1939 гъэм, Молотов-Риббентропп секрет тхылъ пактымкӀэ РССЗ-м Полшэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр еубыд - Урысыхумрэ Украинэмрэ я къуэхьэпӀэ лъэныкъуэхэр. 1939-1940 гъэхэм совет-финн зауэ, текӀуар абым РССЗ-ра, Карелейм и ныкъуэр апщыгъуэми еубыд. 1940 гъэм РССЗ-м балтикэ къэрал - Латвиэ, Литоу, Эстониэ джоуэ еубыд, абым пэмыкӀыу Румыным хэта Бессарабейри еубыд.

Мэхьэчкъалэ (ур-бз. Махачкала, авар-бз. МахIачхъала, лезг-бз. МахIачкъала,Анжи, таб-бз. Мягьячгъала, дарг-бз. ГIянжи-Къала, МяхIячкъала, къум-бз. Анжикъала, Магьачкъала, лак-бз. МахІачкъала, Анжи, азэр-бз. Маһачгала (Mahaçqala)) — Ишхъэрэ Къаукъазым къалэ щыт, Дагъыстэн Республикэм и къалэ нэхъышъхьэ.

Къуапэхэр къагъэхъу Iерозиэм еригъэкIуэкI процессхэм. Ахэр къохъу пшахъуэ Iуфэм Iулъхэр псым зэщIилъасэурэ, быдэ къэхъугъэхэр къыщигъанэм деж.

1945 мазаем Кърымым Ялтэ къалэм иде, аргуэру конференциэ щокӀуэкӀ Сталин, Черчилл, Франклин хэтху, зтеухуатэр - зауэ нэужым Ӏохугъэ къыхэкӀынухэмрэ Джэрмэныр Ӏэшэншэ шъынымрэ, Совет Зэгуэтхэр КъуэкӀыпэ лъэныкъуэм зауэм хэхьэнымрэ Японым пэуву.

Къуапэр Африкэм и ипшэ-къухьэпIэ кIэух пIэщ. Ар къыхигъэщу къуапэ IухьэпIэм деж Iутщ монумент, уздэщыт пIэм и координатхэр уигъэлъагъуу. ГугъэфI къуапэм тIэкIу нэхъ ишхъэрэу пэщылъщ Кейп-Пойнт къуапэ. А къуапэращ маяк «Къуапэ ГугъэфIыр» зытетыр. Ар апхуэдэу щыщытыр, Къуапэ ГугъэфIыр нэхъ япэу щылъми, кхъухьхэм Кейп-Пойнт къуапэм дежщ къекIуэкIын щыщIадзэр.

Ганг и псыхъуэм дэс джылэр зэхэпхъауэ щыт. КъуэхьэпӀэмрэ курыт лъэныкъуэмрэ джылэ дэсхэр я нэхъыбэм пэсырей дравид лъэпкъхэм къахэкӀахэра, яужым ариэ лъэпкъхэр яхэхьэри зы хъуахэ. Зэманыгъуэ текӀауэ турукхэр, монголхэр, афганхэр, къажэрхэр, хьэрыпхэр къахэхьэуэ щытат. КъуэкӀыпӀэмрэ ипшъэмрэ, нэхъыбэӀу Бенгалиэм, дравидхэр арийхэмрэ тибет бирма бзэхэм ящыщ лъэпкъхэм хэтӀысхьэхэт. Еуропей яужыреуэ къэкӀуахэтэр хэкум джылэм и нэхъ макӀэхэм ящыщхэ.

Шам джылу дэсым и бжыгъэр 2007 гъэмкӀэ зэрыхъуар 19 405 млн цӀыху. Хэрыпхэр 80% мэхъу дэсу хъуам. ПэмыкӀ лъэпкъ нэхъ ину бжыгъэкӀэ кӀуэр курдхэр - 10% мэхъухэр, ябыхэм я нэхъыбэр къэралым и ишъхъэрэ лъэныкъуэм дэсхэ, куэдым я бзэр зэрахьэхэ, Ӏэссирийхэр 3% мэхъухэ. Адыгу мин 400 хуэдиз дэс, ермэлыуэ мин 200 хуэдиз, ингучу минитху хуэдиз. А лъэпкъхэм щымыхъукӀэ Тырку гъунапкъэм и лъэныкъуэм дежь къалэ Хьэлебымрэ Латакиэмрэ мин 900 хуэдиз тырку дэсхэ.

Дон Мартин Кортес, Малинче и къуэ, Хуан де Сунига къану къыштат - Кортес и зы дзэзэшэхэм ящыщ. «Япэрей метис» цӀэлей иӀа. И бын иджыри къыздынэсым Мексикэ дэс.

Къазахъыбзэ (қазақ тілі, قازاق ٴتىلى, Qazaq tili) — Къазахъстэнм и бзэ нэхъыщхьэщ. Къазахъыбзэм Къазахъстэн ис къазахъэм я анэдэлъхубзэщ, абы щынэмыщӀауэ адрей лъэпкъхэми ящӀэ, иропсалъэ.

Адыгэ джэгум щыщ хабз. ДжэгуакIохэм пшъэшъэ цIэрыIо джэгу пчэгум тыраубытэти ар ащэфыжьэу ""шъхьафит"" ашIыжьыфэ ахъщэ къаугъоищтыгъ. Ахъщэу къаугъойрэр алъытэнэу нэбгырэ заулэ агъэнафэщтыгъэ. Пшъэшъэ гъэшIуагъэу тыраубытагъэр цIэрыIоу зэрэщытым елъытыгъэу нахьыбэ къыфатыщтыгъэ.