Chéchʼil Ńtʼiʼí Hahoodzo biwááshindoon éí Chéchʼil Ńtʼiʼí hoolyéedi kin haalʼáagi bił hazʼą́, áádóó Níłchʼi Ditłéʼé hoolyéedi kin haalʼáhí éí agháadi áníłtso.

Díí jááłánii éí daʼalghałgo naakai łeh; bizééʼ éí bee ótsagí nahalin, áádóó éí kʼaasdá biyiʼí. Naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh dóó naʼashjéʼii éí haalzheehgo naakai łeh; jááłánii ntsaaígíí éí gah dóó tsídii deilghał ałdóʼ.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1920 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; 750 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (140 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

Chʼínílį́gi éí óltaʼ ashdlaʼgo naaznil; díí éí Mesa View Elementary School dóó Canyon De Chelly Elementary School dóó Chinle Elementary School dóó Chinle Junior High School dóó Chinle High School daolyé.

Díí naʼashjéʼii éí 2–15 mm ádaníłtso. Bitsʼíís éí nímaz, bijáád éí danineez łeh. Łaʼ éí bitsʼíís daalgai dóó daaltsxo, náánáłaʼ éí yishtłizh dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ. Binááʼ éí ádaałtsʼíísí. Chʼosh éí bichʼiyąʼ.

Biyaadiłchííʼ éí shį́įgo bílátsʼiichíih łeh; bitʼąąʼ éí 1–5 inch ádaníłnééz. Hóółtseiigi doo sikaad da. Dahiitį́hii éí díí chʼil bijeeh deidlą́.

Bíchį́į́h naatsʼǫǫdí (éí doodaiiʼ éí Chį́į́h naatsʼǫǫdí) éí bisóodi nahalin áádóó éí Shádiʼaahjí kéyah dah siʼánígíí dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí éí ""Tapirus"" deiłníigo dayózhí; Bilagáanakʼehjígo ałdóʼ tapir jiní.

1862 yę́ędą́ą́ʼ Wááshindoon bisiláo Naabeehó bichʼíʼ yiiládiʼ, áádóó Wááshindoon bibee hazʼáanii-Indian Removal Act woolyéʼígíí beeʼoonish Diné bikʼíjį́ʼ (Tʼáá ałtsó Bitsį́ʼ yishtłizhii beeʼbikʼíjį́ ʼoonish dóó beeʼyiilzhiizh). Diné Hwéeldigo adaʼyiinkáádgo (aadi daasná), Hastiin Chʼil Haajiní bidiné yichʼąąʼ naabahgo binaanish ayiilá. Akwii shį́į́h naháí Hastiin Chʼil Haajiní dóó łaʼ Hastóí Diné yichʼąą nidaaskáá dóó nidaasbaʼ. Áádóó Hwéeldidi Diné kéhatʼį́ʼ doolééł hániniiʼígíí yichʼąąʼ yaałtiʼ. Hwéeldidi éí Naaltsoos saní bikáaʼgi bizhíʼ ayiilá, akwiishí yííłyiiltʼéíʼgo.

Tsin deiłkaałii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah — áadii éí ádaadin. Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí bikáaʼgi éí ałdóʼ doo hólǫ́ǫ da. Ndaʼałkaahí éí ""Picidae"" deiłníigo deiyózhí.

Hakʼaz bįįh éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólóníjiʼ atah yisdzoh, áádóó éiyá Deeteel Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dóó Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi dóó Scandinavia hoolyéedi hólǫ́. Hakʼaz bįįh éí náhástʼéí áłʼąą átʼé; ndaʼałkaahí bikʼehgo éí ""Rangifer tarandus"" wolyé.

Séigoʼ ánínígíí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí ""Opistophthalmus"" deiłníigo deiyózhí. Séigoʼ ánínígíí éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dahólǫ́; adóó éí 60 ałʼąą ádaatʼé.

Łeeyiʼ tłʼiish áłtsʼíísígíí éí łeeyiʼ chʼosh ndahalin, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 280go daatsʼí ałʼąą átʼé; ndaʼałkaahí éí ""Scolecophidia"" deiłníigo dayózhí.

Beeʼeldííl Dahsinil éí 181.3 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 545,852 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

53,597 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii Béésh Bá Hooghan Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi kéédahatʼį́ (2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ). Díí éí 22,000 hooghanígíí yiiʼ dabighan.DÍNE WÓLTAʼ