Бурят чуртунга ламалар чыыжы боор дээрге, ынаар Чойдан ламаны үдеп чоруткан. Ынчан ол кижи тываның төлээзи турган. 1927 чылда 1 айның 20-29 хүннеринде Москвага ССРЭ буддистерниң Улуг Шуулганы эрткен. Ол болза калмык биле бурят ламаларның эртирген шуулганы-дыр. Дондук оларны өттүнүп Тывага база ламалар шуулганын эртирер болза эки деп бодаан. Эптиг чылдагаан база таварышкан, чазак хуралынга Дондук мынча диген: “Тыва чон, бот-догуннааан күрүнелиг-дир. Бо хүн чигзиниглиг айтырыг бар-дыр, Үндезин Хоойлувус ёзугаар хамааты чон күрүнеден хоорлуп каан ирги бе?” Ынчангаш, 1928 чылдың 3 айның 8-те Бүгү тываның ламалар шуулганы эрткен.

Кызырак-караа (лат. Ríbes úva-críspa) база-ла кызыл-кат хевирлиг болза-даа, тенниг чадаң үнүш болур. Чечээ бичии үүрмек, ңогаанзымаар ак өңнүг, кады янзы-бүрү хевирлиг, хемчээлдиг болгаш өңүг, амданныг, иштинде хөй үүрмек биче урезиннерлиг. Чечектелири майда, кады июль—август айларда быжар. Тывада хемнер уну, даг эдээ, хорумнарда хөй үнүп турар. Ону садтарда база өстүрүп турар.

Бодунуң сорулгазын чедип алыр-дээш өскелерни овуузунуг сөстер ажыглап тургаш төөредиири. Бодунда эт-сеп, ашка-хөпеек, эртем-билиг чок турда-ла бар деп өскелерге минииргенирин ынча дээр. Мегениң үш хевирлери.

Буряттарда ""цоңгоол"" деп аймакта ""уряанхаад"" деп сөөктүң кижилери бар. Оон ынай, Ока хемниң буряттары тываларны биле тофаларны уряанхад (урянхайлар) азы уйгар хэлтэн (уйгур дылдыг) деп адап турар.

Чуртталганың берге айтырыгларын шиитпирлээрде: халдаашкындан ойталаар болгаш чедип алыксап турар күзелдерни чедип алырда чамдыкта маргышпайын чөшпээрежир болза эки.

Сат Бүрзекей ийи чурттуң кү­рүне шаңналдары-биле, маадырлыы-биле өлген соонда, шаңнаткан: 1944 чылдың март 12-де Совет Эвилелиниң Кызыл Сылдыс ордени-биле; 1944 чылдың май 18-те «Ада-чурт дайыны» орденниң 1-ги чергези-биле; 1944 чылдың июнь 24-те ТАР-ның эң улуг шаңналы Республика Ордени-биле шаңнаткан.

Алдарлыг чөөн чоннар шинчилекизи Заки Валиди Клавдий Птолемейниң (II чүс чыл бистиң эрага чедир) ажылында башкирлерни скиф чоннуң пасиртай деп аймаа деп демдеглеп турар.

Үш хондур удуваан кырган авам куп кыннып чыдары ол боор деп боданган. (М. Кенин-Лопсаң). Бичии кум дээр-дир. (Улустуң чугаазындан). Удуп чыдар азы удуур дээн кижини ""куп кынныр"", ""кум дээр"" азы ""кум кылган"" деп быжыг сөс катыжыышкыны-биле айтып болур.

Утказы: долгандыыр олуттааш, адышка өй кандыг-бир чүвени (кажык, чүстүк, сырга) оорга арты-биле шуутчуп, тывар ужурлуг кижиден чажырып ойнаары. Бо оюн «шиидиглиг» (тыппаанда ыр ырлаар, чечен сөс, дүрген чугаа, хөөмей ыдар) болганда, хөлчок солун болгаш хөглүг.

Фотосфера – Хүннүң көстүп турар херелдери тургустунар атмосфераның кол кезии. Фотосфера Хүннүң «дашты» бооп көстүр. Бүгү-ле херелдер оон кээр. Ооң ортумак температуразы 6000°. Фотосфераның чалгыглары өөрү тарап үнгүлээш, чалгыглар энергиязын тургузуп, ол энергияны чылыг энергиязынче шилчидер. Ооң ужурундан фотосфераның температураз каш-каш муң градус четкилээр. Фотосфера – Хүннүң эң «соок» облазы болур.