14- ئۈمىد ياكى 14- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 14- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 104. (كەبىسە يىللاردا 105.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 261 كۈن باردۇر.

يۇقىرىقى 1-تەڭلىمە ""ئىقتىدار"" نى ئۆز ئىچىگە ئالمىغان. بۇ مېنى يۇقىرىقى ""مۇۋەپپەقىيەت"" تەڭلىمىسىنى قايتا يېزىپ چىقىشىمغا مەجبۇرلىغان سەۋەبلەرنىڭ بىرسىدۇر.

بايىنغۇلىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا قاراشلىق جايلار خەن سۇلالىسى دەۋرىدە كىنگىت، چىدىر، كىروران قاتارلىق 11 دۆلەت يېرى بولغان. خەن سۇلالىسى دەۋرىدە چىدىر (بۈگۈنكى بۈگۈر)دە غەربىي يۇرۇن قورۇقچىبەگ مەھكىمىسى تەسىس قىلىنغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە كىنگىن تۇتۇق مەھكىمىسى ۋە يېڭىسار (بۈگۈنكى خېجىڭ ناھىيىسىنىڭ جۇلتۇس ئويمانلىقى) تۇتۇق مەھكىمىسى تەسىس قىلىنغان. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە بېشبالىق ۋاقىتلىق ۋازارىتىگە قارىغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلۇڭ يىللىرىدا قاراشەھەر خان ئامبىلى قويۇلغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 8 - يىلى (1882 - يىلى) قاراشەھەر بىۋاسىتە قاراشلىق نازارىتى تەسىس قىلىنغان. گۇاڭشۈ 24 - يىلى (1898 - يىلى) دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈپ مەھكىمە قىلىپ، نامىنى كىنگىت دەپ ئۆزگەرتىپ ئاقسۇن دوتەيلىكىگە قارايدىغان قىلىنغان. مىنگو 9 - يىلى ( 1920 - يىلى) كىنگىت دوتەيلىكى تەسىس قىلىنغان. ئۇنىڭدىن ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ 8 - مەمۇرىي رايون ۋە كىنگىت ۋالىي مەھكىمىسى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن، 1954 - يىلى ئايرىم - ئايرىم ھالدا بايىغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى ۋە كورلا ۋالىي مەھكىمىسى قىلىپ تەسىس قىلىنغان. 1960 - يىلى كورلا ۋالىي مەھكىمىسى ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، بايىغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا قوشۇۋېتىلگەن.

ئۇيغۇرلار قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنى 8- ئەسىردىن باشلاپ قوللانغان بولۇپ، تۈركىي خەلقلەر جۈملىدىن، ئۇيغۇرلار بۇ يېزىقنى خېلى ئۇزاق ۋاقىتلارغىچە ئىلگىرىكى ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى بىلەن قاتار قوللىنىپ كەلگەن. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى تۈركىي قەبىلىلەر ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىشتىن خېلى ئىلگىرى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنمۇ شىنجاڭ زېمىنىدا ياشىغان ئۇيغۇر قەبىلىلىرى ئارىسىدا كەڭ قوللىنىلىپ، جەنۇبىي شىنجاڭدا 8-11- ئەسىرلەرگىچە، تۇرپان، قۇمۇللاردا 14-15- ئەسىرلەرگىچە، خۇراسان ۋە ئالتۇن ئوردىدا 16- ئەسىرگىچە، گەنسۇدا ياشىغۇچى يۇغۇر (سېرىق ئۇيغۇر)لار ئارىسىدا بولسا، 19- ئەسىرگىچە قوللىنىلغان.

ھەر قانداق شارائىتتا قانۇن ئىنساننىڭ كونكىرىت ھەق ھوقۇقىنى قوغۇدىشى كېرەك. ئادەم بولغانىكەن ئۇنىڭ قەلبىدىكى تىل، دىن، ئادەت دېگەنلەر مىللىيلىكنى تەشكىل قىلغان بولىدۇ. ئىنسان ئەۋلادىدىن ھىچكىم بۇ ئامىللاردىن خالى ئەمەس. قانۇننىڭ قوغۇدايدىغىنى ئەگەر بىر مىللەت كىشىلىرىنىڭلا مىللىيلىكى بولۇپ قالسا قالغان كىشىلەرنىڭ دىن، تىل ۋە ئادەتلىرى قانۇنسىز پائالىيەتكە ئايلىنىپ قالىدۇ. پۇقرانىڭ ھەق ھوقۇقى قانۇن ئالدىدا دەخىلسىز، شۇڭا ھەر قانداق كىشىدە مەۋجۇد بولغان تىل، تارىخ، دىن ۋە ئۆرپ-ئادەت قاتارلىق مىللىيلىكنىڭ بەلگىلىرى قانۇن ئالدىدا دەخلىسىز قوغۇدالغان بولۇشى كېرەك. ۋاھالەنكى، بۇ دەخلىسىز ھوقۇق مىللەتكە قاراپ پەرقلىق قوغۇدىلىۋاتىدۇ.. تۇڭگانلارنىڭ ياغلىقى، ساقىلى قانۇن بويىچە قوغۇداقلىق؛ خەنسۇلارنىڭ قېلىچ ئوينىتىشلىرى ساغلاملىق ئۈچۈن دېيىلىدۇ. خەنسۇ ئوقۇغۇچىلار، كادىرلارنىڭ پوجاڭ ئېتىشلىرى ئۆرپ ئادەت دەپ ئىجازەتكە ئېرىشىدۇ. خوش، ئۇيغۇر ئوقۇغۇچى، كادىرلار ھېيىت نامىزىغا بارسا بولمايدۇ، ھەتتا ئاۋام ئۇيغۇر ياغلىق تاڭسا، ساقال قويسا، قېلىچ ئوينىتىش ئەمەس پىچاق ساقلىسا نېمىشقا دەخلىگە، تەھدىتكە ۋە جازاغا ئۇچرايدۇ. مانا بۇ زىددىيەتنى ۋە ھەتتا ئۆچمەنلىكنى پەيدا قىلىۋاتقان ۋە قىلىدىغان ئامىل.