Уфа (башк. Өфө [ʏ̞ˈfʏ̞]) — Россия Федерацияның хоорайы, Башкортостан Республиканың төвү, Уфа хоорайның административтиг төвү болгаш Уфаның муниципалдыг кожуун төвү.

Шаанда сахаларның өгбелери ""Урааңкай"" деп сөстү эвенкил чондан үлегерлеп алгаш бодунуң түрк дыл-домаанга таарыштыр ""Урааҥхай"" кылдыр өскетип алган. Харын-даа сөөлзүредир урааҥхай деп сөс чиңгине саха дылдың кезии апарган.

Куулар Сергей Оолакаевич 1956 чылдың март 1-де, Өвүр кожуунунуң Хандагайты суурга төрүттүнген. Ооң хөөмей-сыгыдының аянынга улуг идигни сураглыг сыгытчы, чогаалчы Кызыл-оол Санчы берген. Хылдыг хөгжүм-биле ойнаарынга дыка сонуургалдыг. Нота билбес, танывас, тускай мергежили-даа чок хирезинде, анаа кулак-биле дыңнап, өөренип, илип ап чораан.

- Мен ам дыка үр чылдар иштинде маңнап турарым ол. Эртенниң-не туруп келгеш маңнап алырыңга, чайгаар-ла сергек, омак апаар чүве. Кандыг-даа берге ажыл-херек бүдүрериңге бергелер турбас ышкаш. Республиканың 2012 чылда болуп эрткен Наадымынга 42 километрге ийи дугаарында маңнап келдим. Маңнаарга кижиниң сагыш-сеткили чиик болур. Кижи бүрүзүнге ону сүмексээр мен, ылаңгыя аныяктарга. Россияның хостуг хүрешке шилиндек командазының кежигүнү Омак Сүрүң чоокта чаа Россияның чемпионадынга киришкеш, 3 дугаар черни ээлээн, Наадымның байырлыг хүрежи болуп эртип турар аразында, аңаа байыр чедирбишаан, Наадым үезинде Вячеслав Данзын чоок эштериниң мурнундан деткимче акшаны берген:

Даалы болзa 64 ыяштыг болур: 4 шындавал, 4 кас, 4 өлчей-удазын (напчи), 4 дагыр-алды (балык). Бо дөрт чүүл ыяштарны хол ыяштары дээр. Олар өске ыяштардан артык күштүг. Оларның эң тиизи (күштүү) шындавал. Ол дүшкенде өлчей-удазын күштүг апаар болгаш чоорту өскелерниң үнези кудулаар.

Дыт (орус. лиственница) – Тывада арга, арыглар, эзимнерде канчаар-даа аажок нептереңгей үнүп турар болгаш улуг ыяш болур. Уну дорт, чоон, дөзүнден бажынга чедир чиңгелеп чоруткан, хөй адыр будуктарлыг, карты куу-хүреңзимээр, кылын, чиңге бүрүлер-иг, узуну - 13—45 м, өңгүр-ногаан өңнүг, дазылы чер иштинде ханы чаттылган. Үрезини чочагайларының иштинде турар. Чечектелири майда, үрезини сентябрь — октябрь айларда быжар, бүрүзү Октябрьның ийиги чартыындан эгелеп дүжер.

Кызырак-карааның кадының тургузуунда чигир — 13,5% чедир, органиктиг кислоталар — 2% ажыг, минералдыг дустар (эң ылаңгыя чес), витаминнер С, В, Р болгаш каротин дээш өске-даа хөй ажыктыг бүдүмелдер бар. Ооң кадындан компот, варенье, джем, повидло, мармеладтар, ол ышкаш ижер суксуннар болгаш арага аймаан кылып турар.

В.Г. Фесенковтуң шинчилеп турары-биле алырга, бистиң системавыстың төвү - Хүн эгезинде амдыызындан улуг болгаш изиг турган. Хүн октаргай делгемнеринче хөй газты үндүр чажып турар. Ооң ужурундан ол чоорту сооп, чырыы суларап бар чыдар. Ынчалза-даа ол өскерлиишкинни эскереринге кончуг үр үе негеттинер. Амгы үеде Хүннүң изии ооң иштинде водородтуң гелийже шилчиирге тыптып келир чылыг энергиязындан тургустунган. Хүн барык-ла соовас, ам-даа миллиард-миллиард чылдарның дургузунда олчаан артар.