Paulone Bovini (Bruini secònd êter documèint), in virtó ed la dunasiòun ed la cuntèsa Rolenda, al dvèinta al prém fevdatâri ed Queriêgh, e ânca al patriêrca ed la râsa ch ‘la fà da padròuna per quâter sècol. Fîn al 1077, l’ ân dōve l’Imperadōr Enrico IV l’à chinê la tèsta a Canòsa. Queriêgh l’é armêṣ ed proprietê ed Matélda ed Canòsa. Pó, vêrs la fîn ed l’XI sècol i queriaghîn a s’în unî a j arzân ind la lôta cûntra l ‘Impêr, ch’ la finirà, int al 1167, ind la Lêga Lumbêrda.

La léngva latèina la s'é şvilupêda grâsia ânca a l'ajōt ed tóti al léngvi di pôpol ch' l'é gnûda in cuntât al tèimp ed l'època rumâna, e in partoiculêr cun i dialèt itâlich, l' etrósch e cun al léngvi parlêdi in al Mediterraneo orientêl (préma ed tót al grēch).

Dante Alighieri al nass al 29 ed mèrz dal 1265 a Fiuränza int'una famajja guélfa biänca. L'é stè al piò grand poéta d'la langua itaglièna. Al muré in esélli a Ravänna dal 1321. L'è l autåur d'la Divénna Cumêdia, un chèplavåur ch'al dscårr d'un viaz a l'inféren, po al purgatòri fén al paradîs. Al fén ed 'sta poesî épica l'é ch'al n è brîsa pusébil arrivèr da par sé al paradîs. Nuèter tgnän dmandèr sänper l'aiût ed Dio e avän da èser sänper mudèst. L'era al scritåur dal ""dolcestilnovo"" e l'era apasionè d'la scola siziglièna. Al scress anch la Vita nova, un lîber ed poesî e prôsa dedichè al so amåur, Beatrice.

In Miranduléś gl'agetìṿ dimustratìṿ (ch'i càmbian in relasiòṅ a 'l gènar e a 'l nùmar) i ś dróan sèmpar insém a gl'avèrub ad puśisiòṅ cuma in francéś.

FRANCO SETTI, (10/01/1943 - 30/11/2001) artésta ed grând carâter, l’îva incumincê dimòndi zôven a cantêr e èsregh in tânt concōrs in dōve al s’êra fât cgnòser ind l’ambiĵnt musichêl arzân. A 18 ân l’é andê a sunêr cun al gróp de I Madison, dôp l’êra pasê per pôch tèimp cun al gróp de I Selvaggi, insèm îven tachê a sunêr fōra Rèz e a zibîres in divêrs lochêl dl’ Èlta Itâlia. In sègvit l’îva fât pêrt dal gróp de I Peccatori, per conclóder j-ân ssânta cun al gróp de I Carbonari. Al só repertôri l’êra réch e al gh'îva dèinter dal cansòun, sia italiâni che furastêri, adâti a la só vōş fôrta e pîna, cun la preferèinsa per cóli dal cantânt itâlo-bêlga Adamo. Andê fôra ed sēna per dimòndi ân, l’êra turnê in môd preputèint insém al pelchsènich ind al 1996 cun al Gaudio e il Duetto, tersèt musichêl ed varietê dialetêl e italiân. Cun al tersèt l’à girê la pruvîncia ed Rèz, e in còli asvèin, in lòngh e in lêregh, l’îva prupôst un nōv môd artestéch cun l’unîr al só bòuni qualitê ed vōş e èser ‘na bòuna spâla per Gaudio Catellani, cun al presiōş ajòt 'd l'amîgh Uberto Pieroni al pianefôrt.

Łobez (a s lèś [ˈwɔbɛs] in Pulàc, Uòbès da 'l nòstri bandi, cun 'l asènt su la O e 'l vucàli vèrti) l è na cmónna ed 10.409 (2015) abitànt in pruvénzia ed Zachodniopomorskie in Pulògna.

Insém al muntâgni aşvèin a l'abitêt a s' êren fermêdi divêrsi cumpagnéi partigiâni fât da atîv lochêl e da suldê furastêr cmandê da un cumisâri soviètich mèinter al paèiş l'é stê ocupê da fôrsi tedèschi in ritirêda che a s'în fermêdi al Fariōl e a j àn bruşê la frasiòun ed Runcròfi ch' la ghîva dimòndi abitânt e che per rapreşâlia àn fâ na strâge ed civîl.