Хлор – кара бүүректерниң ылгап үндүрер ажыл-чорудулгазынга салдар чедирип турар. Кальций, магний, натрийниң сульфаттары каттышкаш, ижин чулуун эвээжедир, ооң хөлзедирин соксадыр шынарлыг.

1294 чылда Улуг Моол империя бичиилеп дүжүп эгелээн. Ооң чылдагаанын аңгы-аңгы чоннар, чүдүлгелер, культураларның хөйү болгаш аңгызы, оон аңгыда девискээриниң калбаа деп тайылбырлап турар.

Ооң аныяк үезинде бижээни ""Арбай-Хоор"" (аялгазы Кара-Кат Ооржактыы) деп ырызы чонда дыка нептерээн. Ол ыры ооң улусчу аян-биле поэзия делегейинче оруун ажыткан. Биче-оол Ондарның аялгазы-биле ооң чамдык ыры чогаалдары республика көрүлдезинге ""Гран-При"" шаңналынга чедип турган.

Сахаларның (олонхоо) тоолдарында ""саха урааҥхай"" деп сөстер бар. ""Урааңхай"" дээрге кижи дээн, ынчаарга ""саха урааңхай"" дээрге ""саха кижи"" дээн уткалыг болур. Урааңхай саха деп сөс-биле боттарын Вилюй хемниң сахалары адап чораан.

Г. И. Варламова. Фразеологизмы в эвенкийском языке.// АН СССР СО ЯФ Интитут языка, литературы и истории. Новосибирск, издательство ""Наука"" Сибирское отделение. 1986 год, стр. 33.

Кыдаттар ай биле хүн календарьларының ылгалын дүүштүрер сорулга-биле дээрде чырып турар телоларны хайгаарап келгениниң түңнелинде, 19 хүн чылының дурту - 235 айының уламчылаарына дең деп тодараткан. Ынчангаш, олар 19 хүн чылдарында он ийи-он ийи айларлыг 12 ай чылы, а 7 ай чылы - он үш-он үш үш айларлыг болуп кирип турар кылдыр санааш, 19 чыл болурга-ла ай болгаш хүн календарьлары дүгжү бээр кылдыр чыл санаашкынын чорудуп турган. Олар бир айда 29 бүдүн 43/81 хонук, а 19 чылда 6939,7530 хонук бар кылдыр санааш, ол хонуктарны он тоска үлепкеш, бир чылда каш хонук барын тодарадырга 365,2502 болган. Бо сан амгы үеде чыл санаашкынында ажыглап турар сандан улуг карашпас. Азы бир чылда 12 бүдүн 7/19 ай бар. Оон ийи ай болгаш-ла чыл төнер, а чылдың артып турар үүрмек кезиин сактып алгаш, үш чыл эртерге-ле кыжын хүн дуртунуң кыска хүнүнүң соонга артык айны немеп турганнар.

Түлүш Кечил-оол 1945 чылдың июнь 10-да хенертен мөчээн. 1990 чылдың май 5-те ССРЭ-ниң Президентизиниң айтыышкыны ёзугаар «1941-1945 чылдарда болган Ада-чурттуң Улуг дайынынга көргүскен эрес-дидим чоруу дээш» Совет Эвилелиниң Маадыры атты тывыскан. Ленин ордени база «Алдын Сылдыс» медалы-биле шаңнаткан.

Шериг-оол Дизижикович Ооржак — Тыва Республиканың президентизи (1992-2002 чылдарда), Тыва Республиканың чазак даргазы (2002-2007), Россия Федерациязының Федералдыг Хуралынының Федерация Чөвүлелиниң кежигүнү - сенатор, Европа Чөвүлелиниң ассамблеязының парламентизиниң кежигүнү.

Тываның база Моолдуң чурттакчы чону шагдан-на тура бо аржааны билир турган. ТАР үезинде-ле сероводорроттуг сугларны кижиге эптештир аянчыдып эгелээн, 1932 чылда ынчалдыр курорт ажыткан, а совет үезинде ужар-хонар ужар-хеме оруур кылган.

Кандыг бир сөөктүң улузу аймак башкарып эгелээр болза, бүдүн аймак улузун ол сөөк ады-биле адап эгелээр. Үе-шагдан бээр чаңчыл черле ындыг турган. Аз дээрге сөөк ады база дыр. Аз деп аймак иштинде өске сөөктүң улустары база чуртап турган.