Template:Commons category Newankubadde boda ggali zikyakola mu bitundu ebimu okusingira dala mu bifo gye zasibuka, okusingira ddala mu bibuga eky'eKenya ne Uganda, naye eggali zisinze ku gibwaawo pikipiki era kino kisobozeseza pikipiki okutwala erinya lya boda-boda. Era kigambibwa nti mu 2004 kyateberezebwa nti abantu 200,000 wano mu Uganda bali bavuga boda ggali naye nga 90,000 bali batandii okuwamba.

Obutafiibwaako oba okusuulirirwa kuvaamu mbeera z’obuntu nga okwetya , okwesamba abalala, okwagala okubeera wekka, okutya okuswazibwa , n’okwekubagiza .

Guno gwe mutendera ogusooka ogwetaagisa buli muntu yenna okusoobola okukozesa fakalita (obusobozi bwe) ze endala ez’enkozesa y’obwongo. Okulowooza kuno n’ebikolwa ebigerekere (instinctive acts) oba okumanya okwembagirawo (intuition) tekiri mu bantu bokka wabula kuli ne mu nsolo ezitalina bwakalimagezi (magezi ga mutendera gwa waggulu). Ziraba ekintu ne zikirowozaako nga bwe kiri kyokka zzo zikoma awo tezeeyongerayo kwefumiitiriza oba kukyefumiitirizaako yadde okwongera okukinoonyerezaako ne sensa endala.

 Beera mu b’emikwaano n’abenju be wesiga abanakuzzaamu amaanyi. Weware abo abayinza okwogera ebyongera okukumalamu amaanyi naddala abo abasanyuka nga omulala ali mu mbeera emunyigiriza.

Omuntu alowooza mu busegeevu atunuulira essinzizo nga ekizimbe obuzimbe naye oyo alowooza mu bugereefu atunuulira essinzizo nga ekifo ekiraga obutonde bw’omuntu kalimagezi alaba Sabagezi, Namugereka, Katonda mu kibalo ne sayansi ali emabega w’obutonde n’obwengula.

Ensaalwa kibaawo ng’ekirungi kituuse ku mulala oba ng’oli akusinze. Ensaalwa kivaamu obujja n’embeera endala embi ez’obuntu. Ensaalwa kiyinza okuvaamu akabasa nga okuleetera omuntu okutuusa obuvume ku mulala.

Essomabuziba bw'akaziba(atom) kisinziira ku muwendo gwa busannyalazo nga guno guba gwenkanankana ne konta era kino kiyitibwa omuwendo gw'akaziba oba namba y;akaziba(atomic number).

Okuva obwakabaka lwe bwaddizibwawo mu 1993, Ssaabasajja Kabaka Ronald Muwenda Mutebi II y'abadde alamula Obuganda na guno guliko. Ye Kabaka ow'amakumi asatu mu omukaaga mu lubu lwa bassekabaka ba Buganda. Nnaabagereka aliko ye Maama Sylvia Nagginda.

IALI NGO has been authorized by terminologist Muwanga Charles to post this article from his Luganda scientific terminology works to Luganda Wikipedia for free public consumption.

Sooka okebere ettaka lyojja okubeera ng'okozesa mu nnima ey'obutonde. Ettaka eddungi ate nga ddamu terijja kukuuma bukuumi bimera byo nga biramu kye kyokka wabula era lijja kuliikiriza n'ebiriisa eby'enjawulo. Osobola okugula ebikozesebwa ebibyo awaka by'osobola okukozesa okukebera ettaka lyo mu budde obukwanguyira. Ekirala osobola okusindika ekitundu ku ttaka lyo eri wofiisi etwala eby'obulimi mu kitundu kyo okusobola okulikebera.

Kino bwe kibaawo, tempulikya eziba waggulu ennyo mu kubwatuka, nga tempilikya zino ziba mu bikumi na bikumi bya bukadde bwa ddigiri, ziwaliriza atomu z’enjuba okwegattika awamu ne zitondekawo zaabbu ne atomu endala enzito ennyo nga yulaniyaamu. Zzaabu yenna mu bwengula yatondekabwawo mu kubwatuka kwa semufu kuno.