Бо ийи быжыг каттыжыышкын сөстерниң утказы дөмей, ынчалза-даа мында дүүшпес чүве база бар. Холу чадагай деп сөс-биле “адыжы ажык” харам эвес кижини айтыр. Холу бош кижи база харам эвес, ынчалза-даа ол сөстүң өске утказы база бар. Ол сөс-биле кам чок кижини база айтып болур. Чижелээрге, ажылдап алган ашказын камнавайн баар кижини “холу бош кижи” деп база адап болур.

Ынчалза-даа туманналчак газтың дыгыйы чаңгыс аай эвес, дээрбек бүрүзүнүң эң ыгый, сырый черлери кезекчигештерни бодунче сиир чыыра тыртып келгениниң түңнелинде, дескинип чоруп турар улуг бөрбектелчек газтар тургустунуп келгилээн. Ооң соонда ол бөрбек газтар база-ла эге баштай турган улуг туманналчак газ дег, дүрген дескинип эгелээн. Олардан база-ла аңгы-аңгы дээрбектер адырылгылааш, ол дээрбектер чоорту улуг эвес борбак хевирлиг телолар болу бергилээн. Олар чоорту сооп сепкерээш, Хүннү дескинип турар улуг туманналчак газтарның эдеринчилери болу бергеннер. Оон чоорту сиңип кадыккаш, планеталар болу бергилээн. Ук туманналчактың кол нургулайы ортузунда мөөңнешкек болгаш ам-даа сооп өшпээн Хүн болуп турары ол деп, Лаплас Хүн системазының планеталарының тыптып тургустунганын ынчаар тайылбырлаан. Ол гипотеза эртем-дуржулгага, бойдустуң хоойлуларынга, чүнүң-даа мурнунда бүгү делегей тыртыжыышкынының хоойлузунга үндезилеттинген. Ол үениң эртем талазы-биле эң депшилгелиг улуг ажыдыышкыны болур.

Тыва бижикти латинчиткен алфавиттен орус алфавитче шилчидер дугайында илеткелди эң баштай ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының Ленинградта Дыл болгаш угаан-бодал институдунга 1941 чылдың июнь айда кылган.

ада «a˘da˘», адан «a˘da˘n», адыгжы «a˘dы̅˘ƣʒˑы̅˘», куду «qʊ˘dʊ˘», каңгай «qa˘ŋςa˘j̃», казылган «qa˘zы̅˘lƣa˘n», одуруг «ɔ˘dʊ˘rʊ˘ƣ», оргаадай «ɔ˘rƣa˘:da˘j», язы «j̃a˘zы̅˘».

Бистиң Галактикавысты көөр болза ооң хевири дүргектелчек. Чамдык галактикалар борбак-даа, а өскелери шын эвес-даа хевирлиг болуп көзүлгүлээр. Галактика бүрүзү бистиң Галактикавыс ышкаш, боттарының өзектерин дескинип турар.

Бир чыл болза 365,24219... хонуктардан тургустунган. Чылдың тургустунган 365 бүдүн хонуктарынга немей санаар 0,24219... деп сан төнчү чок үүрмек сан болур. Ынчангаш оон бүдүн хонуктар кажан-даа тургустунмас. Үүрмек санны ажыглавайн, чылдың иштинде кайы хире үе барын 365 хонук 5 шак 48 минута 46 секунда кылдыр бижип болур. Бир-тээ чылды бүдүн хонуктар-биле хемчээри чедип алдынмас болганда, чыл санаашкынынга ажыглааар шуут чиге шын календарь база тургустунмас, чүгле чоокшулаткан санаашкын кылыр календарьны тургузуп болур. Кижилер чыл санаары-биле календарьны кылып алгаш, ону хүн-бүрүде ажыл-амыдыралынга ажыглап турарлар.

Саян-Шушенски суг шыгжамыры турбаанда-даа ол черниң улузу чуртун Чаа-Хөл деп адаар турган. ""Чаа-Хөл"" дээрге шаандагы ат-тыр! Ол ийи сөс шаандагы түрк сөстерден укталган.

Тывa дылдың диaлектилери болгaш aялгaлaры - Тывa нaционaл дылдың ниити xевири азы койне дээрге литерaтурлуг дыл-дыр. Ол улустуң aaс-биле чугaaлaжыр дылынгa үндезилеттинип тывылгaн. Aaс-биле чугaaлaжыр дыл чер-чер aaйы-биле чaмдык ылгaлдaрлыг. Ол ылгaлдaр, онзaгaй демдектер девискээр (чер-чер) диaлектилерин тургузуп турaр. Дыл эртеминиң диaлектилер шинчилээр aдырын диaлектология (- Грек dialektos - чугaa + logos-өөредиг ) дээр.