Tính ngẫu nhiên trong bóng đá của Jose Mourinho
Tottenham mùa này là sự phản chiếu chính xác cho thứ bóng đá phụ thuộc và khai thác vào tính “ngẫu nhiên” tồn tại trong bóng đá của HLV của Jose Mourinho.
Bóng đá – trò chơi may rủi hấp dẫn
Bóng đá nói riêng hay bất kỳ môn thể thao nào khác nói chung luôn tồn tại những biến số với đầy rẫy các sự kiện ngẫu nhiên. Cũng vì tính chất phi đoán định ấy, bóng đá trở thành môn thể thao vua và người người trên thế giới theo dõi các sự kiện thể thao. Nếu không có những yếu tố không thể lường trước, sẽ luôn có một đội bóng bách chiến bách thắng và ngành công nghiệp cá cược liên quan tới bóng đá cũng vì thế lụi tàn.
Vì bóng đá luôn đi kèm với những biến số và những sự kiện không thể kiểm soát được hoàn toàn, yếu tố may mắn trở thành một phần quan trọng trong cuộc chơi giữa 22 con người với quả bóng trên sân.
Nhưng may mắn không phải là thứ thường được tất cả thừa nhận trong bóng đá, hoặc nếu có sẽ được diễn giải theo một cách khác. Hiếm khi nào chúng ta nghe thấy một cầu thủ hay một HLV tuyên bố rằng đội bóng của họ giành chiến thắng là nhờ vào may mắn. Diego Maradona từng khẳng định: "Thành công không được quyết định bởi may mắn". Vậy thay vì đề cập đến may mắn như một điều kiện cho công thức thành công, người ta sẽ thích nói: "Chúng tôi đã tạo nên vận may cho chính mình."
Hè 2017, tác giả Christoph Biermann của quyển sách "Football Hackers – The Science and Art of a Data Revolution" (một trong những quyển sách về bóng đá được đánh giá cao nhất năm 2019) gặp Peter Krawietz, trợ lý trong ban huấn luyện Jurgen Klopp thời họ còn làm việc ở Borussia Dortmund và sau này cùng HLV người Đức đến Liverpool. Họ cùng nhau đề cập đến giai đoạn lượt đi mùa giải 2014-2015, khi Dortmund được cho là đã "quá đen đủi".
Thời đó, trong một chương trình hài kịch trên truyền hình Đức, câu nói của Lukas Podolski từng được nhắc tới: "Bóng đá như một trận đấu cờ, chỉ là không có súc sắc". Peter Krawietz thì nói điều ngược lại với Biermann: "Bóng đá như một trận đấu cờ, nhưng có súc sắc."
Chris Anderson và David Sally từng hoàn toàn quyết liệt rằng kết quả của một trận đấu bóng đá bao gồm 50% may mắn. Đây là hai tác giả của cuốn "The Numbers Game", cuốn sách được Billy Beane (người từng áp dụng những phân tích số liệu vào môn bóng chày và là nhân vật chủ đề của cuốn sách về kinh tế bóng chày xuất bản năm 2003 có tên Moneyball – sau này được làm thành phim điện ảnh cùng tên với Brad Pitt thủ vai Beane) đề tựa là "Cuốn sách phải đọc".
Ký giả John Tierney thì đưa ra một nhận định chi tiết hơn trên tờ New York Times vào năm 2014 trong một bài viết có tựa đề "Bóng đá, một trò chơi may rủi đầy hấp dẫn". Ông viết: "Nếu bạn xem một trận đấu bóng đá như một cuộc thí nghiệm để quyết định xem đội nào chơi hay hơn, thì nó không còn là một cuộc thí nghiệm nữa. Có hàng trăm những pha di chuyển kỹ thuật và đầy toan tính, nhưng mỗi đội trung bình chỉ thực hiện 12 cú dứt điểm, còn bàn thắng lại được quyết định bởi những sự kiện diễn ra cực nhanh và thường là ngẫu nhiên. Hầu hết các trận đấu hiếm khi có hơn ba bàn thắng, và chênh lệch tỷ số điển hình là một bàn. Với một nhà khoa học, những thước đo quá ít để rút ra một kết luận mang tính chất thống kê đủ tin cậy về việc đội nào tài giỏi hơn. Thay vì vậy, tỷ số của một trận đấu là kết quả của phép sai, hay nôm na là may mắn."
