L’emprima fasa da l’epoca da la restauraziun (1815–1830) stat cumplainamain sut l’ensaina dal Congress da Vienna (1814/15). En rom da quel han ils monarcs europeics ch’avevan victorisà sur Napoleun dissegnà da nov la charta politica da l’Europa.

La fin dal 1765 è el er sa sentì malvis e persequità a Môtiers, betg il davos perquai ch’el aveva cumenzà a sa vestgir sco Armen. El ha perquai acceptà in invit dal filosof englais David Hume ed ha laschà far in passaport da passagi per la Frantscha. Per via ha el pudì constatar ch’el aveva en il fratemp tuttavia er simpatisants. A chaschun d’in segiurn a Strassburg è el vegnì onurà cun ina represchentaziun dal ‹Devin de village› ed a Paris è el stà il giast dal Prince de Conti ed ha retschavì en la chasa da quel diversas visitas.

Menziun speziala merita l’emprova da Rousseau da fundar l’agir pedagogic nà da la lingua. Uschia ha el preparà la via ad ideas ch’emprovan da chapir tut il pensar, enconuscher, furmar ed agir da l’uman sco differents modus da la lingua (Johann Georg Hamann, Johann Gottfried Herder, Wilhelm von Humboldt).

Oriundamain era il vitg abità da Rumantschs ma ils aclauns èn vegnids populads da Gualsers. Gia avant tschientaners han els er populà il vitg, cun il resultat ch'ozendi tut la vischnanca è da lingua tudestga. A la fin dal 2004 eran 295 dals 306 abitants burgais svizras. La vischnanca è tradiziunalmain da confessiun reformada.

La gronda part dals trajects da la viafier giascha en ils mauns da la viafier statala ÖBB (Österreichischen Bundesbahnen). La pli impurtanta viafier, la Westbahn che maina da Vienna a Salzburg, vegn actualmain rendida charrabla per trens ad auta sveltezza. Il medem vala er per la Südbahn che maina da Vienna en direcziun Slovenia ed Italia. Il terz element central è la viafier dal Brenner che furma – tant per la viafier sco per il traffic sin via – ina da las colliaziuns las pli directas tranter la Germania e l’Italia.

La romantica tudestga, da la quala l’origin vegn surtut localisà a Jena, ha influenzà a partir da ca. 1800 la litteratura e pli tard er la pictura ed estetica musicala en Germania; per part vegn la romantica tudestga er considerada sco origin d’in moviment ch’è sa derasà en tut l’Europa.

Il nom ""Datura"" deriva da üna plaunta medicinela mexicauna da listess nom, chi vegn druveda dals striuns Yaqui düraunts ils rituels mistics per s'approsmer a la cugnuschentscha.

Ma er quel davos exemplar ch'è stà en ils mauns da Maloth è ì a perder.. Il medem onn chatt'ins anc ina segunda menziun dal fegl; L'Aurora d'Engiadina scriva en il nr. 11 dal 1843:

Las decisiuns dal Congress èn vegnidas fixadas en scrit en l’Acta finala. Quella cuntegna 121 artitgels e cumpiglia er tut ils contracts ch’èn vegnids fatgs a Vienna.