tchåte 1 [f.n.] 1. el moyinådje, contrat inte ene otorité et ses sudjets, ki våt mwaisse-lwè. Ç' a stî l' prumire tchåte wice ki l' Prince-Eveke a ricnoxhou des droets azès bordjoes. C' est on no k' est dins l' tchåte d' askepiaedje di l' abeye di Malonne, e 8inme sieke. 2. papî oficir ki li cour del veye ou do viyaedje dinéve ås djins ki volént aveur on documint po prouver k' il avént atchté oudonbén vindou åk. 3. acoird inte djins d' oneur, ki dene ene djivêye di rîles di boune codujhance ki tchaeke sineu s' oblidje a shuve. Minme li Djåke Chirac a prometou åzès Burtons di siner li tchåte des formagnîs lingaedjes d' Urope. Disfondowes: tchaute, chârte. Etimolodjeye: calcaedje riwalonijhî do F. ""charte, chartre"", 1980.

Les Atrebates (çou ki vout dire colons) estént ene tribu gålwesse; i viként e l' Atrebateye, k' esteut a pô près so çou ki dvénrè pus tård l' Artois. Leu mwaisse veye, Nemetocenna, divénrè Arras.

2. (mot d' éndjolisse) fé roter, mete e dalaedje (on sistinme, ene gayole en on tåvleu, evnd). I vs fåt aviker vosse gayole po poleur sicrire didins. F. activer.

Cwand l' mangon (ki s' loméve ""Hanscroufe"") a veyou l' miråke do ravicaedje des efants, il a zoupté evoye, et cori come li vint d' bijhe ès muchyî dins l' bwès.

Les capotes inglesses d' asteute ont ene pitite bounete al copete po rascode li verzin après li stritchaedje. Ey insi, èn nén xhiyî dizo l' pression, et anixhiler l' såme di n' nén mete li cmere grosse.

1. rastrinde so l' amagnî, so l' aboere, so ses ptits plaijhis. Dji n' avéns pus k' po on djoû u deus a magnî, e si spanixhant bråmint, hin (Y. Gourdin).

Li Zavî, i lyi faleut trover des walon-cåzants « vraiys ». Dj' ô bén des cis ki vicnut leu walon djoû après djoû. Et nén les cis ki pretchèt pol walon, mins n' sont nén capåbes di rexhe troes fråzes e walon divant on micro. Schoûtans Michel Azayisse dins l' fime :

5. tijnaedje po fé araedjî. Dji n' mi rtoûne nén d' leu betchtaedjes, savoz, mi, nosse mame. F. taquinerie, plaisanterie. Disfondowes: betchtèdje, betchtadje, bectâdje.

Po les scoles des ptits Walons, il aprindront pus åjheymint li prononçaedje do minme son e rfondou flamind et e l' almand. Li pronçaedje do G neyerlandès est simpe come bondjoû po les djins d' Vå-Xhavane, u d' Lîssin, ki prononcèt ""coxhe"" [koç], et ""i djéreye po ploure"" [i dʒeriç].

Il a stî rfondou dins les anêyes 1960, après l' dislaxhaedje do payis del pouxhance coloniåle, les Bas Payis (inte 1816 eyet 1830, les Walons endè fjhént pårteye).

| fivlote u fivlete [f.n.] pitite five, waire ådzeu do soû del timperateure. Li maladeye va pacô avou ene fivlote, mins l’ biesse n’ est cwand minme waire malåde (L. Mahin). Loukîz a : fivrer. F. ""fébricule"".

Cwand les erûlès teres ont divnou trop råles po nouri les djins, aprume a cmincî do 13inme sieke, il a bén falou rwangnî des teres so les bwès.