1918 с. муус устар 22 күнүгэр маҥнайгы Иркутскайдааҕы кавалерийскай дивизия байыаһа Иван Строд Забайкальеҕа Оловянай диэн сиргэ үрүҥнэри утары кырыктаах кыргыһыыга сылдьыспыта. Иркутскай куоракка Иван Строд партизаннар салайааччылара Сергей Лазону уонна Нестор Каландарашвилины кытта билсиспитэ. Бу дьон кини политическай өйүгэр-санаатыгар улахан сабыдьыалы оҥорбуттара. Ахсынньы 8 күнүгэр кинилэри Захаренко үрүҥ этэрээтэ тутуталаан ылбыта. Уон биир коммуниһы дэлби накаастаан, сордоон-муҥнаан тайҕаҕа өлөрбүттэрэ. Алта киһини, ол иһигэр Иван Строду кырбаан баран Өлүөхүмэ түрмэтигэр үүрэн аҕалбыттара. Манна кини Захаров диэн кырдьаҕас большевигы кытта билсибитэ. Көҥүлгэ тахсаат Строд Захаровы кытта бииргэ бастаанньаны тэрийэн, Өлүөхүмэ уокуругун колчаковецтарыттан босхолообуттара. Онтон ыла Иван Строд Кыһыл Армия добровольнай этэрээтин баһылаан, ахсынньы кыыдааннаах тымныытын ортотунан Сунтаар оройуонугар геройдуу сырыыны оҥорон тиийбитэ уонна онно Советскай былааһы олохтообута.

Аһыырга-сииргэ баҕа санаа эмиэ быстах быһыыга киирсэр. Христианскай уонна мусульманскай таҥара үөрэхтэрэ эт-сиин аһара аһыыр баҕатын хааччахтыы сатыыллар. Эт-сиин бары баҕаларын үөрэх-билии көрдөбүллэригэр тэҥнээн, сөп түбэһиннэрэн биэриини өй-санаа кыайа-хото тутан салайыыта киһи буолуу биир тутаах көрдөбүлэ буолар.

Австро-Венгрия империята үрэллибитин кэннэ крона Австрияҕа (1 крона = 100 геллер) уонна Венгрияҕа (1 крона = 100 филлер) сүрүн харчыларынан буолбута.

Аһара омуннуруу, олус ыксааһын, ыга кыыһырыы, улаханнык соһуйуу кэмигэр киһи толкуйдуур өйө, салгын кута көтөн, ийэ кутун быһаччы салайар кэмигэр киирэн ылар. Маннык кэм сахалыы быһаарыыта киһи «Өйө баайыллан» ылар кэмэ диэн ааттанар. Бу кэм кэлэ охсон ааспыт бэлиэтинэн, киһи бэйэтэ тугу оҥоро охсубутун «Ыксааммын өйдөөбөккө хааллым» диэн этиитэ бигэргэтэр. Бу кэмҥэ киһи бэйэтэ тугу оҥоро охсубутун өйдөөн-дьүүллээн быһаарбакка хаалар. Тугу оҥорорун толкуйдуу, быһаара сатыы турбакка эрэ оҥорон кэбиһэр. Кинигэттэн ааҕан билбитэ, төрөппүттэрэ уонна учууталлара этэн-этэн үөрэппит үөрэхтэрэ өйүгэр түспэттэр, соҕотохто умнуллан хаалаллар. Ханнык быһаарыыны ылынарын бэйэтэ букатын да билбэккэ хаалар түгэннэрэ эмиэ баар буолаллар.

Олунньу 14 күнүгэр кулун тутар 4 күнүгэр диэри Строд этэрээтэ үрүҥнэр хас эмэ төгүл элбэх ахсааннаах этэрээттэрин бииртэн-биир саба түһүүтүн киэр кыйдаабыттара. ""Муустаах кириэппэс"" байыастара 18 күн устата хорсун быһыыны көрдөрбүттэрэ. Военком М.Г.Кропачев, ГПУ уполномоченнайа И.Н.Кайгородцев, 2-c рота командира Л.И.Павлов, эскадрон командира А.Н.Тулицын, онтон да атыттар байыастарга холобур буолбуттара. И.Я.Строд икки төгүл ыараханнык бааһыран, хаана барарыттан өйүн сүтэрэ-сүтэрэ, эрдээхтик уонна хорсуннук сэриилэспитэ, байыастарын салайбыта.

Аймахха билигин үс кэргэн киирэр — сылгытыҥылар (Equidae), носорогтуҥулар (Rhinocerotidae) уонна тапиирдыҥылар (Tapiridae), холбоон 17 көрүҥнээхтэр. Бэйэ бэйэлэриттэн улахан уратылаах кыыллары аан бастаан Ричард Оуэн XIX үйэҕэ уруулуу буолалларын дакаастаабыта. Кини бу бөлөххө аат биэрбитэ - паарата суох туйахтаахтар (ааҥл. odd-toed ungulates, нууч. непарнокопытные).