Pedro Moliniers ohai mbohapy aranduka heta oipytyvõva mbo’eharakuérape: “Guarani peteĩha”, “Guarani mokõiha” ha “Guarani mbohapyha”. Avei ohai Guaraníme “Perurima rembihasakue” ha Modesto Romero Cueto ndive ombohasa Avañe’ẽme ha ohai “Jurumy’ỹi”, “Tetãygua resay”, “Paje”, “Pombéro Ra’y” ha “Aña rymba”. Omoheñói ha oisãmbyhýkuri Modesto Romero Cueto ndive ñoha’ãnga aty hérava “Moliniers-Romero Cueto” ha oñondive omyasãi ñoha’ãnga Guaraníme 35 ary rasami, ñane retã pukukue javeve.

Ko Reserva biológica de Mbaracayú ha’e peteĩ reserva mokõi tetã rehegua, opytáva frontera Paraguái ha Brasil-pe. Ha’e peteĩva umi 8 tenda ojejapo va’ekue reserva ecológica-rã Itaipú, rupive ha’éva represa tuichavéva yvy ape ári.

Omosãso área ońapymíva, ojehecháva expropiación inmueble, orekóva seguridad ko’ă tenda ońemosăsőva, péva relocalización población oĩva actividad económico-productiva, ha’éva upe rehabilitación socioeconómica de la población ojereasentáva ha ohekáva solución pasivo social ambue instancia llenado mbytépe.

Alfredo Stroessner oĩ ramo guare mburuvicháramo ñane retãme oikéva'ekue heta jevy ka'irãime ha ipahápe oñemosẽva'ekue Paraguáigui ha oho oiko jepe heta tetã rupi, umíva apytépe jajuhu Argentina ha Rusia. Ojevy hetãme jasykõi ary 1989 riremi ha upe guive omba'apo kyre'ỹ ojapo hag̃uã hetaiterei kuatiañe'ẽ"", omombe´u karaí Mario Bogado, Guarani Raity pegua haihára.

Karai Mburuvichapavẽ Emilio Balbuena, oñorairõva’ekue Chákope, imandu’ávo Boquerón ñorairõre, he’íkuri: “21 ára oñeñorairõ rire, ára 29-pe opásapy’a pe ñorairõ huguyetéva oikova’ekue Boquerón-me. Ko’ẽtĩvo ipu pe turu oikuaaukáva ñorairõ og̃uahẽhague ijapýpe ha Boquerón opytamaha Paraguái retã poguýpe. Volikuéra -Marzana ra’y- omoĩmbaiteva’ekue ijehegui upe ñorairõme, ha ndaipu’akavéigui, oñeme’ẽ hikuái ha oñepomoĩ. Upémarõ, ñane retãygua guarinikuéra oho pya’e porã ha’ekuéra oĩha meve ha oipopyhy umi Volípe; ha ohechakuaávo ivy’a’ỹ ha heterasykatu ome’ẽ chupekuéra tembi’u ha pohãmimi oguerekóva; ha péicha, Voli ha ñane retãygua, ojohecharamo ha ovy’a hikuái upe ñorairõ og̃uahẽhaguére ipahápe.

Tomate (latinañe'ẽme: Solanum lycopersicum) herava avei Toma ha'e peteĩ ka'avo ha peteĩ yva, Amérikaygua, ha ko'ãga oñemitỹpapyre opa Yvórape. Ha'e oporuvaete hata tembi'upe ha hykue avei. Tomate ikatu ha'e pytã térã sa'yju avei.

Ha’e ojayvy ha opokóvo yvy ipópe, oñandu mba’e raku ijyvapegua. Hasyeterei chupe. Upépe ohecha oĩha ambue mitãrusu ijykére, avei opoñýva ha’éicha.

Ha’eva’ekue omosarambíva Clarín Paraguaýpe, kuatiahaipyre tetã Argentina pegua, ikatuhápe ojeikua mba’e oikóva ha oikoháichaite tetã Paraguaípe mombyry guive.

Ára 14 jasypokõi 1789, 15:30 aravo jave, tetãyguakuéra oñepyrũkuri ojupi ogyke oĩva La Bastilla jerére ha upekuévo ombokapu hi’ári. Upevarã oipurúkuri po kaño ho’áva ipopekuéra. Uperiremínte, Luis XVI ñorairõharakuéra oñepomoĩ. 17 aravo jave tetãyguakuéra oikémakatu La Bastilla-pe ha oñemomba’e mbokakuérarare. Marques de Launay, ha’éva upe ka’irãi ruvicha, ojejukákuri ha iñakãngue ojekutu, hechapyrã, upe ogaguasu renondépe. Ko’ã mba’e ombopy’aguasuve tetãyguakuérape ha oho heseve tenonde gotyo, ojuka peve Réi Luis XVI ha ipehẽngukuérape.