Гюгодин шиирвиле пара шиирар ава, муьжуьд роман, кӀуьд драма, гьабурулай гъейри лап пара куьлуь шииратар. 1849 йисалай геж кхьенвайбурун са кьудлагьай пай вири политикадиз талкуь я. Сифте килигунай адан фикир вич вичиз аксиз аквазва. Инсанрин пис, ажуз фикиррикай хъсандаказ кхьиз ада жемятдин арада гьахъуникай кхьизва.

1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Могох хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Авар округдин Бактлук наибвилиз талукь тир.

Platnick, N. I. 1999. Dimensions of biodiversity: targeting megadiverse groups. In: Cracraft, J. and F. T. Grifo (eds.), The Living Planet in Crisis: Biodiversity Science and Policy. Columbia Univ. Press, New York, pp. 33–52.

Арандин зонада сикIер, жанавурар, къуьрер, миргер, гъуьлягъар ва мсб. гьалтзава. Куьре ва Араз вацIарин кIамара барсук, къабан, чакъалар, чIуран цIегь ва мсб. уьмуьр ийизва. Сувун регионра чIехи крчар алай мирг, сувун кьун, сувун цIегь, сев, тамун пси, машах, дикобраз, муфлон ва лекьен хьтин гьайванар гьалтзава.

Чеченрин ва ингушрин депортациядилай кьулухъ, 1944 йисуз райондин вири агьали ЧИАССР-дин Ведено райондиз акъудна куьчарнай ва КПСС Дагобкоман къарардалди Цунта район терг авунай ва адан чилер ЦIумада райондин ихтиярдиз вуганвай.

«Ам лугьуз тежедай кьван зурба лезгиновед я. Зун лезги халкьдин вишералди векилрихъ галаз гьалтна. Амма абуруз садазни лезги халкьдин тарих, литература, культура, адетар, чӀал, Муьзеффераз хьиз, вири патарихъай, дериндай чизвач. Ада Къафкъаздин халкьарихъ, иллаки лезгийрихъ галаз алакъалу урусрин, арабрин, фарсарин, туьркверин тарихдин чешмеяр гегьеншдиз чирна - жугъурзавай. Заз чиз, ам и рекьяй виридалайни гзаф чирвилер авай ксарикай я…»

1851 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцIурницIусад лагьай йис) — григорийдин чIаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1851-лагьай йис я. XIX виш йисан 51-лагьай йис.

Австралиа (ингл. Australia, от лат. terra australis incognita — «тийижир кьиблепатан ччил») — континент, шардин Кьибледин зур пай ава. Австралиядин къерехар кьве океанди кьунва: Секин ва Индиядин. Саддагьай арада европавияр Австралиядал эвичIун Нидерланддин гьуьлерал сиягьатчи Виллем Янсзон, 1606-лай йиса кьуьл илисун рагъакIидай кьердал полуостров Кейп-Йорк.

Къизил Орда чкIайдалай кьулухъ Чечнядин аран чилер дагъустандин ва кабардадин феодалрин ихтияррик акатнай ва и чилерал куьчери туьрк халкьари уьмуьр ийизвай. Чеченар дуьз XVI виш йисалди сувара амукьзавай. Гьа девирда чечен жемиятда тайифайрин ва сихилрин структура арадал къвезвай.

Феодал чIавара ина уьлкведин гзафни - гзаф девлет ва кесер авай ксар амукьзавай. Цин династия гьукум тухузвай береда и чка Дасин уезддиз талукь тир. Синьхай революциядилай ва Китай республика арадал атайла кьулухъ и ччилер Садлагьай ва Пудлагьай къенепатан районрин гъилик квай.

А. Адигуьзелов гьеле мектебда амаз шиирар теснифунал машгъул хьанай. Адан чIалар (""Буба"", ""Бахтлу аял вахтар"", ""Физва жегьил"", ""Гьуьлел"", ""Фикирар"" ва мсб.) газетризни журналриз акъатна, ""Жегьилрин сесер"" (1983) ва ""Миграгьрин булахар"" (1994) кIватIалра гьатнава.