эгээн ехэ дэлгэрсэн спорт бол эрийн гурван наадмын гол төрөл, үндэсний бөх юм. Монгол бөхийг анх 7000 жилийн өмнө үүссэн гэжэ түүхчид үзэдэг байна. Монгол бөхөөр элдэв маргааныг цэгцлэж шийдвэрлэх ябадал нь Монголой нууц товчоонд ч гарадаг ажээ. Уласай бөхийн тэмцээнүүдэд уласай өнцөг булан бүрээс хэдэн зуун бөхчүүд ирж өрсөлддөг.

Цырен Галанов 1958 ондо Москвагай М. Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институт амжалтатайгаар дүүргээд, Уласайгаа радиодо олон жэлэй туршада редактораар, Буряадай Уран зохёолшодой холбоондо литературна консультантаар, түрүүлэгшын орлогшоор хүдэлһэн байна.

Энэ даяанша болоһон Гаутама Ганга мүрэнэй хүндыгөөр 6 жэлэй турша хэрэн ябажа, шажанай нэртэ зүтгэлтэнүүд, багшанаратай уулзан ушаржа, тэдэнэй номлол һургаал, арга барилые һудалан дагажа, даяаншанарай хүндэ хүшэр, маша нарин дэг журамые хатуу һахижа байгаа. Гэһэн хэдышье энэ бүхэн тэрэнэй хүсэн зориһоные хангаһангүй. Тиимэһээ тэрэ бүхыл хуушинай уламжалалта шажан болоод тэдэнэй арга барилые орхон, зүбхэн өөрын замаар ябаха болоо. Иин ябажа байгаад нэгэн орой Бодхгаяда (мүнөөнэй Энэдхэгэй Бихар уласта) Неранджана голой эрье дээрэ модоной юрөөлдэ бисалгал үйлэдэн һуужа байгаад гэгээрэлдэ хүрэһэн болоод тэрэ сагһаа хойшо Будда (""һэрижэ һэхээрһэн"" гү, али ""илажа түгэс гэгээрһэн"") гэһэн алдаршаба. Энэ үедэ Будда 35 наһан хүрэһэн байба.

Эндэхи дулаан, хүйтэнэй эрьесэ эрид түргэн хубилдаг, убэлдөө нилээд хүйтэн, зунай үдэр халуун, һүни үдэрэй хүйтэн гү, али дулаан ехэ һэлгээтэй, орой болотор хюруу унадаг (июнь), эртэ хюруу унажа болохо (августын 20 гаранаар), бороо (шииг нойто) багатай, ороходоо ургасын тэрээндэ ехэ хэрэгтэй үедэ, саг соогоо тудахань хилбар. Уларилынь Хэжэнгэһээ (аймагай туб) хэзээшье 3-5 градусаар доошоо хүйтэн байдаг юм.

Хумхаа үбшэн хүүгэд, жэрмэһэн эхэнэрнүүдтэ онсогой аюултай. Шэнээр бүрилдэжэ байдаг үрэ хүбэрэлые хумхаа үбшэн үүсхэгшэ шэмэгшэ хорхой үхүүлдэг. Хумхаа туһаһан хээлитэй эхэнэрнүүд үрэ хүндэлтэ (аборт) хилгэхэһээ аргагүй болодог. ДЭМБ-ын мэдээлһэнээр хумхааһаа боложо 200 мянган эхэнэр үр хүндүүлдэг. ДОХ-ын халдабаритай хүнүүд хумхаа туһабал үхэл эгшэн зуур ерэдэг.

1895 оной Симоносекиин хэлсээнэй ёһоор Тайвань Японой эзэмдэбэ. Японоор Тайхоку гэжэ нэрэтэйгээр, Японой колониин засаг захиргаанай түб болобо. Японой захиралтын сагта тус хото засаг захиргаанай түбэй олон тэмдэгтэй болоо, энэ дунда ниигэмэй барилганууд бии болоо. 1945 ондо Японой илагдаһанай дараа Гоминьдан засаг захиралтые абаа.

Сай ургамалынь зүүн урда Ази, тэрэ дунда зүүн хойто Энэдхэг, хойто Бирма, баруун урда Хитад, Түбэд оршомһоо гаралтай ба мүнөө 52 тухай улас орондо тархаба. Хитадта МЭҮ 2 зуунай үеын сай хэрэглээтэй холбоотой бүридхэл байгаань эгээн эртынхи болоно. Япондо 589-618 оной үедэ буддын шажантай ламанараар дамжан түгэһэн ажа.

Балтиин тэнгисиинь харисангуй бага дабһажалтатай (brackish), эхэ газар дундын тэнгис юм. Уг тэнгисэй һаба газарынь мүльһэлигээр үүдэһэн байна.

Гүн ухаан гэдэг грек хэлэнэй ""φίλος"" гү, али дураха, ""σοφία"" гү, али сэс мэргэн гэһэн хоёр үгэнэй ниилбэрһээ гаралтай болоод ""сэс мэргэндэ дураха"" гэдэг утгаар хэрэглэгдэжэ байба.