Фотосфераның кырында, 12–15 муң километрде, көстүп турар чырыкты шаптык чокка эртирер каътты хромосфера деп адаар. Хромосфераның чаңгыс аай бедиинде температура ылгалдыг туруп болур. Ооң соок черлеринге колдуунда водород, изиг черлеринге гелий чырып тургулаар. Ооң кырынын тургузуу нарын. Хромосфераның «изиг» черлериниң температуразы 30 муң, «соок» черлериниң 10 муң градус чедип турар. Хүннүң атмосферазының кырында кезиин корона деп адаар. Ооң температуразы секундада 150 километр шимчээр ионнар энергиязынга дүгжүр. Ол “ийиги космос” дургенинден элээн каш катап эвээш шимчээшкин-дир. Ионнарның дүргени оон улгадыр болза, олар Хүннү каапкаш, чоруптарлар. Ынчангаш коронаның кинетиктиг энергиязы 1–2 сая градустан ашпас.

Улуг-Хем кожууннуң Көк-Чыраа суурга 1971 ч. январь 23-те төрүттүнген. Адазы — Оюн Дүгер-оол Ширин-оол-оглу, Таңды кожууннуң Межегейге төрүттүнген, чолаачы, автомеханик. Иези — Доңгак Оюмаа Седии-уруу, Өвүрнүң Дус-Дагга төрүттүнген, мергежили - зоотехник, Көк-Чыраа сельсовединге социал-политика талазы биле специалист кылдыр ажылдап келген.

3. Шыдамык сеткил - дээрге чыып алган буянын кылык-килеңге өртетпези болур. Ол болза кандыг-даа харыы берип шыдавазы эвес, а идекпейлиг болза-даа кылык-килең чокка кылыры.

Хомду дайынынга шылгараан Ондар Сундуй-оол Допуш оглу Ийме чурттуг. Ол аңаа дайын-чаа соонда болган моол, тыва мөгелер киришкен байырлыг хүрешке сес мөге аразынче киргеш, чиңзелиг бөрт-биле шаңнаткан.

Бир чевээн археологтар Ольхон ортулуунга тып каскан. Үш Курыкан чону чорта берген улузун оңгар иштинге чыттыргаш, даштар-биле кырындан базырып каар турган. Базырыктар саны чүс ажыг боор-дур, бирээзиниң бедии 1 метр хире боор-дур.

Бижикте аймактың адын латин транскрипция ёзугаар номчуур болза tokuz tabduz дээр. ""Токуз"" дээрге ""тос"" дээн сөс-түр, ынчаарга «Токуз Табдуз» дээрге «Тос Табдуз» дээн сөс-түр. ""Табдуз"" деп сөстүң утказы амдызында таптыг билдинмес. Эрги түрк дылда ""Тоқуз"" деп сөс үе эрткен тудум чоорту ""тогус"" деп сөс кылдыр хуула берген.

Башкирлерниң туй деп куда байырлалындан аңгыда мусульман ураза-байрам, курбан-байрам, мавлид дээш оон-даа хөй. Часкы даштыкы ажыл төнчүзүн демдеглээр сабантуй база каргатуй деп байырлалдар бар.

Шаандан тура кижи политеист чораан, ол дээрге хөй бурганнарга чүдүүрү. Политеизм эрте-бурунгу үениң культуразынга сайзыраңгай чораан. Политеистиктиг чүдүлгелерде бурганнар мөзү бүдүштүг кылдыр көргүстүнген. Оларның бот ботарының аразында харылзаа кижилерниң аразында ышкаш болуп турар. Оларның даштыкы овур-хевири база кижилерге дөмей болуп турар. Политеистиктиг көргүзүглер өске-даа шажыннарда амгы үеге дээр бар. Ол шажыннар дээрге Индияның болгаш Ыраккы Чөөн чүктүң шажыннары болуп турар.

Вулкан чаза тевиишкиннериниң изиг суук чүүлдерин болгаш оон тыптып келир газтарны барымдаалап, чамдык шинчээчилер Чер шаанда баштай хөлчок изиг газ, а ооң соонда кончуг изиг суук байдалга тургаш, оон кадыг байдалдыг болу берген дижип турар.

Ам бир базым өрү депшип,хандыр шинчилеп көөрге,энерелдиг аваның ачы-буянын канчаар-даа аажок улуг,ханы,буянныг өршээл-хайыразын айыткаал: Бир дугаарында: ие кижиниң ажы-төлүн катап-катап эргип көөрүп,камгалап өстүрери энерелдиг улуг хайырлал.