Tha luchd-rannsachaidh dhen bheachd gur ann à castrum/castris (Gàidhlig: campa) ann an Laideann a tha an t-ainm, o chionn's gu robh camp an airm ann fo na Ròmanaich. 'S e facal a tha co'dhàimheil le caer sa Chuimris agus cathair sa Ghàidhlig. Tha cuid eile a' cumail gur ann à Caesaria (Gàidhlig: Áite a' Cheusair). Thathar dhen bheachd gu robh bailtean air an robh Colonia Norbensis Caesarina agus Castra Caecilia san sgìre. A dh'aindeoin sin, tha teòiridh eile ann a chanas gur e dìreach facal air Choireigin ann an Laideann air arabachadh gu Cazires. Mar a b’àbhaist san Spàinn, b’ e dìreach ainm a’ bhaile a bu motha sa sgìre a chuireadh air an roinn.

Thoisich obair air Cathair-eaglais a' bhaile anns an 16mh linn, ann an àite far an robh mosg. Chaill na h-Arabaich Jaén ann an 1249 agus dh'òrdaich Rìgh Fernando III gun deach e a thionndaidheadh gu eaglais. Chaidh am mosg a milleadh gu lèir airson eaglais a thogail anns an aon làrach, agus chuir an còmhstri eadar Muslamaich agus Crìosdaidhean stad air an obair. Rinn na h-Arabaich creach air a' bhaile ann an 1368, a fhuair droch bhuaidh air an eaglaise. Mu dheireadh thall mhair an gnothaich aig àm an Ath-bheòthachadh 164 bliadhna, bho 1540 gu ruige 1724. 'S e Andrés de Vandelvira (Alcaraz 1509 - Jaén 1575) an t-ailtire a fhuair a' bhuaidh a bu treasa air togail na h-eaglaise. Chaidh mòr-chuid na cathair-eaglaise a thogail ann an nòs gotach.

'S e beinn ann an Alba a th' ann am Beinn na Duatharach. Tha e suidhichte ann am Muile eadar Beinn Talaidh san ear-dheas agus Loch Bà san iar-thuath. Tha e 456m (1496 troigh) de dh'àirde. Air mullach na beinne chithear càrn a bhios a' sealltainn a' phuing as àirde. 'S e Marilyn a th' ann.

A-rèir beul-aithris 's urrainnear an t-each-uisge glacadh is marbhadh. Thèidh a ghlacadh le feòil ròiste. Ma bhios an creutair air a mharbhadh m. e.: ""le cromag mhòr dearg às an teallach"", atharrachaidh e gu loch no gu pìos mòine no clàbar. Chitear eisimpleir eile ann an ""Each uisge Ratharsaidh

Bʼ e manachainn a bhʼann bhon 12mh Linn. Ro àm an Ath-leasachaidh thugadh i do na Kerrs agus an déidh an Ath-leasachaidh leag iad an eaglais agus thog iad taigh mór ùr. Tha pàirt den chlabhstair anns an taigh fhathast. ʼS e na Kerrs Marcaisean Lodainn, agus bʼ Philip Kerr, an 11mh Marcas a thug an taigh don dùthaich ann an 1937, gus a chleachdadh mar cholaiste foghlaim.

Anns na 1920an, bha cosgaisean an leabharlainn ro mhòr do bhuidheann phrìobhaideach agus chaidh cruinneachaidhean an leabharlainn a chur gu buidheann ùr, Leabharlann Nàiseanta na h-Alba, fo Achd Phàrlamaid. Chuireadh air dòigh an leabharlann ùr le dìleab airgid luach £100,000 o Sir Alasdair Grannd (Alexander Grant) à Farrais.

Tha Colbhasa Beag mu 88 heactair ceàrnagach de mheud. 'S e Torr Mòr a’ bheinn as àirde anns an eilean, tha e 61 meatair (196 troigh) os cionn na mara. Anns a’ bhliadhna 1841 bha 16 daoine a’ fuireach ann an Colbhasa Bheag, ach chaidh am fuadachadh eadar 1846 is 1851. Chan eil duine sam bith a’ fuireach anns an eilean an-diugh.