وشەی شەیس (شیث) سُریانی و بە مانای بەخشین یا ھەدیەیە؛ لەبەروەی خوا دوای کووژرانی ھابیل، شەیسی لە ١٣٠ ساڵەیی تەمەنیا پێ بەخشی، ھەندێ لە فەیلەسۆفەکان شەیس بە ھەمان آغاثاذیمونی یۆنانی دا دەنێن. دەڵێن شەیس یێکەم کەسە کە دوای باوکە ئادەم ھەستابێ بە فێرکاری و ئامۆژگاری حیکمەت و پێویستیەکانی ئایین، و پەنجا نووسراو یان بە گێڕانەوەیەکی تر بیست و نۆ بابەتی لەبارەی حیکمەتی خواوەندیەوە بەسەردا ھاتۆتە خوار. ئەڵێن گۆڕی ئەو لە شاری قەدری جان لە پارێزگای ئیسفەھانی وڵاتی ئێرانە. ھەڵبەت گۆڕێک ھەیە لە گوندی شەیس لە شاری بعلبەکی وڵاتی لوبنان وشوێنی زیارەتی شێعەکانە. ئەو گۆڕە زۆر درێژە. ھەندێ مێژوو ناس باڵای بەرزی و ھەندێکیش دیار نەبوونی شوێنی ناشتنی دەکەنە ھۆی دڕێژ بوونی گۆڕەکەی.

فێردیناند یووستی (بە ئاڵمانی: Ferdinand Justi، ١٨٣٧-١٩٠٧) زمانناس و ڕۆژھەڵاتناسی ئاڵمانی بوو. یووستی لەسەر زمانی کوردی کتێبی «ڕێزمانی کوردی» (Kurdische Grammatik) و «فەرھەنگی کوردی-فەڕەنسی» (Dictionnaire kurde-francaise) نووسیوە.

مسوڵمانان بە ٥٠٠ ساڵ پێش ئەوەی کریستۆڤەر کۆڵۆمبۆسی دز و چەتە ڕێگەی لێ ون بێت و بەڕێکەوت ڕێی بکەوێتە قاڕەی ئەمەریکا کە خۆی لە ئەسڵدا گەشتەکەی کۆڵۆمبۆس بۆ ئاسیا بوو .. مسوڵمانان چوو بوونە ھەردوو قاڕەی ئەمەریکا بۆ نموونە زانا (أبو ریحان البارونی) ئۆزبەکستانی باسی بوونی قاڕەی ئەمەریکای کردووە لە نێوان ئاسیا و ئەوروپا کە زەریا لێی دابڕاندووین وە دواتر مسوڵمانان گەیشتوونەتە ئەو قاڕە نوێیە کە ناسراوە بە جیھانی نوێ

سەعید نوورسی بە ناوەکانی زانای سەردەم ""بدیع الزمان"" ، ""مەلا سەعید"" ، ""مەلا سەعیدی-مەشھوور"" ، ""سەعیدی نوورسی"" و ""سەعیدی کوردی"" ناسرابوو. یەکەم دەستپێکردنی خوێندنی لە گوندی نوورس لەلای کاک عەبدوڵڵای برا گەورەی بوو. لە تەمەنی ٩ ساڵیدا (١٨٨٧) چوو بۆ گوندی ""تاغ"" و لە قوتابخانەکەی مەلا محەمەد ئەمین ئەفەندی دەستی کرد بە خوێندن. لە ساڵی ١٨٨٨ قوتابخانەی تەواو کرد. لە کتێبی (مێژووی-ژیان) نووسیویەتی کە لە گوندی ""تاغ"" بوو زۆر گرنگی پێ دەدرا بەڵام قوتابیەکان ئەمەیان پێ ناخۆش بوو لەبەر ئەوە قسەی ناشرینیان پێ دەوت لەبەر ئەوە دەگەڕێتەوە بۆ گوندەکەی خۆیان. دوای ئەوەی کە لە گوندی ""تاغ"" گەڕایەوە ھەفتەی یەک جار (کە کاک عەبدوڵڵای برای سەردانی ماڵەوەی دەکرد) دەرسی لێ وەردەگرت. لە ماوەی پێنج ساڵدا لە قوتابخانەکانی ""مەلا محەمەد ئەمین ئەفەندی ، میر سەعید وەلی و مەلا محەمەد ئەفەندی"" دەرسی خوێند. وەک لە پەیامەکاندا نووسراوە کە لە ماوەی ئەم پێنج ساڵەدا توانی ""قورئانی پیرۆز خەتم بکات و بۆ ماوەی سێ مانگ لە قوتابخانەی شێخ محەمەد جەلالی بخوێنێت و وە ڕۆژانە بۆ ماوەی سێ کاتژمێر کتێب بخوێنێتەوە و یەکسەر لەبەری بکات و وە ھەروەھا بێجگە لەو کتێبانەی کە قوتابخانەدا دەی خوێندن زۆر کتێبی تریش بخوێنێتەوە. وە دوای ئەمە لەوێ ئیجازە وەردەگرێت و لەوێ دەڕوات. لەم ماوەیەدا گفتوگۆی زۆری لەگەڵ مامۆستاکانیدا دەکرد بەڵام قوتابیەکان ئەمەیان پێ ناخۆش بوو وە ئیرەییان پێ دەبرد و ھەندێک جاریش دەبوویە شەڕیان. ڕۆژێکیان یەکێک لە خزمەتکارەکانی ئاغای ""جەزیرە"" بە مەبەستی کوشتنی سەعید نوورسی دەیەوێت شمشێرەکەی دەربکات بەڵام شمشێرەکەی لە بەرگەکەی گیر دەبێت و ناتوانێت ھیچ بکات ، سەعیدیش دەیخاتە ئاوێکی ساردەوە و پاشان دەری دەھێنێتەوە. لە دوای ماوەیەک سەعید بۆ بەڕێ کردنی زستان دەگەرێتەوە بۆ گوندەکەیان.

مه‌لا شه‌هابه‌ددينى ئه‌حمه‌دى كوڕى ئيسماعيلى كوڕى عوسمانى گۆرانى شافعى له‌ دايكبووى ساڵى 1408 له‌ ده‌شتى شاره‌زوور . مامۆستاى سوڵتان محمد ناسراو به‌ الفاتح سوڵتانى عوسمانلى كه‌ له‌ رۆژگارى ئه‌و ئه‌ستانبول داگيراكراو كۆتايي هێنرا به‌ ده‌و‌ڵه‌تى بێزه‌نته‌ى رۆمانه‌كان .