Ko da yake, Hausawa na farko-farko maharba ne, amma zuwan addinin Islama da kuma karɓansa da hannu bibbiyu ya sanya labari ya sha bambam. Ginshikokin al'adun Hausawa na da mutukar jarumta, kwarewa da sanaiya fiye da sauran al'ummar dake kewayenta. Sha'anin noma ita ce babbar sana'ar Hausawa inda Hausawa ke ma sana'ar noma kirari da cewa, na doke tsohon ciniki kowa yazo duniya kai ya tarar, akwai kuma wasu sana'o'in kamar su sha'anin jima watau harkar fatu, rini, saka da kira, fannonin dake mutukar samun cigaba a harkokin sana'o'in hausawa. Hausawa dai sun jima da shahara wajen harkar fatauci kana kuma masu arziki na taka rawa a sha'anin yau da kullum, tare da masu mulki da masana. Harshen Hausa shi ne mafi girma da kuma mafi sanannen harshe a nahiyar Afirka. Harshen Hausa ya aro wasu kalmomi daga wasu harsuna musamman larabci kana kuma harshen na tafiya tare da yanayin mu na zamani bisa al'adar cudeni-na cudeka. Harshen Hausa dai ya zama harshen yau da kullum ga miliyoyin jama'a da ba Hausawa ba ne a nahiyar Afirka. Bugu da ƙari, akwai cincirindon al'ummar Hausawa a manyan biranen yammacin Afirka da arewacinta da kuma yankunan cinikayyar al'ummar Hausawa da kuma yankunan da Hausawa suka jima suna bi a hanyar ta zuwa aikin hajji. Akwai kuma rubutattun adabi masu zurfi da kasidodi da kuma rubuce-rubuce a rubutun ajami da aka buga tun kafin zuwan turawa 'yan mulkin mallaka na birtaniyya. Har ila yau, kuma wani tsarin rubutu a ajami da aka ƙirƙiro tun kafin zuwan turawa, da ba kasafai ake amfani da shi ba yanzu.

Ta ce, ""mun gano wasu ruwayen halitta guda biyu wadanda yawansu a jikin sauro mai jurewa magungunan ya zarce yadda yake a jikin sauron da ba ya iya jurewa. Haka kuma mun samu nasarar nuna cewa wadannan ruwayen halitta su na iya lalata magunguna kashe kwarin. Wannan shi ya sa sauron da yake dauke da wadannan ruwaye biyu yana iya narkarwa ya lalata magungunan kashe kwarin da suka taba jikinsa, ta yadda ba zasu iya yi masa komai ba balle su kashe shi.

Wasu daga cikin mawakan, sun yi wakoki daban-daban, wasu kuma jigon wakokin nasu iri daya ne. Akwai mawakan Sarakuna, akwai na Sha'awa, akwai na Manoma ko 'Yan Dambe ko 'Yan Kasuwa, da dai sauransu.

Indonesiya tana da tsibiri da yawa, fiye da 13,000; babbar tsibirin Indonesiya, sune Sabuwar Gini (an raba tare da Sabuwar Gini Papuwa), Borneo (an raba tare da Brunei da Maleziya), Sulawesi, Sumatra kuma da Java.

Kunun tsamiya yana daya daga cikin kalar kununuwan da hausa keyi domin samun abinci kuma shi wannan kunu Hausa ke yinsa mafi yawanci kamar yadda yake dama yana daya daga cikin abincin Hausawa.

Ajami tsarin rubutu ne na Hausa ta hanyar amfani da haruffan Larabci. Wannan rubutun ya samo asali daga lokacin da addinin Musulunci ya shigo kasar Hausa a karni na shida Miladiyya. Sai dai kuma, kasancewar kwayoyin sautin larabci sun bambanta da na Hausa musamman tagwan bakake irin su gy da ts, sai kowanne marubuci ya zamo ya na amfani da ta sa dabarar wurin rubutun ajami. Sakamakon haka, ajami ya ke da wuyar sha'ani har ma ake ma sa kirari da, gagara-mai-shi.