Жылэу исам Хэкум, и яужырей зэманым къэунэхуауэ хъыбар хъэрзынэ иӀэкъым. XVIII лӀэщӀыгъуэм Адыгэ Хэку псом (Къэбэрдей пщыгъуэри хэту) млн. 3-4 хуэдиз цӀыхуӀисащ. ЗэрыхъумкӀэ Ищхъэрэ Къаукъазым а зэманыгъуэм и къэрал нэхъ индыду щытащ.

Илъэс псоми Ганг и псыр утхъуа Ӏэуэ щыт, уэпсхэм къахэкӀауэ емытӀысэх фӀеигъуэхэр зэрыхэлъым шъхьэкӀэ. Гъэ къэс и пэм хохуэ 180 млн м³ уэуэ абым теухуа, Бенгал хыжэм и фэм зыкӀизэрихъуэкӀыр, Ӏуфэм км 150 пэщылъу гулъытэгъуэ зэптыфынум. Псыр къиуа яуж щехыжькӀэ, ятӀэгъуэ куэд къегъанэр псыхъуэм, губгъуэ лэжьыгъэхэм куэду къыхуэшъхьэпэр.

Япэреуэ Советхэм къыдагъэкlа Тхылъ плъыжьым ( 1978 гъэм ) мысырджэдыр ""кlуэд псэушъхьахэм"" яхэта. Тхылъ плъыжь 1984 гъэм къыдэкlам ""псэушъхьа кlуэдхэм"" къыхагъэкlа. Ауэ иджыри къыздынэсым кlуэдыфынкlи хъуну. Абы ""дэlапыкъур"" цlыхум ишъакlуэнымрэ, былым гъэхъунымрэ. Былымым иабгъуэхэмрэ бзучырхэмрэ зэхепlытlэ, абы пэмыкlыу ахъуэхэм я хьахэми мысырджэд куэд яубыдыр, ятхьалэ.

Къуажэр Дзэлыкъуэ къедзыгъуэм и ишхъэрэ-къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ гъэзащ, Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Ставропол щIыгумрэ я гъунэм пэмыжыжэу. Къажэм щыщIэдзауэ Дзэлыкъуэ къуажэ нэс киломитритху, Псыхуабэ къалэ нэс километрэу 10 дэлъхэщ. Къуажэм и гъунэм блокI федерал гъуэгу Къаукъаз.

Шыхэм я Ӏэплъэпкъыр лъэшу щытщ, кӀэху, псынщӀэу щытыфыным теухуауэ, ар сыт щыгъуи къащхьапэт захъумэным папщӀэ нэмыкӀ псэущхьэхэр щащакӀуэм ядеж, абым нэмыкӀыу я шэным хэлъ: жэн иэ зауэн.

Ищхъэрэ Къаукъазым щыбэгъуа лӀэужьыгъуэщ. Молэмусэ Хь. зэритхымкӀэ, нэхъыбэу уащыхуозэ Хы ФӀыцӀэ, Хы Каспийм я Ӏуфэхэм абы и лӀэужьыгъуэ къуэдзиплӀым (нэхъыбэу гъатхэмрэ бжьыхьэмрэ).

Нэхъыбу цӀыху хэкӀуэдахэр къэрал: Совет Зэгуэтхэм (~26 млн. хэкӀуэдауэ), Китай (~20 млн. хэкӀуэдауэ), Джэрмэн (~8,5 млн. хэкӀуэдауэ), Югослав (~6,5 млн. хэкӀуэдауэ), Полшэ (~5,5 млн. хэкӀуэдауэ), Япон (~2,7 млн. хэкӀуэдауэ). Зауэм гъашъу ихьауэ хъуар - 62 къыщыкӀэдзауэ 78 нэгъунэ млн. мэхъур.

Иджырейуэ тыркубзэм къагъэщхьэпэ тхыпкъылъэр латин тхыпкъэкӀэ зэхэлъхьауэ щытщ. Абым теухуауэ щытат 1928 гъэм Ататурк реформэ иригъэкӀуэкӀатэр. Ипэм щыгъуэ тхыбзэр хьэрып тхыпкъылъэм тетырт.

Унэбзум ещхьщ, и теплъэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ, кусэ фӀыцӀэхэр хэлъу, ныбэ щӀагъыр хужьщ, гъуэжьыфэ мащӀэ къыщӀэуэу, ӀэпапӀэ фӀыцӀэхэр я бгъэгухэмрэ джабэхэмрэ хэлъу.

КӀупхъхэр иужьырей зэманым икъукӀэ мащӀэ хъуащ, губгъуэхэр нэхъыбэу зэравэм, куэду къызэраущэкӀум къыхэкӀыу. Ахэр Къаукъазым бэгъуауэ зэрыщыӀам и щыхьэтщ Стрепетово къуажэцӀэр (иджы Николо-Александровскэ, Ставропол къэралым).

1991 гъэм дыгъэгъазэм и 25, Беловежиэ мэзым президентхэм Урысейм (Борис Елцин), Урысыхум (Станислав Шушкевич), Украинэм (Леонид Кучма) зэгуэтыныгъэ тхылъыр дэнонсиациэ яшъри РССЗ абымкӀэ еух и гъашъэр.

Теплъэр гъуэплъыфэщ, щхьэр нэхъ хужьщ, хъум и пщэм кусэ Ӏузэ фӀыцӀэ къокӀуэкӀ, дамакӀэхэмрэ кӀэмрэ фӀыцӀэщ, дамэхэм удзыфэ Ӏыхьэ мащӀэ яхэлъ. Щогъуалъхьэ Хы Курытым и Ӏэгъуэблагъуэм къыщыщӀэдзауэ КъухьэпӀэ Жыжьэм нэгъунэ. Къаукъазым деж уащыпэщӀэхуэнущ Хы ФӀыцӀэм, тафэ хыкъумхэм я Ӏуфэхэм.