Ku bikoola kwe kubeera ensobozesa ezikola emmere, ekikolwa ekiyitibwa ekitangattisa (photosynthesis). Mu kikolwa kino, kabonibbiri-okisayidi n’amazzi nga byeyambisa kkala ya kiragala eyitibwa kerofiiru (chlorophyll) n’amasoboza ag’ekitangaala bifuulibwa ggulukoosi(glucose), ntegeeza ebisukaali. Ebisukaali bino birimu amasoboza amanji ddala, mwe muva emmere ekozesebwa ebimera ebisinga obungi.

Mu kwagala oluusi muvaamu okwegomba, okwegwanyiza eby’abalala , okuyaayana, n’okwakayakana. Mu kwegomba namwo mubaamu embeera z’obuntu nga okweyunira ,okusikirizibwa oba okusikiriza ,okwenyumiriza mu kintu oba mu muntu ,okulaga ,n’okufaayo .

Ku bikoola kwe kubeera ensobozeso ezikola emmere, ekikolwa ekiyitibwa ekitangattisa (photosynthesis). Mu kikolwa kino, kabonibbiri-okisayidi n’amazzi nga byeyambisa kkala ya kiragala eyitibwa kerofiiru (chlorophyll) n’amasoboza ag’ekitangaala bifuulibwa ggulukoosi(glucose), ntegeeza ebisukaali. Ebisukaali bino birimu amasoboza amanji ddala, mwe muva emmere ekozesebwa ebimera ebisinga obungi.

Newankubadde nga tugamba nti ebikolwa bya mirundi ebiri; ebyemala n’ebiteemala, naye tulinayo ebikolwa ebiyitibwa ebikolwa ebiyambi. Ebikolwa ebiyambi omulimu gw’abyo kuyamba ku bikolwa ebirala ebiba biri mu sentensi eyo eba ewandiikiddwa. Ebikolwa bino ebiyambi biyinza okukozesebwa nga bisukka mu kimu mu sentensi. Ebimu ku byo bye bino:

 Bw’otya ensolo kiba kitegeeza nti wekengedde nti eyinza okukutusaako obuzibu (obuvune) .  Bw’otya obwavu kiba kitegeeza nti otegedde nti obwavu mpologoma , ekutta olaba era olina okubulwanyisa.

Obugunjufu kikwata ne ku kumanya obuvune obuyinza okuteeka abalala mu mbeera ey’obunakuwavu oba okumanya engeri gy’okwataganyaamu embeera eno nga ebaddewo oba engeri gy’oyinza okuyamba ali mu mbeera ey’obunakuwavu.

Okuyimbukuka kusoboka okuziyizibwa ng’omuntu ateekawo enkyuka kyuka mu nkola y’ebintu bye mu bulamu bwe obwa bulijjo wamu n’okukola okusalawo ng’omuntu. Okukyusa endya n’okukozesa omubiri dduyiro bwe bujjanjabi obusooka era obusinga obukulu. Omutindo gw’emmere gusobola okukyusibwa ng’omuntu akendeeza ku kulya emmere enzito, okugeza emmere erimu amasavu amangi ne sukaali, n’okulya ennyo ebika by’emmere ebitasoboka kumenyebwamenyebwa mu mubiri. Obujjanjabi busoboka okukolebwa nga bugattiddwa wamu n’endya ennungi, okukendeeza ku bwagazi bw’okulyaoba okukendeeza ku kulya amasavu.singa endya, dduyiro n’obujjanjabi bibeera nga tebikoze, awo omuntu asobola okussibwa ku nkola y’okusala amasavu oba okulongoosebwa okusobola okukendeeza ku bunene bw’olubuto ekireetera omuntu okuwukira ng’akkuta mangu oba okukendeeza ku bungi bw’ebirungo omubiri bye guyingiza.

Obuufu bw'obutonnyeze bubiri(the locus of two points), akatonnyeze X n'akatonnyeze Y , Luba lukoloboze olugolokofu oluyitira ddala mu makkati g'obutonnyeze buno obuwanvu bwe bumu okuva ku buli katonnyeze.

Wano ewaffe mu Uganda abakyala bamanyiddwa nnyo ng'abatya ebisaanyi ne nnabbubi naye ng'okusinga ennyo ebisaanyi. Wabula waliwo n'abasajja abatya ebisaanyi. Okutya okw'engeri eyo, oli bw'alaba ekisaanyi awulira nga n'omubiri gulinga ogumera olutiko. Abalala batya ebiyenje.