Термин «обскурантизм» (латинла obscurans — «пӹцкемдӹшӹ») шанымаш йон ылеш, кыды тымдымаш, палӹмаш дон шӹнцӹмаш, культура дон индивидумын ирӹкан ылмжы вӹкӹ шӹдӹ доно анжа. Руш Элышты ти ынгылымашым XIX-шӹ курымын кычылташ тӹнгалмӹ. Обскурантизм шукы форман ылеш, шамаклан кырык мары йӹлмӹ дон культурым виангдӹмаштӹ у йонвлам кычылтмы ваштареш ылмашымат, обскурантизмӹн ик формешӹжӹ шотлаш лиэш. Историштӹ обскурантизм шӹренжок философи да религин догмывлажы доно кӹлдалтӹн. Религин догмывла ваштареш ылшывлам ""иа"" дон ""мужанеш"" шотленӹт, церкӹ нӹнӹ ваштареш шалген да инквизицивлам эртарен, тенге нӹнӹм йылатеныт, пуштыныт. Церкӹ шӹнцӹмаш ваштареш ылшывламат поктылын да казнен. Тенге историштӹ кымдан палӹмӹ эдемвла инквизици годым вуйыштым ямденӹт, нӹнӹ логӹц Пико делла Мирандолан, Джордано Брунон, Галилео Галилейӹн, Томас Вильсонын, Хуан де ла Крузын, Мигель Молиносын, Паоло Сарпинын, Жанна д'Аркын, Валгыды Терезин да Игнатий Лойолын лӹмвлаштӹм палдӹрташ лиэш. 1568-шӹ ин инквизици Голландин цила ӹлӹзӹжӹм йылаташ суен ылын да тидӹм ӹлӹмаш пырташ манын, 25 000 эдемым йылатен шоктенӹт.

Венгри, Венгр Респу́блика (венг. Magyar Köztársaság, Magyarország [ˈmɒɟɒrorsaːɡ] — «Мадьяр мулӓндӹ») — кугижӓнӹш Покшал Европышты, пӹсмӓнвлажӹм Австри, Словаки, Украина, Румыни, Серби, Хорватидӓ Словени доно кыча. Ылӹзӹ шот — 9 930 915 эдем, кымдецшӹ— 93 030 км². Вуйхалажы Будапешт 1 702 297 ӹлӹзӹ (2008), НАТО-ш 1999-шӹ дӓ Европын Ушемӹш 2002 -шы ин пырен. Шенген визын зонышты ылеш.

Сейшел симсӹ кӓдӹ (латинлӓ Alectroenas pulcherrima) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Сейшел‎ (Праслен, Маэ, Фелисите дӓ Силуэт) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 25 см якте шоэш.

Брахипетерсиус (латинлӓ Brachypetersius) — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы качкыш дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ брахипетерсиус улы.

Гоплоцеркус йишвлӓ (латинлӓ Hoplocercidae) — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 14-16 тӹрлӹ гоплоцеркус улы.

Этьвайныр (рушла Этьвайнуры) — Шур монгырыштыш сола, Ӓвӓсир сола дон йӹгӹре ылеш. Солам 1920-шы ивлӓн Йоласал лишнӹш солавлӓ гӹц толшы хресаньвлӓ ӹштенӹт. Шур поселенин покшалжы — Макарсир якте 18 уштыш. Этьвайвлӓ Ӓвӓсирӹштӹш Шур школышты тыменьӹт дӓ тӹштӹш лапкавлӓш каштыт. Шукынжок изи фермер ылыт, коллоэцвлӓ Шурышты колым кычат, мӱкш анжышывлӓ ситӓлык. Этьвайныр гӹц Шур йогы якте 600 метр нӓрӹ. Вӹд тӹрыштӹ Ирин лап лӹмӓн алык улы, кышты репресси якте халыкнам сотышкы лыкташ цацышы Григорьев-Эмӓш йыхшы доно ӹлен. 2001-шы ин солашты 149 эдем ӹлен, нӹнӹ логӹц 81 пуэргӹ да 68 ӹдӹрамаш. Пӧрт аражы кӹзӹтӓт эче улы, тӹдӹм Краселицӹш ваштымы.

Тико (латинлӓ Philesturnus carunculatus) — У Зеланди шӹнгӹртӹшвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ, нарынзалгы ялаван мырышы кек. Кытшы 25 см, нелӹцшӹ 75 г якте шоэш.

Гусянова Наталья Елисеевна - Кырык мары драма театрын актрисыжы. 26-шы апрельӹн 1976-шы ин Актусолаэш шачын. Кӹзӹт якте пиш шукы рольым мадын.