Xeetu Jola jòge na Kasamans, ci bët Saalumu Senegaal. Am na niti Jola yu bari ci Dakar ak Gambi itam, rawatina ci bët Saalumu ci dex bi Gambi. Niti Jola ñooy beykati ceeb ak nappkat. Dañu def sëng itam. Am na Gurmet yu bari ak Julit yu tuuti ci cosaanu Jola, ak boroomi xërëm itam. Cosaanu Jola dafa ""acephalous"" (duñuy am benn boroom rekk) te duñuy am geer, ñeeño, ak jam. Ñëp mooy ci mbiru muy. Duñuy am géwél itam; ñëp mën na tëgg sabar, manaam ekontiŋ.

Atum juroom ñeenteel mi ñeel gàddaay gi ñi ngi ko tudde woon atum mboolooy yi, ngir ne ci la giiri dunu araab bi bépp doon yabal ay mbooloo yu bokk ci ñoom ngir yëglesi seenug dugg ci lislaam, mbooloo yii nag bawoo nañu ci mbooleem goxi, nga xam ne bi fukkéelu atum gàddaay giy jot fekk na mbooleem dunu araab bi dugg ci lislaam, ñépp ña fa dëkk mujj bokk ci uma bi.

Saxal ponk yi ñuy sance (coloniser) sancu yu bees yi. War na ci aji sanc ji (le colonisateur) bu bëggee sanc am réew mu waajal ab xare ( armée) yëggal it yeneen réew yi nar gi mu nar loolu.

Sëriñ Bi neena: Des na diir bu gàtt, Ku man a wax ne: «Sëriñ Tuubaa neena, Te muy dëgg duñu nangu, nga diko waxe fi suuf, Fu kawe nga koy waxe» (Siiwna),

Sëriñ bi neena: Damaa wax sama boroom, neko: Mbooloo mii ma topp, di wuyyoo samaw Tur, di taasu ci sama barke, Damaa bëgg nga wax ma, Li nga gën a bëgg, Ma sant léen ko ñu defal lako ? [neena:] Saa boroom ni tekk, ba mani bu doon, kuy fàtte mani fàtte na, Ma dellu waxaat koko, Mu [Yàlla] neeti tekk, Ma dellu waxaat koko, Mu ne ma «Fu ñu tollu dila waxtaane, Fu ñu lay waxtaanee, danaa léen fa tiim, ak waamew (taw bu matale) xéewël, Di léen sotti, Ba kero ñur bàyyi Ma door a Séwét» (Siiwna).

Luxuskat la woon, ku bokk ci Yawut yi ci dëkku Pafos ci dunu Sipar. Dañu koy tudde itam Bar-Yeesu. Mu bokk ci gàngooru boroom réew ma tudd Sersiyus Poolus. Dafa dogale Pool, ngir bañ boroom réew ma gëm. Waaye Pool rëbboon na ko ba mu gumba. Man nga ko jàng ci Jëf 13:6-12.

Nosiinu seenug mboolaay, ci li ñu xam, am na laataa seenug ñëw ci Ndakaaru te mi ngi dàttu woon ci palug ab Laman. Ndànk-ndànk ñakk kaaraange gi ak jamono ju laaj jeneen nosiin tax yeneen cëslaay taxaw.

Bi mansa Ulee ñëwee(1255-1270), di ki wuutu Sunjata, la tàmbalee Diggadil(décentraliser) nguur gu mag gi jox ko yoriin wa méngoo woon ak réyaayam. Tabb ay sang jox leen ay ndomboy-tànk yu am solo, ñi ci gën a ràññeeku: Fran Kamara, Siriman Keita.

Rёddu yamoo wi moo séddale Afrig def ko ñaari xaaj : bu bёj-gànnaar ak bu bёj-saalum, looloo waral ag tolloo am ci goxi kilimaa yi ci bёj-gànnaaru rёddu yamoo wi ak ci bёj-saalumam. Li ёpp ci goxu Afrig it mi ngi nekk ci diggante gёwéelub sànkar bi ci wàllug bёj-gànnaar ak bu tef bi ci wàllug bёj-saalum gi, looloo waral kilimã bu gёwéel bu tang bi daj Afrig gépp lu ci dul catam yu bёj-gànnaar gu sowwu gi ak yu bёj-saalum gu sowwu gi, foofa kilimã bu géej gu diggu ga’a fa nekk. Jamonoy taw yi tam wuute nañu, bariwaayu taw bi it wuute ci barab ak moroom ja.

(fr) Laurence Porgès, Bibliographie des régions du Sénégal. Complément pour la période des origines à 1965 et mise à jour 1966-1973, Paris, Mouton, 1977, 637 p.