Амгы үеде ""тогус"" деп сөстү тыва улус ажыглавас апарган. Чамдыкта тывалар ажы-төлүн ол сөс-биле адап алыр, чижээ, кижи ады: ""Тогус-оол"", ""Тогус"".

Сыгыртыр кижиниң тыныш, боостаазындан аңгыда база бир улуг кол рольду кижиниң дылы ойнаар. Сыгыртып турган үеңде дылың бажы үстүкү башкы диштериңге дээп алган турар. Дылыңның таалайы-биле аразы хос турар болгаш, дылдың бир талазы үстүкү даг диштериңге дээп алган болур, бир талазы ажык хос турар. Дылдың ол хос талазын шимчедип тургаш улгаттырып, бичеледип, сирлеңнедип-даа боор сен, чээн.

Дубильдиг бүдүмелдер дээрге, азоттуг каттыжыышкыннар чок, сугга болгаш спиртке эстиичел, хырбаланчак, бүдүмелдерни хоюдар шынарлыг, алкалоидтер болгаш коргулчун дустары-биле каттышканда эзилбес турнугуушкуннар болу бээр чүүлдерни ынча деп адаар. Шаанда орус чуртунга янзы-бүрү: кештерни дуб дээр ыяштың картын холаан суук чүүл-биле эттеп, чымчадып турган, чүге дээрге дубтуң картында дубильдиг бүдүмелдер кончуг хөй. Дубильдиг бүдүмелдер хувулуп аарыыр, кавыннаашкыннарны эмнээринге ажыктыг болганы-биле медицинада хөйү-биле ажыглап турар. Чижээ: ижин-шөйүндү аарыгларынга, өрттениишкиннерге, кеш аарыгларынга оларны хереглеп турар.

Суурлар 10 хире өг бүлелиг. Кижилер көжүп амыдырап чораан Кыжын улус чер иштинге оңгар бажыңнарга чуртап чораан, чайын болза чадырларга чурттап турган. Өнчү хөреңги талазы биле бай азы ядыы улус турбаан. Дөгере улустуң шыдал деңнели дөмей чораан.

Моол спортсменнерниң база бир чедиишкин чедип турар спорду япон хүреш сумо болуп турар. Сөөлгү үеде барык тиилекчилер моолдар апарган. Эң дээди дивизионда 42 мөге хүрежип турар, а оларның аразында 12-зи моол мөгелер. Япон хүрештиң дээди адын сөөлгү үеде 2 моол ап турган, а 2010 чылда ёкудзуна Асашёру (Долгорсүрен Дагвадорж) чорупканының соонда ""Дээди Тиилекчи"" деп атты Хакухо (Даваажаргал Мунхбат) эдилээн.

Хүн – Хүн системазының төвү. Ол Хүн системазының телоларының аразында херелденип, чырып турар кара чаңгыс тело. Хүннүң чырыы, чылыы Чер кырынга болгаш бүгү планеталарга амыдырал-чуртталганың чаңгыс үнер дөзү. Хар, чаъс, хат, хемнерниң агыышкыны база бүгү-ле болуушкуннар Хүннүң энергиязының ачызында болуп турар.

Феодал-теократтыг бөлүктер оларның биеэги онза эргелерин, кошкул-хөреңгизин казып-хавырган чаа езу-чурум-биле эптежип шыдавааннар. Олар улусчу нам-чазактың частырыгларын боттарының эрге-ажыынга кажары-биле ажыглаан. А ТАРН ТК-ның ажыл чорудулгазынга частырыглар эвээш эвес болган. Иргит Шагдыржап чаа амыдыралды дүрген тургузар дээш четтикпейн, совет дуржулганы бодал чок өттүнүп турган, ынчангаш арат ажыл-агыйлыгларже истеп сүрүүшкүннү организастаанында чөөн хажыдыышкыннар кылдынган. Ол бүгү чер-черлерге үндезилиг хөлзээзинни үндүрүп, Хемчикке боо-чепсектиг үймээнге чедирген, ындыг үймээн Тываның мурнуу чүгүнге база үнер часкан. Улусчу эрге-чагырга айыылдыг социал частыышкынның дөстерин узуткап каан.