Виридалайни чӀехи къумлух Рин къумлух я. Адан кьадар — 40 000 км² я, ам Волгани Урал вацӀарин арада ала, Къазакъстандинни Урусатдин чилерал. Садбуру Испанияда авай Табернас къумлухни Калмыкиядин, Дагъустандинни Чечнядин сергьятда авай Ногъай чуьлер зуркъумлухар хьиз гьисабзава. Инсанри авур менфят авачир кӀвалахдин гъиляй Калмыкияда пара чилер къумлухдиз элкъвена.

Гафунин туькӀуьр хьунин тегьер чирун патал, гилан чӀаван макитди (илимди) кьилди тир морфология тӀвар авай макит (илим) арадал гъанва. Вири санлай гафар кьве типдиз чара жезва:

Радуев Салман Бетырович (1967 йисан 13 февраль, Гудермес — 2002 йисан 14 декабрь, Соль-Илецк) — Чечнядин садлагьай ва кьведлагьай дявейрин девирда виридалайни тIвар-ван авай чечен террористрикай ва шанилрикай сад, Урусатдин Федерациядин чара-чара субъектра са шумуд зурба терактар тешкил авур кас. Жохар Дудаеван бубадин амлед хцин руш гъанай. Адаз терроризм паталай кар ганай ва Соль-Илецк шегьерда авай «Белый лебедь» колониядин дустагъ авунай. 2002 йисуз ам гьа колонияда кьенай.

Азербайжандиз чара чкайрай гъана чкадин климатдиз вердишарна кутунвай гьаванар агъадихъ галайбур я: тIвехер алай мирг, сайгак, енот хьтин кицI, америкадин енот, хундуз, скунс.

Кьиблепатан Къавкъаздик ЧIехи Къавкъаздин кьиблепатан гуьнедин чIехи пай, Колхид аран, Куьредин аран, ГъвечIи Къавкъаз, Эрмени суварин кефердинни-рагъэкъечIдай пад, Талыш сувар ва Ленкарандин аран акатзава.

Шари 1911 йисан 16 майдиз Куьре магьалдин Мегьарамдхуьре дидедиз хьана. Советрин девирда ада Бакуда кьилин чирвилер къачуна, гзаф йисара хайи хуьруьн мектебда, тарихдин муаллим ва директор яз, кIвалахна. «ДАССР-дин мектебрин лайихлу муаллим» тIвар ва кьве орден къазанмишна. И вири йисара ам гьикаятдин эсерар: ""Элдин хва"", ""Къиргъин"" ва мсб. кхьинални машгъул тир.

XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдин «Ахцегьпара - 2» хуьруьн жемиятдик квай. Ахцегьпарадик квай чIавуз Мацара вичин кавхаяр авай, абурун кьадар хуьруьн агьалидин кьадардикай ваъ, хуьре авай сихилрин кьадардикай аслу тир, вучиз лагьайтIа гьар сихилди, хуьре регьбервал кьиле тухун патал чпин арадай са кавха хкязавай. ГьакIни, хуьре са чавуш (хабар гузвайди) жедай .

Урусри нугъаяр барбатI авурдалай кьулухъ кьери хьанвай халкь гьарнихъ чкIанай, са пай Кеферпатан Къавкъазда амукьнай, са пай Волга вацIун кьибле патариз акъатнай, муькуь пай Кубаньда амукьнай ва икI маса. 700 агъзурав агакьна нугъаяр Усманрин Империядиз хъфенай.

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 216 кас яшамиш жезвай . 1941 йисуз хуьруьн немец агьалияр Азиядиз ва Къазахстандиз акъудна куьчарнай ва къазмайра мукьвал алай хуьрерай урусар куьч хьана ацукьнай. Алай чIавуз хуьре урусрилай гъейри аварар, даргияр ва мсб. яшамиш жезва.

Хуьруьнсовет Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин рагъакIидай пата, Дербент шегьердилай 15 км рагъакIидай пата, Барафтау суван гуьнеда чка кьунвайди я.