Ko árape avei oñemomorã Paraguái retã Guarini ára, ha’éva umi oñangarekóva ñane retãre ha hesehápe heta ñorairõ rupi ohasamava’ekue ha upeichahápe omyenyhẽva verapýgui ñane retã rembiasakue. Paraguái Retã Guarini ome’ẽkuri ipytu, huguy ha hekove ñane retã rayhupápe umi mokõi ñorairõ guasúpe ñane retã oguerekova’ekue: Argentina, Brasil ha Uruguái ndive ary 1865 guive 1870 peve ha upéi Bolivia ndive ary 1932 guive 1935 peve. Mokõivépente ñane retã guarinikuéra ohechauka hikuái ipy’aguasu, imbarete ha hetã rayhu añetete. Francisco Solano López ha José Félix Estigarribia ha’e umi mokõi Guarini ombojeguakáva tetã Paraguáirembiasakue ha hendivekuéra opavave guarini yma ha ko’ág̃aite peve oñangarekóva pe tetãrekosãsóre.

Aveleyra Arroyo de Anda, Luis; Maldonado-Koerdell, Manuel y Martínez del Río, Pablo (1956), Cueva de la Candelaria, Instituto Nacional de Antropología e Historia, México.

Káso (karaiñe'ẽ: Narración) mombe’upy, máva térã mymba rembiasakue rehegua. kasõ ojejapóva añapirégui, iñanambusúva térã ipohu’ũva, máva renypy’ã meve oguahẽva mbyky.

Omba’apo va’ekue heta hendáicha pe teko colonial Paraguáipe opa potávo ohóvo. Ha’e oguãhẽ va’ekue aférez peve ointegrahápe umi fuerza Paraguái provincia pegua karai Bernardo de Velazco omoĩ va’ekue omosẽ haguã umi inglés-pe Montevideo-gui, oocupa va’ekue 1807-pe.

Cristóbal Pedersen Torales, ha´e mitãrusu paraguáigua arpa mbopuha. Oñepyrũ va´ekue ko tembiapópe itúva ndi oreko jave 13 ary. Ag̃a g̃uarã Kike omboajéma peteĩ mbo´ehaó ijojaha´ỹva Paraguái-pe hérava ""Arpa Róga"", upe arpista Luís Bordón rérapegua. Ko tembiapo omotenondékuri itúvakuéra karaí Cristóbal Pedersen ha Ña Gladys Torales, ha ambué ipehenguekuérandi.

López oĩrõguaréma Paraguái marangatu ñangarekohára, oje’e hese ahy’o rerekua avei ndokyvéi jave, oky tuichaitereírõ ha ñemitỹ ombyaipárõ, kyjukuéra, pya’e oiko ñembo’e ichupe.

Marío García Siani niko heñóikuri Táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme; ára 14 jasypokõi ary 1947-pe. Ha'éniko momaranduhára, haihára, tembikuaarekahára, ñande reko mba'apohára, ñane tavarandu kuaahára, Guarani ñe'ẽ myasãihára, ñande reko aty moheñoihára ha heta vy'aguasu motenondehára, umíva apytépe Terere Vy'aguasu, ojejapóva Itakyry, Alto Paranáme.

Urunde'y mi (karaiñe'ẽ: urundeimí, urunday, cuchi, lasioñe'ẽ: Myracrodruon urundeuva) peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva: Paraguái, Argentina, Vrasil, Volivia. Oporu yvyra jepe'ave guarã.

Fernando Armindo Lugo Méndez (San Pedro del Paraná, Paraguái,30 jasypo 1951 ) ha'e Paraguái tenondetá ary 2008 guive ary 2012 peve. Ha ha'e vaekue avei Obispo San Pedrope.

Yma 1660-pe ypykuéra opu’ã Arekajápe Encomiendas (mita ha yanaconato) renondépe, ha upévare ojetypei upe távare. Oñemombarete jey potávo, oñefunda ha ojeho ojeiko ko’ã misiones-pe: San Estanislao 1749-pe, Villa del Rosario, 1786-me ha upe rire San Pedro de Ykuamandyju 1786-me.

Chuguikuéra heñói Francisca Carlota “Pancha” Viana de la Mora. Iñemoñarekuéra apytépe oĩ Juana Pabla Carrillo Viana, karaiguasu Carlos Antonio López rembireko ha mariscal Francisco Solano López sy.