Тыва календарьның тургузуу бөдүүн, сактып, доктаадып алырынга кончуг эптиг болгаш үр үениң дургузунда ажыл-амыдыралга ажыглаттынып келген. Тывалар ай дуртун дээрде айның өскерлир хевирин барымдаалап, 29,53 хонук кылдыр хүлээп ап, чыл дуртун Хүннү барымдаалап санап турганының ужурунда, бир чылдың иштинде он ажыг хонуктар артыкталып келирге, ай, хүн календарын дүүштүрери-биле, үш чыл болгаш-ла чыл төнчүзүнге артык ай деп адаар бир айны немеп турган.

Өг-бүлениң эптиг, найыралдыг чурталгазын камнап, ону чүгле үргүлчү “быжыглап” турар болза эки. Мону кончуг бодамчалыг, ужур-уткалыг кылыры чугула. Чижээ, өг-бүле байырлалдары – төрүттүнген хүннер, мугур харлар, ёзу-чаңчыл байырлалдары – уруг дою, баш дүгү хылбыктаары дээн ышкаш өг-бүлеге байыр-дой эрттирер чылдагааннар тыпты бээр болгай. Чүгле оларны эзиртир суксун чокка, спортчу оюннар, делгелгелер эртирип болур. Чүгле мону углаар, удуртуп баштаар кижи өг-бүлеге черле албан турар ужурлуг. Ол кым-даа болгай-ла: кырган-ачазы, улуг оглу, даайы-даа, база маңаа өске улустуң деткимчези, дузазы черле херек, аңаа киржиринден улус ойталавас болза эки, “Демниг сааскан теве тудуп чиир” дижир болгай. Эвилелдежип алгаш, кандыг-даа үүлени бүдүрүп болур.

Аът чарыштырары - Тыва улустуң шимченгир амыдыралынга бурун шагдан тура-ла чылгы мал үнелеп четпес ажыктыг болуп турган. Бурун шагда көшкүн быдаргай ажыл-агыйлыг тывалар чылгы малды муң-муңу-биле өстүрүп, көшкүн ажыл-агыйларга ажыглап чораан.

Сахаларның өгбелеринден бээр эң бир дугаар бодунуң мал-маганы, аалы биле Урааңхай-Хаадыыат деп кижи көшкен. Ол кижи бээр дораан көже бербээн, чоорту көшкен. Орук ара кыштаглап хонуп база турган. Малының кыжын чиир сигенин ол чайын кыштаар чурттунга белеткеп аап турган. Ол үеде бо черни ""Сүттүг хем"" дээр чораан. Бээр көжүп кээш ол эвенкилер-биле дайылдашкан, эвенкилерге ол кижи чылча шаптырган.

7) Таңды-Уула хайыракан Оюннар кожууннунуң мурнуу талазын долгандыр турар. Таңды-Уулага бистиң ада-өгбелеривис дүп шагдан бээр ак сүдүн чажып чораан, алгыш-йөрээлин салып чораан. Таңды-Ууланың ээзи кара карактыг ак сыын дижир.

Дигнага (санск. दिग्नाग; (mahā-)dignāga, dignāga; төв. ཕོགས་ཀྱི་གླང་པོ། — Phrogs-kyi gLang-po; кыд. 陳那 — Чэньна, 480—540 чылдарда чурттап чораан) — индий бодалчы, Йогачара школазынга хамааржып турган лама, сарыг шажынның логика өөредиин үндезилээн.