Эрги түрк дылда ""үч"" дээр сөс үе эрткен тудум чоорту ""үш"" деп сөс кылдыр хуула берген. Кыдат төөгүчүлер ""Курыкан"" деп сөстү бодунуң дылынга эптештир Гулигань кылдыр өскертип алган. ""Төөгүлер чыындзында"" Рашид ад-Дин оларны Куркан деп адап турар.

3) Мөңгүн-Тайга хайыракан, ол болза Тываның эң бедик сыны. Мөңгүн-Тайга кожуунда ийи улуг таңды бар-бирээзин Улуг-Мөңгүн-Тайга дээр, өскезин иче Мөңгүн-Тайга дээр.

Эртем-билиг амгы Моолдуң иштики политиказының бир кол угланыышкыны болуп турар. 2003 чылда бижип номчуп билбес кижилер чурт иштинге 2% турган, ол колдуунда ырак черлерде көшкүн амыдыралдыг арат-чон турган. Көшкүн амыдыралдыг чоннуң ажы-төлүнге сезоннуг школа-интернаттар ажыткан соонда үжүк-билбес кижи саны барык-ла чок апарган. Школага бүгү хамаатыларга өөренири албан. Дээди өөредилге черлери Моолда база четчип турар. Эң улуг дээди өөредилге чери 1942 чылда ажыттынган Улаан-Баатор хоорайда Моолдуң Күрүне Университеди болуп турар.

1. Кылдыныгның кымче азы чүүже угланганын көргүзер: өөреникчиге бээр, авазынга чагыыр, багга улаар. Бо таварылгада чүве аттары домакка доора немелде бооп кирер-дир.

Чогаал ажылын 1948 чылда эгелээн. Шүлүкчү, прозачы, драматург, очулдурукчу. Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Тываның улустуң чогаалчызы, Тыва Республиканың Күрүне шаңналының лауреады. Россияның Чогаалчылар эвилелиниң литература шаңналының лауреады. «ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери» деп Күрүне номунче ооң ады кирген. Ооң чогаалдары орус, моол, татар, хакас, якут болгаш өске-даа дылдарже очулдуртунган. Тыва дылче В. Шекспирниң, А. Пушкинниң, К. Чуковскийниң, В. Ильинаның, М. Пахомовтуң болгаш өскелерниң-даа чогаалдарын очулдурган. В. Ш. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының сценазынга «Долуманың хуулгаазыны», Он бир», Белек-кыс эмчи», «Дирде-Макдо» деп болгаш өске-даа шиилерин тургускан.

Бир эвес сөсте өк-биле адаан үн бар болза, дараазында барган 6 кыска азы 6 узун ажык үн шак ол, өк-биле адаан үннүң шынарын бодунче сиңирип алыр. Ындыг сөстерге дөгере ажык үннер кулакка дыңналыр-дыңналбас-даа болза өктүң шынарын бодунче сиңирип алыр. Ажык эвес үннер безин өк-биле адаан үннүң шынарын бодунче сиңирип алыр. Бир эвес сөсте өк-биле адаан үн бар болза өске үннер кажан-даа арыг дыңналбас.

Ооң баштайгы ному «Кажар сыын» 1956 чылда чырыкче үнген. Дараазында чылдарда «Медээчи куш» (1964), «Алдын чуурга» (1967), «Сыынак» (1969), «Хову каргыраазы» (1970), «Элбек сүт дээш» (1972) деп номнарны парлап үндүрген.

Ер юзининг бир неча полвонлари бўлган ботир туркларинг қани? Нечун чекиндилар? Нечун кетдилар? Кураш майдонларини ўзгаларга нечун қўйдилар? Нечун… Нечун… нечун..? Гапур менга, эй Улуғ Турон, арслонлар ўлкаси! Сенга не бўлди?!

Аргентинаның соңгу чүктен мурнуу чүкче улуг делгеминден болгаш чериниң кырының янзызындан бойдузу эрээн-шокар. Чуртту 63° б.ү.-биле (з. д.) чериниң кырының тургузуунуң аайы-биле 2 кезекке чарып болур: оргу - соңгу болгаш чөөн, өскергей - барыын болгаш мурнуу. Күрүнениң барыын талазын дургаар Анды даглар бар, Барыын чартык бөмбүрзектиң эң улуг Даг дизии.