ព្រះពុទ្ធទ្រង់បានពន្យល់ អំពីសម្មាសមាធិ ក្នុងអរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ ថាជាឈាន៤ខាងដើម ។ តាមសេចក្តីបរិយាយក្នុងគម្ពីរបិដកបាលី មានភាវៈនៃសមាធិខ្លះ ដែលព្រះយោគាវចរ ត្រូវតែធ្វើឲ្យសម្រេចជាមុន មុននឹងចូលទៅកាន់ឈាន ។ ភាវៈនេះគឺឧបចារសមាធិ Upacāra Samādhi ។ ការគ្របសង្កត់បានលើនីវរណធម៌៥ កាមច្ឆន្ទៈ ព្យាបាទៈ ថីនមិទ្ធៈ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ វិចិកិច្ឆា ជាការសំគាល់ថាបាន ឧបចារសមាធិហើយ ។ ឧបចារសមាធិនេះ ជាភាវៈដែលមិនទាន់រឹងជំហរនៅឡើយ ពិតមែនតែចិត្តបានមូលលើអារម្មណ៍ ប៉ុន្តែនៅពុំទាន់បានភាវៈជាអប្បនាចិត្ត (ស៊ប់ក្នុងឈាន) នៅឡើយ ។ ភាពខុសគ្នានោះគឺ ក្នុងអប្បនាសមាធិ (ឈាន) អង្គរបស់ឈានខ្លះ មានកំរិតកម្លាំងអាចញ៉ាំងឲ្យចិត្ត កាន់តែបរិសុទ្ធ ហើយចិត្តលែងធ្វើការតាមផស្សៈ ( ការប៉ះនៃអារម្មណ៍ ) ថ្នាក់ធម្មតាទៀត ហើយ ។ ឧបចារសមាធិ មិនឃើញមាននៅក្នុង ការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធទេ ។ តែយ៉ាងណាក៏ដោយ មានសូត្រជាច្រើននិយាយថា បុគ្គលម្នាក់បាននូវធម្មបញ្ញា ទៅក្នុងព្រះធម៌ ដោយគ្រាន់តែបានស្តាប់ ការបង្រៀនមួយរបស់ព្រះពុទ្ធ ។ ចិត្តរបស់បុគ្គល ទាំងនោះ ត្រូវបានគេបរិយាយថា បានរួចផុតអំពីនីវរណធម៌ នៅពេលដែលព្រឹត្តិ ការណ៍បែបនេះកើតឡើង ហើយខ្លះទៀតសំគាល់ថា ជាបែបនៃឧបចារសមាធិផង ។ នៅភាវៈនៃឧបចារសមាធិ អ្នកចម្រើនសមាធិខ្លះ ពិសោធន៍ឃើញរូបភាព ហៅថានិមិត្ត ដែលភ្លឺច្បាស់ដូចគ្នានឹង ការឃើញដោយភ្នែកដែរ ប៉ុន្តែក្នុងការឃើញនេះ អ្នកចម្រើនដឹងខ្លួននិងភ្ញាក់រលឹកពិតៗ ថាគេកំពុងតែឃើញរូបភាព តាមតែមនោទ្វារ ( ទ្វារចិត្ត ) ប៉ុណ្ណោះ ។ រឿងនេះបានលើកយកមក ពិភាក្សាក្នុងអត្ថបទជំនាន់ដើម ហើយមានកាន់តែច្រើនឡើង ក្នុងធម្មបរិយាយនៃថេរវាទ ។

មាលាគន្ធវិលេបនធារណមណ្ឌនវិភូសនដ្ឋានា វេរមណី សិក្ខាបទំ សមាទិយាមិ។ ខ្ញុំព្រះករុណា សូមសមាទាននូវសិក្ខាបទ គឺចេតនាជាហេតុវៀរចាកការទ្រទ្រង់ ការប្រដាប់ និងការតាក់តែងស្អិតស្អាងរាងកាយ ដោយផ្កាកម្រង គ្រឿងក្រអូប និងគ្រឿងលាបផ្សេងៗ។

ព្រះសង្ឃ : ជាថ្នាក់សង្គមមួយពិសេស ព្រោះចៅក្រមដែលជាគ្រហស្ថ ពុំអាចកាត់សេចក្ដីចំពោះទោសកំហុសរបស់ព្រះសង្ឃ បានឡើយ ។ មានតែព្រះសង្ឃនាយក អាចផ្សឹក ព្រះសង្ឃ ដែលមានទោសបានហើយបញ្ជូនខ្លួនទៅអោយតុលាការពិសេសកាត់ទោស ។ ព្រះសង្ឃមានឯកសិទ្ធិដូចពួកបាគូដែរ ។

គាត់​ធ្លាប់​សិក្សា​ពី​ច្បាប់ តែ​គាត់ហាក់ដូចជា​មិនពេញចិត្ត​ទាល់តែសោះ ពីព្រោះ​គាត់ចង់ស្វែងយល់ ពី​គោលការណ៍​ «ស្ពីរីត» របស់វា ។ ពាក្យថា គោលការណ៍ «ស្ពីរីត» មានន័យថា «ជា​កម្លាំង​ជំរុញ» ឬ​អាចនិយាយបាន​ថា «ជា​និន្នាការ» ដែល​នាំឲ្យ​គេ​ដើរ​ទៅមុខ ។ បើ​យើង​ធ្វើការ​ប្រៀបធៀប​និយមន័យ​ខាងលើ ទៅនឹង​ចំណងជើងសៀវភៅ​ដ៏​ល្បីល្បាញ​របស់គាត់​នោះ គឺ​ចង់និយាយ​ថា ហេតុដូចម្តេច​បានជា​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​​មួយ​មាន​ច្បាប់​ខុសៗ​គ្នា ? ដូចម្តេច​បានជា​ច្បាប់​ខ្លះ មាន​ប្រសិទ្ធិភាព ហើយ​ខ្លះទៀត​គ្មាន ? វណ្ណកម្ម​ដ៏​ធំ​សម្បើម​នេះ ចែកចេញ​ជា ៣១ សៀវភៅ ដែល​បែងចែក​ជា ១៥ ទៅ ២០ ជំពូក ក្នុង​សៀវភៅ​និមួយៗ ។ គេ​ចាត់ទុក​លោក​ជា​នយោបាយវិទូ ពីព្រោះ​ខ្លឹមសារ​សៀវភៅ​របស់គាត់ សុទ្ធសឹង​ធ្វើ​ ការ​សិក្សា​អំពី​របបគ្រប់គ្រង​របស់​រដ្ឋ ។ លោកម៉ង់តេរីយើ​បានដាក់​ចំណងជើងសៀវភៅ​របស់គាត់​ ដោយប្រុងប្រយ័ត្ន មិនឲ្យឃើញ​មានលក្ខណៈនយោបាយ​ទេ ៕

ភាគច្រើននៃតំណែងទាំងនេះជាព្រះកិត្តិយសតែប៉ុណ្ណោះ រួមមានតំណែងចុងក្រោយជាព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ សម័យកាលនៃការគ្រប់គ្រងជាក់ស្ដែងរបស់ព្រះសីហនុលើកម្ពុជាគឺបានចាប់ពី ថ្ងៃ៩ វិច្ឆិកា ១៩៥៣ ​នៅពេលដែលកម្ពុជាបានទទួលបានឯករាជ្យពីបារាំង រហូតដល់ ថ្ងៃ១៨ មីនា ឆ្នាំ១៩៧០ នៅពេលនោះលោកឧត្តមសេនីយ៍លន់-ណុលនិងសភាជាតិបានទម្លាក់ព្រះអង្គ។បន្ត