæр), ноджы ма электромагнитон тынуагъд æмæ æхсæнстъалы буарад. ""Космос"" ныхасæн ис цалдæр нысаны. Хатгай космосыл нымад вæййы Зæххы æдде æгас тыгъдад.

Дзæуджыхъæуы цæрæг хиуæгты уавæр бæргæ фæхуыздæр уыдзæн, Гуырдзыстоны хицауад 2009-æм азы ноябры Уæллаг Ларсы пост скусын кæныныл кæй сразы, уыцы цауы фæдыл.

1921-æм азы Ирыстон сси Хохы Советон Социалистон Республикæйы хай. 1936-æм азы Цæгат Ирыстон сси Цæгат Ирыстоны Автономон Советон Социалистон Республикæ (ЦИ АССР).

Пысырайы сыфты дон хорз ахъаз у туг буарæй æддæмæ куы фæхъары, уæд уый ныууромынæн, доны хуыпп цæмæй тагъддæр æвзæра, уымæн, буары тæвд æрæппарынæн, хъæдгæмттæ тагъддæр байгас кæнынæн.

Республикæйы банымадтой Францы Дыккаг импери æмæ Британийы импери, сæ политикон æмæ æфсæддон архайджытæ та афтæ активонæй куыстой Эдзо аразыныл, æмæ уый охыл сæ ис хонæн ацы ног паддзахады сæрæвæрджытæ.

Интеллектхъом куы сдæн æмæ куы райдыдтон фæрсын мæхи, чи дæн - атеис, теист æви пантеист; материалист æви идеалист; чырыстон æви хæдбархъуыдыгæнæг, -- зæгъы Гексли, -- æмæ йæ рахатыдтæн, цас фылдæр ахуыр кодтон æмæ мæм хъардта, уый ас æдзæттæдæр уыдис йæ дзуапп, цалынмæ уæддæр иу хъуыдымæ не 'рцыдтæн, æмæ мæм нæ сæ иутимæ уыд ницы иумæйагæй, нæ с' иннæттимæ, фæстагы йедтæмæ"". Йæ хъуыдымæ гæсгæ, агностик у адæймаг, кæцы хуыцæутты уырнынады бастдзинадæй йæхи ссæрибар кæны, æмæ кæй уырны царды мидисы æнæфæсмæрад, уымæн æмæ гъо йын нæй базонæн.