Ажылчын намдарын 1959 чылда университет доосканының соонда, ТДЛТЭШИ-ден эгелээн. 1960-1985 чылдарда ТДЛТЭШИ-ниң археологтуг экспедициязын удуртуп-баштап тургаш, Тываның археологиязын шинчилеп-тыварынга эң ажыктыг үлүүн киирген. Тываның төөгүзүнге хамаарышкан ажылдарны Моңгуш Хүргүл-оолович хөйү-биле бижээн. «Скиф үезинде Тыва» (Тува в скифское время, 1970), «Тыва феодализм үезинде» (Тува в эпоху феодализма, 1986), «Тывалар: аймактың тывылган дөзү болгаш хевирлеттингени» (Тувинцы: происхождение и формирование этноса, 2004) деп монографияларны чырыкче үндүрген.

Өг-бүлениң чурталгазы үргүлчү чаңгыс аай, оожум турбас. Аңаа бергелер тыптып, шиитпирлээри нарын айтырыглар бо-ла үнүп кээр. Оларның чылдагааннары базы янзы-бүрү бооп болур. Чижээ: опеяның аарый бергени, кырган-авазының шаг-шинек чок апаары, ачазының шөлээже үндүрбээни, оглунуң “2” демдек алганы, кырган-ачазының ойнаар шыдыраазын чидир шыгжапканы, авазының ажылдан кел чорааш, хөй кижилиг автобуска иткилешкени, уруунуң аар өртектиг чүвүрүн школага будукка борап алганы дээш кайызын ол дээр. Чылдагаанныр-ла, чылдагааннар... Олар чамдыкта чыгшып келгенде, өг-бүлеге “ частыышкын” болуп, алгыш-кырыш үнер. Улус бот-боттарын чемележир. Буруулуг кижини дилээрлер. Оон бичии болганда, оожургап, “ой канчаарывыс ол, азарганчыг чүве дээш аас былаажып” деп боданы бээр. Угаанныглары бот-боттарынга буруузун миннип, эптежип алырын кызыдарлар. А кыдыра угааныглары аас-дылды катап эгелеп, чылдагаан дилеп, үргүлчү алгыш-кырыш кырынга туруптарлар. Ындыг өг-бүлелерге шөлээн дыш, оожум уйгу, омак-хөглүг чурталга деп чүве чок апаар. Ындыг байдал катаптаттынып тургаш, өг-бүлениң буурап дүжеринге-даа чедирип болур.

Иймежилер Көк-Терек ховузунга кызыл-тас, арбай, чиңге-тарааны болгаш суланы суггаргаш, тарып ап чораан. Советтиг Тыва үезинде Көк-Терекке тараа аймаандан аңгыда ногаа аймаан, кукурузаны, медэни база оон-даа өске үнүштерни тарып турган. Ынчаарда Көк-Теректе алдыы, үстүү дээр шөлдер суггарар ийи бугалар (арыктар) бар. Ону час келирге-ле септеп ап, сугну үндүрүп, дагып турганнар. Ол арыктарның суунга кижи эштип болур, ортумак хемчээлдиг хем хире улуг. Амгы үеде-даа ында иймежилер тараазын тарып, сигенин кезип ап, Көк-Теректиң дүжүткүр шөлдерин кагбааннар.

И.Ч.Шагдыржаптың намдарының чырыткылыг арны - Тывага солун парлалгазын тургузарынга киржилгези улуг болган. 1926-1930 чылдарда ол моол дылга үндүрүп турган ""Танну-Тывагийн Үнэн"" (""Таңды-Тываның шыны"") солунну редакторлаан. Ооң удуртулгазы-биле ""Шын"" солуннуң баштайгы дугаары төрээн дылынга үнүп кээрге, дыка-ла өөрээн. Баштайгы тыва журналистерниң бирээзи Иргит Шагдыржап бодун чалбыыштыг, дидим публицист кылдыр көргүзүп, парлалга сөзүн улусчу революцияга билдилиг бараан болдурган.

Төөгү материалдарында аът чарыжында улуг аъттарны анаа чарыштырарындан өске, оларның назы-харын ылгап, челер, чыраа аъттарны аңгы чарыштырарының дугайында чүнү-даа чугаалавайн турар. Ынчалза-даа бистиң уевисте аъттарны назы-харын ылгап, чоруунуң аайы-биле аңгылап чарыштырар.

Моолдуң культуразы колдуунда үндезин көшкүн амыдырал болгаш сарыг шажын болуп турар, оон аңгыда сөөлгү үеде кыдат болгаш орус культуралар база салдарын киирип турар апарган.