Омогон Баай баштай Урааңхай деп чон биле дайылдашкан. Оларга аштыргаш об бурят чуртунче дезипкен. Буряттар-биле база кезек үе иштинде ол чаалажып чораан. Буряттарга аштыргаш оларның сүмези-биле ол бистиң чурттувусче ийи эжи-биле көжүп келген. Бир эжиниң ады Ныкыыс, өскези хам кижи, ооң адын Күппүлүүн дээр. Үжелээ Лена хемни куду баткаш, амгы Якутск хоорай чанынга турлаг кылып алган. Бо черге Ыдык-Хөлдүң оң талазынга олар чадыр[урасу] эскерип каан. Омогон Ныкыыс эжинге: ""Баргаш айтырывыт! Кым бо черде көжүп келди?"" диген. Ныкыыс аңаа баргаш, чадырындан үнген узун эвес чаңгыс херээжен кижини эскерип кааш, айтырган: ""Кым кижи сен, кайыын келген сен?"" ""Урааңхайлардан келдим, дайындан дескеш мында чурттап тур мен"" деп херээжен кижи харылаан. Ныкыыс көргенин эштеринге чугаалаан, эжешкилер хем кыдыынче үнүп келген. Омогон ол херээжен кижини кадай кылдыр ап алган. Кадайы үш уруг божуп берген: ийизи чассыг чараш кыстар, үшкүзү чараш эвес, буду аарыг кижи болган.

Домзак - херектеннер турар чер. Адының тывылганы: ""Домзак"" = ""ДОМ"" + ""ЗАКлючения"" деп орус дылдан кызырып үлегерлээн. Чон бо сөс-биле шупту хоойлу эрткен кижилер кызагдап суп каан черни ынчалдыр адаар.

Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Чаңгыс өг-бүледе чурттап турар улус бот-боттарын бичии эпчок чүүлдер дээш эмин эртир чемелевес, четпестерин чамдыкта эскербейн барып, чедер, чараш талаларынче кичээнгей салырын кызытса эки

г) Оюн болуп турда, силерни¸ рейкаңарда үжүктерге тааржыр сөстер дилээри-биле словарь ажыглаарын чөпшээревес. Словарь дузазы-биле чүгле салып каан болгаш өске ойнакчыларны¸ удурланып турары сөстү хынап болур.

Ачылыг ада-ие оглу ,кызын арагачы,таакпыжы,ооржу,дээрбечи,өске улус мөлчүүр,хээли алыр,албан-дужаалзырак,хоптак-чазый,мегечи,каржы-хажагай кылдыр төрүп кагбаан-на болгай.

Заповедниктиң девискээринге 1078 хевирниң үнүштери үнүп турар. Оон 41 дыка ховар үнүштү тыпкан. 8 үнүштү Россияның Кызыл дептеринче, 30-ин Тываның Кызыл дептеринче киирген.

Эң сөөлгү улуг башкир тура халыышкын 1773—1775 чылдарда Емельян Пугачёв-биле кады араттар дайыны болган. Ол тура халыышкынның бир баштыңы Салават Юлаев чоннуң маадыры кылдыр арткан.

Ийме сумузунуң онзагай чараш черлери базым санында. Оларның аразынга дараазында черлер хамааржыр: Баяжы, Көк-Терек, Көжээ-Шөлү, Кум-Суу биле Элезинниг-Хову, Сесеге, Шом-Шум дээш оскелери-даа.

Наадам (тыв.Наадым) Моолдуң 2 улуг күрүне байырлалдарының бирээзи болуп турар (өскези Цагаан Сар. тыв. Шагаа). Ол байырлал 7 айның 11-13-ке чедир болуп турар. Наадымның программазынче хүреш (моол.бөхийн барильдаан), ча адары (моол.сурийн харваа) болгаш аът чарыжы (моол.мөрийн уралдаан) кирип турар. Хүрешке шүүп үнген мөге азы 8 шыырактың аразынче кирген мөгелер шыырак шаңналдар-биле шаңнадыр. Сөөлгү 2017 чылдың Улуг Наадымынга шүүген мөгеге Моолда Тойота корпорациязының филиалы ""Лэнд Крузер 200"" деп маркалыг машинаны шаңнал кылдыр тывыскан.