Кожууннуң малчыннар Наадымынга болуп эрткен маргылдаа, мөөрейлерде киржип турар аныяктарны болгаш өзүп орар салгалдарже кичээнгейни угландырып, онзалап демдеглээни өөрүнчүг болган. Наадымның деткикчилериниң аразындан хууда сайгарлыкчы Светлана Данзыновна тиилелгеже чүткүл дээш 15 харлыг Адыгжы Лопсанга 7 хылдыг гитараны белекке берген. Чылдар-биле санаарга 21 дугаар, сан-биле алырга 20 дугаар болуп эрткен чадаг чарыштың маргылдаазы база солун болган. Беш километр черге бир дугаарында Бижиктиг-Хая ортумак школазының доозукчузу 17 харлыг Айдыс Сарыглар маңнап келген:

Бурунгу тывалар аътты чүгле көжер-дүжеринге, чаа-дайынга, арт-сын ажыр мунарынга хереглеп турганындан аңгыда, байыр-чыскаал болган черлерге чарыштырып, спорт херээниң янзы-бүрү хевирлеринге база киириштирип турган. Бо дугайын бурунгу Тываның маадырлыг тоолдарында тодаргай чугаалап турар.

Тыва кижи бодунуң ада-ызыгуурун тос ададан бээр билир чораан дижир. Бодунуң укталган угун, ада-иезиниң төөгузун билбес кижи сөөлунде барып дөңгур көк буга бооп төрүттүнер дижир. Тос ада угу хан төрел,чоок болгаш ырак база элеге төрел деп дөрт бөлукке хувааттынар.

Лопсаң Салчак Сотпа оглу 1909 чылдың апрель 5-те Бай-Тайга кожууннуң Кызыл-Дагга ортумак шыдалдыг, хөй ажы-төлдүг араттың өөнге төрүттүнген. Ол 12 харлыг турда бижикке өөредир дээш ада-иези Көөп-Сөөк хүрээзинге аппарып киирип каан. 3 чыл өөренгеш, оон чорупкан. Кызылга нам сургуулунга моол бижикти, санның дөрт бөдүүн аргазын, география, политбилигни өөренген.

Чамдык улус Ондар Коңгар-оол Борисовичини Шеми, Хорум-Даг чурттуг деп-даа турар. Ынчалза-даа ооң ук-төөгүзү Ийме суур-биле сырый харылзаалыг. Ооң ада-иези, өгбелери Ийме чурттуг.

Ынчалза-даа аар байдалга төрүттүнүп, човап-түрээр чорук эвээш эвес таварышкылаар. Бергедеп божаанд, уруу авазының иштин холу-буду-биле карбаңнап,текпиленир,дырбаар.Уруг савазының эъдин бижек-биле муң катап кезип,түмен ок-биле аткан дег сагындырар, ава кижи аарыырынга шыдашпайн, хөлчок човууртап, бергедеп турза-даа, диштерин ызырныпкаш, ажып эртери дээрге,өлгеш дирлип келгени дег дөмей болгулаар. Ылаңгыя шак ынчаар авазын катап-катап човадып төрүттүнген ажы-төл авазының ачы-буянын бичии-даа када уттуп болбас. Кижи черлик араатаннардан,чалгынныг амытаннардан дыка сайзыраңгай дээрзин үргүлчү сактып чоруур ужурлуг.

1942 чылдың июль 24-те Барыын-Хемчик кожууннуң Шекпээр суурунга төрүттүнген. Ачазы 32 харлыг тургаш, чок апарган. Авазы чеди ажы-төлүн чааскаан өстүргеш, эртем-билиглиг кижилер кижизидип каан.

Үш-Белдир Каа-Хем кожуунга хамааржыр, Тыва Республиканың эң чөөн талазында Прихубсугул дагларында үш хемниң – Бус-Хөл, Белина, Шишгид-Хөл – белдирин Үш-Белдир деп адаан. Ол үш хем катышкаш Кызыл-Хемни тургузар, ол хемниң ортаа база алдыы талазын Каа-Хем дээр. Аржаанның географтыг координаталары: широтазы 51о28'8"" – 51о28'21"", долготазы 98о3'8"" – 98о3'30"". Үш-Белдирниң суг баштары далай деңнелинден бедии 1120 м (х. Шишгид-Хөлдүң эриинде) тура 2600–2800 м (тайга-таңды баштарында) чедир. Долгандыр ландшатызы тайга-хаялыг.