Моол-тибет календарьларның бир хевирин моолдар амыдырал ажыл-агыйга хүн бүрү хереглеп, ол календарьны олар бистиң эраның 1911 чылынга чедир ажыглап келгеннер.

Аяна Самыяа урууның уран чүүлге хандыкшылы кайыын келгенил, ук-төөгүзүнде, кады төрээннеринде салым-чаяныг кижилер бар бе дээрзин база сонуургап, кады төрээн улуг угбазы Зинаида Самыяа уруу Сат-биле ужуражып, чугаа—лажырымга, дуңмазының дугайында күзелдии-биле чугаалады: – Аяна хеймер дуңмавыс, кады төрээн беш угбалыг, дөрт акылыг кижи. Ававыс Ёнзак Кылын-ооловна Саая бистерни – хөй ажы-төлүн өстүрүп, кижизиткени дээш “Маадыр-ие” бедик атка төлептиг болган. Малчын өг-бүлеге Аяна эрес-кежээ кылдыр өскен, угбалары, акылары школаже өөренип чоруптарга, ава-ачазынга дузалыы аттыг, ачазын эдерип тарбаганнаар-даа турган. Ава-ачавыс аарааш, соңнуг-мурнуг чок апаарга, Аяна 6 харлыг турган. Ынчангаш улуг угбам Тамара Самыяа уруу Кызылга бодунуң чанынга дуңмазын өөредип, авазының орнун солуп, чагыг-сүмезин берип өстүрген. Ол бичиизинден-не бот-башкарнып, харыысалгалыг, бодунга негелделиг, чүткүлдүг кылдыр өзүп келген.

VII чүс чылда туттунган шивээ ортулук кырында, а ортулук хөл адаанга меңги дош кырында турар. Шивээ 3,5 га шөлдү ээлээн. Бо тураскаал нарын архитектуралыг, дорт дөрт-булуңчуктуң иштинде буддисчи мандаланы сагындырып турар 26 бажың бар.

Бүрбү оглу Коңгар (моол. Пүрэвийн Гонгор) – XIX-XX чүс-чылдарның аразында Көп суг хөл (моол. Хөвсгөл) аймактың Чыргалаң (моол. Жаргалаң) деп черинге чурттап чораан кедергей узун кижи. Көп суг хөл дээрге Тожунуң нояны Тонмиттиң Моолче кадыпкан чери-дир, ооң чурттап турган үезинде ол черге чүгле тывалар чурттап чораан. Ынчангаш Моолдуң төлээзи кылдыр санатынар.

Франция ядролуг чурт болгаш КЧН-ниң (Каттышкан чоннар ниитилели(ООН)) Айыыл-халап чогунуң Эвилелиниң беш доктаамал күрүнелериниң бирээзи. 1950 чылдардан Европей Эвилелдиң тургузукчу чурттарының бирээзи Франция болуп турар.

Совет эртемден болгаш антик төөгүнүң шинчилекчизи С. Я. Лурье башкирлерни V чүс чылдың бистиң эрага дээр Геродоттуң «Төөгү» деп ажылында аргиппей деп ат-биле кирген деп санап турар. Герадот аргиппейлерни ""бедик даглар эдээнде чурттап чоруур"" деп бижип турар. Дараазында Геродот "" Олар тускай дылда чугааланып турар, кеттинери скифтер-биле дөмей, а чип турар чемнерин ыяш дүжүттеринден кылып турар"" деп ол демдеглеп турар. Оон аңгыда «…олар кожаларының маргыжын шиитпирлежир, а кажан ойлаттырган азы дескен кижи камгалал дилээр болза кым-даа ону чемелээр азы бастыыр эрге чок боор» деп ол чоннуң аажы-чаңын бижип демдеглээн.

Ада-чурттуң дайынының бүгү үезинде аныяк флот эң-не аар-берге амыдыралды чурттап эрткен. Соңгу флот кадыг-бергелерге ундаравайн күжүн ийи катап киирип шыдаан. Дайын эгезинде чүгле 15 суг адаанга эжиндирер хемелер турган болза, ооң саны 42 чеде берген.

Хөөмейни ансамбль-биле күүседип турары нептереңгей артпышаан. Республиканың алдарлыг бөлүктеринге, делегейде сурагжаан “Хүн-Хүртү”, “Чиргилчин”, “Тыва”, “Алаш”, “Чаңгы-Хая”, “Тыва кызы” хамааржыырлар. Оларның кайызы-даа хөөмейни профессионал бедик деңнелге күүседип турар.