Аржаан дөстериниң (суг баштары) ниити саны - 35. Чижээ: ""Хырын аарыы"", ""Нерви"", ""Оң бүүрек"", ""Солагай бүүрек"", ""Боостаа аксы"", ""Чүрек"", ""Баар"" база өскелер. Колдуунда углекистиг аржааннар, физиктиг-химиктиг тургузуу аңгы-аңгы: кончуг соок, дыка изиг, минералы шоолуг эвес, аңгы-аңгы биологтуг шынарларлыг, углекистиг хейлиг (газтыг), радоннуг, демир болгаш оон-даа хөй бот-тускайлаң шынарлыг.

Календарь ай, хүннү, чылдарны тодарадып билиринге эргежок чугула. Календарь астрономнарның, төөгүчүлерниң, археологтарның, чогаалчыларның, экономистерниң болгаш өске-даа тускай эртемниглерниң ажыл-чорудулгазынга эртем-практиктиг ажык-дузаны чедирер. Календарьны чамдыкта ""үениң машиназы"" деп адап турары чөп. Календарьның дузазы-биле шинчилекчи эрткен үени-даа, келир үени-даа көрүп болур. Календарь - чыл санаашкынының кол онзагай системазы турган болгаш болуп артар-даа. Чогум ылап шын календарьны чоогадып тургузарын шиитпирлээри нарын айтырыгларның бирээзи болур.

Аз бодун йағы болты. Қара кӧлте сӱңӱшдимиз. Кӱл тигин бир қырқ йашайур эрти. Алп шалчы ақын бинип оплайу тегди. Аз элтебериг тутды. Аз бодун анта йоқ болты.

Будда Шакьямуни, Будда - эрте-бурунгу Индияга бистиң эрага чедир 6-5 век үезинде чурттап чораан. Шакья төрел бөлүүнге төрүттүнген, хаан кижиниң дың кара чаңгыс оглу, оң адын Сиддхартха Готама (азы Гаутама) дээр.

Бирги айда: Үре боттанып,иениң уруг савазынга сиген бажында шалың ожуу дег,чыпшынчак,хоюг апаар. Уругнуң хуу-салымының эгези ол болур. Ийиги айда: Чамдык кезээ ажый берге үс дег мөөңнежип тутчур.

Ынчалза-даа Хүн системазының планеталарының дугайында чаа ажыдыышкыннар тыптып , ону Лапластың гипотезазының дузазы-биле тайылбырлаары болдунмас болу берген. Чижээ: Уран дээр планета Хүн системазында планеталар-биле чаңгыс углуг эвес, дедир талаже дескинип турары билдинген. Оон ыңай газтарның, планеталарның база оларның эдеринчилериниң шимчээшкинин хандыр өөренип, шинчилеп келгениниң түңнелинде, Лапластың гипотезазынга дүүшпес чүүлдер тыптып, ол гипотезаны эде көөрү негеттинген.

Галактикаларны шинчилеп көөрге, кол нургулайында хевир тургузуу дүргектелчек хевирлиг. Чамдыктарының дүргектелчээ тода, илдең, а чамдыызының барык-ла билдирбес-даа болгулаар.

Он тоску чүс чылдың төнчүзүнде,чээрбиги чүс чылдың эгезинде Тывага кээп чораан аян-чорукчулар,эртемденнер тыва хөгжүм херекселдериниң дугайында тодаргай чүүлдерни бижигилээн. Ол дептерлерде тываларның бурунгу хөгжүм херекселдерин,дыл билбес ужун чиге адаваза-даа, чогум шын бижип турар. Бурунгу тыва хөгжүм херекселдериниң дугайын хандыр билип алыксаар кижилер эртемден В.Сүзүкейниң 1989 чылда Кызылга үндүрген ""Тувинские традиционные музыкальные инструменты"" деп номун номчуза эки.

1973 чылда Москвага болган эвилелдешкен бүгү республикалар аразынга фестивальга келир чылда Будапешт хоорайга болур делегей чергелиг конкурска ССРЭ-ниң адын камгалап киржир эргени Сергей Оолакаевич чаалап алган.