Etteka ery’okubiri liraga nti singa oteeka empalirizo y’emu ku bintu bibiri ebirina enzitoya ez’enjawulo, oba ofuna entebenta (enkyusa mu ng’enda) ya njawulo kubanga okutebenta okubeera ku nzitoya esingako obutono kuba kusingako. Ekiva mu mpalirizo eya netoni 10 ku mupiira kiba kinene okusinga empalirizo eyo yennyini ekwatiddwa ku kimotoka. Ekiva mu kutebenta kiva mu kuba nti enzitoya za njawulo.

Ensi nsengekera ey’omuggundu ,erina akakwate akatasattululwa n’ensengekera y’enjuba yaayo, nampewo(atmosphere) waayo , ebitonde byonna ebigirimu n’amaanyikasoboza agava kun juba yaayo mu bwengula.

Mu kibalangulo , ""omuwendo ogw'enkomeredde"" (absolute value) kitegeeza ekifo namba w'eri okuva ku zeero(0) ku ""olukoloboze lwa namba""(on the number line).

Buli kintu kizimbibwa obuntu obutini ennyo obuyitibwa obutunniinya(particles) .Obutunniinyo(obuntu obutini ennyo) bwe butaffaali obuzimba ennabuzimbe(matter). Ennabuzimbe kiva mu bigambo by’oluganda “endagabuzimbe” , ekitegeeza obutunniinya(particles) obukola obuzimbe bwa buli kintu.

Ekikula"" eba sipiisa ya kiramu oba katugambe nti sipiisa kiba “kikula” kya kiramu ekiba mu lubu lumu era ng’ekikula kino kyezaalamu kyokka. Eky’okulabirako ekikula ky’ekinyonyi tekisobola kuzaala mu kikula kya mmese.

i) Obuzaale (Heredity) ii) Embeera omuntu gy’abaamu (Environment) Entabiro (interplay) y’obuzaale n’embeera omuntu gy’abeeramu kintu kikulu nnyo okusobola okukulakulanya obusobozi bw’obuyivuwavu obw’omuntu.

Eno ye matiiriyo ya nyuloni (neurons), obutaffaalikazimbabusimu oba obutaffaalikazimbabwongo, esangibwa mu mutwe, omuli sayansi w’ebirowoozo n’okukwanaganya buli kigenda mu maaso mu mubiri. Buli ekiva mu bwongo eky’obwakalimagezi kifulumuzibwa mulengera (the mind) atalabika. Obwongo bulimu ebitundu 40%) nga bya matiiriyo eya kivuuvu (gray matter) ate ebitundu 60% nga matiiriyo enjeru. Busangibwa wakati mu kawanga munda, akabukuuma obutatuukibwako buvune kuba obwongo kintu kya kwegendereza nnyo.

Ekiddako, tandika okukoola. Guno gwe mulimu ogusingayo obwangu. Osobola okuyambibwako abaana bo bw'oba obalina oba n'oyita abaana okuva ku mulirwano okukuyambako mu kino.

(ii) Ebitundu by’omubiri (Woogani). Buno bwe butaffaalikazimbamubiri nga bwekutte wamu okukola emiwuula(tissues). Zino ze situla z’omubiri ezikola ebintu eby’enjawulo(emigereke).

Ekiddako osobola okutegeka okubikka ennimiro yo ng'okozesa omuddo omusale, ebiti ebitemeeteme, ebitiititi ebivudde ku bimera n'ebirala. Kya migaso nnyo okutegekera ennimiro yo ekisiikirize ekirungi ate era n'okutegeka engeri ennungi ey'okusobozesaamu ebimera okufuna omusana ogumala.

Buli lwe tuyiga okubeera mu mbeera ez’obulabe (vulnerabirities) kyokka ne twekuuma , kituwa obumativu n’essanyu. Kyetaagisa omuntu okumanya n’abalabe be oba abo abakuvuganya kyokka n’osigala ng’obalimu mu mukwano yadde mu bwegendereza .

Ekireetera enkulungo z’enjuba Muwanga okusigala nga ziri mu mugendo ogw’entakoma buli emu mu buyitiro(orbit) bwayo, kiri mu empalirizo musikirampuyibbiri(opposing forces) zino: