'گل شڪر' سنڌي پهاڪن ۽ چوڻين جو پهريون مجموعو آهي ، جيڪو 27 آڪٽوبر 1869ع تي اربع جي ڏينهن ڪتاب جي صورت ۾ ڇاپي پڌرو ڪيو ويو هو. ڪيول رام سلامت راءِ آڏواڻي، انگريزن جي حڪومت کان پهرين ٽالپرن وٽ ملازم هو. پوءِ جڏهن انگريزن سنڌ فتح ڪئي ته انهن وٽ مختيارڪار جي عهدي تي مقرر ٿيو. ڪيول رام سن 1864ع کان هڪ سردار جي چوڻ تي سنڌي پهاڪا ۽ چوڻيو گڏ ڪيون. هن ڪُل 785 سنڌي پهاڪا ۽ چوڻيون گڏ ڪري انهن جو سمجهاڻيون لکيون. هن گل ۽ سوکڙيءَ جي نالي سان سنڌي چوڻيون برطانوي دور جي سنڌ سرڪار جي تعليم کاتي کي ڏنا. پر عملدارن جي لاپرواهي سبب اهي هٿ لکيل چوڻيون ڪٻَٽن ۾ بند رهيون، نيٺ ڪنهن سرڪاري عملدار جي نظر انهن گڏ ڪيل پهاڪن تي پئي جنهن هُن جا ٽيئي ڪتاب سن 1905ع ۾ ڇپائي پڌرا ڪيا.روچي رام گجومل ڪرپالاڻي به سنڌي پهاڪن جو هڪ ڪتاب انگريزي معنيٰ ۾ هم- معنا انگريزي پهاڪن سان گڏ سن 1892ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو. هن 800 کن پهاڪا گڏ ڪيا هئا. اُن ڪتاب جو نالو هو اَيَ هينڊ بُڪ آف سنڌي پرووربز.1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ فتح ڪرڻ کان پهرين به هٿ لکيل شڪل ۾ سنڌي ادب ۾ پهاڪن جو استعمال نظر اچي ٿو. مثال جي طور تي ؛ عبدالرحيم گرهوڙي (۱۷۷۸-۱۷۳۷) جي ڪلام ۾ گهڻيون ئي سنڌي چوڻيون قلمبند ٿيل ملن ٿيون. (الانا، غلام علي، سنڌي نثر جي تاريخ، زيب ادبي مرڪز، حيدرآباد سنڌ (ٻيو ڇاپو) ۱۹۷۸، صفحو ۹.)ان کان سواءِ به ٽالپرن جي دؤر جي خليفي محمود نظاماڻيءَ جون هٿ لکيل لکڻين ۾ سنڌي چوڻيون ملن ٿيون. (الانا، غلام علي، سنڌي نثر جي تاريخ، زيب ادبي مرڪز، حيدرآباد سنڌ (ٻيو ڇاپو) ۱۹۷۸، صفحو ۹.)

رمضان اسلامي ڪيلينڊر جو نائون مهينو آهي۔ مسلمان هن مهيني کي ""رمضان‌المبارڪ"" ڪوٺيندا آهن. اسلامي مهينن جو حساب چنڊ ڏسي ٿيندو آهي. هيءُ قمري مهينن ۾ نائون مهينو آهي- مسلمانن جي لاء هن پوري مهيني ۾ روزا رکڻ فرض آهن. انهي ۾ هڪ رات اهڙي آهي جنهن کي شب قدر چيو ويندو آهي. قرآن جي مطابق جنهن جي عبادت هزار مهينن جي عبادت کان بهتر آهي۔

قبيلن جي جٿن جي جلوس جي سرواڻي قبيلي جي مک عورت ڪندي هئي ۽ سڄو قبيلو ان جو احترام ڪندو هو. عورت کي ان وقت سماج ۾ تمام سٺيءَ نظر سان ڏٺو ويندو هو. ۽ هن کي ’ڌرتي-ماتا‘جو درجو مليل هو. ۽ ان ”ڌرتي ماتا“ جون مورتون سنگتراش تراشڻ ۾ فخر محسوس ڪندا هئا. هيءُ سماج ”ماءُ آدرشي“ سماج هيو. ڇو جو عورت ئي کيتي جو رواج وڌو ۽ فصلن کي اپائڻ ۾ هن جو ئي هٿ سمجهيو ويندو هو. سر جيمس جارج فريزر پنهنجي مشهور ڪتاب گولڊن بو (Golden Bough) ۾ ان بابت چوي ٿو ته، ”هندستانين (سنڌين) جو اعتقاد هو ته عورت کي ماءُ جي حيثيت ۾ جنم ڏيڻ ۽ گهڻي اناج کي پيدا ڪرڻ جي قوت هئي.“ ان ڪري ئي عورت کي سنڌي معاشري ۾ اهم مقام حاصل هيو ۽ ان جي عزت ڪئي ويندي هئي. جڏهن فصلن جي ڪٽائي ٿيندي هئي ته عورت ئي فصل لڻڻ جي شروعات ڪندي هئي ۽ اناج جي ڪٽائي جي جلوس يا محفلن جي سرواڻي پڻ عورت ڪندي هئي. سنڌوءَ جي ڪناري 14 تاريخ جي چانڊوڪيءَ ۾ جيڪو ناچ ٿيندو هو، ان ۾ اهم ڪردار عورت ئي ادا ڪندي هئي.

ٽالپرن جي دؤر حڪومت ۾ ارڙهين صدي عيسوي ۾ سردار قيصر خان نظاماڻي، پنهنجي مٽن مائٽن سان گڏ هي شهر آباد ڪيو. سندس ڀاءُ سردار علودو خان نظاماڻي به هتي اچي آباد ٿيو. انهن ٻن ڀائرن جي اولاد جا پاڙا علوداڻي ۽ قيصراڻي پاڙا سڏجن ٿا.

اوڀارين ديوار: سر زمين تي ڪوٽ جي هن ديوار جو وڏو حصو غائب آهي، جنهن مان لڳي ٿو ته هي حصو ڄاڻي واڻي ٽوڙيو ويو آهي. شايد هي پٿر ڪنهن ٻي عمارت جي اڏاوت ۾ ڪتب آندا ويا هجن. اوڀارين ديوار جي ڊيگهه 275 فوٽ بيهي ٿي. هن تاريخي جاءِ جو هي پاسو ڪرڙن ۽ ڪانڊيرن جي گهيري ۾ آهي.