Үрүҥ хаххан таас хайалаах сирдэргэ эбэтэр кырдьаҕас үрдүк мастаах ойуурдарга олорор. Саҥата улахан, ол эрээри киһиэхэ биллибэт көстүбэт олохтоох. Күһүн аһаҕас сирдэргэ элбэхтик көстөр. Күнүс үчүгэйдик көрөр, сороҕор бултуур даҕаны.

Дрейтон Андовердааҕы Филлипс акадьыамыйатыгар үөрэммитэ. Ол кэннэ Гарвардка үөрэххэ киирэн, 1965 сыллаахха, бакалавр истиэпэнин ылбыта. 1967 сыллаахха кини Оксфорд Баллиол-колледжыгар магистр истиэпэнин ылбыта. Ол кэннэ 1970 сыллаахха Йель быраапка оскуолатыгар билим дуоктарын аатын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.

Онтон бэс ыйын 3 кµнµгэр 1980 сыллаахха Дрейтон “Ашока: Уопсастыбаҕа инновацияны” (аанг. Ashoka: Innovators for the Public) диэн кэмиэрчэскэйэ суох пуонданы тэрийбитэ уонна биир бастакынан түмэт урбаанньыттарыгар үбүнэн-аһынан көмөлөһөн киирэн барбыта.

Үлэлиир кэмнэригэр хаста да бөрүкүтэ, туһата суох үлэнэн дьарыктанаҕыт диэн санааны истэллэр. Үбү ол да буоллар Саха Сирин уобаластааҕы зиэмистибэтэ сахалар I сийииэстэрин быһаарыытынан биэрэр.

Гималай хайаларын 126 саастаах олохтооҕо бэйэтэ үөрэппит дириҥник тыыныытынан дьарыктаммыт. Кини доруобуйата олус бөҕө, күүһэ-күдэҕэ букатын мөлтөөбөккө сылдьарын П.Брэгг көрсүбүт. Дириҥник тыыныынан дьарыктанар Индия 86 саастаах дьахтара 50 саастаах курдук көрүҥнээҕэ ордук сөхтөрбүт. Бу дойду олохтоохторо бары дириҥник тыыныыны баһылааннар туһанар эбиттэр.

О. Прицак этэринэн (кэлин С. Г. Кляшторнай уонна Б. Д. Кочнев өйөөбүттэрэ) «бастакы Хара хаан» аатын 840 ыраахтааҕы буолбут Билгэ Күл Кадыр-хаан сүкпүт.

А. Федоров ""Оҕуруотчут"" диэн бастакы кэпсээнэ өрөспүүбүлүкэтээҕи саамай үчүгэй айымньы диэн күрэскэ үһүс бириэмийэни ылбыта уонна 1948 сыл кулун тутар 21 к. ""Кыым"" хаһыакка бэчээттэммитэ. 1949 сыл саҕаланыытыгар ""Киһи"" диэн кэпсээнэ ""Кыым"" хаһыат 25 сылыгар анаммыт күрэскэ иккис бириэмийэҕэ тиксибитэ.

Эхирииттэр Өлүөнэ баһыгар уонна Куда (Худэ) өрүс орто тардыытыгар олорбуттара. Кэлин Байкаалга көспүттэр. Эхириит бииһигэр 8 уус киирэр этэ — абзай, баяндай, бура, олзойтон, һэнгэлдэр, шоно, нэхэлэй.

1914 сыллаахха Николай Егоровичка саха начальнай кылаастарыгар сахалыы суругу-бичиги үөрэтии туһунан санаа киирэр. Сахалыы букубаар наада буолар. Ол букубаары оҥорорго кини Всеволод Михайлович Ионову көрдөһөр. Ионов көскө сылдьан бэйэтэ оҥорбут букубаарынан сахалыы үөрэтэ сылдьыбыттааҕа. Балтараа сыл буолан баран Ионовтан букубаар рукопиһын туталлар. Афанасьев бастаан начальнай училищалар инспектордарыгар бу букубаары көҥүллүүргэ көрдөһөр, онтон аккаас ылан баран архиерейга таҥара дьиэтин үбүнэн букубаары бэчээттииргэ уонна таҥара приходарын оскуолаларыгар тарҕатар туһунан этии киллэрэр. Архиерей тута сэҥээрэр уонна сотору кэминэн сөбүлэҥин биэрэр. Ол гынан баран Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ буолан хаалан барыта саҥаттан барар.

Үчүгэй үгэстэри, көрсүө, сэмэй буолууну таҥара үөрэҕэ иҥэрэр, оҕо үчүгэй киһини, төрөппүтүн үтүктэн киһи буолууну ситиһэригэр көмөлөһөр. Ыаллар, ийэ уонна аҕа иккиэн көмөлөөн, уһуннук үлэлээн-хамсаан оҕону иитэн, үөрэтэн киһи буолууну ситиһиннэрэллэрин сахалар билэллэр. Киһи буолууну ситиспит, баһылаабыт оҕо бэйэтэ быһаарынан олоҕун оҥостор, саҥа ыалы тэрийэр, олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар.