Амгы үеде дээди өөредилге черлеринде болгаш оон-даа өске өөредилге болгаш эртем черлеринде ажыглалда чоруп турар логиканың тургузукчузу – эрте-бурунгу Грецияның философу Аристотель. Стагириттиң бодалы-биле болза, логика дээрге тускай херексел-дир (бурунгу грек дыл кырында - Органон). Кандыг-даа эртемни өөренириниң эгезинде, кижи логиканы эки билип алыр ужурлуг. Логика эртемденге күштүг аргалар аппарады болур. Логиканың аргаларын ажыглаан шинчилекчи шын түңнелдерге албан-биле чедип алыр. Төөгүде эң-не бир дугаар аксиоматиктиг дедуктивтиг теория – Аристотельдиң “силлогистика” деп эртем-тир. Силлогистика тускай угаалгаларны сайгарар, ынчалдыр оларны “силлогизм” дээр.

Быжыг сөс каттыжыышкыны"" деп чүвени очулдурары кончуг берге болур чүве. Бир эвес очулдурукчу кижи быжыг сөс каттыжыышкынын дорт очулдура бээр болза улус ооң очулдуруп каан домаан билбейн барып болур.

Сайзанак - бичии уругларның улуг улус амыдыралын өттүнүп, рольдарын үлежип, өг ишти-дашты (бажың) кайдазын дугуржуп ойнаары. Шаанда даштар-биле ойнаар чораан. Борбак сай даштары-биле аалды шуптузун дүрзүлеп тургаш тургузуп аар. Амгы үеде чаштар колдуунда тускай ойнаарактар-биле сайзанактаар (кукла дээн чижектиг).

«Делегей чергелиг эртем шинчилел төвү ""Хөөмей""» - 1993 чылдың январь 27-де Тыва Республиканың Чазааның №31 дугаар айтыышкыны ёзугаар «Хөөмей» аттыг делегей чергелиг эртем шинчилел төвүн үндезилээн.

Ындыг нарын байдалда ажылдаары белен эвес болган, а Шагдыржап бодунга бичии-даа чай-хос бербейн, чиңгине секретарының ажылынга мырыңай өрттендир хып турган. Ол үе дугайында Иргит Чапсыновичиниң оң холу апарган Салчак Калбакхөрекович Тока мынчаар сагынган: ""Шагдыржаптың соксаал чок - бир папиросту тырткаш-ла, өскезин кыпсырып ап - таакпылап олурду. Ол ажылдай бергенде, үе-шакты уттуптар. Туруп-могапканы чугаажок. Арны ак-тос, чаактары соолбурара берген, карактарының адаа ыжык болду..."". РСФСР-ден Тывага келген эмчи экспедициязының специалистери чиңсектиң кадыының байдалын шинчилеп көөрге, ол аар аараан болган. Ону доп-дораан Москваже эмнедип чорудупкан. Ынчалза-даа И.Ч.Шагдыржаптың идекпейлиг ажылче эглип шыдаваан. Чуртталгазының сөөлгү чадаларында ол Тыва төөгүзүнүң материальдарын чыып, парлалга сактыышкыннар кылып турган. Ооң өг-бүле амыдыралы чогуваан, ол чааскаан чорааш 1959 чылда мөчээн.

Тыва аныяктарның революсчу эвилелиниң IV съездизиниң шиитпирлери намчыларны оппортунистер-биле чаныш-сыныш чок демиселче кыйгырган. Ол дээрге делегейниң коммунистиг шимчээшкининде болуп көрбээн, кажан аныяктар эвилели революсчу медерелинден улусчу партияны, ооң удуртулгазын бодунуң бодалын дыңнаарынче кыйгырган таварылга-дыр. Нам аревэни тооп дыңнаан-даа, 1929 чылда бооп эрткен ТАРН ТК-ның пленуму ТАРЭ-ниң IV съездиниң шиитпирлерин бүрүнү-биле чүүлзүнгеш, барыын оппортунистерни буруу шаап, оларны удуртур органнардан үндүргеш, И.Ч.Шагдыржап баштаан арат активчилерден ТК-ның чаа составын соңгаан. Пленум нам, эрге-чагырга органнарын аңгы талазы-биле хары кижилерден арыглаар дугайында шиитпир хүлээп алган. Пленумнуң шиитпирлерин чер-черлерге чөпсүнүп хүлээп алган.