ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜਾਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇੰਨੀ ਜਟਿਲ ਨਹੀ ਜਿੰਨੀ ਕਿ ਹੋਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ ।ਏਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਨਹੀ ।ਇਹ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਜਮੀਨ, ਧਨ,ਦੌਲਤ,ਗਿਣਤੀ, ਸਰੀਰਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਤਾ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੌਲਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸਮਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਚੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ ।ਜਾਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਇੰਨੀ ਪੱਕੀ ਨਹੀ ।ਜਾਤਾਂ ਵਿਚ ਹੱਦਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ,ਸਿੱਖ ਮਤ ਦੁਆਰਾ ਸੁਚੇਤ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅੰਤਰਜਾਤ ਵਿਆਹ ਨਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਗੋਂ ਹਿਮਾਚਲ, ਯੂਰਪੀ, ਉੜੀਸਾ ਤੋਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਦਾ ਰਹੀਆ ਹਨ।ਜਾਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੋਰਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਵੱਖ -ਵੱਖ ਧਾੜਾਂ ਦਾ ਦਾਖਲਾ, ਸਿੱਖ ਮਤਲਬ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਵੱਈਆ, ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦਾ ਤੇਜ ਵਿਕਾਸ ਆਦਿ ।ਹੋਰ ਵੀ ਜਾਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹਨ।ਜਿਵੇਂ 1)ਪੁਜਾਰੀ ਜਾਤਾਂ -ਬਰਾਮਣ 2) ਕਿਰਸਾਨੀ-ਜੱਟ,ਰਾਜਪੂਤ,3) ਵਪਾਰੀ -ਅਰੋੜੇ, ਖੱਤਰੀ, ਬਾਣੀਏ 4) ਦਮਤਗਾਰ-ਰਾਮਗੜੀਏ ,ਅਨੁਸੂਚਿਤ -ਚਾਰ, ਚੂਹੜੇ।

ਸਨਾ ਦੇ ਚਰਚਿਤ ਡਰਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਨੂੰ ਕਾ ਸਸੁਰਾਲ, ਗੋਇਆ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਪਹਿਲਾ ਪਿਆਰ, ਰੰਜਿਸ਼ ਹੀ ਸਹੀ, ਮੇਰੀ ਦੁਲਾਰੀ, ਸ਼ਹਿਰ-ਏ-ਜ਼ਾਤ (ਟੀਵੀ ਡਰਾਮਾ)ਸ਼ਹਿਰ-ਏ-ਜ਼ਾਤ ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰੀਂ ਆਈ। ਮਹਾਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਨੇ ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਪੰਜ ਮੂਲ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵੀਣਾ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਸ਼ਹਿਨਾਈ, ਤੇ ਸਾਰੰਗੀ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿਰਕੱਢਵਾਂ ਸਾਜ਼ ਹੈ।

ਰਬਾਬ (ਅਰਬੀ: الربابة - ""ਕਮਾਨੀ (ਸਾਜ਼)""), ਰਬਾਪ, ਰੇਬਾਬ, ਰੇਬੇਬ, ਜਾਂ ਅਲ-ਰਬਾਬ) ਤੰਤੀ (ਤਾਰਾਂ ਵਾਲਾ) ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸਲਾਮੀ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ, ਯੂਰਪ ਦੇ ਭਾਗਾਂ, ਅਤੇ ਦੂਰ ਪੂਰਬ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਰਬਾਬ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲੋਕ ਸਾਜ਼ ਹੈ।

ਵੰਡ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਭਾਰਤ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੁੱਲਵਕਤੀ ਕਾਰਕੁਨ ਬਣ ਗਏ। ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹੇਂਦਰਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜਪੁਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਇਕਾਈਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਗਾਈਗਰ-ਮਾਰਸਡਨ ਪ੍ਰਯੋਗ ਜਾਂ ਫਿਰ ਰਦਰਫ਼ਰਡ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਫੁਆਇਲ ਵਾਲਾ ਤਜਰਬਾ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੜੀ ' ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਰਦਰਫ਼ਰਡ ਨੇ ਇੱਕ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਕਿ ਹਰ ਐਟਮ ਦਾ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਚਾਰਜ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੁੰਜ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਦਰਫ਼ਰਡ ਨੇ ਅਲਫਾ ਕਣਾਂ ਦੀ ਬੀਮ ਇੱਕ 1000 ਐਟਮ ਮੋਟੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਾਂਦਰ ਉੱਤੇ ਪਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਰਨਸੈੱਟ ਰਦਰਫ਼ਰਡ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਹੇਠ ਹੰਸ ਗਾਈਗਰ ਅਤੇ ਅਰਨਸੈੱਟ ਮਾਰਸਡਨ ਨੇ 1908 ਅਤੇ 1913 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਬਹੁਦੇਵਵਾਦ ਜਾਂ ਅਨੇਕ-ਈਸ਼ਵਰਵਾਦ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਰਾਧਨਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਦੇਵਵਾਦ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਵਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜਾਂ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਆਦਿਮ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਆਮ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ ਅਤੇ ਰੋਮ ਵਿੱਚ, ਪਾਰਸੀ ਧਰਮ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਈਰਾਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਦੇਵਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਮੱਤ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਦੇਵਵਾਦ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਚਲਨ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਿੰਦ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਮੈਕਸਮੂਲਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚਲਾ ‘ਬਹੁਦੇਵਵਾਦ’ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਦੇਵਵਾਦ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਉਹ ਗਰੀਕ-ਰੋਮਨ ਬਹੁਦੇਵਵਾਦ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਹੀ ਅਫਰੀਕਾ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਆਦਿਮ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚਲੇ ਬਹੁਦੇਵਵਾਦ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਅਨੇਕ ਦੇਵਤਾ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਸਮੂਲਰ ਨੇ ਇਸ ਹੇਨੋਥੀਜਮ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।