Юлиан узун чылдың календары база ындыг чиге эвес болган. Дөрт чыл болгаш-ла немээр хонук-биле катай юлиан календарьның чылының дурту 365 хонук 6 шак. Ол болза астрономнуг чылдан 11 минута 14 секунда артык. Ооң ужурундан, 128 чыл болгаш-ла, бир артык хонук чылга немежир. 325 чыл иштинде чыл дуртунга үш артык хонук немежип келирге, часкы дүн-хүн дуртунуң деңнежип эртер үези март 24-тен 21-же шилчээн болгаш, марттың 21-ин часкы дүн-хүн дуртунуң деңнежип эртер хүнү кылдыр хүлээп алган. Ону ынчаар хүлээп алгаш, чылдарның карышкааның чылдагаанын этпээн болганда, XVI чүс чылдың төнчүзүнге чедир 10 хонук артыкталып чыглып келип, часкы дүн-хүн дуртунуң деңнежип эртер хүнүн март 21-ден 11-же шилчээн.

Хүнде магниттиг шөл бары илерээн. Ооң полюстарының чоогунда шөлдүң күжениишкини 1 эрстед. Ол болза Черниинден 2–3 катап улуг. Хүннүң магниттиг шөлү нарын. Аңгы-аңгы полюстарлыг кезекчигештер ол шөлдү тургузуп турар. Ынчангаш магниттиг шөлдүң полюзу база үргүлчү өскерлип турар. Хүннүң магниттиг шөлдери ында бүдүмелдерниң холужуп шимчээринге шаптык болбайн, изиг газтарның өрү бедип көдүрлүрүнге чүгле угланыышкынны тургузар. Ол областарга фотосфераның температуразы 200–300° четкилээр.

2004 чылда республиканың аныяктарының аразынга болган «Алдын салгал» конкурстуң «Эң эки аныяк культура ажылдакчызы» деп номинациязының тиилекчизи.

Алдын-балыктар (санскрит: ""минамитхуна""; төв. ""གསེར་ཉ། сер-нья"") - буянныг сес демдектерниң бирээзи, балыктар хемнер-хөлдерге, далайга коргуушкун чок эштип чорууру-дег, кижилер база мерген-угаанның карактарын чедип алгаш, човулаңның далайынга аас-кежикти доктар-моондак чокка билипкеш, шажынчы амыдырал биле дээди хосталганы чедип алырын илереткен демдек.

Ээжегейни тарааны солуур чем дижир. Шаандакы тывалар кыштап чиир ээжегейни кадырып алыр чораан. Тараа шоолуг тарывас болгаш малдыг өрегелер, ылаңгыя Өвүр, Эрзин, Тес кожууннар чурттуг кижилер ээжегейни барба-барбазы-биле белеткеп, узун кышты ажылдыр чиир чеми кылдыр хүннезиненип алыр чораан.

Моолдарга ""Урянхай"" деп ат-биле адаттырып чораан өске чоннар. Ол болза түрк азы самодий дылдыг улус болур. Бо бөлүктүң төөгүзүн XIII-XIX вектерге онааштырар болза эки.

Университетти дооскаш, Каа-Хем кожуунунуң Сарыг-Сеп ортумак школазынга тыва дыл болгаш төрээн чогаал башкылай берген. Аңаа ажылдааны көдээ школаның айтырыгларын ханы билип алырынга дузалаан. Удаваанда Тывада чаңгыс борбак гуманитарлыг угланыышкынныг эртем албан чери турган ТДЛТЭШИ-ге эртем ажылын кыла берген. Эш-өөрү-биле кады ол «тыва-орус словарьны» (А.А. Пальмбах редакторлаан) тургусчуп, баштайгы эртем ажылдарын парладып эгелээн.

Бир эвес эр кижиниң сөөгү болза, ооң даштыкы талазының өңү ак болгаш, шеннеп көдүрүп көөр болза, аар болур. Аныяк кыс кижиниң сөөгү болза,ооң дашктыкы өңү кара болгаш,шеннеп көдүрүп көөр болза чиик болур.

Шериг-далай флодунуң хүнү - Россия Федерацияның 6 айның 1-де чылдың-на эрттирер Шериг-далай флодунуң мергежилдиг (профессионалдыг) байырлалы.