A primma mençión stórica a l'è do 869, quande l'inperatô do Sacro Impeo Roman Ludovico II o l'à dæto Dêuva comme regàllo a-a sêu mogé Engelberga pe anâ a caccia. Dêuva o l'ëa quindi diventóu feudo inperiâle in te moén di famigge zeneixi comme i Döia, i Fieschi e i Spinola. L'è pe questa raxón che questo comûne o l'è stæto ligòu a-a Repubbrica de Zena pe tanti sécoli. Da-o 1797 a-o 1805 o l'à fæto parte da Repûbbrica Ligûre, pöi scinn-a a-o 1814 o l'ëa parte de l'impero napoleònico e da-o 1815 parte do Regno de Sardegna in ta División de Zena e in ta Provinsa de Nêuve. Da-o 1859 o fa parte da Provinsa de Lisciandria.

Germano Jori o l' è stæto insignio de a Medaggia d' Argento ao valore militare ä memoia; inoltre gh' è stæto intitolou unna stradda de Certosa.

Da 'sta çittæ o se pêu vixitâ o Parco provinsiâ Aconcagua, dove gh'è o monte ciû ærto do mondo fêua d'Asia, e molte âtre attrasioîn natûrâli.

Cànavu (Cannabis) u l'è u numme de unn-a cianta da famiggia de Cannabinacee, d'a quæ se peu mangiâ a seménsa e che a se üsa inta mëxinn-a de natüa. A l'è difêti cunsciderâ un grande recattu pe tante moutîe.

A Certusa de Loreto: custruìa da Steva Embruno in t'u 1480 e, pói, ingrandìa. A l'è staeta foscia tiä sciü insc'ou precedente Castellu de Loreto

Jacob Gershovitz, conosciûo comme George Gershwin (Brooklyn, Nêuva York, 26 settembre 1898 - Beverly Hills, California, 11 lûggio 1937), o l'è stæto 'n composcitô statunitense de mûxica clascica e popolâre.

In to refaçimento de Les précieuses ridicules de Moliére, o De Franchi o l'arangia a polemica contra o prezioxismo pe attacâ l'invadensa da lengua italiann-a (e, con lê, i uxi e costummi corrotti) in scia soçietæ zeneise.

Aö pòsto do 21% circa dö tesc-üu urban d'a çitae, demulìu leteralmente pria insce pria e reimpiegö pe'nterä ö bacin purtuäle, a séià custruìa l'impunente Furtessa du Prìamar, insc'ei rüderi de l'antïgö Oppidum romàn.

A parólla a se svelüppa da u latìn originariu pói in t'u gregu ""μανδύλιον"" e in te l'arabu ""mandīl"" (pl. ""manādīl"") scinn'au ligüre mudernu (secc. XV-XVI).

Pâ che in Cin-a e in Giapun î dövian pe pescâ: i tegnan ligæ o-u strilæn e ghe strenzan in laççu o-u collu de moddu che nu possan culâ i pesci che piggian; i fan anâ inte l'ægua e da pö î tian sciü e ghe fan caciâ i pesci che gh'è arestou intu canuezu.

Stòicamente a l'a viscüu uùö sôùö mumento de mascimo splendòre ecònomico intr'a ä fin dö XIII e a meitè dö XIV seculo, ma anch'ö a l'è ricurdä da qarched'un anche cumme ""a çittae di Pappi"". Ünn-a de famiggie ciü blasunnæ d'a çittæe, i Della Rovere, a n'a avüu ben duì: Françesco della Rovere, ch'u seià Pappa Sisto IV, e sö neu Giulian della Rovere, pappa cun u numme de Giulio II. Prufitandu d'a parentella cun i Della Rovere, anche i Riario l'aviàn impurtanti puziçiuìn de putére, cumme Giömu Riario, ch'u divégnià Segnù de Imula e de Furlì.

John Winston Lennon (Liverpool, 9 Ötobre 1940 - Nêuva York, 8 Dexembre 1980), conosciûo comme John Lennon, o l'è stæto 'n mûxicista e composcitô ingleise.