Atyha niko heñóikuri ha’ekuéra omoñepyrũvo heko guarini, 48 aravo oheja rire ijao tapiagua ha umi ñapĩhára mbo’ehaopegua oñemoakãperõvo chupekuéra, ha omonde’ypývo guarini’ao, upérõ ipyahuetéva; ha oñembohysýi’ypýrõguare korapy guasúpe, turuñe’ẽ pu ha ñe’ẽpohýi pa’ũme. Péva ha’ékuri ara paha upe arahakupegua ha Lima arapy oñemo’ãmbaite araípe og̃uahẽvo ijapýpe mbohapy jasy kuarahy ojopehague yvyku’i para rembe’ygua, ko’ág̃a opytu’útava are porã, ro’y aja. Ha’ekuéra ou hikuái Peru tuichakue javevégui; ndojokuaái ha ko’ág̃a oiko chuguikuéra peteĩ aty año, oñembo’ýva hína óga guasuete renondépe, ha’ekuéra ne’ĩra oikehaguépe. Garrido -tuvicha upepegua- oñemoñe’ẽ ha he’i chupekuéra pe heko tapiagua upépe opaha mbohapy ary peve, ha upépe oikotaha chuguikuéra kuimba’e añetete ha he’i avei chupekuéra guarini rekópe oikeha mbohapy mba’e añónte: ñe’ẽrendureko, mba’apo ha py’aguasu. Upe mba’e ojehúkuri opa rire ikaru peteĩha upe mbo’ehaópe, isãso rire hikuái huvichavusu ha huvichamirĩ poguýgui, osẽmbaitévo kotykaruhágui ojehe’ahaguépe guarinirã irundy ha poha mbo’esyrypegua ndive. Ha’ekuéra hesapopa ha ohecharamoite umívape, hi’arevémava chuguikuéra upépe.

Ko ñorairõ guasu omondoho va’ekue ko karai Centurión ñemoarandu. Ary 1863ramo oñehenói va’ekue ou jey haguã hetã Paraguáipe oñemoĩhaguã Tendota Francisco Solano López jejokuaipyrã.

Ñanemba’éva omanókuri 2.000 mitã ha mitãrusu; 1.500 katu ho’a ipopekuéra; ha umi 500 hekovéva oñani ka’aguýre ha ohupytyjey Francisco Solano López-pe, haimete Karaguataýpe.

Tape guasu 10 (karaiñe'ẽ: Ruta Nacional N° 10 ""Las residentas""), ha'e peteĩ tape guasu Paraguái pegua, ombojoajuva táva Villa del Rosario táva Salto del Guaira ndie. Ogueraha mandyju, ka'a ha sóha, ñemby tetãvore San Pedro guive táva Salto del Guaira peve, rembe'y Brasil retãme ndie.

Tetãvore ha’éramo jepe tenda oguerekóva yvy porã kokuépe guarã térã mymbakuéra rehe guarã, ko’ápe oñeikotevẽ heta tembipuru avakuéra oikoporãve haguã (infraestructura y desarrollo humano).

Mba'yru'i (karaiñe'ẽ: carretilla) ha'e mba'yruguata michĩva, ojegueroja hag̃ua mba'epohýi kokuepe guarã, techapyra ja'e yvy ku'i, yty, ha opamba'e ndaipohyitéva.

Ruta I Mariscal Francisco Solano López rupi,osẽva Paraguaýgui. Tapekuéra (terraplenados ha enripiados) ombojuaju Karapegua umi tenda uperupigua oñondive ha táva guasu tetãvore pegua ndive. Terminal de Ómnibus Paraguaýgui osẽ heta mba’yru guata ava guerahaha oguahẽve opa henda rupi tetãvore tuichakue.

64 tenda tesãirãre ñangarekoha oĩ ko departamento-pe, péva apytépe oĩ hospitales ha puestos de salud iñasãiva deapartamento tuichakue javeve. se encuentran distribuidos en todo el departamento. Ko’ãva apytépe ndoikéi umi privado-va.

Tekove ñemoambue (Karaiñe'ẽme: evolución biológica) ha'e opa umi ñemoambue mba'e oikovéva ha oikóva Yvýpe ohasa ha omoheñói heta tekove juehegua peteĩ ypykue guive, tekove rete ha retepy ñemoambue niko ojehu pe tekohápe oĩhaguére heta mba'e, mbeguekatúpe omba'apóva tekovére ha omoambuéva ichupe.

Guarani ñe’ẽnguéra apytépe oĩ umi ikatúva oñemomýi ha jepérõ upéicha ñe’ẽjoaju hesakã porã, naiñambuéi hemiandúpe. Umi ñe’ẽ omyikuaáva apytépe oĩ: tero, ñe’ẽtéva, ñe’ẽteja, terarãngue ha ñe’ẽndýi.