Ынчаарга О.Ю. Шмидттиң гипотезазы-биле алырга Чер кажан-даа изиг, суук байдалга турбаан. Кажан Чер чаа-ла тыптып турда, бичии кезекчигештерниң үскүлежиишкининден чылыг энергиязы хосталып үнүп чоруп турган, аңаа доозунналчактарның составында кирген уранның болгаш радийниң ядроларының бустуушкунундан үнген энергиязы немежип, хөй чылыг энергиязы октаргай делгемнеринче үнүп чоруп турган. Черниң каъттары дыгыйланып келгени-биле холбаштыр, ооң иштинден үнген изиг дашкаар тарап үнместээн болгаш Черниң кырында каъды чоорту кадыгланып эгелээн. Санаашкын ёзугаар алырга, Чер бодунуң иштинден үнген энергиядан 1500 - 3000 градус чедир изип болур. Ол хире бедик температурадан Черниң кырында чыткан даш породалары эзилгеш, суук байдалче шилчий берип, аар бүдүмелдер куду дүжүп бадып, чиик бүдүмелдер өрү салдап үнүп турган. Черниң бүдүмелдери аразында холужуп, Черниң кадыг каъттары улам кылыннап, сооп эгелээн. Чер кырының янзы-бүрү каъттары ынчаар тургустунуп келгенин О.Ю. Шмидттиң гипотезазында тодаргай айыттынган. Черниң кадыг каъттарының адаанда оранчок ханы, чамдык уран болгаш радий чыылган черлерде, ам-даа даш породалар суук байдалда турар. Ындыг бассейннерден базыышкын улгадырга, изиг бүдүмелдер сыстып, аттыгып үнгүлээш, амгы үеде вулкан чаза тевиишкинин болдуруп турар.

Тыва бойдустуң катаптаттынмас онза чараш булуңнарын хаара тудуп турар бо заповедниктиң 9 участогунче: бедик-бедик дагларлыг ""Улар"" бойдус комплекизи, Оруку-Шынаа тулаалыг суг девискээри, Убса-Нур хөлдүң соңгу кезээ, Цугээр-Элс элезинниг хову, ""Ямаалыг"" төөгү-культуралыг тураскаал чер (хөй санныг бурунгу базырыктар, хаяда чурумалдар бар), бедик даглыг Мөңгүн-Тайга, каас-чараш бойдустуг, арыг-кылаң суглуг Кара-Хөл, Арысканныг болгаш Хаан-Дээр бойдус зоналары болгаш ландшафтар кирип турар. Заповедник девискээринде мөңге харлар, черлик аң-мең, үнүш-дүжүт ораны Мөңгүн-Тайгаже үнер, арыг суглуг, хөй янзы куштар чурту Төре-Хөлге дыштаныр ""Элезиннер эртинези"", хемелээр, балыктаар ""Хемчик"" болгаш ""Кантегир"" турисчи маршруттар ажыттынган.

10. Саннар түңнээри дээш харыысалгалыг кижи ойнакчы бүрүзүнүң саннарының түңүн көш кылдынган соонда-ла, бижип ап турар. Бир үжүктүң саннарда үнези фишканың оң талакы адаккы азыында сан-биле демдеглеттинген боор. Үжүк чок болгаш дефистиг фишкаларның үнези тикке дең болур.

Урааңкай (саха дыл - урааҥхай; эвенки дыл - ураӈкай [ура̄ӈкай]). Эвенкил дылда ураӈкай деп сөс ""кижи"" деп очулдуртунар. Саха дылда урааҥхай деп сөс база ""кижи"" деп очулдуртунар. Ол сөстер чиңгине түрк сөстерге хамаарышпас.

Ооржак Ш.Д.Россия Федерациязында экономиктиг, политиктиг өскерилгелер кидин-түлүк чоруп турда, кончуг нарын үеде Тываны баштай берген. Экономиктиг реформалар канчаар-даа аажок берге байдалдарда эртип турбуже, Тыва саң-хөө талазы-биле боду бодун хандыртынар сорулганы алгаш, ажылдап турган. Ол ажылдар Ооржактың соонда, ам-даа уламчылавышаан.

Бурунгу тыва тоолдарда тевектээр деп сөс таваржып турары тевек оюну бурунгу улустуң оюну бооп чораанын көргүзүп турар. Ол оюн орус чонга база турган. Ынчалза-даа ойнаар чуруму тываларныындан өске болуп турган.