Gaantsʼósí diʼilígíí éí Bikágí Daʼawoshígíí dah yikahjí atah daasdzoh; adóó éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí éí ""Comatulida"" deiłníigo deiyózhí. Gaantsʼósí diʼilígíí éí 550 ałʼąą ádaatʼé.

Áádóó łaʼ Naabeehó tʼáá doo Hwéeldigo nidaaskáída, díí éí Dziłijinii Dineʼé áádóó nidaaskáídaʼ. Naabeehó Shą́ą́ʼtóhí, Tsʼah Biiʼ Kin, Naatsisʼáán, Kʼaiʼbiiʼtó, Tó Nehelį́į́h, Yaaniilkʼid, Łichíiʼii, Béésh Haagééd, Tsinaabąąs Habitiin, Dził łibáíjiʼ Diné dabighanígíí tʼaa doo Hwéeldigo nidaaskáídaʼ. Tʼáá doołágo ałdóʼ Naabeehó tʼáá daʼdzii.

Béégashiiʼilí ałchiní bikąʼígíí éí 2,200 dahidídloʼ áníłdáás. Béégashiiʼilí dabilį́įʼii éí tʼóó 500–1,300 dahidídloʼ ádaníłdáás; bikąʼígíí éí baʼáádígíí táadi yilááh ánáníłtso.

Tłʼoh waaʼítsoh éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Binááʼádaałtsʼózíidi hahóólįįd. 1700s biyihah yę́ędą́ą́ʼ Bilagáana éí tłʼoh waaʼítsoh kéyah dah siʼánígóó deizjoł. Ndaʼałkaahí éí ""Melilotus albus"" deiłníigo dayózhí.

Chʼosh biziiz dahólónígíí éí tʼáá ałtso bitsʼíís danineez dóó bijáád ádin. Bikágí éí yilzhóólí dóó naʼatłeeh łeh. Dííłdzid dóó chʼosh doo yitʼíinii éí bichʼiyąʼ; łaʼ éí dił deidlą́.

Díí łóóʼ bitsooʼ éí tsʼin bee ályaa, áádóó éí biwooʼ hólǫ́. Bitsʼíís éí 2–3di adéesʼeez áníłnéez łeh. Łaʼ éí daalgai dóó daalbá, náánáłaʼ éí łitsxogo dadisxǫs.

Díí chʼil éí łeezh díkǫ́zhí bikáaʼgi sikaad, áádóó éí 3–5di adéesʼeez yáʼííʼáa łeh; bitsiinłání dóó ałtsʼóósí; shį́įgo néichih. Yaʼiishjááshtsoh bini góneʼ bílátaʼiigah.

Díí naaldeehii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, áádóó éí nikááʼgóó naakai łeh. Łaʼ éí tónteel biyiʼ ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ ałdóʼ (Łóóʼtsoh dóó tééh hóyáanii éí Daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah daasdzoh). Jaaʼabaní Danilínígíí éí yótáahdi ndaatʼá; tʼáá díí tʼéiyá naaldlooshii ndaatʼá.

Díí átʼáo éí bichʼą́ą́h ádaa áháyą́ ííshją́ą́. Tsʼídá tʼáá áhótʼáo nihił dahwiilneʼ, ʼáh nighéídę́ę́ʼ. Díí áląʼ táánágis. Jó éí bee áchʼą́ą́h ádaa áháyą́.

1478 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Dibé Diníí bikéyahdę́ę́ʼ Hastiin King Ferdinand II áádóó Kwį́į́n Isabella I, Spanish Inquisition yoohódéízʼą́ą́h. Áádóó díí tʼáá baʼnaʼaldééhgo 1834 biyihah yę́ędą́ą́ʼ iinda bikʼíʼ adéísdéʼ. Spanish Inquisition woolyégo baʼnaʼaldééh yę́ędą́ą́ʼ, Naakaiiłbáhí biWááshindoon áádóó Ééʼ neishoodíjí naatʼáanii daʼnilį́į́hígíí binidaʼhátʼááʼgo siláołtsooí bílaʼashdlaʼí bichʼį́ yiiláád, díí éí doo Ééʼ neishoodíjí daʼyoodláʼniʼígíí awaalyágoʼ yiiładaʼiilá, áádóó łaʼ éí nidéíłsééd.

Díí naʼashjéʼii éí tʼáá díkwíí mm ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí diłhiłgo dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí daaltsxo ndi. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.

Łeetsoh beeʼeldǫǫhtsoh beeʼalį́į́hígíí éí isotope uranium-235 bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ alį́į́h, biniináʼígíí díí tʼéí isotope, fissile atʼį́ʼ thermal neutrons bee hidiiltágoʼ. Naaná isotope uranium-238 ałdóʼ, neutrons absorbs ííłį́į́h, áádóó plutonium-239 bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ hólééh. Díí plutonium-239 ałdóʼ fissile atʼį́ʼ.

Wóóishtłizhí éí wóʼałchozhii dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí éí ""Rhyparochromidae"" deiłníigo dayózhí. Wóóishtłizhí éí nahasdzáán bikáaʼgi 1,850 ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́.