He'i chugui oñepu'ãséva Inconfidência Mineira térã Conjuração Mineira joaju (ñepu'ã omosãsoséva akue Brasil-pe) karai Cláudio Manoel da Costa, Silva Alvarenga, Alvarenga Peixoto ha ambuéva ndive. Oñemoĩ chupe ka'irãme ary 1789, mbohapy ary táva Río de Janeiro-pe. Upépe ohai heta ñe'ẽpoty. Ary 1792 oñemondo chupe Mosambikepe.

Neneco Norton ojapo hetaiterei purahéirã tetãmegua ãgameve oñehendúva, peteĩva ha’e “Paloma blanca”. Peteĩ hendápe ko jehaipyrépe he’i kóicha: “Amanóta de quebranto guyrami jaula peguáicha, porque ndarekói consuelo mi linda paloma blanca”.

Upe jave ndaje Guaikurukuéra ohasa ijyke rupi ha jeko ndohechái ha noñandúi hikuái Hosépe. Uperire Hose osẽ yvyra kupégui ha ome’ẽ aguyje Tupãsýme; oho hógape ha oñepyrũ hembiapo ohechakuaávo Tupãsy ñepytyvõ. Hérape ojapo mokõi ta'ãnga; peteĩ tuichavéva, ohejava’ekue Tovatĩme; ha ambue michĩvéva ojeguerahava’ekue Ka’akupépe ha ha’éva upe oñemomorãva ha oñemomba’eguasuvéva.

Ko departamento hekoasa pukukue javeve heta apañuãi ohasaha ipoblación rupi, ko’ýte colonia aja, umi bandeirante brasil-gua oike rupi kuarahyresẽguio ha avei ypykuéra Mbaja – Guaicurú Chaco-gua, upéramo ipu’akapáva upéva upe zona rehe.

Okyhyjégui hetekue ojeguerovárõ oĩhagui, péva ha'égui upérõ peteĩ jepokuaa oñekotevẽ jave tyvy pyahu; oje'e Shakespeare ohaihague kóicha ityvy akãme: “Angirũ teete, Hesu rérape, aníke rejo'o kusugue ápe oĩva. Taherakuã porã tapiaite kuimba'e ndopokóiva ko'ã itamimíre ha taherakuã vai tapiaite upe omomýiva che kanguekue”. Peteĩ mombe'upy he'i Shakespeare rembihai osẽ'ỹva araresáre oñeñotỹhague hendive ha avave noñeha'ãikuri ojepovyvy ohecha hag̃ua añetépa okyhyjégui Shakespeare jehaipyrégui oĩva ityvy akãme. Upéicha avei, ñavõ ary, hi'arambotýpe, ohóva guive ha'ãnga'ita oĩháme ojepokuaa hikuái omoĩvo ipópe peteĩ guyra rague pyahu.

Piratĩ (latĩñe'ẽ: Prochilodus nigricans) ha'e peteĩ juehegua pirakuérape juehepehẽ Prochilodontidae-pe Ñembyamerikaygua tekovety Characiformes-pe.

Tape hérava Ruta II rupive, ñasẽvo Paraguaýgui. Km. 48-pe jaikekuévo távape oĩ pe ojeheróra Kurusu Peregrino, pépe oñepyrũ avei tape ohóva táva Atyrá-pe.

Jekopytyjoja Atena pegua (karaiñe'ẽ: Democracia ateniense) oñepyrũ saro'y poha Kirito mboyve upe táva Gyresia yma pegua (ojekuaáva Táva-Tetã térã ""polis"") Atena, ombojárava upe táva Atena ha Attika ijyvymi avei. Ojekuaa Atena ha'e peteĩva umíva jekopytyjoja rekópe pegua opa yvy apére, amo táva ambuéva Gyresia pegua oike avei jekopytyjoja rekópe ombojogua hag̃ua Atenape, hákatu ndaipóriha ambuéva ojekuaaporãvéva kuatiáre térã aranduka ymáre Atenagui.

Ijerére ojejuhu kuarahyreike gotyo upe tetãvore hekosãsóva Galicia, yvate gotyo upe para Kantáviragua, kuarahyresẽ Kantávira ha ñemby gotyo ojejuhu upe tetãvore hekosãsóva Castilla y León. Oñembohérava ""Mburuvimi"" hembiasakuére, Mburuvichaguasu España ra'y oguerekógui upe téraguasu oñembojáratee «Mburuvichami Asturias pegua», mburuvicha guasu Juan I de Castilla omoĩ va'ekue ary 1388-pe. Itavusu ha'e Oviedo, ha táva Gijón ha'e itáva oguerekovéva tapicha ipype.