Jamanshıg'anaqtag'ı Aqtuba"" romanı jarıqqa shıg'ıwdan-aq ja'miyetshilikte u'lken shawqım ko'terildi. Geyparalar bul do'retpesi ushın jazıwshını ayıplasa, al ayrımları romandı 90-jıllar qaraqalpaq prozasının' a'jayıp tabısı sıpatında ko'rsetedi. Roman haqqında bunday pikirlerdin' ju'zege keliwi ta'biyiy na'rse. Tubalawshılıq jıllarındag'ı adamzattın' xorlang'an, namısı ayaq astı etilgen turmısı barınsha ashıp taslanadı. Bul shıg'armag'a deyin qaraqalpaq prozasında bunday taqılettegi shıg'armalar do'retilmegen edi.

Geologiya Jerdi qurag'an jansız zatlardı uyreniwshi ilim. Geologiya topıraq ha'm taslardı izertleydi. Geologiyanı uyreniwshi adamlar ""Geologlar"" dep ataladı. Jerdin' u'stingi qabatın qaplag'an topıraq ha'm taslardı uyreniwi arqalı geologlar Jer tariyxı haqqında ko'p zatlardı u'yreniwi mu'mkin. Jer tariyxında ha'r qıylı a'hmiyetli ""waqıyalar"" bolg'an, olarg'a mısal retinde suw tasqınları, vulkan atılıwı ha'm jer qozg'alısların keltirip o'tsek boladı.

Ekonomikalıq o'siwge ta'sir etiwshi faktorlar. Ekonomikalıq o'siw en' aldı menen paydalanıp atırg'an resurslardın' sanı ha'm sapasına, sonday-aq paydalanıp atırg'an texnologiyag'a baylanıslı. Egerde ko'rilip atırg'an faktorlar ha'm ekonomikalıq o'siwdin' quram bo'lekleri ja'mlestirilgen bolsa, ekonomikalıq o'siwdi ekstensiv ha'm intensiv o'siwge bo'liw mu'mkin. Paydalanıp atırg'an resurslardın' mug'darı o'zgermey qalg'an jag'dayda islep shıg'arıw tolıq intensiv faktorlar esabına a'melge asırılg'an esaplanıladı. Ulıwma alg'anda ekonomikalıq o'siw bir neshe faktorlar tiykarında a'melge asırıladı:

Da'stan A'mir Edige haqqında jazılg'anı menen de onın' barlıq tariyxıy jolın qamtıy almag'an. Bunda tek g'ana bir syujetlik sızıq ol da bolsa Edigenin' Toqtamıs penen Sa'temir xan (Temurla'n') menen bolg'an mu'na'sibetleri. Hiylekerlikleri na'tiyjesinde jekke adamnın' a'zzileniwi. Sonın' ushın da qaraqalpaqsha Edigenin' a'ytewir xalıqshıllıq ko'zqarastan jazılg'anlıg'ı bayqaladı. Bunnan tısqarı da'stan ha'dden zıyat ko'rkem so'zler menen kestelengen.

3) ol boyınsha to'lewshi haqqında mag'lıwmatlar boladı. Bul yuridikalıq shaxstın' rekvizitleri yamasa fizikalıq shaxstın' familiyası, sonday-aq onın' ma'nzili bolıwı mu'mkin;

Parsı-ta'jik a'debiyatının' ko'rnekli wa'killerinin' biri Omar Hayyam 1048-jılı Nishapur qalasında tuwılg'an. Atası shatır tigiwshi bolg'anı ushın Hayyam degen ataq atasınan miyras bolıp qalag'an. Onın' jasag'an zamanı Orta Aziya G'aznaviyler hu'kimranlıg'ı da'wiri. Usı da'wirdin' belgili danıshpanlarının' biri Nizammulmu'lk (1017-1032) wa'zir da'rejesine jetip shıg'ısta u'lken medreseler qurıp, a'tirapına belgili adamlar jıynag'an. Omar Hayyam da jaslıg'ınan filosofiya, filologiya ha'm matematika t.b. ilimlerdi qunt penen u'yrengen. Son'ınan Nizammulmu'lktan İsfahang'a shaqırtıp observatoriyag'a basshılıq etiwdi o'tinedi. Omar Hayyam bir neshe ilimdi miyras qaldırg'an. Biraq onın' atın pu'tkil du'nyag'a tanıtqan rubayıları ekenligi bizge ma'lim.