Kitegeeza nti ettaka erikaddiye liwumuzibwa okumala ekisera okulisobozeza okuzzamu obugimu muttaka. Mukisera kino ettaka lisimbibwako emitti egirina obusobozi okuza ekigimusa kya niyiturojeni muttaka, ejirina ebikoola ebivunda amangu era nebizza obujimu muttaka. Ekisera kyomala ngowumuzza ettaka kisinzira kubuggazi bwettaka nobungi bwa'bantu abalimukitundu ekyo. Okuwumuza ettaka okutalikulongosemu kwekuleka ettaka neriwumula lyokka ngatolina kirime kyona oba omutti gwona gwosimbyeko. Obubonero bwo mutti oba ebirime ebisimbibwa munimiro eyokuwumuzibwa;

Enzitoya(mass) gy’ekoma obungi ,empalirizo esika egivaamu gy’ekoma okuba ennene. Eno y’ensonga lwaki enjuba Muwanga (our sun) nga eno erina enzitoya ya bitundu 99% eby’enzitoya yonna mu nsengekera yayo , erina essikirizo (ensikirizo ennene=gravity ) erisobola okusikiriza(to attract) enkulungo zaayo zonna omwenda n’emyezi gyazo ne zisigala munda mu kyebulungulo kyayo eky’essikirizo(its gravitational field).

Okufuga oba okuyigiriza omwana okufuga embeera ze ez’obuntu kulimu okumuyigiriza okwang’anga oba okufuga embeera ze ez’obuntu embi okuva mu buto kuba kitwala ekisera. Bw’oba nga oli muntu mukulu newesanga nga tewayambibwa kufunga mbeera zo za buntu okuva nga oli muto, ky’okola fuba okulaba nga :

Endwadde eno ekwata muntu yekka, era abalwadde basobola okusiiga bannaabwe amambulugga okuva mu nnaku nga musanvu(7) nga bubakutte naye nga tebunnalaga kabonero konna, okutuusa ku nnaku nga munaana(8) nga bumaze okweyolekera mu bubonero bwabwo. Abasawo okumanya endwadde eno kisinga kuba ku kuteebereza olw'okuzimba kw'obutaffaali obuzaala amalusu obusangibwa mu mba, okumpi n'amatu. Era okukebera obulwadde buno mu musaayi kyangu nnyo, newankubadde bukyayinza okwekweka ne butalabika naddala mu mibiri gy'abo abaagemebwa obulwadde buno.

Era nga bw’olaba ne leero nti abato balina emizannyo mingi, n’egyo gye tumenye waggulu egisinga obungi gya bato. Okugeza, okufumbafumba, nkusiddaawo, okuzimba obuyumba, nkulimbye, kaggoggo, okwesuuba, okusiita, vvaawondye, ssekkonde, akawuna n’emirala. So ate egy’abakulu mulimu okukuba enkuyo, okuyigga, okumeggana/ekigwo, okwesa, okulwana entooketooke n'emirala.

Bwoba osaanukula oba osiba ekikyupa ekiriko enjola oba bbalibu y’amasannyalaze eriko enjola okozesa mpalirizo ya kunyooleza (turning). Empalirizo ezisikira mu makkati n’empalirizo eziviira amakkati (Centrepetal and centrifugal forces) .

Omuntu yenna ow’omulembe guno okubeera nga wa mulembe ddala yetaaga okuba ng’amanyi kalonda yenna akwata ku ntabaganyamawanga kimusobozese okwenyigira mu kwekulaakulanya okutuukana n’abantu abali mu entabaganyabantu ezaakula edda.

Amaanyi gongerebwa mu kugatta, okwawuza, okukubisa, n’okugabiza mu yintegya, emitonnyeze, emikutule, n’emigerageranyo gy’ekikumi (ekikumik). Wano era emirandira gya kyebiriga, namba eziterambulula, n’emiwendo egy’enkomereddde gisomesebwa. Wano enziringanya y’emibalanguzo eyongera okunnyikizibwa.