Ай (лат. Lílium mártagon; орус. Лилия кудреватая, Саранка; төв. А-бхи-ша азы А-бхи-шья (айның дазылы); моол. Нарйн сараана) — дазыл-чемиштиг линейныйлар коданынга хамааржыр аргага үнер черлик үнүш.

Кажан кыдат чуртун Юань күрүнениң хаанары чагыра бээрге, кыдаттар урянхай деп сөстү моолдардан үлегерлеп алган. Кыдаттар ол сөстү бодунуң дылынга эптештир ""Волянха"" азы ""Улянха"" кылдыр өскертип алган. Кыдаттар бодунуң чугаа домаанга ""Улянха"" деп сөстү варвар деп уткалыг кылдыр база ажыглап турган.

Марстың өй-тап безин куржагларының температуразы хөлчок чавыс. Чылыг дээн куржагларында дүне аажок соок, чүгле хүндүс оларның температуразы кадар болу бээр. Дүъш үезинде эң-не изиг температура 27 - 31 градус, а дүне - казыыр 75 градус чедер. Дүн-хүннүң ортумак температуразы казыыр. Кыжын эң чылыг черлерге казыыр 130 градус болгулаар. Базыышкыны эвээш, агаары кончуг соок болганындан Марстың кырынга углекислота доңгаш, хар ышкаш чаап тургулаар.

Оларның эң тиизи — даалы, ооң адаа — үүлүү, ооң адаа - шокар-он дээш база-ла оон артканнарының үнези чоорту кудулап бадар, эң бичези ийи карактыг күске болур. Дең карактыг ыяштарның — докпак-алды биле хананың — бир дугаарындаазы тии болур.

Иймениң мөгелери амгы үеде Тывада болуп турар хүрештерде бо-ла киржип турарлар. Оларның даңзызынче мындыг аныяк мөгелер кирип турар: Ондар Арсень, Даңгыт-оол Начын. Амгы үеде 16–18 харлыг элээди оолдар аразында шыырак хүрежип чоруур мөге Моңгуш Камгалакчының адазы Ийме чурттуг.

Месут Өзил (нем. Mesut Özil, тур. Mesut Özil, түрк дылга адаары [meˈsut øˈzil], немец дылга адаары [ˈmeːzʊt ˈœzɪl]; октябрьның 15-те 1988 чылда төрүттүнген, Гельзенкирхен, ФРГ) — немец футболист, лондоннуң «Арсенал» болгаш Германияның национал командазы дээш халдаар чартык камгалакчы бооп ойнап турар.

2015 чылдың ноябрь 27-де Тыва Республиканың Баштыңының айтыышкыны-биле хөй чылдар ишти ажыл-ижи болгаш культурада база уран чүүлде төлептиг ачы-хавыяазы дээш «Тыва Республиканың Улустуң артизи» атты тывыскан.

С.Бюрбю өгбелеривистиң эң-не чымчак, чылыг, ыянгылыг аян хөөннери сиңниккен эң байлак ынакшыл лириказын биске арттырган. Ынакшылдың сеткил-хөөнүнүң эң-не нарын, өндүр чаагай илерээшкинин лириктиг маадырларның чылыг эргим хамаарылгазындан тодаргай көстүп турар.

Спектрлиг сайгарылганың дузазы-биле шинчилеп көөрге, туманналчактар сырый эвес, соок газтардан бүткүлээр болур. Долгандыр турар изиг сылдыстарның херелдериниң салдарынга олар чырып көстүп турарлар. Чамдык ындыг туманналчактар доозундан тургустунган болгаш, ооң чоогунда турар чырык сылдыстың чайынналган херелдеринге база ынчаар көзүлгүлээр. Оон аңгыда доозун болгаш газтан холуштур тургустунган туманналчактар база тургулаар. Оларның составында водород, кислород, гелий болгаш азот бар. Планеталанчак туманналчактарның хемчээли бир парсек, а диффузияланчактарының - чүс-чүс-даа парсек чеде бээр. Ол туманналчактар бистиң ийикпе, азы өске-даа галактикаларның иштинде кирип турар боорга, оларны галактикаларның туманналчактары дээр.

Клара Чамыяңовна Сагды (март 15, 1930 чылда төр.) — тыва шии артизи, режиссер, драматург, чогаалчы, Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы.