Ондар Бавуужап Чадамбаевич 1940 чылдың октябрь 24-те төрүүттүнген. Ол Хөр-Тайга чурттуг. Кызылда күрүнениң башкы институдун дооскаш, хөй чылдарда Суг-Аксы ортумак школазынга физика, математика башкылап чораан.

Эртем адырында иймежилерден төөгү эртемнериниң кандидады Ондар Гагина Алдын-ооловна база медицина эртемнериниң доктору Ондар Эремаа Алдын-ооловна угбашкылар ат-алдарлыг, чедиишкинниг ажылдап чоруурлар.

Ыт-кады колдуунда хемнер уннарында үнүп турар. Күзүн катты чыггаш кургадыр. Кургаг каттың хандызын бышкан, думаалаан уругларга ижиртир. Хоочураан холецистит, холангит, гепатит аарыглыг кижилер база ижер.

Ооң химиктиг бүдүмелдерин медицинада хөйү-биле ажыглап турар. Согунаның суун алгаш, азырып, чөдүрген уругларның думчуунче бичиилел дамчыладыр болгаш витамин четпестээн аарыгларга, гриппке, ижин-шөйүндү аарыгларынгa чаа кылган ханды суун, бир бичии омааштап, бир хүн 3—4 катап чемненир бетинде ижер. Оон ыңай хан базыышкыны улуг улуска база кырып, назылай берген кижилерге канчаар-даа аажок ажык-дузалыг. Чүге дээрге, ханда холестеринниң ковүдээрин эвээжедир. Медицинада кулчаның спиртке ханды суун кылган «алличеп» дээр эмин ажыглап турар. Ынчангаш ону ижер кижилер 3—4 неделя дургузунда, 20—30 дамдыны, бир хүн 3—4 катап ижер.

Тыва Республиканың Чазааның Үрер хөгжүм оркестри (орус. Духовой оркестр при Правительстве Республики Тыва) — Тыва Республиканың Чазааның доктаалы-биле тургустунган Үрер хөгжүм оркестри. Оркестрни 2008 чылдың март 24-те тургускан. Ынчалза-даа, оркестр ооң мурнунда-ла «Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл училищезиниң сургуулдарының Үрер хөгжүм оркестри» болуп алгаш, ойнап чоруп турганнар.

1911 чылда Кыдатка болган Синьхай хувискаал Цин империязын буурап дүжүрген. декабрь 1-де 1911 чылда Моолду Богда-хаан баштап эгелээн (VIII-ки Богда-Кэгээн). 1915 чылда Кяхтага болган хуралга Моолду Кыдаттың девискээри болур деп керээни чаргаш автономнуг эргени берген. 1919 чылда кыдат шериглер Моолду ээжелээш автономияны узуткап каан. 1921 чылда Р.Ф.Унгерн-Штернбергтиң дивизиязы моол шериглер-биле кыдат шериглерни Моолдуң найыслалындан Ургадан үндүр шөлүпкеннер. 1921 чылдың чайын РСФСР-ниң, Ыраккы Чөөн чүктүң болгаш ""кызыл"" (коммунизмге хамааржыр) моол шериглер каттыжып алгаш Р.Ф.Унгерниң шериглерин каш удаа тиилеп үнгеннер. Ооң соонда Ургага чаа чазак тургускаш Богда-Кегээнниң эргезин кызагдап каан. Богда-Кегээн 1924 чылда бурганнай бээрге Моолду Арат Республика кылдыр чарлаан. 1945 чылга дээр Моолду аңгы бот догунаан күрүне деп чүгле СССР санап турган.

Ие кижиниң кээргээр сеткили,ынакшылы ханы болур. Уруг-дарыы кандыг-бир човулаңга таваржырга,энерелдиг авазы дүн-хүн чокка Бурган – дээринге чалбарып,даандырып,уруг-дарыының човулаңы оларны оюп,меңээ таварышсын деп тейлээр.

Селчук (селджук) бей, Огуз чaбгу (ябгу) күрүнези үезинде төрүттүнген. Оон шaжыны билдинбес турган: тa шaмaнизм, та буддизм. Адaзын Токaк (докaк) дээр.

Политика - күрүне эрге-чагыргазының болгаш күрүне эргелелиниң органнарының чурттуң ниитилел тургузуун болгаш экономиктиг структуразын көргүзүп турар ажыл чорудулгазы, а ол ышкаш партиялар болгаш өске-даа организацияларның, ниитилел бөлүктериниң ажыл-чорудулгазы.