Историнче вăрçăсене пула палăрса юлнă. Унăн III-мĕш Оттон императорпа, Беневентри лангобард герцогĕсемпе, славянсемпе, уйрăмах пăлхарсемпе çапăçнă. Юлашнисемпе питĕ вăйлă та юнлă çапăçнă. Икĕ енĕ те хăйĕн тискерлĕхне кăтартнă. Пĕррехинче II Василий 15 пин пăлхара тыткăна илнĕ. Кашни çĕр çынтан пĕрне куçне шăтармасăр хăварса пурне те ирĕке янă. Ку, тата ытти ĕçĕсене пула ăна Пăлхарсемпе çапăçакан ята панă. Пăлхара вăл Дунай таранах тытса илнĕ. 1022 çулта Ивери (Грузин анăç енĕ) патшипе çапăçса ăна çĕнтернĕ.

Айрен Испанире те тĕнчере те чи анлăн сарăлнă иçĕм сорчĕ : Айрен лаптăкĕ пĕрремĕш вырăнта - яхăн 305 000 га.Айрен сортран апатлану эрехсем, брендисем тăваççĕ.

Лонгйирте арктика климачĕ, çулталăкри ытларахăш тапхăрĕнче нульрен сивĕрех. Сывлăшăн вăтам температури −6 °C, кăрлачра вăтам температура −14,6 °C, утăри — 6,5 °C. Чи хĕрӳ температурăна (21,3 °C) 1979 çулхи утă уйăхĕнче çырса илнĕ, чи сивĕ температурăна (-46,3 °C) — 1986 çулхи пуш уйăхĕнче палăртнă. Çулталăкри вăтам нӳрĕк пурĕпе 210 мм.

1740 çулсен вĕçĕсенче Бах сывлăхĕ япăхланнă. Куçĕсем унăн япăх курма пуçланă. Икĕ оперци иртернĕ, анчах та операцисем ăнăçлă иртмен пирки Бах суккăр пулса тăнă. Вилес умĕн вăл курма пуçланă, анчах та ун хыççăн вунă кунран вилсе кайнă.

«24 января 1921 года, из-за подстрекательства и агитации враждебных лиц против ссыпки семян в общественные амбары, среди темных масс населения волости началось восстание. Повстанцы разбили Чувашско-Сорминский волисполком и разграбили имущество. Убито 5 человек партийных работников. 26 ноября повсанцы Чувашско-Сорминской волости сделали наступление в с. Большая Шатьма с целью разбить канцелярию начальника милиции 3 района Ядринского уезда и сжечь его дела, где отряд во главе с начальником тов. Волковым за недостатком боевых припасов пришлось отступить и отправиться в с. Норусово того же числа. Количество повстанцев — 6 — 7 тыс. человек. 27 января прибыл карательный отряд и банда разбежалась. В настоящее время в восставшую волость прибыл отряд красногвардейцев, где производят розыски главарей восстания и таковых расстреливают на месте.» .

Сантерно (итал. Santerno) — Итали территоринчи юханшыв. территорипе юхать. Юханшыв Рено (юханшыв)|Рено юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 103 км, бассейн лаптăкĕ 700 яхăн км2.

Денёвпа уйрăлсан Вадим Джейн Фондăпа тĕл пулать, икĕ хутчен ăна хăйĕн ӳнер ĕçĕсене хутшăнма сĕнет. 1965 çулта вĕсем мăшăрланаççĕ, 1973 çулта уйрăлаççĕ. Фонда «Каруççел», «Тупăç» тата «Барбарелла» фильмĕсенче вылять.

Кулун-Ях — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Кельват юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.

Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.

Наръеяга — Раççей территоринчи юханшыв. Ненец АО территорипе юхать. Юханшыв Рыбная юханшывăн сулахай çыранĕпе вăрринчен 63 км юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 32 км.

Николай Константинович Рерих (1874–1947) — вырăс художникĕ, çыравçи, археолог, теософ, философ, общество деятелĕ. Чылай çын ăна тĕн енĕпе ăс параканĕ тата вĕрентекенĕ пек йышăнать.