Үргүлчү чарыштырып турар хоочун аъттар болза, чарыш эгелээр черге чедир аажок девидеп, сүртээр, чамдыкта дедирленип, буруур суг болгулаар. А аныяк, шоолуг чарышка кирип чорбаан аъттар эмин эрттир хөөреп, аскымнаар, аксын тыртып чорда безин чартыктап ал-ла ыңай боор. Ол ындыг аъттар чарыш үезинде безин чартыктаар чаңын салба болгулаар.

1990 чылдан тура Моолда кадыкшылга хамаарыштыр эки талазынче өскерлиишкиннер болуп турар. Чурттуң ырак черлеринге ам-даа экижидип немээри чугула. Өпеялар өлүмү - 4,3%. Ортумак херээжен чоннуң назыны 70 хире чыл, а эр кижиниң 65 чыл болуп турар. Ниити төрүттүнүп турар коэффициент - 1,87.

Улуг шлем турнирлерниң чартык-үжүүрүнче 23 катап дургаар үнүп турган дың чаңгыс теннисист болуп турар. Ниитизи-биле 33 чартык-үжүүр ойнаан, ол база рекорд-тур.

Дондукту хувискаалчылар боолап каарга. Ооң эр дуңмалары амы-тыны дээш аажок коргар турган. Олар фамилия ап тургаш Куулар эвес, Ооржак деп фамилия-ат алган. Бир дуңмазы Ооржак Чүлдүм деп кижи, ооң кадайы Моңгуш Чыртаймаа Сапыыновна ам-даа Шемиде бир уруу-биле кады чурттап чоруур. Чүлдүм хөй ажы-төлдүг кижи турган. Ооржак Маңнай-оол Чүлдүмович — улус өөредилгезиниң хоочуну, Ооржак Өктек-оол Чүлдүмович — полковник дээр эрге алгаш хүндүлүг дыштанылгаже үнген, ол кижи Шемиде чурттап чоруур. Ооржак Каң-оол Чүлдүмович — шагдаа чериниң хоочуну. Борбай, Саша биле Таня деп уруглары Кызыл, Шеми биле Шаган-Арыгда чурттап чоруур.

Кальций – чүректиң шыңганнарының чыырлырын күштелдирер, иммунитет бедидер, дегдириишкинге удур дээштиг шынарлыг, сөөктер өзеринге деткимче бээр. Изиг кальцийлиг суглар улуг-хырын оюлганнаанда болгаш гастриттеп араанда дузаалаар.

XIX–XX-ги чүсчылдарда официалдыг документилерге Чаа-Хөлдү ""Джакуль"" кылдыр демдеглеп турган болуп турар. Ол үелерде чон-биле садыг-саарылга кылып турган кыдаттар ынчаар адааны чадавас.

18. Оюннуң төнчүзүнде кайы-даа ойнакчының саннарының түңүнден ооң ойнаваан фишкалары дээш саннар түңүн казып кааптар, а бир эвес ойнакчы бодунуң шупту фишкаларын ажыглап каапкан болза, ооң саннарынга өске ойнакчыларның салбааны фишкаларның үнезин немээр.

Ол ыяшты шары азы сарлыктың думчуунче кедирип алыр. Ол ыяшка чеъп баглап алгаш шарыны мунуп болур. Чеъп баг дын ышкаш болур. Бурундукту, ажыл кылдыртыр дээн шарының думчуунга кедирип алыр.

5. Удур, чедир, дээр деп эдеринчилер-биле база ужураштыр, уткуштур, чоокшуладыр деп наречие сөстер-биле кады бээриниң падежинде чүве аттары кылдыныгның байдалын, туружун илередип турар: хатка удур, хемге чедир, хүнге уткуштур, херекке чоокшуладыр. Мынчан олар домакка байдалдар болур.

Ийме суму – Чөөн-Хемчик кожуунда суурларның бирээзи-дир. Сумунуң оон өске аттары – Улаан-Быраа, Кызыл-Чыраа. Шыны-биле адаар болза, «Улаан-Быраа» деп моол атты тывалап Кызыл-Чыраа деп очулдурар. А «Ийме» дээрге Хемчиктиң солагай талазында улуг ала дагны ынчаар адаар.

Кызыл-чиң теверде тевекти дыка өрүлетпейн чавыс кылдыр сегелден бедиди теппейн, бодундан ыратпазын бодап тургаш тевер. Кончуг тевер кижилер ""кызыл-чиң"" тепкеш безин 50-60 чедир тептер.