Хы — хышхуэм е щIыкIэ е псыщIагъ IуащхьэкIэ къыгуэгъэщхьэхукIа, Дуней Хышхуэм и Iыхьэ псылъэ. Дуней Хышхуэм абы нэмыщI къыщхьэщокI и гидрологикэ, метеорологикэ, климат щытыкIэхэмкIэ. Ар къызыхэкIыр Дуней Хышхуэм и къуэгъэнапIэ щIыпIэхэм зэрыдэтхэращ. Хышхуэхэм ялъытауи хыхэм я псызэхъуэкIхэр нэхъ хому щытщ..

Адыгэхэм чырыстан диныр къахэмыхьэзэ тхьэу яIагъэмэ ащыщ. ЫужыкIэ былымхэмкIэ ухъумакIоу алъытэу рагъажьэ. Енэгуягъо, ижъкIэ былымхэм ямызакъоу адыгэ шапсыгъэ лъэпкъым итхьагъэкIэ. Джыри Шапсыгъэ щызэхэпхыщт ""Ахын ытамэ тычIэсэу тэпсэу""; ""Ахын иIэмыркIэ тэтхъэжьы"". Ащ нэмыкIэу ""Ахын там"" зыцIэ чылэ ХыIушъо Шапсыгъэм ит. Ахын цIыфышъо сурэт иIагъэу къэзыIорэ IорыIуатэхэри щыIэх. Пчэн къарэхэр къурмэнэу фышIуабзыщтыгъэх. Ау нахьыбэу Ахын гущыIэр зэпхыгъэу къэнэжьыгъэр къурмэныпхъэу ежь-ежьырэу зыкъэзгъэнафэщтыгъэ чэмыр ары. Ащ зэреджэхэрэр ""Ахынэ ичэм лъэрыкIу"". КъызэраIотэжьрэмкIэ, Ахын ичэм бжыхьэрэ Iэхъогъум ежь- ежьырэу зыкъыхигъэщыщтыгъ къурмэныпхъэу (изекIуакIэкIэ, ибыукIэкIэ). Чэмыр щэкIэ агъэпскIыщтыгъ. ЕтIанэ ар Iэхъогъум хафти, ежь-ежьырэу къурмэн зыщашIыщт чIыпIэм кIощтыгъ. Ащ цIыфхэр ыуж итэу кIощтыгъэх, ау афыщтыгъэп. Къурмэн зыщашIрэ чIыпIэр Щэхашъхьэ дэжь щытыгъэ мэз чIэгъышхор ары.

Стип-Поинт къуапэр ныкъуэтIыгу Идел-Лэндым телъщ, дунейпсо кIэлъыгъакIуэ Шарк-Бейм хыхьэу. Административну къуапэр Аустралиэм и штат КъухьэпIэ Аустралиэм хеубыдэр. Къуапэм щыщIэдзауэ Перт къалэ нэс 1000 километрэу дэлъщ. Абы и нэхъ ишхъэрэу тIыгу Дерк-Хартог щылъщ.

ТIыгузэхуаку хыхэр — тIыгукIэ къэухъуреихьауэ хыхэращ. Апхуэдэ хыхэм я нэхъыбапIэр Малай архипелаг щIыпIэращ здэщыIэр. Псалъэм папщIэ Бандэ, Сулавеси, Явэ хыхэр.

Яужым псы шэрхъыр бэкхъ машинэкӀэ зэрахъуэкӀыу кӀадза. 1775 гъэмрэ 1800 гъэмрэ я зэхуакум Уаттымрэ Болтонымрэ я фабрикэхэм бэхъ машинэ 84 къыдагъэкӀ чэсей фабрикэхэм шъхьэкӀэ, 30 - цы шэкӀхэм шъхьэкӀэ, 30 - фӀэмыкӀ къыкӀэхыным тегъэпсыхьауэ, 22 - джэзым, 28 - гъушӀ фабрикэхэм шъхьэкӀэ.

«Къэплъэжьыным и ӀэфӀагъыр» — нирвана буддэдиным къызэриӀуатэмкӀэ, дунем псэ зыӀуту хъуар нэсыфыну абым, ауэ ортодокс буддэдиным къызэриӀохумкӀэ нирванам унэсын шъхьэкӀэ цӀыху укъэхъун хуэй. А зэфӀэкӀыныгъэм псори зэрнэсыфыным шъхьэкӀэ буддэдиным и хъыбар бжыгъэм къаӀоху буддэ куэд Ӏэмэ — псэ зыӀут псэушъхьу, кэкӀыгъу, цӀыху... губзэныгъэм нэсыным зыратауэ, нызырхэр зытраӀуауэ.

Пуранэ япэрейхэри къэлъытэгъуэкӀэ а зэманым тохуэхэр. Империэм и хэкӀуэдэгъуэр къыщыкӀуар Хуна Азиэ Курытым къихьэ нэуж. Гуптэ империэр хэкӀуэда яуж еханэ лъэхъэнэм Индиэр аргуэру къэралцӀыкӀу бжыгъэ зэшъхьэщыдза хъуа. Гуптэ лъэпкъым къыхэкӀа лъакъуэ гуэрэхэр Магатхэм тета икӀэм. А Гуптэхэри мэкӀуэдижьхэ я къэралыр Харша Вардханам иубыда яуж и империэ иригъэжьэн шъхьэкӀэ.