Челер аъттарны база аңгы чарыштырар. Оларны соодары, чарышка белеткээри чүгүрүк аът-биле дөмей. Ынчалза-даа челер аъттың чарыштырар чериниң хемчээли арай чоок болур. Челер аъттарны эзертеп алгаш, кажар, малдың чоруун үндүр мунуп билир улуг кижилер челдирер.

QURÏQAN I. этн. название группы северо-восточных тюркских племён. (КТ14). qur-qur:арын 468.// Академия наук СССР институт языкознания. Древнетюркский словарь. Издательство «Наука» Ленинград, 1969 год.

Нам кежигүнери ажылын сула салып алган-дыр, ажыл кылыр күзели чок хевирлиг. Кожуунда, сумуда чызаан чери анаа чагаа шыгжаар өг-биле дөмей апарган. Олар хүн бүрүде, ай бүрүде чызаан черинге көзүлбейн аалдарында араглап чыдып чыдар-дыр. Чамдык улус чурум үрээр, чамдыктары кем-херек үүлгедип турар-дыр.

Дигнага башкының кол ""Праманасамуччая"" деп өөредии кара угаанга тураскааткан болуп турар. Ында шын болгаш шын эвес чүүлдерни шинчилээрин өөредип турар.

2014 чылдың сентябрь 14-де соңгулда үезинде Тыва Республиканың Дээди Хуралының «Чаңгыс демниг Россия» партиязының депутады кылдыр соңгуткан.

Чодураа Тумат 1974 чылдың январь 17-де Чөөн-Хемчик кожууннуң Ийме сумузунга төрүттүнген. 1995 чылда Кызылдың уран чүүл училищезиниң Национал хөгжүм херекселдери салбырын, 2002 чылда Улан-Удэниң Чөөн-Сибирь Академиязының Уран чүүл салбырын (факультет) дооскан.

Дыттың тургузуунда эфирлиг үс, пинен, дипентен, сильвестрен болгаш сильвиновая кислота, чөвүрээзинде абиентиновая кислота, бүрүзүнде эфирлиг үс, пинен, борнеол болгаш борнилацетат, аскорбинниг кислота бар. Ооң картында: дубильдиг бүдүмелдер болгаш гликозид дээш оске-даа бүдүмелдер бар. Үрезининде үскүр үс бар. Дыттан алдынган эмнерни янзы-бүрү чаар эмнер кылдыр, ревматизм, чүстер аарыгларынга, радикулитке ажыглап турар.

Чаартылга мурнунда бурунгу Римге ай, хүн календарынга ай бүрүзүнүң эгезин календылар (айның чаа хүннери) деп адап турган болгаш ""календарь"" деп сөс ол сөске үндезилеттинип тывылган. 46 чылдың чаа календарынга немелде алдыгы хүннү - ""бис секстус"" - деп адаан. Ол сөстен ""високостуг"" деп сөс тыптып келген, азы ол чылды узун чыл дээр.

Үш эжиктер дээрге мага-бот биле үш кылдыныг, сөс-домак биле дөрт кылдыныг, угаан-медерел биле үш кылдыныг, катышкаш он кылдыныгны ынча-дээр. Он кара нүгүлдерни кылбазы карачал кижиниң амыдыралының сагыыр хоойлулары ол. Шажынчы, ыдык амыдыралдың сагыл-саймаазының олбук-таваа база аңаа үндезилеткинген.

Тыны үзүлген улусту чылда чаңгыс катап орнукшудар, чыттырар тускай үелиг болур. Чевеглери базырык хевирлиг болур, базырыктың кыдыынга калбак даштарны херимней тургузуп каар. Өлген кижиге чараш хевин кедирткеш олуртуп кааш, холунуң адыжын дөңмээнге салып каар. Ынчалдыр кижиниң соой берген мөчүзү чыттырар үезин манап олурар. Чыттырар оңгары даш хааржак болур аңаа өлген кижини ооргазынга чыттырып каар. Оңгар иштинге чемниг савалар база салып каар.

Сат Ш. Ч., Салзыңмаа Е. Б. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.