Чойганның бүрүзүнде болгаш аныяк будуунда эфирлиг үс — 3,09—3,27%, ооң тургузуунда: борнилацетат, борнеол, камфен, чойганның чөвүрээзинден скипидар алыр, оон аңгыда дитериен, спирт, абиенол, абиетин болгаш неоабиетин кислоталары бар. Чойганның чаа бүрүзүнде аскорбинниг кислота—0,32% чедир бар. Ооң бүрүзүн, картын болгаш аныяк адырларындан эфирлиг үстү үндүрүп ап болур.

Бир дугаар океанны көрген европейжи кижи - испан чаалап алыкчы Бальбоа турган. 1513 чылда ол эдеринчилери-биле Панам мойналыкты кежип эрткеш, билдинмес океанче үнүп келгеннер. Океанче мурнуу чүкче ажыттынып алган турар ээтпектен үнүп келген ужун, Бальбоа ону Мурнуу далай деп адаан(исп. Mar del Sur). 11 айның 28-те 1520 чылда ажык океанче Фернан Магеллан үнүп келген. Ол 3 ай болгаш 20 хонук дургузунда океанны Оттуг Черден Филиппин ортулуктарга чедир кежип эрткен. Бүдүн аян-чорук иштинде аяс агаар-бойдус турган, ынчангаш Магеллан ону Оожум океан деп адаан. 1753 чылда француз географ Ж. Н. Бюаш (фр. Jean-Nicolas Buache) ону Улуг Өндүр океан деп адаарын саналдаан, Черде эң улуг хемчээлдерлиг боорга, ынчалза-даа ындыг ат делгеревээн. Ынчангаш делегей чергелиг географияда ооң баштай нептерээн Оожум океан деп ады улаштыр ажыглаттынмышаан. Англи дылдыг күрүнелерде ону Pacific Ocean деп адаар.

Хуна – хой: чазаваан эр анай, үрелиг мал, назыны ийи хардан өөрү. Сүткүр, эъткир болгаш мөге-шыырак уктуг эр анайны хуна кылдыр санап алыр. Бир кодан өшкүге бир хуна чоруур.

Иркутск можунуң буряттары. Тофаларның өгбелери курыкан күрүнүң албатызы турган боор оң. Бурунгу үеде ""Үш Курыкан"" чуртунга самоди биле түрк дылдыг аймактар чурттап чораан. Чингис-хаанның соонда Байкал талазынга моол дылдыг эжелекчилер көстүп келген. Иркут биле Ангарага чурттап чораан улус төрээн дылын уттупкаш, моол чугаалыг алган.

Дорт-чүдүлгелиг (ортодоксу азы православ) биле бүгүдениӊ (католик) хиристиян шажыннарда – ыдык үс (миро), ыдыктыг суг болгаш оон-даа өске ыдыктыг суук чүүлдер шыгжаар бичии сава.

12 Үжүк дээш шаңналдыг хана-карактар. Ак-көк хана-каракты дуглаары ынаар салган үжүктүң үнезин ийи катап, а ак хана-каракты дуглаары – үш катап көвүдедир.

Таңды Урянхай 1912 чылга чедир Цин деп манчжур династияга (Кыдат күрүнениң) чагыртып турган. Тыва 1914-1917 чылдарда Россия империязының хайгааралынга турган.

XIII—XIV чүс чылдарда башкирлерниң чурттап чораан девискээри Алдын Орду күрүнениң иштинче кирип турган. 1391 чылда 6 айның 18-те Кондурче хеминиң эриинге «Чоннар тулчуушкуну» деп болуушкун болган. Ол тулчуушкун Алдын Ордунуң хааны Тохтамыш биле Самаркандтың баштыңы Тимур (Тамерлан) аразынга болган. Түңнелинде Тохтамыштың шерии тиилеттирген. Алдын Орду күрүнениң буурап дүшкен соонда башкирлерниң амыдырап турган девискээри Казан, Сибирь хааннарның составынче болгаш Ногай Ордуже кирип турган.

Ук календарьны кижилерниң, мал-маганның назы-харын тодарадырынга делгереңгейи-биле ажыглап чораан. Ооң тургузуу бөдүүн болгаш ажыглаарынга кончуг таарымчалыг.Таблица 4