Ene franke contrêye ou contrêye otonome ou kiminålté otonome, c' est ene contrêye d' on dislaxhî payis k' a toplin des droets po s' govierner tote seule.

Elle a-st ene sitindêye di 8.051,8 km² (ça fwait dipus do cwårt del Walonreye) po 831.600 dimanants. Elle est pårteye e 5 arondixhmints po 1 comenes intités.

1. diner åjheymint des côps d' tiesse, tot djåzant d' on berå, d' ene gade. Dj' ans on berå ki souke: n' intrez nén e paxhi. Des gruzlins tocnut ås cwåreas Pacô, l' bijhe souke come on berå. F. frapper, heurter de la tête.

3. plante del sôre do pixholét, k' on-z ahive co bén po wårni les cortis, e latén sincieus Delphinium. Dj' avans semé ene airêye di sporons (Motî da Forir). F. pied-d'alouette, dauphinelle.

4. bouter (ovrer) >> vos nel sårîz fé hossî: vos nel sarîz decider a s' bodjî po vs aidî po bouter avou ls ôtes. On a bråmint des djins toumetnant ki divnèt vayants cwand s' adjixh di s' diner do plaijhi; pol resse vos n' les såriz fé hossî (R. Painblanc).

Des ôtes payis arabes la k' i gn a des redjimes politike come li ci del Tunizeye, vont kinoxhe eto des bardouxhas ou des påjhires metingues po dmander dipus d' abondroets po les djins. Nén co on moes après l' Tunizeye, c' est l' Edjipe ki fwait si prôpe revintreye. Pu, fén do moes d' fevrî, c' est l' revintreye libyinne. Et tos les mouvmints des revintreyes arabes di 2011 ki s' a spårdou come l' aloumire divins tot l' monde arabe, et minme ådfoû e Moyén Levant.

Mins des ôtes côps, il aplike des rîles d' ortografeyes aplikêyes e 21e sieke pa l' ALWAC. Metans, gn a pont d' loyeures dins les sustantivires.

Roger Prigneaux a cmincî tot djonne a scrire e walon. E 1956, il aveut raskepyî li Ceke “Les Walons d' Ostinde”, la k' i dmoréve, estant, di s' mestî, oficî dins l' Marine Bedje. Li ceke eplaidive li “Gazete des Walons”, la k' i publiyive ses scrijhaedjes e walon.

2. saye k' on fwait po-z ariver a åk, et k' c' est nén åjhey. F. effort. >> fé ene foice: bouter on bon côp po-z ariver a ene sacwè. Ça våt mî k' on manaedje di cénk francs wice k' on fwait ene foice po l' efant (V. Roba).

c) wice k' i gn a pupont d' aiwe, tot cåzant d' on sourd, d' on puss. F. tari. >> fé cou setch: vuder on vere d' on plin côp. >> El Sek Pachî: [n.pl.] no d' plaece del Louviére, di Tchapele, di Nåsse. >> al Setche Vå: no di sacwantès plaeces el Walonreye (Aiwêye, Soûgné); rl a: Setche vå.

III. [o.n.] foirt adoûcixant mot po cou. Dji n' a veyou ki s' padrî. F. postérieur. Disfondowes: padrî, pardèriêre. Etimolodjeye: mot d' aplacaedje di deus dvancetes, a pårti do shuvion ""pa drî"".

| aprandjler (s' aprandjler) [v.pr.] s' aprester a prandjler. Les motons s' aprandjlént cwand dj' les a fotografyî. Les bedots estént aprandjlés dizo ene grosse buze di raiwaedje.

Belfontinne est conoxhowe dins tote li redjon pol cwålité di l' aiwe do sourdant Sint Furzi (Saint Fursy). C' est l' patron d' l' eglijhe. Il a s' sourd padzo l' viyaedje dins ene sitroete valêye ki les aiwes vont al Simwès.

Li Mont Azourki (e-n amazir, ⵉⵖⵉⵍ ⴰⵣⵓⵔⴽⵉ, ighil azorki), c' est on mont del tchinne do Mîtrin Grant Atlasse, metou å nôr-ess del vå des Ayites Bougmesse, ey å sud-ess di Zawiyat Ahansal.