1917 йисалди нугъайрин кьилин машгъулат куьчери малдарвал тир. Абуру балкIанар, лапагар, девеяр, малар хуьзвай. XVIII виш йисуз Кубаньдин нугъайрин даим са чкадал уьмуьр гьалзавай ва лежбервилел алахънай. Мал-лапагдин лап чIехи пайдин сагьибар мирзеяр ва султIанар тир. Мирзеяр ва султIанар вири агьалидин 4 % тешкилзавай, амма девейрин 99 %, балкIанрин 70 %, лапагрин 55 % ва чIехи маларин 40 % абуруз талукь тир. Амай 96 % нугъайри уьмуьр кесибвилин дережада тухузвай. Пара пай кесиб лежберар кеспи ийиз маса шегьерриз хъфизвай. Нугъаяр аскервилиз эверзавачир, идан чкадал гьукуматди абурувай кьетIен харжи къахчузвай.

1728 йисуз, гьукуматди чеб Уралдилай анихъ галай Тамбов ва Саратов вилаятриз куьчарунин планрикай хабар хьайи нугъай халкь кIвачел къарагънай. 1 октябрьдиз Керменчик къеледин мукьвал, Лаба вацIун кьерел хьайи ягъунра А. В. Суворован кьушунри нугъай аскерар кукIварнай. Са йикъан къене 5-7 агъзур кас телеф хьанай. Нугъайрин патай умуми телефвилер 400 агъзурав агакьнай. И вакъиайриз нугъай миллетди геноцид лугьузва, амма урусри и версия гьукуматдин дережада кьабулнач. Суворова вичин аскерриз «гуьллеяр ва сурсатар харж тавуна, анжах къайи яракьрив кIвалахдай» эмир ганай. Душмандин кIаник акатай нугъайрин бегар чара авачиз Суворовдиз муьтIуьгъ хьанай ва нугъай чилерни Крым Урусатдин Империядин гъилик финив рази хьанай. 1783 йисан 8 апрельдиз урус императрица II-й Екатеринади, Крым, Тамань ва Кубань вилаятар урусрин мулкуник акатзавайди тестикьарзавай манифест кьабулнай. 1783 йисан къене азадвилин рекье женг чIугвазвай чара-чара нугъай кIеретIрин аксиниз Суворова дяведин экспедицияр кьиле тухузвай. Суворован галтугуникай хкъечIун патал сагъдиз амукьнай нугъаяр Кеферпатан Къавкъаздин, Кума ва Терек вацIарин арада авай сувун ценерив галай чкайриз катнай (гилан Чечня авай чилер я). Чпин бахтунай гьа чIавуз урусар гьеле Чечнядив агакьначир ва и агьвалатди абур дуьз кьиникьикай хилас авунай.

Хуьруьн бине, Столыпинан реформайрин береда Урусатдин юкьван губерниярай иниз куьч хьанай урусри кутунай. 1950-й йисарин къене и хуьруьн вири агьали, перспектива авачир хуьр тирвиляй, Новогеоргиевка хуьруьз акъудна куьчарнай.

Hughes, Scott A. (2005). «Trust but verify: The case for astrophysical black holes». arXiv: hep-ph/0511217 [hep-ph]. Lecture notes from 2005 SLAC Summer Institute.

Shinen, David C. and Marilene Shinen. 1978. ""Some discourse features in Siberian Yupik Eskimo narrative."" Work Papers of the Summer Institute of Linguistics, University of North Dakota 22: 29-46.

Инсандин чукIурдай эсердик акат тавур тIебиат, реликт тир фауна ва кьери гьайванар хуьн паталди гьукуматди къадагъа алаз хуьзвай тIебии сергьятар туькIуьрнава. Вири санлай уьлкведа 34 ахьтин сергьятар ава. Мирг, сувун цIегь, сайгак, муфлон хьтин гьайванар гьукуматдин паталай кьетIендаказ хуьзва.

СССР-дин ВЦИК-дин Президиумдин 1930 йисан 25 декабрь тарихдин къарардалди, ЦIумада райондин ирид хуьруьнсоветрикай администрациядин юкь Кидеро хуьре аваз Цунта район арадал гъанай. 1935 йисуз райцентр Шаури хуьруьз акъуднай.