Tatuáhe (karaiñe'ẽ: tatuaje) ta'anga mymba, mbyja, kurusu ha opa mbae joguaha ojehaíva máva pireguýre imba'eguerovia rupi. Amo ary 2000 Kirito mboyve ojeikuaa yvypóra ohai ipireguýre ta'anga ojapo hag̃ua tatuáhe opaichagua.

Heta tapichakuéra ou ko távape, ãva apytéte oĩ kuñataĩ ha karia’ykuéra oúva ñemuhápe ha avei vy’arã hetáva ko’árupi. Ko yvyty hérava Ñemby avei ha’e heta tapicha ouha omaña mombyry haguã. Ogakujéra jerokyha heta rupi ko’árupi pyhare ojevy’a haguã.

Área orekóva omo’ăva lago embalsado orekóva obra 40.000 tapicha, orekóva ońembohasáva. Péicha omboyvatévo y nivel ohupytýva infraestructura vial ha cloacal región estudio previo ejecución, oipytyvőva ha oavaláva Banco Mundial, ndorekóiva en cuenta; investigador independiente omoańetéva, ary ohasávape, péicha censo ary 1990 pe INDEC ojealtera omboguejývo importe Entidad Binacional Yasyreta, ogestáva proyecto, ho’áva okompensa odesplasávo.

Yvypóra ñepyrũ jaikuaa amoite ary 1600 rupi. Mombe'upy Hose rupive (ha'éva peteĩ ñande ypykue) táva Atyra pegua oho ka'aguý Ytũme oĩva oheka hagua tembi’u ha avei yvyra peteĩ tenda ivaiterívape, noguahẽihápe gueteri Nandejára ñe’ẽ, upépe umi mbajakuéra oho hapykuéri. Upémaro Hose okañy peteĩ yvyra guasu kupépe ha ojerure Tupãsyme ponoike avave ohecha chupe, ýrõ ojukáne hikuái chupe.

Karai Carlos Onetti ra'y ha Honoria Borges memby, heñói táva Montevideo-pe, ára 1 jasypokõi ary 1909-jave. Ipehẽngue mokõi, peteĩ tuichavéva hese, hérava Raúl, ha peteĩ tendy imichĩvéva hese, hérava Raquel. Ary 1930-jave omenda iprima rehe, kuña María Amalia Onetti. Jasyapy upe arýpe, mokõiva oho táva Buenos Aires-pe, oikoverã upépe. Ára 16 jasypoteĩ ary 1931-pe oheñói ita'ýra peteĩha: Jorge Onetti Borges, haihára avei, omonóva ary 1998-pe. Ary 1933-pe ombojei hembirekógui ha peteĩ ary rire, ohóvo jey Montevideo-pe, omenda jey ambue iprima rehe, kuña María Julia Onetti, María Amalia ipehẽngue.

Ysyry Misisipi (ingyaterrañe'ẽme: Mississippi River) ha'e peteĩ ysyry puku opytáva Yvateamérika ha ohasáva Tetã peteĩ reko Amérikagua mbytépe. Oñepyrũ tetãvore Minnesota-pe ha osẽ para apyte Méhiko, ipukukue ha'e 3.770 km, ha upe ysyry ambuéra Misuri ndive ha'e ysyry pukuve mbohapyha, ha umi mokõi ysyry ipukukue ha'e 6.800 km, ko ysyry Misisipi-Misuri ojepuruita ha Amérika ypykue ombohéra chupe «Meschacebé», he'iséva «y túva».

Opa ary, tyeguasu ha membysẽ apañuãi opa 500.000 sy manóme, 7 sua kuña opyta hasy puku, ha 50 sua opyta hasy imemby rire. Hetave ãvaichagua oiko arapy kakuaátavape. Ã apañuãi apytépe oĩ: membysẽ pa'ã, tuguyñehẽ memby rire, eklámpsia ha pámo memby rire. Mitãra'y apañuãi apytépe oĩ teñói pytupa.

Ary 1978-pe omoheñóikuri, hemimbo’ekuéra ndive, Guarani Ñe’ẽ ha Reko Aty Tavaguasu Mitãrusu Mbo’ehaópe ha ary 1985-pe omoakãkuri pe amandaje omoheñoiva’ekue GUARANI ÑE’Ẽ HA REKO ANAMANDAJE. Avei omoheñói ha heta ary omoakã Guarani Ñe’ẽ Mbo’ehára Aty ñane retãmegua.