Cũng vì yếu tố ngẫu nhiên và may mắn trong bóng đá, ngày nay, các chuyên gia phân tích số liệu phát kiến ra khái niệm "bàn thắng kỳ vọng" (expected Goals" hay viết tắt là xG). Opta, công ty hàng đầu thế giới về cung cấp dữ liệu dùng trong thể thao, định nghĩa bàn thắng kỳ vọng như sau: "Bàn thắng kỳ vọng là thống kê đo lường chất lượng của một pha dứt điểm, dựa trên nhiều yếu tố như đường kiến tạo, góc dứt điểm hay khoảng cách đến khung thành..."
Để dễ hình dung, những quả penalty sẽ có giá trị bàn thắng kỳ vọng cao hơn những tình huống dứt điểm từ bên ngoài vòng cấm. Và bàn thắng kỳ vọng là sự phán ảnh cho những câu cảm thản của người xem bóng đá, ví dụ: "Đáng lẽ anh ta phải ghi bàn thắng đó" hay "Đội này tạo ra được nhiều cơ hội ngon ăn hơn và đáng lẽ phải giành chiến thắng".
Cái "đáng lẽ" và "kỳ vọng" ấy lại là yếu tố ngẫu nhiên trong bóng đá. Để sự kỳ vọng về gần sát với thực tế và trở tay kịp trước những điều khó lường, hay nói cách khác là tìm cách kiểm soát được tình hình, các HLV sẽ chuẩn bị và lên kế hoạch chi tiết nhất có thể. Nhưng, cũng có người thích các biến số và thậm chí tận dụng biến số để đạt được kết quả có lợi nhất.
Mourinho – người thích những biến số
Lựa chọn tấn công hay phòng thủ trong bóng đá luôn tiềm ẩn nguy cơ riêng. Một mặt sân với kích thước cố định và số lượng cầu thủ không đổi giống như một chiếc chăn: Đắp đầu thì hở chân, mà đắp chân thì hở đầu. Do đó, sự lựa chọn tùy thuộc vào mỗi con người. Vậy nên mới có những trường phái và tư tưởng khác nhau trong bóng đá. Mỗi trường phái lại sinh ra những phương pháp khác biệt ở từng HLV.
Guardiola hiểu rõ nguy cơ của việc lựa chọn con đường tấn công, nhưng ông luôn tin rằng đã là cầu thủ thì phải chơi với bóng, chứ chẳng ai thích chạy theo bóng. Mourinho lại là một tư tưởng khác: Tấn công mà bị mất bóng thì bạn sẽ nhận phản đòn, thế thì hãy tìm cách hóa giải đòn tấn công, khiến đối thủ mất bóng để ta trở thành kẻ phản đòn.
Cụm từ "máy móc" thường dẫn đến những quan niệm sai trong bóng đá. "Chơi một cách máy móc" trở thành một cách nói mang ý nghĩa chê bai hơn là lời khen tặng. Quan niệm phổ biến trước đây về bóng đá là nên để các cầu thủ được thỏa sức thể hiện bản thân. Nghĩa là, muốn nhìn thấy một thứ bóng đá đẹp và chất lượng nhất, đừng trói buộc, hạn chế các cầu thủ.
Quan điểm này sẽ đúng nếu đặt vào trường hợp cá nhân. Vì tuy là một môn thể thao tập thể, nhưng tính đối kháng vẫn xuất hiện trong bóng đá ở nhiều thời khắc. Một pha solo, một tình huống đối mặt tay đôi, một quả đá penalty... đó đều là những thời điểm mà bản năng và tài năng của mỗi cá nhân được bộc lộ rõ nét nhất.
Song, ngoại lệ góp phần khẳng định nguyên tắc. Bóng đá vẫn là câu chuyện của cả tập thể, là sự tổng hòa của từng cá nhân trong một bộ máy vận hành có kế hoạch và dựa trên chiến thuật. Ngày nay, thứ bóng đá chất lượng nhất chính là thứ bóng đá được lên kế hoạch bài bản nhất, được luyện tập thuần thục nhất và được sắp xếp tối ưu nhất. Những pha di chuyển và mảng miếng phối hợp phức tạp luôn cần được chỉ dẫn đến mức hoàn hảo, trở thành những phản xạ có điều kiện trong nháy mắt và các cá nhân trên sân trở thành những bánh răng xoay đồng điệu trong một guồng máy.
Trong một quyển hồi ký về Jurgen Klopp, cùng vị trợ lý Peter Krawietz từng nói rằng ưu tiên từ mùa giải thứ hai trở đi của HLV người Đức tại Liverpool là giúp các cầu thủ nắm vững "những quy trình đã được chấp thuận". Peter từng nói trên tờ The Athletic như sau: "Mấu chốt của việc huấn luyện là cố gắng biến bóng đá – vốn là một thứ trò chơi chứa đựng nhiều yếu tố ngẫu nhiên – trở nên ít... ngẫu nhiên đi, tức có ít biến số đi, để thúc đẩy sự may mắn xảy ra theo ý muốn. Công việc của một HLV là thực hành những chuỗi sự kiện này để truyền đặt một ý niệm, một sự lặp đi lặp lại các tình huống, giúp gia tăng cơ hội cho các cầu thủ được tập luyện dưới những hoàn cảnh y như thực tế, vốn luôn đầy áp lực và luôn có sự can thiệp ngẫu nhiên từ đối thủ."
Những mẫu HLV như Klopp hay Guardiola luôn tìm cách biến đội bóng của họ trở thành những kẻ áp đặt trên sân. Nhất là chiến lược gia người Tây Ban Nha, một người luôn ám ảnh bởi sự hoàn hảo và những đội bóng ông dẫn dắt phải là những đội bóng làm chủ cuộc chơi, kiểm soát bóng, kiểm soát thế trận ở mức cao nhất. Vì thế, cũng sẽ không quá ngạc nhiên nếu có người thốt lên rằng những đội bóng của Pep đá "chán ngắt". Vấn đề không phải Barcelona ngày trước hay Man City giờ đây đá chán, mà vì họ không cho đối thủ có bóng hoặc đối thủ chấp nhận nhường bóng, và tính chất tranh đua căng thẳng trong bóng đá cũng phần nào bị suy yếu.
Klopp và Pep suy cho cùng là những người muốn lên kế hoạch mọi thứ để triệt tiêu tính ngẫu nhiên trong bóng đá. Nguồn cơn ngẫu nhiên luôn đi kèm với quả bóng. Nếu bạn có quả bóng trong chân, bạn sẽ kiểm soát tình hình tốt hơn, vì thế hãy tìm cách đoạt lại bóng và sở hữu nó. Họ muốn biến mọi thứ của một trận đấu thành hằng số, hoặc chí ít là ít biến số đi.
Mourinho thì lại sẵn sàng đón nhận tính ngẫu nhiên như một thực tế không thể chối bỏ và bất di bất dịch trong bóng đá. Không những thế, ông còn tìm cách "cưỡi" lên nó, vận dụng nó.
Nói như ký giả chuyên mảng lịch sử chiến thuật bóng đá Jonathan Wilson của tờ The Guardian hay Jack Pitt-Brooke của tờ Independent và The Athletic, thì "Klopp hay Pep huấn luyện cầu thủ theo cách ‘tự động hóa’; với những pha di chuyển, phối hợp và mô hình được lên kế hoạch; sự tập luyện nhuần nhuyễn biến chúng trở thành tự động trên sân. Còn Mourinho thì không."
Dĩ nhiên, nói như vậy không có nghĩa là Mourinho cứ để mặc các cầu thủ muốn làm gì thì làm. HLV người Bồ Đào Nha vô cùng khắt khe với những khía cạnh trong khâu phòng ngự, khối đội hình hay các tình huống bóng cố định, vì ông lựa chọn trường phái đó. Và cũng từ nền tảng ấy, ông gặt hái được những thành công to lớn với Porto, Chelsea hay Inter.
