Кандыг-даа чогаал номчукчуну бодандырып, сагыш-сеткилин доюлдуруптары-биле күштүг. Чогаалчыныӊ бо чечен чугааазында ындыг шынар бар. Автор ук чогаалында антитезе аргазын билдилиг ажыглаан. Кижи биле ыттыӊ долгандыр турар хүрээлелге хамаарылгазын көрүспүшаан, амыдыралдыӊ шынын тодарадып, арын-нүүр, мөзү-бүдүш айтырыын көдүрүп эккелгени чедимчелиг. Ынчап кээрде, чамдык таварылгаларда кижи ыт амытандан дора апаары билдинер. Ылаӊгыя эрге-чагыргаже депшип ажылдай бергенде… Доржу Демирович мурнунда Серге-Байырныӊ деткимчези-биле ажылдап чораан. Деткип, дузалажып чораан өӊнүү-биле, өске ажылче депшип ажылдай бергеш, мендилешпейн, сыӊзып турар. Доржу Демирович эки эвес кижи деп чүве ооӊ овур-хевирин чуруп көргүскенинден-не билдинип келир: «Чүглери тазарган куштуу дег чиӊге моюннуг… Он дөрт хар үезинде өспейн барган хире чолдак дурт-сынныг… Доржу Демирович чылар-чылбас чорза-чорза, өде-чара кадайыныӊ ачызында оралакчы сайытче депший берген…»

Магний – организм ону эки шингээдип алыр, өт хавының курлурун эвээжедир, ханда холестерин деңнелин эвээжедир, нерви системазынга эки салдарлыг.

Тываның алдарлыг мөгези Сарыглар Семис-оол Борбак-Хүреңовичиниң авазы база Ийме чурттуг. Ооң авазы Ондар Сундуй-оол Допуш оглунуң кады төрээн кыс дуңмазы чораан.

Койнут чаңгыс чылдыг огород үнүжүнге хамааржыр сиген үнүш. Сывы дорт, узуну 100—150 см, эвээш адырларлыг, чечээ корзинка хевирлиг, быйыргын, сарыг, бүрүзү узун, чиңге салбакталчак. Чечектелири июль — августа. Үрезини үүрмек хүреңзимээр азы куузумаар өңнүг. Үрезинин август — сентябрьда чыыр. Чыды чидиг, чаагай. Тывада койнутту чүгле огородка тарыыр эвес, а черлик койнуттар дыка хөй чүве болганда оларны база ажыглап турар. Койнуттуң тургузуунда эфирлиг үс, карвон болгаш өске-даа бүдүмелдер бар. Үрезининде: эфирлиг үс —2,5—5%, а сигенинде оон 2—3 катап эвээш, оон ыңай үрезининде үскүрү — 20%, азоттуг болгаш азот чок бүдүмелдер, чигир, клетчатка, витамин А бар. Бүрүзүнде витамин С, А, флавоноидтер бар. Ону янзы-бүрү чемнерге холууру кижи бүрүзүнге билдингир, эъттиг чемнерге, янзы-бүрү ногаа аймаа дузап, консервалаарынга база хереглеп турар. Койнуттан алган эмнерни сидик элбедиринге, өл-шыкка алысканда, уруг эмзирер иелерниң эмиг сүдүн көвүдедиринге, ол ышкаш янзы-бүрү ижин-шөйүндү аарыгларын намдадырынга, нерви системазының ажылы баксыраан улустарга ажыглап турар. Дуржулгалардан алгаш көөрге, койнуттуң суу хан базыышкынын чавызадырынга, дамырларны алгыдарынга, чүректиң ажылын күштелдиреринге, шөйүндүлерниң ажылын экижидеринге, сидик элбедиринге ажыктыг болуп турар. Койнуттан «анетин» деп эмни үндүрүп ап турар. Ону чүректиң ажылы баксыраанда, бир хүн 3—4 катап бир таблеткалап ижер. Эмненириниң хуусаазы 3—8 неделя чедир.

Турция 1925 чылдың декабрьның 26-ның хүнүнде күрүне календары кылдыр григориан календарьны хүлээп алза-даа, бөгүнге чедир чыл санаашкыны чорударынга ай хиджразын болгаш өске-даа календарьларны ажыглавышаан хевээр. Ынчангаш турк календарьларда бүгү системаларның шуптузунуң ай, хүнүн салгаш, оларның аразында григориан календарьның ай, хүнүн онзалап каан болур.

Хертейген аап-сааап чүве, карак ажыттап өөренген. (М. Кенин-Лопсаң). Бо домакта ""карак ажыттап"" деп сөс-биле оорланыр чаңныг кижини айыткан.