1801–1900 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Bilagáana nidaʼhanę́ę́hgoʼ yaʼnidiikai áádóó éí Maricopa Dineʼé dóó Naakétłʼáhí kéyah yaʼhádeisdzoʼ. Díí kéyahígíí éí Gila River Indian Community dóó Salt River Pima-Maricopa Indian Community wolyé. Áádóó oodlani Presbyterian wolyéígíí Maricopa Dineʼé yiitáákaigoʼ yiiłnidaʼ halnéʼgoʼ naaskai. Áádóó Bureau of Indian Affairsdę́ę́ʼ ałdóʼ beeʼhazʼáanii bitsįʼ yishtłizhii bee yiiljiizhígíí adaʼyiilá áádóó éí yee déílnishgo ákwii shį́į́h nahai. 1914 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Wááshindoondę́ę́ʼ beeʼhazʼáanii Dawes General Allotment Act wolyéego yéédaʼdéíshnish (Díí beeʼhazʼáanii éí bitsį́ʼ yishtłizhii bikéyah tribal-held landsígíí individual ownership nilį́į́hgoʼ adaalyaʼ). Áádóó éí 1926 biyihah yę́ędą́ą́ʼ B.I.A. éí ałhiikaigoʼ Pima Advisory Council wolyéego adaʼyiilá, díí éí Naakétłʼáhí dóó Maricopa Dineʼé yaʼyáádaałtíʼ, adooléʼeʼ baʼhwiintį́ʼgo. 1936 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naakétłʼáhí dóó Maricopa Dineʼé ałhiikaigoʼ ałhaʼdeetʼaah, díí éí Naakétłʼáhí Dineʼé dóó Maricopa Dineʼé biWááshindoon biConstitution hólǫ́ doolééł haʼnį́į́hgoʼ ałhaʼdeetʼaah. Áádóó éí binaajįʼ self-governance hólǫ́goʼ aalyá.

Ghą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyah Ntsaaígíí éí 919,595 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 37,900,000 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2013 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Bááh Háálį́ éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́. Naashtʼézhí Dził bitsį́įdi, Naʼnízhoozhí Shádiʼááhjigo éí siʼą́.

Tábąąstííntsoh bideeʼ hólónígíí éí naaldeehii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫs biyaadi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí éí ""Odobenus rosmarus"" deiłníigo dayózhí; tʼáá díí tʼéiyá naaldlooshii ""Odobenus""-jí atah daasdzoh.

Áádóó bilagáana nihiitáá daʼhaznáá dooʼ éí yéigo saad naadaʼhasdlį́į́h, akó ndi bilagáana éí ""Manifest Destiny"" wolyéego binidaʼhatʼáʼgo niiyaʼ. Díí Manifest Destiny wolyéígíí éí bilagáana binaʼhatʼá, kéyah tʼaa átʼé bilagáana yéébóʼholnį́į́h doolééł nį́láʼ, áádóó bitsįʼ yishtłizhii éí nashkwii doolnííłníʼláʼ. Íidą́ą́ beeʼhazʼáanii Indian Removal Act wolyéego adaalyá. Díí beeʼhazʼáanii éí bitsįʼ yishtłizhii beeʼyiljiizh áádóó bitsįʼ yishtłizhii bikéyah beeʼnitʼį́ʼgo baʼnaʼaldééh. Naaná łaʼ bilagáana iidą́ą́ bitsįʼ yishtłzhii ałtsíísigo kéyah baʼhádaʼdoodzo (kéyahígíí reservation wolyéego) yaʼadaʼyiilá áádóó beeʼhazʼáanii Indian Removal Act binikáá góneʼ ethnic cleansing baʼnaʼasdé. Kéyah bitsįʼ yishtłizhii bigáá dastʼáánigiʼ éí bilagáana yééʼadidaʼhosniʼ áádóó bizhí yikáá ayiilá. Bilagáana Americans daʼnilį́ʼnigiʼ binitsá háʼkéés éí bitsįʼ yishtłizhii naasgo adéín doolééł. Bilagáana Hastiin Francis Parkman naaltsoos bikáaʼgi ayiilá, ""yas naalyį́į́h naʼhalingo adéín doolééł naasgo; Bilagáana-American bidzil éí doobóʼhónéíʼąąhdaʼ, kʼad éí ʼeʼeeʼaahjigo yiikáá dooníʼ kwii nihósingo.

Diné bikéyah bikáaʼgo ayiisiiʼígíí éí Mesaverde aquifer, Dakota-Glen Canyon Aquifer system, dóó Coconino-de Chelly aquifer (Robson dóó Banta, 1993).