Таңды Тыва Улузу чаартынып турунда... 1923 чылда Биче Хурал Чөвүлелиниң даргазы кылдыр кылдыр соңгуттурган. Биче Хуралдың ажылын 1925 чылга чедир баштап чораан.

- Өөредигни кылырынга база хүн бүрүде тариналарны утпайн сактып кээп номчуурунга, эптиг болуп турар. Эрегени шуутпушаан, тариналарны номчуп, хүн бүрүде санап чоруур болза тариналарның чыылган күжү, айдызы эрегеге сиңе бээр. Шак ындыг эрегени кижи бодунга үргүлчү ап азы машина иштинге астып алгаш чоруур болза, ол кижини аас-дылдың хоразындан, хай-бачыттан, чатка-хамчыктан чайладып камгалаар. Чогум эрегениң бары чогу-даа ылгал чок, хүн бүрүде тариналарны улуг сүзүк, бүзүрел-биле номчууру чугула.

Моңгуш Хүргүл-оолович Маңнай-оол (апрель 22, 1933 төр.) — тыва эртемден, төөгү эртемнериниң доктору, ТГШИ-ниң кол эртем ажылдакчызы, Тываның археологиязынга, этнографиязынга база төөгүзүнге хамаарышкан 150 хире чүүлдерниң, 3 эртем ажылдарының (монография) автору. Тыва АССР–ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы, «Ачы-хавыяалыг ажыл-иш дээш» медальдың эдилекчизи, Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы, «Тываның ХХ чүс чылда алдарлыг кижилери» деп күрүне номунче ооң ады кирген.

Ер юзининг буюк салтанатларини сен қурмадингми? Ҳиндистоннинг, Эроннинг, Оврўпанинг улуғ хоқонларини сен юбормадингми? Эй хоқонлар ўчоғи! Эй қаҳрамонлар туғойи! Қани у чақмоқ чақишли ботир хоқонларинг? Қани аввалғи ўқ юрушли, отли бекларинг? Нечун «урҳо»ларинг эшитилмайдир?

Черлик согуна (орус. Лук) дээрге чымчак кара хөрзүннуг черлерге үнер үнүш. Чайгы үеде ооң чымчак сыпчыгажын, күзүн борбак бодун казып алгаш, чем амданы кииреринге ажыглаар. Ону мүнге, манчы, хуужур кылыр эътке, тыртканга холуур. Чаагай чыттыг, онзагай амданныг.

Эвенкил чоннуң бурунгу тоолдарында, ырларында аи урааңкай биле урааңкай эвенки деп сөстер бар. ""Аи урааңкай"" дээрге Алдыы, Үстүү оранның чуртакчызы-дыр, ол сөс-биле эвенкилер боттарын адап турган. ""Аи урааңкай"" болза аңчы кижи-дир, ол кижи арга-эзимниң, тайганың кежии-биле амыдырап чурттап чоруур. ""Урааңкай эвенки"" дээрге ""эвенки кижи"" дээн уткалыг сөс-түр.

Чечека бүрүзүнде прицветниктери 3 санныг, чүгле адаккы чечектерде олар чүгленчек дилдинген база чечектерге дең азы шоолуг эвес узун, өскелери бүдүн болгаш чечектерден кыска.

Автор бодунуң кол маадырынга Даш-Чүрек деп атты берип кааны анаа эвес. Даш чүректиг, кадыг берге кижиниң дүрзүзү ооң сөстеринден-не номчукчуга билдинип кээр. «Сээң удуп, дыштанмааның меңээ кандыг-даа хамаарылга чок, сазыг хуна! Ол чүъктүң кайы-хире үнелиин билир сен бе, чыдыг кырза? Ооң өртээн чавааң-биле бар өнчүңге каткаш, төлеп шыдавас сен, кырган сойлук! Бүгү назынында мээң кулум боор сен, өлешкин ыт! Сени дүн-хүн чок хендирбең сөөгүн иридир са мунар мен, өлген сек!..»

Сүт-Хөл школаларынга башкылап, «Тываның аныяктары» солунга корреспондентилеп, «Шын» солунга чогаал ажылдакчызы бооп, культура килдизин удурткан.