24 ya sánzá ya zómi na mɔ̌kɔ́: Joseph Kasa-Vubu, Mokambi-Ekólo ya Kongó-Kinsásá bandá 1960 kín’o mokɔlɔ 24 ya sánzá ya zómi na mɔ̌kɔ́ 1965. Mobutu Sese Seko akamatákí bokonzi na makási ya Kongó-Kinsásá.

Tetanɔ́si ezwamaka na nzela ya bactérie Clostridium tetani, oyo ezalaka mingi mingi na mabele, pousière mpe fumier. Mingi mpeza bactérie ekotelaka na esika loposo efungwami neti pota to lidusu ya pota oyo ekatemi na eloko oyo eza contaminé. Ebotaka ba toxins oyo epesaka mbilinga mbilinga na contraction ya misunyi ya nzoto mpe komema bilembo biye biyebani. Diagnostic elandanaka na bilembo biye bimonani. Bokono oyo ekobalamaka te na batu.

Makambo míngi makoki kokomela moto o bomɔi, makambo mánâ makoki kosala éte molimo mwa moto motungisama mpé esɛngɔ ya yě na bomɔi esila. Mbógwana ya loléngé la bomɔi bwa moto ya mikɔlɔ na mikɔlɔ ekoki komɛmɛ mbógwana na bokɔ́lɔ́ngɔ́nú bwa nzóto ya yě. Ndakisa, sɔ́kí mói ezalí makasi nzóto ya moto ekotónda na motoki, lokóla mpé sɔ́kí moto azalí kobánga tǒ mpé moto mosúsu abangisi yě okoyoka motéma mwa yě mokobɛtɛ makasi.

Ngbáráwá epésamaka koúta na bato tíí na nyama. Ngbáráwá ekokí koyambenela na ntángo óyo nyama óyo ezali na bokɔnɔ akwányí to aswí nyama mosúsu tǒ bato. Nsɔ́i óyo eútí na monɔkɔ ya nyama óyo ezalí na ngbáráwá ekokí mpé koyambenelisa ngbáráwá soki nsɔ́i óyo ezalí na contact na miyoyo ya nyama mosusu to Moto. la plupart ya rage na bomoyi ya bato ewuta na kosua ya mbua. koleka 99% ya ba cas ya rage na bamboka ebele esalamaka mingi soki mbua a sui Mutu. Na ba mboka ya Amerique, ba longembu bazali ba nyama oyo ezalaka na rage, pe moke ya 5% ya cas ya rage na bomoyi ya Batu ewuti epai ya ba mbua. Ba rongeur bazuaka infection ya bokono oyo rarement. virus ya rage etambolaka na cerveau na njela ya ba Systéme nerveux périphérique . Bokono ekoyebana kaka soki ba signe na yango emonani.

Likita linɛ́nɛ lizalí koyébisa Lisakoli lya molɔ́ngɔ́ óyo ya makoki ma moto lokóla elɔ́kɔ eye bato mpé bikólo binsɔ balingí bazwa, mpɔ̂ ’te bato mpé mangómbá mansɔ, na bobátelaka ntángo insɔ Lisakoli lyangó na motéma, basála makási na botéyi mpé bokólísí bwányá, mpɔ̂ ’te makokí mpé bonsɔ́mí yangó etósama mpé basála ’te bandima mpé basálélí yangó na bosɔ̂lɔ́ mpenzá na molɔ́ngɔ́ mobimba, ezala na káti ya bato ba Bikólo bya Lisangá bangó mɔ̌kɔ́ tǒ na káti ya ekólo mpé molɔ́ngɔ́ mobimba.

Ntángo ya kala, na Ingɛlɛ́tɛlɛ, bazalaki kopɛsɛ bǎna banso ba kelási mángwɛlɛ́ ma BCG. Kasi lokóla loléngé la TB lobóngwanaka, Ingɛlɛ́tɛlɛ ekamati nzelá ya kolanda bato bakɛ́ baye bazalí na tibelekilosi. Na Ingɛlɛ́tɛlɛ, mángwɛlɛ́ ma BCG makɛsɛni ɛngɛ́bɛ́nɛ́ na epái eye yɔ̂ ofandi na UK, mpó TB ekoki kozala na esíká sóngóló kasi na esíká pakala ezali tɛ́. Mángwɛlɛ́ ma BCG mapɛsɛmi na bǎna baye bavándaka bisíká biye bato mingi bazalí na TB koleka bisíká bisúsu, mpó na bôngó, bapɛ́sɛkɛ mángwɛlɛ́ ma BCG na bǎna baye babótami ó mbóka iye bato mingi babɛ́lɛkɛ bokɔnɔ bwa TB. Mángó (Mángwɛlɛ́ ma BCG) mapɛ́sɛmi mpé lokóla na bǎna ba kelási ba mbúla 10 kín'o 14 sɔ́kí bazwaka BCG na bomwǎna tɛ́.