TORO, Rubén Arboleda (2000). El español andino. II parte, in Forma y Función, inverno, número 15, pp. 15-40.Bogotá: Departamento de Lingüística Universidad Nacional de Colombia Área de Ciencias del Lenguaje.

Bitumba ekɔ́tákí káti ya batɛ́kisi mǐno ya nzɔku epái moyíndo, epái Alabo na bakonzi ya miyíndo. Bolóngi ya Letá epɛ́sákí na Bɛ́ljika esɛngɔ enɛ́nɛ.

Lokóla TB ekotaka bisíká míngi na nzóto, nzelá ya komɔnɔ yangó mpé ezalí ndéngé na ndéngé. TB eye eyebani míngi ndé ya kokosola eye babengi na lingɛlɛsa 'pulmonary TB'. Moto oyo azalí na yangó akolakisa bilembo biye:

Soki o kopangana mpo na bokolongono na mutu na yo, to bokolongono na libota na yo, senga mónganga na yo, a kolakisa yo bilo ya bokolongono ya mutu.

Mpo na komibatela esengeli kosala ete makelele ya makasi ekota na matoyi te. Soki ntina eye ememaki bokono eyebani, kotraiter yango ekoki kosalisa. Soki te, mingi mingi, mpo na kosalisa balelaka ndenge ya kobikisa na maloba. Ba appareil ya kopesa mongongo to ba appareil accoustique ekoki mpe kosalisa. Kotala na mobu ya 2013, nkisi ya kobikisa mpeza naino ezwamaki te. Ezwaka batu mingi, etungisaka pene na 10 kino 15% ya batu. Mingi na bango, bakipaka yango te mpe yango eza nkokoso monene obe na 1 to 2% ya batu. Nkombo ya bokono ewuta na Latin tinnīre oyo elingi koloba ""kobeta ngonga"".

Azalí mpé na Lingisi ya bosilisi na kémi ya Bobongo ya Kinsásá, Lingisi ya boyekoli ya likolo na kémi na Bobongo ya Brussel (ULB) mpé Lingisi ya molakisi nzebi ya bikelamo ya Bobongo ya Loven-Sika (Louvain-la-Neuve). Atángísá kémi na Kelási ya Likoló ya Etángiseli na Popokabaka na Kongó-Kinshásá mpö atángisaka na biteyelo ya katikati na Communauté française ya Bɛ́lɛjika. Lelo oyo azali koyekola ndenge ya konétola Lingála pó ékoka kosálelama na ndéngé ekokí bó monoko ya kotángisela nzebi (sciences) na bitéyelo ya Kongó. Boluki na yé etálí bóngó nzebi ya minoko pó na Lingála (etongameli ya maloba, etongameli ya masakola pé ekomeli.

Mikakatano na minyo eza bokono boye bowuti na parasite oyo ebengami minyo. Ba infections elakisaka bilembo te na batu koleka 85%, mingi mpeza soki motango ya ba minyo eza moke. Bilembo bibakisamaka kolandana na motango ya minyo oyo eza nakati ya libumu mpe ekoki kozala mpema mokuse na fièvre na ebandeli ya bokono. Yango ekoki kolandisama na bilembo ya kovimba libumu, mpasi na se ya libumu mpe pululu. Bana nde bazwamaka mingi na bokono oyo, mpe na mibu nabango bokono bokoki kozangisa bango ndenge ya komatisa kilo ya nzoto, bolei mabe na mikakatano mpo na koyekola.

Projet oyo esengeli e tenir compte na contexte politique, économique, social, na technologique. Bango bazali na origine ya projet tout comme na financement mpe réalisation na yango.

Na bosangani na likita linene, Lingomba lya bantoma-basali mpé lya babongisi mibeko, lizali na makoki ma kofunda Mokonzi wa Ekolo mpé Minisele wa yambo liboso lya Ndako ya bazuzi ba Mobeko Likonzi, mingi mpenza na libunga linene lya boteki ekolo mpé boyebi mabe makoki kobebisa ekolo.