Бакуматсу кэмэ Токугава сегунат кэнники кэмнэрин хабар. Йокои Сонан (Yokoi Shōnan, 1809-1869) Япония учуонайа уонна бэлиитикэни уларытааччыта этэ, кини Токугава сегунаата охтон эрдэҕинэ улахан сабыдыаллааҕа. Йокой Кумаомтоҕа төрөөбүт самураай этэ, Эдо куоракка 1839 үөрэххэ ыыппыттар, онно сылдьан уларытыыны киллэрэр санаалаах Мито Домен дьонун кытта алтыспыт. Кумаотоҕа төннөн баран Неоконфуцианство идиэйэлэрин тарҕаппыт. 1857 сыллаахха кинини Эчизен «даймира» Мацудайра Ёсинага ыҥыран бэйэтин сүбэһитинэн анаабыт. Үрдүктүк сыаналаммыт эрээри 1869 сыллаахха өлөрүллүбүт.

Ахсынньы 10 — ""Правда"" хаһыакка ""Саха литературатын остуоруйатын сөпкө сырдатар туһугар"" диэн Борисов С.З. ыстытыйата бэчээттэммит. Кулаковскай А.Е., Софронов А.И. уонна Неустроев Н.Д. туһунан ""Три якутских просветителя-реалиста"" диэн кинигэ автора Башарин Г.П. остуоруйа фальсификаторынан буруйдаммыта.

Уруккута Сулҕаччы нэһилиэгин сирэ (Сулҕаччы Бабаҕата). 1930 сыллаахха Одьулуун нэһилиэгэр холбоспута. 1935 сылтан Орджоникидзе аатынан колхоз киинэ буолбута. Кулууп, балыыһа, маҕаһыын, арыы астыыр собуот, колхоз кыстык хотоно. Боруолга сайылык хотоно, ыаллар олорор дьиэлэрэ, электричество, телефон, араадьыйа баара. Бөдөҥсүтүүнэн кэлин Ленин аатынан колхоз учаастага, Карл Маркс аатынан совхоз сылгы иитэр базата буолуталыы сылдьыбыта. Оскуола суоҕунан уонна бөдөҥсүтүүттэн сылтаан, нэһилиэнньэтэ, сыыйа, Дьабыылаҕа, Мындаҕаайыга уонна Үрэх-Күөрэҕэ көспүтэ. Билигин ким да олорбот. Биир да дьиэ суох. Кэнники өрт уота сиэн өтөхтөр оннулара да суох буолбут. Урукку турбут сирэ билигин ходуһа. Хоту күүс өттүнэн көһүүгэ барбыт Орджоникидзе аатынан колхоз холхуостаахтарын кэриэһигэр өйдөбүнньүк турар. Ынах маҕыраабат, атыыр оҕус айаатаабат, оҕо саҥата чуопчаарбат, чыычаах да ыллаабат. Уу-чуумпу. Биирдэ эмит сылгы кистиирэ иһиллэр. Ортотунан Чурапчы — Мындаҕаайы республиканскай суолталаах суол ааһар.

Куһаҕаны умнуохха диэн былыргылар үөрэхтэрин таба өйдүөххэ уонна оҕолору иитиигэ-үөрэтиигэ туһаныахха. Айыы диэн тыл былыргы өлбүт дьон өйдөрүн-санааларын, билиилэрин быһаарарын таба өйдөөн, икки өрүттээҕин арааран туһаныы хайаан да ирдэнэр.

Киһи тугу оҥорорун толкуйдаан оҥорор буолан, туох оҥорбута барыта атын дьоҥҥо хайдах өйдөнөрүттэн көрөн, куһаҕан эбэтэр үчүгэй диэннэргэ арахсаллар. Куһаҕан уонна үчүгэй диэн үгүс дьон өйдөрүгэр-санааларыгар уһун кэм устата олохсуйан хаалбыт, былыргыттан үгэскэ кубулуйбут өйдөбүллэр буолаллар.