Kyju (karaiñe'ẽ: grillo) oĩ ko mymba michĩ. Pea ha'e mymba ojoguava tukupe, ejejavy peagui ndaha'éigui opo mombyryetéva, ha aveí péa opurahéigui oĩhápe ikuápe, ha sapy'ante oikéramo ñande aokuápe ombyaipá.

Ko yno’õ guasu katu nomo’abuéi ko jeréregua yvy jahechaáicha añónte, avei mba’apo ñemitynguéra rehegua oñemombyta avei tapykuépe ha ohasa hi’ári tembiapokuéra turístico kuéra rehegua. Umi yrembe’ykuéra porã porã oñemyatyrõ kuri avei yguasu rembe’ýpe oñeñembosaraihagã opáichagua deporte ýpe oñeha’ãva.

Temimbo'e (karaiñe'ẽ: Alumno) Mitãnguéra, mitãkuña, mitãkuimba’e, mitãrudu, kuñatãi, oñembokatupyrýva, oñemoarandúva, ojehekombo’éva mbo’ehaópe.

Pe ecosistema oĩva ko Refugio-pe ha’e tenda oikove porãhápe mymbakuéra, ko’ãva apytépe ikatu jajuhu kai (Cebus apella), kuati (Nasua nasua), aguara (Cerdocyon thous); yvy he’õhárupi katu jajuhu carpincho (Hydrochaeris), lobo ypegua (Lutra) ha ikatu avei jajuhu meme ciervo yrupigua (Blastocerus dichotomus), ko mymba porãite opapotámava ohóvo. Ko ciervo-re ojejuhu meme ysyrykuéra rembe’ýrupi, upéicha avei ha’ekuéra oiko mokõi mokõi mante oñondive.

Voniañe'ẽ ha'e ko Indoeuropa ñe'ẽ, eslavo, oñeñe'ẽva Vonia ha Hesegovina, ha heta tetã ojereva Vonia ha Hesegovina. Ko ñe'ẽ oipuru Sirilo achegety ha Latinañe'ẽ achegety, oñe'ẽva 4.000.000 avakuéra.

Tai H ha'e tai poapyha, pundie poteĩha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety avei, tai poapyha avei. Avañe'ẽ achegetyme tai poapy, ambue ñe'ẽme ipu hechauka He, avañe'ẽicha, térã ambue ñe'ẽ ikatu ha'e pu'ỹre, karaiñe'ẽme ha poytugañe'ẽme, pusoicha.

Petỹguigua mba’e’apo ojehero opaite mba’e ojejapóva petỹ memetégui térã oguerekóva michĩmi jepe ha ojepurúva ojepita, ojepyte, ojesu’u téra oñehetũ hag̃ua. Opavavénte oguereko nikotína, mba’e ñanemoakãnga’upáva ha ñanembojepokuaavaíva ipurúpe. Jaipurúma guive hasýma upéi japoi hag̃ua ichugui.

Tetã Brasil guive ikatu kuri ohoFrancia-pe. Táva París-pe omenda kuñataĩ Concepción de Zayas y Echavarría-re, heñói va’ekue tetã Cuba-pe. Centurión omombe’u ikuatia haípe oñembohóga hague Estados Unidos-pe; Cuba-pe ha Jamaicaisla-pe ou peve hetãme ary 1878 ramo.

Omopyenda ha oime Sociedad de Escritores del Paraguay-pe. Avei heñóivo agrupación de Escritoras Paraguayas Asociadas, Pen Club del Paraguái.

Ary 1984-pe, Mario García Siani omoheñóikuri ""Paraguay Ñe'ẽ Aty"" ko'ã iñirũnguéra ndive: Sabino Giménez Ortega, Ramón Silva, Rosalba Denis, Gerardo Giménez, Virginia Gavilán, joyke'ykuéra Cheaib: Guido, Dilda ha Elsa; Vicente Rodas ha ambuéva, hendivekuéra ohókuri tetã Europa-guáre omoherakuãvo ñande purahéi, jeroky, ñe'ẽpoty ha ñane retã mba'ejegua. Avei uperõ, García Siani omoheñóikuri Peña Kapi'i oñemyasãihaguépe ñande purahéi ha ñande jeroky, ñe'ẽpoty Guaraníme ha káso ñemombe'u ha tambi'u ñanemba'éva. Peña Kapi'i oñemopu'ãkuri Club Atlántida ykére, Barrio Obrero-pe ha upépe ombopúkuri ysapu karai katupyry Tacho'i, hetave apytépe.

Umi tenda oikuave’ẽva establecimiento turismo rural,ikatu avei oipyhy tembiapo ñemoirũ atýpe ha familiar péva oimévo tekoha ndive, omomba’évo biodiversidad ha oipyhývo peteĩ compromiso orekóvo recurso del ambiente rupive.