Аянаның аялга чогаадыр, ыры-хөгжүмге салым-чаяны салгалдан салгалче хан дамчып келген деп бодаар мен. Ачавыс – Самыя Соржуевич Саая каргыраалаар, ырлаар чораан. Ачам хеймер уруун хөрээнге чыпшыр тудуп алгаш өпейлээр, каргыраалаар турган. Ынчангаш Аяна чаш тургаш-ла ачазының каргыраазын, чараш аялгаларны дыңнап эгелээн. Аянаның бойдустан салым–чаяаны школага, уран чүүл училищезинге өөренип турда улам сайзыраанын демдеглээри чугула. Черле ачамның ук-төөгүзүнде онзагай салым-чаянныг, бүгү Тывага билдингир кижилер хөй. Ачамның авазы – кырган-авам Саая Шаак Меңгити уруу Мөңгүн-Тайганың бойдус-чурумалдыг Тоолайлыгга төрүттүнген. Кады төрээн акызы Саая Мыңмыр ус-шевер, ырлаар, хөгжүм херекселдерин чазаар, аңаа ойнаар чораан. Ооң ажы-төлү шупту уран чүүлге салым-чаянныг болган. Олардан эң-не билдингир акыларывыс – композитор Бюрбе Саая, чурукчу Сарыг-оол Саая, хөгжүмчү, эртемден-башкы Хеймер-оол Саая болгаш кырган-авамның кады төрээннериниң уругларының, уйнуктарының аразында өске-даа хөйге билдингир кижилер-дир.

Улуг Моол империя Маньжуриядан Алтай дагларынга чедир чурттап чораан моол аймактарның каттышканының түңнелинде тургустунган. Кырында айытканы ёзугаар, ол империяның хааны Тэмучин апарган (хаан ады Чиңгисхаан). Улуг Моол империяны Чиңгисхаан 1206 чылдан 1227 чылга чедир башкарып турган. Ол чылдар тургузунда империяның девискээри аргажок делгем апарган, ынаар Кыдат Империязының девискээри, Ортаа Азияның девискээри, Иран болгаш Киев Русь кирген. Делегей төөгүзүнче Улуг Моол империя эң улуг империя кылдыр кирген, ооң девискээри амгы Польшадан (барыын чүкте) Көреяга чедир (чөөн чүкте) болгаш Сибирьден (соңгу чүкте) Вьетнам болгаш Оманга чедир турган.

Эрзинниң ховуларынга Хем-Белдиринде чаа амыдырал тывылган дугайында медээ чеде бээрге, Иргит саадавайн ырак орукче чадаг үнүпкен. Ядыы оолак ол орук ону кайы хире ыракче аппаарын, кайы хире бедикче көдүре бээрин бодаан деп бе? Найысылалга келгеш, ол-бо көрдүнерге, ол-ла чагырыкчылар, феодалдар үстүнде саадап олурар болган. ""Канчап ындыг чоор?"" - деп, ТАР-ның аныяк кежигүнү хилинчектиг айтырыгга тула берген. - Чоннуң чагыргазының дугайында кайда-даа чугаалап турар, а чазакта база революсчу намның ТК-зында чондан үнген кижи чок. Орта эвес херек-тир"".

Бо сөстер номчукчуга хөйнү чугаалап бээр. Шажын-чүдүлгелиг бис деп чоруур чамдык кижилер ону сагыш-сеткилинден ыдыктап чоруур ышкажыл.Оларга кол-ла чүве улус мурнунга бодун чүдүлге-сорулгалыг, кээргээчел сеткил-сагыштыг кижи кылдыр көстүрү болур. Олар шажынга ити-хөңүнден чүдүр бараалгаар дээш эвес, а ооң кандыг-бир ажык-кончаа алырын бодап чоруурлар.

Будда деп сөс Арыг Угаанның Чырык Байдалын демдеглеп турар. Бодунуң угаанын долузу-биле арыглап алган болгаш бүгү-ле чаагай буян кежиктерниң шуптузунуң бүде бээрин чедип апкан ындыг кижини Будда дээр. Амылыг амытан бүрүзү Будда болу берип болур.

Чедиде, чөнүүр назын, ол дээрге сезен бир харны харлап алгаш, тыны үзүлгүже чурттаар назынның кижилери болур. Чөнүүр назының кижилери ха-дуңмазынга-даа, хары кижилерге-даа кончуг хүндүлүг.

9. Кажан шупту фишкаларны ап алганда база ойнакчыларның бирээзи бодунуң рейказындан шупту фишкаларны хөлче бүрүнү-биле салыпканда, оюн төнер.