1990-2008 чылга чедир Өвүр кожууннуң Хандагайтының салым-чаяанныг уруглар школазының Солчурда салбырынга тыва хөгжүм болгаш хөөмей башкызы. Ыры-хөөмейниң “Салгал” аттыг бичии оолдарның ансамблин аңаа тургускан. В.К.Моңгуштуң өөреникчилери Республика чергелиг “Сарадак” аттыг мөөрейниң тиилекчилери: Ховалыг Алаш (1998), Куулар Мерген (2000 ч.).

Ондар А. С., Ондар С. Б. Улуун утпас, угун часпас. (Сактыышкыннар). Кызыл: Тыва Республиканың башкылар билии бедидер институттуң редакциязы, 2007. 66 а.

О.Ю. Шмидт, ооң соонда академик В.Г. Фесенков болгаш өске-даа эртемденнерниң теория талазы-биле Хүн биле планеталар аразын, планеталарның бот-боттарындан ыраан бир-ле дугаар санап тыпканы улуг ажыдыышкын болур. Оон ыңай О.Ю. Шмидттии-биле алырга, планета чаа тыптып эгелеп турда, аңаа кээп дүжүп турар кезекчигештерниң шимчээшкини кыйгас углуг кээп турар болза, ынчан ук планета ол дүжүүшкүннүң уу-биле дескинер. Бо үеде Хүн системазының планеталарының өзээн эргилип турары аңаа дүгжүп турар. Хүнден эң-не ырак турар планетага бүдүмелдерниң хөлүн эрттир кыйгас дүжүүшкүнү дедир талаже дескинигни тургузуп болуру база бадыткаттынган. Улуг планеталарның бүткен үүрмек доозун кезекчигештери оларның эдеринчилериниң бүткени газ, доозунналчактар-биле дөмей болур ужурлуг. Үүрмек доозун-довурак Хүн херелинге изиирге, олардан водород дээн ышкаш чиик газтар дүрген ылгалып үнгеш, октаргай делгемнеринче чоруп турар. Оларның ынчаар тарап чоруурунга хүн херелдериниң базыышкыны база улуг салдарлыг болган. Ындыг болуушкун чүгле Хүн чоогунга, доозун-довурактың ханызынче хүн херелдери чедип, ону изидип турар черлерге турган. Юпитерниң турар черинде болгаш оон-даа ырак хүн херелдери доозун-довурактың каъттарын эртип шыдавааны черлерде водород олчаан арткан. Ол булуттарның эң ""ырак"", соок кезээнге водород доңгаш, доозуннарга хыраа дег чыпшынгылап калгылаан. Ооң ужурундан Хүн чоогунуң планеталарының составында, чижээ Черде, водород эвээш, а ырак улуг планеталарның составында ол кончуг хөй. Хүн чоогунда планеталарның дыгыйы оон ыракта планеталарның дыгыйындан улуун О.Ю. Шмидттиң гипотезазы база тайылбырлап турар.

Улуг биче нам чыыжынга, чазак черинге, кожуун, суму, арбан хуралынга олурушкан кижилер аажок идекпейлиг холун көдүрүп бадылажыр-дыр. Хурал-суглаан шиитпири, доктаал, саазынга хевээр олчаан артып каар-дыр. Хуралдың түңнелин кым-даа күүсетпейн турар-дыр. Даргалар чарлык саазынын кожууннарже чортупкаш ол-ла черинде шөлээн олурар-дыр. Чазактың чарлыы күүсеттинип турар бе, күүсеттинмейн турар бе ол чүве кымны-даа дүвүретпейн турар.

Моол-тибет календарьның дириг амытаннар аттары-биле эгелээр чылы, кыдат календарьда дег күске эвес, а тоолай. Арткан дириг амытаннарның аттарының чыскаалы кыдат календарьда дег олчаан артар.

- Тариналарны номчууру үе-шактан хамаарылга чок болур. Кижи бүрүзү ону кажан-даа, каяа-даа номчуп болур: ажыл кылып-даа тургаш, агаарлап кылаштап-даа чорааш, бажынга дыштанып олура-даа.