VIII-XI вектерде чамдык улус калган кижини Эрлик оранынче үдээрде өртедиптер турган. Орнукшудар чер хем кыдыынга, 20-40 хире метр бедик черге туруп турган. Ажык черге калган кижини чытырып каар, ооң-биле кады Эрлик оранынга эдилээр эт-севин, ок-чемзеен салып каар. Оон-ам, чорта берген кижини хамык эт-севи-биле кады өртедиптер турган. Өрт соонда, ол черге 1,5 метр хире өртең чер орну артып каар. Орнукшударда оңгар каспас, херим-даш кылбас чораан улус-тур.

Дараазында көргүскен чижектерде беш дараалашкак көште салган фишкаларны караткан үжүктер-биле аңгылаан. «О» деп үжүк төп хана-каракты (сылдысчыгаш-биле демдеглээн) ээлеп турарын барымдаалаар болза, көргүскен саннар шын болур.

Даалыны холуй саарыпкаш, 4—4 ыяштыг 16 өг кылдыр өглеп алыр, ойнаар кижиниң саны 2-ден 16-даа чедир кижилер ойнап болур. 4-тен 8 чедир кижилер ойнаар болза кончуг солун. Кижилер ийи баг кылдыр эштежип азы чаңгыс-чаңгыс бооп алгаш-даа ойнап болур.

Ие иштинде уругнуң деңзизи хүн бүрүде немежип,авазының мага-боду даг дег аартап,ие иштинде уруг доораланып шимчээрге,хөөкүй иениң эът-боду чер шимчеп,шуурган айыылы-биле болган чүве дег сагындырар,хырнын иштинде уруун бодап,шылагзынып,бодунуң шаг-шинээ төнүп каастаныр безин шаа чок апаар.

Байкал хөлдүң соңгу эриинге чурттап чораан түрк дылдыг улус Туймаада биле Эркээни ховуларынче XIV векте көжуп эгелээн. Олар арат ажыл-агыйлыг мал-маганныг улус чораан.

Дж.Г.Мелтоннуң ""Чүдүлгелер энциклопедиязы"" деп номундан алырга 2010 чылда моол христианнарның саны 41,1% болуп турар. Pew Research Center деп шинчилелдер чери Моолда христианнар санын 60 муң кижи деп айтып турар. 2000 чылдан 2010 чылга чедир христиан чүдүлге саны дүрген көвүдеп турар чүдүлге деп санаттынып турган (чыл бүрүзүнде 6% өзүп турган). Колдуунда моол христианнар христианствонуң протестант адырынга хамааржып турар (34-40муң кижи). Католиктер саны 200 хире кижи. 9 хире муң кижи аңгы-аңгы христианствонуң адырынга хамааржып турар. 2007 чылдың статистиказы-биле чурт иштинге 250 бүрүткеттинмээн евангел хүрээлер ажылдап турган. Православ чүдүлгениң чону 1,4муң кижи болуп турар. Олар колдуунда Совет үениң соонда бот догунаан күрүнелерниң төлээлери болуп турар (Россия, Украина, Белоруссия болгаш оон-даа өске).

Кажан-бир шагда Хүн системазы турбаан, ооң орнунга ортузу аажок дыгый, кончуг изиг, агаар чок туманналчак газ турган деп Лаплас санаан. Ол газтың хемчээли амгы үеде Хүнден эң ырак планетаның турар кызыгаарындан безин улуг болгаш ол оожум дескинип турган.

Хая-Бажы деп руналыг бижикти Иймениң барыын чүгүнде 8–9 км ырак хаяда бижип каан. Ында бижиктерни бурунгу түрк руналар база төвүт үжүктер-биле оюп бижип каан. Оон ыңай ол хаяларда аң-мең дүрзүлерин база ол черлерге бурунгу үелерде чурттап чораан төрел-бөлүктерниң таңмаларын оюп каан.

Адазының адын Тара-каче Лумбум-ге дээр, ол Мэл аймакка хамааржыр, Үш Дээди Эртинени сүзүглээр, ядыыларны кээргээр турган. Ол болза бай-шыдалдыг болгаш харам эвес кижи турган; үргүлчү ""Маджушриниң аттарын алдаржыдып адаары"" деп чүүлдү ыыткыр номчуп турган.