Пайскырык поселенин Актусола исторический вӓрвлӓ доно паян ылеш. Актуш — ти солалан негӹзӹм пиштен, седӹндон сола тенге маналтеш. А XVI—XVIII курымвлӓн тӹдӹм «Малая Емангаши» маныныт. Актусолан ӱл частьшӹн 200 метр ӧрдӹжӹштӹ кӱкшӹ вӓрӹштӹ пӹсманӹм анжыктышы штолмы шалга. Молнам тӹдӹ Азан дон Угарман губенрнявлан пысманыштым айырен. Ти стелалан 100 и утла. Тӹдӹм молнам тиштӹ эртӹшӹ Москва (Кӹтӹри Кугижӓн) тракт сага шагалтымы. Тӹшец пиш цеверӹн цилӓ портту йӹрвӓш, Ямангаш вел кайыт. Кӹзӹт ти стела-пирамида форман, жеп ӹшкӹмжӹнӹм нӓлӹн: стенӓвлӓжӹ кӓтлен шӹнденӹт, сек кӱшӹл лаштыкшы (тӹштӹ кугижӓ кӹлӹн символжы — кок вуян курныжым анжыктымы ылын) урын вален. 19-шӹ курымын Москва тракт Кырык сирӹштӹ 68 уштышыш шыпшылтын дӓ Ямангаш, Виловат, Кожваж, Тошты Шӹндӹр гач эртен. Тӹдӹ грунтовой ылын, но пасна лаштыквлӓжӹ, лымынок кырык вӹкӹ кузымы годым кӱэрвлӓ доно шӓрӹмӹ ылын. Актусолам валымы годым ӱлнӹ техень кӱэр доно шӓрӹмӹекатерининский трактын участкыжы перегӓлт кодын. Тидӹцӱдӓлӓ чучеш. Вет ти корны мычкы тӹжем заключенный, каторжан ссылкыш Сибирьӹш кенӹт, вольный ӓль вольный агыл путешественниквлӓ эртенӹт. Ти корны арестованныйвлӓн этапный корнышты ылын. Нӹнӹм Москва гӹц Владимир гач Сибирьӹш колтенӹт. Седӹндон эче ти корным «Кандальный» маныныт. Ти корны мычкы Екатерина II эртен. Седӹндон эче ти корны государственный ылын. Седӹндон тӹдӹм халык эче «екатерининский» манын. Тӹдӹ пиш керӓлеш шотлалтын: Кырык сирӹм Йыл доно дӓ Йыл кымдемӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ вес халавлӓ доно ушен. 1854 ин ти тракт мычкы кӹвервлӓм тӧрленӹт.

Африка мабуйвлӓ (латинлӓ Trachylepis) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Африкышты, Азиштӹ дӓ Кечӹвӓлвел Европышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 79 тӹрлӹ Африка мабуй улы.

Гиацинт ара (латинлӓ Anodorhynchus hyacinthinus) — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразилишӹ, Боливишӹ дӓ Парагвайышты) вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 100 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 120-140 см, нелӹцшӹ 1.2–1.7 кг якте лин кердеш.

Лукум тенгеок Локум (туркла rahat-lokum — ярал лаштык, арабла راحة الحلقوم (раха(т) ал — холкум) — марла тидӹм ""логерӹм яклакам ӹштӹшӹ лаштык"" манаш лиэш) - туроквлӓн десерт качкышышты. Афьонкарахисар ил дӓ Афьонкарахисар хала Турцин лукум халажы.

Симсӹ сиали (латинлӓ Sialia currucoides) — лагы йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ сиали. Кытшы 16–20 см, нелӹцшӹ 30 г якте шоэш.

У Каледони кӹцкӹ кӓдӹ (латинлӓ Ducula goliath) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Каледоништӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 50–52 см, нелӹцшӹ 600–720 г якте шоэш.

Урвач (латинлӓ Equisetum ) — Equisetopsida классыш дӓ Equisetales порядокыш дон урвач йишвлӓн пырышы кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 15-20 тӹрлӹ урвач улы.