Kompas a wah inschument yuuz fi navigieshan ah orientieshan we shuo direkshan relitiv tu di jaagrafik ""kaadinal direkshan"", ar ""paint"". Yuujali, wah dayagram kaal kompas ruoz, shuo di direkshan naat, sout, iis, ah wes az abrivietid inishal maak pah di kompas. Wen di kompas yuuz, di ruoz kiah alain wid di karispandin jaagrafik direkshan, so, fi egzampl, di ""N"" maak pah di ruoz riili paint tu di naat. Friikuentli, ina adishan tu di ruoz ar sohtaim steda it, anggl maakin ina digrii shuo pah di kompas. Naat karispan tu ziiro digrii, ah di anggldem ingkriis klakwaiz, so iis a 90 digrii, sout a 180, ah wes a 270. Demaya nomba lou di kompas fi shuo azimut ar bierinz, we kamanli stiet ina dis notieshan.

Di ischri a lichicha a di istarikal divelopment a raitn ina pruoz ar puoychri we atemp fi provaid entatienment, inlaitnment, ar inschrokshan tu di riida/lisna/abzoerva, azwel di divelopment a di litarari tekniik yuuz ina di kamiunikieshan a demaya piis. No aal raitn kanstityuut lichicha. Som rikaadid matiirial, laka kompilieshan a dieta (e.g., wah chek rejista) no kansida az lichicha, ah dis aatikl riliet onggl tu di ivaluushan a di wok we difain opso.

Myuuzik fain ina ebri kolcha wa wi nuo bout, paas ah prezant, vieri-vieri waidli bitwiin taim ah plies. Sens aal piipl a di wol, ingkluudn di muos aisolietid chraibal gruup, ab som faam a myuuzik, ikiah kangkluud se dat myuuzik laikli eh prezant ina di anseschral papilieshan praya tu di dispoersal a yuuman rong di wol. Kansikuentli, myuuzik maita eh-de ina existans fi akliis 55,000 ier ah di fos myuuzik maita eh-invent a hAfrika ah den ivalv fi bikom wah fondamental kanstityuent a yuuman laif.hEni kolcha myuuzik influens bai aal ada aspek a daa kolcha, ingkluudn suoshal ah ikanamik aaganizieshan ah expiiriens, klaimit, ah axes tu teknalaji. Di imuoshan ah aidie wa myuuzik expres, di sitieshan ina we myuuzik get plie ah lisn, ah di atityuud tuwad myuuzik plieya ah kompuoza aal a dem vieri bitwiin riijan ah piiriad. Myuuzik ischri a di distingk sobfiil a myuuzikalaji ah ischri we stodi myuuzik (potikiulali Westan aat myuuzik) frah kranalajikal pospektiv.

Ilekchranix a di sayans a ou fi kanchuol ilekchrik enaji, enaji ina we di ilekchrandem ab fondamental ruol. Ilekchranix diil wid ilekchrikal soerkit we invalv aktiv ilekchrikal kompuonent laka vakyuom tyuub, chranzista, dayuod ah intigrietid soerkit, ah asuosietid pasiv ilekchrikal kompuonent ah intakanekshan teknalaji. Kamanli, ilekchranik divais kantien soerkichri we kansis praimerili ar exkluusivli a aktiv semikandokta sopliment wid pasiv eliment; soch a soerkit diskraib az ilekchranik soerkit.

Boerchel inishali chrien fi go ina klaat manifakchrin ina Nielzwoert. Wail ih dide, ih eh-influens bai di Shaatud Baptis Choch an ih ditoermin fi pripier fi bi mishineri. Ih eh-aten Bristal Akademi [disambigiuwieshan niid] fi muo edikieshan. Bifuo ih lef Ingglan, ih marid tu Esta Kraka (Hester Crocker née Lusty). Boerchel ena 23 wen deh chrabl gaa Jumieka fi im bigin wok az Baptis mishineri. Ina di hoerli 1820z, mishineri weh-inschok bai deh sasayati fi kip outa ishu we riliet tu di instityuushan a slievri.