1870 rire upe yvy latifundistas pópe, ãva oity quebrachales ha omomba’apo ypykuérape tembiguái rekópe, péva omoñepyrũ arapa’ũ ojeheróva ""ciclo del tanino"" ha oipe’a okẽ oike hag̃ua industria curtiduría. Ojeitývo ohóvo ka’aguy, umi yvy guasu ojeporu ganadería extensiva vacunos-gua pevarã iporã pe yvy, haku rupi upépe; péicha Fuerte Olimpo-gui oiko peteĩ puerto fluvial ojeporúva oñemondo hag̃ua ambue tetãme mba’e repy ka’aguýpe guare ha avei vaka ro’o; Guerra del Chaco pa’ary 1930 ryepýpe, Bolivia ohatapyña oguerahapa hag̃ua ipoguýpe yvy guasu kóva ha Paraguái katu oñeha’ãmbaite opyrũ mbareteve upépe, jepémo iponandi nunga; upéramo Fuerte Olimpo ojeporujey ñoraiõ pyendáramo; Ñorairõ Chako aja tapichakuéra oikóva ko távape ári ho’a mboriahu ha avei tuicha ipokã hikuái (heta kuimba’e omano pe ñorairõme). Ko távape oñepyrũ oguata industria michĩmíva ojejapohápe teja karanda’ýgui ha avei ladrillo. Ambue mba’e oipytyvõva akãrapu’ãrã (ndatuichaitéiva) upe távape ha’e ojejapyhýre ko tekoha departamento de Olimpo tuja administración rembiapo rendáramo, ha upe rire Departamento de Alto Paraguay administración rendáramo.

Opakuévoma ñorairõ ojapyhy chupe peteĩ trinchera Villa Montes peguápe. Oikove ohasa rire peteĩ ary pukukue mba’asykuéra disentería ha paludismo reheve. Okuera oisu’uhápe “coca” rogue, ka’avo ogueruva’ekue umi ho’áva’ekue ka’irãime tetã Bolivia-gua. Hekove puku ñorairõháme ndaha’éi ikatupyry rupi ñorairõme, imbarete térã ipo’a, umi ambue hapicháicha, katu ohaiporãiterei rupi.

Oñepyrũramo guare colonia Loma Plata, tendaguakuéra oguerekova’ekue heta apañuái hekovépe, techapyrã, mymba saite rehegua ha avei ndaipórigui pohanohára mba’evéichagua, tasyo umíva. Oĩ 101 aldeas rupi ko’ã colonia-pe.

Upe rire ou umi ñehakã’i’o Brasil reko rehegua: “Itapecerica"", “Campos de Jordao"", ha ambueve, ñe’ẽmbyrã hovatavýva. Amo gotyove ou umi serie “Obrero"" y “Guerra civil española"" ha upéi heta ary rire og̃uahẽ serie xilograbados rehegua ajejapova’ekue 1948-pe amoha’anga hag̃ua aranduka “Pelo sertao"", haihára Brasil-gua Alfonso Arinos rembiapokue… Umi mbohapy ary oúva upe rirépe, 1949, 1950 ha 1951, amba’apo deseño apópe añoite. Ko arapa’ũme osẽva’ekue umi diseño ha aguada oñe’ẽva ""Río de Janeiro"", ""Macumba"" ha ""Negritude"" rehe; pypekuéra añeha’ã ahechauka py’arory ome’ẽva táva Río de Janeiro ha ""Dina"" ra’anga, iporãngue ñanembotavyetéva. …Aju ypy ha sapy’amiramo guare Paraguaýpe 1956-me, oñepyrũ pe “fase paraguaya"", ndopái gueteriva ko’ág̃a meve … Ko jeguata oñepyrũva heta mba’e rehe opoko: mba’e porã orekóva ñande rekoha ha avei yvypóra. Opaite árante che rembiapokuéra arte reheguápe añeha’ã ndaiporúi umi mba’e tee, vyrorei ha avei umi mba’e ojajaipáva…”

Ary 1930 pe omano Reusiendo ha Juan Blás itujáma avei upémarõ ombyaty Faustino Chávez ha Catalina Aguilera de Chávez, Lino Orué ha Juana de Díos de Orué, José León Núñez ha Obdulia de Núñez, Desiderio Aguilera ha Maria Lucia Benítez de Aguilera –pe ha ome’ẽrei Blás Marangatu ra’anga.