Ca atum 1539 Koli Tengella Bâ, mi ngi bokke ci Pël ci wetug baayam, bokk it ci Mande yi ci wàllug yaayam (Keyta), dajale woon na sàmmkati Pël yi ak mande yi, ngir ñu man a am doole. Daa di dugg ci yeneen xeet (Wolof, Séeréer, Bajaaranke, Joola, Baga, Sooninke . Ñoom ñépp ak seen aroo Koli Tengella, ñu yéeg ba Tekuruur, di xeex ak Buur-ba Jolof ba, ndax kii moo doon yor dëkk ba, ak Lam-Toro ya, Lam-Térmes, Lam-Taga ya, Juroom ñeenti fan soog a yor dëkk ai. Koli Tengella teg na fa njabootam (Denyakoobe yi), tudde na nguur ga Fuuta-Toro (Fuuta mooy dëkku Pël ca seen Làkk). Lii ca Senegaal la xewe.

Baraxlu, (ci araab sahbaan شَعبان ), tuddees na ko noonu ndax aw ñall la (shahb ci araab) ci diggante ""rajab"" ak ""ramadaan"". Waxees na ne nit ñi daño cee baaxoo woon a tàqalikoo ak a ñallu (tas) ngir sàkku-ji ndox, mu daal di jël tur woowu. Mooy juroom-ñetteelu weer ci at mi, di itam weer jiitu koor gi. Bokk na ci weer yi baax a woor ci jullit ñi

Ca dëgg-dëgg, jaaykat yii nekk ci yoon yi jëme Vatican man ngaa wax ci ñoom lu nekk lu dul nosuwunu (organisewuwunu). Ñoom de ñi ngi bokk ci kuréel gu nosu, gu nu xame ci adduna bi ci gëm-gëmu diine ak bu koom-koom, te am it ab barabam ca beneen dëkk bu tedd di Tuubaa, nekk nag ci digg Senegaal, boo fa jëmee nag juge Dakar péeyub Senegaal ñatti waxtuy tukki rekk lay tollool.

«Duma baayub kenn, mbaa mbokkum kenn walla nijaayu kenn, Jaamub Yàlla laa bu koy liggéeyal, ñi ma topp ci yoon woowii ma yeesal, ñooy samay doom, di samay jarbaat, di samay mbokk, di samay taalube»

Njureef li ñu koy xayma ci Hertz (Hz), 1 Hz mooy teewal benn xew-xew buy am benn yoon ci 1 saa (s). Ngir natt baraay bi jumtukaay bees di jëfandikoo lees di wax ab nattbaraay.

(fr) Louis Léon César Faidherbe, Vocabulaire d'environ 1,500 mots français avec leurs correspondants en ouolof de Saint-Louis, en poular (toucouleur) du Fouta, en soninké (sarakhollé) de Bakel, 1864, Saint-Louis, Imprimerie du Gouvernement, 1864, 70 p.

Yëglekaay yi ak këyiti xibaar yi, tasum xibaar meek yeene yi nga xam ne seen woote yu nasaraanal yee ko daan tax a jug, ak waxtaan yi nu daa amal ci pénc yi, ak taalifi penkuwaan yi (les orientalistes) yi yi daa gëstu ci xam-xami penku yi ak seeni njàggat aki pas-pas, ak li nekkoon ci loolu lépp ci tooke ñeel jullit ñi ak séenug xay, aki laaj yu man a jur ay sikk aki jiixi-jaaxa ci jullit ñi jëm ci séeni boroom xam-xam aki kilifa, lii lepp ci jumtukaay yi la woon . Nasaraanalkat yi gisoon nanu ne daal téere yii ak mooltéef yii(imprimé/publication) man nañu leen a dimbali bu baax ci wisaare ag nasaraan ci réewi jullit ñeek yu leen moy, jaare ko ci li ñuy bàyyi ci bakkan yu doyadi yi ciy jeexiital. Mbootaayi nasaraanal yi sos nañu ab lim bu mag ci ay daaray yar ci Tugal ak Aamerig ngir waajal ci nasaraanalkat yi war a defi bii liggéey.