1521 гъэм щӀышылэм ТеночтилӀаным и хъуреягъыр яубыд, псыншэ-шхыншу къагъэнауэ. Абы щыгъуэми ацтекхэм къадэшъ къалэ-къэрал Мехико къуэм дэтхэри яубыд эспанхэм. 1521 гъэм, шышъхьэӀум къалэм теуэн кӀадзахэ. ШышъхьэӀум и 13, ацтекхэм я лӀатоани (пщы) къэнэжьар щаубыдым ацтек къэралыр кӀуэда. 1524 гъэ нэгъунэ Кортес шъхьэхуиту изакъуэ тета нэхъышъхьу Мексикэм.

Хъунгъарым хуэдизынщ, дамэ лъэныкъуэр см. 25-28 нос. ТхыцӀэр фӀыцӀафэщ нэрынэ пшахъуэ-гъуэжьыфэхэр хэлъу, хъум и пщэм кусэ хужитӀ зэтету ирокӀуэкӀ, ныбэ щӀагъыр, дамэку къабзийхэм я кӀэхэр, кӀащхьэр хужьщ.

Къэралым и псы нэхъ иныр Еуфрат, абым 80% къэралым псыуэ иӀэр хэлъ, И сэмырабгъумкӀэ хэлъадэ псы нэхъ инхэр Балихрэ Хабуррэ, Тыркуэйм къыхожхэр. ИжьэмкӀэ хэлъадэ псыхэр гъатхэ къуэдеймра я псыхъуэхэм псы щежэхыр. 1973 гъэм Шамым псыубыд Табакам Дам яшъын яуха, абым псыхъурей Эл Асадыр еӀыгъ, абым и кӀыхьэгъыр км 80 хуэдиз мэхъур и бгъуагъыр км 8 хуэдизым нос.

Гупэж (лат-бз.: Aquilegia vulgaris, ур-бз.: Водосбoр) — гъэбжыгъэкӀэ псо къэкӀыгъэ, лӀэужьыгъуэ гупэжым ящыщ ( Aquilegia ), лъэпкъ кӀэпхъпащӀэм хэт.

е-XIX-нэ лӀэщӀыгъуэм эспаныбзэ филипинхэмырэ креолхэмырэ метисхэмырэ лъэпкъэгъу къудамэ къыхэкӀащ, ахэр Филипинхэм и хуитыныгъэм щхьэкӀэ ӀэнатӀэм теуващ. Хосе Рисал, пропагандист нэхъ цӀэрыӀуэ дыдэр, 1896 гъэм Эспан хейм и унафэмкӀэ ипсэр хахащ. Абы еужь куэд дымыкӀыу зи ӀэнатӀэм Ӏута ""К-ищым"" (йэ Капитунан) Филипин Револуцэр щӀидзащ. Абэхэм къехъулӀащ 1898 гъэм эспанхэр Филипинхэм ирахун.

Ӏуашъхьитху хьэблэхэр (ур-бз.: Кавказские Минеральные Воды) — Урысейм иӀыгъ Ставропол къэралым и зы лъэныкъуэ. Ставропол джабэхэмрэ Къаукъз Къушъхьахэм я ишъхъэрэ лъэныкъуэм дэтхэ.

Зы гъэрэ нэхъыбэкӀэ къэкӀыркъым. Ипкъ кӀапсэ псыгъуэмкӀэ езыр зыкӀэрыкӀэ къэкӀыгъэхэм зырешэкӀ, ӀэфӀри псыри къыщӀифыкӀыурэ зэран хуабжу яхуохъу.

Абым пэмыкӀыу пкъыжъым тетыр пщым Пенджабыр иубыдауэ «Индым и псыхъуиблым икӀауэ», вахликхэм ятекӀуа. ВахлакакӀэ санскритым зэджэр Балха и джылэра, ауэ абым къыкӀкъым Чандрагупта II и ӀэнатӀэм зэр Балху иубыдауэ. Тхыдэ тхыгъэ щыӀэхэм къызэрагъэлъагъуэмкӀэ Гуптахэм шӀыпӀэ яубыдахэм я къалэ Ӏэташъхьэ яӀэтэкъым, «пэштыхьхэм я Пщыр» ирикъут шӀыпӀэ иубыдахэм я пщыхэм уасэ къыратымрэ и ӀэнатӀэ къэлъытэгъуэмрэ.

Къуалэбзу щхъуафэ цӀыкӀущ. ТхыцӀэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ кусэ фӀыцӀэхэр хэлъу, ныбэ щӀагъыр хужьыфэщ, хулъащхьэми, бгъэми, джабэхэми кусэ Ӏув хэлъу.

Абым емылъытауэ, цӀыху куэд атеисту, агностику иэ диным пылъхэми ящыщхэм псалъэ мифымрэ мифологиэмрэ къагъэшъхьэпэхэр гурыӀуэгъуэ халъхьэн шъхьэкӀэ тхыдэ хъыбархэм зи пэжьыгъуэм чэнджэш иӀу къыхэкӀам. Ауэ, цӀыху диным пылъхэм я нэхъыбэм гукъеуэ къыхахыр диныр гъэсэпэтхыдэм къыхэкӀауэ къалъытэмэ, апхуэдэм дежь я гурыӀуэгъуэхэр пцӀы къэлъытэгъуэ япт хъуну, ар диным ебакъуэ мэхъур. Апхуэдэ куэду къохъур чыристэнхэм ядежь, Библиэм ит хъыбархэм теухуауэ, диным пылъхэм а хъыбархэр мифологиэм щыщу къалъытэхэкъым, тхыдэм къехъулӀауэ, а псори екӀуэкӀауэ ягъэувыр, абым шъхьэкӀэ псалъэ «мифологиэр» я дежькӀэ гукъеуэ къэгъэсэбэпыгъу мэхъур.