Inka-kuéra hag̃ua ha'e akue peteĩ ""Marangatu Táva"". Machu Picchu omakañyva'ekue herakuã 1534-pe, Epañaguakuéra oñemomba'e akue Inka-kuéra ha Machu Picchu opytava'ekue jehejaeterei. Upéi, 24 jasypokõi 1911-pe, Hiram Bingham ojuhujey akue Machu Picchu.

Oĩ 190 mbo’ehao Educación Inicial-pe g̃uarã, educación primaria-pe oñeiscrivi 39.692 temimbo’e rupi. Educación media-pe katu 9.636, 63 mbo’ehaopegua

Gladys Carmagnola ha'e ñe'ẽpoty ha mbo'ehára Paraguái pegua. Ha'e peteĩ haihára escritoras tetãme ojeguerohorýva, hembiapo público hetaiterei, mitã ha kakuaávape guarã.

Upéi, periódico La Libertad Buenos Aires-pe, ary1877 he’i hese oúha familia notable-gui, oñangarekóva educación rehe omondóva Londres gotyo, upèpe ofirma upe estudio. Oikéva grupo temimbo’e becado odestináva Europa, osẽvaeva Río Blanco gotyo, 2 jasyrundy 1858.

Ahy'o (karaiñe'ẽ: garganta) ha'e peteĩ ajúra pehẽngue yvypóragua ha mymbagua, oĩ Atukupe kangue rysýi renondepe. Yvytu pytupyre ha tembi'u karupapyre ohasa ahy'ore.

Oĩ yvyty Kavaju táva Tovatĩme, tapichakuéra omba’apohápe ombotapia hagua ko mba’e iporãmbajepéva (área protegida). Ko yvyty oguereko po tenda oikova’ekue ha’eño itáguigua, oje’e upégui umi pa’i franciscano-kuéra oma’e hague pe tendáre. Oguereko heta mombe’upy ha tembiasakue.

Upe Tupão Guasu Sagrada Familia' (karaiñe'ẽme Templo Expiatorio de la Sagrada Familia ha katalã ñe'ẽme Temple Expiatori de la Sagrada Família), ojekuaavéva mbykymíme Sagrada Familia, ha'e peteĩ tupão guasu katólika táva Barcelona pegua (España retãme), ojapo upe karai jogapokuaahára heraha Antoni Gaudí. Oñepyrũ ary 1882-pe ha ojejogapo hína ko'ãgaitéme (jasyteĩ ary 2018 pegua).

Ko Capital Latinoamericana de la Energía Eléctrica-pe oĩ mokõi central hidroeléctrica, peteíva ha’e Acaray, oñemongu’e va’ekue 1968-pe, ha Itaipú, oñemopu'ã va’ekue 1976 guive 1982 peve, ha’éva avei represa tuichavéva ko yvy ape ári, oñemomba’eguasúva ha ojecharamóva oparupiete ko’ãga rupi.

Memby'ỹrã, ojeikuaáva avei membyryme ha ñemoñakatu jehapejokóicha, ha'e tembiaporape térã mba'ejepuru ani hag̃ua oñepyrũ tyeguasu. Memby'ỹrã ñembohaperã, jepurukuaa ha ijepuru ojehero ogaygua ñembohaperã. Memby'ỹrã tembiaporape ojeipuru ymaite guive, ha katu ijepuru porã ha oñangarekóva osẽ ramo XX sa ro'ýpente. Oĩ arandupy omboapýrava térã omokangýva memby'ỹrã jepuru oimo'ãre oĩ vaiha tekoporã, tupã jeroviaha térã tetã jokuairapépe g̃uarã.

Ko'ãga San Petersburgo hína táva mokõiha orekovéva yvypóra kuéra ipype Rrusia retãme ha peteĩva umíva tava guasuvéve opa Európa pegua. Ku táva mbyte ojekuaa Tembiejakue Yvypóra rekogui upe Unesco rupive. San Petersburgo-pe opyta avei Rrusia róga tekome'ẽháva.

Kapi’ipe porã hetahárupi katu heta oĩ guyrakuéra opáichagua, jajuhu heta mymba’i angujajoguaha hérava, ha upérupi osẽ meme avei jaguaretekuéra rehegua. Oĩ katu ára koo tendárupi katu ojehecha memeteha jekái guasu kokuerére. Ko kapi’i ja’éma va’ekue ha’e pe Panicum maximum oje’eha ha jatopa 90% koichagua memete.