ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ រឿងព្រេងនេះបាន ឆ្លុះបញ្ជាំងការពិត តែជាការពិតនៅក្នុងសេចក្តីប្រៀបធៀប និងក្តីស្រមើលស្រមៃ។គំនិតដែលចង់ធ្វើអោយដូចដើម និងការរំលឹកទៅដល់បុរាណដ្ឋានអង្គរជាកត្តាសំខាន់នៅក្នុ ងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរចាប់តាំងពីសម័យក្រោយអង្គរ។ ដូចដែលខ្ញុំបានបរិយាយពីខាងដើមរួចហើយថា នៅ សម័យក្រោយអង្គរ យើងពុំមានពត៌មានច្រើនដែលអាច អោយយើងដឹងពីសង្គមបរិយាកាសដូចកាលពីសម័យអង្គ រឡើយ។ចំពោះសម័យបុរាណ យើងមានភស្តុតាងច្រើន ដូចជា៖ ប្រាសាទធំៗ បដិមាសិលាចារឹកជាភាសាខ្មែរនិ ងសំស្រ្តឹត និងឯកសារចិនជាដើម។ ចំនែកសម័យកណ្តា លពុំសូវមានភស្តុតាងច្រើនទេ តែយើងអាចប្រមូលទិន្នន័ យពីប្រភពផ្សេងៗ ដូចជា៖ សំណល់វិហាព្រះពុទ្ធសាសនា ថេវាទស្លាកស្នាមជួសជុល និងកែប្រែប្រាសាទបុរាណ សិលាចារឹក និង ព្រះពុទ្ធរូប ។ល៕ មកបញ្ជូលគ្នាដើម្បី ស្វែងយល់អំពីអរ្យធម៌អង្គរក្រោយសម័យអង្គរបាន។ នៅ ផ្នែកខាងក្រោមនេះខ្ញុំចង់បង្ហាញភស្តុតាងខ្លះអំពីការផ្លាស់ ប្តូរអង្គរពីរាជធានីនៃអាណាចក្រមួយ ជាបូជនីដ្ឋានយ៉ាង សំខាន់សំរាប់ធ្វើរធម្មយាត្រា។ នៅពេលនេះហើយដែលអង្គ ក្លាយជានិមិត្តរូប នៃវប្បធម៌ដូចមានសព្វថ្ងៃនេះ។ សព្វថ្ងៃ អង្គរក្លាយជា ទីពំនឹងផង និងជាគំនូនៃធម៌(សីលធម៌សណ្តាប់ធ្នាប់)ផង ។ពោលគឺពេលគេនិយាយដល់អង្គរ គេនឹកទៅដល់ក្រុង ទេពបុរាណនិងកិត្តិនាមរបស់ក្រុងនោះ។ទទឹមគ្នានេះ ដែរអង្គរក្លាយជាធម៌ ជារឿង និងជានិមិត្តរូននៃព្រះពុទ្ធសា សនាថេរវាទ។បូជនីយកិច្ចនូវអង្គរបានបង្ហាញពីការថែ រក្សា និងការរំលឹកទៅដល់អតីតកាល ហើយព្រមពេល ជាមួយគ្នានោះក៏ចង់ធ្វើអោយរឿងពីអតីត ទៅកើតមាន ជាថ្មីនៅពេលអនាគត់ដែរ។យើងប្រហែលជាអាចយល់ នូវទំនាក់ទំនងជាពិសេសរវាងសម័យក្រោយអង្គរជាមួយ និង តំនែលវប្បធម៌នេះយើងអាចនិយាយបានថាជាសេច ក្តីសោកស្រណោះអាឡោះអាល័យដល់ភាពរុងរឿងនា អតីតកាល ហើយអតីតកាលនេះឈរជាតំណាងអោយ អនាគត់ដ៏ភ្លឺស្វាងមួយសម្រាប់ប្រជាជនខ្មែរ។

