यथा कश्चित् श्रद्धावान् शिष्यः भक्तिभावेन गुरूपदेशं शृणोति तथैव एकाग्रचित्तेन एषः प्रतिशब्दमपि शृण्वन् आसीत् । श्रुण्वतः तस्य नेत्रे अश्रूणि प्रवहन्ति । गद्गदकण्ठेन, कष्टेन सः उक्तवान्"" देवि भवती एव मम गुरुः । निश्चयेन अहं भवत्याः आज्ञापालनं करोमि । इत्युक्त्वा तस्यै साष्टाङ्गप्रणामं कृत्वा, ततः प्रस्थितवान् । ततः सः साक्षात् श्रीकृष्णस्य लीलाभूमिं व्रजदेशं गतवान् । तत्र स्वस्य कृते किञ्चित् विश्रामधाम निर्मितवान् । स्वरचितस्य श्रीकृष्णकर्णामृतम् इति काव्यस्य मङ्गलचरणस्य आरम्भे सः गुरुरूपेण चिन्तामणीं स्मृतवान् अस्ति । पूर्णरात्रौ चिन्तामणी रुदन्ती, बिल्वमङ्गलस्य शुभं भवतु इति परमात्मानः प्रार्थनां कुर्वती आसीत् । प्रातःकाले सा स्वस्य सर्वसम्पदः दानं कृत्वा, काञ्चित् सामान्यां शाटिकां ध्रुत्वा, स्वस्य विशालभवनं त्यक्त्वा, अरण्यं प्रविष्टवती । तत्र कञ्चित् कुटीरं निर्मीय, अरण्यस्य कन्दमूलफलानि खादन्ती, भगवतः स्मरणे जीवनं यापितवती । एवम् एषा अवशिष्टं जीवनं काचित् साध्वी, तपस्विनी इव यापयित्वा अन्येभ्यः स्त्रीभ्यः आदर्शप्राया जाता ।

यतः इन्द्रियाणां प्रवृत्तौ दोषः सिद्धः अस्ति, अतः हे महाबाहो ! यस्य साधकस्य इन्द्रियाणि विषयेभ्यः सर्वथा अर्थात् मानसिकादिभेदेभ्यः निगृहीतानि सन्ति, तस्य बुद्धिः प्रतिष्ठिता अस्ति ।

‘न तत्र रथा न रथायोगा न पन्थानो भवन्त्त्यथ रथान् रथयोगान् पथः सृजत्’ इत्यत्र स्वप्नसृष्टिः प्रतीयते । इयं स्वाप्नसृष्टिः जीवकर्तृका वा परमात्मकर्तृका वा इति संशये ‘स्वप्नं पश्यतीति’ प्रकृतो जीवः स्रष्टा इत्युच्यते । ननु स्वप्नस्रष्टुः सत्यकामत्वसत्यसङ्कल्पादि श्रूयते । तत्कथं जीवकर्तृकेऽयं सृष्टिरिति चेत् न, जीवस्य सत्यसङ्कल्पत्वां प्रजापतिवाक्येऽभिहितम् । प्रतिबन्धकसत्वादिदानीं तिरोहितमिति । तस्मात् जीव एव स्वाप्नार्थस्रष्टा । सन्ध्ये = स्वप्ने श्रूयमाणा सृष्टिः जीवकृता आह हि ‘स हि सर्वस्य कर्ता’ इति परामर्शात् इति सूत्रार्थः ।

पराशरमुनिः स्वस्य शिष्यं मैत्रेयम् उद्दिश्य इदं पुराणम् उक्तवान् इति प्रतीतिः । अस्मिन् पुराणे षट् अंशाः सन्ति । एकैकस्मिन् अंशे बहवः अध्यायाः सन्ति । अस्मिन् प्रायः २३,००० श्लोकाः विद्यन्ते ।

मन्ये अस्मादेव कारणात् अस्माकं पूर्वजाः समाजस्य सांस्कृतिकीम् अभिरुचिं परिचाययन्तः सकलस्य मानववर्गस्य मनोरञ्जनसाधनं साधयन्तः पारिवारिकं जीवनं जीवयितुं शिक्षयन्तः शारीरकं मानसिकं बौद्धिकं सामाजिकं विकासं च बोधयन्तः क्रीडाविनोदप्रवृत्तिपरम्परां प्रावाहयन् ।

अस्मिन् जगतः उत्पत्तिः, प्रजापतयः, देवताः, पितृगणाः इत्यादीनां विवरणं वर्तते । ध्रुवचरित्रं, प्रह्लादचरित्रं, मरुद्गणानाम् उत्पत्तिः, विष्णोः महिमा च विवृता अस्ति ।

मधुमेहरोगेण पीडिताः प्रतिदिनं प्रातः सायं च अस्याः अमृतलतायाः काण्डस्य चर्वणं कृत्वा रसं गिलेयुः। ये चर्वणं कर्तुम् अशक्ताः ते ३ चमसमितं रसं पिबेयुः। अनेन शर्कारांशः महता प्रमाणेन न्यूनः भवति। श्रान्तता, हस्तपादादीनां ज्वलनं चापि न्यूनं भवति।