L'urégin dal castèl ed Flèina prubabilmèint la s'arfâ al XII sècol, al vîn luminê per la préma vôlta int al 1116, mó l'é savû che fîn al 1664 dal gróp ed fabrichêt l'armagnîva sōl la tòr, cîrca la ragiòun ed la só ruvîna an s'é mìa capî, fôrsi l'é stê butê zò al tèimp ed 'na guèra o l'é stê druvê cme chêva ed prêdi dôp al só deperimèint. A la fîn dal XIII sècol al dvèinta proprietê di Canòsa, per pasêr pó a j Estèins a i prém dal '400.

La stòria l'è la siänza ch'la stûdia i fât e i quî ch'i én suzès int'al pasè, druvànd dî documént ch'i pôlen anch' èser scrétt (o anch scrétt da queldón èter) ch'la zänt (comunitè o ziviltè) l'à lasè. La parôla la s drôva di mondi pr'indichèr una racôlta ed nutézzi såura quall ch'l è suzès una ciupatta d'ân ed drî, cme par esänpi ""la stòria d'la furmaziån d'la Tèra"".

As ciama fundamentalîsum (religiåus) 'na brotta râza d integralîsum religiåus, ch'as à quand un cardänt al vôl a tótt i cûst che al só môds ed pinsèr e 'd vadder al månd (e anch qual d'ed là) al seppa ed valåur par totta la zänt. I êter i én dî infedêl, sénd che qualla dî èter l'è l'onnica religiån ""vaira"".

La prémma vòlta c'a sè sintû ciacarèr ed Buderiòun l'è in dal 1050, ch'agh éra per i sô abitànt una tàsa da paghèr a la Pieve ed Chèrp, cl'éra sòtta la Césa ed Rèz. Dòp al teritòri i l'an dê a la fondasiòun dl'Abasìa ed Frasnôr e in di an dòp al s' lìga a la stòria di Pio ed Chèrp. A l'inìssi dal 1500 al pàsa del tótt sòtta al cuntròl dla césa carpsana. Nel 1650 i an tirê zò la vècia Pieve e igh n'an méssa n'ètra cl'è stèda cambièda incòra in dal tèimp, fino al dè d'incô. La produsiòun di indóstri del rîs di ètri verdùri la dvèinta dimòndi important in dal '900, in linéa cun la tradisiòun cuntadèina e 'd campàgna che cal teritòri agh à sèimper avû.

Bêrgum l'è nèda dal XII sècol prémma 'd Crésst, in cal tänp, dî lîgur i avêven fundè Barra, indovv incû a gh'è la Fara de Sità Ólta. In dal VI sècol prémma 'd Crésst i Etróssch e po i Gâl i àn conquistè Barra, e i l'àn ciamè Bêrgum. Bêrgum a l' vôl dî ""qué (hem) in vatta i mónt (Berg)"" e anch'incû i Bergamâsch i ciâmen la låur zitè come 2500 ân fà, quand i êren rivè i Gâl Cenomani.

Al lunbèrd l è na langua rumanza ed maténna inparentè col franzais, col rumànc', con l itagliàn, e vî acsé. Anca se l itagliàn l è in generèl druvè cme langua scrétta in dî sît indovv ch as dscårr lunbèrd, al lunbèrd l è mia mutualmänt capébbil col itagliàn e stäl dåu languv i fan pèrt ed dû râm diferént d'la pianta d'la famàjja linguésstica rumanza (rispetivamänt al rumanz ed maténna e l italo-dalmâtich). A diferänza da 'na bôna pèrt ed languv rumânz, a g'hé di mondi 'd dialétt lunbèrd ed sîra ch'i gh'àn däli oposiziån ed quantitè däl vuchèl, p.es. paas vs. pass, ciapaa vs. ciapá. Un quèl cunpâgn' al s vadd anch'in emigliàn, pr'esänpi in dialatt bulgnais: pàss vs. pâss, ciapèr vs. ciapè. Un'èter quèl, téppich ed'na langua rumanza, l'è ch'al drôva tànt ed vêreb frasèl idiomâtich (costruziån vêrb-particèla), piò o mänch cme in inglais e in däli ètri languv germânichi. P.es. trá (trèr), trá via (trèr vî), trá sü (trèr só), trá fö(ra) (trèr fòra); mangiá (magnèr), mangiá fö(ra) (magnèr fòra).