Mingi mingi mpeza, bokono oyo bopesamaka tango mutu asuami na ngungi ya mwasi oyo ayebani bo Anophèle. Kosua oyo ekotisaka ba parasites kowuta na soyi ya ngungi kokota na makila ya mutu. Na sima ba parasites oyo ekendeke na foie epayi wapi ekolaka mpe kobota bota. Eza na lolenge mitano ya Plasmodium oyo ekoki kopesa bokono mpe kokabolama na batu. Liwa mingi eyaka na nzela ya P. falciparum na P. vivax, P. ovale, mpe P. malariae ememaka mingi mingi mpeza lolenge moko ya malariyá ya mua katikati. P. knowlesi yango ememaka mpeza mpeza te bokono epayi ya batu. Diagnostique ya malariyá esalalemaka mingi mpeza na nzela ya komeka makila na microscope na bosaleli plaquette ya makila, to na nzela ya test antigène to ba tests ya diagnostique ya lombango. Ba nzela eye esalelaka milongo ya baréaction na polymérasie mpo na kokundola ADN ya parasite esili kozala, kasi naino basaleli yango te na bisika biye malariyá ezwi batu ebele mpó na ntálo mpé mbilinga mbilinga nayango.

Epatíte B (Hepatitis B) ezalí bokono boye bopesamaka na nzela ya virus ya epatíte B (HBV) oyo ezwaka foie. Yango ekoki komema ba infection ya kozongaka mbala na mbala mpe oyo ya makasi. Batu ebele balakisa bilembo na eleko eye elandi infection. Epayi ya batu basusu bilembo ya bokono bimonanaka liboso na ngonga na kosanza, loposo kokoma jaune, koyoka bolembu, masuba ya moyindo mpe mpasi na se libumu. Mingi mingi bilembo oyo bisalaka mua ba poso mpe lisusu infection ya mbala ya liboso ememaka mingi mpeza te na liwa. Ekoki kosala mikolo 30 kino 180 mpo ete bilembo bibanda. Na baye bazwaka infection pene na eleko ya mbotama 90% ba developaka epatíte B eye ezongaka mbala na mbala zonka nde bobele 10% ya baye bazwaka infection na sima ya mibu mitano nde bazwamaka nayango. Ebele ya baye baza bokono boye bokozongaka mbala na mbala balakisa bilembo te; kasi, cirrhose mpe cancer ya foie ekoki tango mosusu kobimela. Mikakatano oyo mimeka liwa ya 15 kino 25% na baye baza na bokono boye bozongaka mbala na mbala.

Líbótu (boyíké : mabótu) lizalí mbuma tǒ ndímo ebimisaka mái ma lángi la mpɛ́mbɛ́. Basálelaka na yangó pakájuma mpó etíkaka nzelá, nkomá to elembo likoló lya lomposo la nzóto. Mokókóló mwa yangó muye muzalaka na libándá lya mbuma muzala na mbuma lokola ngúmba mpenzá eye bato bakoki kolíya tǒ kolámba na súpu.

Yves Nyangu, amemi biso na libanda ya masano, lisolo elengi penza. Tango obandi kotanga yango, soki okomi na suka te, okokoka kokata kotanga te. Botangi malamu.

Bato ba mombɔ́ngɔ ya arabe baíbengáká zenj, nkómbó eye ezaláká kolakisa bato baye bazaláká kofándaka na Afrika ya esita epái nkómbó ""Zanzibar"" ; esíká ba-arabe bazaláká kokɛndɛ koluka Ntángawisi, eúta.