Бирээде, бистер Бурган шажынынга сүзүк-бүзүрелдиг улус чүгле чүдүп-тейлээривис-биле кызыгаарлаттынмайн,Бурган Башкының Өөредиин үндезин ном-судурларга даянып тургаш, дыңнаар, сайгарар арга-биле шиңгээдиривис кол чугула;

Улус Иймени шыдыраачылар чурту деп адап турар. Маңаа билдингир шыдыраачылар турганы шын. Оларга Моңгуш Дамбаа, Балган Ламаш-оол хамааржыр. Бо шыдыраачыларның салдарындан боор, Иймеден шыдыраага спорт мастерлеринге кандидаттар Т. Мөңгүн-оол, М. Максим, Бегзи Өнер-оол, Ондар Алдын-оол Содунамович ышкаш шыырак шыдыраачылар бар.

Манжур династия Айсин-Гёро ынчан ол күрүнелерни шуптузун Кыдаттың империязынче киирген. Моол аңгы күрүне кылдыр чүгле 1911 чылда Сиңхай хувискаалдың соонда тургустунган.

Самагалдай — Тыва Республикада Тес-Хем кожууннуң төвү. Чонунуң саны 3.5 муң хире кижи. Самагалдай - Тываның бир дугаар төвү болгаш Тывада эң-не бир дугаар туттунган суур.

Шиитпирлиг хөделир үе кээрге, И.Шагдыржап ТАРЭ-ниң IV съездизинге отчеттуг илеткелинге : Аревэ бүгү бодун эде тургузар организация апаар ужурлуг. Аревэжилерниң кол кичээңгейи араттарның экономиктиг, политиктиг эрге-ажыын камгалаарынче угланзын"" - деп быжыы-биле медеглээн. Съезд ТАРЭ ТК-ның чиңгине секретарының туружун бүдүнү-биле деткээн.

Ийме сумузунуң төөгүлүг черлери хөй. Көжээ-Шөлүнде бурунгу уйгурларның шивээзиниң орну бар. Ону Иймениң чурттакчылары «Малгаш-Бажың» деп адаар. Ооң барыын чүгүнде, 100 хире метр ырак черде даш көжээ-кижи база турар. Ону херимней тургускан даштарның бирээзинде бурунгу түрк руналыг бижик база бар. Шак ындыг бижимел турааскалдар Ийме девискээринде Хая-Бажы деп черде бар. Оон ыңай Ийме I руналыг бижикти база суурнуң чоок кавызындан тыпкан. Ол бижикте домакты бурунгу түрк дылдан тыва дылче очулдурар болза, мынча деп каан: «Ыдыктыг чуртумга маадыр болганым ужун уйгур хаандан бээр келдим».

Иймежилер Сесеге ховузунга советтиг үеде тараа аймаан хөйү-биле тарааш, дүжүдүн ажаап алгаш, бүдүн Тываның кожуун сумуларының аразынга шылгарап, ажыл-ишчи ады чалгып чораан.

Бүрзекей Сурасович Сат (1912 чыл, август 22; Хөндергей, Даа кожуун (амгы Чөөн-Хемчик), Таңды-Тыва — 1944 чыл, февраль 11; Дубно хоорай, Украина) — тыва фронтучу, Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи. Украинаның Дубно деп хоорайның чанында Сурмичи суурну немец-фашистиг ээжелекчилерден хостап тургаш маадырлыы-биле өлген. Мааадырлыг чоруу дээш аңаа ТАР-ның Республика Ордени-биле шаңнаан.

Чартык көшкүн амыдырал башкирлерниң культуразынче, ёзу-чаңчылдарынче болгаш аъш-чеминче хөй салдарны киирген. Суурга кыштагга чайын чайлагга амыдырал чемнерниң янзы-бүрү болуруңга идигни берип турган. Башкир чоннуң үндезин чеминиң бирээзин бешбармак дээр. Ол хайындырган эът биле халмадан кылыр, кырындан ногаа болгаш согунаны хөй немээр. Башкир чемнер хөйү-биле ак чемнерден тургустунган (курут, катык дээн оон-даа көвей).

Парамита дээрге бирги биле ийиги алыс шыннарны узуткаарынга азы хосталга чедип алырынга ажыктыг алды сырый харылзаалыг күштер дээн. Парамита деп сөстүң утказы хосталга чедире бээр хөделиишкин деп база болур.