К. Ондар 1994 чылдың июнь 16-да Тывага Россияның бирги президентизи Борис Николаевич Ельцин кээп чорда, аңаа бодунуң салым-чаяанын көргүзүп, хөөмей-сыгыдын эш-өөрү-биле катай бараалгаткан. Ооң соонда, Б.Н. Ельцин Коңгар-оол Ондарга «Россияның алдарлыг артизи» атты тыпсырын доктааткан. Ынчаңгаш, Коңгар-оол Борисович 1994 чылдың октябрьда «Россияның алдарлыг артизи» деп атты алган.

Бир эвес Рум хоорайдан дашкаар фассиялар балдылыг турган болза, Румда олар балды чок тудуп турган. Ол дээрге рим хамаатыларның дүжүметтерниң шииткелин катап көөр эргезин хүлээп турарын илереткени ол бооп турар. Чыскаалдар үезинде ат-дужаалдыг кижилер мурнунга ликторлар (ол ат-дужаалдыгларның бараан болукчулары болгаш таңныылдары ликторлар болур турган) фассияларны байырымныг тудуп хөй улус аразынга орукту арыглап чораан. Ликторларның саны кандыг-бир дүжүметтиң чергезинге таарыштыр чоруп турган. Чижелээрге преторну 6 ликтор, консулду – 12, диктаторну – 24 үдеп чораан.

Бажы эъттенип барып тырлар, оларны кажан-кезээде уштунмас кылдыр саспактап алыр херек – деп, байлар химиренип олурарлар. (С. Тока) Хөлүн эртир барган, туразы улгаткан, улус чугаазын тоовас, чурум үрээр кижи дээрге ""бажы эъттени берген"" кижи-дир.

1992 чылдың март 15-те Тыва Республиканың баштайгы Президентизин альтернативтиг байдалга соңгуп турда, Ооржак Ш.Д. оралакчы Президентиге кордакчы Мельников А.А-биле тиилелгени чедип алган. 1997 чылда эрткен Президент соңгулдазынга ийиги хуусаага арткан.

Аз чону дайзын болду. Кара-Хөлге чаалаштывыс. Күл-тигин үжен бир харлыында Алып Шалчы ак аъдын мунупкаш, халдап кирди. Азтарның элтебери туттурду. Дайынга Аз чону аштырды.

Улуг-Хемге далай (Саян-Шушенски суг шыгжамыры) кылыпканының соонда Чаа-Хөл суурну болгаш чанынга турган Үрбүн, Кашпал суурларын Бедик-Хавак деп черже көжүрген. 1974 чылда Чаа Чаа-Хөл суур тургустунган.

Тывалар база-ла он ийи дириг амытаннар аттарындан тургустунган календарьны ажыглап турганнар. Чыл санаашкынын анчаар чорудары тываларга төөгү болуп, ада-өгбелерден дамчып келген. Тываларның календары өкерилге чок хевээр арткан. Ук календарьның хереглеттинип турган үези 1757 чылдан 1911 чылга чедир үе болур.

Кыс кижи өртемчейге амыдырап чурттап чораан үезинде ынакшылдың чаагай сеткилинге алзып,олче шымнып, ном дыңнаары,бурганга тейлээри кызыгаарлыг болгаш ажы-төл божааш, оларын эргим,хайыралыг эмии-биле эмзирбишаан, ак сүдү-биле азыраар.Ол эмзирген сүдү болза, чаш төлүнүң ханы болуп хуулар.Ава кижиниң бир уругну азырап эмзирген сүдү сес дэн хемчээлдиг ( бир “дэн” – 59,7 килограммга дең) Ынчангаш ие кижиниң мага-боду ол хире деңзи чидирип , арып,чилиг сөөгү безин хорап эвээжээр, ол хамаан чок өлген соонда, ооң сөөгүнүң даштыкы талазының өңү кара болгаш деңзи хемчээли элбергей,самбай( кадактың адаккы сорту) дег чиигей бээр.

Урааңкай азы урааңхай деп сөстүң эге дөзү эвенки чонда болур. Эрте шагда бир-ле эвенки дылдыг аймак Амур хемден үнгеш Сибирьниң тайга ховуларынче тарай көже берген. Көшкен улус Сибирьниң аймактарынга бодунуң эвенки дылын дамчыдып берген. Чөөн Сибирьде чамдык аймактар эвенки дылды шиңгээдип алгаш бодунуң төрээн дылын утупкан бооп турар.