Дая кадында хөй витаминнар, өске-даа холуксаалар бар болганда, ону ниити мага-ботту быжыглаарынга, витамин четпестээр аарыгларга ажыглап турар. Дая кадын улус хан базыышкыны кудуладырынга, ижин-шөйүнду аарыгларынга ажыглап турар.

Даайы чагаазынга харыылап, дыка-ла тода, билдингир кылдыр бижээн: «Сыгыртыр кижи сыгыдым ыыткыр, даашкыр болзун дээш, бодун күш-биле албадап болбас, оон хамаарышпас болгай. Чүге дизе сыйылааш, кандыг-даа аян чок үн үнер. Менден аңгыда Санчы Кызыл-оолдуң, Ооржак Хунаштаар-оолдуң хөөмей-сыгыдын дыңнап көр даан, анаа хостуг, чоргаар кандыг-даа албадаашкын чок.

Аът чарыжының маргылдаазы чүс-чүс, муң-муң чылдарны өттүр бистиң хүннеривиске чедип келген. Аът чарыжы болза, бистиң хүннеривисте спорттуң база бир эң солун хевири болуп, ооң хевирлерин янзы-бүрү кылдыр сайзырадып келген.

Делегей акшазы. Делегейде чурттар аразында саң-хөө харылзаалары болгаш барааннар саарылгазы нептерээнде кезек чурттарның акшалары делегейниң көвей черлеринге үнелиг болгаш херектиг апарган. Ындыг акшалар дээрге - АКШ доллары, швейцар франк, евро, англи фунт, япон иена болгаш оон-даа өске акша дыңнары (единица).

Мунукчулар аъттар маңнажып орда, мунган малының онзагай байдалын көрүп тургаш, маңын таарыыр— аът кезек болза, чарыш төнгелекте шаан үзе маңнап каавытпазын дээш, ону оожургадып, аксын тыртар. А бир эвес ол аът аажок узак болза, ооң маңы үнзүн дээш, ону кымчы-биле хойзуп, аажок хөөрели кускуннагылаар.

Чже Цонкапа (1357-1419чч) - Төвүт буддизмниң эң улуг школаларының бирээзи Гелугпа школазының үндезилекчизи. Төвүтте Цонкапа Башкыны ийиги Будда деп сүзүглээр.

ХХ чүс чылдың сөөлгү болгаш баштайгы он чылдарында тыва хөөмейниң “алдын” салгалының сөөлгү кижилеринге Хунаштаар-оол Ооржак, Маржымал Ондар, Сундукай Монгуш, Максим Дакпай, Дмитрий Очур, Дырышпан Монгуш, Андрей Чүльдүм-оол, Кара-оол Тумат база Фёдор Тау хамааржыырлар. Ол ышкаш кайгамчык салым-чаянныг хөөмейжилеривис, “мөңгүн” салгалдың төлээлекчилеринге Олег Куулар, Леонид Ооржак, Геннадий Чаш, Геннадий Тумат, Мерген Монгуш, Иван Сарыглар, Тимур Кара-Сал, болгаш Аяс Данзырын хамааржыырлар.

Бир эвес кижи билбейн хоран оът азы дириг амытанның хоранын чип, ижипкен болза, Дарийги Бурганны сактып адааны безин өлүмнүг оо-хоранны мага-боттан үндүрүп кааптар.

1944 чылдың март 5-те Рыжановка биле Кобыляки суурларның чанынга дайзыннарның камгалалы үзүктелгенде экипажтың механик-чолаачызы турган Чүргүй-оол Хомушку танкызы-биле дайзынның талазынче шургуп кирген. Ийи шак дургузунда Ч. Хомушку бодунуң экипажы-биле удурланыкчыларның 35 солдадын, 3 танкыга удур чепсээн, 3 пулемёдун, 2 миномёдун узуткап каан. Кажан танкының командири балыглаткан соонда, Чүргүй-оол команданы удуртурун хүлээп алган.

Моңгуш Аяс 7 харлыында хүрежип эгелээн. Тыва хүреште туруп көрбээн, база моон-даа соңгаар турары берге көргүзүгнү тургускан. Ол болза бир дугаар тыва улустуң күрүне ""Наадым"" байырлалынга 18 харлыг (1991 чыл) тургаш шүүлген. Оон дараазында 18 чыл иштинде чүгле чаңгыс катап 1993 чылда 20 харлыг тургаш Моол күрүнениң авырга аттыг мөгезинге Одвоогийн Балжинямга октаткаш, үжүүрлешкен.