1887 чылда тургустунган. Үр үе дургузунда (Белоцарска тургустунарынга чедир) Таңды Урянхайның кол садыг-саймаа аргыжылга төвү турган. 1941—1961 чылдарда Чаа-Хөл кожууннуң төвү.

Даразында үеде, Юань Империязы дүжерге Моолдуң девискээринге Соңгу Юань деп династия тургустунган. Ол үени ""биче хааннар"" үези деп адап турар, ол үеде Улуг хаанның күчү-күжү чавыс болгаш кошкак турган болгаш күрүне иштинге хөй демиселдер болуп турган. Күрүнениң башкарылгазы чаңгыс удаа эвес Чингизиттерниң холунче эвес, а өскелерже чоруп турган, чижээ: ойрат хаан Эсен тажы. Сөөлгү катап аңгыланган моол аймактарны XV чүс чылда Даян-хаан Бату-Мункэ чыып тургускан. XVI чүс чылда Моолга төвүт Сарыг Шажын тургустунган. Моол болгаш ойрат хааннар Төвүттүң иштики херектеринге база киржип турганнар.

Маадыр-оол Ховалыгныӊ бодунунӊ «Ыт угааны» деп чечен чугаазында амыдыралда болган ийи таварылганы чечен-мергени-биле көргүзүп, кижиниӊ арын-нүүрү, угааны ыттыындан дора болгулаар деп бодалды номчукчуга билиндирип турар. Чечен чугааныӊ кол маадыры Серге-Байыр. Ол амыдыралынга туруп келген бир улуг айтырыгны шиитпирлээри-биле чаӊгыс черге ажылдап чорааны Доржу Демировичини сактып кээр. Ол ам оралакчы сайыт апарган кижи чүге дуза кадып шыдавас деп бодап, эжинге бүзүрел Серге-Байырны ооӊ-биле ужуражылгаже эккээр. Доржу Демировичиге ужуражып келгеш, мендилээрге, кандыг-даа харыы бербейн, өскээр талыйтыр көрүп, ческинген дег, эрте дүже бээр. Шак ынчаар аразынга чылыг, чымчак хамаарылгалыг чораан, чаӊгыс черег кады ажылдап чораан ийи кижиниӊ

Быжыг сөс каттыжыышкынында кижиниң карак-кулаан айыткан солун сөстер бар. Ындыг сөстерни ""соматиктиг"" утка-биле каттышакн сөстер дээр. Ында кижиниң карак-кулаан, хол-будун ойзу адап айыткан боор чүве. Ол болза баш, карак, хол, чүрек, аас, дыл-дыр.

Юлий Цезарьның мурнунда, эрте-бурунгу Римге, хүн чылынга таарыштыр үргүлчү эде кылыр, нарын, будулчак ай, хүн календарын ажыглап турган. Бистиң эрага чедир 46 чылда, Юлий Цезарь ол календарьны чаартып эде кылгаш, 45 чылдың эгезинден эгелеп, ооң ады-биле юлиан деп адаан он ийи айлыг хүн календарын чыл санаашкыны чорудары-бие ажыглалга киирген. Ол календарьны эде кылырынга египет, александрий астрономнарның үлегер-дуржулгазын ажыглаан.

Аржаан Үш-Белдир – сероводородтуг изиг суглуг аржаан. Чоокта чаа РФ-тиң Күрүнениң курорттар фондузунуң реестиринче Үш-Белдир деп курорт кирип турган, ам ол реестрде чогул.

Даңза солчуп таакпылашкаш, бир-бир стакан бе хымызы ишкеш, үш эр, бир уруг, хоочун өңнүктер дег ижин кара чок хөөрежип олурганнар. (М. Кенин-Лопсаң)

Чогаал ажылынга 1953 чылда кирген. «Ие чурттуң алдарынга» деп баштайгы шүлүү «Сылдысчыгаш» солунга үнген. Шүлүктериниң бирги чыындызы 1963 чылда «Шуурган» деп ат-биле үнген. Дараазында чылдарда «Таныш» (1967), «Истер» (1970), «Аялга» (1974), «Тура–сорук» (1979), «Чырык үем» (1983), «Үе-шагның судалы» (1984), «Ыдыктарым» (1990), «Сүзүк» (1994) деп номнары парлаттынган. И. Самбуу–биле «Мөңгүн-Тайга — өскен черим» (1996) деп номну үндүрген. С. Щипачевтуң, Р. Гамзатовтуң, М. Турсун-Задениң, П. Бровконуң чогаалдарын тыва дылче очулдурган. Ооң шүлүктерин орус дылга С. Козлова, Г. Принцева, М. Скуратов очулдурган. Ооң 40 ажыг шүлүктери ырлар апарган.