Tuy nhiên, với những mô hình tấn công phức tạp thì ngược lại. Cũng Jonathan Wilson, tác giả của nhiều đầu sách có tiếng về bóng đá, từng viết vào năm 2018 rằng: Cách tiếp cận của Mourinho ở khâu tấn công luôn dựa trên phương pháp "khám phá có chỉ đạo", tức để các cầu thủ tự tìm ra phương án xử lý, nhưng tin tưởng rằng họ sẽ nắm vững những nguyên tắc ông đặt ra, những điều ông mong muốn, để không đi quá giới hạn. Họ đơn giản là phải "điền vào chỗ trống" chứ không "học thuộc lòng".
Mùa 2016-2017, Eden Hazard bấy giờ còn khoác áo Chelsea, từng đề cập đến sự khác biệt lớn giữa Mourinho và Antonio Conte. Ngôi sao người Bỉ cho rằng Mourinho không dạy các cầu thủ theo cách "tự động hóa". Ông không dạy các cầu thủ những pha phối hợp, di chuyển phức tạp để triển khai bóng tấn công ở tốc độ cao đến mức ăn vào tiềm thức. Thay vào đó, ông dạy các cầu thủ về tổ chức hệ thống phòng ngự và để các tiền đạo trở thành những nghệ sĩ tự sáng tác.
Vào đầu mùa giải thứ hai của Mourinho ở Real, lúc đội bóng của ông thi đấu đầy thăng hoa, Mourinho từng nói trong tour thi đấu ở Trung Quốc, rằng thành quả đó đến từ sự chỉ dẫn của ông dành cho các cầu thủ trong những pha "di chuyển tấn công và chiếm lĩnh khoảng trống". Nhưng theo quyển "The Special One" của tác giả Diego Torres – một trong những cây bút nổi tiếng về bóng đá Tây Ban Nha, các cầu thủ Real khi ấy không thể tin nổi vào những gì họ nghe được từ ông thầy. Các cầu thủ Real phàn nàn với nhau rằng họ không được Mourinho chỉ dẫn bất kỳ điều gì khi kiểm soát bóng, mọi giải pháp trên sân có được đều do tự bản thân các cầu thủ tìm ra. Họ thậm chí còn nói đùa về những phát biểu của Mourinho khi ấy bằng cụm từ "Peking Manual", tức "Cẩm nang Bắc Kinh", mà vốn dĩ chẳng có bất kỳ một cẩm nang nào.
Phong độ và thành tích của Tottenham ở mùa này như một tấm gương phản chiếu chính xác tư tưởng bóng đá của Mourinho. Có lúc, ngay chính các CĐV Tottenham cũng cảm thấy bực dọc trước lối chơi thiếu bài vở của đội bóng và những chiến thắng may mắn đến nhờ vào những khoảnh khắc tỏa sáng, bùng nổ cá nhân. Nhưng có lúc, cũng đội ấy làm nên những trận cầu nhiều cảm xúc với tỷ số kinh ngạc. Bản thân điều này cũng đã là một trạng thái mang tính ngẫu nhiên, tùy hứng.
Trận derby thành London vừa qua giữa Arsenal với Tottenham là minh chứng sống động nhất cho trường phái bóng đá vị "biến số" của Mourinho. Lamela ngẫu hứng ghi bàn kiểu rabona không tưởng, rồi sau đó anh nhận hai thẻ vàng rời sân. Đó đều là những thứ không thể đoán định và tưởng tượng nổi, chẳng có một kế hoạch hay kịch bản nào như thế cả. Tottenham chơi kém người nhưng lại có 15 phút cuối vùng lên dữ dội khiến Arsenal phải trầy vi tróc vảy, cho thấy khả năng tự bùng nổ đến kinh ngạc của những cá nhân mà đội bóng này sở hữu (dù rõ ràng Arsenal đã dễ dàng để mất thế trận trong quãng thời gian này). Đó cũng không phải là một thứ đã được lên kế hoạch.
Chỉ dẫn hoặc bản năng, tác động hoặc phản ứng, hạn chế tính ngẫu nhiên hoặc vận dụng nó, Mourinho đã chọn những vế thứ hai. Thứ bóng đá của Mourinho đã từng thành công vang dội khắp cựu lục địa, từng giữ vị trí tiên phong trên đỉnh thế giới không lâu về trước. Có lẽ một ngày nào đó, thứ bóng đá ấy lại tiếp tục thống trị, như một mốt thời trang.
Hoàng Thông tổng hợp