Naakáí Łibáʼí nidaʼhazná yę́ędą́ą́ʼ 30,000 anéílą́ Mąʼii Deeshgiizhgi bílaʼashdlaʼí kédaʼhótʼį́, ákwii tʼéigo naaltsoos bikáaʼgi bikʼéʼaschʼį́. Áádóó kwiishdę́ę́ nahwii déíshzhiizh doo éí Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ anéílą́ʼígíí yaʼaadi néísʼą́ą́hdi. Díí éí Tahoniigááh dóó Łóódtsoh daʼbighąąʼ. Naaná anaaʼ nidaʼhádlééhgo ałdóʼ Mąʼii Deeshgiizhnii bidinéʼiʼ nidaʼbidis tseedi.

Díí naʼashjéʼii éí tʼáá díkwíí mm ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí yishtłizh dóó dinilgaigo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí dadiłhił. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.

Tsxilghááh éí naʼashǫ́ʼii ndahalin — bitseeʼ nineez dóó bijáád doo danineez da — áko ndi bikágí éí doo yiłtseii da. Éí biniinaa tsxilghááh tábąąhgi tʼéiyá naakai; hóółtseiigi éí ádaadin. Tsxilghááh éí 4–8 inch ádaníłtso łeh; łaʼ éí bijáád ádaadin. Nááná éí ałʼąą áátʼeełii.

Łichííʼ Sitání éí 76.95 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 229,493 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Ndaʼałkaahí ádaaníigo díí naaldlooshii éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hadahóólįįd daaní; nááná ndaʼałkaahí ádaaníigo ałkʼidą́ą́ʼ éí tʼóó ahayóí ńtʼę́ę́ʼ áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ daaní; dííshjį́į́góó éí tʼóó naaki ałʼąą átʼé: Shádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼízí dóó ghą́ą́ʼaskʼidii.

Hastiin Diego de Landa Calderón (Niłchʼiʼtsoh 12, 1524–1579) Naakaiiłbáhí bikéyahdę́ę́go naagáá ntʼę́ę́ʼ áádóó Ééʼ neishoodiijí Bishop beeʼwoozíʼígíí nilį́į́h nitʼééh. Díí kéyah Yucatán woolyédi Bishop nilį́į́h ntʼę́ę́ʼ (Mááya dineʼé bikéyahdi). Hastiin de Landa éí naaltsoos bikáaʼgi Mááya dineʼé bizaad yikʼéʼashchiiʼ (hashį́į́h niłtsógo) áádóó Mááya dineʼé biNaaltsoos asdą́ą́ ałtsó yiidiiłid. Áádóó díí Hastiin bizhí éí ""Black Legend""jí atah yiisdzoʼ (Black Legend éí Spanish Inquisitionjí akáá iijééʼiʼígíí oolyé).

Naʼashǫ́ʼii éí bijáád dį́įʼ łeh (áko ndi naʼashǫ́ʼii bijáád ádaadinígíí ałdóʼ hólǫ́), áádóó éí niʼkáágóó naaldloosh dóó tsinlátahgi naaldeeh. Naʼashǫ́ʼii bikágí éí dichʼíízh áádóó éí ałʼąą áátʼeełii (łaʼ éí tʼóó daalbá, łaʼ éí dadootłʼizh dóó daalchííʼ, áádóó náánáłaʼ éí łikizh dóó noodǫ́ǫzgo ndaashchʼąąʼ). Nááná éí tʼáá ałʼąą ádaníłtsogo naakai — łaʼ éí tʼáá díkwíí inch tʼéiyá ádaníłnééz, náánáłaʼ (tiníléítsoh da) éí neeznáaʼdi adéesʼeez ádaníłtso.

Łaʼ náshdóítsoh noodǫ́zígíí éí tʼóó łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; díí éí naaldlooshii daʼnílʼį́įgi (Naʼazhǫǫsh Hátsoh da) yitʼį́ — tłʼóoʼdi éí łáháda dahólǫ́.

Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łání éí 735,358 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 237,420,000 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Gáagi niłchíín éí Eʼeʼaahjí W.B.A. bikáaʼgi sikaad; ndaʼałkaahí éí ""Zigadenus paniculatus"" (éí doodaiiʼ éí ""Toxicoscordion paniculatum"") deiłníigo dayózhí.

Díí naalʼeełí éí 1.5–2di adéesʼeez ádaníłtso; 2–3 dahidídloʼ ádaníłdáas łeh. Bikąʼígíí éí bitsiiʼ dootłʼizhgo diłhił dóó disxǫs; bitsʼíís éí łibáago naashchʼąąʼ, bitééldę́ę́ʼ éí dibéłchíʼí, áádóó éí bizééʼ dzígai. Nááná éí bitʼaʼ dah adootłʼizh dóó bijáád łitsxo. Baʼáádígíí éí tʼóó łibá dóó dibéłchíʼíigo łikizh.