Salvador térã São Salvador da Bahia de Todos os Santos táva Vrasilpe, ha'eva tavusu tetãvore Bahía. Ko távape oĩ 2 710 968 tavayguakuéra (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 706,799 Km² nunga.

Aty'i awetí: ñe'ẽ peteĩnte, awetí térã awetö, 140 avakuéra oñe'ẽ ko ñe'ẽ ko'ãga, tetãvore Pindoramapegua Mato Grossope (ary 2006). Tenía 35 en 1997.

Mba'epytu ra'ãha (karaiñe'ẽ: termómetro) ha'e peteĩ tembiporu oha'ã mba'epytu, ararovápe. Ojejapo peteĩháme guive oñemoambue ha oñembopyahu heta.

Hóga guasu opyta táva Lausána-pe, Suisa retãme. Ku ñembyaty osãmbyhy ha omohenda opa Ñembosaraipavẽ imba'ekuéra, ha ojapo avei Ñembosaraipavẽ Arahakúpe ha Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe.

Ary 1892-pe oikékuri Bérgamo Pa’irãrógape, oñemoaranduhaguépe avakuaatykuéra, arandupykuaaty ha mokõi ary tupãkuaatýpe. Upépe, orekórõ parundy ary, oñepyrũkuri ohai tembipytu rehegua, omoirûva’ekue chupe hekove pukukuépe, ha oñembyatyva’ekue “Peteĩ ã rembihai”pe. Ára 1 jasyapy ary 1896-pe, Bérgamo Pa’irãróga ruvicha, Luigi Isacchi, omoinge chupe Franciscano Pa’i’ỹva Atýpe, oñemboajehaguépe ára 23 jasypo ary 1897-pe. 1901 guive 1905 peve oikókuri chugui temimbo’e Roma Papambohapeha Pa’irãróga-pe.

Yvy'a (karaiñe'ẽ: papa - tubérculo)-(latinañe'ẽme: Solanum tuberosum) ha'e peteĩ ka'avo Perũ ha Volivia pegua, solanácea pehẽngue pegua, ha ñotỹpyre opave yvórape, ha'e yva ja'úvare okakuaa yvyguýre. Yvy'are ikatu japore heta tembi'u, Yvy'a chyryry ha'e ja'úvave.

Ára peteĩháme oike kuatiahai ñe'ẽregua itujavéva (s. IX). Ára mokõiháme opu'ã mba'e repy ha tekopy yvy gotyogua (Flandes ha Bravante). Ára mbohapyhápe, oñemoha'eñómarõ tetã yvate gotyo (1648), Países Vájos ko'ãgagua, ñe'ẽ pohýi oho Holanda yvy gotyo, ha ápe oiko chugui iñe'ẽjoavýrõ, ha jepe ojekuaa hapoha mbytepeguáre, osẽ holandañe'ẽ mbyky.

Pépe heñói tapicha heta mba’e ojapova’ekue tetã Paraguái rehe, umíva apytépe oĩ tetã mosãsohare Vicente Ignacio Iturbe ha Juana Maria de Lara; upéichante avei puraheiha Rosita Mello heñoiva’ekue Santaníme.

Hi’ára jeromandu’a: Aty comisión-pegua omba’apo ary pukukue, ohechávo mba’épa ikatu ojejapo osẽ porãve hag̃ua San Miguel ára jeromandu’a. Ojejapo ichupe novenario ha upe 28 jasyporundy jave ojegueraha tupão Tupãsy La Candelaria peve misa-pe g̃uarã. Pe tenda oñemoĩhápe chupe ojegueroguata hag̃ua ijeguakapa yvotýpe, tape umíva henyhẽ piririta-gui, ogakuéra ipotĩmba ha puraheijoápe ojegueraha.

Fuerte Olimpo oĩ araguápe tava Paraguái retãme. Oĩhína tetãvore Alto Paraguay-me. Ko távape oiko 5.000 ava (2001 ary). Alto Paraguay Tavusu, opytáva 838 km. Paraguaýgui, Río Paraguay rembe’ýpe; ñepyrũrã herava’ekue Fuerte Bordón. Ko tavusu ojehero “Pantanal rokẽ”.

Omano, mba’asy pya’e ogueraháva ichupe, Asunción –pe omombytévo tetã sãmbyhy Paraguay-pe, 4 jasyporundy 1880. Pèicha vicepresidente, Adolfo Saguier, ndikatúi oike hekovia, pèva ojokógui golpe de estado omyakãva general Bernardino Caballero ha ministro del Interior ojupíva ko arýpe. Contemporáneo José del Rosario Miranda ha Gregorio Benítez.

Ára 10 jasypoteĩ jave oñemomora pe fiesta patronal, santo patrono Sagrado Corazón de Jesús réra pegua, ha’anga oĩva pe tupão héravavoi péicha ryepýpe.