تاریخ قایناقلاری همیشه آلیشیر و جوشور. تاریخ اولای¬لاری¬نین اوستونو هئچ زامان باسدیرماق اولماز، اؤزه¬للیکله بۇ زاماندا – علم و ارتباطلارین گئنیشلندیگی بیر دؤره¬ده داها دوزگون معلوماتین یاییلماسینا قارشی دورماق چتین¬دیر. نئجه کی 1368جی ایلده شوروی حکومتی زمانیندا اؤزبکلر بیر سیزا انسانلاری گورجوستانلی اوْلدوقلاری اوچون اؤلکه¬لریندن اخراج ائتدیلر. بونلار مه سکت آۀدلاناراق، اصیل یوردلاری گورجوستان اوْلموشدور کی 1947جی ایلده استالین بونلاری گورجوستانی بیر دیللی اؤلکه ائتمک اوچون اخراج ائتمیشدیر. بونلاری ساییسی 87000 اولاراق 60 ایلدن سوْنرا اؤز آناوطنلرینه دؤنمک ایسته دیلر؛ آنجاق گورجوستان بونا ایذن وئرمه دیکده، آذربایجاندا قالدیلار. بونلار همان ماساگئت¬لر یا ساکالاردیرلار کی 3700 ایللیک بیر مدنیته مالیک¬دیرلر. اونلارین دیللری بیر ده باشدان دیلچیلر طرفیندن آراشدیریلیب و اصیل ساکالیلار اوْلدوقلاری اینانیلدی. تکجه ساکالار دئییل، بیر سیرا عالیملرین فیکرینجه اونلاردان علاوه میلاددان قاباق بیرینجی و ایکینجب مین ایللیکلرده اوْرتا آسیادان آذربایجانا گلمیش التصاقی دیللی خالقلارین بعضیسی حتا تورک آدلانمیشلار. مثلا ز. یامپولسکی گؤسته ریر کی آشور قایناقلاری ذم. ق. 14جو یوزایلده اورمو گؤلونون اطرافیندا یاشامیش طایفالاری ""تورک"" آدلاندیرمیشلار. همین عالیم گؤسته¬ریر میلادین ایلک یوزایلینین بیرینحی یاریسیندا تاریخ و جغرافی عالیمی پومپونیوس Poponius یازیر کی ""تورک""لر میلادی بیرینجی عصرین اوّللرینده و حتا اوندان قاباقلار آذربایجاندا – میل دوزو و شیرواندا اولموشلار. هابئله اورارتو یازیلاریندا آذربایجاندا یاشاییشدا اولان ""توریخی""¬لردن سؤز گئدیر. هابئله یونان قایناقلاری م.ق. 5جی یوزایلده آذربایجاندا ""ایرکی""لرین یاشامالاریندا دانیشیلیر. عالیملرین فیکرینجه توروک، توریخ و ایرکی¬لر همان اوْرتا آسیادان مختلف دؤرلرده گلمیش التصاقیس دیللی ائللرین آدلاری اوْلموشدور و بۇ آدلار تورک اصطلاحی¬نین یارانماسینا معین درجه¬ده تاثیر ائتمیشدیر.

ساکالارین قبیرلری دونیا مشهوردور، چونکی اونلارین قبیرلریندن ان چوخ قیزیللار و گوموشدن دوزلمیش قاب – قاجاقلار، هابئله قیزیل نسنه¬لر الده ائدیلمیشدیر. بوگون دونیانین مشهور موزه¬لری ساکالارین هنرلری و مجسمه¬لری ایله بزه¬نمیشدیر. قاباقجا بۇ باره ده دانیشدیغیمیز اوچون داها چوخ دانیشمیریق.

بۇسول خان - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده کئشیکچی تانریسی. بۇزول خان اوْلاراق دا تانینیر. کایرا خانین سارایینا گئدن یوْلو قوْرویان گؤزتچیدیر. بۇنچاق خان ایله بیرلیکده خاطیرلانیر. سیبیر بؤلگه‌سی اۆچون بۇزلار و بۇزلو ساحه‌‌لر گۆنده‌لیک حیاتین داواملی بیر پارچاسیدیرلار. بۇ سببله سوْیوقلا باغلی آنلاییشلارین میفوْلوْژی ده‌کی عکس اوْلونمالاری چوْخ شیشیردیلمیش حساب اوْلونمامالیدیر.

همیلتوْن اوْ. اسمیت - (اینگیلیسجه: Hamilton O. Smith‎) آمریکالی بیوْلوْژیست (یاشام بیلیم آدامی) وْ بیلیمجی دیر. ۱۹۷۸ -جی ایلده سوْئدین نوْبل وْقفی قۇروْموْ طرفیندن وْئریلن فیزیوْلوْژی وْ طیب نوْبل اؤدوْلوْنه لاییق گؤروْنموْشدوْر.

پیمان بابائی (تبریز ۱۴ فئوریه ۱۹۹۴(1994-02-14) ‏(۲۳ یاش) ۱٫۷۵ متر (۵ فوت ۹ اینچ)) ایرانلی فۇتبولچو. اوْ تبریز شهرینده آنادان اوْلوب و فۇتبولو تراختوردا باشلاییب و هۆجومچو کیمی چیخیش ائدیب.

سنا (اینگیلیسجه: Senna (plant)‎، (فارسجا:سنا (گیاه)‎)، (تورکجه:Senna‎)، (عربجه:سنا‎)، (فرانسه‌جه:Senna (Gattung)‎)، (آلمانجا:Senna (Gattung)‎)) بیر نؤع بیتکی.

سایین قالا: بوُ شهر محلی دیلده سایین‌قالا، شاهن دژ یوخسا شاهان دژ آدلانیر. پهلوی زامانی شهرین آدی «صایین‌قالا» دان «صایین‌دژ» ه چئویریلیب، جومهوری ایسلامی ایران زامانی «شاهین‌دژ» ه چئویریلدی.