Орус аныяктар-биле таныжып алгаш, ол Кызылдың аревэчилери-биле сырый харылзаа тудуп, хөй-ле чүвени эскерип, билип турар апарган. ""Сен чааскаан чигзинип турар кижи сен бе"" - деп аревэ баштаңнары чугаалаан. - Сен ышкаш улус хөй. Оларны организастап көр даан"". ""Канчапса экил?"" - деп, Иргит оожургаваан. - Тодаргай ажыл-чорудулга херек болгай"". ""Ынчанмайн канчаар. Чигзинмейн көр - деп аңаа харыылааннар. - Дузалаар бис. Бис чаңгыс-чаңгыс эгеледивис, ам чүс-чүс апардывыс.

Моолдуң чурттакчылар саны 3,1 сая кижи болуп турар (ООН-нуң санаашкыны-биле алырга). АКШ санаашкыны-биле алырга 2,8 сая кижи болуп турар. Моолдуң чон тургузуу: 94,9% калгалар, 5% казахтар, 0,1% кыдаттар болгаш орустар. Моолда калга чондан өске аңгы-аңгы моол уктуг чоннар чурттап турар: дөрбеттер, торгуттар, мянгадтар, өөлеттер, захчиннер, урянхайлар, захчиннер дээш оон-даа өске.

Арткан айларның аттары: бешкизин - квинтилис, алдыгызын - секстилис, чедигизин - септембер (сентябрь), сескизин - октобер (октябрь), тоскузун - новембер (ноябрь), онгузун - децембер (декабрь) деп сан аттары-биле дугаарлап адаан. Он айларга немээн ийи айларның бирээзи Янус бурганның ады-биле януариус (январь), өскезин фебруариус (февраль) деп адагылаан.

Маадыр-оол Ховалыгныӊ ады, ооӊ чогаалдары 80 чылдарныӊ орта үезинден бээр парлалгага көстүп келген. Ынчан ол Ак-Довурак хоорайга «Тыва даг-дүгү» комбинатка ажылдап турган. «Шериг эрттиргеш келгеш, «Тыва даг-дүгү» комбинатка ажылдай бердим. Слесарьлап, даг өрүмнээш, хая-даш казар күчүлүг экскаваторну 16 чыл иштинде дүн-хүн дивейн. Ээлчег келирге башкарып келдим. Чогаал ажылын, экскватор башкарып тургаш-ла эгелээн мен» деп, М. Ховалыг бодунуӊ дугайында бижип турар. Шак ынчаар ол тыва литературада ажылчын чогаалчыларныӊ (Б. Хөвеӊмейниӊ, В. Саган-оолдуӊ, Д. Сарыкайныӊ) даӊзызын уламчылап, туружун быжыглаан.

Оркестрниң составынче Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл училищезиниң (амгы үеде колледж) сургуулдары болгаш доозукчулары кирип турар. Оркестрниң кол дирижеру болгаш удуртукчузу — Тыва Республиканың алдарлыг артизи Тимур Дыртык-оолович Дүлүш. Оркестрниң киржикчилериниң чартык хуузу дээди эртемни чедип алганнар, а чамдыктары Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг колледжте база Культураның болгаш уран чүүлдүң Чөөн-Сибирь академиязында өөредилгезин уламчылап турарлар.

Кажан каргыраалап турган үеңде дылың аскың иштинге шуут хостуг турар. Каргырааның бедиир, чавызаар, борбаңнаар аянын чугле дылдың бажын, ортузун, дөзүн шимчедип тургаш көргүзер»''

Барык 200 чыл ажыг 1557 - 1798 чылдарда башкир шериглер орус шериглер-биле кады дайыннарга киржип турган. 1612 чылда башкир шериглер Минин болгаш Пожарскийниң поляк эжелекчилерге удур Москваны хостаар тура халыышкыныңга база киржип турганнар.

Бай-Тайга кожууннуң Бай-Тайга даанын эдээнде чылдың-на Оваа дагылгазын байырлап эрттирер Тейлер деп черден 2 км. ыракта үнүп чыдар алдарлыг аржаан.

Көрейлер моолдарның ""урянхай"" деп сөзүн бодунуң дылынга эптештир ""Оранкай"" кылдыр эдип алган. Оранкай деп сөс-биле олар XVII векте бодунуң соңгу чүгүнде чурттап чораан манчжур биле эвенки аймактарны адап турган.