Les capotes inglesses ont cmincî a esse bén cnoxhowe el Walonreye avou l' avnowe di l' årmêye amerikinne al fén del guere di 40, e 1944-1945. François Nyns sicrît :

II. [o.f.n.] li ci (cene) k' est dzeu vos dins ene schålance administrative. Ene axhlêye, c' est on gueuyaedje d' on dzeutrin, ki vos lyi avoz djouwé on toû, u paski voz avoz fwait ene biestreye.

Emile Gilliard, al fén d’ on raploû di l’ SLLW, vént rhåyner li teze oficire vî-waloneuse come cwè on n’ pout nén bodjî ene faflote a nosse langue.

On lét d' l' angouxhe dins les ouys des politikîs ki nos vnèt vey tchanter. Pask' i si djhèt : « Mi ki s' prezinte come li disfindeu do peupe walon, s' i mi dmandèt di dire on ptit mot e walon, dji n' såreu ddja. » Adon, nozôtes, les tchanteus e walon, on est ene miete des « nén-criticåves ». Mins s' i vlèt mete so pî ene politike culturele, i n' nos houkèt nén nerén. »

3. (so l' imådje do spanixhaedje, målåjhey moumint mins k' i fåt passer par la) fé çou k' i fåt, sorlon l' djustice des omes u do Bon Diu, po s' fé pardoner on petchî, ene flotche. Li cfessaedje vos dene moyén di spani vos petchîs. On n' såreut spani on sfwait crime (H. Forir). F. expier, réparer.

Il a parexhou dins on live di maxhaedjes d' årtikes ofris a Jean Haust e 1939 (Mélanges de linguistique Romane offerts à Mr Jean Haust, on live eplaidî mon Vaillant-Carmanne a Lidje. L' årtike da Maurice Piron est so les pådjes 289-310.

chnik [o.n.] blanke gote. rl a: bacachnik. | chniker (codjowaedje) [v.s.c.] boere del gote. rl a: pecter. | chnikeu, chnikeuse u chnicresse [o.f.n.] boeveu(se) di gote. rl a: pecteu.

Elle a stî radaptêye e walon sol tite ""Li pantalon trawé"" pa Charles du Vivier de Streel, tot racontant a pô près li vicåreye da Tchårlî Djambe-di-bwès (lu eto, èn ancyin di l' Årmêye da Napoleyon).

Li Basse Årdene, u walon nonnrece, u walo-lorin, c' est èn accint do walon k' on djåz(év)e dins l' Mitan del Province do Lussimbork (Nonne di l' arondixhmint d' Måtche, grande pårt di l' arondixhmint d' Bastogne; arondixhmint do Tchestea), et dins l' arondixhmint d' Djedene, el Province di Nameur (Årdene namurwesse).

II. si maryî [v.pr.] divni ome et feme, divant l' eglijhe u divant l' mayeur. Li Bon Diu vs el wåde, Lisbete, alez; Et si vs maryîz cwand vos pôroz (Simon li Scrinî). Leu feye s' aléve maryî; bénrade, gn åreut des ptits gnognots (J.P. Dumont). >> si maryî et n' saveur dedja cure èn oû: dijheye po ene kimere ki s' mareye et ki n' sait fé a magnî. >> si maryî al plate pire; u: >> dizo des lincoûs; u: >> å ptit sacramint: viker aclapés (viker eshonne sins esse maryîs).

Mins i s' fwait ki sacwants estats dinèt l' droet a des contrêyes otonomes di siner avou. Çou ki fwait 38 sinateures. Come çoula prindrè do tins. Adon, l' acoird si metrè ddja e-n alaedje li 1î djanvî 2017, po troes ans.