Al cunsunànti dal Miranduléś i èṅ cumpàgni a quéli d'l itagliàṅ foravìa p'r al fat ch'i n gh'aṅ briśa gl'africàdi [ʦ] e [ʣ] (scriti Z in itagliàṅ) e la fricàda [ʃ] (scrita SCI o SCE in itagliàṅ). Par cónt'r al Miranduléś al gh'à da piò al funéma [ɫ] (dit ""dark L"" cuma in d'l ingléś Peel [pʰiːɫ]).

Queriêgh al vîn numinê per la préma vôlta in un documèint ed l’Archévi Capitolêr ed Pèrma cun la dâta dal 1 dicèmber 996, dōve la cuntèsa Rolenda, fiōla mìa legètima d’ Ugo Re d'Italia la dunêva al castèl e la capèla ed “Covriaco” a un têl ciamê Paulone.

Sì"", l'ha rispòst al cuntadìn, ""ma cùma 't sè, st'an a gh'éma auì la brìna, tànta piöua e par zónta la tempèsta. E alùra a 'm pudrò dar sul an po' ad pan, e gnint àtar"".

Vést ch'ai mudnés agh piès dimòndi cantèr, in dal tèimp i an fat soquànt canzòuni in dialètt; purtròp nisùn l’à mai scrétt i tést, e qui pió vèci agh è al résch ch’i sparéssen.

A Bresèl, al pâroch don Camél e al séndech comunésta Pepòun, aversâri in polética e int al j idèj, as ""quistiòunen"" al j âlmi di cumpaeşân. Tra fât cômich e dichiarasiòun ed bòun sèins popolêr. Al lōr quistiòun as sêren só int la scambièvel indulgînsa.

La cmónna (Venêzia, aäli ètri îsel pió cénni, al Lido, Mestre î èter sît atais) l'à stra sé e nå 270.851 abitànt e l'é al chèplôg dal Vènet e d'la so pruvénzia.

Da cl’êtra pêrt dal pôrdegh, atâch a la piâsa ed l’ Unitê d’Itâlia, a’s câta la cêṣa ed la Beâta Vêrgin dal Pôpol fâta int al 1704. Int al 1708 a gh’é stê purtê la figûra ed la Beâta Vêrgin ed la Nèiva, che in urègin l’êra stêda piturêda inséma al mûr ed la pôrta d’ingrés dal castèl

Soquânt studiōş arfân la fundasiòun dal paèiş a l' època bizantèina che, ânca se alōra al paèiş l'êra céch, l' arè avû un pôst impurtânt fra i vilâg céch ed l' Apenèin arzân, per la só puşisiòun stratègica lòungh la véia da Cerēto. La préma nutésia sicûra ed l'abitêt la s'arfà a l' 870, dâta dóve as gh'à la testimuniânsa ed la nutéfica insém al pusès dal teritôri ed Flèina fâta da l' imperadōr Ludovico dal Sâcher Rumân Impêr al só fevdatâri.

La paròla la deśvìn dal latèin mergus, 'n uśèl ch'al s tùfa in dl'aqua; d'ed chè perchè i prìm marangòun i andèven sòt'acqua a giustèr el nêv.

Folclore contadino l'è un sit internet par dēr dagl’infurmaziòun e-d cô la véta ed tant tèimp fa, la cusèina di nòster nōn, i pruvêrbi e i détt d’alôra, parchè a srév bèin che tôtt chi quê d’na vôlta i-n gnés(s)en brisa scurdē e par fēri cgnóser ai żôven d’incô. L'è un ed chi pòch sit in cu a-s ciacàra in d'la nostra léngua.

Di cant ed la pianùra agh è da tgnìr a mèint sovratót La Ghirlandèina, la canzòun mudnésa per definiziòun: l’è dvintèda un di simbòl dla zitê, se non un ìnn vér e pròpri: la sô versiòun pió famósa l’è quela cantèda da Luciano Pavarotti. Agh è anch da arcurdères ed cant com La féra ed San Zemiàn, Modna at voi bein, La Mariuleina e di etri; a tgnìr in vétta tótta sta tradiziòun chè agh pìnsen di còr com La Ghirlandeina e La Secchia.