Zerduştiye miyanê çeşidanê baweriyan de zey Budizm wertey itıqadan de ca gêna, hetê inano felsefi zi veciyeno planê veri. Bıngey Zerduştiye de cengê rındi u xırabiye esto. Zerduşti bawer kerdêne ke pêrodayışo ke cihan de, mabeynê ruhê homay Spenta Mainyu u ruhê şeytanio u her bawermend gani seba rındiye ceng kero. Baweriya şeytani Zerduştiye de u fehmbiyayışê meleki dinanê rocawanan de nezdiyê yewbinanê. İtıqadê Zerduştiye de Ahura Mazdao ke zey homa qebul beno be ""Efendiyê eqli"" ra sembolize beno, Ehriman zi quwetê xırabiye temsil keno. U mıcadeley rındiye-xırabiye na nuqte de dest pê keno.

Nızamo Cedid (نظام جديد Nizam-ı Cedid), İmperatoriya Usmanıcan de rêzenayışê newekerdış u destraviyarnayışano. Be Nızamê Cedidi ra piya perrê ordi u eskeriya de Usmanıcan xo ardo ra tipê Ewropa. Selim III Ocağê Yeniçeriyan wedarıtışi sero guriyo.

Tirkîya de 12 Êlule 1980 de darbeya eskerî ra dima, gelek rewşenbîr, nuştox û sîyasetkarê kurdan îltîcayê Awrûpa kerd. 1980 ra ver Tirkîya de wendekar û rewşenbîrê ke bi kurdkî nuştêne û kurdkî ser o xebate kerdêne zî mîyanê nê koçî de bî. Prosesê 12 Êlulî de kurdkî bi marîfetê qanûnê esasî, bi awayêko resmî qedexe bî. No semed ra Tirkîya de xebat û weşanê kurdkî qut bî û xebatê kurdkî hîna zehf Awrûpa de dewam kerd. Kovara Tîrêj ke destpêkê edebîyatê modern yê kirmanckî hesebîyena û serra 1979 de Tirkîya de ameybî weşanayene, na babete de nimûneyêka muhîm a. Tîrêj, hem bi kurmanckî û hem zî bi kirmanckî weşan kerdêne û no awa Tirkîya de kovara yewine bî ke safî bi kurdkî vejîyayêne. Hîrê hûmarê Tîrêjî Tirkîya de vejîyay, labelê ridê darbeya asekerî 12 Êlulî ra hûmara çarine Swêd de vejîyaye. Tîrêj de nuşteyê kirmanckî zafane hetê Malmîsanijî ra ameyêne nuştene. Dima, prosesê nuştişê kirmanckî Awrûpa de dewam kerd. Awrûpa de gelek kovaranê kurdkî de bi kirmanckî zî nusîya û gelek kitabê kirmanckî vejîyay. Serranê 1990an de asa ke kirmanckî de hewceyîya bi nuştişêko muşterekî esto. Na îhtîyacîya rojane Grûba Xebate ya Vateyî vet meydan.

Melek Baykal (b. 1954) jü kaykera de tiyatroya. Rıstımê cı Estanbol raya. Ebe rolê Nermin (Ferhunde Hanımlar) Nurhayat (Hayat Bağları) Pembe (Cennet Mahallesi) şınasiyena. Filmê têlevizyoni Ferhunde Hanımlar ra dıme ebe waştışi ra keyey cı berda suka Estanbol. Serriê cıyê des u howtıne de kayker biya. Konservatuarê Anqara de musayış diya. Heta sera 2012ıne ewro, Star TV de proğram pêl kena.

Bonobo bı raşt vındertışê ho, matriarşi u cemaetê hem-umardışi u fealiyetê xuyê cınsi diqatan uncıno xo ser. Ino cınsê meymuni miyandı Cumhuriyetê Kongoyê Demoktariki dı weşiya ho rameno u inan miyan dı cayê may zaf muhimo u matriarşi qabul beno. Bonoboyê kı makiyê, inan miyan dı teşkılat vırazıni u dominant beni. Bonoboyê ke neriyê, inan miyan dı teşkılat-vıraştış zaf nêviniyeni. Waxto ke tedı bonoboyo neri dano pıro bonoboya maki, cınikê inan miyan de grube vırazıni, danê pêro neri, neri erzıni teber keni teber. Fexat çı waxt kı bonoboyê neriyi rê çiyê vıraziyeni, bonoboyê neriyi yew nêbeni. Hama zê ıno ornagi, miyandı bonoboyan dı, şıdet qe çıniyo.