Амгы үениң херээжен хөөмейжилеринге Валентина Чүльдүм (даштыкыга база Европа чурттарынга баштай четкен тыва херээжен хөөмейжи), тыва национал оркестриниң хөгжүмчүлери Дамыраң Айлаң, Шончалай Ооржак база “Тыва кызы” бөлүктүң удуртукчузу Чодураа Тумат дээш оон-даа өскелер-даа херээжен чоннуң ортузунга хөөмейни нептередиринге төлептиг үлүг-хуузун киирип чоруурлар.

Октаргайда бүдүмелдер үргүлчү шимчээшкинде болгаш өскерлиишкинде турар. Газ, доозунналчак бүдүмелдерден амгы үеде сылдыстар боттанып, а ол сылдыстарны долгандыр планеталар системалары тыптып келип тургулаар.

Уруг божууру, иштики сагыш-сеткилди,чүректи,бижек-биле кескен чүве дег, човулаңга таварыштырар, ийи карак чажы кылаңайнып дамдылай бээри ышкаш берге.

Ада-ие кижи чаш төлүн далай ышкаш ханы ынакшыл-биле деткип, дүн-хүн ылгал чокка хаваан дүүп,хорадап,шугулдавайн, үргүлчү чаптап,эргеледип көөрү шынында кандыг-даа деңнел чок улуг буян болур.Чүгле чаш төлү чылыг-чымчакка турар болза,боду аштап суксап,доңуп-даа турза,сеткили амырап,ооң өөрүшкү-чыргалын бодунуң байыр-маңнайы кылдыр бодап, арын-шырайында өөрүшкүзү долуп,сеткили амырап турар.

«…Даай, мен хөөмейлеп, сыгыртып өөрениксеп тур мен, сен ышкаш кылдыр. Чогум үнүм үнүп турар, ону канчаар өскертип, бедидип, чавызадып билбес-тир мен, айтып берип көрем…» - дээн болгай.

Бо ыдык ырны хүнде 3, 7, 21 катап номнап, сүзүглээр болза, долгандыр турар өске-даа амылыг амытаннарга эки, буян болур. Оон аңгыда, оолдуг болуксаан кижи оолдуг апаар, эт-хөреңги, акша күзээн кижи бай апаар, шупту күзелдери боттанып, оларның бодарап бүде бээринге кандыг-даа шаптараазыннар шаптык кадып шыдавас. Чүгле Дарийги Бурганга, бо ыдык ырның сөстеринге бичии-даа сезик чок, долу бүзүрел херек. Ынчан күзелдер долузу-биле боттаныр.

Сен-даа хлеб коргудуп билир кижи сен ыйнаан. (улус чугаазындан дыңнаан). Ажыл кылбас чалгаа кижини ""хлеб коргудар кижи"" дээр. Ындыг кижи чүгле чем далдап билир. Мында ""хлеб"" деп сөс чем аймаан айтып турар болганда ооң туказы дорт бооп турар.

Дигнага Васубандху башкыга база өөренип чорааш кара угаан ажыглап тургаш диспуттарга тиилеп турган. Дигнага башкының өөредиглери кыдат болгаш төвүт дылдарда шыгжаттынган.

Эмнээр сорулга-биле ону эмнээр белеткемнерни (препараттарны) арыткан байдалга шыгжаар дээш ажыглаар. Ампула (идижик) узаткан чиӊге аастыг болур.

Арзылаң Күдерек Амбы-ноян чурту - Тес-Хемниң Иргит сумузунга Эзирбей (Ырлаар Кускун-Хаай) деп араттың өг-бүлезинге тос кыстың соонда эр чаңгыс оол болуп төрүттүнген. Күдеректиң кижиге октатпас мөге болурунга иези Эңгисмааның акылары Танай биле Тонай ийи улуг салдарлыг болганнар деп, ТАР-ның база бир көскү удуртукчузу чораан Иргит Бадра ""Арзылаң Күдерек"" деп романында бижээн.

Арзылаң Күдерек (азы тодаргайы-биле: Арзылаң аттыг Иргит Күдерек Кускун-Хаай оглу) (1864 чылдың күзүн төр. - ...тодарадыр херек) - Бүгү Таңды-Тываның ат-сураглыг мөгези.

Өскелер айыыл-халапка таварышсын, өөделевес болзун дээн кылык-килеңден үнген каржы бодалдар. Өнчүлүг кижилерге көөр-хөөн чокталып когараарын йорээп, эртем-билиглиг кижилер багай чүвеге таварышсын дээн сеткиишкин сеткип. Өскелер шаптараазынга таваржыырга өөрүп олурары ол бүгү хамааржыр.