XII чүс чылдың эгезинде янзы-бүрү моол аймактар чаңгыс күрүне тургузарының аргазын база катап шенээннер. Ол күрүне төөгүже Хамаг Монгол деп кирген. Ол күрүнениң баштайгы чагырыкчызы Хайду хаан болган, а ооң уйнуу Хабул хаан шерии-биле кожа кызыгаарда Цинь империязының кожууннарын тиилеп шылаар күчү-күштүг апарган. Дараазында хаан Амбагай дайызыннарынга татарларга туттургаш (""татар"" деп ат түрк уктуг аймактарны адаары апарган) чжурчжэннерге хүлээттиргеш аңаа чок кылдырган. Каш чыл болгаш татарлар келир үениң Чиңгисхаанның (улуг хаан апаарының бертинде Тэмучин деп аттыг турган) адазын Есүгей маадырны (монг.Есүхэй баатар) өлүрген. Тэмучинни улуг хаан апаарының бертинде кереиттерниң баштыңы Ван хаан деткип турган. Тэмучинниң шериг албаны көвүдеп күштелип кээрге ынчангы 3 эң шыырак аймакты ол чагырып алган: 1202 чылда чөөн чүкте татарларны, 1203 чылда кереиттерни, а 1204 чылда барыын чүкте найманнарны. 1206 чылда моол аймактарның хааннары болгаш ызыгууртаннары Тэмучинни бүгү моол аймактарның хааны кылдыр чарлааш Чиңгисхаан деп атты тывыскан.

Финляндия (фин. Suomi, швед. Finland; официалдыг Финлянд Республиказы, фин. Suomen tasavalta, швед. Republiken Finland) — Европаның соңгу талазында күрүне. Соңгу эвилелдиң (1956 чылдан тура), Европей эвилелдиң (1995 чылдан тура) база Шенген эвилелдиң кежигүнү (1996 чылдан тура). 1917 чылдың декабрь 6-да хамаарышпас күрүне бооп тургустунган.

Бо чүвени эң баштай 1970-ден чылдар төнчүзүнде Сеглеңмей Светлана Феликс кызы эскерген. База-ла ооң дугайында 1980-зен чылдардан эгелеп К. А. Бичелдей бодунуң эртем ажылдарынга бижип турган.

5. Даяннаары – Угаанның агымын кыдыындан хайгаараары азы болза кандыг бир сайгарылганы аңгы-аңгы талалар биле чүгле угаан медерелин аңыглап тургаш сайгарары.

AZ III этн. азы, азский народ. (az -azï):арын 72.// Академия наук СССР институт языкознания. Древнетюркский словарь. Издательство «Наука» Ленинград, 1969 год.

«Уйгу чок Улуг-Хем» деп IV томнуг роман-эпопеяның, «Ыржым булуң», «Ырак булут», «Ырлыг булак» деп трилогияның, «Долуманың хуулгазыны», «Он бир», «Белек-кыс эмчи», «Далай дүвүнде даңгына» деп шиилерниң болгаш оон-даа өске чогаалдарның автору. Чеди-Хөл кожууннуң, Кызылда Арат шөлүнүң адын берген. В. Шекспирниң, А.Пушкинниң, Л.Толстойнуң, К.Чуковскийниң болгаш өске-даа чогаалчыларның чогаалдарын тыва дылче очулдурган.

Човадып турган кижи чазыпкан - кагган тевек будунга дегбейн барган болза, азы човаттырып турар таланың бир кижизи тевекти тудуп алган (дээптерге-ле ажырбас) болза, ам човадылга доостур болгаш оюнну база катап эгелээр. Ийиги оюнну човадып турган тала эгелээр.

Олигосахаридтер, оларның иштинде сахароза, бүрүлерде, бүрүлерниң сыптарында, үрезиннерде, ногаа аймаанда, каттарда, үңүштерниң дазылдарында хөй туруп турар, ынчалзажок оларны колдуунда чигир свеклазындан үндүрүп ап турар. Чүге дээрге, ооң тургузуунда сахароза 27% чедир бар болуп турар.

Вульгарлыг (а узадыр адатгынар). 1. Эпчок, эмин эрттир бөдүүн. — Вульгарный. Вулъгарлыг аажы-чаң. 2. Хажыдып бөдүүнчүткен. — Вульгарный, упрощенный. Вулъгарлыг материализм.