Ta mysh jeig keayrt smoo bacteyryn cummal er corp deiney na ta killagyn deiney ayn. Ta ram jeu er y chrackan as biota collaneagh. Ta'n chooid smoo jeu meeskielleydagh er coontey obbraghyn y chorys jeenaght, as ta fir jeu foayssagh dooin. Ta fir elley gorlagh as t'adsyn nyn minn ymmodee çhingyssyn, myr sampleyr, yn collyr, anthracs, louraneys as yn phlaih fairaigagh. Ta gorley shymlee marroo mysh 2 villioon sleih 'sy vlein, 'syn Affrick fo-Haharagh son y chooid smoo. Ta fir lhee jannoo ymmyd jeh noi-vaagh noi bacteyryn.

Ta'n Vaarle Yernagh er ny loayrt ayns Nerin veih ny Mean Eashyn as, rere arraghey çhengagh car y 19-oo eash, ta'n Vaarle er ny chur stiagh ayns ynnyd y Yernish myr y phreeu-hengey da'n chooid smoo jeh'n phobble. Cha nel y Yernish loayrit dy mennick magh ass y chorys ynsee agh ec mysh 10% sleih-earroo Phobblaght Nerin as ta 38% jeu ta ny smoo na 15 bleeaney d'eash rang-oardit myr ""Yernisheyryn"". Ayns Nerin Hwoaie, she'n Vaarle y çhengey oikoil de facto, agh ta staydys ec y Yernish as ec yn Ullanish, as ee loayrit çheu yiass veih'n joarey chammah. Ayns ny jeihaghtyn jeianagh, rere'n sthie-arraghey, ta ram çhengaghyn elley er ny çheet stiagh dys Nerin, as ad çheet as yn Aishey as yn Oarpey Veanagh son y chooid smoo.

Ta snooker nane jeh assphurtanyn ny Bretyn Mooar. Ta feniaghtysyn y dowan cloiet dagh blein ayns Sheffield. Ta'n spoyrt bishaghey er feie ny cruinney, lesh bishaghey mooar 'sy Çheen.

Rug Phillips ayns Bretyn Hwoaie as hie eh er n'ynsaghey ayns St Mary Hall, Aah yn Ollee. Hooar eh B.A. 'sy vlein 1579 as M.A. 'sy vlein 1584.

Va Arthur Caley ruggit ayns Sulby ayns Mannin 'sy vlein 1824 as s'liklee dy re eshyn va'n dooinney s'lhiurey 'sy theihll 'sy lhing echey. Tra v'eh slane aasit va Caley dy firrinagh 'ny ghooinney gollrish slieau', as eh 7 trieyn as 11 oarlagh er lhiurid as ny smoo na 28 claghyn er trimmid.

She preeu-valley as y balley smoo Finnlynn ee Helsinki (Soolynnish: Helsingfors). T'ee ny lhie ayns jiass ny çheerey er coose Lhoob Finnlynn, rish y Vooir Valtagh. 'Sy vlein 2009 va 578,126 cummaltee 'sy valley as ny smoo na millioon 'sy valjaght.

Ayns grammeydys as çhengoaylleeaght, ta ablid chianglee çheet er jargaght fockle dy ghoaill arganeyn. T'eh cosoylagh rish aistraght, agh ta aistraght çheet er cassyn ynrican; ta ablid chianglee goaill stiagh arganeyn elley.

T'eh oolit dy vel 6.2 millioonyn dy 'leih ayns Nerin. Ta beggan ny sloo na 4.5 millioonyn dy 'leih cummal ayns Pobblaght Nerin as ta beggan ny sloo na 1.8 millioonyn dy 'leih cummal ayns Nerin Hwoaie. Ta ny h-earrooyn shen taishbyney bishaghey mooar ayns sleih-earroo yn ellan veih'n 4.2 millioonyn va cummal ayn ayns ny 1960yn, agh t'eh foddey ny sloo veih'n 8 millioonyn va cummal er yn ellan ayns ny 1840yn leah roish çheet y Ghortey Mooar.

Cha nel fys er ny rheynnyn-reihys va ymmydit ayns Ard-reihyssyn ny bleeantyn 1924, 1929, 1934, 1946, 1951, 1956, 1962, 1966, 1971, 1976, 1981.