La Véta ed Matélda ( Vita Mathildis in latèin – Vita di Matilde in italiân) o ""Ât ed la cuntèsa Matélda"" (Acta Comitissae Mathildis in latèin - Atti della contessa Matilde in italiân) l'é la stôria in latèin scréta t'r al 1111 e al 1116 dal frê benedetèin Donizone ed Canòsa, frê dal cunvèint ed Sânt Apollinare ed Canòsa, insém a la véta e i fât famōş ed la Grancuntèsa Matélda ed Canòsa

La sitê la srèv stèda tirèda sù da 'l Re Astolfo, ùn di Lungubêrd; la prémma costrusiòun ch'a s in sà un quêl, l'è la Césa ed Santa Maria, ciamèda anca ""La Sègra"", dal 752.

I vérub sintagmàtic i èṅ di vérub ch'i èṅ fat sù miténd insém più elemènt, prima un vérub è pò 'n avérub lucatìṿ, dand-ag un valōr difarènt. Chi vérub chè, ch'i sarésan pò i phrasal verb d'l Ingléś e ch'i èṅ druâ dimóndi anc in dal Tedésc, i n s càtan minga facilmènt invéci in dal Léngui rumànśi a part 'l Itagliàṅ e, incóra da piò, in di Dialét Gal-Itàlic cum 'l è pò anc al Miranduléś.

Cuma p'r 'l Itagliàṅ, al pasâ pròsim al descrìv n'asiòṅ ch'la gh'è bèla stada e ch'l'è anc finìda. Al s fà miténd insém al preśènt indicatìṿ dal vérub ÈSAR (in gènar p'r i vérub riflesìṿ o i vérub ad cundisiòṅ o ad muimènt ch'i èṅ minga tranśitìṿ) o AVÉR (ad sòlit p'r i vérub tranśitìṿ) cun al partisìpi pasâ dal vérub in quistiòṅ. Quànd a 'l inìsi a s dróa al vérub ÈSAR e al sugèt l'è na fémna, al partisìpi pasâ al gh'à da tgnir cònt dal gènar e dal nùmar.

1928-1930 – Al nâs a Rosario al 14 zógn, prém ed sînch fiō, da Cecilia de la Serna e Ernesto Guevara Lynch. L’à pasê i prém dû ân ed véta int al Nord ed l’ Argintèina, ind la zôna abandunêda e salvâdga ed Misiones.

Lècch (Lecch par lunbèrd, Lecco in itagliàn, Leucum par latén; Leck in tedèsch) l'è una cmónna ed stra sé e nå 47.000 abitànt e l'è la capitèl d'la Pruvénzia ed Lècch.

Al 14 avrîl 1486 al castèl ed Queriêgh al vîn butê zò a canunêdi, mó j Este an s’fêrmen mìa che. La sèi ed vendèta l’é trôpa e acsé, dé dôp dé, un mjêr ed guastadōr ferarèiṣ a bóten a tèra tóti al cà dal paèiṣ. Al pôchi cà armêṣî in pē al 25 avrîl 1486 a vînen batzêdi “Vèla Nōva”, cun l’intensiòun ed canṣlêr per sèimper al ricôrd di odiê traditōr.

Mó a gh'é ânca stê di avtōr, pr'esèimpi Raffaele Maffei int al 1506, al frê Leandro Alberti int al 1550, e Paul van Merle int al 1605. ch'j ân pinsê che la sitê ed Tolomeo la fósa a mezdé ed Rèz atâch a l'Èinsa. Còl ch'l'é sicûr l'é ch'al ré ch'al divéd al cmûn ed Canòsa da còl ed Sân Pôl al's ciâma incòra adès ré Lusēra (Rio Luceria), e ch'al nòm de sté turèint l'é asê antîgh da èser catê ind l'inventâri dal 1364 di bèin d'Azzo da Curèz cme Rivum Luxerae.

L'aqua l'a-s càta in d'i ocèan, in d'al mêr, in d'al giâz, ma anch in d'al nóvli, in d'i fiómm e in d'i lêgh. L'aqua da bávver l'è impurtànt per l'òmm civiliżê. As dis ch'ag-én sia anch sólla Lónna, Mèrt e in d'i eter pianê.