КъэкӀыгъэр псэушъхьэ куэдхэм я Ӏусу макӀуэ (псыдзыгъуэхэм, шъыхьхэм, бланэхэм...) Шъхьахуиту къыздэкӀхэм пӀэшхуэ еубыд, псэушъхьэхэм яхуэсэбэпу.

Здэпсэур цӀыхур зытелэжьыхь щӀыпӀэхэрщ. Щыгъуэлъхьэну нэхъ къыхех жыг хадэхэр, мэз кусэ ӀэрыгъэкӀхэр, бжыхь папщӀэу хадэ гъунэхэм къырагъэкӀэкӀ чыцэ жыг Ӏувхэр, хъупӀэхэр, мэз лъапэ чыцэ къэкӀыгъэхэр. Абгъуэр щӀыгум метри 3-м нэсу щхьэщыӀэтыкӀащ. Ищхъэрэ Къаукъазым бзухьэкӀэр щыкуэдщ, мылъэтэжу щопсэу бгы лъапэ, бгылъэ щӀыпӀэхэм. ЩыӀэщ Еуропэм, Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Африкэм, Азиэм я щӀыпӀэ щхьэхухэми.

Махуэми жэщми зэхуэду бэлэрыгъщ. Нэхъ щӀасэу щыщакӀуэр, пщэдджыжым, бжыхьэщхьэм, жэщым. Махуэм деж и нэхъыбэкӀэ гъуэм щожейр. Ину хэбэкъукӀыу зэкӀуэщ. Жыгхэм дэпщэйкъым (шыр ч 60 фӀэмыкӀхэм щымыхъукӀэ, илъэситӀым нэмысахэу). Псым щышынэкъым, фӀыуэ йос. Ипщэ лъэнъыкъуэм щыпсэу лӀэужыгъуэхэр хуабэдыдэ щыхъу зэманыгъуэм загъэпскӀыныр яублэ. ЩӀыӀэр фӀыуэ ирахыр, гугъ ятемылъыу. Илъэсым тӀо цы япхъыж — гъатхэпэм, фокӀадэм.

Зонд хьэщомыщ (лат-бз. Panthera tigris sondaica) — индэнезиэ хытӀыгу Явам щыпсэуащ. ХэкӀуэда щыхъуар 1980 гъэхэращ, щэкӀуэнымрэ и псэупӀэ убыдынымрэ къемылауэ. КӀуэдын щыщӀидзар 1950 гъэхэм деж хъунщ, абым щыгъуэ Явэм хьэщомыщхэм я бжыгъэр 25-м нэсат. Яужырей щхьэху хьэщомыщыр щалъэгъуар 1979 гъэм.

И цыр Ӏувкъым, щабэ-лыдщ, зехъуэж илъэсым и зэманым дэкӀуу, илъэсым тӀо цы епхъыж. Теплъэ нэхъыщхьэр: тхыцӀэр щхъуэщ, щхьэщыгур нэхъ фӀыцӀафэщ, дамащхьэхэр плъыжьщ, къабзий пхъашэхэм хужь ӀэпапӀэхэр хэсщ. КӀэцӀыгъуэм жьэгъур, жьэбгъухэр, хулъащхьэр фӀыцӀэщ, бгъэр, кӀэ щӀагъыр щхъуэ фӀыцӀафэщ.

Къэрал куэдым щопсэу. Абгъуэ нэхъ здищӀыр удз кӀыр Ӏув зи гъунэгъу жыг хадэхэр, мэзхэрщ. Къизышыр анэщ, ауэ шырхэр тӀуми зэдапӀ. Яшхыр жылэщ, шырхэм я Ӏусыр гъудэбадзэщ. Мэкъумэшым сэбэп ин хуохъу.

Тауэ щымытми цӀыхухэм я нэхъыбэр арэзыуэ щытхэ дин къэс гъэсэпэтхыдэ зэхэгъэхьауэ щыту, а гъэсэпэтхыдэхэр тхыгъэ нэхъышъхьэм къахэкӀыурэ зэфӀэуваху; апхуэдэм дежь псалъэ мифыр хъубар мыхьэнэ хуэдэ зэрехьэ, чэнджэш иӀу ауэ ар бгъэзэнкӀэнымкӀэ амалыншу.

Гупта империэ (санскр.: गुप्त राजवंश, Gupta Rājavaṃśa) — индиэ пэсырей империэ, 320-550 гъэ ди лъэхъэнэм щэӀэуэ, Индостан хы тӀыгуныкъуэм и шыпӀэ нэхъыбэр иубыду щыта.

Убыхыбзэр зэрагъэшъагъуэр и фонетикэмкӀэ - 84 согласнэ макъу иӀа (абыхэм плӀыр мы убыху, псалъэ хамэхэм шъхьакlэ, бзэм къыихьахэр), гласну тӀу къуэдей ( «а» кӀыхьу «а» кӀэкӀыу ). Убыхыбзэм нэхъыбу согласнэ зиӀа бзэуэ яшъэр ""койсаныбзэхэм"" Ипшъэ Африкэм щыпсоу лъэпкъхэм ябзэхэра.

Андоррэ (кат.-бз. Principat d’Andorra, эсп-бз. Principado de Andorra, фр-бз. Principauté d'Andorre) — Еуропэм хэт кърал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Андоррэ-ла-Велиэ.

Хы тхьарыкъуэм я нэхъыбэкlэ лъэпlкъу хъуари зэхьчхэ. Я пкъыр иныфlу щыт, дамэ къуанчэ-кlыхьху, пэ кlыхь, быду, икlэр тlэкlу егъэзыхауэ щыту, я лъэхъуамбэзэхуакухэр фэкlэ зэгуэту ерсыным шъхьакlэ.

Танэжьыкъуэпс (ур-бз. Танажуко) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ ГумцӀыкӀум хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 9 хуэдиз мэхъур.