Томнуң бажы Абакан сыннарының барыын эдектеринде, Карлыган сыннарының соңгу кырлаңнарының болгаш ""Томнуң шыпшыы"" деп дагның аразында тулаалалчак эдээнде. Эгеки дурту тулаалыг шынаада мурнуу-барыын уг-биле агып чыдар. Томь деп аттың тывылганының дугайында янзы-бүрү саналдар бар. Алдарлыг дылчы, төөгүжү, А. М. Кондратовтуу-биле алырга, хемниң ады амгы үеде биче буурай кет чоннуң дылындан келген. Хемниң узуну - 827 км, делгеми - 3 км чеде бээр.

Мен ол номну кыдат дыл билир кижилер-биле ужуражып,моол дылче очулдуруп бээрин дилээримге, очулдурары берге дээштиң,чөпшээрешпээннер. Ынчап кээрге,манчы кыдат,япон дыл билир Ж.Өлзий ирейге ужуражып, чай-шөлээни чок турда-ла ,хөй удаа дилеп, ужурун чугаалап тургаш,очулдурткан чүве. Ж.Өлзий-гуай дүргенин харааш,уйгур бижикке очулдуруп бижээнин кирилл үжүкке бодум дүжүрүп бижээн мен. Бо ном Кыдаттың эрги үжүү-биле парлаттынган болгаш Бурган судурунуң ат-терминнери хөй кирген болгаш,ону билдингир кылдыр таарыштыр очулдурары белен эвес болганын демдеглеп каайн.

Brilon' дa Goethe институтте немец дыл өөренип Marburg универтитединде Prof. Dr. Ditrich Pirson'ун чaнындa ""Турк күрүнерлерде дөс хосталгалaр"" konulu сюжет биле докторaнтурaзын дооскaн. Германиядa xөй чыл чурттaaн. 1988 ч. бери Турциядa

Ада-ие болуксаарлар чеже-даа човулаң-түрегдел көрзе,төлү эки кижи болзун деп күзээр болгай.Чамдык уруглар улгадып өзер тудум,акызын,угбазын хүндүлеп билир туржук,ада-иезин азырашпас,камгалавас,оларның сургаалын херекке албайн,удур сөс-домак октап,кыржып,өөнде улуг назылыг кижилерни кырган,чөнүк деп дорамчылап,ха-дуңма,төрел-дөргүл деп тоовас,кижизиг ёзу-чурумун оскунуп,улуг нүгүл кылып чоруур. Чежемейниң сургуулаг эрте кирип ном номчуза-даа,улуг назылыг кижиниң ада-иезиниң сургаалын көңгүс тоовастай бээр.Оон ыңай бо багай талалары киткеп,кижизиг шынары өскерлип, каржы-дошкун чаңнап,өштүг,дайынзырак сеткил сеткип,эчизинде барып,ада-иезиниң,төрел-дөргүлүнүң хүрээлеңинден аңгыланып, шын-мегени ылгавас,бодунуң мага-бодун үрегдээр тенекпейниң оруунче кирер.

Чүгле Эрзин-Тестиң эвес, а бугу Таңды Тываның ат сураглыг мөгези Иргит Арзылан Күдерек дугайында сактыышкыннар, харын-даа тоолчургу чугаалар тыва чоннуң ортузунга дыргын тарай берген. Ынчалза-даа, чогум ол кымыл дээрзин чамдык кижилер эки-ле билбес. Иргит Кускун-Хаай оглу Күдерек 1864 чылдын кузунунде ынчангы Амбын, амгы Тес-Хем кожууннунуң Иргит сумузунга, Тарлашкын деп черге Иргиттерниң Мөге-Сагаан оглу Ырлаар Кускун-Хаай деп кижинин өг-бүлезинге, тос кыс угбаларының соонда, эр чаңгыс оол болуп төрүттүнген. Күдерек он беш харлыынга чедир амгы Эрзин кожууннуң Бозага-Баары, Сөөлчер, Бай-Даг ынчаар ойнап өскен.

Кызыл-Эник Кыргысович 1929 чылдың декабрь 13-те Тыва Арат Республиканың Улуг-Хем кожуунунуң Ийи-Тал сумузунуң Чээнек деп черге алдарлыг малчын арат, ССРЭ-ниң Совединиң депутады, Ленин, ТАР орденнериниң эдилекчизи, Тарлашкын тулчуушкунунуң киржикчизи Михаил Суванович Кудажының эр чаңгыс оглу кылдыр төрүттүнген. Кызылдың педагогика училищезин, Кызылдың күрүнениң башкы институдунуң филология факультедин «Тыва дыл болгаш чогаал, төөгү» деп мергежил-биле дооскан.