Бурунгу түрк базырык Көк-Эл чоогунга чурттап чораан тоолчу Чадамбаның ажы-төлүнден мындыг солун кижилерниң тыптып турары кайгамчык солун ховар төөгү-дүр.

М. Маңнай-оол 1933 чылдың апрель 22-де Тыва Арат Республиканың амгы Өвүр кожуунунуң Хандагайты сумузунга төрүттүнген. Хандагайты чеди чыл школазын, Кызылдың педагогика училищезин, 1959 чылда Ленинградтың күрүне университединиң төөгү факультедин дооскан, а 1967 чылда ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының археология институдунуң аспирантуразын дооскан.

XII-XIII дугаар векте Онон хемниң унуга чурттап турган ""Урянхай"" аймактың улузу моол чонга хамааржыр болур. Сураглыг Сүбэдэй биле Джэлме алышкылар ол аймактан укталган. Ол урянхайлар тываларның өгбелери эвес-дир.

Черле ынчангаш,чүс харлыг-даа ада-иези сезен харлыг уруг-дарыын чаш уруг кылдыр бодап,сактып чоруурлар.Ада-иениң өршээл хайыралының ачы-хавыязын шыны-биле чугаалааш безин төтпес ынакшылдың эң дээдизи болур дээрзин утпаңар.

Кижи өртемчейге кижиниң мага-бодунга тып төрүүрү дыка берге.Хөй каттап дескиндир долганып тургаш,арай боорда кижиниң мага-бодун тып,ада-иеге чаяап,иениң ишитин дамчып,кижи болуп төрүттүнер. Беш ай эртерге, ие иштинге беш бүдүнү ( беш органы: чүрек,өкпе,баар,бүүрек,чавана) тыптып четчир. Алды ай болурга алды кайгамчыы: караа,кулаа,думчуу,аксы-дылы,мерген угаанының эжии ажыттынар.

Мында, быжыг сөс каттыжыышкынында сөстерниң туружу солчуп турар. Сөстер анаа-ла туразында солушпайн турар. Домактың синтаксистиг утказы ёзугаар фразеологизм сөзү тускай турар черлиг бооп турар. Оон ыңай, сөстерниң туружу солчу бээр болза фразеологизимниң структуразы бирде, домакка дөмей бооп болур бирде, анаа сөс каттыжыышкынынга дөмей бооп болур.

3. Курыканы, стр. 291-296.// История Сибири с древнейших времён до наших дней. В пяти томах. Том I. Древняя Сибирь. Ленинград: Наука. Ленинградское отделение.,1968.