ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери. Тыва Республиканың Күрүне ному. Заслуженные люди Тывы ХХ века. Государственная книга Республики Тыва. Рецензенты: директор Института истории ОИИФФ СО РАН, чл.-корр. РАН, д-р ист. наук В.А. Ламин, ст. научный сотрудник Института истории ОИИФФ СО РАН, канд. ист. наук Н.Н. Аблажей. Редакционная коллегия: В.Я.Тимофеев, В.Ф. Чадамба –ответственные редакторы; канд. ист. наук Ч.М. Доржу, канд.филол.наук М.П. Татаринцева. Научное редактирование осуществлено Тувинским институтом гуманитарных исследований, руководитель – канд. ист. наук В.Д. Март-оол.

Сайзанак ойнунда эң-не кол черни өг иштиниң дериг-херекселинче угландырган болур: өгнүң ханазын чугажак калбак дашты хана-карактай шыйып тургаш кылып алыр, аптыраларны дөрбелчин-дөрбелчин даштардан кылгаш, ооң хоюг арнынга хээни чуруп тургаш, орнун орта салыр. Өгге чадар ширтектерни онза каас кылдыр угулзалай шыйгаш, черниң чайгаар бүткен кызыл, ногаан өңнүг шивиттери-биле будуп-даа алыр. Ындыг шиивиттер чок черге кылган болза, ол хевээр ойнаар. Өгнүң ээлерин улуг-аныяк, уруг-дарыы чокка дөгерезин даштан таптап кылгаш, база-ла олуттарын орта олурткулап каар. Оларның идик-хевиниң угулзазын база шокарлап шыяр. Өгнүң иштики хевири дөгере кылдынган соонда, хамык эт-херекселдерни турар черин орта салыр, ожук-пажын база тип каар. Оюнну ойнап турар кижи ол өгнүң ээзиниң өмүнээзинден чугаалап, ол хамык даш кижилерни чугаалаштырар, оларның ажыл-агыйын аайлап башкарар, ооң иштикти эмге-сескелелин кылыр, аалчыларын хүлээп алыр. Болуп турар болуушкун дөгерези өгнүң иштинде болуп турар чуве төлээде, ол хамык өг-иштииниң эт-севи көстүп турзун дээш, өгнүң дээвиирин кылбас. Сайзанактарны кожа-кожа аалдар хевирлиг кылдыр кылгылап алгаш, аалдажып, шайлажып ойнаар. Аалга келген аалчыларны ашкарып-чемгерер, арага-дарызы-биле, эът-чеми-биле хүндүлээр, ооң соонда аалынче дедир үдээр, азы удудуп хондурар.

Моол-тибет чыл санаашкынынң эгези бистиң эраның 1027 чыл болур.Бо календарьның тургузуу кыдат 60 чыл эргилделиг календарьларга дыка чоок. Моолдар кыдаттарның ажыглап турганы ""дээр төжектериниң орнунга, чылдарны онзалап демдеглээри-биле көк (хөх), кызыл (улаан), сарыг (шар), ак (цагаан), кара (хар) өңнерни кииргеш, кыдаттарның ажыглап турганы ""он ийи ногаан будуктарын"" моолдар болгаш тибеттер беш халаптың, он ийи дириг амытаннарның аттары-биле, эрте шагда Енисейге турган түрктерниң календарында дег, солуп каапканнар.Таблица 2

1219—1220 чылдарда Чиңгис Хаанның шериглериниң башкирлер-биле бир дугаар тулчуушкуну болган. 1220 чылдан 1234 чылга чедир моол шериглер башкирлер-биле доктаал чокка дайылдажып келген. Ол барымдаа башкирлер моолдарның Европаже шимчээшкинин саададып турганын чугаалап турар деп болур.

Таалай аяннажылгазынга чагырткан ажык үннер, азы чүгле чымчак, азы чүгле кадыг одуругнуң үннери бооп бөлдүнчүр. Сөс иштинге бир дугаар ажык үн чымчак одуругнуң үнү боор болза дараазында слогта ажык үн база чымчак одуругнуң үнү болур. Бир эвес, бир дугаар ажык үн кадыг одуругнуң үнү боор болза дараазында слогка чүгле кадыг одуругнуң турар.