ព្រះពុទ្ធទ្រង់រាប់រៀបអំពីឈានថា ជាជំហ៊ានរបស់ព្រះតថាគត ។ ក្នុងភាវៈនៃឈានទី៤នេះ ដង្ហើមត្រូវឈប់ស្ងៀមជាបណ្តោះអាសន្ន ។ តាមប្រពៃណី គេសំគាល់ចតុត្ថជ្ឈាននេះ ថាជាការចាប់ផ្តើមនៃអភិញ្ញា Abhiññā។

នៅ​ខែ​មេសា ឆ្នាំ​១៩៤១ ក្រុម​ប្រឹក្សា​ព្រះរាជ​បល្ល័ង្គ បាន​ជ្រើស​តាំង និង​ថ្វាយ​ព្រះរាជ​ឋានៈ​ព្រះអង្គ​ជា ព្រះមហាក្សត្រ នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា នៅ​រាជធានី​ភ្នំពេញ។ ព្រះ​អង្គ​ឡើង​គ្រង​រាជសម្បត្តិ​នៅ​ ថ្ងៃ​ទី​២៨ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​១៩៤១។បន្ទាប់​ពី​ប្រទេស​កម្ពុជា​បាន​ទទួល​ឯករាជ្យ​ពី​ប្រទេស​បារាំង ព្រះអង្គបានដាក់រាជ្យថ្វាយព្រះបិតានៅ ថ្ងៃ​ទី​០២ ខែ​មីនា ឆ្នាំ​១៩៥៥ ។

ចំពេោះវិស័យសុខាភិបាល ក្នុងភូមិនេះឃើញមានការរីនចម្រើនដែរ ដែលគ្រូពេទ្យ មានចំណេះដឺងខ្ពស់ក្នុងការព្យាបាលជំអី និងចេះរាក់ទាក់ដល់ប្រជាជនក្នុងភូមិ នៅតំបន់នោះមានមន្ទីរពេទ្យបង្អែក មួយដែលជួយសំរួលដល់ប្រជាជននៅពេលមានជំងឹឈឺថ្កាត់​ ហើយមានពេទ្យជំនាញដើម្បីពិនិត្យនិងពិគ្រោះជំងឺ​ និងមានភាពងាយស្រួលក្នុង សង្រ្គោះបន្ទាន់ ដូចជានៅពេលសំរាលបុត្រមានពេទ្យជំនាញសំរាប់ធ្វើការសំរាល និងមានបទពិសោធក្នុងការធ្វើការងារច្រើន។

ប្រហែល​វត្តមាន និង​កេរ្តិ៍ឈ្មោះ​របស់​ទ្រង់ ចន្ទរង្សី បាន​ធ្វើ​ឱ្យ ក្រុម​ឥស្សរៈ​ចល័ត​របស់​ពុត ឆាយ មិន​សប្បាយចិត្ត​ឡើយ ទើប​នាំ​ឱ្យ​កើត​ក្ដី​ច្រណែន និង​ការ​ក្ដៅក្រហាយ​។ ម៉្យាងទៀត ជារឿយៗ ក្រុម​ទាំងពីរ ប៉ះទង្គិច​គ្នា និង​ប្រឈមមុខ​ដាក់គ្នា ដោយ​អាវុធ​គួរ​ឱ្យ​តក់ស្លុត ជាពិសេស​នៅ​តំបន់​ស្រះឃ្លាំង អង្គខ្មៅ នៃ​ស្រុក​សំរោងទង និង​ឧដុង្គ​សព្វថ្ងៃ​។ ហេតុនេះ​ហើយ ទើប ពុត ឆាយ ដែល​ជា​មេ​ឥស្សរៈ​ម្នាក់ គ្មាន​ទីតាំង​ឈរជើង​ពិតប្រាកដ​នេះ បាន​រៀបចំ​ផែនការ​ធ្វើគត​ទ្រង់ ចន្ទរង្សី ដោយ​បញ្ជូន​ឱ្យ ស៊ាប និង​គ្នីគ្នា ប្រហែល​៣០​នាក់​ផ្សេងទៀត ទៅ​ចូល​ធ្វើការ​ក្នុង​ក្រុម​ឥស្សរៈ​ទ្រង់ ចន្ទរង្សី​។