Кыдат календарь бистиң эрага чедир 2397 чылдар мурнунда тыптып келген. Алдан чылдардан тургустунган ооң бир эргилдезин бо үеде цикл деп адай берген. Ук календарьга чылдарны канчаар демдегеп турганын 1 дугаар таблицада көргүскен. Доора дургаар одуруглар беш халаптың азы беш бүдүмелдерниң аттары-биле демдеглеттингилээн (ыяш, от, чер, демир, суг). Ол одуругнуң адаанда 10 дээр төжектери-биле демдеглээн (цзя, и, бин, дин, у, цзи, чэн, синь, жэнь, чуй) ылгавыр демдектерни чылдарны онзагайлап ылгаарынга хереглеп турган. Узун дургаар 12 ногаан (цзы, чоу, инь, мао, чэнь, сы, у, вей, шень, ю, сюй, хай) будуктар-биле бот-боттарындан ылгалып турар кылдыр демдеглеттингилээн. Бир эргилдениң дургузунда төжектер 6 будуктар 5 катап таваржып эртип тургулаар. Чыл бүрүзүнүң ады ийи ылгавыр демдектериниң каттышканындан бүткен. Чижээ: бир дугаар чыл ""цзя-цзы"" деп демдектер-биле өске чылдардан ылгалыр. 44-кү чыл ""дин-вэй"" демдектер-биле онзаланыр. Оон-даа ыңай ынчаар алдан чылдың чыл бүрүзүнге бот-боттарындан ылгалыр тускай демдектерни тургузар. Бурун шагда Кыдатка бо таблица чүгле чыл санаашкынынга эвес, айлар, хүннер санаарынга база ажыглаттынып, а харын хонуктуң 24 шактарын база оларның дузазы-биле ылгап адап турган.Таблица 1

Селютина И.Я., Уртегешев Н.С., Рыжикова Т.Р., Дамбыра И.Д., Кечил-оол С.В. Заключение // Фарингализация как типологический признак фонологических систем (на материале тюркских языков Южной Сибири). — Новосибирск: Омега Принт, 2014. — 312 с.

Үш дугаарында:ие кижи түреп, човап чорааш, төлүн божаан соонда, ону өстүрүп доруктурар аар үүледен кажанда-даа чалданмайн,камнап чорууру – энерелдиг улуг хайырлал.

Аз деп аймак дугайында VIII вектиң көжээ даштарында бижээн дир. VIII дугаар вектиң мурнунда азы соонда чүс-чүс чылдарда Хемчик улузунуң аймаа кандыг аттыг турганын таптыг билбес бис.

Чогаалчы Маадыр-оол Ховалыгның бижип турары чечен чугаалары лириктиг хөөнге кончуг чоок бижиттинген чогаалдар болур. Ынакшыл темазынга бижиттинген «Эергин кызым», «Ыт нүүрү», «Аржаанга ынакшыл» болгаш өскелер-даа чогаалдары ындыг.

«Дембилдей». Аныяк оол болчагже далажып бар чор. Ол хөглүг, ыр-шоорлуг, хей-аъттыг эзиннелдир челзим бар чыдар. Оолдун ол бар чыдарын янзы-бүрү дааш шимээн-биле чаржалаштыр ритмиктиг кылдыр дыңналып кээр. Эң-не чымчак эргим сеткилди чадаганның аяны-биле чүүлдештир дембил–дембил–дембилдей, дынгыл-дынгыл-дынгылдай деп үн өттүнүп чурааны шүлүкке хей-аъттыг, хөглүг аянны киирип турар.

Моол календарь кожа-хелбээ улустарның ажыглап тургулаан ай, хүн календарьлары дег, ай фазазының өскерлиринге үндезилеттинип тургустунган. Ол календарьга чылдың дурту - 365,2422 хонук, айның дурту - 29,5306 хонук кылдыр санап турган.

Альберт Будачы оглу Кувезин (ноябрь 27, 1965 чылда төр.) — тыва хөөмейжи, ыраажы, Ят-Ха аттыг хөгжүмчү бөлүктүң үндезилекчизи болгаш лидери, Тыва Республиканың Дээди Хуралының депутады, Тыва Республиканың Улустуң артизи.