Садлагьай девирдин кьил 1784-й ийсуз басма авур 1784 году работой Джон Мичеллдин кӀвалах галаз алакъалу я — а кӀвалахда вилив хуьз тежедай объект патал масса гьисабун къалурнавай тир.

Ихрек Режеб (1680—1760) — алакьунар авай мазан ва шаир — виликан Самур округдин (гилан Рутул район) Ихрекрин хуьре тахминан XVII виш йисан эхирда дидедиз хьана. Шаирдин аял вахтар хайи хуьре ва ханарин меркез хьайи Илисуда акъатна.

Мучугърин хуьр алай чка КцIарин муькуь хуьрерилай тафават авайди я лагьайтIа, ягъал жеч. Мучугърин хуьр Яргунрилай виниз сув галай патахъ фейила, чапла гъилик карвандин рекьелай къерехда, рехъ куьтях жезвай са кIама ава. Яни Мучугъриз сув патахъ шегьре рехъ авай къунши хуьр авач. Гьа и кар себеб яз (са версия хьиз) мучугъвийри мугьманар пара масанвилив – икрамвилив кьабулда. КIама авай хуьряй кьве вацI авахьзава. Хуьруьнвийри «Мучугърин вацI», «Кьуру вацI» тIвар ганвай и вацIар Кьулан вацIухъ какахзава. Пуд пад кьакьан пелери цIарцIе тунвай хуьр гине авайди хьиз аквазва.

Хуьруьн майдан тахминан 100 км² я, вири патарай цанвай чилери кьунва. Емишдин тарар цанвай кIвалин кьилив гвай чилер авай дараматрив эцигна ацIанва. Ниж «шакка» (эхир, кьил) лугьудай мягьлейрикай ибарат я: Фалчулу, Манджулу, Агъдаьлаьки, Маьликли, Фаьримли, Малбел, Ваьзири, Даьлаькли, Джирмаьлаь, Дарамаьлаь, Даьрабагъ, Къожаьбаьли, ПуьцIуьли, Йалгашлы ва Абдаллы. Абдаллы ва Йалгашлы мягьлейра цIапари уьмуьр гьалзава.

Къумукьрин версиядив кьурвал, хуьруьн бине Адил-бег Капланован чилерал кутунвайди я ва тIварни адан гьуьрметдай эцигнавай (къумукь чIалай таржумада «Адиль-Янгиюрт» — Адилан ЦIийи хуьр лайгьай чIал я) .

Деве — (лат. Camelus) — жуьре бицlинезабрикай куткуркlвачербур(Camelidae). Амма чlехи буй авай гьайван я, вердиш хьанай кьурай дуьнед патара яшамишжезавай.

Яхун хьун (иллаки диабетдин садлагьай дережадин начагъбуруз хас я) — азарлубурун къати иштагьдиз килиг тавуна мукьвал-мукьвал гьалтдай диабетдин лишанрикай сад я. Ивидин клеткайривай глюкоза иливариз тежезвай виляй белокрин ва гъерийрин катаболизмдин дережа гзаф жезва ва идан нетижада инсан гзаф яхун жезва, гьатта гьаларайни аватзава.

Мегьамед Гьажиев шаир, драматург ва таржумачини тир. Ада аялар патал теснифнавай шиирар 30-60-йисара Гь. Гьажибегова, А. Фетягьова ва Н. Агьмедова туькӀуьрнавай тарсарган (учебник) ва хрестоматийра гьатнава. 1936 йисуз М. Гьажиева конкурсдиз «Дагълара» пьеса вугана. Ада лезги чӀалаз урус кхьирагрин эсерар (Л. Толстойдин «Гьажи-Мурад» повесть, М. Горькийдин «Диде» роман ва мсб.) таржума авуна, кьилди ктабар яз чапдай акъудна. М. Гьажиева чӀалан илимдик ва милли эдебиятдик чIехи пай кутуна.

М. Шихсефиева жегьил вахтарилай макъалаяр ва очеркар, шиирар ва гьикаяр теснифзава. Адан шиирар (""Самур вацI"", ""Шалбуз дагъдиз"", ""Чан кIани яр"" ва мсб.), куьруь гьикаяр (""Пиркъулдин дустар"", ""Пехилвал азар я"" ва мсб.) газетрин ва журналрин чинриз акъатнава. Абуру кIелзавайдаз хайи ватан ва тlебиат кIанарзава.