ГӀемерисел хрисианаз Инжилалъул къанунияб тӀехьалъул кинабго хъвай-хъвагӀаял рикӀкӀула Аллагьасул вахӀью хӀисабалда. Амма бищун некӀсиял Инжилал руго н.э. IV гӀасруялда ратарал. Танахалъул цӀунун хутӀарал ивриталда ва арамей мацӀалда хъварал хъвая-хъвагӀаял руго н.э. X гӀасруялъул. Инжил бутӀрузда бикьана Стефан Лэнгтоница (XIII гӀ.) кучӀдузда Роберт Этьенница (XVI гӀ.). Инжилалдасан цо жоги босун хъвалеб яги абулеб мехалъ, гӀаммаб къагӀидаялъ абизе ккола тӀехь, бетӀер ва кечӀ кинал ругеяли.

ВагIзабазул нилъее кIвар буго тарихиял документал хIисабалдаги. ТIадехунги бицухъе, гьел хъвазе байбихьун батизе ккола XVIII гIасруялъул тIоцебесеб бащалъуда. Ва вагIзабазда жаниб бицунелъухъ гIенеккараб мехалъ, нилъеда бичIчIула гьеб заманалда, киналалиго жеги нилъеда лъаларел гIиллабазе гIоло, МагIарухъ цIакъго заг1иплъун букIин. Щай къватIисан гьабулеб зулму-хIал гьечIеб заманалда гьедигIан цIакъ гIамал-хасият хун, рухIияб дунял жагъаллъун халкъ лъугьун букIараб? Гьелъие гIиллалъун букIун батизе ккола жанисеб ахIвал-хIал. ГьабсагIат гьелъие жаваб гьечIо. Амма нилъеда ракIчIун абизе кIола Абубакар-хIажиясул заманалъул гIалимзабазул рухIияб ирс лъазабизе рес щварабго, гьезул заманаялъ квералъ хъварал тIахьазул тIанчазул рагIаллъабазда гьарурал яги жидецаго жалго бетIергьанлъун гьарулел хъвай-хъвагIаял цIаларал, гьел данде ракIарун, гьезул хIасил гьабураб мехалъ, гьелъие жаваб батизе кколин. Гьениб хасго кIвар кьезе ккола Къудукьа Мусаласул, Кудалиса ХIасанил ва цогидалги гьезул заманалъул гIалимзабазул гьунаралъул ирсалде. МагIарул церехъабаз, гIалимзабаз халкъ диналде, шаргIалде бачине гьабулеб хIаракатчилъи хIакъикъаталда халат бахъана кIудиял имамзабазул заманалде, ГъазимухIамад имамасул хIаракатчилъи байбихьараб мехалде щвезегIан. Гьеб мехалдаги тIадецуй гьечIого, бичIчIи гIун халкъ диналде буссун букIинчIо, жамаг1аталда жаниб гIамал-хасияталъулъ чороклъи, ричча-рихъантей букIана. ТIадехун рехсохъе, годекIабахъ букIараб тIасан рорчIи, гьалмагьир жеги тIагIун букIинчIо. Бицен буго ГъазимухIамад имамасул заманалъул байбихьуда гендерил годекIаниб тIад тIажуги гьечIого, гIавратги цебе рехун гIодов чIун вукIарав херав чиясе тIилил гIадлу гьабиялъул, гьекъел-мехтелалъул, бечедазул зулмучилъиялъул, кIигьумерчилъиялъул, хъахIбалъи-зинаялъул. Имамзабазул ишазул байбихьиялъ Дагъистаналда гIемерисел бакIазда шаригIатги билълъанхъизабун, рес щвана бусурбан дин хIалтIизабизе.

Сураталда цӀар тун буго «Найялъул сурат» абун, гьаб сураталда жаниб гьеб гӀажаибаб рухӀчӀаго-лъиялъул бицен гьабулеб букӀиналъ. Аллагьасул хӀалкӀолъиялда, гьесул гӀелму къудраталда тӀоритӀел гьабулел гӀемерал хӀикматал руго гьеб гьитӀинаб наялъул хьвадиялде балагьарав чиясе.

19-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 231-абилеб къо (високоснияб соналъ — 232-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 134 къо.

«Дагъистан» абураб цIар хIалтIизаби битIараб буго гIицIго тарихияб къагIидаялдалъун, щайгурони Дагъистаналъул АССРалда (гьанже Жумгьурият Дагъистан) гъорлъе Гъизларалъул лъарагIлъи ва нугъаязул авлахъги бачиндал, мугIрузул бутIа гIицIго 56 % кколеб буго кинабниги гьелъул ракьалдаса.