Límpa tǒ (boyíké mámpa) ezalí loléngé la biléi. Basálaka mámpa na falíni ya mbuma ya blé. Batíaka lokwézá (nkísi ya falíni) mpɔ̂ évimba, boye sɔkí ntángo ya kotía nkísi ezalí tɛ̂. Balámbaka « mámpa ya kovimba tɛ̂ ». Tíí na moí mwa lɛlɔ́, na fɛ́tí na bangó ya Pásika ya Boyokani ya Kala, Bayúda balíaka bobɛ́lɛ mámpa ya kovimba tɛ̂.

Útá mobú nkóto na nkámá mwambe na ntúkú mwambe na mínei (1884) tíí mobú nkóto na nkámá mwambe na ntúkú mwambe na mítáno (1885), Conférence de Berlin esangísí bǎna ya Erópa, ya America mpé ya Turkia mpɔ̂ na kokamba mibéko mikofungola nzelá ya Afríka. Yangó epɛ́sí mayɛ́lɛ na ntóma Léopold II na koyébisa mokili mobimba ’te ebale ya Kongó-Kinsásá eye ekambámí na moleki-nzelá Henry Morton Stanley, ezalí mabelé ma yě mpé na lisangá lya yě.

George Walker Bush koyóka abótámí o mokɔlɔ mwa 6 sánzá ya nsambo o mobú mwa 1946, mwǎna ya George Herbert Walker Bush mpé ya Barbara Pierce, azaláká bandá sánzá ya yambo mobú mwa 2001 téé sánzá ya yambo mobú mwa 2009, mokambi-ekólo wa 43 o Lisangá lya Amelíka.

Mombása ezalí engumba enɛ́nɛ mpé libóngo ya Kénya. Bato 900 000 bavándaka o Mombása. Ezalí mbóka-mokonzi ya Coast Province. Evándaka o libúnú lya lombú la India, o Sidi ya ekólo.

Epái ya bato ya bikólo bínsɔ, ézala Bayúda tǒ bato ba bikólo bisusu, bantómá bazaláka kosakola nsango ya Yésu; ndenge yě azaláká, maloba ma yě mpé misálá mya yě. Boye mokandá mwa Luka muzalí kolakisa mosálá monɛnɛ muye Nkolo Yésu apɛsi Eklezya: kosakola Nsango Malámu na bikólo bínsɔ, tii na súka ya mokili.

Motópi, mótópe tǒ ndembó ezalí lisano óyo basanaka o ntáka na bótópe mɔ̌kɔ́ mpé masangá mábalé ma basani zómi na mɔ̌kɔ́. Babɛ́ti-ndembó basanaka na makolo mpé motó, kasi basanaka na mabɔ́kɔ tɛ́. Moyambi apekisaka mótópe mokɔ́ta o potó.

le 3 apríli 1991, gouvernement ekaboli Nzelá-masíni ya Letá ya Zaire (SNCZ) suite na nationalisation na regroupement ya ba nzelá-masíni. Ekaboli yango na SNCZ-Holding (chargée ya ba réformes na secteur ya transport ya zelá-masíni mpé na ba réformes ya ba Sociétés oyo esengeli ko exploiter ba réseaux ferroviaires, routiers, fluvials na lacustres plus exploitation portuaire) na ba filiales na yango, Nzelá-masíni ya Ɛ́sita (SFE), Nzelá-masíni ya Nsé (OCS) mpé Office des Chemins de fer des Uele (CFU).

Tomáti tǒ tomáto ezalí mbuma ya motáné ngbaa. Ezalí na bolɛngi mpé mbóto iyíké. Mobésu wa tomáti mozalí na lángi la mpɔndú. Mokɔlɔ na mokɔlɔ tomáti mobésu ebóngwaní útá mogugú tíí motáné ngbaa na mofudé.

Jean Bamanisa Saïdi, abótámí o Kisangani o mokɔlɔ 7 ya apríli o mobú 1964. Azalákí moyángeli ya Etúká ya Monyɛlɛ banda mokɔlɔ ?? ??? o mobú 2012.

Zέlɔ mabelé maye mazalaka o ngámbo tǒ pɛnɛ pɛnɛ ya ebalé mpé bakoki kotóngela yangó ndáko. Zɛ́lɔ ezalí tǒ lizalí eténi ya mokɛ́mokɛ́ ya mabelé tǒ ya libángá.