L'é dal tèimp di rumân ch' a's cgnòsen al j âchev chêldi ed Quâra. Còst l'é cunfermê dal nòm Acquaria scrèt insém a di documèint ed la préma metê ed l'ân 1000, mó l'é int al 1454 ch' a gh'é la préma nutésia dal j âchev chêldi ed Quâra (""Balneum Aquarium""), âchev bromo-salso-iodiche dal j impurtânti virtó curatîvi, tânt che in cl' ân lé al Dóca ed Frêra Borso d'Este, alōra Sgnōr ed la muntâgna Arzâna, l'à permés, al cûnt ed Quâra Luigi da Dallo, ed tachêr 'na gabèla a chi druvêva al j âchev per curêres. Al j âchev a gnîvev fōra bundânti atâch al lèt dal turèint Dôl, a cîrca 2 chilômeter a matèina dal paèiṣ. Luigi Dallo l'à fât fêr 'na grôsa vâsca in muradûra per la racôlta dal j âchev e 'na tetòia, per permèter a i viṣitadōr d'andêr int l'âcva. Int al XVI sècol al Balneum Aquarium l'é dvintê dimòndi famōṣ; ché l'é gnû a curêres dal mêl di sgnōr al cardinêl Gregorio Cortese, mèinter al j âchev ed Quâra a gnîven purtêdi fîn nelle Gallie ed in Ispagna. Int al 1708 Antonio Vallisneri l'à catê i rèst 'd un tempièt pagân, a's trâta prubabilmèint ed 'na costrusiòun dedichêda a un Dio dal j âchev. La Società Reggiana di Archeologia l'à druvê di sugerimèint ed Ferrarini per fêr soquânt stódi in la zôna dal j âchev chêldi, é stê catê la schêla scavêda int al sâs, cun i bûṣ per i lègn per i mantèin. Ed fiânch a la scalèta, fr'al pôchi prêdi armêṣi 'd un antîgh murèt, a vînen fôra, ancòra incō, al j âchev sêrsi d'óna dal tânti surzèi, tót a pèil d'âcva dal torèint, almēno quâter cun 'na bòuna purtêda, óna ed còsti chêlda, cun un calōr stâbil ed 24,4°. Mó sōl cun l'intervèint di mèz tètnich e mecânich adât a's pōl tentêr ed turnêr a purtêr a la lûṣ còl che al Dôl l'à quacê cun 'na quêrta ed sâs.

Matélda l’é môrta int al 1115. Al só côrp adèsa l’é suplî in Sân Pêder a Ròma, ind la tòmba sculpîda da Bernini, ònica dòna insèm a la regîna Cristina de Svèsia. In ōrden ed tèimp la vín préma suplîda in San Benedetto in Polirone (San Benedetto Po), pó, int al 1633, per vrèir dal pêpa Urbano VIII, al só cadâver al vîn spustê a Ròma in Castel Sant'Ânzel. Int al 1645 i sō rèst a câten pôst per sèimper ind la Basélica ed Sân Pēder ind la Sitê dal Vaticân. La só tòmba sculpîda dal Bernini l’é ciamêda Onore e Gloria d'Italia.

Marmirōl (Marmirolo in italiân) l' é 'na frasiòun dal cmûn ed Rèz l'é matèina e a cîra 9 chilômeter dal cèinter ed la sitê La frasiòun la preşèinta carateréstichi principalmèint campagnōli, dâto ch'lé in avêrta campâgna.

Al rè, che fin d'alùra l'éra stà tard e pégar, cóm sa 'l sa 's füs dasmisià, l'incuminzè da l'ingiüria fàta a 'sta dóna, che con tüt la ràbia al l'ha vendicàda, ad ésar ün rigurùs parsecütór ad tüt quèi che cóntra l'unór dla sò curóna i avès fat quèl in séguit.ibidem, pagg. 268-269

Al gróp musichêl PGR (Per Grazia Ricevuta), prugèt ed Giovanni Lindo Ferretti, ind al désch D'anime e d'animali al dèdica ‘na cansòun, Alla pietra - la préma ed l'âlbum, a la Prēda ed Bişmântva