Táva Kapi’atã niko omoheñoiva’ekue Sãmbyhyhára Martín Ledesma de Balderrama ary 1640-pe, ára 2 jasykõime, Tupãsy La Candelaria árape; upéicharõ jepe, Mbo’ehára Esteban Antonio Romero, tembiasakuaahára kapi’atãygua, he’i ko táva omoheñoihague Pedro Lugo de Navarro, kóva ha’égui upérõ sãmbyhyhára ha ndaje upe arýpe Martín Ledesma de Balderrama oĩhaguére España-pe. Taha’eha’eháicha, Kapi’atã niko oĩ umi ñane retã táva itujavéva apytépe.

Kuñakarai katupyry Idalia Flores de Zarza niko upe ojerureva’ekue 24 jasykóigui oiko hag̃ua Kuña Paraguáy Ára. Oñemoĩkuri ijykére pe mba’ejerurépe kuañakarai katupyry Carmen Casco de Lara Castro oĩva’ekue upérõ ñane retã Amandaje Guasúpe. Upe arýpe, 1974, Naciones Unidas ogueromandu’ákuri avei Kuña Tetãitagua Ary.

Paty peteĩha sa ro'y XX peguápe, heta mba'e ojejapóva ombohape joavy túrko pu'ã. Jejukapa ha ambue tetãme jeho aty Armeniagua Otománo Impériogui, ára Império omopu'ãhaguéva ha Tuykia ohupytýrõ tetã mongu'erã ha griégo ñeguenohẽ Anatóliagui omohatã ñe'ẽ túrko mongu'e Hetãrape pyahu yvýpe, ha haimete ko'agaite oĩháicha hembe'ýva.

SALAS PARRILLA, Miguel. Alarcón, Belmonte y Garcimuñoz. Tres castilos del señorío de Villena en la provincia de Cuenca. Madrid, El autor, 1997.

Arriola, Mario (1986). ""El grupo Contadora y el problema de la distensión en Centroamérica"". En Áreas, (7): 109-115. Murcia: Universidad de Murcia.

Hetave tendagua omba’apo kokuépe ha avei oĩ omongakuaáva mymba ogaygua, kokue pegua oĩ takuare’ẽ, oĩháme peteĩ ingenio azucarero omba’apóva pe tendápe.

Reserva Biológica Itabó: kóva opyta ecorregión Alto Paraná-me, 80 km Hernandarias-gui. Oreko 13.807 hectáreas, ko’ape ko yvy ndojojái, oĩ ijyvateha ha ikarapeha. Jatopa upépe ysyry guasu hérava avei Itabó, kóva ohasa pe reserva oeste-gui este gotyo mokõivéva umi ysyry vorépe: Itabó Sur ha Itabó Norte, avei oive ysyry’i oséva chuguikuéra. Arahakukue katu subtropical, oguerúva hendive amangy porã ndatuichaitéiva, oguerekóva 1.500 a 1.700 mm. Yvyrakuéra apytepe katu hetave Tabebuia sp., Peltophorum dubium, Cedrela fissilis, ha oĩve.

Francisco de Goya y Lucientes (Fuendetodos, provincia de Zaragoza, 30 jasyapy ary 1746-Burdeos, Hyãsia, 16 jasyrundy ary 1828) ha'e akue peteĩ ñemoha'ãnga apoha ha ta'ãngakarãi apoha España pegua. Hembiapokue opaichagua ñemoha'ãnga apykayvate guive ha tápiare peve, ta'ãngakarãi ha ta'ãnga kuatiáre. Opa umi mba'eporãme omokakuaa peteĩ ""teko pyahu"" omoñepyrũva akue upe py'aiterape (romanticismo). Goya mba'eporã omoñepyrũ upéicha katu ku ñemoha'ãnga ko'ãgagua, ha ojeikuaa chupe ha'éva upe omoñepyrũ tape pyahu ñemoha'ãngáme saro'y XX pegua.

Ñe'ẽ ojapo mandu'a yrysýpe Tyba'y, mba'e osasu'a Campos Gerais-pe, okurusu yvy távagui ha opoi iy Paranapanéma yrysýpe. Héra tapo ha'e itupiñe'ẽ, ""tibagy"": tyba+y - karaiñe'ẽme ""mucha água"" teva poytugañe'ẽme ""muita água"".