1943 чылдың август айда тыва эки турачылар-биле катай, фронтуже баар шилилге комиссиязын эрткеш, пулеметчу взводтуң командиринге томуйлаткаш, дайынче аъттанып чорупкан. 1943ч. тургускан шериг учет карточказында ооң өг-бүлезинниң дугайында мынчаар бижээн: «Кадайлыг. Үш ажы-төлдүг. Оглу Ким-оол 6 харлыг, уруу Тамара 3 харлыг, бичии оглу Алдын-оол 1 харлыг. Өөнүң ишти Иргит Долзатмаа.».

Ол тос арбаннарның чайлагларынга, кыштагларынга шаг-төөгүден бээр ондар, моңгуш, сат, түлүш, ховалыг дээш оон-даа өске төрел-бөлүктерниң төлээлери көшкүн амыдыралдыг чурттап чораан.

Цонкапаның иезин Шинмо Ачой (азы Шинса Ачой) дээр. Ол болза эки сеткилдиг, камгалал чок кижилерге кээргээчел турган, үргүлчү тейлээр болгаш долганыр ёзулалдарны күүседип, Авалокитешвараның алды-слогтуг мантразын (ОМ-МАНИ-ПАД-МЕ-ХУҢ) номчуп турган.

Обычаи и традиции буддизма, почитаемые в семье. Религиозно-просветительское издание. Чотпун-оол оглу Чочагар. На тувинском языке. - Кызыл: ОАО ""Тываполиграф"", 2012

Тыва календарьга ай бүрүзү ажыл-агыйның адырлары-биле холбажып ай бүрүзүнге характеристиканы берип турган. Чижээ, күстүң башкы айы (сентябрь) тараа ажаап алыышкыны дооступ, аалдарның күзеглерже көжерин база кыштаглаашкынга чоорту белеткенип, өг кидизин септеп-даарап, мал кажааларын селиирин, аңчылар аъткарарынга белеткенирин сагындырып келир. Ол үеде Тывага алдын-сарыг күс дүжүпкен, сугларның кыдыы чаакталып доңгулай бергилээн, тайгалар баштарынга хар чаапкан турар. Сактырга чүгле кижилер эвес, а харын бүгү бойдус кышка белеткени берген ышкаш болур.

Сингармонизм дээрге сөс иштинге ажык үннерниң аяннажылгазы-дыр. Чамдың улустуң чугаазында үн аяннажылгазынзынга ажык эвес үннер база киржир. Ол термин ийи грек сөстүң каттышканындан тывылган: συν- — кады и ἁρμονία — хөөн, аян.

Тыва улустуң бир тоолчургу чугаазы-биле алыр болза, шынаа долдур хөй үннүг чаңгыланып турар хая баарынга өскүс оол үш чыл иштинде кара чааскаан чурттап чораан дээр. Ийи хая аразыңга агаарның күштүг агымының оюннарының түңнелинде аңаа үн тыптып кээр турган. Кижи бойдустуң дошкун байдалынга кара чааскаан артып калган үеде оон сагыш-сеткилин илередиринге бойдус дузалаан хевирлиг. Бир катап оол чааскаан сарынналып, хаяның үнүн өттүнүп олурган дээр. Ол үннү хат кижилер кулаанга чедирип келген, ону ""хөөмей"" дижи берген дээр ...""2

Улусчу чазак чайгылыш чок революсчунуң бодун хайырлавас, могаг-шылаг чок нарын ажыл-чорудулгазын, хүн-бүрүде маадырлыг чоруун бедии-биле үнелээн: 1936 чылдың июльда аңаа чурттуң дээди шаңналы - Республика орденин тывыскан.

1957 – 1960 чылдарда Бай-Тайганың Шуйга, 1960 – 1994 чылдарда Мугур-Аксы ортумак школазынга тыва дыл, чогаал эртемин башкылап, улус өөредилгезиниң адырынга 37 чыл ажылдаан.

Марстың агаарының кол составы - углекислый газ, оон аңгыда чөгенчиг суг бустары, углерод ажындызы ында бар. Чоокку үеде шинчилелди барымдаалап алырга, эвээш кислород бары илерээн. Ооң агаарының составында аргон бары ам-даа тодараттынмаан.