Моолдарның төөгүзүн номчуп көөр болза олар өске чоннарны ""Урянхай"" деп ат-биле адаар чаңныг чораан. Моолдуң урянхайларын этногенез талазы-биле 2 аңгы бөлүкке чарып болур.

Күдеректиң чарылбас болгаш кады хүрежир эжи бодунуң улуг угбазы Садыккайның оглу Ловай турган. Ооң мөге кижи болу бээринге иези Эңгисмааның акылары Танай биле Тонай ийи улуг салдарлыг болган.

2013 чылда, делегей чергелиг ""Ажы-төлдү камгалаңар"" деп организацияның илеткели-биле, Финляндия бөмбүрзектиң ие херээнге эң таарымчалыг чурт деп бадыткаттынган (2012 чылда 6 дугаар черге турган). Бот-эргелиг апарган үе - декабрьның 6, 1917 чыл (Россиядан)

Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Моолдар чылды он ийи айга чарып, ай календарын хүн календары-биле дүүштүрери-биле элээн каш чылдар болурга-ла, чыл төнчүзүнге артык айны немеп турганнар. ""Цагаан сарак ай"" дээш баштайгы айның эгези кылдыр февральды хүлээп алыр. Чамдык черлерге айларның аттары болгаш оларның дугаарлаашкыны янзы-бүрү бооп тургулаан. Айларны шагның үезинге дүүштүр часкы-хаврын, чайгы-зуны, күскү-намрын, кышкы-өвлийн деп бөлүктээш, ол айларны баштайгы-төргүүн, ортаакы-дунд, сөөлгү-сүүлчийн деп ылгап тодарадыр.

Москваның тургускан күрүнезинче кезектеп кирип эгелээн. Бир дугаар Москва күрүнезинче барыын болгаш соңгу-барыын башкирлер кирген (Казан күрүнениң башкирлери). 1554—1557 чылдарда Иван Грозныйның чагыргазынче Ногай Ордунуң девискээриңге чурттап турган төп, мурнуу болгаш мурнуу-чөөн башкирлер кирген.Урал дагның чөөн талазында башкирлер Сибирь күрүнези дүшкен соонда 1580—1590 чылдарда кирген. Иван Грозный Казань күрүнени тиилээш башкирлерге эки тура-биле дең эргелиг Орус күрүнеже кирерин дилээн. Иван Грозный хаан башкир чонга чүдүлгезинче халдаашкын кылбас, кезек чер айтырыгларынга чиигелделерни кылып бээрин аазаан. А башкирлер Иван Грозный хаанның күрүнезинге шериг албанын эртер болгаш чер үндүрүүн ясакты төлээр деп керээзин чарган.

Кара өң тываларда бир талазында - каржы, бактар, түрег, а бир талазында - санап четпес байлакшыл, санатынмас хөй чүүл, бойдус болуушкуннарының арыы болгаш чоннуң бир шаанда адырылган соңгу талада чурттап чоруур кезээн илередип турар. Хепке ол өңнү ажыглаарда күш, кежик кыйгырарда азы соңгу чүкке бодун хамаарыштырып көргүзерде кедер.

Обычаи и традиции буддизма, почитаемые в семье. Религиозно-просветительское издание. Чотпун-оол оглу Чочагар. На тувинском языке. - Кызыл: ОАО ""Тываполиграф"", 2012

Ук номун очулдуруп, парлалга белеткээрде,элдеп-ээзин каас-коя сөстер ажыглавайн,кайы бодунары-биле бөдүүн дылга таарыштырып, сөс бүгүдезин утказын хажытпайн илередин чугулап көрген, Бурган номунуң дылын эки билир И.Дэмбэрел-гуайга номчудуп, чамдык эдилгелерни киирген дээрзин, хүндүлүг номчукчу силерге айыткаайн.