1924 чылда Шеми чуртуг Сумунак деп кижи орустарга удурланган, тыва чазакка удурлаган. Ынчан Хемчикке улуг үймээн үнген. Ол үеде Дондук Хемчиктиң нам үүрүнүң даргазы турган. Сумунактың улузу Дондукту хүлүп тудуп алгаш турган. Оон олар ону салыпкан. Ол үе Таңды Тыва Арат Республикага берге үе турган. Чазак улузунуң аразынга чөрүлдээлер эгелээн. Бир кезек улус “моолга катышса” деп бодап турган, өскелери “Тыва аңгы күрүне хевээр артсын”, деп чугаалап турган. 1925 чылда Дондук мынча деп бижип турган: “Моолга каттыжа бээр болзувусса эргелиг, шөлээн чурттап чоруур бис”.

Таңды дээрге эң бедик сынны ынча дээр. Шынаа дээрге эң чавыс черни ынча дээр. Тыва чон черниң бедиин база чавызын онзалап көөр чораан, ындыг черлер оларның бурунгу чүдүлгези-биле тудуш холбашкан. Тываларның Тос таңдым адап, чүдүп база чалбарып турар таңдылары тускай аттарлыг бооп турар.

XVII—XIX чүс чылдарда башкирлер көшкүн амыдыралдан чер ажылы болгаш сууржуң чуртталгаже кире бергеннер. Ооң чылдагааны төп Россия болгаш Поволжье черлеринден көжүп келген чон-биле хөй черлерни ээлээни болуп турар. Чөөн чүкте башкирлер аразында чартык көшкүн амыдырал болуп турган. Сөөлгү чайлагларже көжерин 1920 чылдарда хоруп каан. Ол үениң башкирлери бажыңнарын ыяш болгаш кызыл дойдан кылып турган.Чөөн башкирлер чайлагларга өгнү (башкирлеп тирмә дээр) амыдыраар оран-сава кылдыр ажыглап турган.

Ийие, элээди уруглар, ол болза үштен он беш хар чедир назын үези болур. Беш харлыг кыс уруглар өшкүнү саап турар аппаар. Беш харлыг оол уруглар анай, хураганны кадарып турар апаар. Он дөрт харлыг оол уруг хойну өзеп, кежин союп, эъдиниң сөөгүн чүстеринден аңгылап кааптар. Он харлыг кыс уруг өлүрген малдың ижин-хырнын аштап турар апаар.

Лопсаң Салчак Сотпа оглу (орус. Лопсан Салчак Сотпаевич) (1909-1965) тыва дылдың, бижиктиң баштайгы эртем шинчээчилериниң аразында билдингир, сураглыг кижи.

Эде кылыышкын соонда, чылдың эгезин марттан январьже көжүргеш, айларның аттарын хевээр арттырып каарга эгезинде турган утка-шынары чоорту читкен. Чаа эде кылыышкынның соонда квинтилис дээр бешки ай чеди дугаар апарган болгаш ооң соонда Юлий Цезарьның ады-биле июль болу берген. Секстилис деп алдыгы ай сес дугаар апарган болгаш элэн үе эрткен соонда Цезарьның салгакчызы, бир дугаар рим император Октавиан Августуң ады-биле аугустус (август) азы ""ыдыктыг"" деп адаттынган.

Тогус"" деп сөс эриг түрк дылдан укталган. Даштарда бижээн эрги бижиктерни номчуп көөр болза, ында 'тоқуз' деп сөстер бар. Үе эрткен тудум эрги ""тоқуз"" деп сөс амгы тыва дыла ""тогус"" кылдыр өскерли берген.

Ук санның демдээ Брахмин Индияның төөгүзүнче айтыр, а олар ""2"" деп санны ийи чыдып алган шыйыглар-биле демдеглеп турган. Амгы үениң Кыдатта база Японияда шак ындыг арга-биле бижип турар. Арабтардан эгелээш ук санны амгы үеде бистиң ажыглап турар улуг сек чок айтырыг демдээ дег шыйып эгелээн

Англия дээрге англи дылдың болгаш Англикан церковьтуң тывылган чери; оон аңгыда Лондон Британ империяның төвү турган. Англия делегейде бир дугаар бүдүрүлге талазы-биле сайзыраңгай чурт турган.