Сефевийрин гьукумат терг хьайи береда гьукумдал атанвай Надир шагьди уьлкведавай туьквер чукурна ва кьунвай чилерин сергьятар мадни чIехи авунай, 1739 йисуз адан къуватлу кьушунри гьатта Индиядин кефер патарни кьунай, Дели шегьерни кваз. Амма шагь вич кьейидалай кьулухъ, бегьем гьукум тухуз алакьдай кас авачиз империя чкIанай. Гьеле чукIуниз мукьвал ина пара кьадарда цIапарин ханвилер арадал атанай, абуру вирида чпиз азадвилер малумариз алахъзавай. Муькуьбурув гекъигайла са кьадар зайиф тир Зендрин империя авай чIавуз и ханвилер саки азадбур тир. Амма XIX виш йисуз цIапарин къажарар тайифадикай тир Агъа Мегьамед ханди Иран нубатдин сеферда сад авунай. Гьа чIавуз Иран пата авай цIапарин ханвилер Къажар Ирандин гъилик акатнай, амма Къавкъазда авай ханвилеривай чпин азадвал хуьз хьанай. Абурукай виридалайни чIехибур Къубадин ва Къарабагъдин ханвилер тир, абуру муькуь бицIи ханвилер чпиз муьтIуьгъарзавай.

ЦIийи иесийри инсанрал эцигай залан харжидин система, вини везифайрал алай ксари миллетдиз гузвай зулумар ва къанунар чIурунин вакъиаяр, ибур вири алпанвийриз арабар ва абурун гъилибанар тир феодал чиновникар дакIан хьуниз гъанвай. Пехъи халкьдин арада фад-фад наразивилер ва къалабулухар акатиз хьанай. IX виш йисуз арабрин аксиниз Бабек кьилел алаз сифте яз ирандин хуррамитар къарагънай. Али аль Масуди ва Ибн ан Надим дегь араб тарихдаррин гъилив кхьинрин малуматриз килигна, Бабекан машгьурвал цуькведавай чIавуз адан гьукумдик акатай чилер кьибледавай Эрдебил шегьердал кьван, рагъэкъечIдай пата Каспи гьуьлел кьван, кефер пата Мугъан арандал кьван ва рагъакIидай пата Нахчивандал кьван экIя хьанвай.

Археологиядин малуматрив кьурвал, гилан Анакостия вацIун мукьув, лап тӀимилдай 4000 йис идалай вилик бинедин америкавияр яшамиш жезвай. Европавийри и чилер XVII виш йисан сифте кьилерай къекъвена чириз гатӀумнай. Абурукай садлагьайди капитан Джон Смит тир. Гилан Вашингтон шегьер алай чкадал вилик са шумуд хуьрер авай.

А. Азизханова лезги ва урус чIаларал хайи халкьдикай, уьмуьрдикай, кIанивиликай шиирар, поэмаяр, очеркар кхьизва, абур газетринни журналрин чинриз акъудзава. Урус чIалал кхьенвай ""Рахазава Магъачкъала"" ктабдай (1997) ам махсус премиядин лауреат ва ""Ватандин вилик лайихлувиляй"" медалдин сагьиб хьана. Зари ЛКС-дин ва УФ-дин Журналистрин союздин член я.