Lonkoo (société) gu End gu penku gu Oland gi, dafa joxoon ndigal moolub Angalteer bii di Henry Hadson, da ko’o joxoon ndigal ci mu defal Oland ab tukkib wuññi, ngir man koo gisal aw yoon wu bëj-gànnaaru penku wu ko man’a àggale Asi, ci noonu mu géeju moom Hadson juge Angalteer, jaare ko ci bëj-gànnaaru atlas gi, jawali dóoxug New York, ak dexug Hadson gi mu tudde woon boppam. moolu Oland bii di Wilyaam Shotin moom, moo wuññi yoonu Boppub Horn bi nga xam ne mujj na di yoonu géej wu am njariñ. Waa Oland yi jéemoon naño’o wuññi Ostraali ak Newsiland ci diggante 1622 – 1624 g .

Dereet ndox mu xonk la muy daw ci yaramu nit ak luy dund niki nit, di jaar ci diggante der wi ak yàpp wi, ngir man a wéy ci cér ci ko soxla, ngir dox niki: res, roñoo, Lu am solo la ngir ag dund man a am, ndax mooy séddale oksisen (li ngay noyyi) bi ci yaram wépp, lu man ta ñàkk la ci doxug oksisen bi Nit ku mukàllaf dina ci am lu toll ci juróomi liitar

Ca jamono jooja la Soxna Aamina Bint Wahbin jugoon ne day siyaareji bàmmeelub boroom këram Abdul Laah ca Madiina, ba mu demee bay dëpp la ko tawat ja dikkal, mu faatu ca ndëkk sa nu naan Abwaa te nekk ca yoon wa dox diggante Màkk ak Madiina, ñu daal di ko fay denc, looloo waral bi Yonnant bi màggee di ku soppoon di jaar ci ndëkk soosu ngir siyaare bàmmeelu waajuram ju jigéen ju laab jooju.

(3) Jëf ju yiw ak ju nite ji nga xam ne mbootaayi yiw ak nite yu nasaraan yi daa nañu ko def ci réew yu ñàkk yi, rawati na ci jamonoy ay yi ak musiba yu dénd yi ak xare yi:

Xeltu leeg-leeg (nu koy melal ci ne mooy “xalaat ci xalaat” maanaam xalaat ci ni nuy xalaate ak ci jëmmi xalaat ci boppam akuw melokaanam, dees na ko melal it ci ne mooy jéem a tontu ci laaj yu mag yi nekk gi di laaj ak am gi(l'existence))

Seex Muhammadu Murtalaa Mbàkke, ""sëriñub wisaaroo gi"" (le marabout de la diaspora), moom it muy ku ñu xam ngir sos gi mu sos ngir Yàlla rekk lu sakkan ciy cëslaayi jàngu ci mbooleem Senegaal, mi ngi làqu ci 2004. fii mu tollu doomam ak xalifaam sëriñ Maam Moor Mbàkke mi ngi wéyal ab liggéeyam, di ci dolli yeneen cëslaay yu bees(autres structures nouvelles) yu dëppook gis-gis bu jëm-kanam bi mu am ci ag jamonoo (la modernité). Moom de mi ngi jéggeek murit gi ag wàll gu am solo ci lu aju ci wisaaroo gi (au niveau de la diaspora).

Senegaal, li ñuy wax klimaab Sahel la am. Looloo waral mu am jamonoy taw, di ko wax nawet, ak jamono jum dul taw dana-ka, di ko wax noor. Nawet a ngi door maami-koor jeex kori, waxset di jamono ji muy gën a taw nekk ci baraxlu-koor (day aju ci fi nga nekk: bëj-gànnaar walla bëj-saalum). Noor a ngi door koor jeex maami-koor. Tangoor gi gën a kawe tangaay lay ame, ci nawet bi. Yi gën a suufe ci weeru tamxarit.

Ø Néewte yu Asi yi: ñi ёpp ci ñoom ay waa Siin lañu aki waa End, ñi ngi ci digg ak bёj-saalumu Afrig, ñi ёpp ci ñoom it canc gi lañu àndaloon ñёw fi. Ña ca gёn a bari dañuy liggéey ci yaxantu, ñenn ci ñoom dañuy def ay mecce yu ndefar (industrie).