Аныяктарның коммунистиг интернационалын дамчыштыр - тиилелгеже!"". Ол кыйгырыг И.Шагдыржап болгаш ооң чаңгыс аай үзелдиг эш-өөрүнүң күжениишкини-биле тургускан чаа программаның өзээ апарган. Ынчан 1925 чылдың төнчүзү турган. АКИ-ниң төлээзи Кутепов ТАРЭ-ниң бирги съездизинге байыр чедирип, чүве чугаалааш : ""Чүгле кулданыгның кинчи-бегин үзе тыртары четпес. Ёзулуг революсчу шимчээшкинни тыва чоннуң, ядыы тываларның ортузунга ханыладып, калбартыры, ССРЭ-биле найыралчы харылзааны улам быжыктырары эргежок чугула... Даарта кандыг шылгалдаларга бастырып аарыңарны бөгүн кым чугаалап шыдаарыл? Силерниң орууңарга сөс кырында революсчулар бооп, тыва ядыы чон дээш демисежир бис дээр, а херек кырында силерни дедир тыртарын күзээр улус таваржыр боор"" - дээн. Билген чүве дег болган: эрге-чагырга элээн феодал-теократ идегеттерниң тергииделинден хамыктың мурнунда ядыылар күштүү-биле хинчектенип турар.

Лао-Цзы – даосизм шажынының үндезилекчизи, бистиң үениң мурнунда VI-V вектерде чурттап турган. Даосизм шажынының ""Дао Дэ Цзин"" деп кол номунуң чогаалчызы. Ол номнуң өөредии мындыг:

Башкызы Сергейниң кижизидилгези Геннадийниң аажы-чаңынга, хевирлеттинеринге чугула рольду ойнаан. Гена хөөмей уран-чүүлүнүң тевиинче чаа-ла булганып кирип тура, тенексимээр аажы-чаңныг, бир-ле чүүлдү бодап азы чогаадып алган чоруур борбак кызыл чаактарлыг оолак турган. Дошкун сөстен доңган сеткил чөрүжүп дедирленир болгай, а Геннадийниң башкызы эптеп-чөптеп өөредип, тускай эвин тып алган.

Фонетиказы тыважываан, олчаан үлегереп алган сөстерге, оон ыңай нарын тыва сөстерге кожумак немежир болза, шак ол кожумактыктың ажык үнү сөстүң сөөлгү слогунда турар ажык үнден хамааржыр. Чижээ: артистиң, директорнуң, киш-кулааларга, кызыл-өзектиг, сеткүүлдүң.

Геше Чампа Тиңлей, Ном: Хүн бүрүде бүдээл бүдүреринге мергежиириниң мөргүлү, Республика типографиязы, 2003 чыл. Номга капсырылгада Чочагар Моңгуштуң очулгазы.

Тываның Эртем-Шинчилел Институду база Томскунуң эртемденнери 2011 чылдан тура шинчилел ажылдарын чорудуп эгелээн: кээп турган улустуң эге болгаш аржаандан чоруп турар үеде кадыкшылының байдалын шинчилээннер.

Ооң мөге адын Арзылан Чамыяң дээр. Ол Чөөн-Хемчик кожууннуң Шеми сумузунга 1908 чылда төрүттүнген. 1935 чылда Тыванын улуг Наадымынга эн-не баштай шуглуп унген,оон соонда ол чедиишкиннерин 1937,1938,1939 чылдар-да база бадыткап,ТАР-нын дорт дакпыр чемриону,ол уенин ёзулуг-ла Арзылан могези бооп келген.Оон адын салгакчылар адап-сактып,""XX чус чылда Тыванын алдарлыг кижилери""деп Куруне номунче киирген.

Тываларның өгбелери ""урянхай"" деп сөс билбес чораан, тывалар аразынга ""урянхай"" деп аймак-сөөктүң улузу база кажан-даа чуртаваан. ""Урянхай"" деп моол сөстү тывалар дорт адай албас турган. Кара чон ол сөстү тыва домаанга таарыштыр [урааңгай] кылдыр адаар чораан. Чүгле моол бижик ажыглап чораан тыва дүжүметтер боттарының саазын чагааларынга ""танну урянхай"" деп сөстер бижип турган. Моолдар XIV векте тываларның өгбелерин ""Арга урянхадтары"" деп адап турган. Арга урянхадтары болза ""Юаньның чажыт төөгүзүнде"" бижиттинген тускай Урянхай деп аймакка кандыг-даа хамаарылгазы чок бооп турар.