Аъш-чем солчуушкунунга, сиңниишкининге, углевод, үстер, белоктар дээш өске-даа чүүлдерниң организмге хуулуушкуну чогумчалыг, таарымчалыг болурунга витаминнер эң чугула бүдүмелдер болур. Витаминнер дириг организмниң органнарының, чүрек, хан-дамыр, нерви системаларының, ижин-баарнын ажылынга болгаш ханның тургузуунуң доктаамал четче болурунга улуг ажыктыг. Эът-мага-ботка витаминнерниң четчир хемчээли организмниң даштыкы бисти долгандыр туруп турар таарымча чок бойдустуң уржуктарынга туруштут, шыдамык болурунга, аарыгларга удурланыр шынарын күштелдиреринге улуг идигни тургузуп турар. Бир эвес, витаминнер чедишпес болза аарыычал, аарыгзыг, арган, күш-деңгел чок, салдынчак, күзел-соруу, эрестии бастынчак, бүгү-ле чүвеге эреңгейлээр чаңныг дээш харын-даа доора аарыгларга, бергедээшкиннерге чедирип болур.

Хымыс (орус. Кумыс) - бе сүдүнден кылган чемнерниң бир янзызы. Шаг төөгүден бээр тывалар чылгы малды өстүрүп чораан. Бениң сүдүнден хымыс кылыр. Бени бир хүнде каш-даа катап саар.

Педагогика эртемнериниң академиязының национал школалар институдунга аспирантура доосканының соонда, 1959 чылдан эгелеп, Ш.Ч. Сат Кызылдың педагогика институдунга ажылдап кирип алган. 1963 чылдан эгелеп, тыва дыл болгаш төрээн чогаал кафедразы институтка ажыттынган. Ону тургузарынга Ш.Ч. Сат улуг күжүн үндүрген. Ынчангаш Ш.Ч. Сат – тыва дыл болгаш төрээн чогаал кафедразының бир дугаар үндезилекчизи, кафедраны үзүктел чок чээрби чыл дургузунда билдилиг удуртуп келген. Кафедра удуртуп турар үезинде республика школаларынга тыва дыл башкыларын белеткээриниң шынарын бедидеринче база башкыларны эртем-методиктиг комплекс-биле хандырарынче кончуг улуг кичээнгейни салган.

Кижи бүрүзү бо чуртталгада уштап-баштап чоруур хүндүлүг башкылыг, мерген угаанныг сүмелекчилиг база кезээде дузалап кээр эштиг болур дээр болза, чазыг чок боор. Хөөмейни күүседип, нептередип чоруур, аныяк салгалдарга боттарының уран дуржулгазын дамчыдып берип чоруур, бойдустан тускай чаяанныг, тыва чоннуң аразында ады-сураа алгаан хөөмейжилер өскелерден онзагайы-биле ылгалып чоруурлар. Аксының кежии-ле боор, Сергей Оолакаевич Тыва Улустуң алдарлыг хөөмейжизи Тумат Геннадий Хайдыповичиниң хары угда ооң эжи бооп, сүмелекчизи база башкызы чораан. Сыгыртыр Сергейниң хөөмей-сыгыт талазы-биле арга-дуржулгазын, кижизидилгезин демдеглевес арга чок.

Чогаал ажылын 1990 чылдар төнчүзүнде эгелээн. 1999 чылда бодунуң шүлүктер чыындызы ""Чөпшүл дең"" деп номну үндүрген. Ооң бижээн шүлүктери, бижээн чүүлдери, чогаалдары республиканың аңгы-аңгы солуннарынга үнгүлээн. 2008 чылда ""Меңги"" деп ному база үнген. Бии-Хем кожуунда ""Эрестер"" деп өөредилге солунун 2005 чылда үндезилеп тургускаш, редакторлап турар.

б) Бар сөске белдирлешкек кылдыр өске сөстү тургузары-биле. Чаа сөс хөлде бар сөстүң бир үжүүн киирип аар азы аңаа бир үжүк немээр ужурлуг. Ол сөс ийи азы оон хөй сөстү «көвүрүг» хевирлиг кылдыр кожуп база болур.

Бес тайгага үнер дазыл чемиштиг черлик үнүш. Ону сүтке элээн үр хайындыргаш, кырынче саржаг каггаш чиир. Бести аштап-арыглааш, кургадыр, оон хоюудур соктап далганнааш, саржаг-биле холуй мажыыр, ооң соонда хураган хырнынга, үүжелеп алыр.