१९४० दशकयागु उत्तरार्धय् लोकतन्त्र-समर्थित आन्दोलनतेगु न्ह्येथनेज्या जुल व राजनैतिक पार्टीत राणा शासनयागु बिरुद्धय् वल। वहे ईले चीननं १९५०य् संदेय् कब्जा यात गुकियागु कारणं अप्वयावगु सैनिक गतिविधि क्वचायेकेयात भारतं नेपाःयागु स्थायित्वय् ध्यान बियाहल। थुकियागु लिच्वयागु कथलं जुजु त्रिभूवनयात भारतं समर्थन याना १९५१य् सत्ता बिईकल, व न्हुगु सरकार देकेज्या जुल, गुकिलि नेपाली काङ्ग्रेस पार्टीयागु सहभगिता नं दत। जुजु व सरकार दथुई येक्व दंयागु शक्ति संघर्ष धुंका, १९५९य् जुजु महेन्द्रनं लोकतान्त्रिक अभ्यास क्वचायेका ""निर्दलीय"" पञ्चायत व्यवस्था पल्स्था याना थमेसियां हे शासन यानादिल। सन् १९८९यागु ""जनआन्दोलन""नं राजतन्त्रयात संबैधानिक सुधार यायेगु व बहुदलीय संसद देकेयात बाध्य यात व मे १९९१य् कृष्णप्रशाद भट्टराई अन्तरिम सरकारयागु प्रधानमन्त्री जुयादिल, न्हुगु संविधानयागु देकेज्या जुल व संसदयागु लागि लोकतान्त्रिक चुनाव जुल। नेपाली काङ्ग्रेस नं देय् यागु लोकतान्त्रिक चुनावय् बहुमत हल व गिरिजाप्रशाद कोइराला प्रधानमन्त्री जुल।

हिन्दू धर्मया ग्रन्थय् थ्व थाय्‌ दूगु थाय्‌यात न्हापानिसें हे ऋषिमुनितेगु तपोभूमिया रुपय् वर्णन यानातःगु दु। ऐतिहासिक वर्णन कथं थ्व थासय् कुमाँउया स्थानीय कत्युरी वंशया जुजु, चन्द वंशया जुजु व डोटीया रायका पिंसं शासन याःगु खने दु। थ्व धुंका नेपाःया एकिकरण अभियानय् थ्व थाय्‌ नेपाःया अधीनय् लावन व येँ केन्द्रित नेपाःया छगू भूभागया रुपय् थ्व थाय्‌ स्थापित जुल। लिपा ब्रिटिसतेसं डिभाइड एण्ड रुलया नीतिकथं कुमाँउया स्थानीय क्षेत्रीयतेत थःगु पक्षय् कया नेपामि गोर्खा सेनानाप ल्वाकल। थ्व ल्वापूया लिच्वया कथं सुगौली सन्धि जुल व थ्व थाय्‌ नेपाःस्वया पृथक जुल। बिस्तारं ब्रिटिसतेसं थ्व थाय्‌यात थःगु कब्जाय् काल। ब्रिटिसतेसं भारत त्वते धुंका थ्व थाय्‌ उत्तर प्रदेश राज्यय् लाःवन। लिपा नोभेम्बर ९, सन् २०००य् थ्व थाय्‌ उत्तराखण्ड राज्यया कुमाँउ विभागय् लावन।

भाषिक रुपय् थ्व थासय्‌ भारोपेली भाषा परिवारया इन्डो-इरानीया इन्डो-आर्यनया पहाडी भाषा पुचःया भाषातेगु छ्येला थन यक्व खने दु। थुकिलि मू कथं कुमाँउ भाषाया थी-थी भाषिका छ्येलिगु या। थ्व नापं थन अंग्रेजी, हिन्दी, नेपाली, गढवाली आदि भाय् नं छ्येलिगु खने दु।

थ्व थाय्‌ पौराणिक काल निसें हिन्दू धर्मया ग्रन्थय् च्वयातःगु हिमालय तपोभूमि खण्डय् लाःगु जूगुलिं थन हिन्दू धर्म व थ्व धर्म नाप स्वापू दूगु संस्कृतिया प्रभाव यक्व खने दु।

बासवा-उ०प०-१ भारतया उत्तराखण्ड राज्यया गढवाल मण्डलया पौड़ी जनपदया कोटद्वार तहसीलया छगु गां ख। सकल भारतया ६३८५९६ गां व उत्तराखण्डया १६८२६ गाम्य थ्व नं छगू ख। थ्व थासय् गढवाली मनुतेगु उपस्थिति दु। थ्व थासय् भारोपेली भाषा परिवारया पहाडी भाषाया गढवाली भाषा आपालं छ्येलिगु या।

सनेड भारतया उत्तराखण्ड राज्यया गढवाल मण्डलया चमोली जनपदया थराली तहसीलया छगु गां ख। सकल भारतया ६३८५९६ गां व उत्तराखण्डया १६८२६ गाम्य थ्व नं छगू ख। थ्व थासय् गढवाली मनुतेगु उपस्थिति दु। थ्व थासय् भारोपेली भाषा परिवारया पहाडी भाषाया गढवाली भाषा आपालं छ्येलिगु या।

वायोमिङ पश्चिमी संयुक्त राज्य अमेरिकाय् स्थित छगू च्वापुगुं लागाया अमेरिकी राज्य ख। थ्व राज्यया पश्चिमी २/३ भूभागय् आपालं पूर्वी रक्की पर्वतया च्वापुगुं श्रृङ्खला दु धाःसा पूर्वी १/३ भूभाग उच्च समथल प्रेरी भूमि वा हाइ प्लेन्स दु। वायोमिङ संयुक्त राज्य अमेरिकाया १०गु दक्ले तःधंगु क्षेत्रफल दूगु राज्य ख तर थ्व राज्य देय्या हे दक्ले म्हो जनसंख्या दूगु राज्य ख। सन् २०१०या जनगणना कथं थ्व राज्यया जनसंख्या ५६३, ६२६ दु। थ्व जनसंख्या सन् २००० स्वया १४।१% अप्व। चेयेनी थ्व राज्यया राजधानी व दक्ले तःधंगु नगर ख। थ्व नगरया जनसंख्या करिब ६०,००० दु।