Хурма кваназе бокьуларел чагӀи къанагӀат ратила жакъа къоялъ, щайин абуни босизеги щолеб буго, бихьизе бер кколебги, квине гьуинабги букӀун. Гьеб гуребги гӀемераб даругин пайдаги буго гьелъул инсанасе. ГӀемерал берцинал цӀарал лъун руго гьелда гӀадамаз – «тӀогьилаб бакъ», «Китаялъул микьир»… Кин абуниги, гьелъул ватӀан ккола, аслияб къагӀидаялъ, Китайгун Япония. Нилъер гӀасруялде щвезегӀан цебеккунго гьеб Китаялдасагун Япониялдасан бачӀараб пихъ бугин рикӀкӀунаан. Европаялде гьеб бачӀун буго Ӏ760 соналда – тӀоцебе югалъулаб Франциялде. Хадубккун гьеб бекьун буго Италиялда, Алжиралда, Египеталда, СШАялда. Жакъа къоялда хурма бижула Узбекистаналдаги, Гуржиялъги, Крымалдаги, Азербайжаналдаги, Краснодаралъул ракьалдаги. Абула 500-ялде гӀагарун тайпа бугин гьелъулин. Гьел цоцаздаса ратӀа рахъула жидер кьералъухъ, тӀагӀамалъухъ, чӀахӀалъи-гӀисинлъиялъухъ балагьун.

2005 соналъ хІалтІизе биччана проект «Север — Къибла», жиндир хьулалда бугеб 2400 км маххулнухлул лъезе ва жиндир багьа $2 млрд цІикІкІун бахунеб. 2008 соналъул байбихьуда РАГІ (ОАО) «Россиялъул маххул нухал» компаниялъе можоро ьергьана 520 км халалъи бугеб «Север — Къибла» проекталъул цо бутІа базе, гьелъул багьа букІана $800 млн. Амма 2008 соеалъул маялде можороялъул хІасилал нахъе рахъана, гьеб нахъе бахъиялъул гІилла сиясияб бугин рикІкІана РМН-ялъул (РЖД) президент Владимир Якуниница.

Гьесул эмен вукIун вуго МухӀамад-нуцал IV, эбел – Хайдакъуцуми ХанмухIамадил яс Баху. МухIамаднуцалица Баху ячун Йиго Хайдакъалъул ханзаби Надиршагьасдаса тIурун Хунзахъе рачIараб мехалъ. 1741–1743 соназ магIарулаз авалияб кьабгIен швезабун буго «дунялго жиндасан хIинкьулеб» Надирида. Надирица 1742 соналда Хунзахъе ритIун рачIун руго Сурхайханги Хаспулатшамхалги. Гьез абун буго: «Надирииа гьарулеб буго жиндихъе гъоркь – лъалие цо чанго чи кьеян, жив гьелдаса хадув Дагъистаналдаса нахъе инила». МухIамаднуцалица жаваб кьун буго: «Дица гIадамалги кьеларо. Надирида данде тIарамагъадисеб гамачIги багъизабила», – ян.

СагІудиязул ГІарабиялъул экономика бараб буго нартил касбоялда, ва гьеб бахуна пачалихъалъул гІаммаб жанисеб продукталдаса 45 %. Бюджеталъул харжалъул 75 % ва къватІибе кьолеб экспорталъул 90 % ккола нартилпродуктаздаса.

Руфь тӀехь ДиванчагӀазулгун цо гьабуни, гьединго Иеремиил гӀоди Иеремиил тӀехьгун, 24 тӀехьалъул бакӀалда 22 тӀехь лъугьуна. Иосиф Флавийица абулелда рекъон некӀсиял жугьутӀаца 22 тӀехь рикӀкӀунеб букӀун буго. Танахалда гьел тӀахьал цоялда хадуб цояб бачӀунеб къагӀида хвезабун буго дагьабго, ай гьенир гьел батӀияб иргаялда рачӀуна.

Патриарх Тихон и Всероссийский поместный собор в 1918 году задумали приступить к новому переводу Писания, но осуществлению этого замысла помешала внутрицерковная борьба с обновленческим расколом.

Кавказалъул кьураби (гурж. კავკასიონი, лезг. Къавкъаздин сувар, Шаблон:Lang-ab, падар. Qafqaz dağları, цІам. Կովկասյան լեռնաշղթա, кабард.-черк. Къаукъаз къурш, адигъ. Къаукъаз къурш, къарач.-балкъ. Кавказ таўла, гъалгъ. Кавказан лоамаш, чач. Кавказан лаьмнаш, осет. Кавказы хæхтæ) — ЧІегІер ралъдада, Азов ва Каспий ралъдада гьоркьоб бугеб кьурабазул силсила.