Ko’ág̃a katu iñe’ẽrendúma ha ijahy’okua rupi osẽ pe ñe’ẽ’apesã ojejeruréva ichupe ha oñeha’ã’anga ombohyapu ku purahéi “Allá en el rancho grande” ipuháicha; ha hasy chupe upe mba’e, ndaijaporãigui chupe pe ñe’ẽ’apesã upe purahéi retepýpe; upévare opuraheirãngue sapy’ánte ipu karẽmba. Jepémo vaicha ndoúi ha ndohóiva upe mba’e umi ijaheihárape. Ha’ekuéra, uvei, ojapysaka porã hese.

Hetaiterei especie de rálido (umi jueheguaty ""Porzana"", ""Aramides"", ""Porphyrio"" ha ""Laterallus""), garzas, cigüeńas ha ype, oikóva umi aguara nidificación; umi paseriforme ha’éva vulnerable, ha’eháicha jetapa de collar ha tordo amarillo,ohecháva hábitat ha dificultada comunicación umi población paraguaya ha argentina, ojapóva disminución variedad genética;

Yvyty 3 hermanos ijyvate porã pe tendápe, pe mbytepegua guive ikatu ojehecha karanda’yty Paraguay ha yvy he’õ Pantanal Nabileque-gua ha avei Sierra de Bordón Brasil-pe.

Oguahẽvo masiva e inmigrante, ijapytépe oiméva heta artista europeo, omarkáva valiosa impronta ombokakuaávo arte nacional. Italiano Guido Boggiani, ohecha arte indígena; académico Héctor Da Ponte, omba'apo mitãrusu formación rehe, ha francés Julio Mornet, oime pokõi ary Paraguáipe, ko'ápe, ambue tembiapo mbytépe, omotenonde pintura ombojeguáva cielo raso Palacio de López-pe. Péicha ko'ã gestión Guido Boggiani ombohapéva ha oipytyvõva institución cultural-kuérape, umi mitã pyahu artista, Carlos Colombo, Juan Samudio, ambue tekove, oiméva oñemoarandu orekóvo umi becas de estudio Italia-pe, ko'ápe operfecciona técnica orekóva opávave mbo'ehao orekóva orientación académica. Oúvo, omba'apo, principalmente, pintura de paisaje ha retrato-kuéra rehe.

Santa Cruz do Sul (Avañe'ẽme:Ñemby Kurusu Marangatu) ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 118.374 áva (2010 ary).

Ko’ápe oĩ yvyjoja opa rupi, sa’i ipyko’ẽha, heta hendápe avei ojehecha ita hérava basáltica. Oguereko heta ysyry porã, ãva ha’e ysyry’ikuéra Tatĩ Jupi ha Pira Pytã, avei oĩ heta ysyry’ive oĩva yvate, yvyty árigui ho’áva ome’ẽva pe tendápe heta jehechapyrã iporãmbajepéva.

Pe kuña haihára Uruguáigua Cristina Peri Rossi, he'i akue Onetti ha'e ""peteĩva mbovývagui jeikorekoha apohára (existencialista) karaiñe'ẽme"". Mario Vargas Llosa, ohai akue peteĩ momba'eguasu Onetti-pe guarã, ohai ñemongetápe AFP atýpe jasypo ary 2008-pe ""ipeteĩva umi haihára poguasúgui ko'ãgagua"".

Hembiapokue apytépe jajuhu “Tava’i” (1942), mombe’upyrysu oñe’ẽva tavarandu rehe; “Río Lunado - Mitos y leyendas del Paraguay” (1951), “Madame Lynch” (1957), Mariscal López -tapicha katupyry omanova’ekue 1870-pe- rekove irũngue rekoasakue mombe’upyrusu; “Hechizos de Guarania” ha “Romance de la Niña Francia”, mokõivéva ojapóva ojejeroky haguáicha.

Opytahína Paraguái ha Brasil mbytépe. Oñemoañete kuri 1984-pe, ha oĩ 300 km norte gotyo táva Hernandarias-gui. Oreko 1.356 ha. Ko Refugio-re oñangareko ha ombokatu pe Binacional.

Hérava yma ojejogapóvo Burj Dubái (برج دبي,Óga yvate Nduvái), tapicha kuéra oñepyrũ ojogapo ára 21 jasyporundy ary 2004-pe, ha ojepe'a tee oñepyrũ hag̃ua tembiapo ha jeikove ipype ára 4 jasyteĩ ary 2010-pe.