محمد سومار شيخ جي ادبي جاکوڙ سندس ڪتابن جي ڇپيل فهرست ”قلم وهي ويو ڪانهن“ (ڀاڱو-1) مان پڌري آهي، جيڪا 1969ع ۾ شايع ٿي. هن فهرست ۾ هرهڪ ڪتاب بابت چند سٽن ۾ ڪيفيت بيان ڪيل ِآهي، جنهن ۾ لکجڻ جو سال ۽ صفحن جو تعداد آهي. سندس ڇپيل پهريون ڪتاب ”آڌي رات“ آهي، جيڪو آر ايڇ احمد حيدرآباد 1955ع ڌاري ڇپايو.

اُهي ماڻهو جيڪي پير ناصر خسروءَ جي هٿ هيٺ اسماعيلي فڪر ۽ فرقي ۾ داخل ٿيا، اُهي مولائي سڏجڻ ۾ آيا، جيڪي پير شمس جي هٿ هيٺ مسلمان ٿيا، اُهي ”شيخ“ يا ”شمسي“ سڏجڻ ۾ آيا، جيڪي پيرصدرالدين جي هٿ هيٺ مسلمان ٿيا، اُهي ”خواجه/خوجا/کوجا“ سڏجڻ ۾ آيا ۽ اُهي جن گجرات ۾ پير امام شاهه جي هٿ هيٺ اسلام قبول ڪيو، اهي ”مؤمن“ سڏجڻ ۾ آيا. وچ مشرق يعني تاجڪستان ۽ بدخشان ۾ اسماعيلين کي ’پاميري‘ چوندا آهن.

هالا تعلقو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي مٽياري جو هڪ تعلقو آهي. هالا تعلقي م مخدوم نوح سرور جي مزار آهي ؛ هالا م هث جو هنر به جام تئي تو٠ با؛ جاويد علي

باغ ارم- يمن جي -بادشاهه- ”شداد -بن- عاد“ جو ٺهرايل -باغ-، جنهن ۾ داخل ٿيڻ سان شداد گذاري ويو. (اهو استعاري طور ”-باغ ارم-“ يعني -بهشت- جو باغ سڏبو آهي). شداد ظالم -بادشاهه- هو. مخالفن کي برداشت ڪري نه سگهندو هو، جيستائين مخالف جيئرا هوندا هئا، تيستائين کين عذاب ڏيندو رهندو هو. آخري گهڙيءَ تائين به کين معاف نه ڪندو هو. انهيءَ ڪري سنڌي معاشري ۾ شداد ڪافر جي نالي سان اصطلاح ”شداد ڪافر وارو وير رکڻ“ رائج آهي.

جهمون ڇڳاڻيءَ، ورهاڱي کانپوءِ پهريون ڀيرو 2004ع ۾ سنڌ آيو ۽ حيدرآباد، پشوري پاڙي ۾ پنهنجو گهر ڳولي لڌائين، ان جو تذڪرو هن پنهنجي مختصر سفرنامي ۾ ڪيو آهي، جيڪو سنڌي اڪادمي دهليءَ جي مخزن ’سنڌو جوت‘ ۾ ڇپيو آهي.

پارسي زبان سان ايتري پراڻي ۽ ويجهي ناتي سببان پارسي زبان جو سنڌي زبان تي وڌ ۾ وڌ اثر ٿيو آهي. ايتريقدر جو اَڻ ڳڻ لفظ، اصطلاح، پهاڪا ۽ چوڻيون سنڌي ٻوليءَ ۾ پنهنجي مستقل جاءِ والاري ان ۾ اهڙو رلي ملي ويا آهن جو اهي سنڌي ٿا لڳن.

قال رسول الله صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله: قَد جاءَكُم شَهرُ رَمَضانَ؛ شَهرٌ مُبارَكٌ ... فيهِ لَيلَةُ القَدرِ خَيرٌ مِن ألفِ شَهرٍ، مَن حُرِمَها فَقَد حُرِمَ

ھن شق جي تحت احمدي چورائڻ وارن جي لاءِ خواھ ھو قادياني فريق سان تعلق رکن يا لاھوري فريق سان، قرار ڏنو ويو تہ جيڪڏھن ھو پنھنجو پاڻ کي ""سڌو سنئون يا بلواسطہ"" مسلمان چون يا پنھنجي مذھب کي اسلام چون يا پنھنجي مذھب جي اشاعت يا تبلیغ ڪن يا ڪنھن بہ طريقي تي مسلمانن جي جذبات کي مجروح ڪن تہ انھن سڀني صورتن ۾ ٽن سالن تائين قيد ۽ جرماني جا مستحق ٿيندا۔

اسلام کان اڳ سنڌ ۾ حڪومت ڪرڻ وارا راجا پاڻ کي راء جي نالي سان سڏرائيندا هئا ۔ پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم جي هجرت کان اڳ سنڌ ۾ راء گهراڻي جي حڪومت هئي ، جيڪا تقريبا ڏيڍ سو سال قائم رهي۔

هن وچولي سائيز جي ڪوٽ کي چوڌاري 8 فوٽ ٿلهيون ديوارون ڏنل هيون، جيڪي زماني جي ستم ظريفيءَ سبب ڊهي ويون آهن، تنهن هوندي به انهن ديوارن جا نشان ڪوٽ جي سطح کان ڪجهه فٽ اوچا هئڻ ڪري ڪوٽ جي بناوت ۽ ڊزائن جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. جهم ڪوٽ پوڻن ٻن ايڪڙن يعني ساڍن ستن هزارن چورس فوٽن ۾ پکڙيو پيو آهي. چوڦير ان جي ديوار جي ڊيگهه يارهن سؤ فوٽ بيهي ٿي. ڪوٽ جون سڀ ديوارون هڪ بي ترتيب ڍير جي شڪل اختيار ڪري چڪيون آهن.

پاڪستان جي آئين ۾ ارڙھين ترميم 8 اپريل 2010 تي پاڪستان جي قومي اسيمبلي پاس ڪئي۔ ارڙھين ترميم صدر وٽ موجود تمام ايگزيڪٽو اختيار پارليامان کي ڏنا، جيئن تہ وزيراعظم قائدِ ايوان (Leader of the House) ھوندو آھي ان ڪري وڌيڪ اختيار وزيراعظم وٽ آيا۔ ان کان علاوه پاڪستان جي اتر اولھ سرحد صوبي جو نالو تبديل ڪري خيبر پختونخوا رکيو ويو۔ وفاق کان گھڻا تڻا اختيار وٺي ڪري صوبن کي ڏنا ويا۔