Maricopa Dineʼé éí Tó Ntsʼósíkooh dóó Tooh Díkʼǫ́zhí ałhiihdiilį́į́hnidiʼ kédaʼhatʼį́ʼgo daʼbighan nitʼę́ę́h; Yuma bigháádi, aadi ayiisiʼ daʼbikéyah nitʼę́ę́h. 1501–1600 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí nidiiná anaa daʼhazlį́į́hgo biniiná. Díí éí Quechan Dineʼé dóó Moháábii Dineʼé nidaʼdibaahgo biniiná Maricopa Dineʼé nidaʼdiiná. Díí éí Naakétłʼáhí bikéyahjigo. 1840’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Tahoniigááh dóó adooléʼeʼ nidasnį́į́hgo Maricopa Dineʼé anéélʼą́ą́hígíí yááʼadineesʼąąhdi. Áádóó éí biniiná Naakétłʼáhí Dineʼé yił ałhaʼdeetʼaah áádóó chooʼdaʼholį́į́hgo haʼhoolzhiizh. 1857 biyihah yę́ędą́ą́ʼ anaa naʼdaʼhazlį́į́hgo Naakétłʼáhí Dineʼé dóó Maricopa Dineʼé, Moháábii Dineʼé dóó Quechan Dineʼé yiikʼéh daʼdéísdlį́į́h; díí éí Maricopa Wells hoolyéedi nidaʼhíínéísdon.

Dį́į́ʼ góneʼ atah yisdzoh, kin nitsaago áníłtsohígíí: Yootó éí 37.4 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 67,947 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Tsétsį́į́ Nániitłʼiní éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Naatʼáanii Nééz Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Tó Diłhił Biih Yílį́įgi éí óltaʼ táaʼgo naaznil; díí éí Highland Primary School dóó Snowflake Intermediate School dóó Snowflake High School daolyé.

Annie Dodge Wauneka (Tʼąąchil 11, 1910 – Niłchʼiʼtsózí 10, 1997). Tsé níjikiní dinéʼiʼ nilį́ʼ nitʼę́ę́h, Łeeyiʼtó doo nagáá nitʼę́ę́h. Naabeehó bikéyah bikáaʼgoʼ binaanish ayiilyá, díí éí Diné yiiłnaalnishgoʼ naʼhashzhiizh áádóó béésh bąąh dah siʼání nilį́į́hgoʼ ałdóʼ binaanish ayiilá. Naaná atsiis bił daʼiinishjí ałdóʼ binaanish ayiilá áádóó binaanishígíí beeʼbeehódoosingoʼ bilá kʼéʼ iisyá. 1963 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí nitságoʼ oosbąąh, díí éí Presidential Medal of Freedom award wolyéego yoosbąąh; díí éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Lyndon B. Johnson aalá kʼéʼ iilá.

Tʼáátsoh 29, 1858go yoołkááł yę́ędą́ą́ʼ éí Wááshindoon bisiláołtsooí Naabeehó bilį́į́ nidéístsééd, Tséhootsooídi, áádóó éí biniiná Naabeehó naakáí łizhiní hastiin daʼyiisįįʼ (Yaʼiishjaashtsoh 12, 1858 yę́ędą́ą́ʼ naakáí łizhinii daʼyiisįįʼ). Díí naakáí łizhinii éí bilagáana Hastiin Major Brooks binaalté nilį́ʼ nitʼééh. Tʼááchil 30, 1860 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Tséhootsooídi siláołtsooí bikin bikʼiʼ daʼazná; díí éí 1,000 ánéelą́ą́ʼ Naabeehó siláołtsooí bikin yiikʼiʼ daʼhiizná. Hastiin Chʼil Haajiní (Manuelito) dóó Hastiin Dághaaʼ (Barboncito) yiinaʼhóʼááhgo akwiidaʼ hótʼį́į́diʼ, biniináʼígíí éí:

Atsá éí ndaʼałkaahí bikʼehgo ""Falconiformes"" (Atsá dóó Giní Ndahalinígíí) dawólyéhíjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 60go da ánéelą́ą́ʼ ałʼąą átʼé.

Yaatsʼósí éí Chʼosh Bikágí yiiʼ Hańdaaʼnahii dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí ""Nematomorpha"" deiłníigo deiyózhí. Yaatsʼósí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; adóó éí 350 ałʼąą ádaatʼé.

Tséʼédǫ́ʼii diłhiłígíí éí tsʼíʼii dóó tséʼédǫ́ʼii dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí ""Fanniidae"" deiłníigo deiyózhí. Tséʼédǫ́ʼii diłhiłígíí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ (tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí); áádóó éí 285 ałʼąą ádaatʼé.